@@0@<filename:W0003-0000.jpg/>
@@1@<SEA1:a>

@@0@<filename:W0003-0001.jpg/>
@@1@<SE1>

@@0@<filename:W0003-0002.jpg/>
@@1@<SE2>

@@0@<filename:W0003-0003.jpg/>
@@1@<SE3>

@@0@<filename:W0003-0004.jpg/>
@@1@<SE4>
<Z><A+2>SERENISSIMO</A+2>
<A+1>PRINCIPI PHILIPPO III.</A+1>
MAGNI PHILIPPI HISPANIA-
<A-1>RVM CATHOLICI REGIS AC</A-1>
<A-2>MONARCHÆ FILIO.</A-2>
<A+1>De Iure & Iustitia Decisiones.</A+1>
FRATER DOMINICVS BAÑES
Ordinis Prædicatorum Theologus, Salmanticæ Primam
Cathedram regens dicabat.
#(IMAGE)
CVM PRIVILEGIO.
<A+1>SALMANTICAE,
Apud Ioannem & Andream Renaut fratres.</A+1>
------------------------------
M. D. XCIIII.</Z>

@@0@<filename:W0003-0005.jpg/>
@@1@<SE5>

@@0@<filename:W0003-0006.jpg/>
@@1@<SE6>
<Z><A+2>EL REY.</A+2></Z>
<P><INI8>P</INI8>OR quanto por parte de vos el Maestro Fray Domingo Bañes dela orde&#x0303;
de Sancto Domingo, Cathedratico de prima de Theologia en la Vniuer
sidad de Salamanca, nos ha sido hecharelacion que vos auiades compue-
sto dos libros, el vno intitulado Decisiones de Iustitia & Iure sobre la Se-
cunda Secundæ de Sancto Thomas, desde la question cincuenta y siete en
adelante, y el otro intitulado Relectio de merito & augmento Charitatis.
Los quales eran de mucha erudicion, y si se imprimiessen serian de mucha
vtilidad y prouecho para todos los que estudiauan y professauan la Sagra
da Theologia, y los sacros Canones, como de los dichos libros constaria de que haziades pre-
sentacion, juntamente con la licencia y mandato que del Perlado y General de la dicha orden
teniades para imprimirlo conforme a lo decretado en el Sancto Concilio de Trento, supplicā
donos os mandassemos dar licencia y facultad para los imprimir y priuilegio por doze años, o
como la nuestra merced fuesse. Lo qual visto por los del nuestro Consejo, por quanto en los di
chos libros se hizo la diligencia que la pragmatica por nos fecha dispone, fue acordado que de
uiamos mandar dar esta nuestra cedula para vos en la dicha razon, e nos tuuimos lo por bien. Y
por la presente por os hazer bien y merced, vos damos licencia y facultad, para que por tiem-
po de doze años primeros siguientes, que corran y se cuenten desde el dia de la data desta nue-
stra cedula en adelante, vos o la persona que vuestro poder ouiere, podays hazer imprimir y
vender los dichos dos libros que de suso se hazen mencion, y damos licencia y facultad a qual-
quier impressor destos nuestros Reynos que vos nombraredes, para que durāte el dicho tiem-
po los puedan imprimir, con que despues de impressos antes que se vendan los traygays ante
los del nuestro Consejo juntamente con el original que en el se vio, que van rubricados y fir-
mados al fin del de Miguel de Ondarça Çauala nuestro Escriuano de Camara de los que en el
nuestro Consejo residen, para que se vea si la dicha impression esta cōforme al original, o tray
gays fe en publica forma, en como porel Corrector nombrado por nuestro mandado se vieron
y corrigieron, y se imprimieron conforme a el, y quedan ansi mismo impressas las erratas por
ellos apuntadas para cada vn libro de los que ansi fueren impressos, y se os tasse el precio que
vuieredes de auer por cada volumen, y mandamos que durante el tiempo de los dichos doze
años, persona alguna sin vuestra licencia no lo pueda imprimir ni vender, sopena que el que lo
contrario hiziere pierda todos y qualesquier libros y moldes que del tuuiere, e incurra en pe-
na de cincuenta mil marauedis por cada vez que lo contrario hizieren. La qual dicha pena sea
la tercia parte para el denunciador, y la otra tercia parte para el juez que lo sente&#x0303;ciare, y la otra
tercia parte para la nuestra Camara. Y mandamos a los del nuestro Consejo Presidente y Oy-
dores de las nuestras audiencias, Alcaldes, Alguaziles de la nuestra casa corte y Chancillerias, y
otras justicias y juezes qualesquier, de todas las ciudades villas y lugares destos nuestros Rey-
nos y señorios, ansi a los que agora son, como a los que seran de aqui adelante, que vos guarden
y cumplan, y hagan guardar y cumplir esta nuestra cedula y merced que ansi vos hazemos, y
contra su tenor y forma os no vayan ni passen, ni consientan yr ni passar por alguna manera, so
pena de la nuestra merced, e de diez mil marauedis para la nuestra Camara. Dada en Madrid, a
diez y ocho dias del mes de Enero, de mil y quinientos y nouenta años.</P>
<Z><A+1>YO EL REY.</A+1>
<A+2>Por mandado del Rey nuestro Señor</A+2></Z>
<tspb>                    <A+1>Juan Vazquez.</A+1></tspb>

@@0@<filename:W0003-0007.jpg/>
@@1@<SE7>
<Z><A+2>Censura huius operis.</A+2></Z>
<P><INI7>D</INI7>ECISIONES de Iustitia & Iure, à Magistro Fra-
tre Dominico Bañes, Sacræ Theologiæ Salmanticæ
professore Primario, cōscriptas, & elucubratas, haud
oscitanter perlegi. In quibus mirum est, quanta cum
ingenij dexteritate, reconditaq&#x0301;ue eruditione, Autor
sese, cùm Diui Thomæ expositorem, & propugnato
rem; tùm cæterorum Theologorum, atque vtriusque
Iuris interpretum, sequestrem ac iudicem, confessarijs denique omnibus
ducem ac præceptore&#x0303; præbuerit: cùm à primis Iustitiæ & Iuris exordijs,
vsque ad extremam, contractuum omnium, atque obligationum quæ ad
alterum sunt, metam; nihil inexcusum, nihil non elucidatum sit præter
gressus. Idcircò grauissimo Salmanticensis Scholæ senatui, qui meam de
hoc opere sententiam, quatenus Regijs consiliarijs eam referret, rogauit,
Respondeo, dignissimum fore quod in omnium oculis versetur. Salman
ticæ 12. Kalendas Ianuarias 1589.</P>
<tspb>                    <A+1>Magister Doctor
                    Franciscus Sanchez.</A+1></tspb>

@@0@<filename:W0003-0008.jpg/>
@@1@<SE8>
<P><INI4>Y</INI4>O Miguel de Ondarça çauala escriuano de camara del Rey
nuestro señor, residente en corte, de los que en el su Consejo
residen doy fe, que auiendo se visto por los señores del Conse
jo de su Magestad, vn libro intitulado Decisiones de Iustitia
& Iure sobre la Secunda Secundæ de Sancto Thomas, compuesto por
el Maestro fray Domingo Bañes cathedratico de Prima de Theologia
de la Vniuersidad de Salamanca, impresso con licencia y priuilegio
de su Magestad, de pedimiento del dicho Maestro fray Domingo
Bañes, tassaron el precioen que se ha de vender a tres marauedis y
medio cada pliego del dicho libro, y a este precio y no mas manda-
ron se venda, y antes que se venda ninguno de los dichos libros, se pon
ga este testimonio de tassa al principio de cada vno dellos: y para que
dello conste, de pedimiento del dicho Maestro fray Domingo Bañes, y
mandado de los dichos señores di la presente, que es fecha en Madrid
a nueue de Agosto de mil y quinientos y nouenta y quatro años. Y en
fe dello lo firme de minombre.</P>
<tspb>                    Miguel de Ondarça
                        çauala.</tspb>

@@0@<filename:W0003-0009.jpg/>
@@1@<SE9>

@@0@<filename:W0003-0010.jpg/>
@@1@<SE10>
#(IMAGE)
<Z><A+2>SERENISSIMO</A+2>
<A+1>PRINCIPI PHILIPPO III.
Catholici Regis Philippi Magni Hispania-</A+1>
rum Monarchæ filio, Frater Dominicus Bañes ordinis
Prædicatorum æternam ac temporalem salu-
tem plurimam in Christo Do-
mino precatur.</Z>
<P><INI6>I</INI6>NITIO libri Sapientiæ Spiritus sanctus Reges
ac Principes imprimis alloquitur & admonet di-
cens, Diligite iustitiam, qui iudicatis terram, senti-<marginalia>Sap. c. 1.</marginalia>
te de Domino in bonitate. Tantò quantò superiores
sunt Principes, quibus Regis Regum ac Domini
dominantium vicaria fidescommissa est: tantò ma-
iores sunt illorum partes, se totos deuoue&#x0303;di illi, qui eos in altißimo digni-
tatis gradu omnium oculis suspiciendos constituit ac locauit. Ex qua
certè diuina seruitute & cælestis sapientiæ & generositatis vberrimi in
eos fructus redundabunt. Hinc suæ Reipublicæ habenas tractare, gu-
bernacula tenere, iustas ferre leges, subditos in omni officio continere va
lebunt. Jta fiet, vt in media communitatis tranquillitate ipse populus
Deum religiosiùs & integriùs colat, ac in diuinis frequentiùs versetur,
æternam&#xE8BF;&#x0301; beatitudinem, autore Christo feliciter, assequatur. Quod qui
dem verum esse, esse autem longè verißimum, sapiens Salomon intelli-
gens, Deum supplex his verbis olim deprecabatur. Da mihi sediumtua<marginalia>Sap. c. 9.</marginalia>
rum aßistricem sapientiam, & nolime reprobare à pueris tuis: quoniā
seruus tuus sum ego & filius ancillæ tuæ, homo infirmus & exigui tem-
poris, & minor ad intellectum iudicij & legum. Tu elegistime Regem
populo tuo & iudicem filiorum tuorum & filiarum. Mitte illam de
cælis sanctis tuis & à sede magnitudinis tuæ, vt mecum sit & mecum
laboret: vt sciam quid acceptum sit apud te: & erunt accepta opera mea,
& disponam populum tu&#x0169; iustè, & ero dignus sedium patris mei. Quæ
pijßima oratio non solùm in omni&#x0169; Principum ore perpetua sed in men<-P>

@@0@<filename:W0003-0011.jpg/>
@@1@<SE11>
<-P>te & spiritu aßiduè proferri & cogitari debuisset. Et quamquam c&#x0169;ctæ
Regæ potestates è diuino illo nutu sependêre, illius&#xE8BF;&#x0301; voluntate & arbi-
rio cōtineri, fateri debeant: Tu tamen, Princeps maxime, in adolescen-
tiæ primis radicibus constitute, & multorum Regnorum Regalis&#xE8BF;&#x0301; po-
steritatis sola spes, maiore animi contentione diuinā opem semper implo
rare atque ex illius auxilio tui vnius pendêre vitam, & illius præsidio
tuas cōtineri actiones, debes agnoscere. Hac viamaiores tui, præsertim
verò felicißimus & Catholicus Rex pater tuus Hispaniarum Regna,
quæ olim bellor&#x0169; frequentia perturbabātur, iam tranquilliora & paca
tiora, & in Christiana religione magis adaucta illustrata&#xE8BF;&#x0301; reddider&#x0169;t:
quod nunquā effecissent, nisi Spiritui sancto crederent, per Salomonem
dicenti, Diligite iustitiam, qui iudicatisterram: sentite de Domino in bo
nitate. Jn quo diuino oraculo de duobus iudices admonentur: quorum
alter&#x0169; alterius causam & radicem esse intelligere oportet. Etenim quan
do potentes principes ita Deo famulantur, vt nihil sibi dulcius carius&#xE8BF;&#x0301;
ducāt, quàm diuinis parêre mandatis, iugum&#xE8BF;&#x0301; Domini suaue esse exer
citationis diuinæ obedientiæ aßiduitate experiantur: fiet sanè, vt alior&#x0169;
mores grata legum & iustitiæ rectitudine facilè componant. Seruire
nanque Deo, Regnare est. Tu ergò, serenißime Princeps, Catholicum
Regem potentißimum parentem tuum imitaturus diuinam sapientiam
inuoca, qua poßis instar Salomonis populum Dei iustè disponere, vt di-
gnus sedi&#x0169; patris tui ab omnibus censearis. Hoc vniuersa Christi Eccle
sia gemitibus inenarr abilibus à cælesti Patre misericordiar&#x0169; & Deo
totius cōsolationis quotidie orat & obsecrat. Gratias autem Deo ingen-
tes agimus, quia nihil hactenus inte perspect&#x0169; est, quo minùs, quam de
te cōcipimus spem, certam fore credamus. Accedit etiam spei nostræ con
firmandæ summa cura Catholici Regis (quæ eius Regia prudentia est)
qui te ab ipsis incunabulis in hanc vs&#xE8BF;&#x0301; diem optimis viris omni virtute
& sapientia præditis erudiendum educandum&#xE8BF;&#x0301; tradidit. Verùm iam,
vt vnde egressa est in eodem nostr afiniatur oratio, attende obsecro, Prin
ceps noster, diuinum illud proposit&#x0169; oraculum, Diligite iustitiam, qui iu
dicatis terram. Theologicas quidem virtutes fidem spem & charitatem
præcipuas esse ac reliquis dominari, nemo ambigit. Porrò illarum actio-
nes, omnibus qui sempiternā felicitatem diuina gratia freti obtinere con
tendunt, communes sunt. In quibus virtutibus quātò quisque excellue-
rit, tantò perfectiùs diuini æterni&#xE8BF;&#x0301; Regni consors efficietur: neque enim
Deus personarum acceptor est. Quinimò, magnus ipse c&#x0169; sit & immen<-P>

@@0@<filename:W0003-0012.jpg/>
@@1@<SE12>
<-P>sus, humilia respicit in cælo & interra: ac sæpe suscitat de terra inopem
& de stercore erigit pauperem: vt collocet eum c&#x0169; principibus, cum Prin
cipibus populi sui. Hæc sit tua vera Regnandi spes, quæ te verè magnum
& verè beatum efficiet. Fige mentis oculos in illud Apostolicum assert&#x0169;,<marginalia>1. Cor. 7.</marginalia>
Præterit enim figura huius mundi. In illud etiam Christi Domini saluti
ferum documentum: Quid proficit homo, si lucretur vniuersum mun-<marginalia>Lucæ. 9.</marginalia>
dum, seipsum autem perdat, & detrimentum sui faciat. Deinceps verò,
quod tuum proprium, & omni&#x0169; Regum ministerium est, iustitiam Re-
gnaturus dilige & amplectere: vt vulgi variā multitudinem in ordine&#x0303;
& cōformitatem redigere queas. Hæc nan&#xE8BF;&#x0301; virtus morali&#x0169; virtutum
domina ac Regina c&#x0169; prudentia singulariter inhabitat. Ab hac in om-
ne homin&#x0169; genus leges & iura manarunt. Hæc quæ benefactis honores<marginalia>Iustitia|legalis.|Distribu|tiua.|Commu|tatiua.</marginalia>
& præmia,  malefactis ignominias at&#xE8BF;&#x0301; supplicia proponens, studia bono
rum excitat: malor&#x0169; improbitatem coercet. Hæc ius suum vnicui&#xE8BF;&#x0301; tri-
buens vniuer sitatem homin&#x0169; inpace ac tranquillitate continet. Hanc
deni&#xE8BF;&#x0301; singulariter in Regibus ac Principibus simul c&#x0169; Regnatiua pru<marginalia>Æquitas.</marginalia>
dentia coniunctam, morales Philosophi, Latini quidem, æquitate&#x0303;, Græ-
ci autem, epicheiam meritò appellauerunt. Quantum verò Ecclesiæ Dei<marginalia>Επικεια.</marginalia>
intersit, vt seculares Principes iustitiā & æquitatem colant, abundè sa
tis nos docet Apostolus, dum ad Timotheum scribens inquit, Obsecro igi<marginalia>1. Tim. 4.</marginalia>
tur primum omni&#x0169;fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiar&#x0169;
actiones, pro omnibus hominibus, pro Regibus & omnibus qui in subli-
mitate constituti sunt: vt quietam & tranquillam vitā agamus in om-
ni pietate & castitate. Nimir&#x0169; pietatis verbo, totius religionis Christia-
næ cult&#x0169;, castitatis verò, totius humani appetitus effrænatæ libidinis rese
catione&#x0303; intelligi voluit. Ecce quales quanti&#xE8BF;&#x0301; æstimandi sunt iustitiæ desi
der atißimi fructus. Horret profectò animus cogitare, quot quanta&#xE8BF;&#x0301; ma
la, si iustitia sublata de medio fuerit, in omni Republica grassarentur.
Equidem si quot scelera, facinora, impietates, publicar&#x0169; rerum euer sio-
nes, pestilentißimas hæreses, ecclesiarum ruinas, Sathanica scādala, &
vt verbis Ecclesiastici vtar, quot Regna de gente in gentem trāslata fue<marginalia>Eccli. 10.</marginalia>
rint propter iniustitias & iniurias & diuersos dolos, enarrare te&#x0303;tarem,
nuncupatoriæ epistolæ fines transgrederer. Hoc sol&#x0169; dixerim, nulla alia
re inferorum simulachrum magis ad viuum effingi posse, quàm si quis
iustitiā de Reipublicæ medio abstulerit. Jta&#xE8BF;&#x0301; Christianißime Princeps,
si ad Regiæ maiestatis nome&#x0303; & rem aspiras, induere loricam iustitiæ &
galeam spei tuo capiti impone, diuinum auxilium semper implorans: vt<-P>

@@0@<filename:W0003-0013.jpg/>
@@1@<SE13>
<-P>virtute valeas dir&#x0169;pere iniquitates. Sic enim ipse Deus Optim. Max.
cui immensa & æternamaiestas propria est, nō antea illo magno & in-
effabili maiestatis nomine Iehouah in arcanis literis vocari & honora-<marginalia>‎‏יהים‏‎</marginalia>
ri voluit, quàm per Mosem diuinæ voluntatis, Spiritu sancto inspiran
tefidum interpretem, in rerum creatar&#x0169; ordine ac debita dispositione sa
pientißimus iudex, ius suum & loc&#x0169; vnicui&#xE8BF;&#x0301; creato tribuens, ostendere
tur. Jnterim autem sæpe repetita voce Elohim, hoc est iudex, appellari<marginalia>‎‏אליהים‏‎</marginalia>
cōtentus est. Tunc verò Moses ineffabile & immensæ maiestatis nome&#x0303;<marginalia>Genes. 1.</marginalia>
Iehouah, in honorem iudicis protulit, quando iam rerum creatarum
perfectum ordinem & ornat&#x0169; in epilogum reduxerat. Sic enim scripsit
ille. Istæ sunt generationes cæli & terræ, quando creatæ sunt in die, quo<marginalia>Genes. 2.</marginalia>
fecit Dominus Deus cælum & terram. Id quod in lingua sancta ita pro
tulit, Iehouah Elohim, tribuens Deo maiestatis nome&#x0303;, officio iudicis per-
acto. Et nunc Reges intelligite, erudimini qui iudicatis terram. Nam<marginalia>Psal. 2.</marginalia>
qui se sapientißimos iudices & integerrimos, ac solicitos in Regni guber
natione non præstant: indigni prorsus maiestatis nomine, tamet si illud
vsurpauerint, existimandi sunt.</P>
<P>  SED iam clementißime Princeps, si causam rationem&#xE8BF;&#x0301; cognoue-
ris: quare tibi has meas de Iure & Iustitia decisiones dicare fidenter au-
sus fuerim, audaciæ veniam facilè dabis. Cùm enim olim Regiæ maiesta
ti Catholici Regis de Theologicis virtutibus tractat&#x0169; dicauerim, in qui
bus ille colendis, præsertim in catholicæ fidei defensione plurimùm desu-
dauerat, plurimos labores susceperat: id&#xE8BF;&#x0301; munusculum meum sibi pla-
cuisse, quæ sua Regia benignitas est, insinuauerit, ac planè ostenderit, nō
mirum si Regio fauore recreatus animosior&#xE8BF;&#x0301; factus, filio Regis à Patre
non degener anti doctrinam iustitiæ, quæ initi&#x0169; est dominandi, offeram.
Accedit etiamme sæpenumero à Regij Senatus ministris, alijs&#xE8BF;&#x0301; iudici-
bus sæpe fuisse solicitatum ac postulatum, vt circa S. Thomæ doctrinam,
quæ de illorum debito ministerio agit, breues sed compendiosos cōmenta-
rios ederem: vt quidquidex Theologica sapientia tum ad illorum spiri-
tualem salutem, tum etiam ad debitum & fidele Regium ministerium
præstand&#x0169;, attineret, in vno libello quasi in promptuario habere possent.
Quamobrem huic operi meo, Decisiones de Iure & Iustitia tibi dicatas,
titulum inscripsi. An verò optatis illorum responderim ipsi iudicabunt.
Tu verò, Serenißime Princeps, pro tua clementia, hos nostros labores
tuo nomini dicatos in publicum exire non dedignaberis. Vale plurimùm
in Christo Dño. Datis Salmanticæ. 18. die mensis Iunij. Anno 1594.</P>

@@0@<filename:W0003-0014.jpg/>
@@1@<SE14>
<Z><A+2>FRATER DOMINICVS</A+2>
<A+1>Bañes Lectori Salutem.</A+1></Z>
<P><INI7>P</INI7>OST Commentarios in Sec&#x0169;dam Secundæ Diui
Thomæ de Theologicis virtutibus à  me iam olim
in communem vtilitatem editos, nō parùm adalios
consequentes de Cardinalibus virtutibus conscri-
bendos & in publicum proferendos excitabar. Au-
diebam enim à plurimis, & partim ipse experiebar,
quantùm Sacræ Theologiæ discipuli vbique ex illo-
rum frequenti lectione proficerent. Verùm quotidianis lectionibus & va
rijs non parui ponderis ac momenti vrgentibus negotijs implicatus, id
quod tantopere optaram, hactenus perficere non potui. Iam verò oppor-
tunitatem nactus decisiones de Iure & Iustitia ante annos quatuor à me
compositas, & Regia facultate, vt moris est, legitimè ex commissione Sal
manticensis Academiæ per sapientissim&#x0169; ac integerrimum virum Fran-
ciscum Sanctium Sacræ Theologiæ Salmanticensem Complutensemq&#x0301;;
Magistrum, necnon in Cathedrali Salmantina ecclesia Magistralis præ-
bendæ dignissimum Canonicum examinatas & approbatas, libenti ac
fidenti animo palàm Theologorum scholæ proferendas decreui. Scio nō
defuisse interim Theologos non infimi nominis, qui diligentia freti sua
vel aliena cogitata de argumento eodem fidenter euulgauerint. Sed ea
res tantum abest, vt me ab instituto auocauerit, vel spem minuerit, quo
minùs crederem, præsentes meos labores non minorem fructum, quàm
præteritos allaturos, nec minorem apud Theologorum scholam gratiam
assequuturos; vt potiùs ob eam causam tantò hilarior & animosior factus
sim: quantò in illorum scriptis instructior docendi methodus & stylus
compendiosior cum maiori perspicuitate à lectoribus desiderabatur. Et-
enim cùm, vt habet Philosophus, sapientis sit ordinare: non ex multitu-
dine eorum quæ dicuntur, sed ex distincta ipsarum assertionum ad pro-
pria & prima principia reductione, doctorum scripta æstimanda & am-
plectenda sunt. An verò in nostris scriptis eam legem, quam alijs præ-
scripsimus, seruauerimus; alij incorruptiùs iudicabunt. Vnum scio, pie Le
ctor, me plus laboris in meo conciso docendi stylo impendisse, quàm
si aliena scripta confusiùs in vnum congererem & coaceruarem. Quam
obrem futurum spero, eos qui has nostras Decisiones de Iure & Iustitia
sincerè & attentè perlegerint, inuenturos, me, dum breuis esse laboro,
non parc&#x0169; in rebus enodandis, neque in verbis concinnandis obscurum
fuisse. Denique obserua, in hoc secundo volumine Commentariorum
in Secundam Secundæ duntaxat me illa pertractare voluisse, quæ de Iu-<-P>

@@0@<filename:W0003-0015.jpg/>
@@1@<SE15>
<-P>stitia & Iniustitia strictim & propriè dictis dubitari poterant. Reliqua ve-
rò, quæ ad Religionis virtutem & alias Iustitiæ, quas vocant potentiales
& imperfectas, partes attinent: cum Commentarijs de fortitudine & te&#x0303;-
perantia & hominum statibus copiosiùs in tertio volumine iuuante Do-
mino, & vita comite, quàmtociùs prodibunt. Interim plurimùm vale in
Christo Seruatore. Ex nostro Prædicatorum Sancti Stephani Salmanti-
censis Conuentu, in die solenni corporis Christi. Anno Domini. 1594.</P>
<negEZ>Obserua inter columnas cuiusque paginæ quatuor literas medias,
A. B. C. D. indicare vtriusque columnæ portiunculam in Jndice
designatam, vbi indicatum inuenias, & Errata corrigas.</negEZ>

@@0@<filename:W0003-0016.jpg/>
@@1@<SE16>
<Z>ERRATA SIC CORRIGITO.</Z>
<Biaoge>&t1 <A-1>Pagina. &t2 Col&#x0169;na. &t3 Litera. &t4 Erratum. &t5 Emenda.
&t1 13 &t2 2 &t3 D &t4 magis quam. &t5 magisq&#x0301;ue.
&t1 17 &t2 2 &t3 D &t4 homo est animal rationale. &t5 homo qui est animal rationale.
&t1 50 &t2 1 &t3 D &t4 commune. &t5 diuinum.
&t1 51 &t2 1 &t3 C &t4 impresio. &t5 imperfectio.
&t1 66 &t2 2 &t3 C &t4 non est speciale vitium. &t5 dele, non.
&t1 84 &t2 2 &t3 A &t4 secundam conditionem. &t5 primam conditionem.
&t1 85 &t2 1 &t3 C &t4 secunda conditio. &t5 prima conditio.
&t1 102 &t2 1 &t3 C &t4 Respondet. &t5 dele.
&t1 115 &t2 1 &t3 D &t4 ecce vbi Cicero statuit idem &t5 idem esse mancipium & ne-
&t1 &t2 &t3 &t4  esse dominium quod nos di &t5  xum, quod nos dicimus
&t1 &t2 &t3 &t4  cimus mancipi&#x0169; & nexus. &t5  dominium.
&t1 115 &t2 2 &t3 A &t4 apud Lucam. &t5 Lucanum.
&t1 117 &t2 1 &t3 B &t4 eon &t5 non
&t1 155 &t2 2 &t3 D &t4 reddere filio. &t5 fisco.
&t1 195 &t2 2 &t3 C &t4 anullari. &t5 ancillari.
&t1 205 &t2 2 &t3 D &t4 reparanda est restitutio. &t5 restitutione.
&t1 209 &t2 2 &t3 D &t4 quanuis sit dignior. &t5 quòd non sit dignior.
&t1 241 &t2 1 &t3 D &t4 an litis perditione. &t5 in litis perditione.
&t1 257 &t2 2 &t3 C &t4 ac posset. &t5 an posset.
&t1 294 &t2 1 &t3 D &t4 elector sumat: id facere. &t5 elector sum, & id facere.
&t1 311 &t2 2 &t3 D &t4 primogenitum. &t5 primogenitura.
&t1 365 &t2 2 &t3 B &t4 debitam. &t5 dubitatam.
&t1 373 &t2 1 &t3 A &t4 ex hoc. &t5 & hoc.
&t1 404 &t2 2 &t3 C &t4 consilium. &t5 concilium.
&t1 409 &t2 1 &t3 C &t4 conclusio est affirmatiua. &t5 negatiua.
&t1 411 &t2 2 &t3 D &t4 & Ioanne 22. &t5 & â Ioanne XXII.
&t1 416 &t2 1 &t3 C &t4 ipsi iudices non peccant. &t5 non minus peccant.
&t1 425 &t2 2 &t3 D &t4 in quæst. art. vltimo. &t5 in quæst. 4. art. vltimo.
&t1 430 &t2 2 &t3 B &t4 cui si alia via prouideri potest. &t5 prouideri non potest.
&t1 442 &t2 2 &t3 B &t4 non cedere iuri. &t5 non tenetur cedere iuri.
&t1 501 &t2 1 &t3 C &t4 Logica vel Physica, vel Meta- &t5 dele, vel Physica.
&t1 &t2 &t3 &t4  physica. &t5
&t1 522 &t2 2 &t3 C &t4 conclusio est affirmatiua. &t5 est negatiua.
&t1 526 &t2 2 &t3 B &t4 ad contumeliam autem si fiat &t5 ad contumeliam: si autem inten-
&t1 &t2 &t3 &t4  intendendo. &t5  dendo, &c.
&t1 536 &t2 2 &t3 C &t4 cariùs vendere. &t5 emere.
&t1 537 &t2 1 &t3 B &t4 pretium rei iustæ. &t5 iustum.
&t1 539 &t2 2 &t3 B &t4 si fuerit excessus. &t5 nisi fuerit excessus.
&t1 543 &t2 2 &t3 D &t4 non est inualidus. &t5 est inualidus.
&t1 548 &t2 1 &t3 D &t4 si vitium rei sit occultum infe &t5 & inferat damnum.
&t1 &t2 &t3 &t4  rat damnum. &t5
&t1 561 &t2 2 &t3 D &t4 etiam si sit multo minus. &t5 etiam si sit multo maius.
&t1 563 &t2 2 &t3 B &t4 ex facilitate. &t5 ex difficultate.
&t1 565 &t2 2 &t3 D &t4 non est propriè. &t5 non est proprius.
&t1 593 &t2 2 &t3 C &t4 explicatur conclusio prima. &t5 primò.
&t1 597 &t2 2 &t3 C &t4 si nunc pecunias mutuet abso- &t5 sic nunc pecunias mutuanti
&t1 &t2 &t3 &t4  lutio. &t5  absolutè.
&t1 606 &t2 1 &t3 B &t4 vi sint. &t5 vt sint.</A-1></Biaoge>

@@0@<filename:W0003-0017.jpg/>
@@1@<SE17>

@@0@<filename:W0003-0018.jpg/>
@@1@<SE18>1
#(IMAGE)
<Z><A+3>COMMENTARII</A+3>
<A+2>FRATRIS DOMINICI</A+2>
BAÑES SVPER SECVNDAM
<A-1>SECVNDÆ SANCTI THOMÆ.</A-1>
<A+1>Quæstio Quinquagesimaseptima, De Jvre.</A+1>
PROLOGVS AVTORIS.</Z>
<duolan 2><P><INI7>C</INI7>Onsideratio de Iure &
Iustitia omnibus, qui
grauiora tractant stu-
dia, communis est. Phi-
losophi quidem mora-
les eam sibi propriam
arbitrantur. Inter quos
Princeps Aristoteles libro. 5. Ethicorum
exactissimè illam prosequitur. Ibidemq&#x0301;ue
eiusdem interpretes, similiter vtriusque Iu-
risconsulti titulos de Iustitia & Iure desi-
gnarunt, vt patet. ff. de Iustitia & Iure. Item
Gratianus quatuor primas Decreti distin-
ctiones de Iure & Iuris differentia disposuit-
atque in eisdem locis omnis vtriusque Iu-
risperitorum multitudo de Iure & Iustitia
sermonem facit. At verò sacra nostra Theo
logia, quæ omnibus scientijs prædomina-
tur, & de omnibus, quantùm ad finem æter
næ vitæ attinet, iudex est: hanc etiam tracta
tionem de Iustitia & Iure, vt hominum sa-
luti consulat, sibi legitimè ascribit. Nam, vt
ait Apostolus ad Titum. 2. Apparuit gratia
Dei Saluatoris nostri omnibus hominibus
erudiens nos vt abnegantes impietatem &
sæcularia desideria sobriè & iustè & piè vi-
uamus in hoc sæculo. Sobriè quidem, erga
nos ipsos. Iustè ad proximos. Piè erga De&#x0169;.
Theologi itaque munus est de iustitia & iu
re, quatenus ad spiritualem vitam attinet,
dubitationes dissoluere. Quapropter inter
Theologos D. Isidorus lib. 5. Etimologia-<-P>@@

<-P>rum per multa capita singularem tractat&#x0169;
edidit: ex quo Gratianus vbi suprà, ferè om-
nia desumpsit. Magister autem Sententia-
rum pauca quidem, nec satis opportunè de
Iustitia & Iure collegit. Nam in 3. Senten-
tiarum dist. 37. agens de præceptis secundæ
tabulæ, quædam circa quintum & septim&#x0169;
mandatum de pertinentibus ad iustitiam
profert, & iterum in 4. Sententiarum dist.
15. dum de tertia parte p&#x0153;nitentiæ ageret,
scilicet, de satisfactione, quædam miscet
quæ ad iustitiam attinent, scilicet, de restitu
tione. Vnus autem D. Thom. inter omnes
scholasticos, quicquid ad Iustitiam attinens
à Theologo cognoscendum erat, suis nu-
meris absolutum dedit, ab ista Quæst. 57.
vsque ad 122. disserens etiam de partibus po
tentialibus virtutis iustitiæ. Sed nos in hoc
opere duntaxat quæ ad partes subiectiuas
pertinent, quæ propriè sub iustitia continen
tur disseremus, vsque ad Quæst. 78.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ante omnia in hoc pro&#x0153;-
mio cuiusnā facultatis sit magis pro-
prium de iure & iustitia disserere? Num
Philosophia moralis; An sacra Theologia;
An vero vtriusque iuris peritia primas tene
re debeat in hoc munere præstando? Ad
hoc respondetur, & sit prima conclusio. Ad
moralem Philosophiam propriè & directè
spectat de iure & iustitia quæstiones defini
re quatenus homo ordinatur ad conuictum
politicum & finem naturalem. Ratio est,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0019.jpg/>
@@1@<SE19>2 Quæst. LVII. De Jure.
<duolan 2><-P>quoniam ad philosophiam moralem spe-
ctat de humanis actibus iudicare, in quibus
reperitur ratio virtutis & vitij, at verò iusti-
tia post prudentiam primum locum inter
virtutes obtinet, ergo.</P>
<P>  Secunda conclusio. Sub eadem ferè ra-
tione pertinet ad Iuris ciuilis peritos, quos
vulgo Legistas vocamus, definire de qui-
stionibus Iustitiæ & iuris iuxta normam hu
manar&#x0169; leg&#x0169;. Hæc conclusio magis indiget
explicatione quàm probatione. Dixi enim
sub eade&#x0303; ferè ratione; hoc est respectu eius-
de&#x0303; finis moralis philosophi. Cæter&#x0169; peritia
illorum qui Iuri ciuili operam dant, nō erit
scientifica, nisi rationes humanarum legum
ex philosophia deduxerint, & tunc exerce&#x0303;t
illi officium moralium philosophorum: &
reuera sunt philosophi morales ex parte, sci
licet, ex materia Iustitiæ, & adhuc imperfe-
cti nisi fuerint dialectici.</P>
<P>  Tertia conclusio. Ad sacram Theologiā
maximè pertinet de Iustitia & Iure perscru
tari vsque ad minima respectu boni spiri-
tualis & finis supernaturalis. Pro cuius intel
ligentia. Nota quod sicut gratia dicitur per-
ficere naturā non solum in se ipsa, sed etiam
eleuans illam ad aliquid altius & diuinius:
Ita sacra Theologia quando conuenit cum
aliqua scientia in obiecto materiali, non so-
lum perficit illam scientiam intra suos limi
tes & in se ipsa, sed etiam eleuat obiectum il
lius, ad suam rationem formalem eminen-
tiorem. V. g. metaphysicus considerat de
Deo, de illius vnitate, immutabilitate, æter-
nitate, & omnipotentia. Sed hæc omnia at-
tributa Theologus profundiùs attingit: &
distinctiùs cognoscit, vt videre est apud Di
uum Dionysium in tractatibus de diuinis
nominibus, de mystica Theologia, & de
cęlesti hierarchia. Vbi eadem quæ alias me
taphysici cōtemplātur, multò diuiniùs ipse
distinguit. Ad hunc itaque modum sacra
Theologia cum sit practica saltem eminen
ter, considerat omnia quæ philosophus mo
ralis multò altiùs & diuiniùs quam ille. Cō
firmatur ex illo Sapientiæ. 8. Vbi dicitur
de diuina sapientia. Sobrietatem enim &
prudentiam, & iustitiam & virtutem docet.
Vbi fit mentio quatuor virtutum Cardina-<-P>@@

<-P>lium. Nam per sobrietatem intelligitur om
nis temperātia: per virtutem autem, fortitu
do. Vbi obiter obserua quare primo loco
posuit sobrietatem, cum tamen prudentia
sit prima omnium virtutum. Ratio huius
est, quoniam in natura corrupta ad acqui-
rendam prudentiam, necessarium est exer-
citium temperantiæ, quam vocat sobrie-
tatem: nihil enim magis impedit iudicium
prudentiale quàm vitia carnalia quæ causa
sunt hebetudinis & cæcitatis mentis.</P>
<P>  Sit quarta cōclusio, ad Iuris Canonici pe
ritos pertinet canones ecclesiasticos disce-
re: præsertim illos qui accommodantur ad
causas fori exterioris decidendas. Si quid ve
ro aliud considerant mutuatum accipiunt
partim à Theologis partim à Iure ciuili.
Probatur & explicatur ista conclusio, quo-
niam in toto corpore Iuris canonici conti-
netur triplex differentia canonum: quidam
enim desumpti sunt ex sacris literis, aliquan
do ex definitionibus Concilior&#x0169; circa fide&#x0303;
vel circa sacramenta. Hæc omnia constat,
quòd legitimè pertinent ad Theologiam sa
cram. Sunt alij Canones propositi vt regulæ
ad decidendas lites ecclesiasticas. Et isti vt
in plurimum habent suam rationem & fun
damentum in Iure ciuili. Itaq&#x0301;ue si à Iure ca-
nonico auferantur, quæ pertinent ad Theo-
logiam & ad ius ciuile ferè nihil remanebit
nisi quædam cæremonialia. Et confirma-
tur tota doctrina præcedens, quoniam su-
pra scientias quas naturali ratione cogno-
uit Arist. non est introducta alia scientia in
mundo nisi illa quæ deducta est ex fide re-
uelata. Hæc autem est sacra Theologia, er-
go necesse est, quòd Iuris canonici peritiam
reducamus vel ad sacram Theologiam vel
ad moralem philosophiam, sicut & Iuris ci
uilis reduximus peritiam. Nihilominus
ex prædictis deducamus vnum corolla-
rium, videlicet, quòd prudens Theologus,
quoties occurrerit aliquis casus conscien-
tiæ decidendus, de quo decernunt leges si-
ue ecclesiasticæ, siue ciuiles, debet consule-
re Iurisperitos, nisi aliàs ipse cognouerit
illas leges sufficienter. Ratio huius est,
quoniam Theologo satis est nosse legem
naturalem & diuinam & quanuis non erat<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0020.jpg/>
@@1@<SE20>Quæst. LVII. De Jure. Artic. I. 3
<duolan 2><-P>alienum ab illo scire omnes leges ecclesia-
sticas: tamen quia Theologus diuinis in-
tendens rebus, quæ plurimæ sunt & mul-
tam habent subtilitatem, non valebat tan-
tam sarcinam legum memoria tenere: id
circo accepit diuina prouidentia sui labo-
ris auxiliatores dominos Canonistas quem
admodum in lege Veteri, vt habetur Nu-
merorum capit. 34. erant quidam Leuitæ
inferioris classis: quorum officium solum
modo erat portare vasa & ornamenta in-
uoluta tabernaculi: quæ sacerdotes supe-
rioris ordinis tangebant & disponebant in-
tra tabernaculum: ita se habent Canonistæ
& Theologi, quòd Theologi intrant taber
naculum & facultatem habent disserendi
de quidditate & effectibus sacramentorum
& aliorum instrumentorum fidei & reli-
gionis. At vero Iuris canonici periti solum
debent curare fideliter memoria tenere
quæ in sacris Canonibus continentur cum
literali intelligentia ad obsequium Theolo
gorum. Interdum etiam opus habent ex Iu
re ciuili rationes acquirere ad decidendas
causas ecclesiasticas, vt meliùs munus su&#x0169;
possint perficere. Atque in hoc iuris Ca-
nonici periti nostri temporis excellentiam
habent.</P>
<Z><A+1>Diuisio huius tractatus de
Justitia & iure.</A+1></Z>
<P><INI2>V</INI2>NIVERSAM cōsiderationem de
Iustitia & iure in quatuor partes diui-
dit quidem D. Thom. In prima parte agi-
tur de Iustitia. In secunda parte de partibus
illius. Intertia parte, de dono Spiritus san-
cti correspondenti sibi: quod est pietas. In
quarta parte, de præceptis Iustitiæ. Duæ
priores partes magnum negotium nobis in
hoc opere facessunt: præsertim ab ista quæ
stione 57. vsque ad 78. Aliæ verò poste-
riores breuissime expedi&#x0169;tur à Diuo Tho-
ma in quæstione 121. & 122. Iam vero il-
la pars de iustitia rursus diuiditur in qua-
tuor partes. Primo quidem disputatur de
Iure, quod est obiectum iustitiæ. Secun-
do de ipsa Iustitia. Tertio de iniustitia.
Quarto de iudicio.</P>@@

<Z>ARTIC VLVS PRIMVS.
<A+1>&#x00B6; Vtrùm ius sit obiectum iustitiæ.</A+1></Z>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic procedi-<marginalia>Infra. qō.|60. art. 1.|cor.</marginalia>
tur. Videtur, quòd ius
nō sit obiectum iustitiæ.
Dicit enim <marginalia rendition="dagger">In digesto|veteri lib.|1. tit. 1. in|princip.</marginalia> Celsus Iurisconsul-
tus, quòd ius est ars boni & æqui.
Ars autem non est obiectum iusti-
tiæ, sed est per se virtus intellectua-
lis. Ergo ius non est obiectum iu-
stitiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Lex sicut <marginalia rendition="dagger">Li. 5. Ety-|mo. cap. 3,|in princ.</marginalia> Isido-
rus dicit in libr. Etymolo. iuris est
species. Lex autem non est obie-
ctum iustitiæ, sed magis pruden-
tiæ. Vnde & † Philosophus legis-
positiuam partem prudentiæ po-
nit. Ergo ius non est obiectum iu-
stitiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Iustitia principa-<marginalia>Li. 6. Ety|mo. cap. 6.|tom. 5.|Capit. 15.|circa med.|tom. 1.</marginalia>
liter subijcit hominem Deo. Di-
cit enim † August. in libr. de mo-
ribus ecclesiæ, quòd iustitia est a-
mor Deo tantum seruiens, & ob
hoc bene imperans cæteris quæ ho
mini subiecta sunt. Sed ius non per
tinet ad diuina, sed solum ad hu-
mana. Dicit enim <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca-|pit. 2.</marginalia> Isidorus in li-
bro Etymolog. quòd fas lex diui-
na est, ius autem lex humana. Er-
go ius non est obiectum iustitiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est quod <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|3. in prin.</marginalia> Isido-
rus dicit in eodem, quòd ius di-
ctum est, quia est iustum. Sed iu-
stum est obiectum iustitiæ. Dicit
enim <marginalia rendition="dagger">Lib, 5. ca.|1. in prin-|bi. tom. 5.</marginalia> Philosophus in quinto E-
thicorum, quòd omnes talem ha-
bitum volunt dicere iustitiam, à
quo operatiui iustorum sunt: er-
go ius est obiectum iustitiæ.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0021.jpg/>
@@1@<SE21>4 Quæst. LVII. De Jure. Artic. I.
<duolan 2><P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd iustitiæ proprium est inter a-
lias virtutes, vt ordinet hominem
in his, quæ sunt ad alterum. Impor
tat enim æqualitatem quandam, vt
ipsum nomen demonstrat, dicun-
tur enim vulgariter ea, quæ adæ-
quantur, iustari. Æqualitas autem
ad alterum est. Aliæ autem virtu-
tes perficiunt hominem solum in
his, quæ ei conueniunt secundum
seipsum. Sic ergo illud, quod est
rectum in operibus aliarum virtu-
tum, ad quod tendit intentio virtu
tis quasi in proprium obiectum,
non accipitur nisi per comparatio
nem ad agente&#x0303;. Rectum verò quod
est in opere iustitiæ, etiam præter
comparationem ad agentem, con-
stituitur per cōparatione&#x0303; ad aliud.
Illud enim in opere nostro dicitur
esse iust&#x0169; quod respondet secund&#x0169;
m aliquā æqualitate&#x0303; alteri, puta re-
compensatio mercedis debitæ pro
seruitio impenso. Sic ergo iustum
dicitur aliquid, quasi habens recti-
tudinem iustitiæ ad quod termina
tur actio iustitiæ, etiam non consi-
derato qualiter ab agente fiat. Sed
in alijs virtutibus non determina-
tur aliquid rectum nisi secundum
quod aliqualiter fit ab agente. Et
propter hoc specialiter iustitiæ præ
alijs virtutibus determinatur sec&#x0169;-
d&#x0169; se obiect&#x0169;, quod vocatur iust&#x0169;.
Et hoc quide&#x0303; est ius. Vnde manife-
st&#x0169; est quod ius est obiect&#x0169; iustitiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD Primum ergo dicendum,
quòd consuetum est, quòd nomi-
na à sui prima impositione detor-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>queantur ad alia significanda. Si-
cut nomen medicinæ impositum
est primo ad significandum reme-
dium quod præstatur infirmo ad sa
nandum: deinde tractum est ad si-
gnificandam artem, qua hoc fit: ita
etiam hoc nomen, Ius, primò im-
positum est ad significandum ip-
sam rem iustam. Postmodum au-
tem est deriuatum ad artem, qua
cognoscitur quid sit iustum. Et vl-
terius ad significandum locum, in
quo ius redditur: sicut dicitur ali-
quis comparere in iure. Et vlterius
dicitur etiam quod ius redditur ab
eo, ad cuius officium pertinet iusti
tiam facere: licet etiam id quod de
cernit, sit iniquum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD Secundum dicendum, &#xA759;
sicut eorum quæ per artem exte-
rius fiunt, quædam ratio in mente
artificis præexistit, quæ dicitur re-
gula artis: ita etiā illius operis iusti,
quod ratio determinat, quędam ra
tio præexistit in me&#x0303;te, quasi quædā
prude&#x0303;tię regula. Et hoc si in script&#x0169;
redigatur, vocatur lex. Est enim lex
secund&#x0169; <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. Eti|mol. ca. 3.|parum à|princip.</marginalia> Isidor. cōstitutio scripta.
Et ideo lex nō est ipsum ius, &#xA753;priè
loquendo, sed aliqualis ratio iuris.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD Tertium dicendum, quòd
quia iustitia æqualitatem impor-
tat. Deo autem non possumus æ-
quiualens recompensare; inde est,
quòd iustum secundum perfectam
rationem non possumus reddere
Deo. Et propter hoc non dicitur
propriè ius lex diuina, sed fas: quia
videlicet sufficit Deo, vt implea-
mus quod possumus. Iustitia ta-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0022.jpg/>
@@1@<SE22>Quæst. LVII. De Jure. Art. I. 5
<duolan 2><-P><A+1>men ad hoc tendit, vt homo quan-
tum potest, Deo recompenset, to-
taliter animam ei subijciens.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est affirmatiua. Conclusio-
nem istā directè probat Diuus Tho-
mas ex testimonijs Isidori & Aristot. Dein-
de in articulo explicat cōclusionem & dif-
ferentiam, quæ est inter iustitiam & alias
virtutes colligens triplicem differentiam in
ter obiectum iustitiæ & obiecta aliarum vir
tutum. Differentia quidem iustitiæ ab alijs
est, quòd illa est ad alterum: quæ æqualita-
tem importat. Hinc colligitur prima diffe-
rentia inter obiectum iustitiæ, & obiecta
aliarum virtutum: scilicet, quòd rectum in
operatione iustitiæ, præter cōparatione&#x0303; ad
agentem, constituitur per comparationem
ad alterum. Secunda differentia est, quòd
iustum siue ius dicitur aliquid ad quod ter-
minatur actio iustitiæ, non considerato qua
liter ab agente fiat. Tertia differentia est, &#xA759;
iustitiæ determinatur obiectum secundùm
se. Alijs vero virtutibus Cardinalibus non
determinatur obiectum secundùm se, & à
parte rei. Et hæc est differentia quæ aliter
solet dici, scilicet, quòd medium iustitiæ est
medium rei, medium autem aliarum virtu
tum est medium rationis.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>N</INI2>Otandum primò, pro huius articuli
& sequentium intelligentia, quòd
hoc nomen ius multipliciter vsurpatur. Pri
mò & principaliter, vt nominet illud quod
fit per actionem iustitiæ: & ad quod termi-
natur. Secundò accipitur pro lege quæ est
regula faciendi ipsum ius seu iustum. Ter-
tiò accipitur pro ipsa peritia legum. Quar-
tò pro sententia iudicis, qui præcipit iu-
stum fieri. Denique accipitur pro ipsomet
loco publico vbi istæ sententiæ feruntur.
Vt patet in cap. 1. de in ius vocando. lib. 2.
titul. 2. Nobis tamen in præsenti de iure pri-
mo modo agendum est. Notandum est se-
cundò, quòd nomina iustitiæ, iustificatio-
nis, & iusti, dupliciter accipiuntur in sacris
literis: vno modo generaliter pro omni vir-<-P>@@

<-P>tute vel omni actione virtutis quæ secun-
dùm regulam rationis & legis exercetur.
Itaque iustus idem est, atque studiosus &
omni virtute præditus. In hac acceptione in
telligitur illud Abacuc capit. 2. iustus ex fi-
de viuit. & ad Romanos. 8. Vt iustificatio
legis impleretur in nobis. Illud Matthæi. 6.
Attendite ne iustitiam vestram faciatis co-
ram hominibus, & ponit exemplum in
eleemosyna, & ieiunio quæ propriè non
sunt iustitiæ specialiter dictæ opera. Altera
acceptio est specialior, quatenus iustitia no-
minat virtutem condistinctam inter qua-
tuor virtutes cardinales. Et ita iustus dici-
tur ille qui huius virtutis actiones exercet.
Iustificatio autem dicetur rectitudo illa
quæ inuenitur in huius virtutis officijs. Vt
solutio debiti est iustificatio. Et in hac se-
cunda acceptione nobis procedendum est
in præsentibus disputationibus. Magister
Soto de Iustitia & iure libro. 3. quæst. 1. me-
ritò reprehendit Buridanum qui negat ius
accipi pro obiecto iustitiæ, sed solùm pro
ipsa lege.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primò circa præ dictas diffe
rentias sint ne bene & verè assignatæ.
Arguitur primò pro parte negatiua. Ete-
nim D. Thomas videtur sibi contrarius in
prima & secunda differentia, inter obie-
ctum iustitiæ & obiecta aliarum virtutum.
Probatur: nam prima differentia, ponit or-
dinem actionis iustitiæ ad ipsum agentem,
dum inquit præter comparationem ad age&#x0303;
tem, sed in secunda differentia videtur nega
re talem ordinem, dum inquit, non conside
rato qualiter fiat ab agente, ergo non sunt
bene assignatæ istæ differentiæ.</P>
<P>  Arguitur secundò, ex Arist. 2. Ethicor&#x0169;
cap. 4. asserente, quòd cōtingit operari tem-
perata non temperatè, ergo non est diffe-
rentia inter obiectum iustitiæ & obiectum
temperantiæ quantùm ad hoc, quòd in ope
ratione circa obiectum iustitiæ contingat
attingere obiectum absque debita disposi-
tione agentis secundùm formalem ratio-
nem virtutis iustitiæ.</P>
<P>  Arguitur tertiò, ex doctrina Diui Tho-
mæ videntur sequi duo inconuenientia. Al
terum est, quòd habitus iustitiæ non sit in-
trinsecè determinatus ad bene operandum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0023.jpg/>
@@1@<SE23>6 Quæst. LVII. De Jure. Art. I.
<duolan 2><-P>circa suum obiectum: sed sit omnino in-
differens, ita vt salua ratione obiecti forma
lis aliquando malè quis operetur redden-
do debitum propter malum finem vanæ
gloriæ. Alterum est, quòd habitus iustitiæ
in sua operatione non respiciat bonitatem
agentis magis quàm habitus artis quæ so-
lùm respicit & intendit bonitatem artificia
ti. Est enim perfecta operatio artificis si arti
ficiatum sit perfectum & conforme ideæ,
etiam si artifex sit aliàs vitiosus.</P>
<P>  Arguitur quartò. Videtur esse implica-
tio contradictionis, quòd aliquid habeatra
tionem specificam & non genericam. v. g.
quòd aliquid habeat rationem hominis &
non animalis, ergo similiter impossibile est
quòd aliqua actio habeat rationem forma-
lem iustitiæ obiecti, & quòd non habeat
rationem virtutis quæ est ratio generica. At
vero si actio iustitiæ respicit obiectum, non
considerato qualiter fiat ab agente, verifi-
cabitur, quòd illa actio habet rationem for
malem specificam iustitiæ & non generi-
cam. Probatur minor, quoniam de ratione
virtutis est, quòd taliter fiat ab agente, &
quando & vbi oportet & propter finem
bonum.</P>
<P>  Arguitur quintò, Aut D. Tho. loquitur
in illa secunda differentia materialiter de
obiecto iustitiæ, aut formaliter. Si loqui-
tur materialiter, profectò non assignat diffe
rentiam inter obiectum iustitiæ & obiect&#x0169;
temperantiæ. Possumus enim designare
obiectum etiā te&#x0303;perantiæ materialiter, cui
nihil desit de his quæ pertinent præcisè ad
temperantiæ materiam, desit tame&#x0303; aliquid
quod pertinet ad rationem virtutis in com-
muni. v. g. si quis loco & tempore debito
comedat quantum sibi conuenit. At vero
ordinet istam actionem ad hypocrisim &
vanam gloriam aut alium turpem finem.
Tunc profectò inuenitur materiale obie-
ctum temperantiæ sine debita dispositione
agentis: sicut cùm quis soluit debitum sine
debita dispofitione agentis. Si autem Diuus
Tho. loquitur de obiecto iustitiæ verè spe-
cificante actionem, implicat contradictio-
nem, quòd agens operetur propter malum
finem. Corrumperet enim rationem virtu-
tis, & per consequens rationem iustitiæ.</P>@@

<P>  Denique arguitur contra tertiam diffe-
rentiam: quæ libet virtus per se loquendo de
sumit suam speciem ab obiecto per se: vt
quilibet habitus operatiuus, ergo nulla est
specialis ratio & differentia in iustitia ipsa
cur determinemus ei obiectum secundùm
se & non alijs virtutibus.</P>
<P>  Propter obscuritatem D. Tho. doctri-
næ in hoc articulo quidam illam reijciunt:
sicut Buridanus vbi supra, quæstione. 1. li-
bro. 5. Ethicorum. Alij vero interpretes
D. Thom. putant esse intelligendam do-
ctrinam huius articuli materialiter. Ita sa-
nè vt saluetur materiale obiectum iustitiæ
& materialis actio iustitiæ absque vera ra-
tione virtutis. Huius sententiæ est Caieta-
nus. Et fuit doctissimus Victoria & Soto
vbi supra. Nobis tamen salua eorum autori
tate non videtur, quòd Diuus Thomas ma
terialiter loquatur.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione ergo difficultatis sit pri-
ma conclusio. Impossibile est, &#xA759; speci-
ficatio iustitiæ & virtutis inueniatur forma
liter in aliqua actione, nisi illa actio vnde-
quaque sit bona omnibus modis & ex om-
nibus circunstantijs. Hæc conclusio effica-
citer probatur quarto argume&#x0303;to facto pro
parte negatiua.</P>
<P>  Secunda conclusio. Possibile est, quòd
detur obiectum & actio quæ materiali er
pertineant ad aliquam virtutem & obliga-
tionem illius, ita vt satisfaciat homo præ-
cepto illius virtutis per talem actionem.
v. g. Ieiunat quis in quadragesima adim-
plet præceptum de temperantia eo tem-
pore, etiam si hoc faciat propter hypo-
crisim. Similiter dat eleemosynam paupe-
ri virgini quam ex præcepto naturali te-
nebatur dare, sed intendit stuprum, ille
materialiter impleuit præceptum natura-
le misericordiæ. Dicitur autem actio ma-
terialis alicuius virtutis, cui nihil deest de
proprijs pertinentibus ad speciem illius
virtutis, præterquam quod apponitur ma-
la circunstantia aliqua vel contra aliam
virtutem, vel contra rationem genericam
virtutis. Atque in hoc non differt iustitia à
reliquis virtutibus, sed differentia est, quòd
rectitudo etiam materialis respectu iusti-
tiæ commensuratur secundum commen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0024.jpg/>
@@1@<SE24>Quæst. LVII. De Jure. Artic. I. 7
<duolan 2><-P>surationem quandam ad alterum. At vero
in alijs virtutibus omnis commensuratio re
ctitudinis etiam materialis commensuratur
sec&#x0169;dum cōmensurationem ad operātem.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando D. Tho. in-
quit in secunda differentia, &#xA759; iustum dici-
tur aliquid quasi habens rectitudinem iusti
tiæ ad quod terminatur actio iustitiæ, non
considerato qualiter ab agente fiat, loquu-
tus est formaliter de actione veræ virtutis
iustitiæ. Probatur quoniam intentio Diui
Tho. est agere de vera iustitiæ virtute & in
cipere à diffinitione illius, ergo in hac quæ-
stione & articulo loquitur de iure & iusto
prout est obiectum formale veræ iustitiæ
ad quod formaliter terminatur actio iusti-
tiæ. Aliâs profecto non procederet Diuus
Thom. scientificè, vt decet grauissimum
authorem. Hæc doctrina multo magis ex-
plicabitur in solutione argumentorum.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur.
Nullam esse contradictionem inter primā
& secundam differentiam, cum enim dicit
in secunda differentia, non considerato qua
liter ab agente fiat, intelligenda sunt hæc ver
ba secundum abstractionem mentis. Nam
vt est in communi proloquio abstrahen-
tium non est mendacium. Est igitur Diui
Thom. sensus, non quidem negare prære-
quiri commensurationem & comparatio-
nem ad agentem in ratione generica virtu-
tis, imo hoc asserit in prima differentia cùm
inquit propter comparationem ad age&#x0303;tem:
sed intendit asserere, &#xA759; ratio specifica diffe-
rentiæ iustitiæ non est cum consideratione
actuali ad ipsum agentem: sed præsuppone&#x0303;
do istam considerationem in ratione vir-
tutis generica tanquam in materia, etiam in
telligitur cum cōparatione ad alterum, non
considerato tunc qualiter ab agente fiat ta-
lis actio. Exemplum huius potest esse in re
latione de prædicamento ad aliquid. Rela-
tio enim & est accidens sicut & reliqua præ
dicamenta præter primum, & ex hac parte
conuenit ei esse in hoc vel in illo subiecto.
At vero secundum propriam rationem re-
lationis penes quam diuersificatur ab alijs
accidentibus, non consideratur vt est in sub
iecto, neq; id explicatur: sed vt est ad aliud.
Idem exemplum potest poni in accidenti-<-P>@@

<-P>bus respectiuis comparando illa cum abso-
lutis. v. g. scientia & albedo conueniunt in
genere qualitatis, cum tamen scientia vltra
hoc, quod est calificare subiectum sicut al-
bedo specificatur per ordinem & commen
surationem ad aliquid extrinsecum, quod
est obiectum: ita prorsus se habent iustitia
& temperantia, quòd vtraque in ratione ge
nerica virtutis bonum facit habentem. At
vero iustitia differt ab alijs virtutibus per
hoc quòd rectificat habentem illam in ordi
ne ad alter&#x0169;. Simili modo potest explicari
doctrina Diui Thomæ 1. 2. quæst. 62. Vbi
ait, quòd in quibusdam operationibus bo-
num vel malum attenditur secundum com
mensurationem ad alterum, in quibusdam
vero operationibus attenditur solum secun
dum commensurationem ad operantem.
Ac si diceret D. Thom. &#xA759; omnes operatio-
nes virtutis secundum rationem genericam
habent ratione&#x0303; boni per ordine&#x0303; ad habente&#x0303;
& operantem. At vero quædam operatio-
nes vtranq; rationem boni & genericam &
specificam habent per ordinem ad habente&#x0303;
& operantem. Alię vero operationes specifi
cam differentiam habent per comparatio-
nem & commensurationem ad alterum.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, &#xA759; testimonium illud Arist. non militat
contra nos sed militat, contra eos qui dic&#x0169;t
D. Thom. materialiter loqui de obiecto &
actione iustitiæ (non considerato qualiter
fiat &c.) In quorum sententia possumus re-
spondere, quòd quanuis verum sit testimo-
nium Aristotelis: adhuc est differentia, &#xA759;
actio materialis iustitiæ consideratur per
quandam commensurationem ad alterum.</P>
<P>  Ad tertium argumentum negatur seque
la. Imò nos ponimus habitum & actionem
iustitiæ virtutis cum omnimoda determi-
natione ad bonum, & quanuis respiciat cō-
mensurationem ad alterum: tamen præsup-
ponit conuenientiam ad seipsum.</P>
<P>  Ad quartum argumentum respondetur,
&#xA759; probat efficaciter nostram primam con-
clusionem.</P>
<P>  Ad quintum patet, ex doctrina tertiæ
conclusionis.</P>
<P>  Ad vltimum argumentum respondetur,
&#xA759; est specialis ratio, quare acturi de iustitia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0025.jpg/>
@@1@<SE25>8 Quæst. LVII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>designamus specialem quæstione&#x0303; de obie-
cto illius, potiusquam cum agimus de alijs
virtutibus. Et ratio differentiæ est, quoniam
obiectum iustitiæ habet specialem cōmen-
surationem cum lege ipsa, & non sol&#x0169; con-
sideratur in illo quid ratio operantis eligat,
vt medium virtutis (hoc enim determina-
t&#x0169; est ex natura rei & propterea dicitur me
dium iustitiæ medium rei.) At medium a-
liarum virtutum dicitur medi&#x0169; rationis. De
qua re plura dicemus in quæst. sequenti.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundo. Circa conclusione&#x0303;
articuli, ex Arist. 5. Ethic. cap. 7. Vbi
ait esse differentiam inter iust&#x0169; & ius. Nam
iustum dicitur esse anteaquam fiat, ius vero
importat iniuriæ emendationem: & simili-
ter distinguit inter iniust&#x0169; & iniuriam. Nā
iniustum dicitur esse etiam antequam fiat:
iniuria vero cum fit, ergo ius non est obie-
ctum iustitiæ. Probatur consequentia, quo-
niam iustitia non solum habitualis, sed etiā
actualis est voluntas faciendi quod iustum
est antequam fiat & exerceatur: ergo tunc
debet habere obiectum. At vero secun-
dum Arist. non est ius nisi cum fit, ergo nō
habet rationem obiecti iustitię. Item Diuus
Tho. artic. sequenti dicit, &#xA759; ius est opus ad
æquatum alteri, ergo non est obiectum iu-
stitiæ, sed operatio iustitiæ. Probatur con-
sequentia, quia est actio illius, ergo, &c.</P>
<P>  Respōdetur ad hanc dubitatione&#x0303;, &#xA759; vni-
uersi diffinientes iustitiam diffiniunt illam
per comparationem ad ius tanquam ad ob-
iectum, vt videbimus quæstione sequenti.
Ad argumentum ex Arist. respondetur, &#xA759;
secundum translationem antiquam non est
contra nos testimonium illud. Habet enim
loco iuris, iustificationem, & ita bene con-
stat differentia posita ab Aristo. Responde-
tur secundo, quòd si sequamur translatione&#x0303;
Argiropili, dicendum erit, &#xA759; Arist. in illo lo
co accepit nomen iuris in lingua Græca spe
cialiori quodammodo vt directè contraria
tur iniuriæ, quæ videtur importare actione&#x0303;
inferendi illam. Nos autem in præsenti di-
sputatione vtimur nomine iuris, vt sit idem
quod iustum.</P>
<P>  Ad testimonium D. Tho. respōdetur du
pliciter. Primo, &#xA759; actio cuiuslibet habitus,
aut virtutis potest dupliciter cōsiderari: vno<-P>@@

<-P>modo quantum ad executionem, vt est in
exercitio, & sic erit effectus illius habitus,
aut virtutis. Altero modo potest considera-
ri prout est in intentione habentis habitum,
& sic habet propriam rationem obiecti ta-
lis actio: præsertim cum illa actio est exte-
rior, vt reddere depositum, restituere alie-
num. Atque isto modo bene dicit D. Tho.
quod ius est opus iustitiæ: quoniā ipsa ope-
ratio exterior tenet se ex parte rei debitæ,
quæ redditur alteri. Imo aliquando ipsamet
operatio exterior est res quæ redditur alte-
ri, sicut lectio mea est ius debitum vniuersi-
tati. Respondetur secundo, &#xA759; commune est
in scientijs, vt nomina obiectorum transfe-
rantur ad actiones & vice versa. Quemad-
modum etiam in religione Christiana dici
mus sacrificium non solum esse hostiam
oblatam, sed etiam ipsam sacrificationem,
hoc est actionem sacrificandi.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm ius conuenienter diui-
datur in ius natur ale & ius po
sitiuum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic proce-<marginalia>Infra. qō.|60. art. 5.|co. Et 1. 2.|quæst. 95.|arti. 4. co.|Et 5. Ethi|cor&#x0169;. lect.|12. col. 2.|fin. 1.</marginalia>
ditur. Videtur, quòd ius
non conuenienter diui-
datur in ius naturale & ius positi-
uum. Illud enim quod est naturale,
est immutabile: & ide&#x0303; est apud om-
nes. Non autem inuenitur in rebus
humanis aliquid tale: quia omnes
regulæ iuris humani, in aliquibus
casibus deficiunt, nec habent suam
virtutem vbique. Ergo non est ali-
quod ius naturale.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Illud dicitur esse
positiuum quod ex voluntate hu-
mana procedit. Sed non ideò ali-
quid est iustum, quia à vol&#x0169;tate hu-
mana procedit, alioquin voluntas
hominis iniusta esse non posset. Er
go cùm iustum sit idem quod ius,
videtur &#xA759; nullum sit ius positiu&#x0169;.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0026.jpg/>
@@1@<SE26>Quæst. LVII. De Jure. Artic. II. 9
<duolan 2><P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea, Ius diuinum non
est ius naturale, cùm excedat natu-
ram humanam. Similiter etiam nō
est ius positiuum: quia non inniti-
tur autoritati humanæ, sed autori-
tati diuinæ. Ergo incōuenienter di
uiditur ius per naturale & positiu&#x0169;.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Li. 5. Ethi|cor. c. 7. in|prin. to. 5.</marginalia> Philo-
sophus dicit in 5. Ethicorum, quòd
politici iusti hoc quidem natura-
le est, hoc autem legale, id est, le-
ge positum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut <marginalia rendition="dagger">Art. præc.</marginalia> dictum est, ius siue iu-
stum, est aliquod opus adæquatum
alteri secundùm aliquem æqualita-
tis modum. Dupliciter autem po-
test alicui homini esse aliquid ad-
æquatum. Vno quidem modo ex
ipsa natura rei, puta cùm aliquis tan
tum dat, vt tantundem recipiat: &
hoc vocatur ius naturale. Alio mo
do aliquid est adæquatum vel com
mensuratum alteri ex condicto, si-
ue ex communi placito, quando
scilicet aliquis reputat se conten-
tum, si tantum accipiat. Quod qui-
de&#x0303; potest fieri dupliciter. Vno mo-
do, per aliquod priuatum condi-
ctum, sicut quod firmatur aliquo
pacto inter priuatas personas. Alio
modo, ex condicto publico, putà
cùm totus populus consentit quòd
aliquid habeatur quasi adæquatum
& commensuratum alteri: vel cùm
hoc ordinat princeps, qui curam
populi habet & eius personam ge-
rit: & hoc dicitur ius positiuum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd illud quod est naturale haben
ti naturam immutabilem, oportet</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quòd sit semper & vbique tale. Na-
tura autem hominis est mutabilis:
& ideo id quod naturale est homi-
ni, potest aliquando deficere. Si-
cut naturalem æqualitatem habet,
vt deponenti depositum reddatur.
Et si ita esset, quòd natura huma-
na semper esset recta, hoc esset sem
per seruandum. Sed quia quandoq&#x0301;;
contingit quòd voluntas hominis
deprauatur, est aliquis casus in quo
depositum non est reddendum,
ne homo peruersam voluntatem
habens, malè eo vtatur, vtputà si
furiosus vel hostis reipublicæ arma
deposita reposcat.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
voluntas humana ex communi cō
dicto potest aliquid facere iustum
in his, quæ secundùm se non ha-
bent aliquam repugnantiam ad na
turalem iustitiam: & in his habet
locum ius positiuum. Vnde Phi-<marginalia>Lib. 5. ca.|7. in prin.|tom. 5.</marginalia>
losophus dicit in 5. Ethicor. quod
legale iustum est, quod ex princi-
pio quidem nihil differt sic, vel ali-
ter: quando autem ponitur, differt.
Sed si aliquid de se repugnantiam
habeat ad ius naturale, non potest
voluntate humana fieri iustum: pu
tà si statuatur, quòd liceat furari,
vel adulterium committere. Vnde
dicitur Isai. 10. Væ qui condunt le-
ges iniquas.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
ius diuinum dicitur quod diuini-
tus promulgatur. Et hoc quidem
partim est de his, quæ sunt naturali
ter iusta, sed tamen eor&#x0169; iustitia ho
mines latet. Partim aute&#x0303; est de his,
quæ fiunt iusta institutione diuina.</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0027.jpg/>
@@1@<SE27>10 Quæst. LVII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>Vnde etiam ius diuinum per hæc
duo distingui potest, sicut & ius hu
manum. Sunt enim in lege diuina
quædam præcepta, quia bona: &
prohibita, quia mala. Quædam ve-
rò bona, quia præcepta, & mala,
quia prohibita.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N articulo. 2. quærit D. Thom. Vtrùm
ius conuenienter diuidatur in ius natura-
le & ius posituum Prima conclusio est af-
firmatiua. Secunda conclusio notetur in so-
lutione ad primum. Naturale ius quanuis
per se sit immutabile: tamen aliquando po-
test deficere in exercitio propter naturam
hominis mutabilis. Tertia conclusio note-
tur in solutione ad tertium. Ius diuinum
quod diuinitus promulgatur, potest pro-
portionabiliter diuidi sicut ius politic&#x0169; ab
Aristot. videlicet, vt dicamus ius diuinum
aliud immutabile, & in illo ordine quasi na
turale, aliud positiuum. Hanc cōclusionem
explicat D. Thom. quia in lege diuina sunt
quædam præcepta quia bona & quædam
prohibita quia mala. Alia vero sunt bona,
quia præcepta sunt, & mala quia prohibita.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur itaque principaliter circa cō
clusionem artic. Vtrùm diuisio iuris
in naturale & positiuum sit prima & bona
diuisio. &#x00B6; Arguitur primo pro parte negati-
ua. Lex est quadruplex, scilicet, æterna, natu
ralis, humana, & diuina. Ita diuidit D. Tho.
1. 2. q. 91. Igitur ius salte&#x0303; debet esse quadru-
plex, & per consequens diuidi in quatuor
membra. Probatur consequentia. Quia lex
est ratio & regula iuris, vt dicit D. Tho. art.
1. ad secund&#x0169; huius quæstionis. Igitur mul-
tiplicata regula & mensura debet multipli-
cari mensuratum.</P>
<P>  Arguitur secundo. Si ius naturale & po-
sitiuum distinguuntur, maxime in hoc &#xA759;
ius naturale est quid immutabile: positiu&#x0169;
autem est mutabile. Sed ius naturale etiam
est quid mutabile, vt patet de reddendo de
posito dicitur esse naturale ius: & tamen in
aliquo casu non est reddendum depositum<-P>@@

<-P>etiam petenti, ergo. Et confirmatur, quia
ius positiuum interdum mutat ius naturale,
ergo minus mutabile est quam illud. Pro-
batur. Quoniam iure naturali omnia sunt
communia, & tamen iure positiuo facta est
diuisio rerum & dominiorum, ergo ius po-
sitiuum immutat ius naturale.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Ius naturale vt definitur
à Iurisconsultis. ff. de iustitia & iure, & Insti-
tuta de iure naturali gentium & ciuili: est,
quod natura omnia animalia docuit, & vt
ibi adijcitur, naturale ius, non humani gene
ris proprium sed omnium animalium quæ
in terra, quæ in mari nascuntur, auiumq&#x0301;ue
commune est, ergo propriè naturale ius
non est ius quod est obiectum iustitiæ, quæ
solis hominibus competit: sicut & lex se-
cundùm proprietatem & veram rationem
legis non inuenitur in brutis, sed solum me-
taphoricè, vt ait D. Thom. 1. 2. quæst. 91.
artic. 2. ad tertium. Confirmatur. Si quid
pertineret ad ius naturale maxime esset re-
ligio erga Deum & venerari parentes, &
vim vi posse repellere: sed hæc omnia ad
ius naturale pertinere negant Iurisconsulti
vbi supra. l. 2. & 3. sed aiunt pertinere ad ius
gentium. Imo & D. Thom. articulo se-
quenti ius naturale etiam brutis conueni-
re asserit.</P>
<P>  Denique arguitur quartò. Prædicti Iu-
risconsulti diuidunt ius in ius naturale, ius
gentium & ciuile, ergo non sufficit diuisio
bimembris posita in articulo.</P>
<P>  Circa hanc dubitationem aduertendum
est, fuisse olim errorem antiquissimum ne-
gantium esse aliquod naturale ius. Ita refert
Aristot. lib 1. Ethicorum cap. 3. & lib. 5. cap.
7. & D. August. lib. 3. de doctrina Christia-
na, cap. 14. Alius error fuit modernior ne-
gantium esse aliquod ius positiuum, quem
tenuit Vvitcleff, & vniuersi Lutherani qui
negant esse aliquam vim in legibus huma-
nis obligantem in foro conscientiæ. Atque
ideo ipse Lutherus combussit omnia Pon-
tificum iura & Bullas Pontificias & San-
ctorum Patrum Decreta vt referunt histo-
riographi moderniores. v. g. Ioannes Co-
clæus in actibus & scriptis Lutheri, anno
Domini 1520. Videatur etiam Roffensis
in artic. 37.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0028.jpg/>
@@1@<SE28>Quæst. LVII. De Jure. Art. II. 11
<duolan 2><P><INI2>P</INI2>RO decisione huius veritatis, sit prima
conclusio. Error est manifestè contra-
rius philosophiæ morali & fidei, asserere
omne ius esse positiuum, & negare esse ius
naturale. Probatur primo ex Psal. 4. Signa-
tum est super nos lumen vultus tui Domi-
ne, vbi respondet Propheta, iniquis qui di-
cunt; Quis ostendet nobis bona? Ac si dice-
ret, in nobis ipsis est impressio luminis natu-
ralis quo cognoscimus bonum & Deum.
Vnde Ioannis 1. Erat lux vera quæ illumi-
nat omnem hominem venientem in hunc
mundum. Quæ duo testimonia non solùm
de illuminatione gratiæ, sed etiam de illu-
minatione naturali explicantur communi-
ter. Sed est locus necessario explicandus de
illuminatione naturali, ad Roman. 2. Gen-
tes quæ legem non habent, naturaliter quæ
legis sunt faciunt. Hoc est, non habentes le-
gem Decalogi scriptam: sicut habebant Iu-
dæi; naturaliter, hoc est ex naturali instin-
ctu & illuminatione naturali Dei, non ex
illuminatione gratiæ, quæ legis sunt faci&#x0169;t,
non dicit omnia sed quædam: huiusmodi
legem non habentes ipsi sibi sunt lex qui
ostendunt opus legis scriptum in cordibus
suis, testimoni&#x0169; perhibente illis conscientia
ipsor&#x0169;. Probatur secundò conclusio ratione.
Certum est secundùm fidem catholicam
ante legem scriptam aut positiuam fuisse
peccatum. Etenim Cain peccauit maxim&#x0169;
peccatum occidens fratrem suum Abel. Et
ante diluuium dicitur in sacris literis, quòd
multa erat malitia hominum super terram,
ergo erat lex naturalis. Probatur consequen
tia. Quia vbi non est lex nec præuaricatio
est. Probatur tertiò conclusio. Præcepta de
cultu diuino vsque adeo sunt immutabilia,
vt per nullam potentiam possint dispensari
neque immutari, ergo non sunt positiua
præcepta sed sunt naturalia. Imo secundùm
communem opinionem Thomistarum
omnia præcepta Decalogi sunt indispensa-
bilia, vt patet apud D. Thom. 1. 2. quæst. 108.
& apud Soto lib. 2. de iustitia, quæst. 3. art. 8.
ergo huiusmodi præcepta naturalia sunt,
alioquin poterant dispensari ex beneplacito
homin&#x0169; legislatorum. Confirmatur. Quia
inter ea quæ præcipiuntur & prohibentur,
quædam dicuntur præcipi, quia bona sunt,<-P>@@

<-P>& quædam prohibentur, quia mala, ergo se-
cundùm se ex natura rei habent bonitatem
vel malitiam, ac proinde ius naturale est.
Quartò probatur conclusio vera secund&#x0169;
philosophiam moralem. Sic enim sensit
Arist. esse quoddam ius naturale & quod-
dam legale seu positiuum, vt patet libro. 1.
Rhetoricorum cap. 3. & lib. 1. magnorum
moral. cap. 34. & 1. Ethicot. cap. 3. & lib. 5.
cap. 7. Diuus Isidorus lib. 5. Etymol. cap. 4.
& refertur à Gratiano dist. 1. can. ius natura-
le est commune omnium nationum, &
quod instinctu naturæ non constitutione
humana habetur. Cicero etiam iuris natura-
lis mentionem facit, vt patet in lib. de Inuen
tione, de Legibus, de Aruspicum respon-
sis. Et denique iste error negantium ius na-
turale similis est errori in naturalibus quem
habuerunt Heraclitus & Cratillus qui aie-
bant: nullum esse verum nisi quod vni-
cuique apparet. Sic etiam videntur hi in
moralibus errare negantes esse aliquod
ius secundùm se ex natura rei, sed quod
humano benep lacito constituebatur, illud
erat ius.</P>
<P>  Secunda conclusio. Diuisio iuris quam
D. Tho. ponit in artic. est maximè philoso-
phica desumpta ex Arist. lib. 5. Ethic. cap. 7.
Pro cuius explicatione notandum est pri-
mò, quòd D. Tho. quanuis Theologicè in-
tendat agere de iure & iustitia, tamen pru-
denter & de industria voluit priùs definire
& diuidere rationem iuris secundùm ordi-
nem naturæ que&#x0303; præsupponit gratia & fides
& Theologia, ac dein de in solutione ad ter-
tium docuit, Quomodo ius diuinum quod
est supra ordinem naturæ, poterat diuidi
proportionabiliter in ius immutabile &
quasi naturale in ordine gratiæ & ius positi-
uum ex beneplacito Dei. Notandum est se-
cundò vt ostendamus quomodo inter se
se opponantur membra prædictæ diuisio-
nis, quatuor esse differentias inter ius natura
le & ius positiuum. Prima differentia est ex
parte causæ efficie&#x0303;tis. Etenim naturalis iuris
efficiens causa est ipse Deus vt autor natu-
ræ. Iuris autem positiui efficiens causa est
homo secundùm triplicem modum quem
D. Tho. docet in art. Primo quidem per sin
gulare pact&#x0169; inter eos qui ad inuicem con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0029.jpg/>
@@1@<SE29>12 Quæst. LVII. De Jure. Art. II.
<duolan 2><-P>trahunt & sic iustum pretium erit illud de
quo conuenit inter ementem & vende&#x0303;tem.
Secundo modo per condictum publicum
in quo conueniunt communiter qui emunt
& vendunt, & sic iustum pretium erit ali-
cuius rei illud quo communiter res ven-
ditur in foro publico. Tertio modo con-
stituitur iustum seu ius positiuum lege Prin
cipis vel statuto reipublicæ vel ministro-
rum illius. Inter hos prædictos modos ad-
uertenda est differentia. Primò quidem,
quòd pretium primo & sec&#x0169;do modo con-
stitutum patitur aliquam latitudinem se-
cundùm magis & minus, non enim consi-
stit in indiuisibili. At verò iustum pretium
postremo modo consistit in indiusibili: ali-
quando quantùm ad maius, aliquādo quan-
tum ad minus, raro autem quantùm ad
vtrunque. Exemplum primi est in taxatio-
ne tritici. v. g. quòd tritici faneca non pos-
sit vendi vltra ducatum. Nihilominus po-
test vendi iustissimè citra ducatum propter
abundantiam tritici sicut in foro publico
valet. Ita sanè vt si cariùs vendatur, etiam si
non excedattaxationem pragmaticæ tenea-
tur venditor ad restitutionem. Exemplum
secundi est in censibus quos vulgo dicimus
de al quitar, quorum pretium statutum est
lege quantùm ad minimum, videlicet, vt
nō dentur minùs quam quatuordecim pro
annua pensione vnius, sic tamen quòd si
quis velit dare viginti pro illo censu, iustum
esse poterit pretium. Cæterùm quantùm
ad vtrunque licet possit respublica conde-
re legem iusti pretij, tamen non occurrit
exemplum nisi fortè in quotidianis taxatio-
nibus rerum comestibilium quæ in foro
væneunt. Item etiam est alia differentia in-
ter hos tres modos, quòd primus modus
ita subordinatur secundo & tertio quòd præ
supponit non esse aliter statutum per illos,
similiter se habet secundus modus ad ter-
rium: præsupponit enim quòd non sit aliter
statutum per tertium modum.</P>
<P>  Secunda differentia principalis inter ius
naturale & positiuum est ex parte causæ
exemplaris & regulæ, quoniam regula &
exemplar iuris naturalis est lex æterna qua-
tenùs imprimitur mentibus hominum me-
diante lumine naturali ostendente quid sit<-P>@@

<-P>bonum & iustum. At verò ius positiuum
habet pro regula legem humanam, quæ
debet regulari per legem naturalem, inquan
tum nihil debet continere quod legi natura
li repugnet, imo debet habere conuenien-
tiam cum lege naturali, vt docet D. Thom.
in hoc artic. ad secundum. & 1. 2. quæst. 95.
Secundò in hac differentia maximè obser-
uandum est, quòd quemadmodum in Phy
sicis speculatiuis necesse est attendere ad
materiam & sensum, vt comprehendamus
principia naturalia (alioquin errabimus si-
cut Plato errauit propter nimiam à mate-
ria & sensibilibus abstractionem.) Ita etiam
ad cognitionem moralium principiorum
necesse est vt non solum attendamus spe-
culatione per nos metipsos quid naturale
lumen dictet, & quid ex illo colligatur: sed
oportet attendere ad documenta seniorum
& maiorum & prudentum, qui secundùm
doctrinam Aristot. 6. Ethicor. capit. 11. ita
venerandi sunt vt illorum dicta & docu-
menta in morali philosophia habeātur pro
demonstratione. Hæc doctrina confirma-
tur ex illo Prouerb. cap. 1. Audiens sapiens
sapientior erit. Animaduertet parabolam, &
interpretationem eius, verba sapientum, &
ænigmata eorum. Et Ecclesiastes capit. vlt.
Verba sapientum quasi stimuli, & quasi
claui in altum defixi. Quibus verbis signifi-
cat, quòd verba sapientum excitant ad bene
operandum, & confirmant vehementer in
bona operatione.</P>
<P>  Tertia differentia sumitur ex parte exten
sionis siue amplitudinis potestatis. Etenim
ius naturale omnes obligat: sicut omnibus
communis est rationalis natura. At verò ius
positiuum obligat tantùm subditos Princi-
pi legislatori.</P>
<P>  Quarta differentia consideratur secun-
dùm immutabilitatem vel mutabilitatem
vtriusque iuris. Etenim ius positiuum muta
bile est per se loquendo secundùm legisla-
toris beneplacitum. Ius autem naturale
simpliciter & per se loquendo immutabile
est, sicut & sua regula est immutabilis &
firma. In qua differentia maximè obseruan-
dum est: quòd ius naturale non in omnibus
principijs parem immutabilitatem retinet.
Quædam enim sunt immutabilia: ita vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0030.jpg/>
@@1@<SE30>Quæst. LVII. De Jure. Artic. II. 13
<duolan 2><-P>per diuinam potentiam mutari non pos-
sint. V. g. Bonum est agendum, malum
est fugiendum. Non est periurandum, non
est falsum testimonium dicendum. Alia
verò sunt immutabilia quidem per totam
naturam & potestatem humanam, sed mu-
tabilia per diuinam potentiam absolutam
Dei. v. g. Non est occidendus innocens,
ita immutabe est ius istud naturale: quòd
non sit in toto orbe potestas in opposi-
tum. Nihilominus videtur Deus de facto
dispensare in isto iure. Dum præcepit Abra
hæ, vt immolaret suum filium innocen-
tem: & iterum filijs Israel præcepit, vt in-
terficerent infantes Innoce&#x0303;tes Amorrhæo-
rum, & Cananæorum. Veruntamen sapien
tioribus & prudentioribus Theologorum
videtur quòd illa non fuerit propriè dispen
satio: sed potiùs fuerit mutatio materiæ cir-
ca quam versatur illud ius, scilicet, vitam
alienam innocentis. Sed cùm Deus sit do-
minus vitæ & mortis, sicut ipse potest oc-
cidere innocentem: ita potest concede-
re hanc facultatem alteri tanquam mini-
stro diuini beneplaciti. Cæterum propriè
dispensatio esset quando, manente mate-
ria legis & iuris, fieret licitum oppositum
eius, quod præcipitur per legem. Ac pro-
inde ijdem Theologi dicunt: quòd præ-
cepta Decalogi sunt indispensabilia, etiam
per diuinam potentiam. Et ratio est, quo-
niam si Deus concedit alicui vt accipiat
rem & vxorem vicini: iam mutat mate-
riam præcepti tanquam Dominus abso-
lutus omnium rerum: & iam qui accipit
vxorem vicini, non accipit rem alienam,
neque attrectat vxorem alienam. His ta-
men non obstantibus, negare non possu-
mus, quin huiusmodi præcepta habeant
aliquam varietatem & mutabilitatem quan
uis contingat ex parte materiæ: quod qui-
dem non contingit in alijs præceptis, v. g.
Non falsum testimonium dices. Alia sunt
præcepta quæ vt in plurimum, stantibus hu
manis moribus rectis & compositis, non va
riantur: sed aliquando necesse est variari
propter malitiam alicuius hominis. Cuius
modi est præceptum de reddendo deposi-
to, quod respicit ius naturale. At verò pro-
pter malitiam deponentis: quia petit depo-<-P>@@

<-P>situm gladium ad occidendum innocen-
tem, non debet depositarius depositum
reddere gladium: imo tenetur non redde-
re, vt docet Diuus Thomas in solutione
ad primum. Hoc autem non contingit
quia ius naturale mutetur secundùm se,
sed quia mutatur ille cui reddendum erat
depositum, & cui adæquandum erat ta-
le ius. Ratio huius doctrinæ ea est, quo-
niam in illo euentu est aliud ius naturæ
quod est defensio innocentis aut reipubli-
cæ. Imo etiam concurrit præceptum de
non occidendo. Quòd si tunc redderem
depositum gladium essem ego cooperans
ad mortem alterius. Et quoniam ista præ-
cepta de defensione innocentis & de non
occidendo, sunt principaliora & vniuerfa-
liora quàm illud præceptum de reddendo
deposito, ideircò non reddendum est. Pos-
sumus duo exempla in naturalibus pro ex-
plicatione huius nostræ doctrinæ proferre.
Prim&#x0169; sit. Videmus enim quòd in natura-
libus quædam ita sunt necessaria vt per
nullam pote&#x0303;tiam possint variari. v. g. qua-
tuor & tria sunt septem. Alia vero sunt
quæ per nullam naturalem potentiam va-
riari possunt. v. g. cælum est: Angelus est.
At vero per potentiam Dei absolutam ali-
ter se possunt habere. Alia vero sunt ne-
cessaria naturaliter, quatenùs vt in pluri-
mum ita contingunt. v. g. Hominem na-
sci duobus pedibus & duabus manibus:
licet aliquando videamus aliter continge-
re. Alterum exemplum est valde accom-
modatum ad explicandam rationem, qua-
re quædam naturalia præcepta aliquan-
do aliter se habeant. Videmus enim in re-
bus naturalibus, quòd quanuis graue ha-
beat naturalem inclinationem ad motum
deorsum, tamen aliquando quasi obliui-
scitur illius naturalis inclinationis parti-
cularis, & non quidem propter violen-
tiam, sed propter bonum vniuersi ascen-
dit sursum ne detur vacuum. Ad quod
quidem bonum omnis res naturalis ha-
bet superiorem quandam inclinationem
magis quam dominantem, quàm pro-
priam particularem inclinationem. Ita con
tingit in moralibus, quòd quædam præce-
pta naturalia inferiora cedunt superioribus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0031.jpg/>
@@1@<SE31>14 Quæst. LVII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>pręceptis quantùm ad exercitium quando
simul exerceri nequeunt. Vt patet de præ-
cepto de reddendo deposito gladio, quod
cedit in prædicto euentu alijs præceptis
superioribus de defensione innocentis, &
de non occidendo. Et hoc est egregium
documentum.</P>
<P>  Quarta conclusio. Si velimus Theolo-
gicè & à prima origine iuris diuisionem
in tota sua latitudine constituere: aliter pro-
cedere debemus, quàm D. Thom. in arti-
culo, moralis philosophi officium exerce&#x0303;s,
processit. Hæc conclusio non aliter pro-
batur quàm si vniuersalem diuisionem iu-
ris ante oculos proposuerimus. Ius itaque in
tota sua latitudine primum omnium diui-
datur in ius diuinum, cuius Deus est actor,
& in humanum cuius homo est conditor.
Rursus ius diuinum diuiditur in diuinum
pertinens ad naturæ ordinem, & in diui-
num pertinens ad ordinem gratiæ. Exem-
plum prioris membri sunt præcepta De-
calogi. Exemplum secundi sunt præcepta
Theologicarum virtutum. Deinceps ter-
tio diuiditur ius diuinum pertinens ad na-
turæ ordinem in ius naturale & ius super-
additum ex beneplacito Dei. Dicitur au-
tem ius naturale non solum quia pertinet
ad ordinem naturæ, sed quia naturali in-
stinctu luminis naturalis cognoscitur &
obligat: vel per consequentiam euidentem
ex illo lumine naturali, qualiter multa præ-
cepta Decalogi deducuntur. At vero ius di-
uinum pertinens ad ordinem naturæ, sed
superadditum iuri naturali à Deo: est illud
quod per specialem reuelationem Dei con
stituitur hominibus in ordine ab bonam
gubernationem reipublicæ secundùm hu-
manam politiam. Talia sunt præcepta iu-
dicialia veteris legis: quæ ex parte obie-
cti & materiæ non excludunt ordinem na-
turæ, huiusmodi sunt multa Exod. 22. De-
nique ius diuinum pertinens ad ordinem
gratiæ diuiditur iuxta doctrinam D. Tho-
mæ in solutione ad tertium, in ius conna-
turale ipsi gratiæ & immutabile: & in
ius positiuum. Exemplum primi mem-
bri, sunt præcepta de virtutibus Theolo-
gicis, sine quibus omni tempore impossi-
bile fuit placere Deo. Exemplum secun-<-P>@@

<-P>di sunt præcepta de sacramentis tam vete-
ris quam nouæ legis. Nam sacramenta ve-
teris legis quanuis non conferant gratiam,
significant illam. At vero in lege noua cer-
tum est quòd conferunt gratiam: sunt au-
tem pertinentia ad legem positiuam in no-
uo testamento. Circa prædictam diuisio-
nem obseruandum est quòd diuisimus ius
in magna vniuersalitate, non solum vt est
obiectum iustitiæ specialiter dictæ: sed
etiam vt est obiectum omnis virtutis cu-
ius actus est in præcepto. Pertinet enim
ad iustitiam legalem, obseruare leges, ac
propterea merito ea quæ cadunt sub præ-
cepto dicuntur ius. Aduerte secundo bre-
uiter, quòd non vltra diuisimus ius huma-
num: quia huiusmodi diuisionem ad se-
quentem articulum reseruamus.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum reliquum
est respondere. Ad primum respondetur,
quòd considerando ius præcisè secundùm
ordinem naturæ vt à morali philosopho
consideratur, sufficienter diuiditur in illa
duo membra. Non enim inuenitur lex quæ
nō sit vel naturalis vel positiua. Etenim lex
æterna naturalis est. Et rursus lex natura-
lis lex diuina est. Cæterum quanuis sit ali-
qualis differentia inter legem æternam &
legem naturalem, quòd lex naturalis di-
citur quatenus naturæ hominum indita est
ab autore naturæ: & lex æterna dicitur qua-
tenus est in ipso Deo, & quatenus ipsa lex
naturalis regulatur ab illa, sic etiam dici-
tur æterna. Nihilominus non propterea
oportet distinguere ius æternum contra ius
naturale & positiuum. Et ratio est, quia
lex æterna respectu hominum in quibus
est lex naturalis, respicit idem ius quòd lex
naturalis: sunt enim subordinatæ istæ leges.
Quemadmodum causæ inferiores & cau-
sæ superiores. Vnde sicut non oportet di-
stinguere quoddam animal genitum ab a-
lio animali, & aliud genitum à Sole: sic
non oportet distinguere ius quod est ob-
iectum legis naturalis, à iure quod est ob-
iectum legis æternæ. Eadem enim æqua-
litas regulata lege naturali regulatur le-
ge æterna. Quapropter consequentia ar-
gumenti nihil valet. Hęc prædicta solu-
tio videtur conuenientior, quam alia quæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0032.jpg/>
@@1@<SE32>Quæst. LVII. De Jure. Artic. III. 15
<duolan 2><-P>assignatur à Magistro Soto lib. 1. de iustitia,
artic. 1. quæst. 3. ad primum. Vbi dicit,
quòd propterea non diuiditur ius ætern&#x0169;,
quia ius est æquitas quæ in temporalibusre
bus constituitur. Sed tamen hæc doctrina
non videtur omnino vera. Etenim non mi-
nus æternum est hoc quod dicimus, quod
tibi non vis alteri ne feceris: quā quod dici-
mus in speculatiuis quatuor & tria sunt se-
ptem, ergo ius non dicitur quia tempora-
liter sit constitutum: quanuis temporaliter
exerceatur inter homines. Sed dicitur ius
quatenus est obiect&#x0169; iustitiæ, ad quod ter-
minatur, vel terminari actio iustitiæ potest.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur ex doctrina quæ explicata est in tertia
& quarta differe&#x0303;tia inter ius naturale & ius
positiuum. Ad hoc etiam facit quod inquit
Arist. lib. 1. Ethicor. c. 3. iustum mathemati-
cum non esse exigendum in moralibus. Ad
confirmationem argumenti respondetur
c&#x0169; D. Tho. 1. 2. quæst. 94. quòd ius naturæ
multipliciter potest dici. Vno modo pro-
priè & positiuè, quatenus lex præcipit ali-
quid fieri vel prohibet. Altero modo dici-
tur aliquid esse secundùm ius naturæ negati
uè quatenùs lex naturalis non determinat
aliquid fieri vel non fieri circa rem illam, &
hoc modo dicimus &#xA759; stando in iure natu-
ræ omnia sunt cōmunia, hoc est lex natu-
ralis non deter minauit rerum diuisionem
& appropriationem. Dicimus ergo &#xA759; cir-
ca ius primo modo nunquam facit ius posi-
tiuum mutationem aut nouitatem. At vero
circa ius naturale secundo modo potest ius
positiuum facere, imo fecit aliquam muta-
tionem & nouitatem, nempè diuisionem
rerum & appropriationem illarum.</P>
<P>  Ad tertium argumentum nō possumus
conuenienter respondere vsque ad articu-
lum. 3. sed dicimus breuiter quòd ius naturę
definitur à Iurisconsultis non quidem pro-
priè, sed prout est aliquid quod materiali-
ter habet quandam æqualitatem etiam in
brutis, qualis est coniunctio maris & f&#x0153;mi
næ; at vero sicut in brutis non est propriè
iniuria, ita neque in illis propriè ius. Nos ve
ro agimus de iure morali modo vt est obie-
ct&#x0169; iustitiæ, ac propterea ius naturæ appella
mus quod soli naturæ rationali propri&#x0169; est.</P>@@

<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm ius gentium sit idem
cum iure naturali.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic procedi-<marginalia>i. 2. q. 95.|ar. 4. ad 1.|& 5. Ethi|cor&#x0169; lect.|12. co. 1.|fin.</marginalia>
tur. Videtur quòd ius gen
tium sit idem c&#x0169; iure natu
rali. Nō enim omnes homines con
ueniunt, nisi in eo quod est eis na-
turale. Sed in iure gentium omnes
homines cōueniunt. Dicit enim <marginalia rendition="dagger">In digesto|veteri lib.|1. tit. 1. le|ge. 9.</marginalia>
Iurisconsultus, quòd ius gentium
est, quo gentes humanæ vtuntur.
Ergo ius gentium est ius naturale.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Seruitus inter ho-
mines est naturalis: quidam enim
sunt naturaliter serui, vt <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. Po|lit. c. 3. &|4. tom. 5.</marginalia> Philoso-
phus probat in 1. Politic. Sed ser-
uitutes pertinent ad ius gentium,
vt <marginalia rendition="dagger">Li. 1. Eti-|mol. ca. 6.</marginalia> Isidor. dicit: ergo ius gentium
est ius naturale.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Ius, vt <marginalia rendition="dagger">Art. præ-|ced.</marginalia> dict&#x0169; est,
diuiditur per ius naturale & positi-
uum. Sed ius gentium nō est ius po
sitiu&#x0169;. Non enim omnes gentes vn
quam conuenerunt, vt ex commu-
ni cōdicto aliquid statuerent: ergo
ius gentium est ius naturale.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. Eti|mol. ca. 4.|in princ.</marginalia> Isidor.
dicit, quòd ius aut naturale est, aut
ciuile, aut gentium: & ita ius gen-
tium distinguitur à iure naturali.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut <marginalia rendition="dagger">Art. præ-|ced.</marginalia> dictum est, ius, siue iu
stum naturale est quod ex sui natu-
ra est adæquatum vel commensura
tum alteri. Hoc autem potest con-
tingere dupliciter. Vno modo se-
cundùm absolutā sui consideratio-
nem: sicut masculus ex sui ratione
habet cōmensurationem ad f&#x0153;mi</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0033.jpg/>
@@1@<SE33>16 Quæst. LVII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P><A+1>nam, vt ex ea generet, & parens ad
filium, vt eum nutriat. Alio modo
aliquid est naturaliter alteri com-
me&#x0303;suratum, non secund&#x0169; absolutā
sui ratione&#x0303;, sed secundùm aliquid,
quod ex ipso sequitur, putà pro-
prietas possessionum. Si enim con-
sideretur iste ager absolutè, non ha
bet vnde magis sit huius, quàm il-
lius. Sed si consideretur ad oppor-
tunitatem colendi, & ad pacificum
vsum agri, secundùm hoc habet
quandam commensurationem ad
hoc, quòd sit vnius & non alterius:
vt patet per <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. c.|3. tom. 5.</marginalia> Philosophum in 2.
Politic. Absolutè autem apprehen
dere aliquid non solùm conuenit
homini, sed etiam alijs animalibus:
& ideo ius quod dicitur naturale
secundùm primum modum, com-
mune est nobis & alijs animalibus.
A iure autem naturali sic dicto re-
cedit ius gentium, vt Iurisconsul-
tus dicit: quia illud omnibus ani-
malibus, hoc solùm hominibus in-
ter se commune est. Considerare
autem aliquid, comparando ad id
quod ex ipso sequitur, est propri&#x0169;
rationis. Et ideo hoc idem est natu
rale homini secundùm rationem
naturalem, quæ hoc dictat. Et ideo
dicit Caius <marginalia rendition="dagger">In digesto|veteri lib.|1. titul. 1.|leg. 9.</marginalia> Iuriscōsultus. Quòd
naturalis ratio inter omnes homi-
nes constituit; id apud omnes gen-
tes custoditur: vocaturq&#x0301;; ius gen-
tium. Et per hoc patet responsio
ad Primum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
hunc hominem esse seruum, abso-
lutè considerando, magis quàm
alium, non habet rationem natu-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ralem, sed solùm secundùm aliquā
vtilitatem consequentem: inquan-
tum vtile est huic, quòd regatur à
sapientiori: & illi quod ab hoc iuue
tur, vt dicitur in 1. <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|3. in fine,|præcipuè,|tom. 5.</marginalia> Polit. Et ideo
seruitus pertinens ad ius genti&#x0169; est
naturalis secundo modo, sed non
primo modo.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
quia ea quæ sunt iuris gentium, na
turalis ratio dictat, putà ex propin-
quo habentia æquitatem: inde est
quòd non indigent aliqua speciali
institutione, sed ipsa naturalis ra-
tio eam instituit, vt <marginalia rendition="dagger">Arg. 1. &|in fin. cor|pore art.</marginalia> dictum est in
autoritate inducta.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Ius naturale quod est
alteri adæquatum secundùm absolu-
tam considerationem est commune omni-
bus animalibus.</P>
<P>  Secunda conclusio. Ius gentium recedit
à iure naturali in prædicta consideratione.</P>
<P>  Tertia conclusio. Ius naturale quod est
adæquatum alteri secundùm aliquid quod
inde sequitur, est homini proprium & natu
rale, & hoc apud Iurisconsultos vocatur
ius gentium.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum circa primam con-
clusionem D. Thomæ; An sit verum
quòd ius naturale reperiatur in brutis. Pro
parte negatiua arguitur primò. In brutis
nulla est iustitia, ergo non est ius. Probatur
consequentia. Quia iustum est obiectum
adæquatum iustitiæ, ergo solum est respe-
ctu iustitiæ, & vbi iustitia reperitur. Confir
matur. Quia ratio iuris est lex, in brutis nō
est lex nec ratio, ergo nec ius naturale.</P>
<P>  Secundò arguitur. Eadem ratione seque
retur quòd in alijs rebus etiam inanimatis,
v. g. in lapide esset ius naturale. Consequens
est falsum, ergo in brutis non est ius. Seque-
la probatur. Quia etiam in lapide est quæ-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0034.jpg/>
@@1@<SE34>Quæst. LVII. De Jure. Artic. III. 17
<duolan 2><-P>dam naturalis cōmenfuratio illius ad suam
proprietatem & ad finem sibi debitum.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Nam secundum Arist.
5. Politicorum capit. 7. Ius politicum diuidi
tur in ius naturale & ius legale, sed bruta nō
habentius politicum, ergo nec naturale nec
legale. In oppositum est Diuus Tho. Et in
doctrina eius sit prima conclusio. In brutis
non est propriè ius naturale. Hoc probant
prædictæ rationes, nec Diuus Thom. oppo
situm docet cum inquit, quòd ius naturale
quod importat absolutam commensuratio
nem rerum est cōmune nobis & brutis. Nā
loquitur de cōmunitate secund&#x0169; analogiā.</P>
<P>  Vnde sit secunda conclusio. Ius natura-
le solum ponitur in brutis per quandam
similitudinem & proportionem. Hæc sequi
tur ex prima conclusione. Pro cuius intelli-
gentia, nota quòd homo habet triplicem
inclinationem & sibi respondent tria iura.
Prima inclinatio est communis hominibus
& omnibus rebus. v. g. conseruare seipsum
& huic respondet præceptum naturale de
omnibus medijs necessarijs ad suam conser
uationem acquirendam, Alia inclinatio est
communis hominibus & brutis, videlicet,
quòd apprehendant bonum proprium &
coniungantur in se inuicem ad procreandā
sobolem, ex quo oritur ius inter patrem &
filium, & inter masculum & f&#x0153;minā. Ter-
tia inclinatio, est propria soli homini, quæ
videlicet exercetur media ratione & discur
su, vt quòd neminem lædere debeamus.
Huic respondet ius quod est lumen ratio-
nis & omnia principia ad quæ immediatè
inclinat intellectus practicus.</P>
<P>  Dicimus ergo in cōclusione, quòd quia
bruta conueniunt cum hominibus in qui-
busdam operationibus sequentibus appre-
hensionem & inclinationem naturalem:
quemadmodum in homine ponimus sim-
pliciter ius, vbi est simpliciter & formaliter
iustitia & similiter apprehensio finis & me
diorum formaliter: ita & brutis quodam-
modo & per proportionem & similitudi-
nem ad nos, ponimus ius naturale, quemad
modum cōmuniter philosophi solent po-
nere quandam rationem discursus in bru-
tis: quæ quidem non est propriè discursus,
sed habet proportione&#x0303; & similitudinem c&#x0169;<-P>@@

<-P>discursu hominis formali. De quo vide-
Diuum Thomam 1. 2. quæst. 13. artic. se-
cundo, & ibi interpretes. Sit alterum exem
plum ad hoc etiam explicandum. v. g. con-
iunctio maris cum f&#x0153;mina communis est
hominibus cum brutis: sed tamen est diffe-
rentia. Nam brutis ab authore naturæ tant&#x0169;
indita est illa commensuratio maris cum
f&#x0153;mina, quibus comme&#x0303;surationis ratio est
ipsa lex æterna quæ est in Deo. At vero in
hominibus vltra hoc est etiam ratio forma
lis legis naturalis inditæ ab ipso Deo cui li-
berè obedit & exercet coniunctionem illā
maris & f&#x0153;minæ conformiter vel difformi
ter ad ipsam legem. Volumus ergo dicere
in conclusione, &#xA759; huiusmodi cōiunctio ma
ris & f&#x0153;minæ est verè & propriè ius natu-
rale respectu hominum, quando conformi
ter ad legem exercetur ab hominibus. At
vero in brutis dicitur ius naturale, quia ea-
dem actio secundum materialem substan-
tiam exercetur ab illis iuxta inclinationem
naturalem. Ex dictis etiam colligo, &#xA759; cum
aliqua proprietate competit ius naturale e-
tiam brutis, quatenus commensuratio ma-
ris & f&#x0153;minæ habet rationem in lege æter-
na, & est obiectum legis æternæ & iustitiæ
distributiuæ: quæ est in Deo, secundum
quam ipse Deus facit æqualitatem ipsis re-
bus, tribuens vnicuique inclinationem &
potentiam & operationem secundum &#xA759;
naturæ rei debitum est. Quod si quis obij-
ciat hanc rationem iuris naturalis commu-
nem esse homini cum plantis & lapidibus:
at vero à Iurisconsultis & à Diuo Thoma
dicitur specialiter &#xA759; ius naturale commune
est hominibus cum brutis, ergo non bene
explicatum est hoc ius sec&#x0169;dum rationem
communem homini cum alijs rebus omni
bus. Respondetur, &#xA759; aliquid specialius est
in animalibus, propter quod ius naturale
potiùs dicitur commune homini cum bru
tis, quæ conueniunt cum homine in gene-
re animalis immediato. Etenim non solum
homo, sed etiam animalia operantur cum
quadā cognitione finis, quanuis nō cogno-
scunt proportionem mediorum ad finem,
vt à nobis explicat&#x0169; est. 1. 2. quæst. 6. de vo-
luntate. & quæst. 1. Hinc est, quòd quando
homo est animal rationale, & facit aliquid<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0035.jpg/>
@@1@<SE35>18 Quæst. LVII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>quod est contra naturale ius primo modo,
quod sibi commune est cum brutis; tunc
vehementiùs reprehenditur ex compara-
tione ad bruta quæ in illis operationibus ser
uant perpetuò tenorem iuris naturalis. v. g.
si homo indebito modo se habeat circa
vxoris vsum vel erga filios, meritò obijci-
tur illi, quòd sit peior brutis & feris anima-
libus. Iuxta illud Ieremiæ Threnorum ca-
pit. 4. Lamiæ nudauer&#x0169;t mammas lactaue-
runt catulos suos. Filia populi mei crude-
lis. Ad hoc facit quod dicit Isaiæ. cap. 1. Co
gnouit bos possessorem suum & asinus præ
sepe Domini sui, Israel autem me non co-
gnouit, & populus meus non intellexit. Si-
mile est illud Ieremiæ. 8. Miluus in cælo
cognouit tempus su&#x0169;. Hinc est, quòd pec-
cata Sodomiæ specialiter dicuntur esse
contra naturam: quia sunt contra ordinem
communem brutis & hominibus, quan-
uis alia omnia peccata sint contra natu-
ram rationalem. Sic ergo quando Iuris-
consulti dicunt, Ius naturale est quod natu-
ra omnia animalia docuit, loquuntur de
illis actionibus in quibus bruta operantur
cum quadam cognitione finis secundum
quandam commensurationem sibi indi-
tam in æstimatiua naturali: quæ est quasi
quædam ratio iusti naturalis. Cæterùm no-
tandum est iuris gentium æqualitatem pla
cuisse Iurisconsultis significare per iustitiā
quæ nō nisi ratione humana exercetur: hoc
est colere Deum: & parentes venerari, de
quo agemus dubio sequenti.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundo. Vtrum ius genti&#x0169;
sit naturale. Arguitur primo pro par-
te affirmatiua, ex dictis à Diuo Thoma, &
Arist. & Iurisconsultis. Nam D. Thom. in
præsenti articulo expressè ait, Ius gentium
esse ius naturale consideratum secundum
aliquid quod inde sequitur: quanuis nō sit
ius naturale priori illo modo qui commu-
nis erat brutis. Item Diuus Thomas in le-
ctione. 10. libr. 5. Ethicorum capit. 7. Expli-
cans Arist, dicit, quòd iuxta Aristot. senten
tiam ius gentium comprehenditur sub na-
turali iure. Item Iurisconsulti vbi supra, hoc
ipsum videntur sentire: dum aiunt, quòd co
lere Deum, venerari parentes, ius gentium
est. Constat autem nihil naturalius esse ra-<-P>@@

<-P>tionali naturæ quam colere Deum, vene-
rari parentes.</P>
<P>  Secundò arguitur ratione. Omne quod
colligitur per bonā consequentiam ex prin
cipijs moralibus ius naturale est, sed ius gen
tium colligitur ex huiusmodi principijs, er
go est ius naturale. Probatur maior, ex Di-
uo Tho. 1. 2. quæst. 95. art. 2. & probatur e-
tiam ratione, & à simili, quoniam cōclusio
physica, quæ colligitur ex principijs physi-
cis per bonam consequentiam pertinet ad
ordinem naturalis luminis, ergo conclusio
moralis quæ necessariò sequitur ex primis
principijs moralibus, pertinet ad ius natu-
rale morale. Et confirmatur, quia omnia
præcepta decalogi vel ferè omnia sunt con
clusiones primorum principiorum mora-
lium, videlicet, bonum sec&#x0169;dum rationem
est prosequendum, & malum fugiendum.
Item quod tibi non vis alteri ne feceris. Ex
istis colligitur, non esse furandum, non oc-
cidendum, &c. quæ sunt præcepta natura-
lia. Confirmatur secundo vehementius.
Nam simplicem fornicationem esse illici-
tam de iure naturæ est, & tamen nō est pri-
mum principium: sed conclusio deducta
ex primo principio. v. g. coniunctio maris
& f&#x0153;minæ inter hominem naturaliter or-
dinatur, non solum ad generationem ani-
malis, sed etiam ad debitam educationem
hominis qui est animal rationale. Sed quia
hoc sine perpetua coniunctione maris &
f&#x0153;minæ commodè fieri non potest, quan-
tum est ex natura rei: idcirco simplex for-
nicatio & varius concubitus dicitur esse con
tra ius naturale. Similiter & proportio-
nabiliter cùm in hoc principio morali &
naturali, quod homines tenentur se ipsos su
stentare inferatur necessariò, &#xA759; agri sunt co
lendi. Et rursus ex alia propositione certa
moraliter, videlicet, non possunt agri con-
uenienter coli nisi rerum diuisio fiat & ea-
rum appropriatio, eo quòd homines ne-
gligentes sunt in cultu communium bono-
rum. Cùm ergo ex dictis inferatur, quòd
fiat rerum diuisio, & fiant propria rerum
dominia, consequens est, vt hæc pertineāt
ad ius naturale. Constat autem, &#xA759; rerum di
uisio dicitur esse de iure gentium, ergo ius
gentium ius naturale est.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0036.jpg/>
@@1@<SE36>Quæst. LVII. De Jure. Artic. III. 19
<duolan 2><P>  Tertiò arguitur. Si ius gentium esset ius
positiuum, sequitur quòd possit mutari, &
abrogari humana voluntate principis. Et
quanuis princeps peccaret abrogando, ni-
hilo minus factum teneret. Sequela vide-
tur manifesta, quia ius positiuum sol&#x0169; pen-
det ex legislatoris beneplacito. Consequens
tamen falsum est, quia in tali euentu nemo
condemnaret proprios dominos rerum qui
defenderent bona sua vel à principe vel ab
alijs qui intentarent illa vsurpare. Denique
arguitur, ius gentium apud omnes gentes
bene institutas custoditur & debitum esse
iudicatur: & si quis oppositum faciat iudica
tur male facere, ergo nunquā humana con-
stitutione sancitum est. Probatur cōsequen
tia, quia nullus princeps potuit toti mundo
legem ferre de huiusmodi iure seruando, er
go ius naturale est istius modi ius gentium.</P>
<P>  In hac difficultate dissoluenda sciend&#x0169;
est, quòd Iurisconsulti distingu&#x0169;t ius in ius
naturale & ius gentium asserentes ius natu-
rale esse commune homini cum brutis, ius
autem gentium diffiniunt ex eo, quòd gen-
tibus commune est, neque brutis compe-
tit. Et profecto quantum videtur, ius gen-
tium diffiniunt & denominant non ex eo,
quòd à gentibus sit institutum, sed ex eo, &#xA759;
inuenitur in gentibus & non in brutis. Ex
quo colligitur, quòd nomine iuris gentium
includunt ius naturale, quod proprium est
rationalis naturæ, de quo loquitur Diuus
Thomas in tertia conclusione. Et simul e-
tiam includunt ius gentium, quod gentes
stabilierunt, in quo & gentes conueniunt.
At vero Theologi nomine iuris gentium
in communi vsu loquendi excludimus ius
naturale, non solum quod est commune no
bis cum brutis: sed etiam quod est propri&#x0169;
rationalis naturæ. Similiter est æquiuocatio
in hoc nomine ius ciuile. Potest enim de-
nominari ex eo, quòd vis illius iuris com-
munis est ciuitatibus, vel ex eo, quòd à ciui
tatibus vel earum principe institutum est.
Et in hac secunda significatione vtuntur
hoc nomine Iurisconsulti, in qua etiam si-
gnificatione nos solemus appellare leges
regni, quæ ab ipso Rege regni institutæ sunt
eadem æquiuocatio potest esse in hoc no-
mine ius humanum, vt dicatur, vel quod<-P>@@

<-P>homines habent in vsu, vel quod homines
instituerunt.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis, sit prima con-
clusio. Ius gentium & ius humanum,
& ius ciuile, si priori modo accipiatur, com
mune est ad ius naturale proprium rationa
lis naturæ & ad ius positiuum. Conclusio
probatur quantum attinet ad ius gentium,
ex doctrina Iuriscōsultorum vbi supra asse-
rentium diuinum cultum & venerari pa-
rentes esse ius gentium, cum tamen sit res
certissima, quòd hæc præcepta sunt maxi-
mè naturalia rationali naturæ. Similiter ijde&#x0303;
Iurisconsulti, vt patet in. l. manumissiones.
ff. de Iustitia & Iure. aiunt seruitutes esse de
iure gentium. Et tamen etiam constat ser-
uitutem introductam fuisse iure positiuo.
Cæterùm quantum ad ius humanum. Pro-
batur conclusio, quòd vtroque modo con-
ueniat. Etenim secundum Isidorum libro
Etymolog. capit. 2. quem citat Diuus Tho
mas artic. 1. argumento. 3. Ius differt ab eo
quod dicitur fas, eo quòd ius est inter ho-
mines ipsos: Fas autem erga Deum. Cum
igitur ius humanum, quod est inter homi-
nes, versetur circa æqualitatem ex natura
rei, & circa æqualitatem ex lege positiua:
consequens est, quòd ius humanum possit
esse etiam positiuum. Deinceps probatur
conclusio quant&#x0169; attinet ad ius ciuile. Quo
niam Arist. libr. 5. Ethicorum cap. 7. diuidit
ius politicum, quod constat esse idem atq;
ciuile, in naturale & positiuum: quod ille
appellat legale, hoc est lege positum, ergo
ius naturale etiam positiuum continetur,
sub iure ciuili. Probatur secundo ratione ea
dem conclusio, quoniam ius gentium, &
ius humanum & ciuile in priori illa signi-
ficatione nihil aliud importat, quàm ius il-
lud quo vtuntur gentes vel homines vel ci-
ues: sed gentes & homines & ciues vtun-
tur iure naturæ & positiuo, ergo conclu-
sio vera.</P>
<P>  Secunda conclusio. Ius humanum in se-
cunda acceptione conuertitur cum iure po
sitiuo: & sic diuiditur in ius gentium & ci-
uile. Hæc conclusio habet duas partes. Et
probatur prima. Ius humanum in priori si-
gnificatione nihil aliud est quam ius ab ho-
mine constitut&#x0169;, sed hoc ipsum dicitur ius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0037.jpg/>
@@1@<SE37>20 Quæst. LVII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>positiuum, quod homines posuerunt, ergo.
Altera pars conclusionis asseritur à D. Tho.
1. 2. quæst. 95. artic. 4. Vbi citat & explicat
Isidorum lib. 5. Etymolog. cap. 5. Quò cir-
ca aduertendum est, &#xA759; nulla est difficultas
in eo &#xA759; asseritur, ius ciuile contineri sub iu-
re positiuo. Est enim ius ciuile quod popu-
lus seu ciuitas, seu princeps ciuitatum sibi
proprium constituit. Vt ait Isidorus vbi su-
pra cap. 5. & Iurisconsulti vbi supra. Sed to-
ta difficultas est in explicando, quomodo
ius gentium sit pars iuris positiui. Nihilomi
nus probatur hoc multipliciter. Primo ex
Cicerone lib. 2. de Inuentione cap. 5. Vbi ait
rerum diuisionem tribuendam esse iuri po
sitiuo. At rerum diuisio introducta est iure
gentium, ergo ius gentium positiuum est.
Quòd autem hoc intelligat Diuus Thom.
patet ex. 1. 2. quæst. 94. art. 5. ad tertium. Vbi
ait, rerum diuisionem & seruitutem non
esse introductas à natura, sed per hominum
rationem. Cæterùm quod ex doctrina Di-
ui Thomæ potest afferri in oppositum in
hoc artic. leue est. Etenim in corpore articu
li, & in respōsione ad argumentum, solum
negat ius gentium pertinere ad ius naturæ
priori illo modo: vt brutis commune est.
Cæterùm cum dicit pertinere ad ius natu-
ræ: posteriori modo loquutus est in gratiā
Iurisconsultor&#x0169;, qui nomine iuris gentium
intellexerunt, quo gentes vtuntur. Quapro
pter æquiuocatio est in ipso nomine ius ge&#x0303;-
tium. Nec Diuus Thom. sibi contrarius est:
quoniam in hoc articulo loquutus est mo-
re Iurisconsultorum: accipiens nomen iu-
ris gentium prout commune est naturali &
positiuo. At vero in. 1. 2. loquutus est de iu-
re gentium prout distinguitur ab omni iu-
re naturali, non solum ab illo quod dicitur
esse commune homini cum brutis, sed e-
tiam à iure naturali proprio rationalis natu
ræ, quo pacto ferè semper sumitur apud
Theologos, & ita dicit Turrecremata super
distinct. 1. decreti capit. ius autem. quòd ius
gentium pertinet ad ius positiuum. Ratio-
ne vero probatur conclusio, quantùm ad
istam secundam partem: quoniam ea quæ
iure naturæ præcipiuntur vel prohibentur,
sunt vel per se bona, vel per se mala. Sed nō
omnia de iure gentium, sunt huiusmodi, er<-P>@@

<-P>go nō omnia sunt de iure naturæ. Probatur
minor. Nam rer&#x0169; diuisio, quæ de iure gen-
tium dicitur, non est per se bona: neque rur
sus cōmunisrerum possessio est per se ma-
la. ergo ius gentium non præcipit quæ per
se sunt bona vel per se mala. Antecede&#x0303;s pro
batur, quia legitur in Actibus Apostolicis,
&#xA759; fidelibus in primitiua ecclesia erant om-
nia communia: quod perfectissimæ charita
tis sign&#x0169; erat. Nam distribuebatur vnicuiq;
prout cuiq&#x0301;ue opus erat. Sicut modo in reli-
gionibus approbatis & reformaris omnia
sunt communia. Deinde probatur conclu-
sio ex differe&#x0303;tia inter ius naturæ & inter ius
genti&#x0169; & ius ciuile positiu&#x0169;. Etenim quod
est ius naturæ vel est principium per se no-
tum vel conclusio quæ ex illo per necessa-
riam consequentiam colligitur. At vero ea
quæ introducta sunt iure genti&#x0169; neque sunt
principia per se nota: neque ex illis per ne-
cessariam consequentiā deducuntur, quan-
uis colligantur per consequentiā vsq; adeo
probabilem & vtilem humanæ societati, vt
nullæ sint nationes, quæ talem consequen-
tiam non admittant. Sint exempla vtriusq;
iuris, naturalis quide&#x0303;: in illo principio: quod
tibi non vis: alteri ne feceris, & in illa cōclu
sione, non est furandum, non falsum testi-
monium dicendum. Exemplumverò iuris
genti&#x0169;, in illa cōclusione, rerum diuisio fa-
cienda est: propria dominia distribuenda:
quæ quidem non est principi&#x0169; per se not&#x0169;,
sed conclusio, quæ colligitur ex alijs princi-
pijs, scilicet, agri sunt colendi ad sustentatio
nem humanæ vitæ, & pacem Reipublicæ
seruandam. Ex quibus ita licet colligere
sub sumendo, scilicet, sed supposita homi-
num malitia, neque agri communes com-
modè colerentur, neque pax in republica
retineretur, ergo expedit, vtrerum diuisio
fiat. Iam vero ius ciuile positiuum illud
est, quod minorem habet conuenientiam
quam ius naturale: & ideo minus commu-
ne est gentibus: quanuis habeat aliquā con-
uenientiam cum iure naturali. Cuius exem
plum sit in illa lege Hispaniæ, quòd fures
suspendantur, quæ sequitur ex illo princi-
pio malefactores sunt puniendi. Non tame&#x0303;
per necessariam consequentiam, sed per cō
uenientem regno Hispaniæ.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0038.jpg/>
@@1@<SE38>Quæst. LVII. De Jure. Artic. III. 21
<duolan 2><P>  Tertia conclusio. Ius gentium est quasi
medium affinitatem habens cum iure natu
rali & ciuili positiuo: quoniā cum iure natu
rali conuenit. Prim o in hoc quòd neutrum
ius oportet esse scriptum. Secundo conue-
niunt in hoc quòd ad sui promulgationem
non requiritur conuocatio hominum: sed
in omnibus nationibus absque præcone ac-
ceptatur. Tertio, quia ius genti&#x0169; habet mo-
dum iuris naturæ: quia ius naturæ est princi
pium vel conclusio necessaria. At vero ius
genti&#x0169; est quasi modus quidā maximè ne-
cessarius, vt ius naturæ seruetur. Quarto cō
ueniunt in hoc, quòd ius naturæ & ius gen-
tium vbiq&#x0301;ue apud omnes gentes custodi-
tur: etsi oppositum fiat, omnes iudicant
malè fieri. Cæterum quanuis ius gentium
conuenientiam habeat cum iure ciuili posi
tiuo: tamen multum differt ab illo. Vt vide-
bimus in sequentibus. Quapropter absolu-
tè loquendo nomine iuris positiui, non so-
lemus intelligere ius gentium propter affi-
nitatem quam ius gentium habet cum iure
naturali.</P>
<P>  Nihilominus sit quarta conclusio, ius gen
tium possibile est abrogari ex humano be-
neplacito, ita vt etiam si culpabiliter fiat ta-
lis abrogatio, facta tamen teneat. Explicatur
hæc cōclusio. Si Rex Hispaniar&#x0169; vellet mo
do abrogare rerum diuisiones in suo Regno
& de consensu Regni: quanuis notabiliter
mortaliter peccaret contra bonam guber-
nationem Regni, tamen facta abrogatio va
leret, & omnia essent communia: neque
quisquā aliquid proprium possideret. Hæc
conclusio est Magistri Soto libro. 3. de Iu-
stitia & iure, quæst. 1. artic. 3. Vbi ait, esse
quædam de iure gentium ita necessaria ad
humanum conuictum, vt dispensare in il-
lis non liceat. Imo forsan dispensatio facta
esset irrita. Exemplum ponit in rerum di-
uisione. Veruntamen ille potest intelligi, si
sola Principis authoritate fiat dispensatio
absque consensu Regni. Etenim quanuis
Regnum dicatur transferre in Regem to-
tam suam authoritatem, tamen hoc intelli-
gitur seruatis seruandis non solum iure na-
turali, sed etiam iure quod commune est
omnibus gentibus: idcirco nos diximus de
consensu regni. Nunc igitur probatur con<-P>@@

<-P>clusio. Ius gentium est positiuum eo mo-
do, quo diximus, sed de ratione intrinseca
iuris positiui est, vt sicut ex hominum be-
neplacito & constitutione constat, ita ex eo
dem possit abrogari, ergo &c. Probatur mi
nor, ex Aristot. libr. 5. Ethicorum capit. 7.
& confirmatur à simili. Nam ius ciuile pro-
pterea potest abrogari: quia vim habet ex
hominum beneplacito, etiam si abrogatio
malè fiat, ergo proportionabiliter poterit
abrogari ius gentium ex beneplacito Prin-
cipis & Regni, quorum interest gaudere iu
re gentium, & in eorum potestate est re-
nuntiare tali iuri. Probatur conclusio se-
cundo, & intendimus ostendere, quòd e-
tiam ius gentium possit in aliquo euentu
abrogari. Et est argumentum. Ea quæ sunt
de iure gentium non sunt per se bona: ne-
que ea quæ iure gentium prohibentur per
se mala ita, quin pro loco & te&#x0303;pore possint
variari, ergo non solum abrogatio facta te-
nebit: sed etiam erit licita aliquando. Expli-
catur & confirmatur ista ratio. Quoniam
rerum diuisio & proprietas dominiorum,
quæ iure genti&#x0169; dicitur introducta, iustis-
simè & sanctissimè olim in primitiua ec-
clesia: & nunc in religionibus locum non
habet. Non igitur vniuersaliter est per se bo
na rerum diuisio. Probatur consequentia:
quoniam ea quæ sunt per se bona & iure na
turæ obligant, nunquam desinunt obliga-
re propter perfectionem cōmunitatis. Hoc
dixerim quasi respondens tacitæ obiectio-
ni. Poterat enim aliquis obijcere, quòd red-
dere depositum est iustum naturale: & ta-
men in aliquo euentu non est licitum red-
dere depositum, vt in superioribus dictum
est. Ergo non obstat quominus ius gen-
tium sit ius naturale & per se bonum, quòd
in aliquo euentu non sit seruandum. Cui
obiectioni responsum est in hoc quòd di-
ximus, quòd per se bonum non desinit obli
gare propter perfectionem communitatis.
Imo gratia & sanctitas & charitas perficit
naturam. Est aliud exemplum, quoniam
seruitus eorum, qui capiuntur in bello iu-
sto, iure gentium introducta est, sed in hoc
iure mutationem fecit ecclesia, vt Christia-
ni quantumlibet in bello iusto caperentur
non sint serui. Et hoc in fauorem Euange-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0039.jpg/>
@@1@<SE39>22 Quæst. LVII. De Jure. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>lij & baptismi, ergo quæ sunt de iure gen-
tium non pertinent ad ius naturæ, a-
lias ecclesia non haberet authoritatem cir-
ca illa immutanda. Ex hac doctrina se-
quitur, quòd Sarraceni qui capti sunt in
bello Granatensi vltimo, ante annos vigin-
ti meritò potuerunt in seruitutem redigi
in p&#x0153;nam Apostasiæ & rebellionis à fide
Catholica. Ratio huius est, quia quemad-
modum in fauorem Euangelij statutum
est ab Ecclesia: Vt Christiani non possent
fieri serui; Ita etiam in p&#x0153;nam Apostatan-
tium, & rebellantium reuocari potuit illa
gratia & permitti, vt ius gentium erga hu-
iusmodi rebelles exerceretur. Eo vel maxi-
mè: quòd ipsi Sarraceni quos ex nostris bel
lo capiebant in seruitutem redigebant &
vendebant. Accessit etiam ad iustificatio-
nem huius negotij authoritas Pij Quinti, &
Catholici Regis Philippi Secundi, quorum
consensu huiusmodi Sarraceni in seruitu-
tem sunt redacti. Habemus itaque ex præ-
dictis, quòd ius gentium non est ex natura
sua immutabile: quin potius aliquando po-
test licitè mutari. Aliquando vero tamet-
si licitè non abrogetur: tamen abrogatio fa-
cta valet, dum modo fiat de consensu Prin-
cipis & populi sibi subditi. Cæterùm Rex
Hispaniæ non poterit abrogare ius genti&#x0169;,
quod sibi commune est cum Rege Galliæ.
v. g. quòd tempore belli legati vtriusque
Regis pacificè recipiantur. Hoc enim ius
gentium est, quod colligitur ex illo princi-
pio, quòd pax & tranquillitas Reipublicæ
est finis belli, Legati autem negotium pacis
agere præsum&#x0169;tur: ergo audie&#x0303;di sunt in pa-
ce. Ite&#x0303; etiā, quia bell&#x0169; indicitur per sententiā
Principis contra aliam rempublicam. Er-
go sicut in sententia forensi audiendus est
reus si vult audiri: multò magis in sententia
contra aliam Rempublicam audire opor-
tet iustificationem, vel satisfactionem quā
intendit Regnum illud ad euitanda mala
quæ ex bello sequuntur. Dicimus ergo, &#xA759;
ius illud de pacificè recipiendis legatis, non
potest abrogari ab vno Principe sine con-
sensu alterius. At verò de consensu vtriusq;
partis poterit abrogari.</P>
<P>  Ad argumenta vero proposita in princi
pio dubij, respondetur ad primum quod<-P>@@

<-P>desumebatur ex illis testimonijs. Responde
tur, quòd in illis est sermo de iure gentium
in priori acceptione & significatione prout
in prima conclusione explicatum est.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur negando minorem. Si intelligatur &#xA759; ius
gentium per necessariam consequentiam
colligitur ex principijs naturalibus. Et per
hoc patetad primam confirmationem. Ad
secundam confirmationem respōdetur sim
plicem fornicationem esse illicitam, iure na
turali certissimum est. Et oppositum con-
trariatur fidei Catholicæ quanuis corruptis
& vitiosis hominibus non omnibus appa-
reat necessitas consequentiæ ex principijs
per se notis lumine naturali: tamen tenen-
tur se subijcere sententiæ doctiorum & stu-
diosorum, qui iudicant de necessitate conse
quentiæ & condemnant simplicem forni-
cationem tanquā legi naturali contrariam.
At vero diuisio rerum non colligitur ab-
solutè per euidentem consequentiam, &
quāuis peccatu esset abrogare tale ius, tame&#x0303;
de consensu partium abrogatio facta valet.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd iam dixi
mus quòd Princeps absque cōsensu populi
non potest abrogare ius gentium de rerum
diuisione.</P>
<P>  Ad vltimum negatur consequentia. Ad
probationem respondetur, &#xA759; non opusest,
&#xA759; aliquis singularis Princeps totius orbis le
gem tulerit de iure gentium: sed sufficit, &#xA759;
ex beneplacito communi hominum & ex
consuetudine tale ius fuerit introduct&#x0169; tan-
quā maximè cōueniens cum iure naturali.
Et certè argumentum probat, quòd ius gen
tium magnam habet affinitatem cum iure
naturali.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm debeat specialiter distin-
gui ius paternum & domina-
tiuum.</A+1></negEZ><marginalia>Infra. qō.|58. art. 7.|ad 3. & 2.|dist. 44. q.|2. ar. 1. co.|& 5. Ethi|co. lec. 11.</marginalia>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-
tur. Videtur &#xA759; nō debeat
specialiter distingui ius pa
ternum & dominatiuum. Ad iusti-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0040.jpg/>
@@1@<SE40>Quæst. LVII. De Jure. Artic. IIII. 23
<duolan 2><-P><A+1>tiam enim pertinet reddere vnicui
que quod suum est, vt dicit <marginalia rendition="dagger">Libr. 1. de|officijs. ca.|24. circa|fine&#x0303; to. 1.|Art. 1. hu|ius quæst.</marginalia> Am-
bros. in. 1. de Officijs. Sed ius est ob-
iectum iustitiæ: sicut † dictum est.
Ergo ius ad vnumquenque æquali
ter pertinet: & sic non debet distin
gui specialiter ius patris & domini.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea, Ratio iusti est lex:
vt <marginalia rendition="dagger">Arti. 1. ad|primum.</marginalia> dictum est. Sed lex respicit cō-
mune bonum ciuitatis & regni: vt
suprà <marginalia rendition="dagger">1. 2. q. 90.|artic. 2.</marginalia> habitum est. Non autem re-
spicit bonum priuatum vnius per-
sonæ, aut etiam vnius familiæ. Non
ergo debet esse aliquod speciale ius
vel iustum dominatiuum vel pater
n&#x0169;, c&#x0169; dominus & pater pertineāt
ad dom&#x0169;, vt dicitur in. 1. <marginalia rendition="dagger">Cap. 3. to-|mo. 5.</marginalia> Politic.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea, Multæ aliæ sunt
differentiæ graduum in homini-
bus, vt puta quod quidam sunt mi-
lites, quidam sacerdotes, quidam
principes. Ergo ad eos debet ali-
quod speciale ius vel iustum deter-
minari.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|6. circa fi-|nem to. 5.</marginalia> Philoso-
phus in. 5. Ethic. specialiter à iusto
politico distinguit dominatiu&#x0169; &
paternum, & alia huiusmodi.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd ius, siue iustum dicitur per cō
mensurationem ad alterum. Alte-
rum autem potest dici dupliciter.
Vno modo quòd simpliciter est al-
ter&#x0169; sicut quod est omnino distin-
ctum: sicut apparet in duobus ho-
minibus, quorum vnus non est sub
altero, sed ambo sunt sub vno prin
cipe ciuitatis. Et inter tales secun-
dum <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|6. circa fi-|nem to. 5,</marginalia> Philosophum in. 5. Ethic. est
simpliciter iustum. Alio modo dici
tur aliquid alterum nō simpliciter,</A+1><-P>@@

<-P><A+1>sed quasi aliquid eius existens. Et
hoc modo in rebus humanis filius
est aliquid patris: quia quodammo
do est pars eius, vt dicitur in. 8. <marginalia rendition="dagger">Lib. 8. ca.|12. to. 5.</marginalia> E-
thic. & seruus est aliquid domini:
quia est instrumentum eius, vt dici
tur in. 1. <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. Po|litic. ca. 3.|& 4. to. 5</marginalia> Polit. Et ideo patris ad fi-
lium non est comparatio, sicut ad
simpliciter alter&#x0169;. Et propter hoc
non est ibi simpliciter iustum, sed
quoddam iustum, scilicet patern&#x0169;:
& eadem ratione, nec inter domi-
num & seru&#x0169;, sed est in ter eos do-
minatiuum iustum. Vxor autem,
quanuis sit aliquid viri, quia com-
paratur ad eum sicut ad proprium
corpus, vt patet per Apostolum ad
Ephes. 5. tamen magis distinguitur
à viro quàm filius à patre, vel seruus
à domino. Assumitur enim in quā
dam sociale&#x0303; vitam matrimonij. Et
ideo: vt <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. E-|thic. ca. 6.|in fine, to-|mo. 5.</marginalia> Philosophus dicit inter vi
rum & vxorem plus est de ratione
iusti, quam inter patrem & filium,
vel dominum & seruum: quia cùm
vir & vxor habeant immediatam
relationem ad domesticam com-
munitatem, vt patet in. 1. <marginalia rendition="dagger">Libr. 1. ex|ca. 3. elici|tur, & ex|vlti. to. 5.</marginalia> Politic.
ideo inter eos non est etiam simpli
citer politicum iustum, sed magis
iustum &#x0153;conomicum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD Primum ergo dicendum,
quòd ad iustitiam pertinet redde-
re ius suum vnicuique: supposita
tame&#x0303; diuersitate vnius ad alterum.
Si quis enim sibi det quod sibi de-
betur, non propriè vocatur hoc iu-
st&#x0169;: & quia quod est filij, est patris,
& quod est serui, est domini: ideo
non est propriè iustitia patris ad fi-
lium, vel domini ad seruum.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0041.jpg/>
@@1@<SE41>24 Quæst. LVII. De Jure. Artic. IIII.
<duolan 2><P>  <A+1>AD secundum dicendum, &#xA759; fi-
lius inquātum filius, est aliquid pa-
tris: & similiter seruus inquantum
seruus, est aliquid domini. Vterq&#x0301;;
tamen prout consideratur, vt qui-
dam homo, est aliquid secundum
se subsistens ab alijs distinctum. Et
ideo inquātum vterq&#x0301;ue est homo,
aliquo modo ad eos est iustitia. Et
propter hoc etiā aliquæ leges dan-
tur de his quæ sunt patris ad fili&#x0169;,
vel domini ad seruum. Sed inquan
tum vterq&#x0301;ue est aliquid alterius, se
cundum hoc deficit ibi perfecta ra
tio iusti vel iuris.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
omnes aliæ diuersitates personar&#x0169;,
quæ sunt in ciuitate, habent imme
diatam relationem ad communita
tem ciuitatis & ad principe&#x0303; ipsius:
& ideo ad eos est iustum sec&#x0169;dum
perfectam rationem iustitiæ. Di-
stinguitur tamen istud iustum sec&#x0169;
dum diuersa officia. Vnde dicitur
ius militare, vel ius magistratuum,
aut sacerdotum: non propter defe-
ctum à simpliciter iusto, sicut dici-
tur ius paternum & dominatiu&#x0169;,
sed propter hoc quòd vnicuiq; con
ditioni personæ, sec&#x0169;dum propri&#x0169;
officium aliquid propri&#x0169; debetur.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Inter ciues, quorum
neuter est sub potestate alterius vterq&#x0301;;
tamen sub vnius Principis, est iustum sim-
pliciter. Ratio huius est, quia simpliciter est
iustum ad alterum.</P>
<P>  Secunda conclusio. Inter patrem & fili&#x0169;
non est iustum simpliciter, sed iust&#x0169; quod
dicitur paternum: & inter dominum & ser
uum non est etiam iustum simpliciter, sed
iustum dominatiuum.</P>@@

<P>  Tertia conclusio. Neque inter virum &
vxorem est simpliciter iustum politicum:
est tamen potior ratio iuris quàm inter pa-
trem & fili&#x0169;: quæ dicitur &#x0153;conomica. Ra
tio primæ partis est, quia vir & vxor non or
dinantur immediatè in bonum commune
Reipublicæ. Ratio secundæ partis, quia po-
tissimum coniunguntur, vt socij ad exercen
dum maritale consortium.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitare possemus qualiter Aristo. &
Diuus Thom. loquentes de iusto sim
pliciter, ponunt illud solum in conciuibus
sub eodem principe. Nam profecto inter
homines diuersorum regnorum est iustitia
simpliciter, vt inter Gallos & Hispanos, in-
ter quos & exercentur contractus iusti. Re-
spondetur breuiter, quòd Diuus Thom. &
Aristot. loquuntur de iusto legali, non per
hoc volentes excludere iustum naturale,
quod est inter homines diuersorum regno
rum, quod est iustum simpliciter.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur circa secundā conclusione&#x0303;,
de veritate illius & arguitur pro parte
negatiua. Primo, inter patrem & filium est
vera amicitia, ergo est propriè iustum. An-
tecedens est D. Tho. 2. 2. quæst. 24. arti. 8. &
infra. Cōsequentia vero probatur, quia sicut
iustitia & iust&#x0169; est ad alter&#x0169;, ita amicitia. Se-
c&#x0169;do, inter patrem & fili&#x0169; in diuinis est iu-
stitia propriè, ergo & in humanis. Antece-
dens patet ex D. Tho. 3. par. q. 1. artic. 3. Vbi
dicit, &#xA759; filius fatisfecit patri de rigore iusti-
tiæ. Conseque&#x0303;tia vero probatur. Nam filius
in diuinis magis vn&#x0169; est c&#x0169; patre & magis
desubstantia patris quam filius in humanis.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Inter homine&#x0303; grat&#x0169; &
De&#x0169; est simpliciter iust&#x0169;, licet homo gratus
sit filius adoptiuus & seruus Dei, ergo. Ante
cedens patet ex D. Tho. 1. 2. q. 114. Vbi po-
nit meritum simpliciter inter hominem &
Deum. Et confirmatur. Nam inter homi-
nem conditum in puris naturalibus & De&#x0169;
authorem naturæ est meritum: vt docet D.
Thom. 1. 2. quæst. 114. Ergo multo magis
reperietur iustum inter filium naturalem
genitum à patre.</P>
<P>  Quartò. Inter fili&#x0169; emancipatum & pa-
trem est iust&#x0169; simpliciter, ergo inter filium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0042.jpg/>
@@1@<SE42>Quæst. LVII. De Jure. Artic. IIII. 25
<duolan 2><-P>dum est sub tutela parentum. Antecedens
patet. Nam inter illos sunt cōtractus ciuiles
emptionis & venditionis, in quibus simpli-
citer est iust&#x0169;. Conseque&#x0303;tia vero probatur.
Quia quando filius emancipatur, non desi-
nit esse aliquid patris per naturā aut ex sub-
stantia illius genitus, sicut antea, ergo, &c.
Et confirmatur. Nam quanuis filius sit geni
tus à patre, & dependeat in fieri: tamen non
dependet in conseruari: sed per ipsum con-
seruatur suppositum distinctum existens:
eo vel maxime quòd semen non est aliquid
de substātia patris sed superflu&#x0169; quoddam.</P>
<P>  Quinto sequeretur, &#xA759; eadem ratione in-
ter duos fratres non esset propriè iust&#x0169;. Con
sequens est falsum, ergo &c. Sequela patet,
quia etiā vterq; est aliquid patris, sicut dexte
ra & sinistra est aliquid hominis, ergo &c.</P>
<P>  Sextò. Inter patrem & filium est ius na-
turale, ergo est simpliciter ius. Consequen-
tia patet, quia ius naturale est membr&#x0169; sim-
pliciter iuris, ergo vbi illud reperitur, repe-
rietur iustum simpliciter. Antecedens vero
patet, quia inter se commensurantur secun-
dùm absolutā rationem: & etiā quia si filius
occidat patre&#x0303;, maximè læditur ius naturæ.</P>
<P>  Caietanus in hoc articulo non solum di-
cit, quòd inter patrem & filium formaliter
non est iustum simpliciter: verum etiam &#xA759;
inter eosdem secundùm &#xA759; homines, nō est
tale ius: & probat ex D. Tho. hic ad secun-
dum. vbi distinguens patrem à filio, qua ra-
tione sunt diuersi ordinis, dicit quòd quo-
dammodo est inter illos iustum, ergo non
simpliciter. Et eiusdem sententiæ videtur
esse Soto de iustitia & iure lib. 3. q. 1. art. 4. &
multi ex magistris. Pro huius explicatione
supponend&#x0169; est primò, &#xA759; ad iust&#x0169; simplici
ter requiruntur tres cōditiones. Prima, &#xA759; sit
ordo ad alter&#x0169;. Secunda, quòd sit debit&#x0169; sim
pliciter. Et tertia, &#xA759; sit æqualitas. Sec&#x0169;do est
supponend&#x0169;, &#xA759; simpliciter, dupliciter dici-
tur. Primò prout distinguitur contra secun
d&#x0169; quid aut metaphoricum, qualiter homo
viuus dicitur simpliciter homo ad differen-
tiā hominis picti. Alio modo simpliciter di
citur aliquid quod omnibus modis est tale.
Distinctio ista est Arist. 2. Topic. in fin. lib.
Et ea vtitur D. Tho. 3. p. q. 50. art. 5. & possu
mus addere terti&#x0169; modum quo aliquid dici<-P>@@

<-P>tur simpliciter. Videlicet, quando dicitur ta
le absq; aliqua depe&#x0303;dentia: quomodo Deus
solus dicitur ens & bonus simpliciter. Et
proportionabiliter possumus distinguere
triplicem modum quo aliquid dicitur sec&#x0169;
dùm quid. Primò, quia per metaphoram &
nō verè dicitur. v. g. pictura dicitur homo.
Secundò, quia licèt verè & propriè dicatur
tale, nō sufficit tamen denominare tot&#x0169;. Si-
cut alb&#x0169; quod dicitur de AEthiope sec&#x0169;d&#x0169;
de&#x0303;tes. Et tertio per hoc &#xA759; aliquid dici{t$} depe&#x0303;
denter, qualiter accide&#x0303;s sec&#x0169;d&#x0169; quid est ens.</P>
<P>  Prima cōclusio. Nō est iust&#x0169; simpliciter
inter patrem & fili&#x0169;: si simpliciter dicatur il-
lud quod omnimodo est tale. Hoc patet ex
Arist. 5. Ethic. ca. 6. Et ex D. Tho. in præsen
ti. Et probatur ratione illius. Nā filius nō est
simpliciter alter à patre, idest, non omnimo
do diuersus, ergo ius inter illos nō est simpli
citer omnibus modis. Antecedens patet ex
Arist. vbi supra. & 8. Ethic. c. 11. Et 1. Polit.
c. 3. &. 1. &#x0153;conomic. c. 5. Præterea, quia inter
patrem & fili&#x0169; nō est æqualitas simpliciter.
Hęc autem requiritur ad ius simpliciter. An
tecedens est Arist. 8. Ethic. cap. 14. Et conse
quentia est manifesta, quia si deficit aliqua
conditio iusti simpliciter: iustum quod ibi
reperitur, nō erit omnimodo tale. Tandem
probatur, quoniam ad virtutem pietatis per
tinet reddere parentibus debita, vt Theolo-
gi cōueniunt. Pietas verò nō est iustitia sim
pliciter sed pars pote&#x0303;tialis iustitiæ, ergo inter
patrem & fili&#x0169; nō est iust&#x0169; omnimodo. Et-
enim si iust&#x0169; simpliciter esset: esset subinde
simpliciter iustitia seruans tale ius: ac proin-
de non ad pietatem pertineret talis actus.</P>
<P>  Secunda conclusio. Nihilominus simpli
citer est iust&#x0169; inter illos, idest, verè & pro-
priè & nō metaphoricè. Conclusio ista col-
ligitur ex D. Tho. quæst. seq. art. 2. quem lo-
cu interpretans Magist. Soto lib. 3. de iustit.
q. 2. art. 2. expressè tenet nostram sente&#x0303;tiam.
Probatur primo ratione. Nā inter illos pro-
priè & verè est debitum & æqualitas & ha-
bitudo ad alter&#x0169; prout sufficit adver&#x0169; ius, er
go propriè & verè est ius. Cōseque&#x0303;tia patet,
quia sol&#x0169; illa tria sunt de essentia iuris &#xA753;prij.
Antecede&#x0303;s verò per singula &#xA753;batur primò,
omni&#x0169;sente&#x0303;tia est debit&#x0169; maxime filij ad pa
tre&#x0303;: patris aute&#x0303; ad fili&#x0169; vel est debit&#x0169; vel ali-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0043.jpg/>
@@1@<SE43>26 Quæst. LVII. De Jure. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>quid altius. Quòd vero sit æqualitas saltim
moralis. Probatur. Quia ad æqualitatem
moralem sufficit commensuratio propor-
tionalis. Hæc verò est filij ad patrem, ergo
&c. Maior patebit quæstione sequenti. Mi-
nor probatur. Nam filius verè & propriè
reddit patri debitum proportionale, quod
ex præcepto iuris paterni debet. Etenim cer
tum est fili&#x0169; probum implere omnia præ-
cepta ad quæ tenetur ex vi iuris paterni, eo
modo quo potest, ergo inter illos est æqua-
litas proportionalis. Quàm vt commodiùs
intelligamus suppone&#x0303;dum est, quòd æqua-
le dicitur dupliciter. Vno modo absolutè:
quod contingit in commutationibus em-
ptionis & venditionis. Alio modo secun-
dùm proportionem, vt cum quis nō reddit
quod absolutè debet, reddit autem quod
potest & ad quod tenetur hic & nunc. v. g.
debens mille & reddens centum quia non
plus habet. Et quanuis vtraque æqualitas cō
ueniat in hoc quòd exercens illam impleat
præ ceptum: est tamen discrimen, quòd qui
æqualitate absoluta adimplet præceptum,
manet omnino liber. AEqualitate vero pro
portionali adimplens præceptum, manet
liber hic & nunc: non tamen absolute. Vn-
de si venerit ad meliorem fortunam, & di-
ues factus fuerit, tenebitur plenum debitum
soluere. Et hoc modo est æqualitas inter pa
trem & fili&#x0169;, & redditio æquiualentis pro-
portionalis. Quod vero hæc æqualitas sit
ad alterum prout sufficit ad iustitiam; Pro-
batur. Quia taliter pater & filius sunt di-
uersi etiam formaliter, quòd inter illos po-
test esse actio & passio etiam moralis, ergo
sufficienter filius est alter à patre. Antece-
dens patet ex argumentis in principio po-
sitis. Consequentia vero probatur ex Di-
uo Thoma quæstionesequenti, artic. 2. Vbi
explicans quid requiratur ad iustum ve-
rum & proprium, solùm dicit requiri il-
lam diuersitatem quæ sufficit ad actionem
& passionem. Et confirmatur. Nam hac
ratione dicit D. Thom. quod inter partes
eiusdem hominis est solum iustitia meta-
phoricè, quia non est actio & passio inter
illas quasi inter diuersa supposita: sed quasi
inter instrumenta eiusdem operantis. Cum
ergo filius & pater qualitercunque consi-<-P>@@

<-P>derentur sunt supposita & personæ inter
quas est passio & actio, verè & propriè
erit habitudo & commensuratio ad alte-
rum. Et denique conclusio probatur. Quia
D. Thomas & Aristot. ideo non ponunt
ius simpliciter inter patrem & filium, quia
non immediatè respiciunt bonum com-
mune: bene tamen mediate. Quod vero
mediatè respicit aliquam rationem com-
munem verè & propriè est tale.</P>
<P>  Tertia conclusio. Iustum inter patrem
& filium non reperitur perfectum. Pro-
batur. Quia non perfecte reperiuntur om-
nes conditiones iusti. Non enim perfectè
& omnino filius est alter neque perfecte
reddit æquiualens, ergo, &c. Ex quo se-
quitur quòd non dicitur iustum istud sine
dependentia & habitudine. Imo vero de-
pendet & respicit per se iustum ciuile: non
tamen ita quòd ratio iuris analoga sit. Se-
cundò sequitur, quòd diuiditur optimè
ius in ciuile, paternum, & dominati-
uum, tanquam in membra formaliter di-
uersa. Tertiò sequitur, quòd proportio-
nabiliter sentiendum est de iure inter ser-
uum & dominum, inter virum & vxorem:
atq; inter patrem & filium loquuti sumus,
supposita differentia quam ponit D. Tho.
in articulo, quæ amplius patebit solutioni-
bus argumentorum.</P>
<P><INI2>A</INI2>D primum argumentum responde-
tur, quòd amicitia quæ est charitas,
proprie est inter patrem & filium: quia illa
immediate & per se respicit Deum, ac sub-
inde coniungit omnes homines qui ordi-
nantur ad Deum. Verumtamen loquendo
de amicitia naturali, illa non proprie reperi-
tur inter patrem & filium. Quia pater quan
do diligit filium amat illum quasi seipsum
& non distinctum à se. Inter verò seruum
& dominum multò minus est amicitia ista:
quia dominus diligit seruum propter com-
modum proprium, quod est contra ratio-
nem amicitiæ. Seruus vero diligit domin&#x0169;
amore quodam seruili & mult&#x0169; inæquali.
Similiter inter virum & vxorem licet ma-
ior ratio amicitiæ reperiatur: quàm inter
prædictos, tame&#x0303; adhuc non est propriè ami
citia, quia semper vir diligit tāquam caput,
vxor vero diligit tanquam subiecta. Quo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0044.jpg/>
@@1@<SE44>Quæst. LVII. De Jure. Artic. IIII. 27
<duolan 2><-P>circa non est inter illos æqualitas amicitiæ.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd inter
patrem & filium in diuinis non est iustum:
quia non est debitum propriè. Nihilomi-
nus difficultas est de filio secundùm quod
satisfacit in natura assumpta, qualiter vide-
licet sit satisfactio ad alterum. Quidā enim
explicant per hoc quòd satisfacit patri, qui
alius est. Alij verò per hoc quòd satisfacit
Deo qui in alijs personis à filio reperitur.
Nihilominus istæ solutiones non explicāt
qualiter filius satisfaciat de iustitia sibi ipsi.
Vnde alij dicunt quòd verbum vt susten-
tās naturam humanam, habet rationem for
malem alterius suppositi, saltim formaliter.
Neque ista solutio mihi placet, quia consti
tuit diuersitatem ex natura rei in Christo
Domino inter suppositum diuinum & hu-
manum. Igitur respondeo dupliciter ad ar-
gumentum quod procedit etiam de filio
sibi ipsi satisfacienti. Primò, quòd licet non
sit alter omnino, nihilominus tamen in ri-
gore satisfacit: quia rigor iustitiæ non atten-
ditur ex omnimoda & rigurosa diuersitate
suppositorum: sed ex solutione debiti æqua
lis omninò, & ex proprijs, sicut filius exol-
uens patri centum quæ debet, de rigore sa-
tisfacit, licet non sit omnimoda diuersitas
inter illos. Secundò respondetur, quòd in
iustitia requiritur diuersitas satisfacientis,
ea solum quæ sufficit, vt inter satisfacien-
tem & cui fit satisfactio sit actio aut passio
moralis. Et quia in Christo Domino tali-
ter facta est coniunctio naturarum quòd ra
tione vnius potest habere actionem ad se-
ipsum in alia natura, perinde ac si essent
in diuersis suppositis; Consequenter est di-
uersitas quæ sufficit ad actiones morales,
cuiusmodi est satisfactio rigurosa. Exem-
plum horum omnium est in obedientia
quam Christus in humana natura exercet
in ordine ad suppositum diuinum. Verè
enim & propriè obedit Deo licèt à Deo
non distinguatur.</P>
<P>  Ad secundum de merito respondetur,
quòd nullo modo Deus dicitur obligari ex
iustitia commutatiua respectu creaturar&#x0169;:
quia nullo modo est debitor. De quo. 1.
parte, quæstio. 21. diximus. Nihilominus
tamen opus meritorium dicitur de iustitia<-P>@@

<-P>commutatiua exigere præmium quia inter
se proportionantur, quia tamen istud me-
ritum est à Deo liberè donante gratiam,
consequenter non facit Deum debitorem
respectu nostri. Vnde August. ait; Factus
est omnium redditor nulli debens.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quòd inter fi-
lium emancipatum & patrem, ita reperitur
iustitia sicut inter alios ciues. Nihilominus
tamen debitum naturale ad quod tenetur
filius etiam emancipatus, quia contrahit na-
turā ex patre non potest satisfacere ad æqua
litatem. Vnde semper manet cum obliga-
tione honorandi parentes & illos alendi si
graui laborent necessitate. Ad confirmatio-
nem respondetur, quòd filius habet duo.
Primum quòd sit ex patre. Sec&#x0169;dum quòd
fiat & conseruetur suppositum diuersum
ab illo. Ex prima consideratione filius ha-
bet quandam vnitatem cum Patre non so-
lum physicam sed moralem. Quare ab Ari
stot. dicitur aliquid patris. Et in Scriptura
filius appellatur fructus parentum, quia est
quasi fructus arboris non omnino diuersus
ab illo, & licet ex hac parte deficiat à ratio-
ne iustitiæ rigurosa: fundat tamen illam in
secunda consideratione, qua videlicet con-
sideratur vt diuersum suppositum.</P>
<P>  Ad quintum respondetur quòd in opi-
nione Iurisconsultorum inter fratres qui
viuunt sub tutela parentum non est pro-
prie ius. patet in. l. frater à fratre. ff. de condi-
ctione indebiti. Nihilominus tame&#x0303; nos in-
timius considerantes hanc rem, propriè &
verè ponimus ius licet imperfectè.</P>
<P>  Ad sextum respondetur, quòd variatur
appellatio in prima consequentia, quando
enim dicitur est iustum naturale simplici-
ter. simpliciter, applicat suum significatum
ad naturale. Et sensus est, ius quod reperitur
inter patrem & filium est naturale simpli-
citer. In consequenti vero applicat ad iu-
stum. Et sensus est inter patrem & filium
est ius perfectum.</P>
<P>  Ex his facile intelligitur modus loquen-
di D. Thom. in articulo, quando videlicet
loque&#x0303;s de iure paterno, dicit nō esse simpli-
citer, sed quodāmodo. Illud quodāmodo,
nō est dictio diminuens veritate&#x0303; & proprie
tate&#x0303; iuris: sed explicans deficientiā cuiusdā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0045.jpg/>
@@1@<SE45>28 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. I.
<duolan 2><-P>perfectionis: vt explicatum est. Et hoc colli-
go ex solutione ad secundum, quem locum
Caiet. adducit contra nostram sententiam.
Nam dicit, quòd inter patrem & filium vt
homines sunt, est iustum quodammodo.
Et quidem certum est in opinione omni&#x0169;
quòd inter illos secundùm quòd homines
vere est iustum, ergo illud, quodammodo,
non dicit deficientiam proprietatis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur circa tertiam conclusione&#x0303;;
Vtrùm ius quod reperitur inter vi-
rum & vxorem sit perfectiori modo ius,
quam quod est inter patrem & filium. Pro
parte negatiua arguitur primo. Iust&#x0169; istud
est &#x0153;conomicum, ergo non ita est perfectè
iustum sicut ius paternum. Oeconomicum
enim solùm respicit iustum vnius domus.</P>
<P>  Secundò. Maior vnitas est vxoris & viri
quam filij & patris, ergo minus est de rigo-
re iusti. Consequentia patet ex D. Thom. in
artic. Et antecedens probatur Genes. 2. Pro-
pter hanc relinquet homo patrem & ma-
trem, & adhærebit vxori suæ.</P>
<P>  Pro explicatione sciendum est, quòd vir
& vxor considerantur dupliciter. Primò in
ordine ad vsum matrimonij. Secundò in or
dine ad regimen domus. Dico ergo quòd
si considerentur primo modo: magis iust&#x0169;
est & reperitur inter vxorem & virum quā
inter filium & patrem. Probatur. Quia est
æquiualens traditio corpor&#x0169;, vt patet. 1. Co-
rinth. 7. Vir potestatem non habet sui cor-
poris sed vxor: vxor non habet potestatem
sui corporis sed vir: Nolite fraudari inuice&#x0303;.
Secundò dico. Ad regimen si attendamus:
minus est iusti inter illos, quam inter Pa-
trem & filium. Patet 1. Corinth. 11. vbi vir
appellatur caput vxoris. Quocirca maxi-
mam inæqualitatem inter se habent: eo vel
maxime quòd vxor subdita est totaliter vi-
ro. Vnde Genes. 2. dicitur; Educta de costa
viri. In quo non solum denotatur quòd ho-
mines inde procedentes mutuam deberent
inter se habere dilectionem: quia ab ho-
minis vnius principio descendunt, vt ait Au
gust. 11. de Ciuit. cap. 21. sed etiam denotatur
qualiter vxor subdita debeat esse viro. Et-
enim non ex capite viri educta est, quia nō
habebat æqualitatem cum capite: neque ex
pedibus, quia non seruiliter subditur viro:<-P>@@

<-P>sed ex costa, quę media est, & circa cor. Vbi
& amor & media subiectio denotatur.</P>
<P>  Ex his sequitur, quòd vir non habeat sim
pliciter ordinariam potestatem erga vxo-
rem: habet tamen illam in ijs quæ pertinent
ad regimen domus. Vnde aliquando pote-
rit illam aliqualiter punire, irritare vota il-
lius, & similiter irritare omnes contractus,
quos illa fecerit, etiam circa facultates suæ
dotis.</P>
<P>  Ad primum, aliqui dicunt ius &#x0153;cono-
micum secundùm quid appellari ius. Et ita
videntur sibi colligere ex Diuo Thoma in
vltimis verbis articuli. Mihi tamen videtur
quòd licet secundùm præcisam rationem
qua &#x0153;conomicum est, sit multum deficie&#x0303;s
à iure: tamen ex ea parte qua respicit bo-
num commune, & ordinatur non solum in
bonum reipublicę, sed in bonum speciei hu
manæ, appellabitur verè & propriè ius.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd nun-
quam vxor fit vnum realiter cum viro, aut
efficitur pars illius. Sed solum metaphoricè:
Qua ratione, quæ copulantur in aliquo siue
corporis siue animæ vnum dicuntur. Ne-
que valet illa consequentia: sicut non valet
propter virtutem relinquet homo patrem
& matrem, ergo magis vnum est cum vir-
tute, quam cum Patre.</P>
<Z><A+1>QVÆSTIO LVIII.
De Iustitia.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de iustitia. Circa quam quæ-
runtur duodecim.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm conuenienter diffinia-
tur iustitia, quòd est perpetua
& cōstans voluntas, ius suum<marginalia>4. d. 33. q.|3. ar. 1. ad|3. Et veri.|q. 1. art. 5.|ad 12.</marginalia>
vnicuique tribuens.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic procedi-
tur. Videtur quòd incon<marginalia>† In. ff. ve|teri lib. 1.|tit. 1. l. 10.|in princ.</marginalia>
uenienter diffiniatur iu-
stitia à † Iurisperitis, quòd iustitia</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0046.jpg/>
@@1@<SE46>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. I. 29
<duolan 2><-P><A+1>est perpetua & constans voluntas,
ius suum vnicuiq; tribuens. Iustitia
enim secund&#x0169; Philos. in 5. Ethicor.<marginalia>Li. 5. c. 1.|non longè|à prin. to-|mo. 5.</marginalia>
est habitus, à quo sunt aliqui opera
tiui iustor&#x0169;, & quo operātur & vo-
lunt iusta. Sed vol&#x0169;tas nominat po
tentiā, vel etiam act&#x0169;: ergo incōue
nienter iustitia dicitur esse vol&#x0169;tas.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Rectitudo volun-
tatis non est voluntas: alioquin si
voluntas esset sua rectitudo, seque-
retur quòd nulla voluntas esset per
uersa. Sed sec&#x0169;dùm <marginalia rendition="dagger">In dialo-|go de veri|tate. c. 13.</marginalia> Anselmum
in lib. de Veritate, iustitia est recti-
tudo: ergo iustitia nō est voluntas.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Sola Dei voluntas
est perpetua. Si ergo iustitia est per-
petua voluntas, in solo Deo erit
iustitia.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Omne perpetu&#x0169;
est constans, quia est immutabile.
Superfluè ergo vtrunque ponitur
in diffinitione iustitiæ, & perpe-
tuum & constans.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 5 Præterea. Reddere ius vni-
cuique, pertinet ad principem. Si
ergo iustitia sit vnicuiq; ius su&#x0169; tri-
buens, sequitur &#xA759; iustitia nō sit nisi
in principe, quod est incōueniens.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. August. <marginalia rendition="dagger">Ca. 15. cir|ca medi&#x0169;,|tom. 1.</marginalia> dicit in
libro de Moribus Ecclesiæ, quòd
iustitia est amor Deo tantum ser-
uiens, non ergo reddit vnicuique
quod suum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd prædicta iustitiæ diffinitio cō
ueniens est, si rectè intelligatur. C&#x0169;
enim omnis virtus sit habitus, qui
est principium boni actus, necesse
est quòd virtus diffiniatur per act&#x0169;
bonum, qui est circa ea, quæ ad alte</A+1><-P>@@

<-P><A+1>rum sunt, sicut circa propriā mate-
riam virtutis. Est aute&#x0303; iustitia præci
puè circa ea quæ ad alterum sunt,
sicut circa propriam materiā, vt in-
frà <marginalia rendition="dagger">Art. seq.</marginalia> patebit. Et ideò actus iustitiæ
per comparationem ad propriam
materiā virtutis & obiectum tangi
tur, c&#x0169; dicitur: Ius suum vnicuique
tribue&#x0303;s. Quia vt <marginalia rendition="dagger">Lib. 10. c.|9. incipit,|Ingenio-|sus: parum|à princ.</marginalia> Isidorus dicit in
lib. Etymolog. Iustus dicitur, quia
ius custodit. Ad hoc autem, &#xA759; ali-
quis actus circa quancunq; mate-
riam sit virtuosus, requiritur quòd
sit voluntarius, & quòd sit stabilis
& firmus: quia <marginalia rendition="dagger">Libro. 2.|Ethic. ca.|4. tom. 5.</marginalia> Philosophus dicit
in 2. Ethic. quòd ad virtutis actum
requiritur: primò quide&#x0303;, quòd ope-
retur sciens: fecundò autem, quòd
eligens, & propter debitum finem:
tertiò, quòd immobiliter operetur.
Primum aute&#x0303; horum includitur in
secundo: quia quod per ignorantiā
agitur, est inuoluntari&#x0169;: vt dicitur
in 3. <marginalia rendition="dagger">Li. 3. c. 1.|tom. 5.</marginalia> Ethic. Et ideo in diffinitio-
ne iustitiæ primò ponitur vol&#x0169;tas,
ad ostendendum quòd actus iusti-
tiæ debet esse voluntarius. Addi-
tur autem de constantia & perpe-
tuitate, ad designandā actus firmi-
tate&#x0303;. Et ideo prædicta diffinitio est
cōpleta diffinitio iustitiæ, nisi quòd
actus ponitur pro habitu, qui per
act&#x0169; specificatur: habitus enim ad
act&#x0169; dicitur. Et si quis vellet eam in
debitā formam diffinitionis redu-
cere, posset sic dicere, &#xA759; iustitia est
habitus, secundùm que&#x0303; aliquis con
stanti & perpetua voluntate ius su&#x0169;
vnicuiq; tribuit. Et quasi est eadem
diffinitio cum ea, quam <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 1.|& 5. si-|mul to. 5.</marginalia> Philoso-
phus ponit in. 5. Ethic. dice&#x0303;s: quod</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0047.jpg/>
@@1@<SE47>30 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. I.
<duolan 2><-P><A+1>iustitia est habitus, secundùm que&#x0303;
aliquis dicitur operatiuus secun-
dùm electionem iusti.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
voluntas hic nominat actum, non
potentiam. Est autem consuetum
&#xA759; apud autores habitus per actus
diffiniantur: sicut <marginalia rendition="dagger">Tract. 79.|in Ioann.|paulò à|prin. to. 9.</marginalia> Augustinus di
cit super Ioan. quòd fides est crede
re quod non vides.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
neque etiam iustitia est essentiali-
ter rectitudo, sed causaliter tātum.
Est tamen habitus, secundùm que&#x0303;
aliquis rectè operatur & vult.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
voluntas potest dici perpetua du-
pliciter. Vno modo ex parte ipsius
actus, qui perpetuò durat. Et sic so
lius Dei vol&#x0169;tas est perpetua. Alio
modo ex parte obiecti: quia scili-
cet aliquis vult perpetuò facere ali-
quid. Et hoc requiritur ad ratione&#x0303;
iustitiæ. Non enim sufficit ad ratio
nem iustitiæ, quòd aliquis velit ad
horam in aliquo negotio seruare
iustitiā: quia vix inuenitur aliquis
qui velit in omnibus iniustè agere,
sed requiritur quòd homo habeat
voluntatem perpetuò & in omni-
bus iustitiam conseruandi.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, quòd
quia perpetuum non accipitur se-
cundùm durationem perpetuam
actus voluntatis, non superfluè ad-
ditur, Constans. Vt sicut per hoc,
quod dicitur, Perpetua voluntas,
designatur, quòd aliquis gerat in
proposito perpetuò iustitiam con-
seruandi: ita etiam per hoc, quòd
dicitur cōstans, designetur quòd in</A+1><-P>@@

<-P><A+1>hoc proposito firmiter perseueret.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quintum dicendum, quòd
iudex reddit quod suum est per mo
d&#x0169; imperantis & dirige&#x0303;tis: quia iu-
dex est iust&#x0169; animat&#x0169; & princeps
est custos iusti, vt dicitur in 5. Ethi
cor&#x0169; <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 6.|à med. to-|mo. 5.</marginalia>. Sed subditi reddunt quod
suum est vnicuique per modum
executionis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD sextum dicendum, quòd si-
cut in dilectione Dei includitur di
lectio proximi, vt suprà <marginalia rendition="dagger">Quæst. 25.|art. 1.</marginalia> dictum
est: ita etiam in hoc quòd homo ser
uit Deo, includitur quòd vnicuiq;
reddat quod debet.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>R Ima conclusio est affirmatiua. Secun
da conclusio. Hæc diffinitio potest re-
duci ad illam, scilicet, Iustitia est habitus se-
cundùm quem constanter quis reddit vni-
cuique quod suum est.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbium est circa primam conclusio-
nem. Videtur enim quòd non sit ve-
ra. Arguitur primò. In illa definitione nul-
lum ponitur genus, ergo non est bona, si di-
cas subintelligitur habitus. Contra. Habitus
non est immediatum genus quia inter iusti
tiam & habitum mediat virtus, tam virtus
moralis quam Cardinalis.</P>
<P>  Secundò. Per charitatem tribuitur suum
ius vnicuique, ergo non est proprium iusti
tiæ. Probatur antecedens. Quia charitas re-
spicit omne bonum alterius, & fugit omne
malum, ergo, &c. Antecedens patet 1. ad
Corinth. 13. Charitas non inflatur, non agit
perperam, non quærit quæ sua sunt. Et ideo
D. August. de moribus ecclesiæ dicit, quòd
iustitia est amor Deo seruiens. Et Arist. 8.
Ethicor. cap. 1. dicit, quòd si esset amicitia,
non requireretur iustitia.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Proprietates illæ, quæ
ponuntur in definitione iustitiæ, videlicet,
perpetua constansq&#x0301;; voluntas, sunt commu
nes omni virtuti, ergo non particulariter
debentur iustitiæ: neque in ea poni debent.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0048.jpg/>
@@1@<SE48>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. I. 31
<duolan 2><-P>Nam ibi non ponuntur tanquam genus: ac
subinde deberent esse peculiares & pro-
priæ iustitiæ. Confirmatur. Nam D. Tho.
dicit ad secundum. Rectitudo quā dicit iu-
stitia nō est rectitudo vol&#x0169;tatis, ergo male
diffinitur per hoc &#xA759; sit constans voluntas.</P>
<P>  Quartò arguitur. Quoniā iustitiæ sunt
tres actus necessarij, ergo male diffinitur per
vnum. Antecedens patet. Nā proprius actus
illius est honestè viuere, neminem lædere,
& ius su&#x0169; vnicuiq; tribuere: vt ait Vlpianus
ff. de iustitia & iure, in. l. iustitia.</P>
<P>  Quintò arguitur. Ius multipliciter diui-
ditur, imo diuersa ratione vt ex supradictis
patet, ergo non est obiectum iustitiæ consti
tuens illam in ratione vnius virtutis forma-
liter. Et confirmatur. Nam ius paternum &
ius religiosum non exercentur à iustitia sed
à virtute pietatis & religionis, ergo ius abso-
lutè non est obiectum iustitiæ.</P>
<P>  Sextò arguitur. Iustitia legalis est simpli
citer iustitia, & tamen non per se habet tri-
buere iustum alteri, ergo, &c. Minor proba
tur. Nam si v. g. ciuis non ita accuratè respi
ciat bonum commune ciuitatis, ille peccat
contra iustitiam legalem: & tamen non te-
netur alicui facere restitutionem.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Præ
dicta diffinitio optima est. Probatur.
quia est communis Theologorum & etiā
Iuristarum cum Vlpiano. Est etiam Arist.
5. Ethicor. cap. 1. Ciceronis lib. 5. de Inuent.
cap. 5. & lib. 2. officiorum, cap. de iustitia.
Consimilem ponit D. Ambr. lib. 1. officior.
cap. 24. vbi dicit, quòd iustitia est virtus ius
suum vnicuiq; tribue&#x0303;s. Idem D. August. li.
19. de Ciuit. Dei. c. 21. & lib. 1. de liber. arbit.
cap. 13. Vnde conclusio debet esse certa.</P>
<P>  Secunda conclusio. Iustitia hic diffinitur
non secundùm quòd est virtus communis
omnibus virtutibus idemq&#x0301;ue cum illis: sed
secundùm quòd est specialis virtus essentia-
liter distincta ab alijs includens sub se iusti-
tiam legalem distributiuam & commutati-
uam. Pro intellectu huius nota. Quòd com
muniter iustitia in vsu Scripturæ & Sancto-
rum accipitur prout nominat omnem vir-
tutem: quia in omni virtute est aliqualis ra-
tio debiti. Ita illud intellige, Attendite ne iu-
stitiam vestram faciatis coram hominibus,<-P>@@

<-P>&c. Et illud; Nisi abundauerit iustitia ve-
stra. Alio modo sumitur specialiter à Theo
logis, prout nominat virtutem quandam re
sidentem in voluntate. Probatur modo con
clusio. Nam iustitia vt communis est, non
habet vllam diffinitionem neque explicat
essentiam virtutis: sed quandam rationem
ibi consideratam, ergo hæc diffinitio non
est de iustitia sic accepta. Antecedens patet,
quia omnes virtutes in nullo essentialiter
conueniunt, præterquam in ratione generi-
ca, ergo iustitia generaliter accepta cùm nō
significet rationem genericam virtut&#x0169; non
definietur neque importat aliquid essentia-
le illis, sed quandam debiti rationem. Ex
quo euide&#x0303;ter sequitur, quòd iustitia hic dif-
finita importat specialem rationem ab alijs
virtutibus distinctam.</P>
<P>  Tertia conclusio. Hic sumitur iustitia vt
includens sub se nō solum tres species com-
memoratas, verùm etiam vt includit omnes
partes potentiales iustitiæ, quæ respici&#x0169;t de-
bitum simpliciter: vt sunt pietas & religio.
Prima pars probatur, quia eam iustitiam de
finit hic D. Thom. de qua in sequentibus
disputat de illis tribus speciebus iustitiæ.
Videlicet legali, distributiua, & commuta-
tiua, ergo &c. Secunda vero pars probatur.
Nam ius quod respicitur à iustitia hic defi-
nita, non coarctatur ad iustum perfectum,
sed ad iustum verum & simpliciter. Cùm
ergo iustum verum dicatur de iusto quod
attendit pietas & religio, consequenter dif-
finietur iustitia, prout communis est etiam
his virtutibus. Et cōfirmatur. Nam illud est
ius quod ponitur in diffinitione iustitiæ, de
quo egimus in quæst. præcedenti, sed in illa
determinauimus de iusto paterno seruili &
vxorio, & probauimus esse ver&#x0169; in illis, er-
go iustitia hic definita includit etiam partes
potentiales: quæ respiciunt debitum simpli
citer. Dixi autem simpliciter debitum, quia
debitum secundùm quid, non sufficit, vt ali
qua virtus comprehendatur simpliciter sub
iustitia hic diffinita. Quare liberalitas quæ
respicit debit&#x0169; sec&#x0169;d&#x0169; honestate&#x0303; nec dicitur
iustitia, nec in hac diffinitione includitur.</P>
<P>  Ad argumenta respōdetur. Ad primum
argumentum respondetur, quòd quando-
que species qualitatis commode diffini&#x0169;tur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0049.jpg/>
@@1@<SE49>32 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. I.
<duolan 2><-P>per genus mediatum qualiter Aristot. defi-
nit habitum per dispositionem: & hoc vel
maximè fit, quando tale genus est recept&#x0169;
ab omnibus & manifestum. Et ita in propo
sito, quia actus vel habitus secundùm om-
nes est genus manifestum & notum, non
verò virtus aut Cardinalis virtus: optimè
diffinitur iustitia per habitum.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur concedendo quòd charitas respicit om-
ne bonum, non tamen qua ratione est de-
bitum. Vnde oportuit ponere virtutem spe
cialem quæ respiciat bonum debitum vt
fic. Licet enim charitas, vt est virtus vniuer-
salis & inferens alias virtutes, versetur circa
iustum debitum simpliciter; non tamen
quia illud sit materia propria charitatis: sed
quia est materia charitati subiecta, qualiter
intelligitur illud Pauli; Charitas non agit
perperā. Illud vero D. August. quòd iusti-
tia est amor Dei, intelligitur causaliter, qua-
tenus, videlicet, adimpletio cuiusvis boni
ex amore procedit, ad Roman. 13. Qui dili-
git proximum legem impleuit. Hoc modo
multoties nomen virtutis imperantis tri-
buitur actibus imperatis: qualiter mors pro
Christo dicitur maxima charitas. Licet sit
actus fortitudinis: & illud. Plenitudo legis
est dilectio. & D. Thom. hac quæst. art. 6.
omnes actus reliquarum virtutum qui à iu-
stitia dirig&#x0169;tur, iustitiam appellat. Ad illud
vero Aristot. respondetur ex D. Thom. ibi,
quòd si omnes essemus amici, omnia essent
communia. Vnde non indigeremus iustitia
quæ applicat rem vero domino.</P>
<P>  Ad tertium, quòd illæ particulæ peculia
ri ratione ponuntur in definitione iustitiæ.
Primò ad denotandum discrimen iustitiæ
ab alijs virtutibus moralibus: quia sola ipsa
in voluntate ponitur. Secundò, quia pecu-
liaris difficultas est in voluntate ad tribuen-
dum alteri ius suum: quæ non inuenitur in
hoc, quòd voluntas eligit proprium bon&#x0169;,
respectu verò alieni retardatur & impedi-
tur voluntas ab vtilitate ipsa proprij boni.
Quocirca requiritur peculiaris constantia
& firmitas in iustitia. Vnde Sapien. 5. dici-
tur. Induet pro thorace iustitiam, & acci-
piet pro galea iudicium certum, scutum
inexpugnabile æquitatem. Quæ omnia po<-P>@@

<-P>nuntur ad denotandam constantiam & fir-
mitatem iustitiæ. Ad confirmationem re-
spondetur, quòd licet omnis virtus suo mo-
do ordinetur ad rectitudinem habentis, vn-
de dixit Arist. 1. Magnorum moralium cap.
22. quòd virtus est optimus habitus: aliter
tamen & aliter rectificant. Quædam enim
rectitudinem essentialem tribuunt, vt chari
tas & gratia. Aliæ vero dicuntur rectificare
potentiam: quia moderantur passiones il-
lius constituentes medium inter excessum
& defectum. Vt temperantia respectu con-
cupiscibilis. Fortitudo respectu irascibilis.
Aliæ autem rectificant eo solùm quia ordi-
nant poten tiam ad rectum. Et hoc modo
iustitia dicetur rectitudo voluntatis. Et sic
Anselmus in Dialogo de veritate. & cap.
13. dicit enim iustitiam esse rectitudi-
nem propter se: loquitur causaliter, quia vi
delicet causat rectitudinem. Hæc amplius
explicantur infra artic. 9. & 1. 2. quæst. 60.
art. 2. & 3.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quòd per vn&#x0169;
actum in diffinitione iustitiæ positum reli-
qui actus explicantur. Nam eo ipso quòd
ius alteri tribuimus, ipsum non lædimus: &
in hoc honeste viuimus. Eo vel maxime
quod honeste viuere est commune omni
virtuti. Arist. vbi supra, ait: virtus est hone-
sti ad honestum. Vnde non debuit poni in
desinitione specifica virtutis. Et similiter
lædere est actus negatiuus: quare non de-
buit poni in definitione positiui.</P>
<P>  Ad quintum, aliqui ex Thomistis dic&#x0169;t,
iustum in definitione positum solum acci-
pi pro iusto perfecto. Quare ibi non inclu-
ditur iustum paternum aut dominatiuum:
quod isti appellant secundùm quid & im-
proprium. Isti tamen deseruntur: quia Di-
uus August. lib. 19. de Ciuit. cap. 21. sub hac
diffinitione claudit non solum pietatem: sed
etiam religionem & iustum illius. Neque
ratio istorum aliquid valet. Nam bene stat
quòd obiectum alicuius potentiæ aut habi-
tus sit analogum: & in quibusdam reperia-
tur secundùm quid: & nihilominus quòd
specificet & detvnitatem maiorem, quàm
habet in se. Patet in ente, quod specificat in-
tellectum & habitum scientiæ Metaphysi-
cæ: tamen dat vnitatem intellectui. Vnde in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0050.jpg/>
@@1@<SE50>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. II. 33
<duolan 2><-P>nostra sententia respondetur, quòd omne
ius verum, etiam si non sit perfectum, inclu
ditur sub obiecto iustitiæ: ac subinde sub vir
tute ipsa. Ad confirmationem quæ diffici-
lis est, respondetur &#xA759; idem actus potest per
tinere ad diuersas virtutes, à quibus secun-
dum diuersam rationem producitur: maxi
mè in subordinatis. Exempl&#x0169; est in demon
stratione physica quæ secundum materiam
producitur ab habitu physico, sec&#x0169;dum ve
ro formam & modum producitur à Diale-
ctica. Similiter actus p&#x0153;nitentiæ formali-
ter producitur à p&#x0153;nitentiæ virtute: est ta-
men ibi dilectio intrinsecè respiciens habi-
tum charitatis. Ita in proposito formaliter
ius paternum exercetur à pietate: inuenitur
tamen ibi ratio iustitiæ secundum quod ius
patri tribuitur, vnde etiam respicit iustitiā.</P>
<P>  Ad vltimum respondetur, quòd inferius
patebit artic. 5. & infra qualiter lædens iusti
tiam legalem & bonum commune nō sem
per teneatur ad restitutionem.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iustitia semper sit ad
alterum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic proce-<marginalia>Supra qō.|57. arti. 4.|& infr. ar|ti. 8. cor. et|ad terti&#x0169;.|& vir. qō.|2. artic. 7.|ad 12.</marginalia>
ditur. Videtur quòd iusti
tia non semper sit ad alte
rum. Dicit enim Apostolus ad Ro-
man. 3. quòd iustitia Dei, est per fi-
dem Iesu Christi. Sed fides non di-
citur per cōparationem vnius ho-
minis ad alter&#x0169;. Ergo neq; iustitia.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Secundum <marginalia rendition="dagger">Ca. 15. cir|ca medi&#x0169;.|tom. 1.</marginalia> Au-
gustinum in lib. de Moribus Eccle
siæ, ad iustitiam pertinet ob hoc, &#xA759;
seruit Deo bene imperare cæteris,
quæ homini sunt subiecta. Sed ap-
petitus sensitiuus est homini subie
ctus, vt patet Genes. 4. vbi dicitur:
Subter te erit appetitus eius, scili-
cet peccati, & tu dominaberis illi&#xA770;.
Ergo ad iustitiam pertinet domina</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ri proprio appetitui. Et sic erit iusti
tia ad seipsum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Iustitia Dei est æ-
terna. Sed nihil aliud est Deo coæ-
ternum: ergo de ratione iustitiæ nō
est, quòd sit ad alterum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Sicut operationes
quæ sunt ad alterum, indigent re-
ctificari: ita etiam operationes quæ
sunt ad seipsum. Sed per iustitiam
rectificantur operationes, secund&#x0169;
illud Prouerb. 11. Iustitia simplicis
diriget viam eius. Ergo iustitia non
est solum circa ea quæ sunt ad alte-
rum, sed etiam circa ea quæ sunt
ad seipsum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Libr. 1. in|ca. de iusti|tia in prin|cipio.</marginalia> Tullius
dicit in 1. de Offic. quòd iustitiæ ea
ratio est, qua societas hominum in
ter ipsos & vitæ communitas con-
tinetur. Sed hoc importat respect&#x0169;
ad alterum: ergo iustitia est circa ea
quæ sunt ad alterum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut suprà <marginalia rendition="dagger">Quæst. præ|ced. art. 1.|2. & 3.</marginalia> dictum est, cùm
nomen iustitiæ æqualitatem impor
tet, ex sua ratione iustitia habet, &#xA759;
sit ad alterum: nihil enim est sibi
æquale, sed alteri. Et quia ad iusti-
tiam pertinet actus humanos recti
ficare, vt <marginalia rendition="dagger">Arti. præ-|ced. & qō.|57. art. 1.|& 1. 2. q.|113. arti-|cul. 1.</marginalia> dictum est: necesse est &#xA759;
æqualitas ista quam requirit iusti-
tia, sit diuersorum agere potenti&#x0169;.
Actiones autem sunt suppositor&#x0169;
& totorum, non autem propriè lo
quendo partium, & formarum, seu
potentiarum. Non enim propriè di
citur quòd manus percutiat, sed ho
mo per manum: neque propriè di-
citur &#xA759; calor calefaciat, sed ignis
per calorem: secundum tamen si-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0051.jpg/>
@@1@<SE51>34 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>militudinem quandam hæc dicun
tur. Iustitia ergo propriè dicta re-
quirit diuersitatem suppositorum,
& ideo non est nisi vnius hominis
ad alium. Sed secundum similitu-
dinem accipiuntur in vno & eode&#x0303;
homine diuersa principia action&#x0169;,
quasi diuersa agentia: sicut ratio &
irascibilis & cōcupiscibilis, & ideo
metaphoricè in vno & eodem ho-
mine dicitur esse iustitia, sec&#x0169;dum
quod ratio imperat irascibili & cō-
cupiscibili: & secundum quod hæc
obediunt rationi, & vniuersaliter
secundum quod vnicuiq; parti ho-
minis attribuitur quod ei cōuenit.
Vnde & <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|vlti. to. 5.</marginalia> Philosophus in. 5. Ethi-
cor. hanc iustitiam appellat, secun-
dum metaphoram dictam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
iustitia quæ fit per fidem in nobis,
est per quā iustificatur impius: quæ
quidem in ipsa debita ordinatione
partium animæ consistit, sicut su-
prà <marginalia rendition="dagger">Prima se-|cundæ qō.|113. ar. 1.</marginalia> dictum est, cùm de iustificatio
ne impij ageretur. Hoc autem per-
tinet ad iustitiam metaphoricè di-
ctam, quæ potest inueniri etiam in
aliquo solitariam vitam agente. Et
per hoc patet respōsio ad secund&#x0169;.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
iustitia Dei est ab æterno, secund&#x0169;
voluntatem, & propositum æter-
num. Et in hoc præcipuè iustitia
consistit: quanuis secundum effe-
ctum non sit ab æterno: quia nihil
est Deo coæternum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, quòd
actiones, quæ sunt hominis, ad se
ipsum sufficienter rectificantur, re
ctificatis passionibus, per alias vir-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>tutes morales. Sed actiones quæ
sunt ad alterum, indigent speciali
rectificatione non solùm per com-
parationem ad agentem, sed etiam
per comparatione&#x0303; ad eum, ad que&#x0303;
sunt. Et ideo circa eas est specialis
virtus, quæ est iustitia.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Affirmatiua de iusti-
tia propriè loquendo.</P>
<P>  Secunda conclusio. Inter partes eiusdem
hominis & potentias eiusdem animæ est iu
stitia metaphoricè.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>H</INI2>IC articulus post illa quæ diximus
articulo vltimo præcedentis quæstio
nis parum habet difficultatis. Intendit enim
Diuus Thom. explicare illam particulam,
vnicuique: ita sanè, vt necessarium sit ad iu-
stitiā propriè dictam, quòd exerceatur cir-
ca aliud suppositum. Quæ doctrina est Ari
stot. lib. 5. Ethicorum cap. vltimo. Imo ve-
ro cap. 1. dicit iustitiam solam ex omnibus
virtutibus esse bonum alienum, eo &#xA759; agit
ea quæ conferunt alteri. Hoc ipsum docet
Diuus Hieronymus super Psalmum. 14.
Vbi ait omnes alias virtutes delectare ma-
gis habentem, & ipsi prodesse. Circa quam
doctrinam duo breuiter aduerte. Primum
est, quòd diuersitas suppositorum, quæ di-
citur necessaria ad rationem iustitiæ pro-
priè & strictè dictæ, intelligenda est secun-
dum ordinem naturæ. Cæter&#x0169; si Deus assu
meret humanitatem terminatam immedia
tè ad ipsum Deum: nihilominus poterat
esse in operationibus illius hominis satisfa-
ctio iustitiæ de condigno: quāuis ipse Deus
non esset aliud suppositum à supposito ho-
minis satisfacientis. Sufficeret enim, quòd il
lud suppositum haberet rationem duorum
suppositorum, & duobus modis supposita-
ret. Quatenus subsisteret in duabus naturis
substantialibus & intellectualibus. Et pro-
batur hoc, quia ille homo propriè obedi-
ret. Obedientia autem propriè dicta debet
esse ad alterum. Imo vero nunc de facto<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0052.jpg/>
@@1@<SE52>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. III. 35
<duolan 2><-P>propriè obediebat sibi Christus Dominus,
quatenus suppositum filij erat verus homo
obediens, & verus Deus cui obediebatur.
Neque ratio Diui Thomæ in articulo op-
positum huius concludit. Quoniam om-
nes Theologi secund&#x0169; fidem Catholicam
asserunt in Christo Domino esse duplicem
voluntatem, & duas operationes volunta-
tum harum satis distinctas. Et nihilominus
philosophi dicunt. Quòd voluntas est in-
clinatio totius suppositi, & quòd actio vo-
luntatis actio suppositi est. Quemadmod&#x0169;
ergo non licet inferre ex hoc quòd in Chri
sto Domino est duplex voluntas & duplex
actio voluntatis, quòd sint in eo duo suppo
sita: quāuis actiones suppositorum sint: pro
pterea, quòd in Christo est maximum my
sterium duarum naturarum in vno suppo-
sito: ita vt in Christo sit vera ratio iustitiæ,
non licet inferre, quòd sunt in eo distincta
supposita. Alterum satisfaciens, alterum cui
fit satisfactio. Sed sufficit, quòd sint duæ na-
turæ substantiales diuersis rationibus sup-
positatæ in vno supposito. Et profecto si Ari
stot. cognouisset mysterium incarnationis,
sentiret nobiscum in hac parte. Secundo
notandum est; quòd iustitia dicitur specia-
liter respicere bonum alterius, & alterum
delectare: non quia verus iustus non dele-
ctetur in operibus iustitiæ (est enim de ra-
tione virtutis in communi, quòd faciat ha-
bentem promptè & delectabiliter operari)
sed quia iustitia quantum ad effectum per-
tinentem ad suam speciem, terminatur ad
bonum alterius, neque sistit in propria vtili
tate & delectatione operantis: sed extendi-
tur ad delectationem & vtilitatem alterius:
propterea ita loquutus est Aristo. & Diuus
Hieronymus. Intelligimus aute&#x0303; hic nomi-
ne iustitiæ etiam omnes eius partes poten-
tiales. Omnes enim debent esse ad alterum,
& respiciunt bonum alterius.</P>
<P>  Circa secundam conclusionem videa-
tur Diuus Augustinus lib. 2. de Genes. con-
tra Manichæos cap. 11. vbi ait iustitiā perti-
nere ad omnes animæ partes. Et libr. 19. de
Ciuita. cap. 21. inquit esse iustitiam, &#xA759; ratio
imperet & appetitus obediat. Quæ omnia
intelligenda sunt de iustitia metaphoricè.</P>
<P>  Aduerte denique in solutione ad terti&#x0169;<-P>@@

<-P>argument&#x0169; D. Tho. quomodo non requiri
tur ad hoc, &#xA759; iustitia sit in aliquo etiā actua
liter, quod alter ad quem dicitur iustitia rea
liter existat. Exempl&#x0169; est in diuina iustitia
quę est Dei voluntas æterna redde&#x0303;di vnicui
q&#x0301;ue quod sibi competit secundum suam ra
tionem & operationem. At vero creaturæ
circa quas ipsa iustitia diuina effectum erat
habitura fuerunt in tempore. Exemplum
etiam esse potest in humanis: tenetur enim
aliquis ex iustitia seruare legatum paterni
testamenti in fauorem nepotis qui nond&#x0169;
natus est.</P>
<Z>ARTICVLVS III.
<A+1>&#x00B6; Vtrùm iustitia sit virtus.</A+1></Z>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D tertium sic proceditur.<marginalia>5. Ethicor.|lect. 2. &|tertia.</marginalia>
Videtur, &#xA759; iustitia non sit
virtus. Dicitur enim Lucę
17. Cùm feceritis omnia quæ præ-
cepta sunt vobis, dicite, Serui inu-
tiles sumus: quod debuimus face-
re, fecimus. Sed non est inutile fa-
cere opus virtutis. Dicit enim <marginalia rendition="dagger">Libr. 2. ca|pi. 6. circa|prin. to. 1.</marginalia> Am
brosius in. 2. de Officijs. Vtilitatem
non pecuniarij lucri æstimationem
dicimus, sed ac quisitionem pieta-
tis. Ergo facere quod quis debet fa
cere, non est opus virtutis. Est au-
tem opus iustitiæ: ergo iustitia non
est virtus.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Quod fit ex ne-
cessitate, non est meritorium. Sed
reddere alicui quod suum est, quod
pertinet ad iustitiam, est necessita-
tis. Ergo non est meritorium. Acti-
bus autem virtutum meremur: er-
go iustitia non est virtus.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Omnis virtus mo
ralis est circa agibilia. Ea aute&#x0303; quæ
exterius constituuntur, non sunt
agibilia, sed factibilia: vt pater per<marginalia>Li. 9. tex.|16. to. 3.</marginalia>
† Philosophum in nono Metaphy.</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0053.jpg/>
@@1@<SE53>36 Quæst. LVII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P><A+1>Cùm ergo ad iustitiam pertineat
exterius facere aliquod opus secun
dum se iustum, videtur quòd iusti-
tia non sit virtus moralis.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est quod <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. ca-|pit. 36. in|princip.</marginalia> Grego-
rius dicit in. 2. Morali. quòd in qua
tuor virtutibus, scilicet temperan-
tia, prudentia, fortitudine, & iusti-
tia, tota boni operis structura con-
surgit.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd virtus humana est quæ bon&#x0169;
reddit actum humanum, & ipsum
hominem bonum facit: quod qui-
dem conuenit iustitiæ. Actus enim
hominis bonus redditur ex hoc, &#xA759;
attingit regulam rationis, secund&#x0169;
quam humani actus rectificantur.
Vnde cùm iustitia operationes hu-
manas rectificet, manifestum est &#xA759;
opus hominis bonum reddit. Et vt
<marginalia rendition="dagger">Libr. 1. in|cap. de iu-|stitia. circa|princip.</marginalia> Tullius dicit in. 1. de Officijs, ex
iustitia præcipuè viri boni nominā
tur. Vnde sicut ibidem dicit: In ea
virtutis splendor est maximus.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
cùm aliquis facit quod debet, non
affert vtilitatem lucri ei, cui facit
quod debet, sed solùm abstinet à
damno eius, sibi tamen facit vtili-
tatem, inquantum spontanea &
prompta vol&#x0169;tate facit illud quod
debet: quod est virtuosè agere. Vn-
de dicitur Sapien. 8. quòd sapientia
Dei sobrietatem & iustitiā docet,
prudentiam & virtutem, quibus in
vita nihil est vtilius hominibus, sci
licet virtuosis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD sec&#x0169;dum dicendum, quòd
duplex est necessitas, vna coactio-
nis: & hæc quia repugnat volunta-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ti, tollit rationem meriti. Alia au-
tem est necessitas ex obligatione
præcepti, siue ex necessitate finis:
quando scilicet aliquis non potest
consequi finem virtutis nisi hoc fa-
ciat: & talis necessitas non exclu-
dit rationem meriti, inquant&#x0169; ali-
quis hoc quod sic est necessarium,
voluntariè agit, excludit tamen glo
riam supererogationis: secundum
illud 1. ad Corinth. 9. Si euangeliza
uero, non est mihi gloria: necessi-
tas enim mihi incumbit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd iu
stitia non consistit circa exteriores
res quantum ad hoc, quòd est face-
re quod pertinet ad artem, sed quā
tum ad hoc, &#xA759; vtitur eis ad alter&#x0169;.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est affirmatiua, quia com-
petit ei definitio virtutis, quòd bon&#x0169;
facit habentem & opus eius bonum reddit.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N hoc articulo intendit Diuus Thomas
explicare genus immediatum iustitiæ,
quod est virtus humana siue moralis: quā
definiuit Aristot. libr. 2. Ethicorum cap. 6.
quæ est, Bonum facit habentem & opus
eius bonum reddit. Aduerte secundo, egre
giam doctrinam in solutionibus ad prim&#x0169;,
& secundum argumentum aduersus nostri
temporis hæreticos: qui volunt auferre me
ritum à votis monasticis, quasi necessitas
præcepti diminuat rationem meriti. Cùm
tamen reuera non diminuat rationem vir-
tutis, quæ ex natura sua habet actum meri-
torium. Ex eadem doctrina possumus colli
gere quàm falsa & periculosa sit opinio eo-
rum, qui negant in Christo Domino obe-
dientiam præcepti moriendi fuisse merito
riam quantum ad substātiam obediendi &
quantum ad speciem. Sed aiunt fuisse meri-
toria propter intensionem actus, quæ non
erat in præcepto. Quæ doctrina mihi sem-
per visa est plus quam periculosa, & nunc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0054.jpg/>
@@1@<SE54>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. IIII. 37
<duolan 2><-P>videtur quoniam Apostolus ad Philippen-
ses. 2. Exaltationem Christi attribuit tan-
quam præmium humilitati & obedientiæ
Christi vsque ad mortem crucis: non quia
libentius & intensius se humiliauit & obe-
diuit quā tenebatur. Ait enim, humiliauit se
metipsum Dominus noster Iesus Christus
factus obediens vsque ad mortem, &c. pro
pter quod exaltauit illum, &c. Ratio item
Philosophica destruit eam opinione&#x0303;. Quo
niam actus obedientiæ secundum propriā
rationem specificam meritorius est: siqui-
dem est actus virtutis. Est autem indiffe-
rens ad rationem meriti, quòd actus virtu-
tis cadat sub præcepto, vel sub consilio. Imo
cæteris paribus magis meritorius est actus.
qui cadit sub præcepto, quàm qui cadit sub
cōsilio tantum. Cùm igitur in Christo Do-
mino obedientia præcepti moriendi fuerit
actus virtutis propriè: necesse est secundum
propriam speciem  & substantiam fuisse me
ritorium. & non solum propter maiorem
intensionem quam non tenebatur habere.
Vnde procedit illa opinio ex mala intelli-
gentia liberi arbitrij definitionis & actionis
liberæ, putant enim necessitatem præcepti
coniunctam cum efficacia gratiæ & cum
eius necessitate destruere indifferentiā vo-
luntatis & libertatis. Quod demonstraui-
mus. 1. part. quæst. 19. art. 10. esse plusquam
falsum.</P>
<P>  Rursus nota circa solutionem ad pri-
mum, vbi quòd ait Diuus Thomas, quòd
qui facit quod debet nō affert vtilitatem lu-
cri. Intellige quòd non negat absolutè non
afferre vtilitate&#x0303; ei cui soluit. Diximus enim
supra quòd iustitia hoc habet peculiare, &#xA759;
respicit bonum alterius siue delectabile siue
vtile siue honorificum. Sed solum intendit
Diuus Thom. negare quòd non affert vtili-
tatem lucri supererogationis. Circa solutio
nem ad tertium argumentum. Aduerte, &#xA759;
facere, si propriè & formaliter loquimur
non refertur ad bonum facientis, sed ad bo
num rei factæ. Dicitur enim facere propriè
de operatione transeunte per quam aliqua
res recipit in se formam. Atque ita ars respi
cit per se loquendo bonum artificiati,  &
ideo vt sic, non est virtus moralis ad quam
pertineat bonum facere habentem. Cæte-<-P>@@

<-P>rum agere, propriè loquendo, dicitur quan
do ipsa actio ordinatur ad bonum ipsius a-
gentis. Quemadmodum vsus & vti, pro-
priè loquendo ordinantur ad bonum vten
tis. Atque ita virtus humana, cuius proprius
actus est vsus, facit bonum habentem. Simi-
liter agibile vt sic, quod est obiectum hu-
manæ rationis respicit bonum agentis. Hu-
ius doctrinæ sit exemplum. Cùm statua-
rius facit imaginem propter pretium, tunc
illa fabricatio qua ratione ordinatur ad sta-
tuam sculpendam, dicitur factio & artis o-
peratio. Sed qua ratione ordinatur ad bo-
num ipsius fabricantis, videlicet, vt reddat
ius debitum ei qui pretio conduxit illum,
dicitur vsus artis habens respectum ad
vsum internum voluntatis mouentis ma-
nus artificis ad opus: vt sit iustus in redden-
do debitum.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iustitia sit in voluntate
sicut in subiecto.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi<marginalia>3. dist. 33.|q. 6. ar. 4.|quæstio. 3.|virt. q. 1.|arti. 5. co.|finem.|Et 5. Ethi|cor. lect. 1.|co. 2.</marginalia>
tur. Videtur quòd iusti-
tia non sit in voluntate
sicut in subiecto. Iustitia enim quā
doq&#x0301;ue veritas dicitur. Sed veritas
non est voluntatis, sed intellectus:
ergo iustitia non est in voluntate si
cut in snbiecto.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Iustitia est circa ea,
quæ sunt ad alterum. Sed ordina-
re aliquid ad alterum est rationis:
Iustitia ergo non est in voluntate
sicut in subiecto, sed magis in ra-
tione.</A+1></P>
<P><A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Iustitia non est vir-
tus intellectualis, cùm non ordi-
netur ad cognitionem: vnde relin-
quitur quòd sit virtus moralis. Sed
subiectum virtutis moralis est ra-
tionale per participationem, quod</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0055.jpg/>
@@1@<SE55>38 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>est irascibilis & concupiscibilis, vt
patet per <marginalia rendition="dagger">Li. 1. cap.|vlt. to. 5.</marginalia> Philosophum in. 1. Ethi
corum. Ergo iustitia non est in vo
luntate sicut in subiecto, sed magis
in irascibili & concupiscibili.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">In dialogo|de verita-|te, ca. 13.</marginalia> Ansel-
mus dicit, quòd iustitia est rectitu-
do voluntatis, propter se seruata.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd illa potentia est subiectum
virtutis, ad cuius potentiæ actum
rectificandum virtus ordinatur. Iu
stitia autem non ordinatur ad diri-
gendum aliquem actum cogno-
scitiuum. Non enim dicimur iu-
sti ex hoc, quòd rectè aliquid co-
gnoscimus: & ideo subiectum iu-
stitiæ non est intellectus, vel ratio
quæ est potentia cognoscitiua: sed
quia iusti in hoc dicimur, quod ali-
quid rectè agimus, proximum au-
tem principium actus est vis appe-
titiua, necesse est quòd iustitia sit
in aliqua vi appetitiua sicut in sub-
iecto. Est autem duplex appetitus,
scilicet voluntas, quæ est in ratio-
ne, & appetitus sensitiuus conse-
quens apprehensionem sensus, qui
diuiditur per irascibilem & con-
cupiscibilem: vt in. 1. <marginalia rendition="dagger">1. 1. quæ-|stione. 81.|artic. 2.</marginalia> habitum
est. Reddere autem vnicuiq&#x0301;; quod
suum est, non potest procedere ex
appetitu sensitiuo: quia apprehen-
sio sensitiua nō se extendit ad hoc,
quòd confiderare possit proportio
nem vnius ad alterum: sed hoc est
proprinm rationis. Vnde iustitia
non potest esse sicut in subiecto in
irascibili vel concupiscibili, sed so-<marginalia>Li. 5. Ethi|cor. c. 1. &|5. ad fine&#x0303;.</marginalia>
lùm in voluntate. Et ideo † Philo-
sophus diffinit iustitiam per actum</A+1><-P>@@

<-P><A+1>vol&#x0169;tatis, vt ex supra <marginalia rendition="dagger">Art. 1. hu|ius quæst.</marginalia> dictis patet.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
quia voluntas est appetitus rationa
lis: ideo rectitudo rationis, quæ ve-
ritas dicitur, vol&#x0169;tati impressa, pro
pter propinquitatem ad rationem,
nomen retinet veritatis. Et inde est
quod quandoq&#x0301;; iustitia veritas vo-
catur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
voluntas fertur in suum obiectum
consequenter ad apprehensionem
rationis. Et ideo quia ratio ordinat
in alterum, voluntas potestvelle ali
quid in ordine ad alter&#x0169;: quod per-
tinet ad iustitiam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
rationale per participationem non
solùm est irascibile & concupisci-
bile, sed omnino appetitiuum, vt
dicitur in. 1. <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|vlti. to. 5.</marginalia> Ethicorum: quia om
nis appetitus obedit rationi. Sub
appetitiuo autem comprehe&#x0303;ditur
voluntas: & ideo voluntas potest
esse subiectum virtutis moralis.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est iustitia solum est in vo-
luntate tanquam in subiecto.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur circa cōclusionem D. Tho-
mæ, an sit vera. Arguitur primo pro
parte negatiua. Iudicium est actus iustitiæ,
vt docet D. Tho. infra quæst. 60. & tamen
est actio intellectus, ergo habitus iustitiæ
non est in voluntate: vel saltim non solum
est in voluntate. Probatur consequentia.
Quoniam habitus & actus debent esse in
eodem subiecto.</P>
<P>  Sec&#x0169;do arguitur. Operatio exterior, qua
lis est so lutio debiti, est actio iustitiæ, &
tamen est subiectiuè in potentia executiua,
ergo iustitia non solum est in voluntate.</P>
<P>  Argumentum est Caietaui in hoc loco<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0056.jpg/>
@@1@<SE56>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. IIII. 39
<duolan 2><-P>contra illam præmissam Diui Thomæ, &#xA759;
principi&#x0169; proxim&#x0169; actus est vis appetitiu.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Voluntas ex natura sua
determinata est ad bonum secundum ra-
tionem prosequend&#x0169;: propter ea enim di-
citur appetitus rationalis, ergo non indiget
habitu iustitiæ superaddito. Probatur con-
sequentia, quia habitus ponuntur ad deter-
minandam potentiam. Confirmatur pri-
mo, quia propterea voluntas non indiget
habitu temperantiæ & fortitudinis, quia ex
natura sua determinata est ad volendum
obiectum harum virtutum tanquam pro-
prium bonum, sed ponuntur istæ virtutes
in appetitu sensitiuo, vbi est difficultas pro-
pter emergentes passiones inordinatas, er-
go voluntas non indiget habitu iustitiæ: si-
quidem est determinata tanquam ad pro-
prium bonum ad bonum rationis. Confir-
matur secundo à simili: propterea enim ma
teria prima æqualiter se habet secundum se
ad omnes formas, quia ex natura sua ha-
bet immediatum, & intrinsecum ordi-
nem ad formam substantialem: sed volun-
tas cùm sit appetitus rationalis ex natura sua
habet immediatum ordinem ad bonum ra
tionis, ergo sicut non indiget habitu tem-
perantiæ ad volendum obiectum tempe-
rantiæ, non indigebit habitu iustitiæ ad vo-
lendum obiectum iustitiæ. Vtrunque enim
est bonum rationis.</P>
<P>  In hac difficultate dissoluenda, nemo ne
gat conclusionem Diui Thomæ quam cō-
firmat definitio iustitiæ assignata à Iuriscō-
sultis. Vt in articulo primo satis dictum est.
Est etiam sententia Aristot. libr. 5. Ethicor&#x0169;
capit. 1. Diui Anselmi in Dialogo de verita.
capit. 15. quam conclusionem ex Philoso-
pho demōstrat D. Tho. 1. 2. quæst. 56. arti.
6. Neq; enim est præsentis loci ad vnguem
distinguere differentiam inter iustitiam &
alias virtutes ex parte subiecti. Quapropter
ad argumenta proposita breuiter respon-
dendum est.</P>
<P>  Ad primum respondetur. Quòd omnes
actus, qui versantur ex natura sua circa for-
male obiectum alicuius virtutis, dicuntur
actus proprij & eliciti ab illa virtute vbic&#x0169;q;
resideat illa & illi. Ita dicimus cōfessionem
fidei exteriorem esse actum fidei proprium<-P>@@

<-P>& elicitum ab illa: vt explicatum est supra
in quæst. 3. artic. 1. Similiter oratio ad ipsum
Deum est in intellectu, & tamen dicitur a-
ctus elicitus à virtute religionis quæ est in
voluntate. Similiter admonitio fraterna,
quanuis sit actus intellectualis est tamen eli
citus à misericordia quæ est in voluntate.
Ad eundem igitur modum non est mirum
quòd iudicium sit actus elicitus à iustitia
quæ est in voluntate quanuis illud sit in in-
tellectu. Quoniam ex natura sua iudicium
ordinatur ad finem proprium ipsius iusti-
tiæ. Caietanus autem super hunc articulum
tenet operationes exteriores iustitiæ nō esse
elicitas ab ipsa iustitia. Idem videtur sentire
de iudicio, &#xA759; non sit actus elicitus à iustitia.</P>
<P>  Nobis tamen iuxta doctrinam D. Tho.
non videtur necessari&#x0169; quod omnis actus
qui dicitur proprius alicuius virtutis, sit in
eadem potentia cum virtute. Sed sufficit, &#xA759;
secundum se ordinetur ad finem virtutis.
Nam propterea D. Tho. vbi supra quæst. 3.
asseruit confessionem exteriorem fidei esse
actum proprium fidei. Et non loquitur so-
lum de actu imperato, alias enim sequere-
tur quòd actus temperantiæ diceretur actus
proprius charitatis, siquidem imperatur ab
illa. Aliquid ergo specialius est in confessio
ne exteriori fidei ad hoc, &#xA759; dicatur actus
proprius ipsius fidei. Videlicet, quòd perti-
net ad perfectionem & integritatem actus
fidei, quæ est in hominibus: vt protestatio
fidei sit non solùm in intellectu, sed etiam
in confessione exteriori. Et per hoc patet
ad secundum argumentum. Dicimusenim
quòd operatio exterior iustitiæ, qualis est
solutio debiti, est actus elicitus ab ipsa virtu
te iustitiæ. Quòd autem D. Tho. ait in pri-
mo articulo, quòd illa potentia est subiect&#x0169;
virtutis, à cuius potentiæ actu rectificantur
virtutes: intelligendum est de actu principa
li & primario ipsius virtutis, non autem de
alijs actibus secundarijs, qui tantum ex natu
ra sua ordinantur ad propri&#x0169; finem virtutis.</P>
<P>  Ad tertium iam diximus, quòd non est
præsentis loci omnino distinguere: qua ra
tione temperantia & fortitudo differant à
iustitia ex parte subiecti. Nunc autem bre-
uiter respondetur, quòd voluntas non est
deter minata ex natura sua ad quod libet bo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0057.jpg/>
@@1@<SE57>40 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><-P>num rationis, nisi sit propri&#x0169;. Dicitur enim
amabile quidem bonum: vnicuique autem
proprium. Propterea igitur indiget volun-
tas speciali habitu determinante ipsam, vt
promptè & delectabiliter operetur bonum
rationis quod est ad alter&#x0169;. At vero ad tem-
perantiæ & fortitudinis bonum agendum
tota difficultas est in appetitu sensitiuo. Et
idcirco in illo solum ponuntur istæ duæ vir
tutes, fortitudo & temperantia. Ad primam
confirmationem negatur minor. Imo vol&#x0169;
tas ex natura sua ad bonum rationis, quod
est ad alterum non est deter minata. Ad se-
cundam respondetur, quòd potius illud si-
mile potest fauere nobis: quia quanuis ma-
teria prima sit ex natura sua determinata ad
formam substātialem vt sic: non est tamen
determinata ad quam libet formam specifi-
cam & indiuidualem: sed necesse est, quòd
deter minetur ab agente mediantibus dispo
sitionibus materialibus. Sic etiam voluntas
est determinata ex natura sua ad bonum ra
tionis in communi: verum vel apparens bo
num: & tamen ad bonum proprium non
ponimus aliquas dispositiones & habitus
determinantes: sed sufficit quòd respectu
proprij boni & veri secundum rationem au
feratur difficultas quæ est in appetitu sensi-
tiuo, vt statim voluntas inueniat se facilem
& promptam ad operationes temperantiæ
& fortitudinis. Ad operationes verò iusti-
tiæ necesse habet determinari per habitum,
vt promptè & delectabiliter operetur, sicut
oportet.</P>
<Z>ARTICVLVS V.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iustitia sit virtus gene-
ralis.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quintum sic procedi-<marginalia>Infr. q. 6.|& 7. et q.|59. art. 1.|Et 1. 2. q.|60. art. 3.|& 5. Eth.|lect. 1. 2.|& 3.</marginalia>
tur. Videtur quòd iustitia
non sit virtus generalis.
Iustitia enim condiuiditur alijs vir
tutibus, vt patet Sapien. 8. Sobrie-
tatem & iustitiam docet, pruden-
tiam & virtutem. Sed generale nō
condiuiditur, seu connumeratur
speciebus sub illo generali cōte&#x0303;tis:</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ergo iustitia nō est virtus generalis.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Sicut iustitia po-
nitur virtus cardinalis: ita etiam
temperantia & fortitudo. Sed tem
perantia vel fortitudo non ponitur
virtus generalis: ergo neque iusti-
tia debet aliquo modo poni virtus
generalis.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Iustitia est semper
ad alterum: vt suprà <marginalia rendition="dagger">Art. 2. hu|ius quæst.</marginalia> dictum est.
Sed peccatum, quod est in proxi-
mum, non potest esse peccatum ge
nerale: sed diuiditur contra pecca-
tum, quo peccat homo contra se
ipsum: ergo etiam neque iustitia est
virtus generalis.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|1. & 2. to|mo. 5.</marginalia> Philoso
phus dicit in. 5. Ethicorum, quòd
iustitia est omnis virtus.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd iustitia, sicut dictum est <marginalia rendition="dagger">Art. 2. hu|ius quæst.</marginalia>, or
dinat hominem in comparatione
ad alium. Quod quidem potest esse
dupliciter. Vno modo ad alium sin
gulariter consideratum: alio modo
ad alium in communi, secundum
scilicet quod ille, qui seruit alicui
communitati: seruit omnibus ho-
minibus qui sub communitate illa
continentur. Ad vtrunque ergo se
potest habere iustitia secund&#x0169; pro-
priam rationem. Manifestum est
autem, quòd omnes qui sub com-
munitate aliqua continentur, com
parantur ad communitatem sicut
partes ad totum. Pars autem id
quod est, totius est: vnde & quodli
bet bonum partis est ordinabile in
bonum totius. Secundum hoc er-
go bonum cuiuslibet virtutis siue
ordinantis aliquem hominem ad</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0058.jpg/>
@@1@<SE58>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. VI. 41
<duolan 2><-P><A+1>seipsum, siue ordinantis ipsum ad
aliquas alias personas singulares, est
referibile ad bonum commune, ad
quod ordinat iustitia. Et sec&#x0169;dùm
hoc actus omnium virtutum pos-
sunt ad iustitiam pertinere, secun-
dùm quod ordinat hominem ad
bonum commune. Et quantum ad
hoc, iustitia dicitur virtus genera-
lis. Et quia ad legem pertinet ordi-
nare in bonum commune, vt supra
<marginalia rendition="dagger">1. 2. q. 90.|art. 2. &|arg. 4. q.|præced.</marginalia> habitum est, inde est quòd talis
iustitia prædicto modo generalis,
dicitur iustitia legalis: quia scilicet
per eam homo concordat legi or-
dināti actus omnium virtutum in
bonum commune.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd iustitia condiuiditur seu con-
numeratur alijs virtutibus, non in-
quantum est generalis, sed inquan
tum est specialis virtus: vt infra <marginalia rendition="dagger">Art. 7. &|12. huius|quæst.</marginalia>
dicetur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
temperantia & fortitudo sunt in
appetitu sensitiuo, id est, in concu-
piscibili & irascibili. Huiusmodi
autem vires sunt appetitiuæ quo-
rundam bonorum particularium,
sicut & sensus est particularium co
gnoscitiuus. Sed iustitia est sicut in
subiecto in appetitu intellectiuo,
qui potest esse vniuersalis boni, cu-
ius intellectus est apprehensiuus.
Et ideo iustitia magis potest esse vir
tus generalis, quàm temperantia
vel fortitudo.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicend&#x0169;, quòd illa
quæ sunt ad seipsum, sunt ordina-
bilia ad alterum: præcipuè quātum
ad bonum commune. Vnde & iu-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>stitia legalis secundùm quod ordi-
nat ad bonum commune, potest di
ci virtus generalis. Et eadem ratio-
ne iniustitia potest dici peccatum
commune. Vnde dicitur 1. Ioan. 3.
quòd omne peccat&#x0169; est iniquitas.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Iustitia dicitur virtus
generalis secundùm quòd ordinat ho-
minem ad bonum commune.</P>
<P>  Secunda conclusio. Eadem iustitia dici-
tur merito iustitia legalis quatenus per eam
homo concordat legi ordinanti actus virtu
tum ad bonum commune.</P>
<Z>ARTICVLVS VI.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iustitia, secundùm quod
est generalis, sit idem per essen-
tiam cum omni virtute.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Sextum sic procedi-<marginalia>1. 2. q. 60.|ar. 3. ad 2.|& art. 7.|cor. & 3.|di. 9. q. 1.|art. 1. q. 2.|cor. & 5.|Ethi. lect.|2. fin.|† Lib. 2. c.|1. in fine.|tom. 5.</marginalia>
tur. Videtur quòd iustitia
secundùm quod est gene
ralis, sit idem per  essentiam c&#x0169; om-
ni virtute. Dicit enim † Philosoph.
in 5. Ethicor. quòd virtus & iusti-
tia legalis est eadem omni virtuti:
esse autem non est idem. Sed illa
quæ differunt solùm secundùm es-
se, vel secundùm rationem, nō dif-
ferunt secundùm essentiam: ergo
iustitia est idem secundùm essen-
tiam cum omni virtute.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Omnis virtus, quę
non est idem per essentiam c&#x0169; om-
ni virtute, est pars virtutis. Sed iusti
tia prædicta, vt ibidem <marginalia rendition="dagger">Eode&#x0303; lib.|& cap. to|mo. 5.</marginalia> Philoso-
phus dicit: non est pars virtutis,
sed tota virtus: ergo prædicta iu-
stitia est ide&#x0303; essentialiter cum om-
ni virtute.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0059.jpg/>
@@1@<SE59>42 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Per hoc quòd ali-
qua virtus ordinat actum suum ad
altiorem finem, non diuersificatur
secundùm essentiam habitus: sicut
idem est essentialiter habitus tem-
perantiæ, etiam si actus eius ordine
tur ad bonum diuinum. Sed ad iu-
stitiā legalem pertinet, quòd actus
omnium virtutum ordinentur ad
altiorem finem, idest, ad bon&#x0169; com
mune multitudinis: quod præemi-
net bono vnius singularis personæ:
ergo videtur quòd iustitia legalis
essentialiter sit omnis virtus.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Omne bon&#x0169; par-
tis, ordinabile est ad bonum totius.
Vnde si non ordinetur in illud, vi-
detur esse vanum & frustra. Sed il-
lud quod est secundùm virtutem,
non potest esse huiusmodi. Ergo vi
detur quòd nullus actus possit esse
alicuius virtutis, qui non pertineat
ad iustitiam generalem, quæ ordi-
nat in bonum commune. Et sic vi-
detur quòd iustitia generalis sit ide&#x0303;
in essentia cum omni virtute.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, quod dicit <marginalia rendition="dagger">Li. 5. cap.|1. paulò|ante fine&#x0303;.</marginalia> Phi
losophus in 5. Ethic. quòd multi in
proprijs quide&#x0303; possunt virtute vti:
in his autem quæ ad alterum sunt,
non possunt. Et in 3. <marginalia rendition="dagger">Lib. 3. Po|lit. cap. 3.|tom. 5.</marginalia> Politic. di-
cit, quòd non est simpliciter eadem
virtus boni viri, & boni ciuis. Sed
virtus boni ciuis est iustitia gene-
ralis, per quam aliquis ordinatur
ad bonum commune: ergo non est
eadem iustitia generalis cum vir-
tute communi, sed vna potest sine
alia haberi.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd generale dicitur aliquid du-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>pliciter: vno modo per prædicatio-
nem, sicut animal est generale ad
hominem & equum, & alia huius-
modi. Et hoc modo generale opor
tet quòd sit idem essentialiter cum
his, ad quæ est generale: quia genus
pertinet ad essentiam speciei, & ca
dit in diffinitione eius. Alio modo
dicitur aliquid generale secundùm
virtutem sicut causa vniuersalis est
generalis ad omnes suos effectus,
vt sol ad omnia corpora, quæ illu-
minantur vel immutantur per vir-
tutem ipsius. Et hoc modo genera
le non oportet quòd sit idem in es-
sentia cum his, ad quæ estgenerale:
quia non est eadem essentia causæ
& effectus. Hoc autem modo se-
cundùm <marginalia rendition="dagger">Art. 5. hu|ius quæst.</marginalia> prædicta, iustitia legalis
dicitur esse virtus generalis, inquan
tum scilicet ordinat actus aliarum
virtutum ad suum finem: quod est
mouere per imperium omnes alias
virtutes. Sicut enim charitas po-
test dici virtus generalis, inquan-
tum ordinat actus omnium virtu-
tum ad bonum diuinum: ita etiam
iustitia legalis, inquantum ordinat
actus omnium virtutum ad bon&#x0169;
commune. Sicut ergo charitas quę
respicit bonum diuinum vt pro-
prium obiectum, est quædam spe-
cialis virtus secundùm suam essen-
tiam: ita etiam iustitia legalis est
quædam specialis virtus secundùm
suam essentiam, secundùm quod
respicit commune bonum vt pro-
prium obiectum. Et sic est in prin-
cipe principaliter & quasi archite-
ctonicè: in subditis autem secun-
dariò & quasi administratiuè. Po-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0060.jpg/>
@@1@<SE60>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. VII. 43
<duolan 2><-P><A+1>test tamen quælibet virtus secun-
dùm quod à prædicta virtute, spe-
ciali quidem in essentia, generali
autem secundùm virtutem, ordi-
natur ad bonum commune, dici iu
stitia legalis. Et hoc modo loquen-
di iustitia legalis est idem in essen-
tia cum omni virtute, differt aute&#x0303;
ratione. Et hoc modo loquitur Phi
losophus. Vnde patet responsio ad
Primum & Secundum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
etiā illa ratio secundùm hunc mo-
dum procedit de iustitia legali, se-
cundùm quod virtus imperata à iu
stitia legali, iustitia legalis dicitur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, quòd
quælibet virtus secundùm propriā
ratione&#x0303; ordinat act&#x0169; suum ad pro-
prium finem illius virtutis. Quòd
autem ordinetur ad vlteriorem fi-
nem siue semper, siue aliquan-
do, hoc non habet ex propria ra-
tione, sed oportet esse aliam su-
periorem virtutem, à qua in illum
finem ordinetur. Et sic oportet es-
se vnam virtutem superiorem quæ
ordinet omnes virtutes in bonum
commune, quæ est iustitia lega-
lis: & est alia per essentiam ab om-
ni virtute.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Iustitia generalis seu
legalis, quę respicit bonum commune
vt proprium obiectum, est specialis virtus
distincta secundùm essentiam ab omnibus
alijs virtutibus.</P>
<P>  Secunda conclusio. Huiusmodi iusti-
tia legalis residet principaliter & quasi ar-
chitectonicè in Principe: in subditis vero
residet secundario & administratiuè. Iu-
stitia legalis quodammodo potest dici ea-<-P>@@

<-P>dem per essentiam cum omnibus virtuti-
bus, distincta tamen secundùm rationem.</P>
<Z>ARTICVLVS VII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm sit aliqua iustitia parti-
cularis præter iustitiam gene-
ralem.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Septimum sic proce-<marginalia>Sup. ar. 5.|& 6. Et in|fra. q. 59.|arti. 1. Et|1. 2. q. 60.|art. 3. &|5. Ethico.|lect. 1. 2.|& 3.</marginalia>
ditur. Videtur quòd non
sit aliqua iustitia particu-
laris præter iustitiam generalem. In
virtutibus enim nihil est superflu&#x0169;,
sicut nec in natura. Sed iustitia ge-
neralis sufficienter ordinat homi-
nem circa omnia quæ ad alterum
sunt. Ergo non est necessaria aliqua
iustitia particularis.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Vnum & multa
non diuersificant speciem virtutis.
Sed iustitia legalis ordinat homine&#x0303;
ad alter&#x0169; secundùm ea quæ ad mul
titudinem pertinent, vt ex <marginalia rendition="dagger">Artic. 5.|& 6.</marginalia> prædi
ctis patet. Ergo non est alia species
iustitiæ quæ ordinet hominem ad
alter&#x0169; in his quæ pertinent ad vnā
singularem personam.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Inter vnam singu-
larem personam & multitudinem
ciuitatis, media est multitudo do-
mestica. Si ergo est iustitia alia par-
ticularis per comparationem ad v-
nam personam præter iustitiam ge
neralem, pari ratione debet esse
alia iustitia &#x0153;conomica, quæ ordi-
net hominem ad bonum commu-
ne vnius familiæ: quod quidem
non dicitur. Ergo nec aliqua parti-
cularis iustitia est præter iustitiam<marginalia>† hom. 15.|in Matth.|inter prin.|& medi&#x0169;,|tom. 2.</marginalia>
legalem.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est quod † Chry-
sost. super illud Matth. 5. Beati qui</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0061.jpg/>
@@1@<SE61>44 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V. VI. & VII.
<duolan 2><-P><A+1>esuriunt & sitiunt iustitiam, dicit:
Iustitiam autem dicit vel vniuersa-
lem virtutem, vel particulare&#x0303; aua-
ritiæ contrariam.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut <marginalia rendition="dagger">Art. præ-|ced.</marginalia> dictum est, Iustitia le-
galis non est essentialiter omnis vir
tus, sed oportet præter iustitiam le-
galem, quæ ordinat hominem im-
mediatè ad bonum commune, esse
alias virtutes, quæ immediatè ordi-
nant hominem circa particularia
bona: quæ quidem possunt esse vel
ad seipsum, vel ad alteram singula-
rem personam. Sicut ergo præter
iustitiam legalem oportet esse ali-
quas virtutes particulares, quæ or-
dinant hominem in seipso, putà
temperantiam & fortitudinem: ita
etiam præter iustitiam legale&#x0303; opor-
tet esse particularem quandam iu-
stitiam, quæ ordinet hominem cir-
ca ea, quæ sunt ad alteram singula-
rem personam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
iustitia legalis sufficienter quidem
ordinat hominem in his, quæ sunt
ad alterum: quantum ad commu-
ne quidem bonum, immediatè;
quantum autem ad bon&#x0169; vnius sin
gularis personæ, mediatè. Et ideò
oportet esse aliquam particularem
iustitiam, quæ immediatè ordinet
hominem ad bonum alterius sin-
gularis personæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
bonum commune ciuitatis, & bo-
num singulare vnius personæ non
differunt solùm secundùm mult&#x0169;
& paucum, sed secundùm forma-
lem differentiam. Alia enim est ra-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>tio boni communis & boni singu-
laris, sicut alia est ratio totius & par
tis. Et ideo Philosophus in 1. Polit.<marginalia>Li. 1. c. 1.|circa prin.|tom. 5.</marginalia>
dicit: quòd non bene dicunt qui di
cunt ciuitatem, & domum, & alia
huiusmodi differre solum multitu
dine & paucitate, & non specie.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dice&#x0303;dum, quòd do
mestica multitudo secundùm Phi-
losophum in 1. <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|3. & cap.|vlt. to. 5.</marginalia> Politic. distingui-
tur secundùm tres coniugationes,
scilicet vxoris & viri, patris & filij,
domini & serui: quarum persona-
rum vna est quasi aliquid alterius.
Et ideo ad huiusmodi personas nō
est simpliciter iustitia, sed quædam<marginalia>† Libro|Ethi. c. 6.|in fi. &. c.|vlt. to. 5.</marginalia>
iustitiæ species, scilicet &#x0153;conomi-
ca, vt dicitur in 5. † Ethicorum.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio vnica. Præter iustitiam le-
galem oportet esse particulare&#x0303; quan-
dam iustitiam quæ ordinet hominem ad al
teram singularem personam immediate.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>M</INI2>ENS Diui Thomæ in his tribus ar
ticulis ea est, vt ostendat an iustitia
sit genus, & an sit tam extensa quam est vir-
tus humana. An potius sit genus subalter-
num, & simul species virtutis humanæ. Pos-
sumus autem doctrinam præcedentium ar
ticulorum ad tria documenta redigere.</P>
<P>  Primum documentum sit. Iustitia gene-
ralis seu legalis dicitur generalis secundùm
influentiam & causalitatem, non tamen se-
cundùm prædicationem.</P>
<P>  Secundum documentum est. Huiusmo
di iustitia non est genus quod cum huma-
na virtute conuertatur. Sed est species vir-
tutis distincta secundùm essentiam à reli-
quis virtutibus, sicut charitas est species di-
stincta virtutis: quanuis sit virtus genera-
lissima secundùm influentiam.</P>
<P>  Tertium documentum sit. Iustitia in
communi considerata diuiditur in iusti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0062.jpg/>
@@1@<SE62>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V. VI. & VII. 45
<duolan 2><-P>tiam generalem seu legalem, & in iusti-
tiam particularem, sicut genus proximum
in suas species.</P>
<P>  Pro maiori intelligentia horum docu-
mentorum quatuor sunt à nobis disseren-
da. Primo quidem, quomodo iustitia gene-
ralis seu legalis habeat propriam & perfectā
rationem iustitiæ. Secundò, quomodo sit
eadem per essentiam cum omnibus virtu-
tibus. Tertiò. Constituemus seriem quasi
prædicamentalem specierum iustitiæ, &
dubitabimus de bonitate diuisionis. Quar-
tò & vltimo disseremus de iustitia legali.
An diuidatur & quomodo diuidatur.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo primò, Vtrùm iustitia
generalis habeat verā perfectamq&#x0301;; ra
tione&#x0303; iustitiæ. &#x00B6; Arguitur primò pro parte
negatiua. Iustitia generalis non magis reti-
net rationem iustitiæ quam liberalitas: sed
liberalitas non habet perfectam rationem
iustitiæ, ergo neque iustitia legalis. Proba-
tur maior, quoniā liberalitas propterea non
habet veram & perfectam rationem iusti-
tiæ, quia deficit à propria ratione debiti, si-
quidem liberalis ex proprijs bonis nō aliàs
debitis tribuit alteri: sed similiter iustitia le-
galis tribuit communitati ex proprijs ipsius
tribuentis bonis. v. g. quando ciuis pro bono
publico exponit periculo fortunas suas pro-
priosq&#x0301;ue labores & etiā vitam si oportue-
rit, ergo eadem est vtriusque ratio.</P>
<P>  Arguitur secundo. Vera & propria ratio
iustitiæ consistit in hoc, quòd sit virtus red-
dens alteri ius suum: sed iustitia legalis non
reddit alteri quod suum est, ergo, &c. Pro-
batur minor. Qui peccat contra iustitiam
legalem non tenetur ad restitutionem, er-
go non aufert à republica quod illius est. Et
confirmatur. Quoniam qui peccat contra
iustitiam commutatiuam, tenetur ad resti-
tutionem. Imò ille qui peccat contra iusti-
tiam distributiuam tenetur ad restitutione&#x0303;,
vt postea videbitur. At vero qui peccat con
tra iustitiam legalem non tenetur aliquid
restituere. v. g. Ciues qui non tribuunt elee-
mosynam in communibus necessitatibus,
existente mandato Principis præcipientis
quòd omnes ciues diuites contribuant ta-
libus necessitatibus, peccant contra iusti-
tiam legalem, vt ait D. Thom. infra quæst.<-P>@@

<-P>118. artic. 3. & 4. ergo deficit illi propria ra-
tio debiti iustitiæ.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Iustitia legalis ordinat
bona singulorum ciuium ad bonum com-
mune tanquam bona partium ad bonum
totius: sed inter partes & totum non est per-
fecta ratio iustitiæ, vt patet ex dictis in artic.
vltim. quæst. præced. & in artic. 2. præsentis
quæst. ergo iustitia legalis non est perfecta
iustitia. Probatur maior ex D. Thom. art. 5.</P>
<P>  Denique arguitur. Pietas est virtus per
quam reddimus patriæ & reipublicæ atque
parentibus debitum ius: sed pietas non est
perfecta iustitia, ergo neque iustitia legalis.
Maior probatur ex D. Thom. infra quæst.
101. art. 1. & quæst. 102. art. 3. Et etiam ex
Tullio lib. de somno Scipionis, & lib. 2. de
Inuentione. Consequentia vero probatur,
quia vtriusque eadem est ratio.</P>
<P>  Sed pro altera parte arguitur primò. Iu-
stitia legalis est præstātior quā particularis:
sed particularis est propriè & perfectè iusti
tia, ergo legalis. Maior est D. Tho. in art. 12.</P>
<P>  Arguitur secundò. Si iustitia legalis non
esset propriè iustitia: pari ratione neque di-
stributiua esset perfectè iustitia. Conseque&#x0303;s
tamen falsum est, quoniam aliàs sola iusti-
tia commutatiua esset propriè iustitia: & sic
non essent species iustitiæ. Sequela vero pro
batur. Quoniam iustitia distributiua ordi-
nat commune bonum ad bonum singulo-
rum ciuium: sicut viceuersa iustitia legalis
ordinat bonum singulorum ad commune
bonum: ergo eade&#x0303; est vtriusque ratio quan-
tum ad perfectionem iustitiæ. Probatur con
sequentia. Quoniam quando ex vna parte
ad alterum extremum, non est perfecta iu-
stitia neque etiam ex parte illius extremi ad
illam partem non est perfecta iustitia. Vt
patet in hoc exemplo. Nam si filij ad patre&#x0303;
& serui ad dominum non est perfecta iusti-
tia: neque etiam erit perfecta patris ad fili&#x0169;
neque domini ad seruum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Iustitia legalis non habet tam
exactam rationem iustitiæ sicut iustitia par
ticularis ex parte cuiusdam conditionis, quę
ad iustitiam requiritur, scilicet, quòd sit ad
alterum. In hac enim conditione excedit
iustitia particularis ipsam legalem.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0063.jpg/>
@@1@<SE63>46 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V. VI. & VII.
<duolan 2><P>  Hanc conclusionem probat tertium &
quartum argumentum eorum quæ propo-
sita sunt pro parte negatiua. Quoniam pro-
fecto ratio alterius, non est tam exacta inter
ciuem & rempublicam sicut inter duos ci-
ues. Quapropter ex hac parte perfectior po
test dici iustitia particularis quam legalis.</P>
<P>  Nihilominus sit secunda conclusio. Iu-
stitia legalis absolutè loquendo habet per-
fectiorem rationem iustitiæ quam iustitia
particularis. Quemadmodum dicimus &#xA759;
mathematicæ sunt perfectiores alijs scien-
tijs quo ad claritatem: & nihilominus sim-
pliciter & absolute loquendo multo perfe-
ctior est metaphysica propter dignitatem
obiecti. Probatur primò conclusio. Quo-
niam iustitia legalis comparata particula-
ri excedit in ratione debiti. Cæterum in ra-
tione æqualitatis, & in ratione ad alterum,
habet quantum satis est ad propriam ratio-
nem iustitiæ, ergo simpliciter & absolute
loquendo est perfectior. Probatur conse-
quentia. Quia ratio debiti est potissima con
ditio iustitiæ. Quod autem ex alijs duabus
conditionibus habeat quantum satis est ad
rationem iustitiæ propriam; Probatur ex
D. Thom. art. 5. vbi ait esse ad alterum con-
tingit dupliciter, scilicet, ad alterum singula
riter consideratum, & ad alterum in com-
muni. Ad vtrunque autem ait se potest ha-
bere iustitia secundùm propriam rationem
iustitiæ: atqueita diuisit iustitiam legalem à
particulari. Cæterùm ratio æqualitatis pro-
priè & perfectè inuenitur in iustitia legali:
siquidem per illam reddit homo quantum
debet red dere reipublicæ sec&#x0169;dùm legem.
Præterea D. Thom. in artic. 7. ad secundum
& tertium intendit ostendere propriam &
perfectam rationem iustitiæ inueniri in iu-
stitia legali. Ait enim in solutione ad secun-
dum, quòd bonum commune ciuitatis &
bonum singulare vnius personæ non diffe-
runt tantum secundùm multum & pauc&#x0169;:
sed secundùm differentiam formalem. Vbi
dat intelligere quòd obiectum iustitiæ lega
lis & obiectum iustitiæ particularis habent
suas differentias specisias contrahentes ge-
nus iustitiæ. Item D. Thom. in solutione ad
tertium argume&#x0303;tum intendit docere, quòd
iustitia legalis est propriè iustitia: & quòd<-P>@@

<-P>non est eadem ratio de iustitia &#x0153;conomi-
ca quæ non est simpliciter iustitia. Præterea
D. Thom. diuisit tractatum istum de iusti-
tia in duas partes. In prima agit de iustitia
perfecta & de speciebus illius vsq; ad quæ-
stionem 79. In secunda vero parte à quæ-
stione 80. & deinceps agit de partibus iusti-
tiæ imperfectis, ergo iustitia legalis: de qua
agitur in priori parte, est perfectè iustitia.
Deinde Arist. 5. Ethicor. cap. 1. & 2. multa
prædicat de iustitia legali, cum quibus non
stat illam non esse propriè & perfectè iusti-
tiam. Eandem conclusionem probant illa
duo argumenta quæ pro altera parte sunt
proposita. Et denique probatur conclusio.
Quoniam ius circa quod versatur iustitia
legalis est propriè ius, ergo ipsa iustitia est
propriè & perfectè iustitia. Probatur ante-
cedens. Quoniam ius illud habet immedia
tum ordinem ad bonum commune in ra-
tione debiti, ergo est perfectum ius, & mul
tò magis quam illud quod versatur inter
duos ciues particulares.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta vero in oppositum re-
spondetur. Ad primum quidem di-
stingue&#x0303;dum est duplex debitum, aliud mo
rale aliud legale. Legale quidem illud est
ad quod soluendum tenetur aliquis ipsa le-
ge. Morale autem accipimus non prout si-
gnificat vniuersaliter omne illud quod ad
mores hominum pertinet. Sic enim debi-
tum morale est etiam legale, sed debitum
morale specialiter dicimus illud ad quod
reddendum tenetur aliquis ex morum ho-
nestate. Prioris generis debitum, simpliciter
est debitum, & tale est quòd inuenitur in
iustitia legali: siquidem ciues possunt com-
pelli à iudice ad reddendum tale ius reipu-
blicæ. Cæterum morale debitum est du-
plex. Aliud quod necessario seruandum
est ad morum honestatem, & si nulla le-
ge præcipiatur à republica. Aliud est com-
modum & vtile ad seruandam morum
honestatem. Prioris generis debitum inue-
nitur in gratitudine, secundi generis debi-
t&#x0169; in liberalitate & magnificentia quod non
est simpliciter debitum sed sec&#x0169;dùm quid,
& per hoc patet ad primum.</P>
<P>  Ad secund&#x0169; respōdetur, &#xA759; iustitia legalis
tribuit reipublicæ debit&#x0169; & qui illam violat<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0064.jpg/>
@@1@<SE64>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V. VI. & VII. 47
<duolan 2><-P>tollit ius & debit&#x0169; à republica, nō tamen te-
netur restituere nisi aliquando interueni at
læsio iustitiæ commutatiuæ: & ratio est,
quia illud debitum nondum est appropria
tum reipublicæ, sed adhuc est accommo-
datum ipsi ciui. Aliquando vero admisce-
tur ratio iustitiæ commutatiuæ vt in prin-
cipe & ministris reipublicæ qui ten entur
ex officio prospicere bonum reipublicæ.
Et isti tenentur ad restitutionem si illorum
negligentia vel malitia aliquod damnum
emergit & cessat bonum & lucrum reipu-
blicæ. Et ratio est, quia huiusmodi mini-
stri tene&#x0303;tur ex contractu & promisso pro-
uidere bonum commune sub promisso fi-
delitatis. Similiter tenentur ad restitutio-
nem qui vsurpant bona iam fisco appro-
priata ab ipsismet solutoribus: etiam si an-
tea non tenerentur ex iustitia commutati-
ua appropriare illa.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd partes
quæ sunt separatæ ab ipso toto sunt in du-
plici differentia. Quædam quæ necessa-
rio, idest, non liberè habent ordinem ad to-
tum & dependent ab illo sicut filius qui ha-
bet necessarium ordinem ad patrem velit
nolit, & seruus ad domin&#x0169;, inter huiusmodi
partes & totum non potest esse iustum per-
fectum. Aliæ vero sunt partes quæ volunta-
riè & libere habent ordinem ad totum ip-
sum: sicut ciues habent ordinem ad rempu-
blicam, qui absque iniuria reipublicæ pos-
sunt transmigrare ab illa in alteram vel in
alterum regnum. Dicimus ergo quòd inter
huiusmodi partes & totum bene potest esse
exactè & perfectè iustitia, siue legalis, siue
commutatiua siue distributiua.</P>
<P>  Ad vltimum respondetur cum D. Tho.
infra quæst. 101. art. 3. ad 3. quòd patria po-
test considerari dupliciter. Vno modo qua
ratione est principium natiuitatis nostræ.
Et hoc modo colimus patriam virtute pie-
tatis. Sicut enim filij à parentibus depe&#x0303;dent:
ita nos ab illa. Et eadem virtute pietatis
quisque debitum cultum reddit. Et isto mo
do non est perfecta ratio iustitiæ inter ciues
& patriam, patrem & filium: sed imper-
fecta. Semper enim manemus debitores &
ad patriam & ad patrem. Alio modo consi-
deratur patria, vt est quædam respublica &<-P>@@

<-P>locus habitationis multorum ciuium sub
vno principe, cui per accidens est quôd sit
principium natiuitatis eorum. Dicimus er-
go quòd isto modo respicitur patria à iu-
stitia legali, cuius commune bonum est
proprium obiectum illius: & isto mo-
do est propria & perfecta ratio iustitiæ in-
ter ciues & patriam, quatenus quædam re-
spublica est.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta vero quæ in fauorem
partis affirmatiuæ proposita sunt: re-
spondendum est quatenus militant contra
primam conclusionem. Ad primum ali-
qui dicunt iustitiam legalem esse præstan-
tiorem virtutem, non autem perfectiorem
iustitiā quàm sit iustitia particularis. Quem
admodum D. Thom. 1. 2. quæst. 66. art. 3.
ait, quòd ratio virtutis magis competit vir-
tutibus moralibus quàm intellectualibus:
eo quòd morales tribuunt vsum & faculta-
tem boni operis: quod non competit virtu-
tibus intellectualibus. At verò in specie &
ex parte obiecti præstantiores sunt virtu-
tes intellectuales. Ad eundem mod&#x0169; aiunt
philosophandum esse de iustitia legali &
particulari: quòd iustitia legalis sit perfe-
ctior virtus, sed non perfectior iustitia quam
particularis. Et iste modus dicendi non ca-
ret sua probabilitate. Et adijciunt ratio-
nem, quoniam in rebus respectiuis, qua-
les sunt virtutes, aliunde sumitur ratio ge-
neris, aliunde speciei. Genus quidem ab
intrinseco ex parte modi. Species vero ab
extrinseco ex parte obiecti. At vero res ab-
solutæ, vt aiunt ipsi, omnino ab intrinse-
co sumunt rationem generis & speciei. Ve-
rumtamen probabilior sententia nobis vi-
detur, quòd iustitia legalis non solum sit
perfectior virtus, verumetiam perfectior
iustitia quam particularis. Neque enim be-
ne potest intelligi quomodo absolute lo-
quendo maior perfectio competat gene-
ri si species de qua prædicatur sit imper-
fectior alia specie, quæ ad inuicem compa-
rātur sub illo genere. Imo verò absolute lo-
quendo, maior perfectio generis attenditur
quatenus per differe&#x0303;tiā perfectiore&#x0303; cōtrahi-
tur. Et hoc verificatur tam in genere substā-
tiæ quā in genere qualitatis etiā respectiuis
qualitatibus. v. g. Homo absolutè loquendo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0065.jpg/>
@@1@<SE65>48 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V. VI. & VII.
<duolan 2><-P>perfectius animal est quam leo: quia diffe-
rentia specifica qua contrahitur animal ad
speciem hominis, perfectior est. Similiter
albedo est perfectissimus color propter dif-
ferentiam specificam determinantem ge-
nus. Deinde metaphysica absolutè est perfe
ctior scientia quam mathematicæ: quanuis
istæ quo ad modum procedendi clariorem
habeant, & maiorem perfectionem quam
metaphysica: tamen quia metaphysica ver
satur circa nobilius obiectum dicitur sim-
pliciter perfectissima omnium naturalium
scientiarum. Ad hunc ergo modum cum
ad inuicem comparantur iustitia legalis &
particularis sub hoc genere, iustitia, non be
ne intelligitur quomodo absolute loquen-
do legalis sit perfectior virtus, & quòd dif-
ferentia specifica contrahens genus virtutis
ad iustitiam legalem non sit perfectior, quā
differentia specifica iustitiæ particularis. Ne
que doctrina D. Thom. allegata supra con-
tradicit nobis: imo iuuat, quia ille ex parte
obiecti contemplatur nobilitatem virtutis.
Nos autem intendimus cōsequenter quòd
obiectum iustitiæ legalis est perfectius obie
cto iustitiæ particularis. Dicendum ergo est
ad argumentum, quòd secundùm quid per
fectior est iustitia particularis, quam lega-
lis, scilicet, ex parte vnius conditionis iusti-
tiæ, videlicet quòd sit ad alterum. Est enim
iustitia particularis magis ad alterum quā
legalis.</P>
<P>  Ad secundum argumentum negatur &#xA759;
iustitia legalis non sit perfectè iustitia sicut
distributiua. Vtraque enim, vt explicatum
est, sufficienter est ad alterum, quantum at-
tinet ad verā & propriam ratione&#x0303; iustitiæ.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò, Vtrùm iustitia le-
galis distinguatur secundùm essentiā
ab alijs virtutibus. Arguitur primo pro par-
te negatiua ex testimonijs Arist. 5. Ethicor.
cap. 1. quæ refert D. Thom. art. 6. in 1. & 2.
argumento. Neque solutio D. Thom. vide-
tur satisfacere, scilicet, quòd iustitia legalis
dicatur ab Aristotele esse eadem per essen-
tiam cum reliquis virtutibus: quia iustitia le
galis imperat & ordinat, aliæ vero virtutes
suscipiunt eius imperium. Contra quam so
lutionem replicatur. Imperans & impera-
tum, mouens & motum secundùm Arist.<-P>@@

<-P>lib. 7. & 8. Physicor. distinguuntur inter se,
ergo non est bona ratio, dicere quòd iusti-
tia legalis est eadem per essentiā c&#x0169; reliquis
virtutibus: quia illa est imperans & aliæ im-
perantur. Imo contrarium videtur colligi,
scilicet, quod distinguatur ab alijs virtuti-
bus. Deinde Aristotel. in Moralibus, vt pse
pollicetur. 5. Ethicor. Oportet loqui apertè
absque inuolucris verborum & sententiar&#x0169;:
sed ille ait apertè iustitiam legalem esse ide&#x0303;
secundum essentiam cum reliquis virtuti-
bus, ergo absque aliqua metaphora in pro-
prio sensu est intellige&#x0303;dus. Item ipse. 3. Ethi
corum cap. 6. tribuit fortitudini secundum
se quòd versetur circa pericula mortis pro-
pter bonum commune. Et libro. 4. capit. 2.
tribuit magnificentiæ &#xA759; versetur circa ma-
gnos sumptus propter bonum commune.
Ergo iustitia legalis quæ respicit tanquam
proprium obiectum bonum cōmune ea-
dem erit cum magnificentia, & fortitudine
secundum essentiam. Id ipsum videtur do-
cere D. Tho. 1. 2. quæst. 60. art. 3. ad 2.</P>
<P>  Arguitur secundo ratione. Omnis virtus
secundum se est ordinata & determinata ad
bonum commune, ergo non opus est pone
re specialem virtutem iustitiam legalem: vt
ordinet actus virtutum ad bonum commu
ne. Antecedens probatur, tum quia omnis
virtus est perfectio habentis, quæ ordina-
tur ad bonum commune, sicut bonum par
tis ad bonum totius: tum etiam quia om-
nis virtus inclinat ad operationem suam c&#x0169;
omnibus circunstantijs debitis actui virtu-
tis, scilicet, vt actus exerceatur quādo & vbi
& quomodo & quantum oportet propter
bonum finem. Est autem bonum commu-
ne finis virtutum, ergo ex natura sua habet
quælibet virtus ad bon&#x0169; cōmune ordinari.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Omnis virtus secundùm
se & ex natura sua est actus iustitiæ, nō iusti
tiæ particularis, ergo iustitiæ legalis. Maior
probatur. Quia omnis actus virtutis ex na-
tura sua est meritorius, sed omnis actus me-
ritorius est actus cui debetur præmium à
gubernatore communi, ergo ordinatur ad
bonum commune. Et confirmatur ex Mat-
thæi. 7. Attendite ne iustitiam vestram fa-
ciatis coram hominibus. Et ponit exem-
plum. Cum ergo facis eleemosynam, &c.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0066.jpg/>
@@1@<SE66>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V. VI. & VII. 49
<duolan 2><-P>Tu autem cum ieiunas. Ergo eleemosyna
& ieiunium sunt actus iustitiæ.</P>
<P>  Quarto arguitur & vltimo. Omnis vir-
tus distincta secundum essentiam à reliquis
virtutibus, habet actum distinctum ab acti-
bus aliarum virtutum: sed iustitia legalis
non habet huiusmodi actum distinctum, si
quidem semper versatur circa aliarum vir-
tutum actus, referendo illos in bonum com
mune, ergo non est virtus distincta secun-
dum essentiam ab alijs,</P>
<P>  De hac difficultate Buridanus lib. 5. Ethi
corum quæst. 4. & alij sentiunt iustitiam le
galem essè idem per essentiam cum omni
virtute. Et allegatur Eustachius lib. 5. Ethic.
capit. 1. & afferunt simile ad explicandam
hanc sententiam. Etenim sanitas non distin
guitur sec&#x0169;dum essentiam ab ipsis humori
bus proportionatis. Ad h&#x0169;c modum aiunt
iustitiam legalem non distingui à reliquis
virtutibus. Est enim iustitia ista quasi quæ-
dam sanitas animæ, quæ consurgit ex con-
sonantia omnium virtutum.</P>
<P>  Nihilominus opposita sententia multò
probabilior est & cōformior doctrinæ Ari
stotel. 5. Ethic. cap. 1. & 2. Vbi ait iustitiam
legalem præstantiorem esse alijs virtutibus.
Quod quidem verificari non posset nisi di
stingueretur per essentiam ab illis. Et ite-
rum ait. Sæpè contingere homines esse be-
ne affectos erga priuatum bonum alterius:
non tamen erga publicum bonum. Et hor-
sum affert dictum Biantis philosophi. Ma-
gistratus virum indicat. Et ob hanc ratio-
nem distinguit iustitiam legalem, quæ ver
satur circa bona & commoda publica à iu-
stitia particulari. Et præterea ex ipsis rationi
bus formalibus obiectorum distinguit vtrā
q&#x0301;ue iustitiam. Item lib. 3. Politicorum cap.
10. ait non esse eandem virtutem boni viri
& boni ciuis, & quòd iustitia legalis est vir-
tus boni ciuis. Quæ omnia verificari non
possunt, si iustitia legalis est idem secund&#x0169;
essentiam cum reliquis virtutibus morali-
bus. Huius sententiæ videtur quibusdam
esse Diuum Chrysostomum, homil. 15. su
per Matth. in illis verbis, Beati qui esuriunt,
& sitiunt iustitiam. Vbi ait: quā verò iusti-
tiam? Vtiq&#x0301;ue rationalem, quæ ex aduerso
auaritiæ opponitur. Et paulo inferiùs super<-P>@@

<-P>illud, Beati qui persecutionem patiuntur
propter iustitiam: Inquit, pro virtute & pie
tate & defensione cæterorum: solent quip-
pè iustitiam omnem prorsus animi appel-
lare virtutem. Hæc Chrysostomus. Cuius
testimonium citat Diuus Thomas in art. 7.
in argumento in contra. Et in priori loco te
stimonij intelligit iustitiam particularem:
in secunda parte, intelligit iustitiam lega-
lem. Sed profecto verba Chrysostomi non
multum vrgent. Imo vero videntur fauere
sententiæ quæ asserit iustitiam legalem nō
distingui ab alijs, cum inquit, solent quippe
iustitiam omnem animi appellare virtu-
tem. Nisi fortè quis velit aliter construere
verba Chrysostomi. Vt sit sensus, solent
quippe iustitiam omnem, id est commu-
nem & vniuersalem, appellare virtutem.
Scilicet virtutem quandam. Nostra tamen
sententia est Diui Thomæ art. 6. & 7. & 1. 2.
quæst. 66. art. 3. ad secundum argumentum.
& sequuntur illam plurimi Theologorum
doctissimi. Ratio autem Diui Thomæ in
articulo vehementer comprobat istam ve-
ritate&#x0303;. Deniq; probatur optima ratione. Pru
dentia monastica quęversatur circa agibile
proprium & particulare, quę distinguitur se
cundum essentiā à prudentia politica, quæ
versatur erga agibile politicum & commu
ne ciuitatis, ergo virtutes quæ versantur er-
ga particularia bona ex parte voluntatis di-
stinguuntur à iustitia & virtute, quæ versa-
tur circa publicum & commune bonum.
Antecedens est expressè Arist. lib. 6. Ethico
rum capi. 8. & Diui Thomæ supra quæst.
45. art. 11. & quæst. 50. art. 1. Consequentia
vero probatur, quoniam iustitia legalis cor
respondet ex parte voluntatis prudentiæ po
liticæ quæ est in intellectu. Vtraq&#x0301;ue enim
versatur erga bonum commune. Pruden-
tia quidem dirigendo: iust itia vero agendo
& actum eliciendo. Et confirmatur, quia fa
cilius multiplicantur & distinguuntur vir-
tutes quæ sunt in potentijs appetitiuis, quàm
quæ sunt in intellectu, sed prudentia cum
sit in intellectu distinguitur alia circa priua
ta bona, alia circa bona publica: quæ distin-
ctio specifica iudicatur ab omnibus mora-
libus philosophis, ergo multo magis iusti-
tia multiplicabitur & distinguetur, cùm sit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0067.jpg/>
@@1@<SE67>50 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V. VI. & VII.
<duolan 2><-P>in voluntate circa bonum particulare & bo
num commune. Maior manifesta est, quo-
niam vnica tantum prudentia monastica
versatur circa omne agibile proprium: cum
tamen circa idem agibile proprium multi-
plicentur plurimæ virtutes in potentijs ap-
petitiuis.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum responde-
tur. Et primò ad testimonia Arist. quæ ad-
ducit D. Thom. ipsemet optimè respondet.
Ad replicam verò dicitur quòd mens Diui
Thom. non est docere, quòd simpliciter lo
quendo iustitia legalis sit eadem per essen-
tiam cum reliquis virtutibus: sed intendit id
quod nos in tertia cōclusione ipsius notaui-
mus, scilicet, quòd iustitia legalis quodam-
modo potest dici eadem c&#x0169; alijs: propterea
quòd in illis est impressio à iustitia legali
per quam ordinantur ad bonum commu-
ne. Volumus itaq&#x0301;ue dicere, quòd actus cu-
iuslibet virtutis potest quodammodo dici
actus iustitiæ legalis propter illam ordina-
tionem passiuam, qua ordinatur ad bonum
commune. Et ita voluit Aristoteli satisface-
re D. Thomas. Cæterùm ille habitus iusti-
tiæ legalis, quem posuimus in prima cōclu
sione distingui, nunquā est dicendus idem
per essentiam cum alijs virtutibus: neque
actus proprius qui elicitur ab illo, erit actus
alterius virtutis. Ad id quod obijciebamus,
quia Aristot. deberet loqui clarè & apertè
in moralibus, respondetur: &#xA759; moraliter lo-
quendo satis apertum est, &#xA759; minister acci-
piat nomen eius cuius minister est. Ita ipsæ
virtutes morales accipiunt nomen iustitiæ
legalis, quatenus illi ministrant ordinatæ ab
illa ad bonum commune. Ad alia testimo-
nia respondetur, &#xA759; referri ad bonum com-
mune non competit magnificentiæ & for-
titudini formaliter ex propria ratione speci
fica: sed quatenus ordinantur à iustitia lega-
li ad bonum cōmune, quod est proprium
obiectum illius. Quemadmodum eisdem
virtutibus non competit referri in bonum
commune ex propria ipsarum ratione: sed
quatenus à charitate referuntur in illud bo-
n&#x0169; diuin&#x0169; quod est propri&#x0169; illius obiect&#x0169;.</P>
<P>  Ad testimonium D. Tho. respondetur,
quòd ipse ibi satis se explicat. Ait enim, &#xA759;
virtus quæ à iustitia legali imperatur etiam<-P>@@

<-P>iustitiæ nomen accipit. Et sic illa virtus à iu
stitia legali in ista acceptione nō differt nisi
tantum ratione.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, &#xA759; quanuis
omnes virtutes habeant ex natura sua apti-
tudinem vt possint referri & ordinari ad bo
num commune: tamen nunquam ordinā-
tur nisi, vt subsunt imperio legalis iustitiæ.
Cæterùm ille finis competit virtutibus non
ex propria specie, sed ex motione superio-
ris virtutis, quæ est iustitia legalis.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, &#xA759; actus cuiusli
bet virtutis potest dupliciter accipi. Vno
modo vt ordinatur ad bonum particulare,
quod est obiectum proprium cuiuslibet vir
tutis. Alio modo vt est opus debitum secun
dum legem, quæ lata est de actione virtu-
tis, videlicet, quatenus est actus ciuis, qui est
pars communitatis. Siquidem priori modo
considerentur isti actus: nondum intelligi-
tur esse meritum. Sed cum posteriori mo-
do considerantur iam intelliguntur vt ordi
nantur ad bonum commune. Ac proinde
qui est præses communitatis tribuit præ-
mium studiosè operanti: quatenus à iusti-
tia legali permouetur ad operandum. Ad
confirmationem iam patet ex dictis, quo-
modo eleemosyna & ieiunium potest dici
actus iustitiæ legalis.</P>
<P>  Ad vltimum nego minorem. Imo iusti-
tia legalis habet actum proprium & reali-
ter distinctum ab actibus aliarum virtut&#x0169;.
Quod si vt in plurimum actus ille inuenia-
tur coniunctus cum actu imperato alterius
virtutis: hoc non tollit distinctionem virtu-
tis. Quemadmodum actus prudentiæ vix
poterit inueniri nisi circa materiā aliarum
virtutum moralium, & tamen constat esse
virtutem distinctam secundum essentiam
ab illis. Verum est tamen, quòd potest esse
actus iustitiæ legalis in quodam actuali pro
posito obseruandi legem in omnibus pro-
pter bonum commune, vbi nullus actus al-
terius præter prudentiā exercetur virtutis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertio circa diuisionem iusti
tiæ. Sed antequam dubitationem pro
ponamus, operæpretium est obseruare or-
dinem quem habet iustitia legalis ad reli-
quas iustitiæ partes. Quem ordinem osten
demus partientes iustitiam in communi in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0068.jpg/>
@@1@<SE68>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V. VI. & VII. 51
<duolan 2><-P>omnes suas partes. Est enim prima diuisio
iustitiæ analoga. Alia est enim iustitia vera
& propria: Alia metaphorica & similitudi-
naria, qualis est eiusdem ad seipsum & in-
ter partes eiusdem suppositi. Quæ quidem
iustitia in præsenti consideratione seorsum
relinquenda est. Agendum est autem nobis
de iustitia, prout est ad alterum cōstituens
æqualitatem. Et hæc rursus diuiditur in iu-
stitiam cardinalem & perfectam: & in iusti
tiam adiunctam cardinali imperfectā. Car-
dinalis & perfecta iustitia est, quæ versatur
circa ius perfectum. Cardinali vero adiun-
cta est, quæ versatur circa ius imperfectum
habens mod&#x0169; cardinalis virtutis: deficiens
tamen ab illius perfectione. Huiusmodi est
religio & pietas, de quibus agit Diuus Tho.
à quæst. 80. & deinceps. Tertio diuiditur
iustitia cardinalis in iustitiā generalem seu
legalem, & in iustitiam particularem. De le
gali quidem diximus hactenus quid sit, &
quodnam sit eius obiectum. Particularem
vero iustitiam D. Thom. diuidit infra quæ
stione 61. art. 1. Legalem vero nos intendi-
mus diuidere in dubio sequenti. Sed prius
necesse est examinare secundam diuisio-
nem. Arguitur enim contra illam. Perfe-
ctum & imperfectum non multiplicant spe
ciem rerum, ergo illa diuisio non est gene-
ris in diuersas species. Respondetur distin-
guo antecedens. Si enim perfectio sit de in-
trinseca ratione rei, quæ dicitur perfecta: &
imperfectio sit de intrinseca ratione rei quę
dicitur imperfecta: nego antecedens. Si au-
tem perfectio vel imperfectio non sit de in
trinseca ratione rei quæ dicitur perfecta vel
imperfecta: verum est antecede&#x0303;s: sed nihil
probat contra nos, quoniam in illa diuisio-
ne perfectio quæ ponitur in definitione vir
tutis cardinalis seu iustitiæ cardinalis est de
intrinseca rationeipsius. Impressio verò est
de intrinseca ratione virtutis quę dicitur car
dinali adi&#x0169;cta. Non quia in ratione virtutis
sit imperfecta: sed quia in ratione iustitiæ
deficit in aliquo necessario ad perfectam ra
tionem iustitiæ cardinalis. Est exemplum
ad explicandam istam doctrinam. Visio
beatifica & fides sunt in genere cognitio-
nis supernaturalis tanquam perfectum &
imperfectum: sed tamen quia perfectio est<-P>@@

<-P>de intrinseca ratione visionis beatificæ, &
imperfectio est de intrinseca ratione cogni
tionis fidei, differunt isti duo actus plusquā
specie.</P>
<P>  Secundo arguitur contra eandem diui-
sionem. Liberalitas & affabilitas sunt partes
potentiales iustitiæ cardinalis. Et tamen nō
sunt propriè & verè iustitiæ, ergo secunda
diuisio analoga est: sicut & prima, aut certè
membrum diuisum non est iustitia vera &
propria. Respondetur, quòd nos non asseri-
mus omnem partem potentialem iustitiæ
cardinalis esse verè & propriè iustitiam: sed
veram & propriam iustitiam diuidimus in
cardinalem & in cardinali adiunctam. Itaq&#x0301;;
ea pars iustitiæ cardinalis, quæ respicit ve-
ram rationem debiti legalis, deficit autem,
quia non potest æquale reddere, hæc est ve
ra & propria iustitia: quanuis sit imperfecta
qualis est religio & pietas. Illæ autem par-
tes potentiales iustitiæ, quæ deficiunt à per-
fecta ratione iustitiæ, propterea quòd non
retinent rationem debiti legalis: non ha-
bent veram rationem & propriam iustitiæ.
Huius differentiæ ratio à priori potest assi-
gnari. Nam inter illa tria quæ sæpè dixi-
mus necessaria ad rationem iuris, videlicet,
quòd sit ad alterum, item quòd importet
rationem debiti: & denique rationem ęqua
litatis. Defectus primæ conditionis consti-
tuit iustitiam metaphoricam: defectus ve-
ro secundæ constituit rationem iustitiæ tan
tum partis potentialis. Defectus deniq; ter-
tiæ constituit rationem imperfectæ iusti-
tiæ, sed veram & propriam.</P>
<P>  Tertio arguitur contra eandem diuisio-
nem & cōtra tertiam. Religio & pietas sunt
excellentiores quam iustitia particularis,
imo religio post virtutes Theologales pri-
mum dignitatis locum tenet: vt docet Di-
uus Thomas infra quæst. 81. artic. 6. Ergo
sunt perfectiores iustitiæ: quam iustitia par-
ticularis & iustitia legalis. Respondetur re-
ligionem & pietatem esse persectiores vir-
tutes, quàm iustitia particularis: imo vero
religionem esse præstantiorem virtutem,
quam omnis iustitia legalis: tamen nō sunt
præstantiores in ratione iustitiæ. Hæc solu-
tio conformis est doctrinæ quam protuli-
mus in hoc articulo, dubio primo, circa fi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0069.jpg/>
@@1@<SE69>52 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V. VI. & VII.
<duolan 2><-P>nem in solutione cuiusdam primi argumen
ti. Nec tamen est contraria secundæ solutio
ni quam illic assignauimus. Vbi diximus &#xA759;
nō bene intelligitur &#xA759; iustitia legalis sit per
fectior virtus quam virtus particularis, &
&#xA759; non sit perfectior iustitia. Etenim ibi lo-
quebamur de duabus speciebus iustitię per
fectis. At vero religio & pietas non sunt spe
cies perfectæ iustitiæ. Vnde non inconue-
nit, &#xA759; sintperfectiores virtutes etiam in sua
specie, non autem perfectiores iustitiæ quā
legalis & particularis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur vltimò. Vtrum iustitia le-
galis sit species subalterna vel atoma.
Videtur, quod sit atoma species. Primo
quoniam charitas est vna species atoma,
cuius actus & offici&#x0169; est referre omnes a-
ctus aliarum virtutum in bon&#x0169; diuin&#x0169;, ergo
similiter iustitia legalis cuius offici&#x0169; est re-
ferre omnes actus virtutum in bonum com
mune, quod est illius proprium obiectum,
erit vna species atoma virtutis. Hoc exem-
plo vtitur Diuus Thom. artic. 6. vt explicet
nobis rationem iustitiæ legalis.</P>
<P>  Sec&#x0169;do arguitur. Nō possumus nos ima
ginari, nisi duas diuisiones iustitiæ legalis.
Prior quidem in qua constituatur quædam
species iustitię legalis: quę dicitur Epicheia.
Altera in qua diuidatur iustitia legalis tan-
quam genus in species, videlicet in iustitiā
legalem quæ residet in Principe architecto
nicè, & in iustitiam legalem: quæ residet in
ministris vel subditis Principi administrati
uè: sicut dixit Diuus Thomas artic. 6. con-
clusione secunda. sed neutra istarum diui-
sionum est generis in species, ergo est spe-
cies atoma. Probatur minor quantum ad
priorem diuisionem. Nam Epicheia est
tantum pars potentialis iustitiæ, non subie-
ua, ergo nō est species iustitiæ. Probatur an
tecedens, quia D. Tho. disserit de Epicheia
nō in hac priori parte tractatus, de iustitia,
sed in posteriori parte, scilicet, in quęst. 120.
post tractatum omni&#x0169; partium potentiali&#x0169;
iustitiæ. Probatur eadem minor, quant&#x0169; ad
sec&#x0169;dā diuisione&#x0303;. Idem formaliter est obie-
ctum (scilicet bonum cōmune) respectu iu-
stitiæ legalis quæ est in Principe, & quæ est
in subditis, ergo eadem est virtus specifica
legalis. Sed pro alia parte est Arist. 5. Ethic.<-P>@@

<-P>cap. 10. Vbi constituit vnam partem iusti-
tiæ legalis Epicheiam: quæ latinè dicitur
æqualitas. Item Diuus Tho. loco citato, art.
secundo. ad primum docet hoc ipsum.</P>
<P>  Secundo arguitur, & probatur, quòd iu-
stitia legalis quæ est in Principe distingua-
tur specie à iustitia legali, quæ est in ciue.
Quoniam prudentia principalis siue mo-
narchica quæ residet in Principe seu Mo-
narcha distinguitur specie à prudentia poli
tica & monastica, quæ est in ciuibus, vt do-
cet D. Tho. supra quęst. 50. art. 2. & Arist. 6.
Ethicorum cap. 8. sed iustitia legalis in ipso
Principe correspondet ex parte voluntatis
prudentiæ quæ est in intellectu Principis:
iustitia vero legalis quæ residet in ipsis ciui-
bus, correspondet etiam ex parte voluntatis
prudentiæ politicæ quæ est in intellectibus
ipsorum, ergo sicut ipsæ prudentiæ distin-
guuntur specie, ita ipsæ iustitiæ legales de-
bent distingui specie. Et confirmatur quo-
niā iam diximus supra dub. 2. faciliùs mul-
tiplicantur & distinguuntur virtutes mora-
les ex parte appetitus quàm ex parte intel-
lectus, sed ex parte intellectus distinguun-
tur specie prudentia regnatiua & pruden-
tia politica, ergo iustitię correspondentes il-
lis distinguuntur specie.</P>
<P>  Denique arguitur. Virtus Architecto-
nica distinguitur specie à virtute vsuali &
administratiua, sed iustitia legalis quæ est
in Principe habet se vt virtus Architecto-
nica secundum, quòd est in Principe: secun
dum autem, quòd est in ciuibus se habet vt
administratiua & vsualis, vt docet Diuus
Thomas artic. 6. ergo differunt specie.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con
clusio. Iustitia legalis generaliter dicta
diuiditur prim&#x0169; in Epicheiam, & in iusti-
tiam legalem strictè dictā. Pro intelligentia
huius conclusionis. Notandum est, &#xA759; lex à
qua denominatur iustitia legalis, duplicem
finem habet. Alterum intrinsecum & im-
mediatum, quem immediatè respicit ipse
legislator. Alterum extrinsec&#x0169; & mediat&#x0169;
sed magis principale&#x0303;: quem principaliter re
spicit ipse legislator. Sit exemplum. Est lex
de non aperiendis portis ciuitatis tempo-
re belli: ne hostes ciuitate&#x0303; occupe&#x0303;t: finis im
mediatus & intrinsecus huius legis est ille,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0070.jpg/>
@@1@<SE70>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V. VI. & VII. 53
<duolan 2><-P>quem verba immediatè præ se ferunt, ne
hostes in ciuitatem irruant. Finis vero re-
motus, sed magis principalis est salus & in-
columis status reipublicæ. Iustitia igitur le-
galis in ampla & generali acceptione, respi
cit vtrumq&#x0301;ue finem indifferenter. Et secun-
dum hanc considerationem accipitur à no
bis in præsenti, tanquam genus quod diuidi
tur in Epicheiam siue æquitatem, & iusti-
tiam legalem strictè dictam: quæ quidem
respicit tantum finem proximum legis. Epi
cheia verò seu æquitas respicit tanquā pro-
prium obiectum finem remotum, sed ma-
gis intentum à legislatore. Et hinc est, &#xA759; iu-
stitia legalis attendit ipsa verba legalia sicut
scripta sunt: æquitas verò prætermissis ver-
bis ipsius legis aliquando sequitur legem se
cundum id quod postulat iustitiæ ratio &
communis vtilitas. Accommodatur autem
nomen iustitiæ legalis propter penuriā no-
minum iustitię illi quæ respicit verba legis.
Quemadmodum diuidit Arist. dispositio-
nem in habitum & dispositionem: ita vt no
men generis approprietur speciei imperfe-
ctiori. Conclusio itaque ad hunc modum
explicata habetur ex Arist. & D. Tho. locis
citatis in primo argumento eorum, quæ fe-
cimus pro parte affirmatiua. Item habetur
apud Arist. lib. 1. Rhetorices. ca. 11. & lib. 2.
magnorum moralium cap. 1. Probatur au-
tem conclusio præter argumenta. Primò
quoniā vt docet D. Tho. in. q. 51. art. 3. & 4.
synesis & Gnomi sunt diuersæ virtutes par-
tes potentiales prudentiæ. Nam synesis iu-
dicat de rebus agendis secund&#x0169; regulas cō-
munes. Gnomi verò iudicat de eisdem re-
bus præter regulas communes: per altiora
quædam & vniuersaliora principia: sed iu-
stitia legalis strictè dicta correspondet ex
parte voluntatis iudicio synesis secundum
communes regulas. AEquitas verò corre-
spondet iudicio Gnomi præter regulas cō-
munes per altiora principia & vniuersalio-
rem finem, ergo distinguuntur specie.</P>
<P>  Secundo arguitur. Obiectum iustitiæ le
galis specialiter dictæ & obiectum æquita-
tis distinguuntur formaliter: ergo ipsæ vir-
tutes sunt distinctæ specie. Probatur antece
dens, quia regula & regulatum mensura &
mensurat&#x0169; in ratione obiecti virtutis distin<-P>@@

<-P>guuntur formaliter: sed obiectum æquitatis
est ratio & mensura obiecti legalis speciali-
ter dictę iustitiæ: ergo distinguuntur forma
liter ista obiecta. Minor explicatur in exem
plo posito in illa lege de nō aperiendis por
tis ciuitatis tempore belli. Vbi manifestum
est, quòd salus ciuitatis & trāquillitas reipu
blicæ status est regula & mensura, per quā
debemus metiri, an illo tempore hostes de
beant arceri, an introduci intra ciuitatem, si
speratur victoria ex ingressu illorum. Vlti-
mo probatur conclusio. Obiectum æquita
tis habet peculiarem difficultatem quan-
dam supra obiectum iustitiæ legalis specia-
liter dictæ: ergo requiritur specialis virtus
ad vincendam illam difficultatem. Antece-
dens probatur experientia. Videmus enim
sæpè homines alias doctos Iurisque peritos
& zelum legis habentes: & tamen vsq; adeo
scrupulosè hærent verbis & literis ipsius le-
gis: vt nulla ratione etiam vtiliori ad bon&#x0169;
commune permoueantur, vt attendant le-
gislatoris intentum. Hinc est quòd Paulus
Iurisconsultus ait: lege si seruum. ff. de ver-
borum obligationibus. Dicit enim citans
Celsum dicentem: quòd in eo genere quæ
stionis in quo agitur de bono, & æquo: ple
rumq&#x0301;ue sub authoritate iuris scientiæ pe-
riculosè erratur. Vide Diuum Thom. infra
quæst. 60. artic. 5. ad secundum argument&#x0169;.
Vbi refert aliud dictum Iurisconsulti huic
simile. Item Cicero in Oratione pro Ceci-
na, inquit quoties aliqui in iudicio habent
causam pro bono & æquo: si contrà, literis
& verbis, & vt dici solet, summo contendi-
tur iure: solent huiusmodi iniquitati ęqui &
boni nomen dignitatemq&#x0301;ue opponere: &
dicere, Iurisconsultorum authoritati non
oportere obedire. Arist. etiam vbi supra ca.
13. Rhetoricorum inquit. Arbitrium eligi,
vt pręualeat bonum & ęquum: quoniā in
foro & apud iudicis tribunal magis pręstat
iustum legale. Hinc etiam illud Prouerbi&#x0169;
ortum habuit, summ&#x0169; ius summa iniuria.
Etenim summum ius in hoc prouerbio nō
accipitur pro eo quod est rigor & seueritas
iuris: nunquam enim iuris rigor est iniuria.
Sed summum ius idem est, acsi diceretur
summitas atq; superficies iuris, quod est id
quod verba & literæ legis sonant. Contin-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0071.jpg/>
@@1@<SE71>54 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. V. VI. & VII.
<duolan 2><-P>git sæpè, quòd intus lateat summa iniuria.
Tunc autem maximè à vero iure discedi-
tur & fit summa iniuria: cùm iudex hæ-
ret literis & verbis legis: & non attendit vo-
luntatem & beneplacitum legislatoris. Cæ-
terùm iustitia legalis specialiter dicta ita ad
hæret literis verbisque legis, vtparata sit &
subordinata limitari per beneplacitum &
voluntatem legislatoris secundum æquita-
tem iustitiæ. Et idcirco Paulus Iurisconsul-
tus. ff. de regulis iuris. asserit hanc regulam
in omnibus quidem, maximè tamen in iu-
re, scilicet, æquitatem spectādam esse. Et ob
hanc causam ascripsit sibi æquitas hoc no-
men, quod videtur genericum omni iusti-
tiæ, scilicet per Antonomasiam & excellen
tiam quandam: eo &#xA759; iustitia legalis strictè
dicta si cōparetur cum æquitate ipsa, quasi
seorsum illi opposita, est iniquitas. Omnis
enim æquitas quæ in illa inuenitur debet
esse subordinata virtuti æquitatis: quæ sic di
citur per excellentiam.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Iustitia legalis eadem
& vna est secundum speciem atomam in
principe & subditis. Probatur quia est idem
obiectum formale iustitiæ legalis quæ est
in Principe & subditis. Probatur antecede&#x0303;s.
Princeps per æquitatem procurat bonum
commune præter leges communes, simili-
ter per iustitiā legalem strictè procurat bo-
num cōmune per communes regulas: sed
hoc ipsum efficiunt subditi per æquitatem
& per iustitiam legalem strictè dictā, ergo
idem est obiectum formale vtriusq;. Hanc
conclusionem probant argumenta facta in
principio huius dubij &#xA753; parte negatiua, sed
necesse est ad illa respondere quatenus mi-
litant contra primam conclusionem.</P>
<P>  Ad primum respondetur negando con
sequentiam. Obiectum enim charitatis est
vn&#x0169; & idem formaliter secund&#x0169; speciem,
neque particularis difficultas est in referen-
dis actibus virtutis omnis in bonum diui-
num, præter illam quæ est in diligendo
Deum. Cæterum vt iam ostendimus obie-
ctum iustitiæ legalis variatur secundum spe
ciem & formalem rationem obiecti respe-
ctu iustitiæ legalis quæ dicitur æquitas, &
respectu iustitiæ legalis specialiter dictæ.
Item maior difficultas est in procurando<-P>@@

<-P>bono communi præter regulas cōmunes,
quàm in procurando illo per communes
regulas & leges. Quapropter non est ea-
dem ratio de charitate & iustitia legali.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, quantum ad priorem partem: quòd Di-
uus Thom. in tractatu de æquitate seu Epi-
cheia seruauit ordinem & naturæ & disci-
plinæ. Naturæ quidem, quoniam processit
ab imperfectioribus iustitijs ad æquitatem
quæ omnium perfectissima est. Disciplinæ
verò, quoniā prius egit de illis iustitijs, quæ
attendunt communes regulas & leges. Re-
posuit tamen in vltimum locum æquita-
tem, quæ pręter communes regulas iustum
operatur, corrigens opera aliarum virtut&#x0169;
iustitiæ. Altera pars argumenti probat sec&#x0169;-
dam conclusionem neq; obstat primæ. Si-
militer non est soluendum primum argu-
mentum in oppositum: fauet enim primæ
conclusioni. Neque obstat secundæ.</P>
<P>  Ad secundum verò in oppositum respon
detur quatenus militat contra secundā con
clusione&#x0303;. Faciliùs quidem multiplicari vir-
tutes vt in plurimum in voluntate, quàm in
intellectu: quoniā intellectus simplicior &
perfectior potentia est, quam ipsa vol&#x0169;tas.
Ea vero quæ in inferioribus dispersa sunt, so
lent adunari in superioribus. Cæterum in-
terdum contingit oppositum, videlicet, &#xA759;
in intellectu multiplice&#x0303;tur lumina, per quæ
res illustrantur & perficiuntur: & ex parte
voluntatis non multiplicetur inclinatio &
propensio ad res ipsas. Exempli gratia in in
tellectu sunt duo habitus circa prima princi
pia. Alter qui dicitur intellectus circa specu
labilia principia. Alter vero qui dicitur syn
deresis circa principia practica & moralia.
Ex parte vero vol&#x0169;tatis neque sunt duo ha-
bitus, imo neque vnus respectu boni conna
turalis quod ostenditur per illa diuersa lu-
mina: sed ipsa voluntas absque habitu super
addito, est prope&#x0303;sa & inclinata in huiusmo
di bonum: imò voluntas est ipsa propensio
& inclinatio. Item est aliud exemplum. Ex
parte intellectus est alius habitus circa pri-
ma principia & alius circa conclusiones in
speculabilibus: & tamen ex parte voluntatis
vnus & idem habitus virtutis est circa me-
dia eligibilia & circa finem virtutis. V. g.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0072.jpg/>
@@1@<SE72>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. VIII. 55
<duolan 2><-P>Vnus habitus temperantiæ facit bonam in
tentionem circa illam materiam, & bonam
electionem medior&#x0169; ad finem intentum:
cum tamen in intellectu etiam in practicis
sint quatuor habitus siue virtutes ad opera-
tionem virtutis temperantiæ & cuiuslibet;
scilicet Eubulia & Synesis & Gnomi & pru
dentia. Ad istum modum dicimus in prę-
senti, &#xA759; cum distinctione prudentiæ in mo
nasticam & politicam, potest esse identitas
secundum essentiam iustitiæ legalis in sub-
ditis & Principe.</P>
<P>  Ad vltimum negatur minor. Propriè lo
quendo: non enim iustitia legalis in Princi-
pe est Architectonica sec&#x0169;d&#x0169; naturā suam,
nec respicit secund&#x0169; naturā suam nisi eun-
dem fine&#x0303; que&#x0303; respicit iustitia legalis in sub-
ditis, scilicet bon&#x0169; cōmune. Virtus aute&#x0303; Ar-
chitectonica, idest superintendens ex natu-
ra sua debet habere vniuersaliorem finem.
Verum est tamen &#xA759; dicit D. Tho. in arti. 6.
Iustitia legalis prout residet in Principe est
quasi Architectonica quoniā licet ipsa sec&#x0169;
d&#x0169; se non magis habeat Imperare in Prin-
cipe quā in subditis: tamen ratione subiecti,
quod est ipse Princeps, deseruit magis ad
imperi&#x0169;: quā prout est in subditis, quor&#x0169; est
obedire Principi ad procurandum bonum
cōmune. Imo vero ad eundem mod&#x0169; om-
nis virtus quæ residet in Principe pōt quo-
dāmodo dici Architectonica: quæ vero resi
det in subditis vsualis & quasi administrati-
ua. Et ratio est quoniam Princeps imperat
omnes actus aliarum virtutum quatenus à
iustitia legali ordinantur ad bonum publi-
cum. Subditi vero exequuntur huiusmodi
actus de quibus imperat Princeps propter
eundem finem boni publici.</P>
<Z>ARTICVLVS VIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iustitia particularis ha
beat specialem materiam.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Octauum sic procedi<marginalia>1. 2. q. 69.|art. 2. cor.|& 3. dist.|33. q. 2. ar|ti. 2. qō. 3.|& 2. Ethi|co. lect. 8.|col. 2.</marginalia>
tur. Vide{t$} &#xA759; iustitia par-
ticularis non habeat ma-
teriam specialem. Quia super illud
Gen. 2. Fluuius quartus ipse est Eu-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>phrates, dicit Glos. Euphrates fru-
gifer interpretatur, nec dicitur cō-
tra quos vadat: quia iustitia ad om-
nes animæ partes pertinet. Hoc au
te&#x0303; non esset, si haberet materiā spe-
ciale&#x0303;: quia quælibet materia specia-
lis ad aliquam specialem potentiā
pertinet. Ergo iustitia particularis
non habet materiam specialem.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea, August. dicit in li<marginalia>Lib. 83. q.|61. to. 4.</marginalia>
bro 83. † quæstio. &#xA759; quatuor sunt
animæ virtutes, quibus in hac vita
spiritualiter viuitur, scilicet tem-
perantia, prudentia, fortitudo, &
iustitia: & dicit &#xA759; quarta est iustitia,
quæ per omnes diffunditur. Ergo
iustitia particularis quæ est vna de
quatuor virtutib&#xA770; cardinalibus, nō
habet specialem materiam.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Iustitia dirigit ho
minem sufficie&#x0303;ter in his, quæ sunt
ad alter&#x0169;. Sed per omnia quæ sunt
huius vitæ, homo potest ordinari
ad alter&#x0169;: ergo materia iustitiæ est
generalis & non specialis.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, &#xA759; <marginalia rendition="dagger">Libr. 5. ca.|2. tom. 5.</marginalia> Philosophus
in 5. Ethicor. ponit iustitiam parti-
culare&#x0303; circa ea specialiter, quæ per-
tinent ad communicatione&#x0303; vitæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd omnia quęcunque rectificari
possunt per rationem, sunt materia
virtutis moralis, quæ diffinitur per
rationem rectam: vt patet per Phi-
losophum in 2. <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. ca.|2. & 6. to|mo. 5.</marginalia> Ethic. Possunt au
tem per rationem rectificari & in-
teriores animæ passiones, & exte-
riores actiones, & res exteriores,
quæ in vsum hominis veniunt: sed
tamen per exteriores actiones &
per exteriores res, quibus sibi inui-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0073.jpg/>
@@1@<SE73>56 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. IX.
<duolan 2><-P><A+1>ce&#x0303; homines cōmunicare possunt,
attenditur ordinatio vnius homi-
nis ad alterum: secundum aute&#x0303; in-
teriores passiones cōsideratur recti
ficatio hominis in seipso. Et ideo
cùm iustitia ordinetur ad alterum,
non est circa totam materiam vir-
tutis moralis, sed solum circa exte
riores actiones & res secund&#x0169; quā-
dam rationem obiecti specialem:
prout scilicet secundum eas vnus
homo alteri coordinatur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dice&#x0303;dum, &#xA759;
iustitia pertinet quidem essentiali-
ter ad vnam partem animæ, in qua
est sicut in subiecto, scilicet ad vo-
luntatem, quæ quidem mouet per
suum imperium omnes alias ani-
mæ partes. Et sic iustitia non dire-
ctè, sed quasi per quandam redun-
dantiam ad omnes alias animæ par
tes pertinet.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD sec&#x0169;dum dicendum, quòd
sicut suprà <marginalia rendition="dagger">1. 2. q. 61.|ar. 3. & 4.</marginalia> dictum est, virtutes car
dinales dupliciter accipintur. Vno
modo, secundum quod sunt spe-
ciales virtutes habentes determi-
natas materias: alio modo, secun-
dum quod significant quosdam ge
nerales modos virtutis: & hoc mo
do loquitur ibi <marginalia rendition="dagger">Eode&#x0303; libro|&. c. in ar|gu. citatis.</marginalia> Augustinus: di-
cit enim quòd prudentia est cogni
tio rerum appetendarum & fugie&#x0303;
darum. Temperantia est refrena-
tio cupiditatis ab his quæ tempora
liter delectant. Fortitudo est firmi-
tas animi aduersus ea, quæ tempo-
raliter molesta sunt. Iustitia est quæ
per cæteras diffunditur, dilectio
Dei & &#xA753;ximi, quæ scilicet est cōmu
nis radix totius ordinis ad alter&#x0169;.</A+1></P>@@

<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
passiones interiores, quæ sunt pars
materię moralis, secundum se non
ordinantur ad alterum, quod perti
net ad specialem rationem iustitię,
sed earum effectus sunt ad alter&#x0169;
ordinabiles, scilicet operationes ex
teriores. Vnde non sequitur quòd
materia iustitiæ sit generalis.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio vnica affirmatiua. Iustitia
solum est circa actiones exteriores, &
res secundum quandam obiecti rationem
specialem, scilicet, prout secund&#x0169; illas vnus
homo ordinatur ad alium.</P>
<Z>ARTICVLVS IX.</Z>
<P><A+1>&#x00B6; Vtr&#x0169; iustitia sit circa paßiones.</A+1></P>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D nonum sic proceditur.<marginalia>4. dist. 15.|q. 1. art. 1.|q. 2. ad se-|cundum.</marginalia>
Videtur, quòd iustitia sit
circa passiōes. Dicit enim
Philosoph. in 2. <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. ca.|3. tomo. 5.</marginalia> Ethic. quòd circa
voluptates & tristitias est moralis
virtus. Voluptas autem, id est, dele
ctatio, & tristitia sunt passiones
quædā, vt suprà <marginalia rendition="dagger">1. 2. q. 23.|artic. 4.</marginalia> habitum est cùm
de passionibus ageretur: ergo iusti-
tia cùm sit virtus moralis, erit circa
passiones.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Per iustitiam recti
ficantur operationes, quæ sunt ad
alterum. Sed operationes huiusmo
di rectificari nō possunt nisi passio
nes sint rectificatæ: quia ex inordi-
natione passionum prouenit inor-
dinatio in prędictis operationibus.
Propter concupiscentiam enim ve
nereorum &#xA753;ceditur ad adulteri&#x0169;.
Et propter superflu&#x0169; amore&#x0303; pecu-
niæ proceditur ad furt&#x0169;: ergo opor
tet, &#xA759; iustitia sit circa passiones.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0074.jpg/>
@@1@<SE74>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. IX. 57
<duolan 2><P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Sicut iustitia par-
ticularis est ad alterum: ita etiam &
iustitia legalis. Sed iustitia legalis
est circa passiones: alioquin non se
exte&#x0303;deret ad omnes virtutes, qua-
rum quædam sunt manifestè cir-
ca passiones: ergo iustitia est circa
passiones.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Philoso-
phus dicit in <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 1.|& 2. to. 5.</marginalia> 5. Ethic. quòd est cir
ca operationes.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd huius quæstionis veritas ex
duobus apparet. Primò quidem ex
ipso subiecto iustitiæ, quod est vo-
luntas: cuius motus vel actus non
sunt passiones, vt suprà <marginalia rendition="dagger">1. 2. q. 22.|ar. 3. &. q.|59. art. 4.</marginalia> habitum
est, sed solùm motus appetitus sen-
sitiui passiones dicuntur. Et ideo
iustitia non est circa passiones: si-
cut temperantia & fortitudo, quæ
sunt irascibilis & concupiscibilis,
sunt circa passiones. Alio modo ex
parte materiæ: quia iustitia est circa
ea quæ sunt ad alterum, non autem
per passiones interiores immedia-
tè, ad alterum ordinamur, & ideo
iustitia circa passiones non est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd non quælibet virtus moralis
est circa voluptates & tristitias, si-
cut circa materiam: nam fortitudo
est circa timores & audacias. Sed
omnis virtus moralis ordinatur ad
delectationem & tristitiam, sicut
ad quosdam fines consequentes:
quia, vt Philosoph. dicit in 7. Ethi-
cor. <marginalia rendition="dagger">Li. 7. c. 11.|in princ.|tom. 5.</marginalia> Delectatio & tristitia est finis
principalis, ad quem respicientes
vnumquodque, hoc quidem ma-
lum, hoc quidem bonum dicimus.</A+1><-P>@@

<-P><A+1>Et hoc modo pertinent etiam ad
iustitiam, quia non est iustus qui nō
gaudet iustis operationibus, vt dici
tur in <marginalia rendition="dagger">Li. 1. c. 8.|tom. 5.</marginalia> 1. Ethicorum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
operationes exteriores mediæ sunt
quodammodo inter res exterio-
res, quæ sunt earum materia: & in-
ter passiones interiores, quæ sunt
earum principia. Contingit autem
quandoque esse defectum in vno
eorum sine hoc, quòd sit defectus
in alio. Sicut si aliquis surripiat rem
alterius non cupiditate habendi,
sed voluntate nocendi. Vel ècon-
uerso, si aliquis alterius rem con-
cupiscat, quam tamen surripere nō
velit. Rectificatio ergo operatio-
num, secundùm quod ad exterio-
ra terminantur, pertinet ad iusti-
tiam. Sed rectificatio earum secun
dùm quod à passionibus oriuntur,
pertinet ad alias virtutes morales,
quę sunt circa passiones. Vnde sur-
reptionem alienæ rei iustitia impe-
dit, inquantum est contra æquali-
tatem in exterioribus constituen-
dam. Liberalitas verò inquantum
procedit ab immoderata concupi-
scentia diuitiarum. Sed quia ope-
rationes exteriores non habent spe
ciem ab interioribus passionibus,
sed magis à rebus exterioribus, si-
cut ex obiectis: ideo per se loquen-
do, operationes exteriores magis
sunt materia iustitiæ, quàm aliar&#x0169;
virtutum moralium.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
bonum commune est finis singula-
rum personarum in communitate
existentium, sicut bonum totius</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0075.jpg/>
@@1@<SE75>58 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. IX.
<duolan 2><-P><A+1>finis est cuiuslibet partium. Bon&#x0169;
autem vnius personæ singularis nō
est finis alterius. Et ideo iustitia le-
galis, quæ ordinatur ad bon&#x0169; com-
mune, magis se potest extendere
ad interiores passiones, quibus ho-
mo aliqualiter disponitur in seipso,
quàm iustitia particularis, quæ ordi
natur ad bonum alterius singularis
personæ: quāuis iustitia legalis prin
cipalius se extendat ad alias virtu-
tes quantum ad exteriores opera-
tiones earum, inquantum scilicet
præcipit lex, fortis opera facere, &
quæ temperati, & quæ mansueti,<marginalia>Libro. 5.|Ethic. ca.|2. à med.|tom. 5.</marginalia>
vt dicitur in † 5. Ethic.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio est negatiua. &#x00B6; Secun-
da conclusio in solutione ad primum.
Omnis virtus moralis ordinatur ad delecta
tionem & tristitiam sicut ad quosdam fines
consequendos. &#x00B6; Tertia conclusio in solu-
tione ad secundum. Rectificatio operatio-
num, secundùm quod ad exteriorem mate
riā ordinantur pertinet ad iustitiam: sed se-
cund&#x0169; quod à passionibus oriuntur, perti-
net ad alias virtutes morales, quæ fiunt &
versantur circa passiones. &#x00B6; Vltima conclu-
sio ad terti&#x0169;. Iustitia legalis magis se potest
extendere ad passiones, quā iustitia particu-
laris: sed simpliciter loquendo non est circa
passiones, sed circa operationes. Intentio D.
Thom. in his duobus articulis est inquirere
differentiā iustitiæ quæ desumitur per ordi
nem ad actionem illius: quæ est reddere al-
teri ius su&#x0169;, & per ordinem ad obiect&#x0169; quod
est ipsum ius quod alteri tribuitur. Actus au
tem omnis versatur circa materiā aliquam,
quæ dicitur materia circa quā, quæ quidem
eade&#x0303; est cum obiecto secundùm rem: sed ta
men actio virtutis imponit ipsi materiæ cir-
ca quam versatur, formam: cōstituens in illa
medium quod est obiectum formale quod
operatur virtus. Quemadmod&#x0169; faber ligna
rius respicit secundùm artem suā lign&#x0169; tan-<-P>@@

<-P>quam materiā circa quam versatur eius ars.
At vero quatenus imprimit figuram in ipso
ligno, intelligitur ratio obiecti in ligno ope
rato ab arte. In his itaq; duobus articulis agit
D. Tho. de materia circa quā versatur iusti-
tia. Pro quor&#x0169; intelligentia notand&#x0169; est pri-
mò, &#xA759; hæc vocabula operatio & passio si-
gnificatione quadā ampla dicuntur de om-
nibus actionibus & passionibus, siue sint vo
luntatis siue appetitus sensitiui, siue potentiæ
exteriores executiuæ. At vero quoniā actio
appetitus sensitiui fit quadam cum alteratio
ne physica organi in quo subiectatur appe-
titus: accōmodatum est hoc nomen passio,
vt significet tantum actiones appetitus sen-
sitiui. Reliquæ vero actiones voluntatis &
potentiarum exteriorum retinent nomen
operationis. Imo quoniā per passiones bene
vel male disponitur homo in ordine ad se-
ipsum: At vero per operationes disponitur
bene vel male in ordine ad aliud, ideo est in
vsu loquendi philosophor&#x0169; moralium, vt
illæ tantum actiones voluntatis & potentiæ
exteriores dicantur operationes, per quas
homo ordinatur ad alterum: nō autem illæ
quæ ordinantur ad seipsum: etiam si sint si-
ne passione. Notandum est secundo. Iusti-
tiam legalem aliquo modo nō appropriare
& determinare sibi materiā specialem sed
vniuerfale&#x0303; aliar&#x0169; virtutum. De qua iustitia
potest intelligi testimonium illud glossæ
quod citat D. Thom. art. 8. argum. 1. Quod
quidem est D. Aug. lib. 2. de Genes. contra
Manich. c. 10. Intelligi etiā potest alterum
testimoni&#x0169; quod citatur ibide&#x0303; argum. 2. ex
Aug. lib. 83. quæst. q. 61. siquidem de legali
iustitia maxime verificātur illa testimonia:
quanuis D. Tho. aliter soluat illa argume&#x0303;ta.
Asserit etiam D. Tho. hanc explicationem
articuli. 9. ad tertium. Et ratio eius est mani-
festa. Quoniam iustitia legalis ordinat ci-
ues & bona ipsorum ad bonum publicum
tanquam bona partium ad bonum totius, &
tanquam medium ad finem. Passiones aute&#x0303;
redactæ ad medi&#x0169; rationis sunt bona ipsor&#x0169;
ciuium, ergo eas etiam ordinat iustitia lega
lis ad bonum publicum. Notandum est ter
tiò, quòd si velimus valde propriè & for-
maliter loqui, iustitia legalis versatur tan-
tum circa operationes & nō circa passiones.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0076.jpg/>
@@1@<SE76>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. X. 59
<duolan 2><-P>Hæc doctrina videtur D. Tho. art. 9. ad ter-
tium. vbi inquit, quòd principalius iustitia
legalis versatur circa operationes etiam illa-
rum virtutum, quæ respiciunt passiones,
v. g. fortitudo, vt à iustitia legali imperatur,
principaliter respicit exteriorem actionem
scilicet aggressionem in bello aut etiam fu-
gā ipsam quatenus expedit bono publico.
Idipsum insinuauerat D. Tho. in solutione
ad tertium: nō enim dixit absolute iustitiam
legalem respicere passiones tanquam mate
riā, sed loquitur cōparatiue, scilicet &#xA759; magis
est circa passiones quā iustitia particularis.</P>
<Z>ARTICVLVS X.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm medium iustitiæ sit me-
dium rei.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Decimum sic procedi<marginalia>1. 2. q. 64.|art. 2. &|3. d. 33. q.|1. art. 3. q.|2. & 4. d.|25. q. 1.|ar. 1. q. 2.|& vir. q.|1. art. 13.|ad 7. 12.|13. & 17.|† Li. 2. c.|6. tom. 5.</marginalia>
tur. Videtur quòd medi&#x0169;
iustitiæ non sit medi&#x0169; rei.
ratio enim generis saluatur in om-
nibus speciebus. Sed virtus mora-
lis in 2. Ethic. † diffinitur esse habi
tus electiuus in medietate existens
determinata ratione quo ad nos: er
go & in iustitia est medium ratio-
nis, & non rei.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. In his, quæ simpli
citer sunt bona, non est accipere su
perfluum & diminutum, & per cō
sequens nec medi&#x0169;: sicut patet de
virtutibus, vt dicitur in 2. Ethic. <marginalia rendition="dagger">Li. 2. c. 6.|nō &#xA753;cul à|fine, to. 5.|Li. 5. c. 1.|parum an|te med.</marginalia>
Sed iustitia est circa simpliciter bo-
na, vt dicitur in 5. Ethic. ergo in iu-
stitia non est medium rei.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. In alijs virtutibus
ideo dicitur esse medium rationis
& non rei, quia diuersimodè accipi
tur per comparationem ad diuer-
sas personas: quia quod vni est mul
tum, alteri est parum, vt dicitur in
2. Ethic. <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. ca.|6. tom. 5.</marginalia> sed hoc etiā obseruatur
in iustitia. Non enim eadem p&#x0153;na</A+1><-P>@@

<-P><A+1>punitur, qui percutit principem, &
qui percutit priuatam personam:
ergo etiam iustitia non habet me-
dium rei, sed medium rationis.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod † Philoso
phus in 2. Ethic. <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. ca.|6. tom. 5.</marginalia> assignat medi&#x0169;
iustitiæ, sec&#x0169;dùm proportionalita-
te&#x0303; arithmeticā: quod est medi&#x0169; rei.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut suprà <marginalia rendition="dagger">Art. præc.|& 1. 2. q.|59. art. 4.|&. q. 60.|art. 2.</marginalia> dictum est, aliæ
virtutes morales principaliter con
sistunt circa passiones, quar&#x0169; recti-
ficatio non attenditur nisi secund&#x0169;
comparationem ad ipsum homi-
ne&#x0303;, cuius sunt passiones: secundùm
scilicet quod irascitur & concupi-
scit prout debet sec&#x0169;dùm diuersas
circunstantias. Et ideo medium ta-
lium virtutum nō accipitur secun-
dùm proportione&#x0303; vnius rei ad alte
ram, sed solùm secund&#x0169; compara-
tione&#x0303; ad ipsum virtuosum. Et pro-
pter hoc in ipsis est medi&#x0169; solum se
cundum ratione&#x0303;, quo ad nos. Sed
materia iustitiæ est exterior opera-
tio, secundùm quod ipsa vel res cu-
ius est vsus, debitā proportione&#x0303; ha-
bet ad aliam personam. Et ideo me
di&#x0169; iustitiæ consistit in quadā pro-
portionis æqualitate rei exterioris
ad personā exteriorem. Æquale au
te&#x0303; est realiter medi&#x0169; inter maius &
minus, vt dicitur in 10. Metaph. <marginalia rendition="dagger">Libr. 10.|tex. 18. &|19. to. 3.</marginalia>
vnde iustitia habet medium rei.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd hoc medium rei est etiam me
dium rationis: & ideo in iustitia sal
uatur ratio virtutis moralis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
bonum simpliciter, dupliciter dici-
tur: vno modo, quod est omnibus</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0077.jpg/>
@@1@<SE77>60 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. X.
<duolan 2><-P><A+1>modis bonum: sicut virtutes sunt
bonæ. Et sic in his quæ sunt bona
simpliciter, non est accipere medi&#x0169;
& extrema. Alio modo dicitur ali-
quid simpliciter bonum: quia est
absolutè bonum, scilicet sec&#x0169;dùm
suam naturam cōsideratum: quan-
uis per abusum possit fieri malum:
sicut patet de diuitijs & honori-
bus. Et in talibus potest accipi su-
perflu&#x0169; diminut&#x0169; & medi&#x0169;, quan-
t&#x0169; ad homines, qui possunt eis vti
bene, vel male. Et sic circa simpli-
citer bona dicitur esse iustitia.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
iniuria illata, aliam proportionem
habet ad principem, & aliā ad per-
sonam priuatam. Et ideo oportet
aliter adæquare vtranque iniuriam
per vindictam: quod pertinet ad di
uersitatem rei, & non solum ad di-
uersitatem rationis.</A+1></P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Vbitatur circa istos duos articulos;
Vtrùm iustitia saltim particularis ver
setur tantum circa operationes, An vero si-
mul circa passiones. Hæc dubitatio habet
aliam annexam, scilicet, An iustitia sit tan-
tum in voluntate subiectiuè, an vero simul
etiam sit in appetitu sensitiuo. Vtriusqne du
bitationis eadem est solutio. Si enim iusti-
tia versatur tantum circa operationes, erit
tantum in voluntate subiectiuè, si aute&#x0303; ver-
satur simul circa passiones, erit simul in ap-
petitu sensitiuo.</P>
<P>  Arguitur ergo primò, & probatur, quòd
iustitia versetur simul & circa operationes,
& circa passiones, & quòd sit in voluntate
& in appetitu sensitiuo. Misericordia versa-
tur simul circa operationes & passiones, &
simul est invol&#x0169;tate & in appetitu sensitiuo,
vt oste&#x0303;dimus. 2. 2. q. 30. ar. 3. dub. 2. ergo & iu
stitia saltim particularis versabitur circa ope
rationes & passiones, & erit in voluntate &
in appetitu sensitiuo. Probatur cōsequentia.<-P>@@

<-P>Quia sicut iustitia est ad alter&#x0169;: ita etiā mise
ricordia est ad subleuandam miseriam alte
rius. Quòd si misericordia nihilominus
moderatur passiones appetitus sensitiui, sci-
licet compassionem & duritiem erga mise
riam alienam, sequitur quòd iustitia etiam
moderetur passionem appetitus sensitiui,
scilicet, nimiam cupiditatem rerum tempo
ralium quæ impedit nequis reddat alteri
quod debet, aut quòd non promptè & dele
ctabiliter reddat. Confirmatur, quoniam li-
beralitas, quæ etiam est ad alterum, versatur
simul circa operationes & passiones: vt do-
cet D. Tho. in solutione ad secundum argu
ment&#x0169; art. 9. ergo eade&#x0303; erit ratio de iustitia.</P>
<P>  Arguitur secundò. Virtutes quæ sunt in
appetitu sensitiuo tanquam in subiecto, qua
les sunt fortitudo & temperantia, versantur
simul erga operationes & passiones, ergo iu
stitia. Antecedens probatur. Quoniam po-
tissimus actus fortitudinis & temperātiæ est
electio voluntatis, iuxta doctrinam Arist. 6.
Ethic. c. 2. Virtus enim moralis quæcunque,
est essentialiter habitus electiuus: ipsa aute&#x0303;
electio principaliter est actus voluntatis eli
citus: quanuis sit quædam electio participa-
ta in appetitu sensitiuo, sed hæc est minus
principalis vtpotè deriuata ab electione vo
luntatis, igitur fortitudo & temperantia ver-
santur circa operationes. Hoc argumento
non solum impugnatur conclusio art. 9. sed
etiam ratio prima illius.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Et probatur, &#xA759; saltim iu-
stitia legalis versetur circa operationes &
passiones, & sit subiectiuè consequenter in
voluntate & in appetitu sensitiuo. Nam D.
Tho. in solutione ad tertium, tribuit iustitiæ
legali &#xA759; versetur circa passiones, quāuis mi
nus principaliter. Hoc enim nō obstat quo-
minus ponatur aliquis habitus in appetitu
sensitiuo: sicut ponitur habitus misericor-
diæ & habitus liberalitatis in appetitu sensiti
uo: quanuis istæ virtutes principaliter ordi-
nentur ad alterum. In hac quæst. Buridanus
5. Ethic. q. 1. cōtrarius est doctrinæ D. Tho.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima cōclusio. Iusti
tia etiam particularis versatur tātum er-
ga operationes, & consequenter tant&#x0169; est in
voluntate subiectiuè. Hæc est expressa sen-
tentia Philosophi. 5. Ethic. c. 1. & 2. & est do<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0078.jpg/>
@@1@<SE78>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. IX. & X. 61
<duolan 2><-P>ctrina D. Tho. 1. 2. q. 60. art. 2. & 3. vbi vni-
uersaliter de iustitia hanc conclusionem do
cet. Intelligenda est autem conclusio &#xA759; iu-
stitia per seipsam respicit tantum operatio-
nes circa alterum tanquam propriam mate
riam circa quam versatur. Cum hoc tamen
stat in veritate, quòd aliqua iustitia respiciat
passiones indirecte, mediantibus alijs virtu-
tibus moderandas.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Iustitia siue legalis si-
ue particularis tant&#x0169; residet in voluntatetan
quā in subiecto. Probatur, quia tant&#x0169; per se
respicit operationes. Nō aute&#x0303; versatur circa
passiones appetitus sensitiui, ergo tātum est
in voluntate subiectiue. Antecedens ost e&#x0303;di
tur à D. Tho. in art. 8. & 9. Et ratio est, quia
virtus in ea tant&#x0169; pote&#x0303;tia collocatur tanquā
in subiecto, cuius actus moderatur. De hac
cōclusione vide quæ supra dicta sunt art. 4.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur
negando consequentiā. Et ratio discriminis
est: quoniam humana misericordia per se
respicit simul & operationes & passiones,
scilicet, & bon&#x0169; alienum & proprium. Bo-
num quidem alienum: quatenus ordina-
tur homo per illam ad subleuandā alienam
miseriam: bonum autem propri&#x0169; habentis,
quatenus ordinatur circa compassione&#x0303; quæ
est in appetitu sensitiuo. Definitur enim mi
sericordia &#xA759; sit cōpassio alienæ miseriæ ad
subleuandam illam. Et idcirco postulat vir-
tus misericordiæ humanæ duos habitus par
tiales ad sui perfectionem. Alter&#x0169; in volun-
tate respectu boni alieni, Alterum in appeti
tu sensitiuo respectu boni proprij. Dicimus
autem misericordiam humanam: quoniam
misericordia absolutè & secundùm se repe-
ritur propriè in Deo: in quo tame&#x0303; nulla est
passio nisi metaphoricè. Eodem modo di-
cendum est de humana liberalitate: &#xA759; inclu
dit duos habitus: Alterum in ordine ad bo-
n&#x0169; alien&#x0169; in voluntate: Alter&#x0169; ad temperan
dā passione&#x0303; auaritię in appetitu sensitiuo. At
vero iustitia humana tant&#x0169; per se respicit bo
n&#x0169; alien&#x0169;: si aute&#x0303; aliquis propter auaritiā im
peditur à reddendo debito vel à reddendo
delectabiliter vt requirit virtus: tunc pertine
bit ad aliā virtutem moderari talem passio-
ne&#x0303;, scilicet, ad liberalitate&#x0303;. Quemadmod&#x0169;
si iudex impeditur à recta sententia ferenda<-P>@@

<-P>propter passionem fornicationis, tunc perti
net ad virtutem castitatis auferre illud impe
dimentum, sunt enim virtutes connexæ &
ad inuicem operas suas impendunt.</P>
<P>  Ad secund&#x0169; respōdetur electione&#x0303; vol&#x0169;ta
tis elicitā à virtute temperātię & fortitudinis
nō dici operatione&#x0303; eo modo quo in præsen
ti vtimur nomine operationis: quoniam ele
ctio volnutatis elicita ab illis virtutibus tota
refertur & ordinatur ad bon&#x0169; ipsius homi-
nis habe&#x0303;tis per moderatione&#x0303; passion&#x0169;. Quā
uis enim istæ virtutes sint tāt&#x0169; subiectiuè in
appetitu, tame&#x0303; ipsa electio vol&#x0169;tatis prōpta
& delectabilis circa tale&#x0303; materiā esse nō pōt
nisi proficiscatur à virtutibus existentibus
in appetitu sensitiuo. Et quāuis sint in poten
tia inferiori subiectiuè, nihilominus possunt
elicere actum electionis talem in voluntate.
Quoniā ipsæ virtutes à dictamine pruden-
tiæ quæ est in intellectu, vel sunt acquisitæ
vel operātur ponuntq&#x0301;; in exercitio suas ope
rationes. Quapropter in virtute illius pos-
sunt elicere act&#x0169; in vol&#x0169;tate quant&#x0169; ad mo
d&#x0169; virtutis, quemadmod&#x0169; dic&#x0169;t Philosophi
&#xA759; phātasmata illuminata ab age&#x0303;ti intellectu
produc&#x0169;t speciem intelligibile&#x0303; in intellectu
possibili. In pręsenti igitur dicimus &#xA759; opera
tione&#x0303; sol&#x0169; accipimus vt significet illā actio-
ne&#x0303; quæ ordinatur perfectè ad bonum alte-
rius. Quapropter ipsamet electio quæ est à
iustitia nō dicitur operatio neq; materia cir
ca quā operatur iustitia. Etenim materia cir
ca quā illa dicitur, in qua actiovirtutis impri
mit formā & mod&#x0169; su&#x0169;. Ipsa igitur electio
iustitię nō potest esse materia circa quā ope
ra{t$} iustitia: sed debet esse operatio exterior
vel aliqua res exterior, sic enim perpetuo
D. Tho. in assignando materiā iustitiæ di-
cit &#xA759; sunt operationes exteriores & res ipsę.</P>
<P>  Ad vltimum respondetur. Iustitiam lega
lem nō versari per se circa passiones. Ad cō
firmatione&#x0303; negatur antecedens. Accipimus
enim medium rei, nō prout dicitur trāscen-
dentalis res, sed prout distinguitur à passio-
nibus personæ secund&#x0169; quod in ordine ad
ipsum moderādæ sunt. Cæter&#x0169; quod ibide&#x0303;
obijcitur de fortitudine & temperantiæ vir
tute non obstat, quoniam fortitudo & tem-
perantia nō versantur immediatè nisi circa
passiones quarum obiectum est delectabile<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0079.jpg/>
@@1@<SE79>62 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. XI.
<duolan 2><-P>gustus vel tactus vel respectu fortitudinis
timor vel audacia quatenus moderantur si-
cut oportet, quòd autem ipse miles dexterè
pugnet, pertinet ad artem & membrorum
agilitatem & fortitudinem naturalem. Et
per hoc patet ad secundam confirmatione&#x0303;.
Etenim iustitia imperat in illo casu quòd ta
lis operatio pugnæ fiat secundùm quod al-
teri debitum est: fortitudo vero non aliter
concurrit quam moderando passiones ti-
moris & audaciæ.</P>
<Z>ARTICVLVS XI.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm actus iustitiæ sit reddere
vnicuique quod suum est.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI2>A</INI2>D Vndecimum sic proce<marginalia>Inf. q. 66.|ar. 3. & 5.|cor. & 1.|par. q. 21.|art. 1. cor.|& 2. dist.|27. art. 3.|corpor. &|ad 3.</marginalia>
ditur. Videtur quòd actus
iustitiæ nō sit reddere vni
cuique quod suum est. † August.
enim 14. de Trinit. attribuit iusti-
tiæ subuenire miseris. Sed in sub-
ueniendo miseris non tribuimus<marginalia>† Lib. 14.|c. 9. circa|fin. to. 3.</marginalia>
eis quæ sunt eorum, sed magis quæ
sunt nostra: ergo iustitiæ actus non
est tribuere vnicuiq; quod su&#x0169; est.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Tullius in libro de
Offic. <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. in|c. de iusti-|tia, circa|princ.</marginalia> dicit, quòd beneficentia,
(quam benignitatem vel liberali-
tatem appellare licet) ad iustitiam
pertinet. Sed liberalitatis est de pro
prio dare alicui, non de eo quod est
eius: ergo iustitiæ actus nō est red-
dere vnicuique quod suum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Ad iustitiam per-
tinet, nō sol&#x0169; res dispensare debito
modo, sed etiam iniuriosas actio-
nes cohibere, putà homicidia, adul
teria, & alia huiusmodi. Sed redde
re quod suum est, videtur solum
ad dispensationem rerum pertine-
re. Ergo non sufficienter per hoc
notificatur actus iustitiæ, quòd di-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>citur, actus eius esse reddere vni-
cuique quod suum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est quod Ambros.
dicit <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|24. circa|fin. to. 1.</marginalia> in 1. de Offic. Iustitia est quę
vnicuique quod suum est tribuit,
alienum non vendicat, vtilitatem
propriam negligit, vt communem
æquitatem custodiat.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut <marginalia rendition="dagger">Art. 9. &|10. huius|quæst.</marginalia> dictum est, materia iu
stitiæ est operatio exteriorum sec&#x0169;
dùm quod ipsa vel res, qua per eam
vtimur, proportionatur alteri per-
sonæ, ad quam per iustitiam ordi-
namur. Hoc autem dicitur esse su&#x0169;
vnicuique personæ, quod ei secun-
dùm proportionis æqualitatem de
betur. Et ideo proprius actus iusti-
tiæ nihil aliud est, quā reddere vni-
cuique quod suum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd iustitiæ, cùm sit virtus cardi-
nalis, quædam aliæ virtutes, secun-
dariæ adiunguntur: sicut misericor
dia, liberalitas, & aliæ huiusmodi
virtutes, vt infrà <marginalia rendition="dagger">Quæst. 80.|art. 1.</marginalia> patebit. Et ideo
subuenire miseris, quod pertinet
ad misericordiā, siue pietatem, &
liberaliter benefacere, quod perti-
net ad liberalitatem, per quandam
reductionem attribuitur iustitiæ si-
cut principali virtuti. Et per hoc pa
tet responsio ad Secundum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dice&#x0303;dum, quòd si-
cut Philosophus <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|4. tom. 5.</marginalia> dicit in 5. Ethic.
Omne superfluum in his quæ ad iu
stitiam pertinent, lucrum, exten-
so nomine, vocatur: sicut & omne
quod minus est, vocatur damnum.
Et hoc ideo, quia iustitia prius est
exercita, & communius exercita-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0080.jpg/>
@@1@<SE80>Quæst. LVIII. De Jure. Artic. XII. 63
<duolan 2><-P><A+1>tur in voluntarijs commutationi-
bus rerum, putà emptione & ven-
ditione, in quibus propriè hæc no-
mina dicuntur. Et exinde deriuan-
tur hæc nomina ad omnia, circa
quæ potest esse iustitia. Et eadem ra
tio est de hoc, quod est reddere vni
cuique quod suum est.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est affirmatiua. Nota breui-
ter in hoc articulo, quòd actus iusti-
tiæ qui dicitur esse reddere vnicuique quod
suum est: dupliciter potest cōtingere. Vno
modo vt id quod redditur alteri, sit pro-
prium illius & in eius dominio numerat&#x0169;.
v. g. quando ego reddo Petro equum, que&#x0303;
mihi accommodauerat. Altero modo con-
tingit, ita vt id quod redditur ante redditio-
nem ipsam non erat proprium eius cui red-
ditur neque in eius dominio numeratum:
sed tātum ille habebat ius vt ego redderem
illi, & mea operatione reddendi & tribuen-
di efficerem proprium illius. v. g. cùm ego
reddo mercenario mercedem suam pro la-
bore diei, vel restituo tot pecunias quot mu
tuo acceperam. Conclusio igitur artic. vtro
que modo verificatur. Nō enim opus est vt
id quod alteri redditur per actum iustitiæ,
sit proprium eius cui redditur ante reddi-
tionem: sed sufficit vt mea redditione, ad
quam ius habet, fiat proprium illius. Pro in-
telligentia huius articuli reuocentur in me-
moriam quæ diximus artic. 1. huius quæ-
stionis, & 5. & 6.</P>
<Z>ARTICVLVS XII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iustitia præemineat in-
ter omnes virtutes morales.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Duodecimum sic pro<marginalia>Inf. q. 123|art. 12. Et|q. 141. ar.|8. Et 1. 2.|q. 66. art.|4. & 3. d.|35. q. 1. ar|tic. 3. q. 1.|corp.</marginalia>
ceditur. Videtur &#xA759; iusti-
tia non præemineat inter
omnes virtutes morales. Ad iusti-
tiam enim pertinet, reddere alteri
quod suum est. Ad liberalitatem
autem pertinet de proprio dare,</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quod virtuosius est. Ergo liberali-
tas est maior virtus, quàm iustitia.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Nihil ornatur nisi
per aliquid dignius se. Sed magna-
nimitas est orname&#x0303;tum & iustitiæ
& omnium virtutum: vt dicitur in
4. Ethicor. <marginalia rendition="dagger">Li. 4. c. 3.|ante med.|tom. 5.</marginalia> Ergo magnanimitas
est nobilior quàm iustitia.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Pręterea. Virtus est circa dif-
ficile & bon&#x0169;, vt dici{t$} in 2. Ethic. <marginalia rendition="dagger">Li. 2. c. 3.|circa fine&#x0303;,|tom. 5.</marginalia>
Sed fortitudo est circa magis diffi-
cilia quàm iustitia, id est, circa peri
cula mortis, vt dicitur in 3. Ethic. <marginalia rendition="dagger">Lib. 3. ca.|1. & 2. si-|mul, to. 5.</marginalia>
Ergo fortitudo est nobilior iustitia.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Tullius
dicit <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. in|cap. de iu-|stitia, cir-|ca princ.</marginalia> in 1. de Officijs. In iustitia
virtutis splendor est maximus, ex
qua boni viri nominantur.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd si loquamur de iustitia legali,
manifestum est quòd ipsa est pręcla
rior inter omnes virtutes morales,
inquātum bonum commune præ-
eminet bono singulari vnius perso
næ. Et secundùm hoc <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 1.|aliquantu|lum ante|fin. tom. 5.</marginalia> Philosoph.
in 5. Ethic. dicit: quòd præclarissi-
ma virtutum videtur esse iustitia,
& neque est Hesperus, neque Luci
fer ita admirabilis. Sed etiā si loqua
mur de iustitia particulari, pręcellit
inter alias virtutes morales duplici
ratione. Quarum prima potest su-
mi ex parte subiecti: quia scilicet
est in nobiliori parte animæ, id est,
in appetitu rationali, scilicet, in vo-
luntate, alijs virtutibus moralibus
existentibus in appetitu sensitiuo,
ad quem pertinent passiones, quæ
sunt materia aliarum virtutum mo
ralium. Secunda ratio sumitur ex
parte obiecti. Nam aliæ virtutes</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0081.jpg/>
@@1@<SE81>64 Quæst. LVIII. De Jure. Artic. XII.
<duolan 2><-P><A+1>laudantur solùm secundùm bon&#x0169;
ipsius virtuosi. Iustitia autem lauda
tur, secundùm quod virtuosus ad
alium bene se habet. Et sic iustitia
quodammodo est bonum alterius,
vt dicitur in 5. Ethicor. Et propter<marginalia>Lib. 5. ca.|1. aliquan|tul&#x0169; ante|fin. to. 5.|† Libr. 1.|Rhetor. c.|9. paulo à|prin. to. 6.</marginalia>
hoc Philosophus dicit † in 1. Rhe-
toric. Necesse est maximas virtutes
esse eas, quę sunt alijs honestissimę:
siquidem est virtus potentia bene-
factiua. Propter hoc & fortes & iu-
stos maximè honorant, quoniā for
titudo est vtilis alijs in bello, iusti-
tia autem & in bello & in pace.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
liberalitas, etsi de suo det: tamen
hoc facit, inquantum in hoc consi-
derat propriæ virtutis bonum. Iu-
stitia autem dat alteri quod suum
est, quasi considerans bonum com-
mune. Et propterea iustitia obser-
uatur ad omnes: liberalitas autem
ad omnes se extendere non potest.
Et iterum liberalitas, quæ de suo
dat, supra iustitiā fundatur, per quā
vnicuiq; quod suum est, tribuitur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
magnanimitas quando superuenit
iustitiæ, auget eius bonitatem: quæ
tamen sine iustitia nec virtutis ra-
tionem haberet.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicend&#x0169;, quòd for-
titudo, etsi consistat circa difficilio
ra, nō tamen est circa meliora, cùm
sit solùm in bello vtilis: iustitia au-
tem & in pace & in bello, sicut <marginalia rendition="dagger">In cor. art.</marginalia>
dictum est.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Manifestum est quòd
iustitia legalis est præclarior inter om-
nes virtutes morales. Ratio est, quia bonum<-P>@@

<-P>commune est eius proprium obiectum.</P>
<P>  Secunda conclusio. Iustitia etiam parti-
cularis est præclarior inter alias virtutes mo
rales. Ratio est, quia est in nobiliori subie-
cto, & habet nobilius obiectum.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N præcedentibus articulis tradidit nobis
D. Tho. absolutam iustitiæ cognitione&#x0303;:
in hoc autem articulo cōparatiuam. Com-
paratur autem iustitia vniuersis alijs virtu-
tibus in 1. 2. quæst. 66. artic. 3. Vbi diffinitur
quòd virtutes intellectuales præstant sim-
pliciter loquendo omnibus moralibus: ac
proinde prudentia, quæ ratione subiecti, in-
ter intellectuales numeratur, excellentior
est quam aliæ virtutes morales: ac proinde
in præsenti solum comparat D. Tho. iusti-
tiam cum virtutibus moralibus præter pru-
dentiam. Nos autem non ita vniuersaliter
disputabimus de excellentia virtutis iusti-
tiæ, comparando illam cum alijs virtutibus
moralibus: sed solum cum misericordia.
Huius instituti duplex est ratio. Prima, quo
niam non potest haberi exacta notitia & co
gnitio comparatiua duorum extremorum,
nisi prius habeatur absoluta singulorum. At
vero hactenus non est habita absoluta co-
gnitio nisi misericordiæ, supra in quæst. 30.
Secunda ratio est. Quoniam D. Tho. sæpe
de decem virtutibus quærit eandem quæ-
stionem, An sint excellentiores reliquis. In
hac 2. 2. supra in quæst. 30. de misericordia.
De iustitia vero in præsenti artic. De religio
ne autem infra quæstio. 81. De obedientia
quæst. 104. De liberalitate quæst. 117. De
fortitudine in quæst. 123. De Patientia in
quæst. 136. de Temperantia quæst. 141. De
Virginitate quæst. 152. Et denique de Hu-
militate quæst. 161.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur breuiter, Vtrùm iustitia sit
præstantior quam misericordia. Ar-
guitur primo pro parte negatiua. Nam D.
supra quæst. 30. art. 4. ait, misericordiam es-
se præstantiorem omnibus virtutibus, quæ
ordinantur ad proximum.</P>
<P>  Secundò. Actus misericordiæ est multo
potior & potentior quàm actus iustitiæ. Er
go ipsa virtus. Probatur antecedens. Actus
misericordiæ est supplere & leuare miseriā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0082.jpg/>
@@1@<SE82>Quæst. LIX. De Jure. Artic. I. 65
<duolan 2><-P>proximi, actus autem iustitiæ est reddere
proximo quod suum est: sed leuare & sup-
plere defectus aliorum est potentioris agen
tis, ergo actus misericordiæ est præstantior
actu iustitiæ quæ potest esse inter æquales.</P>
<P>  Tertiò. Leuare omnem miseriam spiri-
tualem non solum à personis priuatis, sed
etiam à cōmunitate pertinet ad actum mise
ricordiæ, sed iste actus est diuinissimus &
præstantissimus, quo nullus maior excogi-
tari potest. Ergo misericordia inter omnes
virtutes præstantissima est à toto genere.</P>
<P>  Ad hoc dubium respondetur primo, ex
doctrina Caietani super istum articulum,
quòd cum misericordia, vt dictum est in-
cludat duos habitus. Alterum qui residet in
appetitu sensitiuo, & versatur circa passio-
nes. Alterum qui existir in voluntate & ver
satur circa operationes exteriores supplen-
tes miseriam alienam: prior quidem habi-
tus est imperfectior quàm habitus iustitiæ.
Et hoc probat D. Thom. in hoc artic. 12. Po
sterior vero habitus est multo præstabilior
virtute iustitiæ. Et hoc probant argumenta
facta in hoc dubio. Neque Diuus Tho. sibi
contrarius est, quoniam in præsenti articu-
lo, dicit iustitiam præstare omnibus virtuti
bus moralibus: loquitur enim de virtutibus
moralibus, quæ communiter inter morales
numerantur. At vero misericordia in poste
riori illa consideratione magis videtur per-
tinere ad virtutem Theologicam charitatis
quam ad irtutem moralem. Nam idcirco
Diuus Tho. disseruit de misericordia in tra
ctatu de charitate, ergo ibi non considera-
uit illā vt virtutem moralem, sic enim reser
uasser illum tractatum ad considerationem
de partibus potentialibus iustitiæ. Respon-
detur secundo, & fortassis melius ex doctri-
na Diui Tho. artic. 11. ad primum. quòd mi
sericordia humana est virtus adiuncta iusti
tiæ. Vnde comparatio hæc non fit nisi cum
alijs virtutibus quæ non sunt ipsi iustitiæ ad-
iunctæ. Nec mirum est, quòd virtus adiun-
cta cardinalivirtuti sit potior virtus simpli-
citer quam ipsa cardinalis, vt patet de reli-
gione quę potissima est post virtutes Theo
logicas, vt docet Diuus Tho. infra quęst. 81.
Versatur enim circa cultum Dei. Ad h&#x0169;c er
go modum dicimus, quòd misericordia hu<-P>@@

<-P>mana quanuis sit adiuncta virtuti cardinali
est potior virtus quam illa, vt probant argu
menta facta. Respondetur tertio, quòd quā
uis misericordia secund&#x0169; se in tota sua gene
ralitate & plenitudine possit supplere om-
nem miseriam alienam etiam totius mun-
di. Tamen humana misericordia quam in
præsenti comparamus cum humana iusti-
tia non est efficax tanti boni quod conside-
ratur tanquam obiectum plenarium miseri
cordiæ in communi, vt etiam includit diui
nam misericordiam: quinimo multum defi
cit humana misericordia ab efficacia exe-
quendi actum perfectum circa suum obie-
ctum. At vero iustitia etiam humana perfe
ctè operatur circa suum obiect&#x0169;: facit enim
perfectè æqualitatem circa illud, & pro-
pterea simpliciter loquendo humana iusti-
tia perfectior est quam humana misericor-
dia: quæ doctrina multum consonat cum
doctrina Diui Thomæ arti. 11. ad primum
& secundum argumentum.</P>
<Z><A+1>QVÆSTIO LIX.
De Iniustitia.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE consideran dum est
de iniustitia. Et circa hoc quæ
runtur quatuor.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iniustitia sit vitium spe-
ciale.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic procedi-<marginalia>Supra qō.|58. art. 5.|ad 3. & in|fra. q. 79.|artic. 2. ad|tertium.</marginalia>
tur. Videtur quòd iniusti
tia non sit vitium specia-
le. Dicitur enim primæ Ioan. 3. Om
ne peccatum est iniquitas. Sed ini-
quitas videtur idemesse quod iniu
stitia: quia iustitia est æqualitas quæ
dam. Vnde iniustitia idem videtur
esse, quod inæqualitas, siue iniqui
tas. Ergo iniustitia non est specia-
le peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea, Nullum speciale</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0083.jpg/>
@@1@<SE83>66 Quæst. LIX. De Jure. Artic. I.
<duolan 2><-P><A+1>peccatum opponitur omnibus vir
tutibus. Sed iniustitia opponitur
omnibus virtutibus. Nam quant&#x0169;
ad adulterium, opponitur castitati,
quantum ad homicidium, oppo-
nitur mansuetudini: & sic de alijs.
Ergo iniustitia non est speciale pec
catum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea, Iniustitia iustitiæ
opponitur, quæ in vol&#x0169;tate est. Sed
omne peccatum est in voluntate,
vt <marginalia rendition="dagger">Li. de dua|bus anima|bus ca. 10.|& 11. to-|mo. 6.</marginalia> Augustinus dicit. Ergo iniusti
tia non est speciale peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quòd iniustitia
iustitiæ opponitur. Sed iustitia est
specialis virtus. Ergo iniustitia est
speciale vitium.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd iniustitia est duplex. Vna qui
dem illegalis, quæ opponitur lega-
li iustitiæ. Et hæc quidem secund&#x0169;
essentiam est speciale viti&#x0169;, inquan
tum respicit speciale obiectum, sci
licet bonum commune quod con-
temnit. Sed quantum ad inten-
tionem est vitium generale, quia
per contemptum boni communis
potest homo ad omnia peccata de-
duci. Sicut etiam omnia vitia in-
quantum repugnāt bono commu-
ni iniustitiæ habe&#x0303;t rationem, quasi
ab iniustitia deriuata: sicut & suprà
de iustitia <marginalia rendition="dagger">Quæst. 58.|artic. 6.</marginalia> dictum est. Alio modo
dicitur iniustitia secund&#x0169; inæqua-
litatem quādam ad alterum, prout
scilicet homo vult habere plus de
bonis, puta diuitijs & honoribus:
& minus de malis, puta laboribus,
& dānis. Et sic iniustitia habet ma-
teriam specialem: & est particulare
viti&#x0169;, iustitiæ particulari opposit&#x0169;.</A+1></P>@@

<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
sicut iustitia legalis dicitur per cō-
parationem ad bonum commune
humanum, ita iustitia diuina dici-
tur per comparationem ad bonum
diuinum, cui repugnat omne pec-
catum: & secund&#x0169; hoc, omne pec-
catum dicitur esse iniquitas.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD sec&#x0169;dum dicendum, quòd
iniustitia etiam particularis opponi
tur indirectè omnibus virtutibus,
inquantum scilicet exteriores etiā
actus pertinent & ad iustitiam, &
ad alias virtutes morales, licet di-<marginalia>Ar. 9. pro|ced. qua$unclear</marginalia>
uersimodè, sicut supra † dictum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicend&#x0169;, quòd vo-
luntas sicut & ratio se extendit ad
materiam totam moralem, scilicet
ad passiones & ad operationes ex-
teriores, quæ sunt ad alterum, sed
iustitia perficit voluntatem solum,
sec&#x0169;dum quod se extendit ad ope-
rationes, quæ sunt ad alterum, &
similiter iniustitia.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Iniustitia illegalis non
est speciale vitium secundum essentiā,
sed generale secundum intentionem & im
perium.</P>
<P>  Secunda conclusio. Iniustitia particula-
ris habet particularem materiam, & est spe
cialius vitium.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N hoc articulo hoc solum obseruandum
est, quod cum opposita multiplicentur
tot modis vnum, quot & alterum: easdem
omnino diuisiones quas tribuimus iustitiæ,
consequenter debemus facere respectu in-
iustitiæ. Rursus eadem omnino materia cir
ca quam versatur iustitia est materia cir-
ca quam versatur iniustitia: quāuis ratio for
malis obiecti debeat esse differens. De hac
revideatur Arist. lib. 5. Ethic. c. 2.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0084.jpg/>
@@1@<SE84>Quæst. LIX. De Jure. Artic. II. 67
<duolan 2><Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm aliquis dicatur iniustus
ex hoc, quòd facit iniustum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic proce-<marginalia>Infra arti.|4. ad 14. et|5. Eth. lec.|13. et Psal.|35. princ.</marginalia>
ditur. Videtur quòd ali-
quis dicatur iniustus ex
hoc, quòd facit iniustum. Habitus
enim specificantur per obiecta, vt
ex suprà <marginalia rendition="dagger">1. 2. q. 54|artic. 2.</marginalia> dictis patet. Sed propri&#x0169;
obiectum iustitiæ, est iust&#x0169;: & pro-
prium obiectum iniustitiæ est iniu
stum. Ergo & iustus dicendus est
aliquis ex hoc, &#xA759; facit iustum: & in
iustus hoc, quòd facit iniustum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Philosophus dicit
in 5. <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|4. et 16. in|prin. et ca.|9. âmedio.|tom. 3.</marginalia> Ethicor. falsam esse opinione&#x0303;
quorundam, qui æstimant in pote-
state hominis esse, vt statim faciat
iniustum, & quòd iustus nō possit
minus facere iniustum, quàm iniu-
stus. Hoc autem non esset, nisi face
re iniustum esset proprium iniusti.
Ergo aliquis iudicādus est iniustus
ex hoc, quòd facit iniustum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Eodem modo se
habet omnis virtus ad proprium a-
ctum, & eade&#x0303; ratio est de vitijs op-
positis. Sed quic&#x0169;que facit aliquid
intemperatum, dicitur intempera
tus, ergo quicunque facit aliquid
iniustum, dicitur iniustus.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|6. tom. 5.</marginalia> Philoso
phus dicit in 5. Ethicorum, quòd
aliquis facit iniustum, & iniustus
non est.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut obiectum iustitiæ est ali
quid æquale in rebus exterioribus,
ita etiam obiectum iniustitiæ est ali
quid inæquale: prout scilicet alicui</A+1><-P>@@

<-P><A+1>attribuitur plus vel minus, quàm
sibi competat. Ad hoc autem obie
ctum comparatur habitus iniusti-
tiæ mediante proprio actu, qui vo-
catur iniustificatio. Potest ergo cō-
tingere, quòd qui facit iniustum,
non est iniustus dupliciter. Vno
modo propter defectum compa-
rationis ipsius operationis ad pro-
prium obiectum, quæ quidem reci
pit speciem & nomen à per se obie
cto, non autem ab obiecto per acci
de&#x0303;s. In his aute&#x0303; quæ sunt propter
fine&#x0303; per se dicitur aliquid quod est
intentum, per accidens aute&#x0303; quod
est præter intentionem. Et ideo si
aliquis faciat aliquid quod est iniu-
stum, non intendens iniustum fa-
cere (puta cùm hoc facit per igno-
rantiam, non existimans se iniust&#x0169;
facere) tunc nō facit iniustum per
se, & formaliter loquendo, sed so-
lùm per accidens, & quasi materia-
liter faciens id quod est iniustum.
Vnde & talis operatio non deno-
minatur iniustificatio. Alio modo
potest contingere propter defect&#x0169;
comparationis ipsius operationis
ad habitum. Potest enim iniustifi-
catio procedere quandoque quide&#x0303;
ex aliqua passione, puta iræ vel con
cupiscentiæ. Quādoque autem ex
electione: quando scilicet ipsa iniu
stificatio per se placet, & tunc pro-
priè procedit ab habitu, quia vni-
cuique habenti aliquem habitum
est secundum se acceptum, quod
conuenit illi habitui. Facere ergo
iniustum ex intentione & electio-
ne, est proprium iniusti secundum
quod iniustus dicitur, qui habet in</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0085.jpg/>
@@1@<SE85>68 Quæst. LIX. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>iustitiæ habitum: sed facere iniu-
stum præter intentionem, vel ex
passione, potest aliquis absque ha-
bituiniustitiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD Primum ergo dicendum,
quòd obiectum per se & formali-
ter acceptum, specificat habitum,
non autem prout accipitur mate-
rialiter & per accidens.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
non est facile cuiquam facere iniu-
st&#x0169; ex electione, quasi aliquid per
se placens, & nō propter aliud, sed
hoc proprium est habentis habit&#x0169;,
vt ibidem Philosophus dicit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
obiectum temperantiæ non est ali-
quid exterius constitutum, sicut
obiectum iustitiæ. Sed obiectum
temperantiæ, id est, temperatum,
accipitur solùm in comparatione
ad ipsum hominem. Et ideo quod
est per accidens & præter intentio
nem, non potest dici temperatum
nec materialiter nec formaliter, &
similiter neque intemperatum. Et
quantum ad hoc est dissimile in iu
stitia & in alijs virtutibus morali-
bus. Sed quantum ad comparatio-
nem operationis ad habit&#x0169;, in om-
nibus similiter se habet.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Duobus modis potest
contingere, quòd aliquis faciat iniu-
stum, & non sit iniustus secundum quòd
iniustus dicitur ab habitu iniustitiæ. Primo
quidem si faciat iniust&#x0169; præter intentione&#x0303;.</P>
<P>Sec&#x0169;do si faciat iniust&#x0169; ex aliqua passione.</P>
<P>  Secunda conclusio. Facere iniustum ex
intentione & electione est proprium iniu-
sti secundum quod iniustus dicitur ab ha-
bit u iniustitiæ.</P>@@

<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur in hoc articulo circa istas
cōclusiones D. Tho. Videntur enim
falsæ. Primo quidem, quoniam actio iniu-
riosa furti facta ex passione formaliter est
actus iniustitiæ, ergo facit hominem iniu-
stum formaliter. Quemadmodum etiam
qui fornicatur in loco sacro, quanuis forni-
cetur ex passione, & nollet cum muliere
esse ibi, nihilominus facit formaliter sacrile
gium, & ipse est sacrilegus, ergo imperti-
nens est quòd aliquis peccet ex passione, ad
hoc, quòd non sit formaliter vitium talis
speciei.</P>
<P>  Secundo arguitur. Omnis actus iniquus
siue ex ignorātia siue ex passione siue ex in-
tentione, contrariatur iustitiæ & corrumpit
illam, ergo poterit generare habitum con-
trarium iniustitiæ si sæpius multiplicetur.</P>
<P>  Tertio arguitur. Omnis actio iniuriosa
siue ex ignorantia siue ex passione siue ex
intentione fiat, si peccat&#x0169; mortale est auer-
tit hominem à Deo, & corrumpit omnes
virtutes infusas, imo etiam auertit homine&#x0303;
à Deo vt authore naturæ, & manetomnino
miser, ergo ille est iniustus.</P>
<P>  Denique arguitur. Si doctrina Diui Tho
mæ vera est, sequitur quòd habeat verum
in alijs vitijs contrarijs alijs virtutibus mora
libus: Cōseque&#x0303;s tamen est falsum, ergo, &c.
Probatur sequela, quoniam rationes Diui
Thomæ in articulo æqualiter proced&#x0169;t de
omnibus vitijs. Minor autem probatur ex
doctrina D. Thom. in solutione ad tertium.
Vbi docet, differentiā inter iniustitiā & alia
vitia: sicut est differentia inter iustitiam &
alias virtutes secundum comparationem ad
obiectum. In oppositum tamen est doctri-
na Arist. lib. 5. Ethic. capit. 8. quam explicat
Diuus Thomasin art.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione difficultatis sit prima cō
clusio. Rectè & verè Arist. & morales
philosophi illum sequuti attribuunt soli a-
ctioni iniustitiæ ex intentione & electione
factæ, vt sit propria hominis iniusti faciatq&#x0301;;
iniustum.</P>
<P>  Pro intelligentia huius conclusionis. No
tandum est, quòd in duplici sensu potest ve
rificari & probari. Vno modo, vt iniustus
accipiatur pro homine iniusto secund&#x0169; ha-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0086.jpg/>
@@1@<SE86>Quæst. LIX. De Jure. Artic. III. 69
<duolan 2><-P>bitum iniustitiæ. Alio modo vt propri&#x0169; ac-
cipiatur pro eo &#xA759; alicui conuenit primo &
per se & maximè formaliter. Probatur ergo
conclusio in priori sensu: quoniā quanuis sit
ver&#x0169;, &#xA759; attenta facultate liberi arbitrij possit
aliquis homo prorumpere prima vice in
actum iniustitiæ ex electione & intentione
factum: tamen moraliter loquendo hoc nō
contingit. Nemo enim repente fit summus
neque in virtute neque in vitio. Est igitur ar
gument&#x0169;. Actus iniustitiæ ex electione &
intentione, est summus actus in illo genere
actus & vitij, ergo qui illum exercet habet
habit&#x0169; iniustitiæ. Et cōfirmatur, quoniam si
cut virtus est dispositio perfecti ad optim&#x0169;:
ita vitium, vt dicitur 7. Physicor. est disposi
tio imperfecti ad pessimum. Sed hæc dispo
sitio non acquiritur quolibet actu imperfe-
cto, sed necesse est per incrementa procede
re siue in bono siue in malo, ergo qui iam
peccat ex intentione & electione circa tale
obiectum habituatus est respectu illius.</P>
<P>  Deinde probatur cōclusio in alio sensu.
Iniustum nō ex intentione & electione vo-
litum, quāuis sit præuisum & cognitum: nō
est per se primo volitum licet possit dici,
per se secundò volitum. Similiter iniustum
ex ignorantia & passione volit&#x0169; non est per
se & directè volit&#x0169;, sed indirectè vel inter-
pretatiuè, ergo sola actio iniusta ex inten-
tione & electione habet &#xA759; sit propria pri-
mo & per se hominis iniusti. Reliquæ vero
actiones etiam iniustæ non habent hoc pri-
mò & per se & formaliter, sed per se secun-
dò, vel indirectè vel per accidens & inter-
pretatiuè. Antecedens probatur, quoniā in
moralibus finis expressè intentus specificat
actum formalissimè: sicut in numeris vlti-
ma vnitas superueniens datspeciem nume-
ro, ergo actus iniustitiæ exercitus ex inten-
tione & electione talis finis, est proprius &
formalissimus iniustitiæ habitus.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Doctrina D. Tho. etiā
habet verum in vniuersis vitijs, vt rationes
factæ probant: sed quoniā alia vitia præter
iniustitiā, versantur circa passiones, visum
est aliquibus &#xA759; illa operatio in alijs vitijs di
catur fieri ex passione, quæ fit ex passione
circa aliam materiā, non circa propriam il-
lius vitij. Quoniā aliâs omnis actio vitiosa<-P>@@

<-P>esset ex passione in illis vitijs. Nobis tamen
non placet hæc intelligentia. Est enim diffe
rentia inter incontinentem & intemperat&#x0169;.
&#xA759; quanuis vterq&#x0301;; se exerceat circa passiones
non moderando illas: tamen incōtinens di-
citur peccare ex passione: intemperatus au-
tem ex habitu & electione. Ratio est huius
differentiæ, quoniam ille dicitur peccare ex
passione, qui præuenitur ab aliqua passione
ab eaq&#x0303;; irritatur, quæ non est sibi vol&#x0169;taria
vel non omnino voluntaria. At vero quādo
aliquis iam habet habitum intemperantiæ,
iā ipsæ passiones vol&#x0169;tarię sunt, & aliquādo
imo & sæpè vol&#x0169;tariè incita{t$} atq; irritatur.
Atq; hoc pacto etiā in materia inte&#x0303;perātiæ
inuenietur aliquis qui non peccet ex passio
ne, sed ex habitu & intentione & electione.</P>
<P>  Ad argumenta in opposit&#x0169; respondetur.
Ad prim&#x0169; &#xA759; actio iniustitiæ facta ex passio
ne à sciente & vidente &#xA759; est iniustitię actio,
magis accedit ad formalitatem vitij iniusti-
tiæ, quā ea quæ sit ex ignorantia. Vtraq&#x0301;; ta-
men nō est per se primò actio iniustitiæ sed
per accidens intenta vel per se secundò.</P>
<P>  Ad sec&#x0169;d&#x0169; respōdetur, solā actione&#x0303; quæ
fit per seprimo ex inte&#x0303;tione & electione cō
trariari &#xA751; se primo virtuti iustitiæ: & præsup
ponit moraliter loque&#x0303;do habit&#x0169; iniustitiæ.</P>
<P>  Ad terti&#x0169; respondetur, &#xA759; non sol&#x0169; apud
Theologos, sed etiā apud philosophos mo
rales ver&#x0169; est &#xA759; vnicus actus iniustitiæ, qui
est peccat&#x0169; mortale, corr&#x0169;pit omnes infusas
virtutes. Sed tamen ex virtutibus acquisitis
semper manet quædā habitualis dispositio
virtutis ad bonum: neque statim vnico actu
generatur habitus vitij.</P>
<P>  Ad quart&#x0169;, ex doctrina D. Tho. respōde
tur, &#xA759; potius inde colligitur nostra secunda
cōclusio. Quanuis aliqualis differentia assi-
gnetur à D. Tho. inter iust itiam & alias vir
tutes: & consequenter inter actionem iniu-
stitiæ & actionem aliorum vitiorum.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm aliquis poßit pati iniu-
stum, volens.</A+1></negEZ><marginalia>Inf. q. 66.|art. 4. cor.|Et. 5. Eth.|lec. 12. 13.|& 14.</marginalia>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Terti&#x0169; sic proceditur.
Videtur, &#xA759; aliquis possit
pati iniustum volens. Iniu</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0087.jpg/>
@@1@<SE87>70 Quæst. LIX. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P><A+1>stum enim est inæquale vt <marginalia rendition="dagger">Art. præ-|ced.</marginalia> dictum
est. Sed aliquis lædendo seipsum,
recedit ab æqualitate, sicut & læ-
dendo alium. Ergo aliquis potest
sibiipsi facere iniustum sicut & al-
teri. Sed quicunque facit sibi iniu-
stum, volens facit. Ergo aliquis vo-
lens potest pati iniustum, maximè
à seipso.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Nullus sec&#x0169;dum
legem ciuilem punitur, nisi pro-
pter hoc, quòd facit aliquam iniu-
stitiam. Sed illi qui interimunt se-
ipsos, puniuntur secundum legem
ciuitatum in hoc, quòd priuaban-
tur antiquitus honore sepulturæ:
vt patet per <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|vlt. paulo|à prin. to-|mo. 5.</marginalia> Philosophum in 5. E-
thicorum. Ergo aliquis potest face-
re sibiipsi iniustum: & ita contin-
git, quòd aliquis iniustum patiatur
volens.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Nullus facit iniu-
stum nisi alicui patienti iniustum.
Sed contingit, quòd aliquis faciat
iniustum alicui hoc volenti, puta si
ven dat ei rem carius quàm valeat.
Ergo contingit aliquem volentem
aliquid iniustum pati.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quòd iniustum
pati est oppositum ei, quod est in-
iustum facere. Sed nullus facit in-
iustum, nisi volens: ergo per oppo-
situm nullus patitur iniustum nisi
nolens.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd actio de sui ratione procedit
ab agente, passio autem secundum
propriam rationem est ab alio. Vn-
de non potest esse idem secundum
idem agens & patiens, vt dicitur in
tertio & octauo <marginalia rendition="dagger">Li. 8. tex.|40. to. 2.</marginalia> Physicor. Princi-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>pium autem proprium agendi in
hominibus est voluntas, & ideo il-
lud propriè, & per se homo facit,
quod volens facit. Et è contrariò il-
lud &#xA753;priè homo patitur quod præ-
ter voluntatem suam patitur, quia
inquantum estvolens, principium
est ex seipso. Et ideo inquātum est
huiusmodi, magis est agens, quàm
patiens. Dicendum est, ergo quòd
iniust&#x0169; per se, & formaliter loquen
do, nullus potest facere nisi volens,
nec pati nisi nolens. Per accidens
autem & quasi materialiter loquen
do, potest aliquis id quod est de se
iniustum, vel facere nolens (sicut
cùm quis præter intentionem ope
ratur) vel pati volens, sicut cùm ali-
quis plus alteri dat sua voluntate,
quàm debeat.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
cùm aliquis sua voluntate dat ali-
cui id quod ei non debet, non facit
nec iniustitiam, nec inæqualitate&#x0303;.
Homo enim per suam voluntatem
possidet res: & ita non est præter
proportionem si aliquid ei subtra-
hatur secundum propriam volun-
tatem, vel à seipso, vel ab alio.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
aliqua persona singularis potest du
pliciter considerari. Vno modo se-
cundum se. Et sic si sibi aliquod no
cumentum inferat, potest quidem
habere rationem alterius peccati,
putà intemperantiæ vel impruden
tiæ: non tamen rationem iniusti-
tiæ: quia sicut iustitia semper est ad
alterum, ita & iniustitia. Alio mo-
do potest cōsiderari aliquis homo,
inquantum est aliquid ciuitatis, sci</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0088.jpg/>
@@1@<SE88>Quæst. LIX. De Jure. Artic. III. 71
<duolan 2><-P><A+1>licet pars: vel inquātum est aliquid
Dei, scilicet creatura & imago. Et
sic qui seipsum occidit, iniuriam
quidem facit non sibi: sed ciuitati
& Deo: & ideo punitur tam secun-
dum legem diuinam, quam secun-
dum legem humanam, sicut & de
fornicatore Apostolus dicit: Si quis
templum Dei violauerit, disperdet
ipsum Deus.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
passio est effectus actionis exterio-
ris. In hoc autem quod est facere
& pati iniustum, id quod materia-
liter est, attenditur secundum id
quod exterius agitur, prout in se<marginalia>Arti. præ-|ceden.</marginalia>
consideratur, vt † dictum est. Id au
tem quod est ibi formale & per se,
attenditur secundum voluntatem<marginalia>In cor. &|arti. præce|den.</marginalia>
agentis & patientis, vt ex † dictis
patet. Dicendum est ergo quòd ali
quem facere iniustum, & alium pa-
ti iniustum, materialiter loquen-
do, semper se concomitantur. Sed
si formaliter loquamur, facere ali-
quis potest iniustum, intendens in-
iustum facere: tamen alius non pa-
tietur iniustum, quia volens patie-
tur. Et econuerso potest aliquis pa-
ti iniustum, si nolens id quod est in
iustum, patiatur: & tamen ille qui
hoc facit ignorans, non faciet in-
iustum formaliter, sed materialiter
tantum.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima cōclusio. Per se & formaliter nul
lus potest iniustum vel facere nolens,
vel pati volens.</P>
<P>  Secunda conclusio. Per accidens vel qua
si materialiter potest aliquis iniust&#x0169; vel no-
lens facere vel volens pati.</P>@@

<P>  Vtraq&#x0301;ue conclusio huius articuli desum
pta est ex doctrina Arist. libr. 5. Ethicorum
cap. 9. Et quidem prima conclusio habetur
expressa in illa regula iuris: scienti & confen
tienti non fit iniuria. libr. 6. regula. 27. & de-
sumpta est hæc regula ex lege nemo. ff. de
regulis iuris.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>N</INI2>Otandum est circa primam conclu-
sionem & illam regulam iuris. Pri-
mò &#xA759; consensus & vol&#x0169;tas eius, qui patitur
iniustum nō debet oriri ex ignorantia: quia
talis consensus ex ignorantia ortus censetur
inuoluntarius: quoniam ignorantia inuol&#x0169;-
tarium causat. 1. 2. quæst. 76. Quocirca talis
consensus non tollit rationem formalem in
iusti. Et ita regula citata inquit, Scienti & cō
sentienti. Secundò, &#xA759; consensus patientis in-
iustum non debet oriri ex iniustitia aut vio
lentia inferentis iniustum, sed ex libera &
spontanea vol&#x0169;tate ipsius patientis. Nā aliâs
non erit consensus liber & voluntarius, sed
habebit aliquid admixtum inuoluntarij.
Consensus autem mixtus ex voluntario &
inuoluntario non aufert rationem forma-
lem iniusti: vt colligitur ex his quæ dici so-
lent. 1. 2. quæst. 6. v. g. Si quis latroni minan
ti mortem, voluntario actu offerat pecu-
niā, vt saluet vitam: reuera patitur iniustum
à latrone suscipiente pecuniam: quoniam
illa voluntaria oblatio pecuniæ non est pu-
ra, sed mixta ex voluntario & inuoluntario:
trahit enim originem ex violentia à latrone
illata. Similiter qui f&#x0153;neratori soluit vsuras
iniustum patitur formaliter: quia voluntas
soluendi vsuras dimanauit ex iniustitia f&#x0153;-
neratoris exigentis vsuras: atque adeò est
voluntas mixta.</P>
<P>  Tertiò notandum est, quòd in casu pri-
mæ cōclusionis. Is qui infert iniustum, post
quam illi constiterit de libero consensu pa-
tientis, ad nullam tenetur illi cōpensatione&#x0303;
aut restitutione&#x0303; faciendā: quia reuera ille pa
tiens non fuit passus iniustum. v. g. qui exi-
stimans se furari centum postea certo co-
gnouerit, Petrum liberè consensisse in abla-
tione illorum centum, nō tenetur ei aliquid
restituere. Consultò dixi &#xA759; ipsi patienti iniu
stum non tenetur satisfacere: quoniam pote<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0089.jpg/>
@@1@<SE89>72 Quæst. LIX. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>rit contingere quòd licet non teneatur sa-
tisfacere ipsi patienti, teneatur tamen al-
teri qui passus est iniustitiam formaliter.
v. g. Si quis prodigus habens vxorem &
filios erogauerit prodige Petro omnem
suam substantiam: Petrus nullam tenebi-
tur facere restitutionem ipsi prodigo: te-
netur tamen vxori & filijs, qui habent
ius vt ex illis bonis alantur: cui iuri isti non
cesserunt.</P>
<P><INI2>S</INI2>Ed his suppositis arguitur contra primā
conclusionem præsertim contra secun-
dam partem. Primo qui libero consensu se-
metipsum alteri tradit, vt interficiatur aut
vulneretur patitur formaliter iniustum, si
occidatur aut vulneretur: & tamen sup-
ponimus illum simpliciter esse volentem,
ergo, &c.</P>
<P>  Secundò arguitur. Si pater filiam virgi-
nem voluntariè tradat alicui, vt abutatur il-
la: & similiter maritus tradat vxorem ali-
cui; formaliter patiuntur iniuriā ab illo qui
vitiat virginem & vxore aliena vtitur, ergo.
Probatur antecedens. Nam qui in illo casu
virginem deflorauerit committit viti&#x0169; stu-
pri. Similiter qui vxore illa vtitur, commit-
tit adulterium. Sed in his duobus vitijs præ-
sertim in adulterio intrinsecè clauditur ra-
tio iniustitiæ, secundum communem opi-
nionem.</P>
<P>  Ad hæc argumenta interpretes D. Tho.
respondent, &#xA759; bona quibus homo vtitur
sunt in duplici differentia: quædā pertinent
ad nostrum dominium perfectè: ita vt per
facultatem arbitrij possimus illis liberè vti.
Huiusmodi sunt bona externa: vt pecunia
& alia quæ pecunijs comparantur. Quæ dā
vero bona sunt, quibus non vtimur per ple-
num dominium: sunt tamen à natura nobis
concessa & tradita in nostrā tutelam & cu-
stodiam: ita quòd potius sumus custodes
illorum, quam domini. Huiusmodi sunt il-
la omnia bona de quibus procedunt duo ar
gumenta facta. Etenim vita & membra no-
stra, quanuis illis vtamur, non tamen plen&#x0169;
eorum do minium habemus. Habemus ta-
men ius custodiendi & seruandi huiusmo-
di bona nobis concessum à natura. Imo &
stricta obligatione naturali custodire tene-
mur huiusmodi bona. Similiter pater iure<-P>@@

<-P>naturæ est custos virginitatis filiæ, quam te-
netur custodire naturali obligatione: sicut
tenetur vir vxoris corpus custodire. Hac er
go supposita distinctione dicunt, quòd pri-
ma conclusio Diui Thomæ limitanda est
ad bona primi generis: in quibus vniuersa-
liter est verum nullum posse iniustum pati,
si ipse fuerit spontaneus & vol&#x0169;tarius. Quo
niā eiusmodi bona plenario dominio subij-
ciuntur nostræ voluntati. Secùs est autem
in bonis secundi generis, quor&#x0169; homo non
tam est dominus quàm custos à natura desi
gnatus. Ista solutio & limitatio conclusio-
nis secundæ colligitur apertè ex solutione
ad primum huius articuli. Contra istam ta-
men solutionem est argumentum: si custos
vinearum consentiat liberè aliquem deua-
stare vineam: deuastator ille licet iniustum
faciat contra verum dominum vineæ: nul-
lam tamen iniustitiam facit ipsi custodi. Et
non alia ratione, nisi quia liberè consentit
ipse custos, ergo quanuis homo non sit do-
minus suorum membrorum: sed tantum
custos, nihilominus si ipse consentiat liberri
mè in abscisionem alicuius membri, nullā
patietur iniuriam. Sic dic&#x0169;t ex mente domi
ni Caietani infra quæst. 154. arti. 6. circa pri
mum dubium. Quòd homo nullum ha-
bet ius aut dominij aut custodię supra me&#x0303;-
bra corporis sui, quod habeat ortum ex eius
libera voluntate. Sed totum huiusmodi ius
originatum est à natura & à naturæ auto-
re: quocirca homo per liberā voluntatem
non potest cedere iuri quod habet ad cu-
stodiendum membra sua, atque adeò qui
ipsa læserit lædet similiter hoc ius custodiæ,
& ex consequenti irrogabit iniuriam ipsi
homini, qui est custos. Secus autem est in
custode vinearum aut aliarum huiusmodi
rerum, cui competit ius custodiendi non
ab autore naturæ: sed ex libera eius volun-
tate acceptante hoc ius custodiæ. Contra
hanc tamen solutionem replicatur. Primò,
supponamus aliquem custodem vinearum
aut agrorum non propria voluntate acqui-
sisse ius & obligationem custodiendivineas
& alia bona huiusmodi: sed ex imperio le-
gis aut superioris iudicis compelle&#x0303;tis ipsum
etiam repugnantem. Tunc ius quod iste
habet custodiendi non pendet ab eius vo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0090.jpg/>
@@1@<SE90>Quæst. LIX. De Jure. Artic. III. 73
<duolan 2><-P>luntate, & ex consequenti neque potest ip-
se pro sua vol&#x0169;tate & libertate cedere huic
iuri, neque excutere à se obligationem cu-
stodiendi. Et nihilominus si ipse consen-
tiat liberè in deuastatione vineæ, nulla illi
fit iniuria: quanuis ipsemet consentiens,
& deuastator vineæ iniustitiam faciant do-
mino vineæ, ergo eadem ratione quanuis
homo non possit pro sua voluntate cede-
re iuri sibi tradito à natura custodiendi
membra: si tamen libere consenserit in læ-
sionem sui corporis, nullam iniustitiam pa-
tietur. Et confirmatur, quòd quis ex præ-
cepto naturæ ius habeat & obligationem
custodiendi aliqua bona, aut vero ex præ-
cepto legis positiuæ: nihil aliud refert nisi
quòd ille, si non custodiat, violabit ius &
legem naturæ: Iste vero violabit ius posi-
tiuum & legem humanam: quod erit le-
uius peccatum, ergo nihil refert ad nostr&#x0169;
propositum quòd aliquis ex lege naturæ sit
custos aut vero ex lege positiua.</P>
<P>  Secundò implicat contra dictione&#x0303;, quòd
aliquis patiatur iniustum formaliter in eo
in quo est spontaneus & voluntarius absque
vlla inuoluntarij admixtione, ergo est im-
possibile, quòd quis volens & sciens con-
sentiat in læsionem sui corporis, & quòd
in tali læsione iniustum formaliter patia-
tur, vndecunque illi competat ius custo-
diendi corpus suum. Probatur antecedens
ex ratione Diui Thomæ in hoc articulo.
Nam is qui est volens & consentiens, non
est patiens, sed potius agens moraliter lo-
quendo respectu eius quod vult, ergo si-
cuti est impossibile quòd quis sibi ipsi fa-
ciat iniustitiam: ita est impossibile quòd
in eo in quo est volens & consentiens, in-
iustum formaliter patiatur. Nam in tali ca-
su potius sibi ipsi iniustitiam faceret quam
illam ab alio pateretur. Quia vt dicit Di-
uus Thomas, ille potius est agens quam
patiens.</P>
<P>  Ad hæc argumenta viri docti vt respon-
deant, ita meditantur, quòd in homine di-
stinguenda est secundùm rationem duplex
voluntas. Altera est voluntas naturæ & est
illa quæ conformatur naturali inclinatio-
ni, & quæ regulatur non per discursum
rationis: sed per iudicium insitum & præ-<-P>@@

<-P>script&#x0169; à natura mensuratur. Huiusmodi est
voluntas qua appetimus esse viuere & alia
huiusmodi bona nobis omnino connatura-
lia. Altera est voluntas rationalis quæ non
oritur totaliter ex naturali inclinatione, ne-
que regulatur per iudicium insitum à na-
tura: sed per discursum rationis & per ra-
tiones excogitatas ab intellectu. Vt est vo-
luntas qua quis vult comparare diuitias.
Hæc distinctio colligitur ex doctrina Di-
ui Thomæ & Caietani 1. 2. quæstione 30.
articulo. 3. Per quam distinctionem non
intendimus distinguere duas potentias in
homine: sed vnam & eandem potentiam
voluntatis comparamus ad diuersa obiecta
& ad distinctas ipsius operationes.</P>
<P>  Secundò est notandum, quòd ius illud
& illa obligatio quæ reperiuntur in homi-
ne ad custodiendum quæ retulimus in duo
bus argumentis bona, per se primò non
pertinent ad voluntatem rationalem sed ad
voluntatem naturæ, eo quòd habent omni-
modam connaturalitatem cum humana na
tura: quanuis verum sit quòd voluntas ra-
tionalis tenetur se conformare in hac par-
te cum voluntate naturæ, quòd si non fe-
cerit peccabit mortaliter.</P>
<P>  His suppositis, ad propositam dubita-
tionem dicunt: quòd is qui voluntarius
consentit in læsione membrorum sui cor-
poris, est quidem voluntarius voluntate
rationali, dissentit tamen & repugnat vir-
tualiter per voluntatem naturæ. Quocir-
ca simpliciter patitur iniustum formali-
ter: quoniam dissentit & repugnat læsio-
ni per illam voluntatem naturæ, ad quam
per se primò spectant ius & obligatio cu-
stodiendi illæsa membra omnia sui cor-
poris. Ex quo sequitur, quòd si quando
liberè contigerit, vt homo liberè consen-
tiat in læsione sui corporis, non solum per
voluntatem rationalem verumetiam per
voluntatem naturæ qui ita consenserit non
patietur sormaliter iniustum. Verbi gra-
tia, si quispiam offerat brachium veneno
infectum, vt scindatur propter bonum to-
tius suppositi, quod est præstantius quàm
bonum vniuscuiusque membri, quorum
quodlibet ordinatur ad bon&#x0169; totius, & pro-
pter illud naturaliter se exponit periculo,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0091.jpg/>
@@1@<SE91>74 Quæst. LIX. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>nullam patietur iniustitiā ab eo qui secuerit
brachium, eo quòd non solum voluntate
rationali, sed etiam voluntate naturæ, quæ
inclinat magis ad bonum totius suppositi,
quā particularis membri, consentit liberè in
sectione brachij. Ex his putant soluta duo
illa priora argumenta contra primam con-
clusionem.</P>
<P>  Cæterum ad replicas duas contra solu-
tionem desumptam ex Caietano quęstione
154. Respondent ad primam negando con
sequentiam. Ratio discriminis est, quoniam
illud ius seu obligatio custodiendi quæ ori-
tur ex lege positiua siue ex præcepto supe-
rioris, non pertinet per se primò ad volunta
tem naturalem sed ad voluntatem rationa-
lem, per quam tenemur subijcere nos legi
& superioris præcepto. Vnde qui per vo-
luntatem rationalem consenserit: simplici-
ter consentit in his quæ pertinent ad huius-
modi leges: atque adeò nullum patitur iniu
stum. Secus est autem in illo iure naturali
quod nobis competit ex ipsa natura. Ad cō
firmationem respondetur, quòd præter il-
lud discrimen assignatum in ipsa confirma-
tione, reperitur aliud assignatum ibidem.</P>
<P>  Ad secundam replicam respondetur cō-
uincere quòd qui offert membrum corpo-
ris læsioni non patitur iniustum, si attenda-
mus voluntatem rationalem per quam con
sentit læsioni. Secus est autem si atte&#x0303;damus
voluntatem naturæ quia per illam non con
sentit: quin potius repugnat & ex conse-
quenti patitur iniustum. Sed nos in materia
de homicidio aliter philosophabimur. N&#x0169;c
autem sequamur hanc sententiam. Ex qua
sequitur quòd qui infert iniustum in illis tri
bus casibus propositis in duobus argumen-
tis cōtra primam conclusionem, si materia
sicapta reparari satisfactione vel restitutio-
ne, tenetur homo satisfacere & restituere
dam num illatum in illis bonis, quantum-
cunque patiens consenserit. Patet ex dictis,
quia omne damnum per iniustitiam illat&#x0169;
teparandum est secundùm legem iustitiæ,
si fuerit illatum in materia reparabili. An ve
ro materia horum bonorum in quibus in-
fertur detrimentum volenti sit reparabilis
necne, alibi est explicandum: quoniam nō
est huius loci.</P>@@

<P>  Circa vtranque conclusionem articuli
notandum est, quòd vt liber consensus pa-
tientis tollat formalem rationem iniusti: nō
satis fuerit, quòd vtcunque sit liber consen-
sus: sed necesse est, vt respectu inferentis in-
iustum sit simpliciter liber consensus absq;
vlla inuoluntarij admixtione. v. g. c&#x0169; Chri
stus patiebatur mortem simpliciter erat vo
luntarius: oblatus enim est quia ipse voluit.
Et nihilominus consensus eius voluntarius
non abstulit rationem formalem iniustitiæ
à morte illata à Iudæis: quoniam ille con-
sensus Christi oriebatur ex charitate Patris,
& ex charitate qua homines diligebat: iuxta
illud quod ipse dixit Ioann. 18. Vt cogno-
scat mundus quia diligo Patrem, & sicut
mandatum dedit mihi Pater sic facio: Sur-
gite, eamus hinc, scilicet, ad subeundam
mortem. Respectu tamen eorum qui vi-
tam ab illo auferebant nullum habuit con-
sensum: sed patientissimam tantum toleran
tiam: atque adeo simpliciter patiebatur in-
iustum ab illis. Proportionabiliter dicend&#x0169;
de martyribus.</P>
<P>  Circa solutionem ad secundum notan-
dum est, quòd cum docet Diuus Thomas,
quòd is qui se interficit si cōsideretur vt pri-
uata persona committit vitium intempe-
rantiæ, non loquitur generaliter: sed de illo
tantum qui se interficit per immoderatum
vsum cibi aut potus. Maiorem autem ha-
bet difficultatem id quod asserit D. Tho-
mas, quòd qui se interimit peccat peccato
imprudentiæ: quoniam vix potest contin-
gere quòd aliquis peccet contra pruden-
tiam, quin simul delinquat aduersus aliam
peculiarem virtutem. Non ergo fecit satis
D. Thom. assignando vitium impruden-
tiæ: sed oportebat explicare aliud peculia-
re vitium.</P>
<P>  Respondetur, quòd qui seipsum inter-
ficit per se primò peccat contra propriam
charitatem qua naturaliter seipsum tenetur
diligere. Hæc autem charitas non est aliqua
specialis virtus: sed potius est inclinatio na-
turalis quæ est radix aliarum virtutum mo-
rali&#x0169;. Quocirca vt D. Tho. assignaret virtu-
tem aliquā moralem contra quā delinquit
is qui se interimit, confugit ad prudentiam
quæ est virtus quæ generaliter violatur in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0092.jpg/>
@@1@<SE92>Quæst. LIX. De Jure. Artic. IIII. 75
<duolan 2><-P>omni opere vitioso: sed specialiori quadam
ratione violatur per huiusmodi interfectio-
nem: imprudentissimus enim reputatur ille
qui seipsum interficit.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm quicunque facit iniu-
stum, peccet mortaliter.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi<marginalia>Inf. q. 69.|ar. 1. co. &|q. 70. art.|4. eo. & q.|110. ar. 3.|cor.</marginalia>
tur. Videtur, quòd non
quicunque facit iniust&#x0169;,
peccet mortaliter. Peccatum enim
veniale mortali opponitur. Sed quā
doque veniale peccatum est, quòd
aliquis faciat iniustum. Dicit enim
Philosophus <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 8.|in fi. to. 5.</marginalia> in 5. Ethic. de iniu-
sta agentibus loquens: Quæcunq;
non solùm ignorantes, sed & pro-
pter ignorantiam peccant, venialia
sunt: ergo non quicunque facit in-
iustum, mortaliter peccat.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Qui in aliquo par
uo iniustitiam facit, parum à me-
dio declinat. Sed hoc videtur esse
tolerabile, & inter minima malo-
rum computandum, vt patet per
Philosophum <marginalia rendition="dagger">Li. 2. cap.|vlt. circa|fin. tom. 5.</marginalia> in 2. Ethicor. Non
ergo quicunq; facit iniustum, pec-
cat mortaliter.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Charitas est mater
omnium virtutum, ex cuius con-
trarietate aliquod peccatum dici-
tur mortale. Sed nō omnia peccata
opposita alijs virtutibus sunt mor-
talia: ergo etiam neque facere iniu
stum semper est peccat&#x0169; mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra. Quicquid est con-
tra legem Dei, est peccatum mor-
tale. Sed quic&#x0169;que facit iniustum,
facit contra præceptum legis Dei:
quia vel reducitur ad furtum, vel</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ad adulterium, vel ad homicidi&#x0169;,
vel ad aliquid huiusmodi, vt ex se-
quentibus <marginalia rendition="dagger">Quæst. 64.|& sequen.</marginalia> patebit: ergo quicunq;
facit iniustum, peccat mortaliter.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut suprà <marginalia rendition="dagger">Quæst. 24.|art. 12. &|1. 2. q. 72.|art. 5.</marginalia> dictum est, cùm
de differentia peccatorum agere-
tur, pec catum mortale est quod cō
trariatur charitati per quam est ani
mæ vita. Omne autem nocumen-
tum alteri illatum, ex se charitati
repugnat, quæ mouet ad vole&#x0303;dum
bonum alterius: & ideo cùm iniu-
stitia semper consistat in nocumen
to alterius, manifestum est quòd fa
cere iniust&#x0169;, ex genere suo est pec-
catum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
illud verbum Philosophi intelligi-
tur de ignorantia facti, quam ipse
vocat ignorantiam particularium
circunstantiarum, quæ meretur ve
niam: non autem de ignorantia iu-
ris, quæ non excusat. Qui autem
ignorans facit iniustum, non facit
iniustum, nisi per accidens: vt <marginalia rendition="dagger">Artic. 2.</marginalia> su-
pra dictum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
ille qui in paruis facit iniustitiam,
deficit à perfecta ratione eius quod
est iniustum facere, inquantum po
test reputari non esse omnino con-
tra voluntatem eius, qui hoc pati-
tur: puta si auferat aliquis alicui vn&#x0169;
pom&#x0169; vel aliquid tale, de quo pro-
babile sit, quòd ille inde non læda-
tur, nec ei displiceat.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
peccata quæ sunt contra alias virtu
tes, nō semper sunt in nocument&#x0169;
alterius, sed importāt inordinatio-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0093.jpg/>
@@1@<SE93>76 Quæst. LX. De Jure. Artic. I.
<duolan 2><-P><A+1>nem quandam circa passiones hu-
manas. Vnde non est similis ratio.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Omnis qui facit iniu-
stum peccat mortaliter ex genere suo.</P>
<P>  Secunda conclusio. Ex leuitate materiæ
potest contingere quòd tantum peccet ve-
nialiter: imo & &#xA759; nullum peccatum com-
mittat: quia qui patitur censetur vol&#x0169;tarius.</P>
<Z><A+1>QVÆSTIO LX.
De Iudicio.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>P</INI2>OSTEA considerand&#x0169; est de
iudicio. Et circa hoc quærun-
tur sex.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<P><A+1>&#x00B6; Vtrùm iudici&#x0169; sit actus iustitiæ.</A+1></P>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic procedi-<marginalia>Infr. q. 63.|ar. 4. co. &|Isa. 5. lect.|6. princ.|Li. 1. c. 3.|tom. 5.</marginalia>
tur. Videtur, quòd iudi-
cium non sit actus iusti-
tiæ. Dicit enim † Philosophus in 1.
Ethicorum, quòd vnusquisque be-
ne iudicat quæ cognoscit: & sic iu-
dicium ad vim cognoscitiuam per
tinere videtur. Vis autem cognosci
tiua per prudentiam perficitur, Er-
go iudicium magis pertinet ad pru
dentiam, quàm ad iustitiam, quæ
est in voluntate: vt <marginalia rendition="dagger">Quæst. 58.|art. 4.</marginalia> dictum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Apostolus dicit 1.
ad Corint. 2. Spiritualis iudicat om
nia. Sed homo maximè efficitur spi
ritualis per virtute&#x0303; charitatis, quæ
diffunditur in cordibus nostris per
Spiritum sanctum qui datus est no
bis: vt dicitur Roman. 5. ergo iudi-
cium magis pertinet ad charitatem
quàm ad iustitiam.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Ad vnamquanq;</A+1><-P>@@

<-P><A+1>virtutem pertinet rectum iudici&#x0169;
circa propriam materiam: quia vir-
tuosus in singulis est regula & men
sura, secundùm Philosoph&#x0169; in lib.
Ethic. <marginalia rendition="dagger">Lib. 3. E.|thic. ca. 3.|ad fin. to-|mo. 5.</marginalia> Non ergo iudicium magis
pertinet ad iustitiam quàm ad alias
virtutes morales.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Iudicium videtur
ad solos iudices pertinere. Actus
autem iustitiæ inuenitur in omni-
bus iustis. Cùm ergo non soli iudi-
ces sint iusti, videtur quòd iudici&#x0169;
non sit actus proprius iustitiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est quod in Psal. 93.
dicitur: Quoadusque iustitia con-
uertatur in iudicium.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
&#xA759; iudicium propriè nominat act&#x0169;
iudicis, inquantum iudex est. Iu-
dex autem dicitur quasi ius dicens.
Ius autem est obiectum iustitiæ, vt
suprà <marginalia rendition="dagger">Quæst. 57.|art. 1.</marginalia> habitum est. Et ideo iudi-
cium importat secundùm primam
nominis impositionem, diffinitio-
nem, vel determinationem iusti si-
ue iuris. Quòd autem aliquis bene
diffiniat aliquid in operibus virtuo
sis, propriè procedit ex habitu vir-
tutis: sicut castus rectè determinat
ea quæ pertinent ad castitatem. Et
ideo iudicium quod importat re-
ctam determinationem eius quod
est iustum, propriè pertinet ad iusti
tiam. Propter quod Philosophus in
5. Ethic. <marginalia rendition="dagger">Li. 3. c. 4.|paulò an-|te med. to-|mo. 5.</marginalia> dicit, quòd homines ad
iudicem confugiunt sicut ad quan
dam iustitiam animatam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
nomen iudicij quod secundùm pri
mam impositionem significat re-
ctam determinationem iustorum,</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0094.jpg/>
@@1@<SE94>Quæst. LX. De Jure. Artic. I. 77
<duolan 2><-P><A+1>ampliatum est ad significandam re
ctam determinationem in quibus-
cunque rebus, tam in speculatiuis,
quàm in practicis: in omnibus ta-
men ad rectum iudicium duo re-
quiruntur, quorum vnum est ipsa
virtus proferens iudicium. Et sic iu
dicium est actus rationis: dicere
enim vel diffinire aliquid, rationis
est. Aliud autem est dispositio iudi
cantis, ex qua habet idoneitatem
ad rectè iudicandum: & sic in his
quæ pertinent ad iustitiam, iudi-
cium procedit ex iustitia: sicut &
in his quæ ad fortitudinem perti-
nent, ex fortitudine. Sic ergo iudi-
cium est quidam actus iustitiæ, si-
cut inclinantis ad rectè iudicand&#x0169;:
prude&#x0303;tiæ autem sicut iudici&#x0169; pro-
fere&#x0303;tis. Vnde & synesis ad pruden-
tiam pertinens dicitur bene iudica
tiua: vt suprà <marginalia rendition="dagger">Quæst. 51.|art. 3.</marginalia> habitum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
homo spiritualis ex habitu chari-
tatis habet inclinationem ad rectè
iudicādum de omnibus secundùm
regulas diuinas, ex quibus iudici&#x0169;
per donum sapientiæ pronuntiat:
sicut iustus per virtutem prude&#x0303;tiæ
pronuntiat iudici&#x0169; ex regulis iuris.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
alię virtutes ordinant hominem in
seipso: sed iustitia ordinat homine&#x0303;
ad alium, vt ex <marginalia rendition="dagger">q. 58. art.|2. 9. & 10.</marginalia> dictis patet. Ho-
mo aute&#x0303; est dominus eorum, quæ
ad ipsum pertinent: non autem est
dominus eorum quæ ad alium per
tinent. Et ideo in his, quæ sunt se-
cundùm alias virtutes, non requi-
ritur nisi iudicium virtuosi, exten-<marginalia>In isto ar-|tic.</marginalia>
so tamen nomine Iudicij: vt † di-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ctum est. Sed in his quæ pertinent
ad iustitiam, requiritur vlterius iu-
dici&#x0169; alicuius superioris, qui vtrun
que valeat arguere, & ponere ma-
num suam in ambobus. Et propter
hoc iudicium specialius pertinet
ad iustitiam, quàm ad aliquam aliā
virtutem.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, quòd
iustitia in principe quidem est sicut
virtus architectonica, quasi impe-
rans & præcipie&#x0303;s quod iustum est:
in subditis autem est tanquam vir-
tus executiua & ministrās. Et ideo
iudicium, quod importat diffini-
tionem iusti, pertinet ad iustitiam,
secundùm quod est principaliori
modo in præsidente.</A+1></P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est affirmatiua. Notandum
est in hoc articulo, quod colligitur ex
Diuo Thoma in solutione ad prim&#x0169;, quòd
ista vox iudicium ex prima sua significatio
ne significat diffinitionem & determinatio-
nem iusti: ita quòd pertinet ad iustitiam.
Deinde vero extensa est ad signandam sen-
tentiam & determinationem intellectus, in
quacunque materia, siue speculatiua siue
practica. Et ratio huius extensionis ea fuit,
quoniam quæcunque sententia huiusmodi
importat quandam æqualitatem & confor-
mitatem. Nam in speculatiuis vera senten-
tia intellectus consistit in quadam confor-
mitate intellectus ad rem speculatam. In
practicis verò consistit in conformitate in-
tellectus ad appetitum rectum: quia veri-
tas practica est consentanea appetitui re-
cto. Et ad hanc posteriorem acceptionem,
quæ est minus propria, pertinet illa acce-
ptio secundùm quam dicimus pertinere ad
quamlibet virtutem moralem recte iudi-
care in propria materia. Præter has acce-
ptiones quæ sunt valde vsitatæ, & apud
Theologos & apud Philosophos morales:
reperiuntur aliæ quibus vtuntur sacræ li-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0095.jpg/>
@@1@<SE95>78 Quæst. LX. De Jure. Artic. I.
<duolan 2><-P>teræ. Quandoque enim iudicium signifi-
cat legem Dei. Psalm. 118. Statui custodi-
re iudicia iustitiæ tuæ. Aliquando accipi-
tur pro causa de qua agitur in iudicio. In
eodem Psalmo; Iudica iudicium meum, vt
vertit Hieronymus. Accipitur etiam pro pu
nitione inflicta à superiori, Exodi. 6. Ego
Dominus educam vos & redimam vos in
iudicijs magnis. Idest, in magnis punitioni-
bus & plagis AEgyptiorum. Marci 12. Hi
accipient prolixius iudicium. Idest, grauio-
rem punitionem. Accipitur præterea pro
effectibus diuinæ virtutis, quorum nesci-
mus rationem adinuenire. Psalm. 35. Iudi-
cia tua abyssus multa. Denique sumitur iu-
dicium pro actu iudicis definientis cau-
sam publicam. Psalm. 1. Non resurgent im
pij in iudicio neque peccatores in consilio
iustorum.</P>
<P><INI2>I</INI2>N præsenti ergo tota disputatio versatur
de iudicio secundùm eius primam & po-
tissimam acceptionem, nimirum pro defi-
nitione iuris seu iusti. &#x00B6; Dubitatur ergo, An
iudici&#x0169; sic acceptum sit actus elicitus à vir-
tute iustitiæ, an potius à virtute prudentiæ.
Vniuersi Theologi conueniunt in tribus.
Conueniunt primò, quòd si iudicium su-
matur speculatiuè, neque à iustitia neque à
prudentia elicitur: sed vel à philosophia mo
rali seu à Iurisperitia. Vnaquæq; enim scien
tia habet proferre iudicium speculatiuum
in propria materia. Quocirca in præsenti
non speculatiuè sed practicè disputamus de
iudicio. Secundò, quòd iudicium practi-
cum materialiter & entitatiuè procedit à ra
tione, & elicitur à virtute prudentiæ. In quo
sensu accipienda est doctrina Diui Thomæ
ad primum, qua dicit ad rationem perti-
nere & ad prudentiam per synesin profer-
re iudicium. Tertiò conueniunt, quòd iu-
dicium pertinet dispositiuè ad virtutem iu-
stitiæ. Nam commune est omni virtuti mo
rali bene disponere ad rectum iudicium in
propria materia. Vt optime D. Thomas
explicat in corpore articuli, & ad primum.
Colligitur etiam ex Aristot. 3. Ethicorum.
cap. 1. qualis vnusquisque est talis sibi finis
videtur. Id est, ita homo iudicat de rebus
pertinentibus ad mores: sicut ipse disposi-
tus est in appetitu & affectu per virtutes aut<-P>@@

<-P>vitia. Idipsum insinuauit Comicus dicens;
Cùm semel se quis cupiditate deuinxit ma-
la, necesse est consilia consequi consilia.
Diuus Paul. Roman. 1. inquit, quòd tradi-
dit Deus illos antiquos Philosophos super-
bos & elatos in reprobum sensum. Ides$unclear,
quia elati erant & superbi, peruersum iu-
dicium habuerunt de Deo & rebus spectan
tibus ad mores: etsi aliàs essent sapientes. Et
1. ad Timoth. 1. ait, quòd quidem repel-
lentes bonam conscientiam circa fidem nau
fragauerunt.</P>
<P>  Difficultas autem est inter graues Theo
logos, Vtrùm iudicium sumptum forma-
liter & secundùm quòd expectat ad mo-
res sit actus elicitus à virtute iustitiæ, an à
virtute prudentię. Et probatur primò, quòd
sit actus elicitus à iustitia. Diuus Thomas
in hoc articulo præsertim ad tertium, do-
cet, quòd iudicium speciali ratione perti-
net ad iustitiam præ alijs moralibus virtu-
tibus quæ pertinent ad appetitum. Sed iu-
dicium dispositiuè æquè pertinet ad om-
nes virtutes morales residentes in appetitu:
nam quælibet virtus eiusmodi disponit ad
rectum iudicium ferendum in propria ma
teria, ergo iustitia non solum dispositiuè,
sed etiam elicitiuè concurrit ad iudicium in
propria materia, alias nihil speciale habet.</P>
<P>  Secundò arguitur. Iudicium, vt docet
Diuus Thomas in hoc articulo, & cum eo
omnes Theologi est actus iustitiæ, sed non
est actus imperatus à iustitia, ergo elicitus
ab ea. Consequentia patet ex sufficienti di-
uisione. Nam omnis actus alicuius virtu-
tis vel est ab ipsa elicitus vel imperatus. Pro
batur minor. Nam si iudicium tantum per-
tineret ad iustitiam, vt actus imperatus ab
ipsa, non esset specia liter tribuendum iusti-
tiæ, quoniam etiam potest imperari à cha-
ritate. Omnis enim actus cuiuscunque vir-
tutis moralis est imperabilis à charitate. Et
confirmatur. Prudentia habet imperium su
per cæteras morales virtutes, ipsa vero non
subijcitur earum imperio per se loquendo,
quia superior est omnibus alijs: superioris
autem est non subijci sed imperare, ergo si
iudicium est actus elicitus à prudentia, non
potest esse per se loquendo imperatus à
iustitia.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0096.jpg/>
@@1@<SE96>Quæst. LX. De Jure. Artic. I. 79
<duolan 2><P>  Tertiò arguitur. Actus qui formaliter re
spicit obiectum alicuius virtutis est elici-
tus ab eadem, sed iudicium formaliter re-
spicit obiectum iustitiæ, ergo elicitur ab
illa. Maior est euidens, & minor proba-
tur. Quia iudicium formaliter respicit ius
seu iustum: ius autem & iustum est for-
male obiectum iustitiæ, vt ex superioribus
patet, ergo &c.</P>
<P>  Quartò arguitur. Iudicium immediatè
regulatur in esse moris à iustitia, ergo mo-
raliter loquendo est actus elicitus à iustitia.
Consequentia patet: quia ille actus imme-
diatè regulatur ab aliqua virtute, & secun-
dùm esse morale simpliciter elicitur in esse
moris ab illa virtute, etiam si actus secun-
dùm substantiam non procedat ab eadem
pote&#x0303;tia in qua residet talis virtus. v. g. actus
exterior eleemosynæ elicitur simpliciter in
esse moris à virtute misericordiæ existen-
te in voluntate: eo quòd in esse morali im-
mediate regulatur per virtutem misericor-
diæ. Nam tota bonitas moralis huius actus
exterioris desumitur ex bonitate virtutis mi
sericordiæ. Similiter oratio quæ est actus se
cundùm substantiam & entitatem proce-
dens ab intellectu, elicitur in esse moris à
virtute religionis quæ residet in voluntate,
eo quòd tota moralitas orationis immedia-
tè regulatur per virtutem religionis. Sed
probatur antecedens, quòd iudicium sit re-
ctum necne, non aliunde pensatur quam ex
rectitudine iustitiæ, siquidem si fuerit iudi-
cium iustum, erit rectum & verum iudi-
cium. Si autem fuerit iniustum, erit peruer-
sum & iniquum, ergo regula iudicij est iu-
stitia ipsa.</P>
<P>  Vltimò arguitur. Si iudicium non à iu-
stitia, sed à prude&#x0303;tia elicitur: sequitur quòd
iudicium prolatum à iudice differat spe-
cie à iudicio prolato ab homine particula-
ri. Consequens tamen falsum est, & non
consentiens doctrinæ Diui Thomæ in hoc
articulo, ergo. Probatur sequela. Virtus iu-
stitiæ, vt supra dictum est quæstione. 58.
eiusdem speciei est in Principe & in homi-
ne priuato: prudentia autem non ita. Et-
enim vt docet Diuus Thomas supra quæ-
stione. 50. articulo. 1. & præcipuè artic. 2.
in solutione ad secundum. Prudentia gu-<-P>@@

<-P>bernatiua quæ est in Principe specie differt
à prudentia, quæ est in homine priuato,
ergo si iudicium pronuntiatum à iudice seu
Principe elicitur à prudentia, & similiter
iudicium prolatum à persona priuata est
actus elicitus à prudentia, manifestum est
hæc iudicia differre specie: sicut differunt
virtutes à quibus eliciuntur. Propter hæc ar
gumenta vtcunque fit probabilis sententia
quorundam Thomistarum asserentium iu
dicium in esse moris esse actum elicitum à
virtute iustitiæ.</P>
<P>  Sed nihilominus statuitur hæc conclu-
sio. Iudicium non est actus elicitus à vir-
tute iustitiæ: sed à prudentia per synesim
formaliter & in esse moris. Istam conclu-
sionem peritiores Thomistæ docent inter-
pretantes istum articulum. Et probatur pri-
mo ex Diuo Thoma in solutione ad pri-
mum, dicente, quòd proferre iudicium ad
rationem pertinet. Et tandem subiungit &#xA759;
iudicium est actus prudentiæ per synesim.
Respondent authores contrariæ sententiæ
Diu&#x0169; Thomā loqui materialiter & entita-
tiuè, non autem in esse morali. Contra hanc
responsionem arguitur efficaciter. Pruden-
tia est virtus moralis essentialiter loquen-
do: & quæ in omni sua operatione atten-
dit formaliter ordinem moralem: est enim
essentialiter regula moralis, ergo si iudi-
cium à prudentia profertur, non solum
profertur materialiter & entitatiuè, sed for-
maliter in esse moris. Ineptè sanè Diuus
Thomas docuisset in hoc articulo pruden-
tiam esse principium per se requisitum ad
iudicium, si intelligeret quòd tantùm ma-
terialiter & entitatiuè iudicium à pruden-
tia procedit. Et confirmatur. Iudicium, de
quo in præsenti Diuus Thomas loquitur,
est iudicium morale. Est enim proxima re-
gula electionis moralis in materia iustitiæ,
ergo cùm docet Diuus Thomas pruden-
tiam esse principium per se requisitum ad
iudicium, non loquitur materialiter & en-
titatiuè: sed formaliter secundùm ordinem
moralem.</P>
<P>  Arguitur secundò ex eadem solutione
D. Tho. ad primum, vbi secundùm e&#x0169;dem
modum docet iustitiā esse principium iudi
cij in propria materia quo & reliquæ virtu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0097.jpg/>
@@1@<SE97>80 Quæst. LX. De Jure. Artic. I.
<duolan 2><-P>tes in suis materijs: sed aliæ virtutes non con
currunt elicitiuè, sed tantum dispositiuè ad
proferendum iudicium in proprijs mate-
rijs, ergo idem est censendum de iustitia.
Minor apud omnes est certissima. Nā alias
iudicium in nulla materia elicitiuè proce-
deret à prudentia: quod est stultum. Et con
firmatur. Prudentia ex æquo versatur circa
materias omnium virtutum morali&#x0169;: obie-
ctum enim prudentiæ est agibile & opera-
bile à nobis moraliter, ergo sicuti pruden-
tia elicit iudicium in materia aliarum virtu
tum moralium, ita & in materia iustitiæ.
Tertiò probatur. Formale obiectum iudi-
cij est ius seu iustum non secundùm eam
rationem formalem quæ respicitur à iusti-
tia: sed sec&#x0169;dùm aliam, quoniam iudicium
non vtcunque respicit iustum, sed quate-
nus est dirigibile per rationem & pruden-
tiam: quam formalitatem iustitia non respi
cit, ergo iudicium non est actus elicitus à iu
stitia: sed à ratione & prudentia. Quartò
probatur. Iudicium non adæquatè regula-
tur per iustitiam, sed per prudentiam, ergo
in esse morali non à iustitia sed à prudentia
elicitur. Probatur antecedens. Cum quis iu-
dicat soluenda esse centum Petro quæ illi
debebantur, ad rectitudinem illius iudicij
non satis est attendere, quòd illa cent&#x0169; erant
reuera debita Petro, quod pertinet ad ratio-
nem iustitiæ, sed præterea necessum est con
siderare debitas circunstantias loci tempo-
ris possibilitatis, &c. At consideratio circun
stantiarum in materia iustitiæ non ad vir-
tutem iustitiæ per se pertinet, sed ad pruden
tiam, ergo prudentia est regula immediata
& adæquata rectitudinis iudicij, & non iu-
stitia. Denique probatur. Virtus moralis in
appetitu residens duos tantum elicit actus.
Alterum circa finem, qui est intentio. Et al-
terum circa medium, qui est electio. Et-
enim virtus quæ est in appetitu, nequit re-
spicere aliud obiectum nisi finem aut me-
dium, ergo iudicium quod est actus me-
dius inter intentionem & electionem non
elicitur à virtute morali appetitus: sed ne-
cesse est eliciatur à prudentia.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum respon-
detur primò, quòd idcirco D. Tho.
docuit iudicium specialiter pertinere ad iu-<-P>@@

<-P>stitiam, quoniam illa tantum sententia quæ
profertur circa materiam iustitiæ habet pro
priam rationem iudicij. Nam vt diximus
ex D. Thom. per quandam extensionem
& minorem proprietatem sententia, quæ
profertur in materijs aliarum virtutum, ap-
pellatur iudicium. Secundò respondetur, &#xA759;
iustitia inter omnes virtutes morales specia
liter concurrit ad iudicium in propria mate
ria: quoniam virtutes morales quæ respici&#x0169;t
bonum proprium operantis, quæ proinde
non in voluntate sed in appetitu subiectan-
tur, vt temperantia fortitudo, non aliter di-
sponunt ad rectum iudicium circa proprias
materias, quàm remouendo prohibens, mo
derando scilicet passiones appetitus sensiti-
ui: quibus moderatis, sua naturali inclinatio-
ne voluntas, quæ determinata est ad bon&#x0169;
proprium operantis, inclinat & determinat
intellectum practicum ad rectum iudici&#x0169;
ferendum. Cæterum virtus iustitiæ nō con
currit ad iudicium in propria materia remo
uendo prohibens, sed positiuè inclinando
& determinando. Etenim voluntas non est
à seipsa sufficienter inclinata & determinata
ad bonum iustitiæ: ex eo quòd respicit alte
rum. Sed inclinatur & determinatur per vir
tutem iustitiæ residentem in eadem volun-
tate: qua inclinatione voluntas media de-
terminat, etiam mediante intellectu practi-
co ad recte iudicandum in propria mate-
ria. Merito ergo D. Tho. propter istas duas
rationes asseruit iudicium specialiter ad iu-
stitiam pertinere: quanuis non sit actus eli-
citus ab ea.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, quòd actus imperatus ille proprie dici-
tur, qui secundùm se & prout elicitur ab ha
bitu, qui est proximum suum principium,
respicit vnum finem. Dirigitur autem & or
dinatur ab alio habitu in alium finem. v. g.
actus temperantiæ potest esse imperatus à
virtute charitatis aut à virtute iustitiæ, qua-
tenus dirigitur & ordinatur à charitate ad
finem ipsius charitatis: quem sua natura &
prout elicitur à temperantia, non respicit
ipse actus. Et simile est, si imperetur à iusti-
tia. Ordinabitur quidem ad finem iustitiæ:
sed ipse actus non respiciet illum finem ex
natura sua. Iudicium aute&#x0303; elicitum seu pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0098.jpg/>
@@1@<SE98>Quæst. LX. De Jure. Artic. I. 81
<duolan 2><-P>latum circa materiam iustitiæ, nō habet ali
quem finem prout elicitur à prudentia di-
stinctum à fine quem intendit virtus iusti-
tiæ: quoniam iudicium versatur circa me-
dia proportionata fini intento à iustitia, &
in vniuersum omne iudicium prudentiale
non versatur circa finem, sed circa media
proportionata fini intento à virtute morali
existente in appetitu. Quocirca iudicium
non est propriè actus imperatus à iustitia,
neque ab alia virtute morali appetitus. Vn-
de illa distinctio actuum morali&#x0169; in actus
elicitos & imperatos, tantum habet locum
in actibus virtutum morali&#x0169; appetitus. Istæ
enim virtutes sibi ipsis adinuicem quādoq&#x0301;;
imperant. Vt patet in exemplis adhibitis.
At si fiat comparatio virtutum moralium
appetitus ad prudentiam, aut è conuerso nō
habet locum ista distinctio. Actus enim vir
tutis moralis, scilicet electio non imperatur
à prudentia, neque actus prudentiæ, scilicet
iudicium imperatur à virtute morali appe-
titus. Sed electio quæ est actus elicitus à vir-
tute morali regulatur per prudentiam: & iu
dicium quod elicitur à prudentia pendet à
virtute morali appetitus tanquam à dispo-
nente & inclinante. Ad argumentum ergo
negatur consequentia. Ad confirmationem
admitto iudicium non esse actum impera-
tum à iustitia. An verò iustitia habeat ali-
quem actum imperatum à prudentia, non
est præsentis loci definire. Agitur enim de
hac re. 1. 2. quæst. 16. & 17.</P>
<P>  Ad tertium argumentum negatur mi-
nor, ad probationem dicitur, quòd ius alia
ratione est obiectum iudicij, & alia iustitiæ.
Nam quatenus est obiect&#x0169; iustitiæ, est ma-
teria circa quam versatur iudicium, & non
eius formale obiectum, sed obiectum forti
tudinis est materia circa quam versatur iu-
dicium, quod prudentia elicit in materia
fortitudinis.</P>
<P>  Ad quartum negatur antecede&#x0303;s. Ad pro-
bationem dicitur quòd ad prudentiam per
tinet iudicare de legibus iustitiæ: atq; adeò
est immediata regula iusti iudicij. Ver&#x0169; est
quòd præsupponit inclinatione&#x0303;, quam vir-
tus iustitiæ præstat voluntati in ordine ad
bonum iustitiæ. Vnde iustitia est quidem
radix, ex qua desumitur rectitudo iudicij:<-P>@@

<-P>non tamen est proxima eius regula. Actus
autem ab illa solum virtute elicitur, quæ est
proxima & immediata eius regula.</P>
<P>  Vltimum argument&#x0169; duas inuoluit dif-
ficultates. Altera est an iudicium pronuntia
tum à superiori sit actus elicitus à iustitia
vel potius à prudentia. Altera, vtrum ad es-
sentialem rationem iudicij requiratur au-
thoritas superioris, ita vt iudicium prolat&#x0169; à
persona priuata nō sit simpliciter iudicium,
sed imperfectum & secundum quid. Cir-
ca primam difficultatem videtur colligi ex
D. Thom. in solutione ad tertium huius ar-
ticuli, quòd iudicium superioris sit elicitum
à virtute iustitiæ. Dicit enim D. Tho. quòd
iudicium pertinet per se ad iustitiam, eo
quod iudicare per se est actus superioris &
iudicis: qui censetur iustitia animata, vt in-
quit Arist. 5. Ethicorum citatus à D. Tho. in
fine corporis articuli. Intelligit ergo Diuus
Tho. quòd iudicium superioris est actus eli
citus à iustitia, quæ quasi architectonicè resi
det in principe. Sed breuiter respōdetur ad
hanc difficultatem; quòd iudicium sicut in
priuata persona non elicitur à virtute iusti-
tiæ: ita neque in superiori & iudice. Quo-
miam vt supra definitum est quæst. 58. Vir-
tus iustitiæ etiam legalis eiusdem est spe-
ciei in superiori & in persona priuata. Ergo
si in priuata persona non elicit actum iudi-
cij, neque in superiori. Ad Diuum Tho. re-
spondetur quòd iudicium ex eo specialiter
pertinet ad superiorem, quia superior est
custos iustitiæ: & iudicium ab eo pronun-
tiatum habet quandam vim coerciuam,
quam non habet iudicium personæ priua-
tæ: at secundum substantiam iudicium su-
perioris à prudentia elicitur. Ad secundam
difficultatem D. Tho. videtur insinuare par
tem affirmatiuam. Dicit enim in solutione
ad tertium: quòd ad iudicium requiritur au
thoritas superioris qui vtrunque valeat ar-
guere. Et articulo sequenti dicit, quòd ad iu
stum iudicium requiritur, quòd procedat
ab authoritate præsidentis. Ergo iudicium
procedens à persona priuata non erit simpli
citer iustum iudicium. Respondetur quòd
absque dubio ad rationem essentialem iudi
cij iusti non est necesse, vt procedat à supe-
riori. Probatur hoc in persona priuata repe-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0099.jpg/>
@@1@<SE99>82 Quæst. LX. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>ritur vera & essentialis operatio virtutis iu-
stitiæ, sicut reperitur ipsa vera virtus iusti-
tiæ: sed operatio iustitiæ necesse est proce-
dat à iudicio iusto, ergo in priuata persona
reperitur verè & essentialiter iustum iudi-
cium: atque adeo ad essentiam iusti iudicij
non requiritur superioris authoritas. Ad Di
uum Thomam respondetur nihil aliud in-
telligere, quàm quod ad perfectam & con-
sum matam rationem iusti iudicij requiri-
tur quòd procedat ab habente authoritate&#x0303;.
Ex qua authoritate prouenit in iudicio vis
coerciua: quæ licet non sit de essentia iusti
iudicij, est tamen magna eius perfectio in-
tra latitudinem iustitiæ: quæ oritur à supe-
riori quatenus est iustitiæ custos. His ergo
difficultatibus semotis & separatis, ad vlti-
mum argumentum negatur sequela. Ad
probationem dicitur, quòd in superiori du-
plex prudentia reperitur. Altera quæ est
simpliciter virtus moralis: & est proxima
regula non solum iustitiæ, sed omnium vir
tutum moralium, quæ pertinent ad appeti-
tum. Et hæc prudentia eiusdem est speciei
& in principe & in priuata persona. Ad hāc
autem prudentiam pertinet essentialiter iu-
dicium iustum tam in superiori quam in
persona priuata. Altera prudentia est quæ
reperitur in superiori, & est prudentia
gubernatiua. Et hæc differt specie ab alia
prudentia quam modo explicuimus, & à
prudentia politica: quæ reperitur in ciui-
bus. Et de hac prudentia loquitur D. Tho-
mas loco citato in vltimo argumento. Ad
hanc autem prudentiam non pertinet essen
tialiter iudicium iustum: quanuis illud ab
ea sumat magnā perfectionem, quæ est vis
coerciua adiuncta authoritate iudicis & su-
perioris.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<P><A+1>&#x00B6; Vtrùm sit licitum iudicare.</A+1></P>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic proce-<marginalia>Infr. ar. 3.|et 6. & q.|67. art. 1.|& 4. dist.|48. corpo.|princi. Et|Ro. 1. cor.|3. prin. &</marginalia>
ditur. Videtur, quòd nō
sit licitum iudicare. Non
enim infligitur p&#x0153;na nisi pro illici
to. Sed iudicantibus imminet p&#x0153;-
na, quam non iudicantes effugi&#x0169;t:</A+1><-P>@@

<-P><A+1>secundum illud Matth. 7. Nolite<marginalia>ca. 14. $unclear|3. fin. & 1.|cor. 4. co. 4</marginalia>
iudicare, vt non iudicemini. Ergo
iudicare est illicitum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea, Roman. 14. dici-
tur: Tu quis es, qui iudicas alien&#x0169;
seruum? suo domino stat aut cadit.
Dominus autem omni&#x0169; Deus est.
Ergo nulli homini licet iudicare.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea, Nullus homo est
sine peccato, secund&#x0169; illud 1. Ioan.
1. Si dixerimus quia peccatum non
habemus, nosipsos seducimus. Sed
peccanti non licet iudicare, secun-
dum illud Rom. 2. Inexcusabilis es
ò homo omnis qui iudicas. In quo
enim alterum iudicas, teipsum con
demnas: eadem enim agis quæ iu-
dicas. Ergo nulli est licit&#x0169; iudicare.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur
Deut. 16. Iudices & magistros con
stitues in omnibus portis tuis, vt iu
dicent populum iusto iudicio.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd iudicium in tantum est lici-
tum, inquantum est iustitiæ actus.
Sicut autem ex <marginalia rendition="dagger">Arti. pro|ceden.</marginalia> prædictis patet,
ad hoc quòd iudicium sit actus iu-
stitiæ, tria requiruntur. Primò qui-
dem, vt procedat ex inclinatione
iustitiæ. Secundò, quòd procedat
ex auctoritate præsidentis. Tertiò,
quod proferatur sec&#x0169;dum rectam
rationem prudentiæ. Quodcunq;
autem horum defuerit, iudicium
erit vitiosum & illicitum. Vno qui
dem modo quando est contra re-
ctitudinem iustitiæ, & sic dicitur
iudicium peruersum vel iniustum.
Alio modo, quando homo iudi-
car de his, in quibus non habet au-
ctoritatem: & sic dicitur iudicium</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0100.jpg/>
@@1@<SE100>Quæst. LX. De Jure. Artic. II. 83
<duolan 2><-P><A+1>vsurpatum. Tertio modo, quando
deest certitudo rationis, puta cùm
aliquis de his iudicat, quæ sunt du-
bia vel occulta propter aliquas le-
ues coniecturas: & sic dicitur iudi-
cium suspiciosum vel temerari&#x0169;.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd Dominus ibi prohibet iudi-
cium temerarium, quod est de in-
tentione cordis, vel de alijs incer-
tis, vt <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. ca.|28. to. 4.</marginalia> Augustinus dicit in libro
de sermone Domini in mōte. Vel
prohibet ibi iudicium de rebus di-
uinis: de quibus c&#x0169; sint supra nos,
non debemus iudicare, sed simpli-
citer ea credere: vt <marginalia rendition="dagger">Canone 5.|in Matth.|non procul|à fin.</marginalia> Hilarius di-
cit super Matthæum. Vel prohibet
iudicium quod non sit ex beneuo-
lentia, sed ex animi amaritudine,
vt <marginalia rendition="dagger">Hom. 17.|in opereim|perfecto.|tomo. 2.</marginalia> Chrysostomus dicit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, &#xA759; iu
dex constituitur, vt minister Dei.
Vnde dicitur Deuter. 1. Quod iu-
stum est iudicate. Et postea subdit:
Quia Dei est iudicium.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
illi qui sunt in grauibus peccatis,
non debent iudicare eos, qui sunt
in eisdem peccatis vel minoribus,
vt <marginalia rendition="dagger">Hom. 24.|nō remotè|à prin. to-|ma. 2.</marginalia> Chrysostomus dicit super illud
Matth. 7. Nolite iudicare. Et præci
puè hoc est intelligendum quando
illa peccata sunt publica: quia ex
hoc generaretur scandalum in cor
dibus aliorum. Si autem non sunt
publica, sed occulta, & necessitas
iudicandi immineat, propter offi-
cium potest cum humilitate & ti-
more vel arguere, vel iudicare. Vn
de <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. ca.|30. à me-|dio to. 4.</marginalia> Augustinus dicit in lib. de ser-
mone Domini in monte. Si inue-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>niremus nos in eodem vitio esse,
congemiscamus, & ad pariter co-
nandum inuitemus. Nec tamen
propter hoc homo sic seipsum con
demnat, vt nouum condemnatio-
nis meritum sibi acquirat: sed quia
condemnans alium, ostendit se si-
militer condemnabilem esse, pro-
pter idem peccatum vel simile.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Iudicare est licitum
si ad sint tres requisitæ conditiones. Pri
ma quòd procedat ex inclinatione iustitiæ.
Secunda quòd procedat ex authoritate præ
sidis. Tertia quòd procedat secundum re-
ctam rationem prudentiæ.</P>
<P>  Secunda conclusio. Defectu cuiusq; ista
rum conditionum reddit iudicium illicit&#x0169;.
Ex defectu quidem primæ efficitur iniqu&#x0169;
& peruersum: ex defectu secundæ vsurpa-
tum: ex defectu tertiæ præsumptuosum &
temerarium.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N hoc articulo primò est notandum, &#xA759;
Diuus Tho. non eò hanc difficultate&#x0303; mo
uet in præsenti, vt definiat licitum esse iudi
care. Hoc enim definitum fuerat articulo
præcedenti: hoc ipso quòd Diuus Tho. do-
cuit iudicium esse actum iustitiæ. Sed insti-
tuit præsentem articulum, vt explicaret tres
illas conditiones in prima conclusione posi
tas, requisitas esse vt iudicium licitè fiat.</P>
<P>  Notandum secundo, quòd prima condi
tio har&#x0169; trium sumitur ex parte finis. Nam
vt dixi articulo præcedenti, finis immedia-
tus iudicij est bonum iustitiæ. Secunda con
ditio sumitur ex parte agentis, scilicet iudi-
cantis. Et hæc conditio, vt constat ex dictis
in fine articuli præcedentis, non est necessa
ria ad essentialem rationem iudicij iusti
absolutè loquendo, erit tamen simpliciter
necessaria, vt iudicium vim habeat coerci-
uam. Quocirca, si priuata persona taliter
intendat iudicare, vt eius iudicium vim ha-
beat coerciuam mortaliter peccat, & eius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0101.jpg/>
@@1@<SE101>84 Quæst. LX. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>iudicium est vsurpatum: quia reuera vsur-
pat autoritatem superioris, & facit seipsum
custodem iustitiæ communis, cùm tamen
non sit. Tertia conditio sumitur ex parte
mediorum & circunstantiarum. Ad pru-
dentiam enim spectat, ita circunspicere, vt
rectum iudicium proferat. Prima conditio
cæteris præstat, sicuti finis est prima causa
& potissima ex qua totus ordo moralis de-
s&#x0169;mitur. Tertia conditio præstat secundæ:
tum quia necessaria est ad omne iudicium
iustum, siue in superiori siue in persona pri
uata, tum etiam quia tota rectitudo mora-
lis ex ratione & prudentia pendet tanquam
ex propria regula. Hinc fit, quòd quanuis
ex defectu cuiusque istarum conditionum
iudicium reddatur illicit&#x0169;: specialiter hoc
continget ex defectu primæ conditionis: eo
quòd est præcipua conditio. Et ideo illud
iudicium quod non habet istam primam
conditionem quasi per Antonomasiam ap
pellatur iniustum & peruersum. Has tres
conditiones esse requisitas ad iudicium iu-
st&#x0169;, insinuauit socer Moysis Exodi 18. Vbi
dixitei, Prouide tibi de omni plebe viros sa
pientes timentes Deum, in quibus sit veri-
tas, & oderint auaritiam: & constitue eos tri
bunos. In illis verbis: timentes Deum & qui
oderint auaritiam expressit primam condi-
tionem. In illis aute&#x0303; verbis, sapientes in qui-
bus sit veritas, expressit tertiam conditione&#x0303;.
In vltimis vero verbis, constitue eos tribu-
nos, significauit secundam cōditionem. De
conditionibus secunda & tertia disputabi-
mus in sequentibus articulis. In articulo prę
senti specialiter disputatur de prima condi-
tione. Notandum est tertiò, quòd hæc pri-
ma cōditio intriplici sensu explicatur à Ma
gistro Soto lib. 3. de Iustitia. quæst. 4. arti. 2.
Primò, &#xA759; non iudicet contra iustitiam. Se-
cundò, &#xA759; iudicet ex amore iustitiæ. Tertiò,
quòd non iudicet ex aliqua affectione pri-
uata, ex ira, odio, auaritia, aut alia passione.
Primumq&#x0301;ue sensum præfert alijs. At com-
muniter interpretes Diui Thomæ existi-
mant secundum sensum esse magis germa-
num & intentum à Diuo Thoma. Et qui-
dem merito. Quoniam ad secundum sen-
sum cæteri reducuntur. Nam qui iudicat
ex amore iustitiæ, idest, ex intentione qua<-P>@@

<-P>vult seruare bonum iustitiæ, & reddere vni
cuiq&#x0301;ue quod suum est, quæ intentio est pri
mus actus elicitus à virtute iustitiæ; non iu-
dicabit contra iustitiam. Vnde primus sen-
sus est quasi effectus secundi. Item vt quis
iudicet ex amore iustitiæ, necessum est, vt
non sit affectus ira vel odio. Vnde tertius
sensus prærequiritur ad secundum, tan-
quam necessaria dispositio ad illum. Hanc
secundam conditionem insinuauit Aristo.
esse necessariam. 4. Ethicorum capit. 5. di-
cens, Iudicem debere esse medium & me-
diatorem inter eos quorum causam iudi-
cat. Itaque sicut medium æqualiter se ha-
bet ad vtrumque extremum, ita affectus iu-
dicis in neutram partem debet propende-
re: sed sequi inclinationem iustitiæ, cuius
est medium ponere inter partes. Et qui-
dem in naturalibus, vt oculi pupilla possit
percipere omnem colorem expers debet
esse totius coloris. Nam aliàs intus existens
prohibebit extraneum, vt ait Aristote. 2. de
anima. Ita similiter, vt iudex possit pro-
ferre iudicium rectum inter duas partes, ne
cesse est careat omni affectione priuata ad
alteram partem: imò cum amicus censea-
tur alter ego, si iudex in alteram partem pro
pendeat, censebitur iudicare in causa pro-
pria, in qua vix vnus est rectus iudex. Qua
re merito vocat Aristot. vbi supra. Iudicem
iustitiam animatam. Cuius duplex est sen-
sus. Primus quòd anima iudicis, vt iudex
est, debet esse ipsa virtus iustitiæ: quæ to-
tum animum iudicis ita occupet sicut ani-
ma totum corpus. Et sicut omnis operatio
totius suppositi ab anima procedit, ita om-
nis operatio iudicis necesse est proficisca-
tur ex inclinatione iustitiæ. Secundus sen-
sus est, quòd iustitia secundum se censetur
quasi mortua, debet autem viuificari ex af-
fectu iudicis sicut corpus viuificatur per ani
mam. Ob istam causam Arist. lib. 1. Rhe-
toricorum capit. 1. & 2. libr. cap. 1. Eum iu-
dicem qui conatur in alteram partem in-
clinare, dicit esse similem illi, qui regula
qua vti debemus in mensuratione alicuius
rei, in alteram partem inclinare & flectere
contendit. Idcirco Areopagitæ fuerunt iu-
dices seuerissimi, qui voce publica præco-
nis inter dicebant illi, qui erat ius dicturus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0102.jpg/>
@@1@<SE102>Quæst. LX. De Jure. Artic. II. 85
<duolan 2><-P>ne pro &#x0153;mio, neue Epilogo vteretur coram
eis. Eo quòd istæ partes orationis potissi-
mum deseruiant ad flectendum animum
iudicis. Aristotel. 3. Rhetoricorum capit.
11. animum iudicis comparat aræ deo-
rum: quia sicut Deus in omni sua opera-
tione est summè rectus, & omnis passio-
nis expers: ita animus iudicis omni passio-
ne debet esse vacuus, & ideo sacræ literæ
Deum appellant iudicem. Genesis. 1. Vbi
nos legimus, In principio creauit Deus, He
braicè habetur Heloim, id est iudices crea-
uit, & è contra iudices appellantur dij. Vt
dicitur in Psalm. Deus stetit in synagoga
Deorum, id est iudicum. Insinuatur enim
quòd affectus iudicis valde similis esse de-
bet affectui Dei. Istum affectum & inclina-
tionem ad iustitiam quam iudex tenetur
habere explicatur Sapientiæ capit. 1. Dili-
gitè iustitiam qui iudicatis terram. Idipsum
insinuatur Exodi 23. Leuitici 19. Deutero-
nomij capit. 1. & 16. sed præcipuè Matth. 5.
Beati qui esuriunt & sitiunt iustitiam. Ita-
q&#x0301;ue affectus iustitiæ non debet esse qualis-
cunque sed auidissimus, qualis est appeti-
tus cibi & potus in eo qui fame & siti la-
borat. Vltimò est notandum, quòd ista se-
cunda conditio ex suo genere obligat sub
culpa mortali: quoniam, vt diximus sumi-
tur ex fine. Cęterum in particulari non sem
per erit peccatum mortale iudicium non
procedens ex inclinatione iustitiæ. Satis fue
rit ad euitandum peccatum mortale, quòd
iudicium secundum substantiam procedat
quasi ex affectu iustitiæ. v. g. quòd iudex
reddat vnicuique quod suum est: & hoc
intendat, quanuis admisceatur ibi aliquis
amoris affectus vel odij. In quo casu tan-
tum erit culpa venialis obleuitatem passio-
nis, quæ non tanta fuit, vt perturbaretratio-
nem iudicis & iustitiæ.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur circa solutionem ad terti&#x0169;.
Vtrùm mortaliter peccet iudex, qui
existens in peccato mortali profert iudi-
cium vtens officio & authoritate iudicis.
In hac re primo cauendus est error Vvit-
cleph, qui asseruit per quodcunque pecca-
tum mortale iudicem siue secularem siue
ecclesiasticum ipso iure amittere iurisdi-
ctionem & officium iudicis. Damnatus est<-P>@@

<-P>iste error Concilio Constantiensi sessione
8. errore quintodecimo. Ex hoc sequitur
iudicem existentem in peccato mortali nō
ex eo peccare neque peccato mortali, ne-
que veniali, quia iurisdictionem vsurpet:
quia secundum fidem tenemur fateri illum
esse verum iudicem. Tota autem dubita-
tio est, vtrùm mortaliter peccet, eo quòd
malè vtatur iurisdictione & authoritate pu
blica quam habet. In qua re Alexander A-
lensis, quem refert Syluester in summa, ver
bo. Iudex. §. duodecimo. indiscriminatim
docet, tam iudicem ecclesiasticum, quam
secularem peccare, si proferat iudicium exi
stens in peccato mortali, quanuis sit pecca-
tor occultus. Alij Theologi distinguunt de
seculari & ecclesiastico iudice. Et dicunt
secularem non peccare mortaliter pronun-
ciando iudicium si eius peccatum fuerit oc
cultum. Putant autem iudicem ecclesiasti-
cum peccare mortaliter proferendo iudi-
cium, quanuis sit peccator occultus. Ita Syl
uester verbo, Correctio. §. 16. & sequitur
in hac sententia Paludanum docentem il-
lam in. 4. distinctione 19. quæstione. 3. Imo
& Diuus Thomas eadem distinctione, quæ
stione. 2. articul. 2. eiusdem fuit opinionis.
Argumentum potissimum quo mouentur
est, quoniam materia spiritualis qualis est
sententia prolata à iudice ecclesiastico, non
est prophanè & irreligiosè tractanda, ergo
iudex ecclesiasticus mane&#x0303;s in peccato mor
tali, non debet proferre sententiā, quia pro-
phanè & irreligiosè profert illam spiritua-
lem, qualis est ecclesiastica.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Si
iudex existens in peccato mortali pro-
ferat sententiam, non peccabit mortaliter,
si peccatum eius non fuerit publicum &
scandalosum. Hæc conclusio intelligitur
de vtroque iudice. Est etiam intelligenda
siue eius peccatum fuerit occultum siue pu
blicum, dummodo non sit scandalosum.
Voco scandalosum ex quo sententia iudi-
cis contemnitur, & fit quasi irrisoria in po-
pulo. v. g. Si iudex fuerit publicus concu-
binarius & proferat iudicium contra alium
concubinarium suæ iurisdictionis, tale iu-
dicium meritò contemnetur à subditis &
fiet irrisorium. Cæterum si iudex existens<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0103.jpg/>
@@1@<SE103>86 Quæst. LX. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>publicus concubinarius condemnauerit la-
tronem ad patibulum: eius concubinatus
licet sit scandalosus simpliciter in republi-
ca: non tamen in ordine ad istam senten-
tiam censebitur scandalosus. Quia non red
dit contemptibile iudicium. Istam conclu-
sionem docent multi viri docti: quanuis
non ita explicatam. Caietan. 3. tomo, opu-
sculorum, opusculo de vsu rerum spiritua-
lium. Magister Soto vbi supra. Diuus Tho
mas absque dubio fauet huic sententiæ: &
mutauit illam quam tenuit in quarto Sen-
tentiarum in hoc articulo solutione ad ter-
tium. Et supra quæstione. 33. articulo. 5. Et
tertia parte quæstione 64. articul. 6. Et pro-
batur conclusio. Primò, Iudex in tali pec-
cato existens, si sententiam proferat iuxta le
ges iustitiæ, non peccat contra iustitiam ne-
que contra charitatem, nullum ergo pec-
catum mortale committit in tali casu. Con-
sequentia patet, quia non est alia virtus, quā
ille iudex possit violare: cuius transgressus
sit culpa mortalis. Probatur antecedens. Pri
mo, quòd non violet iustitiam, supponi-
mus: ex eo quòd seruat omnes leges iusti-
tiæ. Quòd autem non violet charitatem.
Probatur quoniam non est scandalosum e-
ius iudicium, & non potest aliter violare
charitatem, nisi scandalosum sit, ergo &c.
Et confirmatur, quia vt supponimus eius
iudicium non redditur contemptibile. Pro
batur secundo conclusio de iudice eccle-
siastico. Iudex ecclesiasticus nulla sanctita-
te sacratur ad exercendum iudicis officium
ergo sententia quam profert in causa spiri-
tuali non expostulat per se loquendo san-
ctitatem in iudice, atque adeo eius pecca-
tum non reddit ipsam sententiam illicitam
saltim mortaliter, si alias fuerit iusta & non
scandalosa populo. Prima cōsequentia pro-
batur. Quoniam si ministerium iudicis ec-
clesiastici per se expostulat sanctitatem in
iudice, insufficienter prouisum esset ab ec-
clesia, imo & à Christo, quòd iudex eccle-
siasticus non consecraretur speciali sancti-
tate, sicut consecratur sacerdos ad ministe-
rium altaris, & ad iudicium quod exercet
in sacramento confessionis. Hæc autem in-
sufficientia non est admittenda in ecclesia.
Ex hoc soluitur argumentum pro opposi-<-P>@@

<-P>ta sententia. Respondetur enim, quòd ma-
teria iudicij ecclesiastici non ita est sancta,
quòd sanctificet animas: sicut sacramenta,
Neque est adeo proxima sanctitati gratiæ,
vt expostulet per se specialem sanctitatem
in iudice: sicut expostulant ministeria dia-
conatus & subdiaconatus: quocirca non de-
bet regulari eius tractatio per regulas reli-
gionis per se loquendo: sed per regulas iusti
tiæ, & ex consequenti quanuis non religio-
se tractetur, non erit peccatum mortale.</P>
<P>  Secunda conclusio. Iudex qui existens
in peccato mortali scandalosè profert sen-
tentiam, peccat mortaliter & contra chari-
tatem: quia scandalizat populum, & quo-
dammodo contra iustitiam: quia publicam
sententiam alias iustam & necessariam, red
dit contemptibilem. Scandalosum pecca-
tum intelligo ad sensum expositum supra.
Ex quo sequitur quòd iudex existens in ta-
li peccato si immineat necessitas reipubli-
cæ, vt proferatur sententia super aliquod
crimen: tenetur vel resipiscere publicam a-
gendo p&#x0153;nitentiam, aut officium iudicis
deponere: vt iudex de nouo creatus senten-
tiam pronuntiet, quia est pericul&#x0169; in mora.</P>
<P>  Tertia & vltima conclusio. Iudex exi-
stens in peccato mortali occulto si profe-
rat sententiam, nullum peccatum commit-
tit, etiam veniale: quanuis sit iudex ecclesia-
sticus. Committet autem peccatum venia-
le si eius peccatum fuerit publicum, non ta-
men scandalosum. Primam partem con-
clusionis existimo probabiliore&#x0303; quàm con
trariam sententiam, quam docet Soto vbi
supra. Existimat enim esse peccatum ve-
niale in tali iudicio, eò quòd iudex talem
sententiam proferens ipso opere profitetur
se immunem à culpa mortali, atque adeo
censetur hypocrita: & ex consequenti ve-
nialiter saltim delinquit. Sed nostram con
clusionem docet vt credo Diuus Thom. in
solutione ad tertium huius articuli. Asserit
enim iudicem existentem in peccato occul
to, si cum humilitate proferat sententiam,
non peccare. Atsi peccaret venialiter, mi-
nimè diceret Diuus Thomas absolutè non
peccare.</P>
<P>  Præterea probatur ratione, qua probaui
primam conclusionem. Aequa enim vide-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0104.jpg/>
@@1@<SE104>Quæst. LX. De Jure. Artic. III. 87
<duolan 2><-P>tur illa ratio de vtraq; culpa. Id verò quod
dicit Magister Soto de hypocrita parum
mouet: quia supponimus iudicem constrin
gi legibus iustitiæ ad iudicandum, ergo nō
est dicendus hypocrita si iudicet. Et hoc
est, quod docet Diuus Thomas, cùm dicit
in solutione ad tertium. quòd si cum humi
litate iudicet, non peccat. Cum humilita-
te, idest, non animo ostendendi se zelosum
communis boni: sed satisfaciendi officio
suo, qui si hac ratione non obligaretur, ces-
saret à iudicio cognosce&#x0303;s se minus dignum
tanto ministerio.</P>
<P>  Secunda pars conclusionis est manife-
sta: quoniam iudicium prolatum à tali iu-
dice non potest non genetare aliquale scan
dalum, & aliqualem sui contemptum atq;
adeo non potest non esse aliquale peccat&#x0169;.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iudicium ex suspicione
procedens, sit licitum?</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic procedi-<marginalia>Locis su-|pra art. 2.|inductis.|Et quolib.|12. ar. 25.</marginalia>
tur. Videtur, quòd iudi-
cium ex suspicione proce
dens, non sit licitum. Suspicio e-
nim videtur esse opinio incerta de
aliquo malo. Vnde & <marginalia rendition="dagger">Lib. 6. ca.|3. tom. 5.</marginalia> Philoso-
phus in 6. Ethicorum, ponit quòd
suspicio se habet & ad verum & ad
falsum. Sed de singularibus con-
tingentibus non potest haberi opi
nio nisi incerta. Cùm ergo iudi-
cium humanum sit circa humanos
actus, qui sunt in singularibus &
contingentibus, videtur quòd nul
lum iudicium esset licitum, si ex su
spicione iudicare non liceret.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Per iudicium illi-
cit&#x0169; sit aliqua iniuria proximo. Sed
suspicio mala in sola opinione ho-
minis consistit: & sic non videtur
ad iniuriam alterius pertinere. Er-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>go suspicionis iudicium non est il-
licitum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea, Si sit illicitum, o-
portet quòd ad iniustitiam reduca
tur: quia iudicium est actus iusti-
tiæ, vt <marginalia rendition="dagger">Artic. 1.</marginalia> dictum est. Sed iniustitia
ex suo genere semper est peccat&#x0169;
mortale, vt suprà <marginalia rendition="dagger">Quæst. 59.|artic. 4.</marginalia> habitum est. Er
go suspicionis iudicium esset sem-
per peccatum mortale, si esset illi-
citum. Sed hoc est falsum: quia su-
spiciones vitare non possumus, vt
dicit <marginalia rendition="dagger">Tract. 90.|in Ioā. cir|ca medi&#x0169;.|tom. 9.</marginalia> Gloss. August. super illud 1.
ad Corinth. 4. Nolite ante tempus
iudicare. Ergo iudicium suspicio-
sum non videtur esse illicitum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Homi. 17.|in opereim|perfecto in|prin. to. 2.</marginalia> Chryso
stomus super illud Matthæi 7. No-
lite iudicare, &c. dicit: Dominus
hoc mandato non prohibet Chri-
stianos ex beneuolentia alios corri-
pere, sed ne per iactantiam iustitiæ
suæ Christiani Christianos despi-
ciant, & solis plerunque suspicio-
nibus odientes cæteros, & cōdem
nantes.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut Tullius dicit, suspicio
importat opinionem mali, quan-
do ex leuibus indicijs procedit. Et
contingit ex tribus. Vno quidem
modo ex hoc, quòd aliquis ex se-
ipso malus est: & ex hoc ipso, quasi
conscius suæ malitiæ, faciliter de
alijs malum opinatur, secundùm
illud Eccles. 10. In via stultus am-
bulans, cùm ipse sit insipiens, om-
nes stultos æstimat. Alio modo pro
uenit ex hoc, quòd aliquis malè af-
ficitur ad alter&#x0169;: cùm enim aliquis
contemnit vel odit aliquem, aut</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0105.jpg/>
@@1@<SE105>88 Quæst. LX. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P><A+1>irascitur, vel inuidet ei, ex leuibus
signis opinatur mala de ipso: quia
vnusquisque faciliter credit quod
appetit. Tertio modo prouenit ex
longa experientia. Vnde <marginalia rendition="dagger">Li. 2. Rhe|to. c. 13. pa|r&#x0169; à princ.|tom. 6.</marginalia> Philo-
sophus dicit in 2. Rhetoric. quòd
senes sunt maximè suspiciosi: quia
multotiens experti sunt aliorum
defectus. Primæ autem duæ suspi-
cionis causæ, manifestè pertinent
ad peruersitatem affectus. Tertia
verò causa diminuit rationem su-
spicionis, inquantum experientia
ad certitudinem proficit, quæ est
contra rationem suspicionis. Et
ideo suspicio vitium quoddam im
portat: & quanto magis procedit
suspicio, tanto magis est vitiosum.</A+1></P>
<P>  <A+1>Est autem triplex gradus suspi-
cionis. Primus quidem gradus est,
vt homo ex leuibus indicijs de bo-
nitate alicuius dubitare incipiat.
Et hoc est veniale & leue pecca-
tum. Pertinet enim ad tentatione&#x0303;
humanam, sine qua vita ista non
ducitur: vt habetur in <marginalia rendition="dagger">Est Aug.|tracta. 90.|in Ioā. pa-|rum ante|med. to. 9.</marginalia> Gloss. su-
per illud 1. ad Corinthios. 4. No-
lite ante tempus iudicare. Secun-
dus gradus est, cùm aliquis pro cer
to malitiam alterius æstimat ex le-
uibus indicijs. Et hoc si sit de ali-
quo graui, est peccatum morta-
le, inquantum non est sine con-
temptu proximi: Vnde glossa ibi-
dem subdit. Etsi ergo suspiciones
vitare non possumus, quia homi-
nes sumus, iudicia tamen, id est,
diffinitiuas firmasq&#x0301;; sententias con
tinere debemus. Tertius gradus
est, cùm aliquis iudex ex suspicio-
ne procedit ad aliquem condem-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>nandum, & hoc directè ad iniusti-
tiam pertinet: vnde est peccatum
mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd in humanis actibus inueni-
tur aliqua certitudo, non quidem
sicut in demonstratiuis, sed secun-
dum quod conuenit tali materiæ,
puta cum aliquid per idoneos te-
stes probatur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD sec&#x0169;dum dicendum, quòd
ex hoc ipso quòd aliquis malā opi-
nione&#x0303; habet de alio sine causa suffi
cienti, indebitè contemnit ipsum:
& ideo iniuriatur ei.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, &#xA759; quia
iustitia & iniustitia est circa exterio
res operationes (vt <marginalia rendition="dagger">Quæst. 59.|arti. 2. ad|tertium.</marginalia> dictum est)
tunc iudicium suspiciosum dire-
ctè ad iniustitiam pertinet, quan-
do ad actum exteriorem proce-
dit: & tunc est peccatum mortale,
vt <marginalia rendition="dagger">In corpore|artic.</marginalia> dictum est. Iudicium autem
interius pertinet ad iniustitiam, se-
cundùm quòd comparatur ad ex-
terius iudicium, vt actus interior
ad exteriorem, sicut concupiscen-
tia ad fornicationem, & ira ad ho-
micidium.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Suspicio est opinio
mali ex leuibus indicijs procedens.</P>
<P>  Secunda conclusio. Iudicium ex suspi-
cione procedens illicitum est & vitiosum.</P>
<P>  Tertia conclusio. Tres sunt suspicionis
gradus, primus cum quis ex leuibus indicijs
incipit dubitare de malitia alterius, & tunc
est peccatum veniale. Secundus quando
quis ex leuibus indicijs pro certo æstimat
& iudicat malitiam alterius. Et tunc si fue-
rit in re graui erit peccatum mortale. Ter-
tius cum iudex ex leuibus indicijs aliquem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0106.jpg/>
@@1@<SE106>Quæst. LX. De Jure. Artic. III. 89
<duolan 2><-P>in foro exteriori cōdemnat. Et tunc est pec
catum mortale contra iustitiam.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca primam conclusionem notan-
dum est, quod quanuis D. Thom. à
principio articuli sequutus Ciceronem de-
finierit strictè suspicionem prout distingui
tur à dubio & à iudicio temerario, quæ de-
finitio continetur in prima cōclusione; Cæ-
terùm in prosecutione articuli confundit
ista tria: quoniam in primo gradu suspicio-
nis comprehendit dubium de malitia pro-
ximi. In secundo gradu iudicium certum
& determinatum de malitia proximi vo-
cat suspicionem. Et hoc quidem non fuit
peculiare Diui Thomæ: sed communiter
viri doctissimi ista tria confundunt: & vt
in plurimum solentea appellare quasi com
muni nomine iudicium temerarium. Et
fortassis ratio huius cōfusionis ea fuit, quòd
hæc tria in duobus cōueniunt. Primò quòd
sunt de malo proximi, voco malum pro-
ximi non ipsum malum materialiter in se-
metipso, sed formaliter sumptum quate-
nus suam malitiam in operantem refun-
dit. Vt explicat Diuus Thomas in articu-
lo sequenti ad secundum. & propterea di-
xi de malo proximi, idest, quod reddit ip-
sum proximum malum moraliter. Secun-
do conueniunt in hoc quod procedunt ex
indicijs leuibus, quibus vir prudens mo-
ueri non debet. Sed nihilominus ista tria
distinguuntur quàmplurimum. Etenim du
bium secundùm propriam sui rationem
tunc duntaxat contingit, quando animus
leuioribus indicijs in vtramque partem mo
uetur, sed in neutram declinat, manetq&#x0301;ue
in ambiguo pendens. Et ideo Aristoteles
in 3. Metaphysic. capit. 1. dubitantes com-
parat hominibus ligatis, qui neque huc ne-
que illuc se vertere possunt. Iudicium ve-
ro temerarium si propriè sumatur, est cer-
ta & determinata sententia cui nulla dubi-
tatio admiscetur de malitia proximi. Suspi-
cio autem importat assensum de malo pro-
ximi, sed cum magna formidine alterius
partis. In primo differt à dubio, in secun-
do vero à iudicio temerario. Et ob id me-<-P>@@

<-P>ritò definitur quod sit quædam opinio ma-
li. Opinio etiam est assensus incertus & for-
midolosus. Distinguitur autem suspicio ab
opinione in eo quod opinio autore Aristo.
6. Ethicorum, cap. 9. indifferenter se habet
ad bonum & malum, & potius sumitur spe
culatiuè quam practicè: suspicio vero de-
notat assensum practicum, & propriè lo-
quendo tantum est de malo, & ita definitur
opinio mali. Sed mihi videtur quòd suspi-
cio sit debilis opinio.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium est, Vtrùm suspicio stricte
sumpta ex suo genere sit peccatum
mortale, & in materia graui sit in indiui-
duo & de facto peccatum mortale. Pro-
batur pars negatiua primò ex Diuo Tho-
ma qui expressè docet in hoc articulo quod
in primò gradu suspicionis solum interue-
nit peccatum veniale. In primo autem gra-
du comprehendit D. Thom. dubitationem
& suspicione&#x0303;: quæ importat assensum vnius
partis, cùm formidine alterius. Et hoc aper-
te constat quia primum gradum suspicio-
nis distinguit Diuus Thomas à sec&#x0169;do gra-
du. In secundo vero gradu loquitur ex-
presse Diuus Thomas de iudicio temera-
rio, in quo nulla admiscetur formido, &
dubietas alterius partis. Igitur in primo gra-
du comprehendit suspicionem. In eadem
sententia videtur esse Diuus Augustinus cu
ius est glossa super 1. ad Corinth. capit. 14.
relata hic à Diuo Thoma, & desumpta ex
Augustino tractatu. 90. in Ioannem. Con-
firmatur. Nam vt inquit Diuus Augusti-
nus loco citato, suspicio pertinet ad huma-
nam tentationem sine qua vita hominis du
ci nequit, ergo tantùm est peccatum ve-
niale. Secundo iudicium temerarium ex
eo tantum est peccatum veniale aut mor-
tale, quatenus per illud proximus despi-
citur & contemnitur: sed per suspicionem
proximus non perfectè despicitur, ergo nō
excedit limites peccati venialis. Cōsequen
tia patet, quia vbi est Ieuis iniuria & leuis
proximi contemptus, non committitur gra
ue peccatum, cuiusmodi est mortale. Mi-
nor probatur. Quia proximus tunc dun-
taxat perfectè contemnitur, quando absque
dubitatione de eius malitia iudicatur. Con-
firmatur. Nam suspicio de malitia proximi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0107.jpg/>
@@1@<SE107>90 Quæst. LX. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>non contrariatur fraternæ charitati: con-
tingit enim inter amicos, quod vnus suspi-
catur male de altero: ergo non est pecca-
tum mortale ex suo genere. In hoc dubio
Caietanus in præsenti, & in Summa, verbo
suspicio, & in verbo iudicium temerarium,
docet suspicionem etiam in re graui non
esse peccatum mortale quādiu suspicio ma-
net intra limites suspicionis: ita quod non
excludat omnem formidinem. Aliqui ex
Summistis verbis citatis. Et in verbo præ-
sumptio, inclinantin hanc sententiam: præ-
sertim summa Rossela. Magister Soto vbi
supra, articulo. 3. asserit cum Caietano
suspicionem non esse peccatum mortale
ex suo genere, addit tamen quod in indiui-
duo erit aliquando peccatum mortale pro-
pter nimiam grauitatem materiæ. Peccaret
enim mortaliter, qui leuibus indicijs indu-
ctus suspicaretur aliquem esse hæreticum
aut crimen nefandum commisisse. Qui-
dam nouiores Theologi dicunt, quòd su-
spicio in materia graui erit culpa venialis si
per modicum tempus duraret: erit autem
mortalis culpa si longo tempore perseuera-
uerit in animo.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione primò explicādum est,
quid sit materia grauis: Deinde quæ
appellentur leuia indicia. Materia grauis in
hoc loco illa censetur, ex qua valdè con-
temnitur & despicitur proximus. Hæc au-
tem materia licet vt communiter dicunt,
sit regulariter mortale peccatum: sed tame&#x0303;
neque est necesse quòd sit semper morta-
le, neque omne peccatum mortale reputa-
tur semper materia grauis in ordine ad su-
spicionem & iudicium temerarium. Ete-
nim si quis suspicaretur de aliquo qui inter
ingenuos haberi solet, ex leuibus indicijs;
ex vili sanguine natum esse: ista suspicio in
materia graui versaretur, quanuis nullum
malum mortale suspicetur de proximo.
Item qui ex leuibus indicijs suspicaretur ali
quem virum probum in cōsuetudinem du
xisse mentiri in familiaribus collocutioni-
bus, quanuis hæc mendacia non sint pec-
cata mortalia: erunt tamen materia grauis
respectu suspicionis huiusmodi. Denique
siquis suspicaretur de viro aulico & pro-
fano quòd inhonesto amore prosequitur<-P>@@

<-P>f&#x0153;minam: quanuis inhonestus amor sit
peccatum mortale, non tamen respectu
huius hominis censetur materia grauis in
ordine ad suspicionem & iudicium: quia
istiusmodi homo non reputat iniuriam si-
bi fieri per tale iudicium: quin potius glo-
riatur. Itaque grauitas materiæ in hac par-
te non est secundùm seipsam expendenda
ponderandaq&#x0301;ue, sed per respectum ad per-
sonam cui applicatur per suspicionem aut
iudicium. Nam quod graue reputatur re-
spectu vnius hominis, leuissimum esse po-
terit comparatione alterius. Circa iudicia
leuia generalis regula sit. Illa reputari le-
uia moraliter quæ non sufficiunt ex seipsis
mouere animum viri probi & prudentis ad
suspicandum malum de proximo. Sed in
particulari leuitas aut grauitas indiciorum
ex multis pensanda est. Primò ex propor-
tione ipsorum ad illud malum quod indi-
cant. Reputantur enim indicia quasi signa,
& mal&#x0169; ipsum, de quo est suspicio, tanquā
signatum. Secundò debet haberi respectus
ad grauitatem materiæ circa quam versan-
rur illa indicia. Etenim indicia quæ in ma-
teria non multum graui censentur sufficien
tia, in materia grauissima, vt in crimine hæ-
resis, non sunt habenda vt sufficientia ad
iudicandum: sed vt leuissima. Tertiò de-
bet haberi respectus ad qualitatem perso-
næ de qua fit suspicio. Nam aliqua indicia
sufficient ad iudicandum aliquod malum
de homine priuato & profano: quæ leuis-
sima erunt ad id suspicandum de viro gra-
uissimæ authoritatis & virtutis, maxime si
est persona publica. Denique indicia com-
parari debent ad animum iudicantis. Nam
aliqua sufficient ad dubitandum, quæ non
sufficient ad suspicandum. Et aliqua suffi-
cient ad suspicandum quæ non ad iudican-
dum. Quæ omnia committenda sunt pru-
dentis & timorati viri arbit, io.</P>
<P><INI2>H</INI2>IS suppositis sit prima conclusio. Su-
spicio ex leuibus indicijs procedens
de malo proximi ex genere suo est pecca-
tum mortale. Hanc conclusionem docent
viri grauissimi & moderni & multi ex an-
tiquis. Et probatur primò. In sacris literis
prohibetur iudici&#x0169; temerarium, Matth. 7.
Nolite iudicare, & non iudicabimini. Et<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0108.jpg/>
@@1@<SE108>Quæst. LX. De Jure. Artic. III. 91
<duolan 2><-P>Roman. 14. & 1. Corinthiorum. 4. & Ia-
cobi. 4. dicitur: quod qui detrahit fratri suo
aut iudicat, legi detrahit & de lege iudicat,
sed iudicium temerarium secundùm vsum
sapientium appellatur etiam illa sententia,
quæ cum assensu alterius partis admittit for
midinem alterius: quæ est suspicio, ergo
suspicio prohibetur in sacris literis, atque
adeo ex suo genere est peccatum mortale.
Confirmatur. Sacræ literæ prohibent iu-
dicium temerarium, quod est in vsu apud
homines: nam iudicium omnem formidi-
nem excludens, raro contingit: at suspicio
est frequens apud homines, ergo & illa pro
hibetur nomine iudicij locis citatis, ergo
suspicio potissime prohibetur. &#x00B6; Secundò
probatur. Malitia suspicionis consistit in in-
iuria, quæ fit proximo quatenus despicitur
& contemnitur: sed iniuria ex suo genere
est culpa mortalis, ergo &c. &#x00B6; Vltimò pro-
batur, & specialiter arguitur contra senten-
tiam Magistri Soto. Illud vitium, quod in-
tra limites suæ materiæ absque hoc quòd
trahatur ad speciem alterius vitij, est ali-
quando mortale peccatum, ergo ex suo ge-
nere est mortale. Sed secundùm Magistr&#x0169;
Soto iudicium in re grauissima manens in-
tra limites suspicionis est peccatum mor-
tale, ergo ex suo genere est peccatum mor-
tale. Dicunt aliqui, istum modum dicen-
di Magistri qui est communis apud Theo-
logos, ita esse accipiendum & intelligen-
dum: quod suspicio indeliberata quandiu
indeliberata, non est ex suo genere pecca-
tum mortale: quia quandiu subest inde-
liberationi non potest esse peccatum mor-
tale. Hæc solutio nullam habet apparen-
tiam: quia si Theologi loquuntur cum Ma
gistro de suspicione indeliberata, falsò di-
ctum est, quòd cum fuerit in re grauissi-
ma est peccatum mortale. Nam indelibe-
ratio tollit grauitate&#x0303; culpæ mortalis in qua-
cunque materia.</P>
<P>  Secunda conclusio. Suspicio in materia
graui est in indiuiduo culpa mortalis, etiam
si per breue tempus duret: si sit delibera-
rata. Prima pars cōclusionis sequitur ex præ
cedenti. Nam illud vitium quòd ex suo ge-
nere est mortale, redditur mortale in indi-
uiduo ex grauitate materiæ. Sed suspicio ex<-P>@@

<-P>genere suo est mortale peccatum, ergo &c.
Et confirmatur. Nam alias ferè nullum es-
set peccatum mortale in materia iudicij te-
merarij: quoniam vt dicebamus, rarissime
contingit, quòd ex leuibus indicijs procedat
iudicium temerarium omnino certum &
determinatum, ergo si suspicio cui admisce
tur aliqua dubietas non est peccatum mor-
tale etiam in materia graui, rarissimè contin
get mortale peccat&#x0169; in iudicio temerario:
quod falsum est. Secunda pars conclusionis
probatur. Quod iniuria illata proximo sit
grauis aut leuis non prouenit ex temporis
breuitate aut longitudine, ergo vt suspicio
in materia graui sit culpa mortalis non re-
quiritur temporis longitudo. Hoc tamen
debet intelligi dummodo sit deliberata su-
spicio: quę est tertia pars conclusionis. Quæ
dicimus de suspicione à fortiori sunt dicen-
da de iudicio temerario. De dubio autem
prima cōclusio etiam est certissima. An ve-
ro secunda conclusio procedat eodem mo
do de dubio atque de suspicione explican-
dum est articulo sequenti.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,
D. Thomā in primo gradu suspicionis non
loqui strictè de suspicione vt differt à dubio
& à iudicio, sed potius comprehendere &
dubium & iudicium: & omnia hæc appel-
lat suspicione&#x0303; in primo gradu: quanuis non
procedant ex deliberatione: quod insinua-
uit D. Tho. in illis verbis cum incipit dubi-
tare, idest cum non ex deliberatione, sed in-
deliberatè suspicatur aut iudicat. Iudicium
enim tunc censetur incipere, quando ex de-
liberatione procedit. In secundo vero gra-
du suspicionis non sol&#x0169; D. Tho. cōprehen-
dit iudicium cui nulla admiscetur formido,
sed etiā suspicionem stricte sumptā quando
& iudici&#x0169; & suspicio ex deliberatione pro-
ced&#x0169;t, & plenā animi deliberatione&#x0303; in iudi-
cio aut suspicione interuenientem vocat D.
Tho. certitudine&#x0303; & firmitate&#x0303; sententiæ. Ad
confirmationem negatur suspicione&#x0303; delibe
ratā pertinere ad te&#x0303;tationem humanā: quin
potius pertinet ad tentationem diabolicam.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, quòd licet in iudicio temerario repe-
riatur perfectior & magis consummata in-
iuria proximi: in suspicione tamen tanta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0109.jpg/>
@@1@<SE109>92 Quæst. LX. De Jure. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>fit iniuria proximo in materia graui, quæ
sufficiat constituere peccatum mortale, &
lædere mortaliter amicitiam & charitatem
fraternam, Pugnat enim cum vera proxi-
mi amicitia quod quis ex leuibus indicijs
grāde malum de proximo suspicetur: quia
ille excessus asserendi prouenit ex malitia
voluntatis. Et per hoc soluitur argumen-
tum & confirmatio. Circa solutionem ad
tertium Diui Thomæ nota, quòd non so-
lum in iudice, verùm in persona priuata
iudicium temerarium animo conceptum
per se loquendo disponit ad exteriorem in-
iuriam proximi: disponit enim ad verba
externa prolatiua talis iudicij, per quæ iniu-
riam exteriorem irrogabit proximo. Dispo
nit etiam ad hoc quòd taliter iudicans ope-
re externo siue facto siue verbo contemnat
& despiciat proximum: de quo graue ma-
lum suspicatur, & quem in sua mente con-
temnit: in qua etiam ei iniuriam facit.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm dubia sint in meliorem
partem interpretanda.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-
tur. Videtur quòd du-
bia non sint in meliorem
partem interpretanda. Iudicium e-
nim magis debet esse de eo, quod
vt in pluribus accidit. Sed in pluri-
bus accidit, quòd aliqui malè agāt:
quia stultorum infinitus est nume-
rus, vt dicitur Ecclesiast. 1. Proni
enim sunt sensus hominis ad ma-
lum ab adolescentia sua, vt dicitur
Genes. 8. Ergo dubia magis debe-
mus interpretari in malum, quàm
in bonum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Augustin. <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. de|doctr. Chri|stiana, in|prin. to. 3.</marginalia> dicit,
quòd ille piè & iustè viuit, qui re-
rum integer est æstimator, in neu-
tram partem declinando. Sed ille</A+1><-P>@@

<-P><A+1>qui interpretatur in melius quod
dubium est, declinat in alterā par-
tem. Ergo hoc non est faciendum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Homo debet dili-
gere proximum sicut seipsum. Sed
circa seipsum homo debet dubia
interpretari in peiorem partem: se-
cundùm illud Iob. 9. Verebar om-
nia opera mea. Ergo videtur quòd
ea quæ sunt dubia circa proximos,
sint in peiorem partem interpre-
tanda.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est quòd Rom. 14.
super illud, Qui non manducat,
manducantem non iudicet. Dicit
Gloss. Dubia in meliorem partem
sunt interpretanda.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut <marginalia rendition="dagger">Art. præc.|ad 2.</marginalia> dictum est, ex hoc ip-
so, quòd aliquis habet malam opi-
nionem de alio absque sufficienti
causa, iniuriatur ei, & contemnit
ipsum. Nullus autem debet alium
cōtemnere vel nocument&#x0169; quod-
cunq; inferre, absque causa cogen-
te. Et ideo vbi non apparent mani
festa indicia de malitia alicuius, de-
bemus eum vt bonum habere, in
meliorem partem interpretando
quod dubium est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd potest contingere quòd ille
qui in meliorem partem interpre-
tatur, frequentius fallatur. Sed me
lius est, quòd aliquis freque&#x0303;ter fal-
latur, habens bonam opinionem
de aliquo malo homine, quā quòd
rariùs fallatur habens malam opi-
nionem de aliquo homine bono:
quia ex hoc fit iniuria alicui, non
autem ex primo.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0110.jpg/>
@@1@<SE110>Quæst. LX. De Jure. Artic. IIII. 93
<duolan 2><P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
aliud est iudicare de rebus, & aliud
de hominibus. In iudicio enim in
quo de rebus iudicamus, non at-
tenditur bonum vel malum ex par
te ipsius rei de qua iudicamus, cui
nihil nocet qualitercunque iudice-
mus de ipsa, sed attenditur ibi so-
lum bonum iudicantis, si verè iudi
cet: vel malum, si falsò: quia verum
est bonum intellectus, falsum au-
tem est malum ipsius, vt dicitur in
6. Ethicorum: & ideo vnusquisque<marginalia>Li. 6. Ethi|cor. ex c. 2.|colligitur,|tom. 5.|Li. 6. Me-|taph. tex.|8. habetur|expreßè|tom. 3.</marginalia>
debet niti ad hoc, quòd de rebus iu
dicet, secundùm quod sunt. Sed in
iudicio, quo iudicamus de homini
bus, pręcipuè attenditur bonum &
malum ex parte eius de quo iudi-
catur: qui hoc ipso honorabilis ha-
betur &#xA759; bonus iudicatur, & cōtem
ptibilis, si iudicetur malus. Et ideo
ad hoc potius tendere debemus in
tali iudicio, quòd hominem iudice
mus bonum, nisi manifesta ratio in
cōtrarium appareat. Ipsi autem ho
mini iudicanti falsum, iudicium,
quo bene iudicat de alio, non per-
tinet ad malum intellectus ipsius:
sicut nec ad eius perfectionem per
tinet secundùm se cognoscere ve-
ritatem singularium contingen-
tium, sed magis pertinet ad bon&#x0169;
affectum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
interpretari aliquid in deteriorem
vel meliorem partem contingit du
pliciter. Vno modo per quandam
suppositionem: & sic cùm debe-
mus aliquibus malis adhibere re-
medium, siue nostris, siue alienis,
expedit ad hoc, vt securius reme-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>dium apponatur, quòd suppona-
tur id quod est deterius: quia reme
dium quod est efficax contra maius
malum, multò magis est efficax
contra minus malum. Alio modo
interpretamur aliquid in bon&#x0169; vel
malum, diffiniendo, siue determi-
nando: & sic in rerum iudicio de-
bet aliquis niti ad hoc, vt interpre-
tetur vnumquodque, secundùm
quod est. In iudicio autem perso-
narum, vt interpretetur in melius:
sicut dictum <marginalia rendition="dagger">In cor. ar.|& ad 2.</marginalia> est.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est affirmatiua. Et ratio est,
quia aliàs fit iniuria proximo, dum
contem nitur absque causa cogente.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur circa istum articul&#x0169;, Vtrùm
in dubijs teneamur ex præcepto decli
nare positiuè in meliorem partem.</P>
<P>  Arguitur primò pro parte negatiua, dum
in sacris literis prohibemur, ne proximum
contemnamus: solum dicitur: Nolite iudi-
care, & non iudicabimini, Nolite condem-
nare & non condemnabimini. Tu quis es
qui iudicas alienum seruum. At vero qui
iudicat taliter quòd non declinat in alte-
ram partem, sed est dubius, non iudicat
alienum seruum, ergo nonfacit contra præ-
ceptum.</P>
<P>  Secundò. Nemo tenetur extra necessi-
tatis articulum impendere honorem vel ali
quod beneficium proximo: sed in casu du-
bio declinare in meliorem partem est im-
pendere honorem proximo positiuè, ergo
ad hoc non tenemur in omni re dubia: sed
sufficiet quòd nos habeamus negatiuè vel
quòd suspendamus iudicium.</P>
<P>  Tertiò. Si in re dubia esset peccatum su-
spendere assensum & iudicium: sequeretur
quod in materia graui semper esset pecca-
t&#x0169; mortale, siquide&#x0303; est peccatum iniustitiæ
quod ex genere suo est mortale. Cōsequens<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0111.jpg/>
@@1@<SE111>94 Quæst. LX. De Jure. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>tamen videtur falsum, & contra iudicium
Diui Thomæ in articulo. 3. vbi ait, quòd
quando ex leuibusindicijs de bonitate ali-
cuius incipit homo dubitare, est veniale
& leue peccatum. De hac difficultate sunt
duæ opiniones. Altera Caietani in hoc arti-
culo asserentis, nunquam esse peccatum su-
spendere intellectum: & habere nos negati-
ue erga bonitatem vel malitiam proximi in
rebus dubijs. Altera est Magistri Soto lib. 3.
de iustitia, quæst. 4. art. 4. vbi ait, quòd non
solum tenemur non malè iudicare de proxi
mo: sed etiam tenemur de illo bonam posi-
tiuè habere opinionem in dubijs. Et ita in-
telligit Diuus Thomas in hoc artic. 4. In-
ter has duas sententias magis nobis placet
quædam media: quæ sequentibus conclu-
sionibus explicatur.</P>
<P>  Prima conclusio. Regula illa celebris, du
bia sunt in meliorem partem interpretan-
da, duplicem sensum potest habere. Alter&#x0169;
merè negatiuum, hoc est nemo in casu du-
bio debet in peiore&#x0303; partem declinare. Que&#x0303;
sensum insinuat D. Thom. in hoc articulo.
Quoniam tunc fit iniuria proximo si decli
nemus in peiorem partem. Si autem omni-
no suspendimus iudicium, non infertur no-
cumentum proximo. Alterum potest habe
re sensum, facta suppositione, videlicet, &#xA759;
aliquis rem dubiam velit interpretari in me
liorem partem in fauorem proximi. Ista
conclusio videtur certa: & colligitur ex re-
gula. 11. deregulis iuris in 6. Vbi dicitur,
cum iura partium sunt obscura: reo potiùs
fauendum est quam actori. Sed habet rei lo
cum ille de quo infertur iudicium dubium,
an sit bonus vel malus, ergo illi fauend&#x0169; est
similiter est regula. 65. ibi eodem. In pari de
licto & causa, melior est conditio possiden-
tis. At vero in rebus dubijs proximus est
possidens honorem suum & bonam famā,
ergo si volumus iudicare: tenemur in eius
fauorem declinare.</P>
<P>  Secunda conclusio. Absolutè & per se lo
quendo in casu dubio, nemo tenetur rem
dubiam in meliorem partem positiuè in-
terpretari. Neque est aliquod peccatum in
tali casu suspendere actum iudicij. Proba-
tur primo argumentis factis in principio
dubij. Deinde quia in tali casu obiectum in-<-P>@@

<-P>tellectus est verè dubium secundùm re-
ctam rationem: ergo intellectus suspendens
iudicium secundùm rectam rationem se se
habet. Quemadmodum in speculatiuis: si
quæratur, Vtrùm astra sint paria vel impa-
ria, recte suspenditur iudicium, propter du-
bietatem obiecti: ergo similiter contingit in
practicis dubijs.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando indicia sunt
leuia ad dubitandum potest interdum esse
peccat&#x0169; mortale dubitare de bonitate pro-
ximi per iudicium expressum positiuè vel
interpretatiuè. V. g. dubitat aliquis ex le-
uibus indicijs; Vtrùm Petrus commiserit
crimen hæresis, aut peccauerit contra na-
turam. Tunc peccat mortaliter. Probatur
hoc. Quia multo magis contemnit proxi-
mum qui ita dubitat, quàm qui leuiora pec-
cata mortalia suspicatur vel temerè iudicat.
Sed iste peccat mortaliter, vt supra dictum
est, ergo multò magis ille. Confirmatur.
Quia nemo est qui non velit potius, quod
alius de se temerè iudicet commisisse sim-
plicem fornicationem: quàm quod dubi-
tet se commisisse peccatum hæresis aut con
tra naturam. Hęc videtur nobis moralis de-
monstratio. Diximus per iudicium positi-
uum expressè vel interpretatiuè: quoniam
si homo merè negatiuè se habeat, non pec-
cat mortaliter suspendendo iudicium: nisi
quando tenetur proferre illud. Et tunc pro-
fectò non se habet merè negatiuè, sed pri-
uatiuè: & vult interpretatiuè iudicare rem
esse dubiam, & hoc sufficit, vt aliquis pec-
cet mortaliter in illa hæsitatione: an pro-
ximus sit hæreticus. Sed obijciet aliquis:
quòd in illo casu non tenetur aliquis pro-
ferre iudicium in meliorem partem, ergo
si suspendit illud: non peccat mortaliter,
siquidem se se habet merè negatiuè. Re-
spondetur, quòd est valde probabilis sen-
tentia in tali casu, quòd tenetur homo in-
terpretari illud dubium in meliorem par-
tem. Et ratioest, quia tunc proximus quan-
do leuia sunt indicia, est velut in extre-
ma necessitate constitutus: ergo teneor illi
succurrere excusando illum apud me ip-
sum. Quemadmodum teneor excusare il-
lum apud infamatorem ex leuibus indicijs.
Et confirmatur. Quoniam in illo euentu,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0112.jpg/>
@@1@<SE112>Quæst. LX. De Jure. Artic. V. 95
<duolan 2><-P>eo ipso quod homo dissimulat proferre iu-
dicium, relinquit rem tanquam verè du-
biam, & interpretatiuè consentit in hac pro
positione, dubium est, an ille sit hæreticus.
Quæ assertio est valdè iniuriosa.</P>
<P>  Quarta conclusio. In omnibus peccatis
mortalibus dubitare positiuè iudicando, re&#x0303;
dubiam esse, an proximus illud peccatum
commiserit, idq&#x0301;ue ex leuibus indicijs, est
peccatum mortale per se loquendo. Proba-
tur. Qui hoc modo dubitat contemnit pro-
ximum in regrauissima, qualis est pecca-
tum mortale quod efficit hominem infa-
mem apud Deum, & illi inimicum, ergo
per se loquendo talis dubitatio peccatum
mortale est: quoniam maxim&#x0169; nocumen-
tum infert homini in suo honore. Diximus
autem per se loquendo peccatum mortale
esse ita dubitare: hoc est ex parte obiecti. At
vero ex circunstantia subiecti & personę de
qua iudicatur, continget esse peccatum ve-
niale taliter iudicare: imo etiam temerè iu-
dicare, continget esse peccatum veniale.
V. g. est aliquis adolescens, qui gloriatur
de amore mulierum, non erit peccat&#x0169; mor
tale de huiusmodi persona ex leuibus indi-
cijs dubitare seu iudicare, quod ille sit forni-
cator. Ratio est, quia ille in tali casu non pa-
titur detrimentum in suo honore: que&#x0303; ipse
prodigit. Et hæc est potissima regula obser-
uanda in huiusmodi suspicionibus & iudi-
cijs temerarijs & dubitationibus. Imo & in
murmurationibus & detractionibus est ob-
seruanda ista regula ad iudicandum quan-
do est peccatum mortale. Videlicet, quod
attendamus ad nocumentum quod patitur
proximus in suo honore. Etenim quanuis
sit grauissimum delictum de quo agitur, si
tamen ex circunstantia personæ, cui tale cri
men obijcitur, vel ex circunstantia personę
cum qua agitur de tali crimine: non patitur
proximus detrimentum in honore: tunc nō
erit peccatum mortale: sed tantum pecca-
tum veniale.</P>
<P><INI2>A</INI2>Dargumenta in oppositum respon-
detur. Ad primum, quod eodem prę
cepto solet prohiberi grauissimum peccat&#x0169;
& alia peccata minus grauia & minus nota.
V. g. in illo præcepto. Non occides, prohi-
betur omnis percussio proximi etiam non<-P>@@

<-P>occisiua. Imo & prohibentur affectus iræ.
Sic etiam in illo præcepto nō licet iudicare:
prohibetur etiam suspicio & dubitatio iniu
riosa erga proximum.</P>
<P>  Ad secundum respōdetur, quòd vt dixi-
mus in explicatione tertiæ cōclusionis, pro-
ximus est in illo casu in extrema necessitate
constitutus: & tenetur homo tunc succurre
re illi. Cæterum quod obijcitur, &#xA759; non te-
neor cum periculo errandi in intellectu in-
terpretari verè dubia in meliorem partem:
optime dissoluitur ex doctrina D. Thomæ,
quoniam cognitio singularium in speculati
uis non pertinet ad perfectionem humani
intellectus: propterea nulla virtus est in in-
tellectu ad cognitionem speculatiuam sin-
gularium. At verò in practicis cognitio sin-
gularium perfectio est intellectus, & ideo
secundùm prudentiam declinat homo in
dubijs practicis in meliorem parte&#x0303; propter
pericul&#x0169; maxim&#x0169; nocendi proximo, si vo-
l&#x0169;tariè dubitet, maximè in leuibus indicijs.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, &#xA759; iam diximus
esse peccatum mortale aliquando suspende
re assensum in rebus grauibus: quando ex le
uibus indicijs offertur dubium: in quo ipse
proximus notabiliter læditur in honore.
Tunc enim ostendimus quòd non se habet
homo purè negatiuè.</P>
<Z>ARTICVLVS V.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm sit semper secundùm le-
ges scriptas iudicandum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quintum sic procedi-<marginalia>Inf. art. 6.|cor.</marginalia>
tur. Videtur, quòd non sit
semper secundùm leges
scriptas iudicādum. Semper enim
vitandum est iniustum iudicium.
Sed quandoq; leges scriptæ conti-
nent iniustitiam: secundùm illud
Isaiæ 10. Væ qui condunt leges ini-
quas, & scribentes iniustitiam scri-
pserunt. Ergo nō semper est secun-
dùm leges scriptas iudicandum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Prætereà. Iudici&#x0169; oportet esse
de singularibus eue&#x0303;tibus. Sed nulla</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0113.jpg/>
@@1@<SE113>96 Quæst. LX. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><-P><A+1>lex scripta potest omnes singulares
ouentus comprehendere: vt patet
per Philosophum in <marginalia rendition="dagger">Li. 6. c. 10.|tom. 5.</marginalia> 5. Ethic. Er-
go videtur quòd non semper sit se-
cundùm leges scriptas iudicādum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Lex ad hoc scribi-
tur, vt sententia legislatoris mani-
festetur. Sed quandoque contingit
quòd si ipse legislator pręsens esset,
aliter iudicaret. Ergo nō est semper
sec&#x0169;dùm leges scriptas iudicand&#x0169;.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod August.
dicit in libr. de vera <marginalia rendition="dagger">Capi. 31. à|med, to. 1.</marginalia> Relig. in istis
temporalibus legibus, quanquam
de his homines iudicent cùm eas
instituerint, tamen cùm fuerint in-
stitutæ & firmatæ, non licebit iudi-
cibus de ipsis iudicare, sed secun-
dùm ipsas.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut dictum <marginalia rendition="dagger">Art. 1. hu|ius quæst.</marginalia> est, iudicium
nihil aliud est, quàm quædam diffi
nitio vel determinatio eius quod
iustum est. Fit autem aliquid iust&#x0169;
dupliciter. Vno modo ex ipsa natu
ra rei, quod dicitur ius naturale.
Alio modo ex quodam condicto
inter homines: quod dicitur ius po
sitiuum, vt suprà habitum <marginalia rendition="dagger">Quæst. 57.|art. 2.</marginalia> est. Le-
ges autem scribuntur ad vtriusque
iuris declarationem, aliter tame&#x0303; &
aliter. Nam legis scriptura, ius qui-
dem naturale continet, sed non in-
stituit. Nō enim habet robur ex le-
ge, sed ex natura. Ius autem positi-
uum, scripturam legis & continet
& instituit, dans ei auctoritatis ro-
bur. Et ideo necesse est &#xA759; iudicium
fiat secundùm legis scripturā: alio-
quin iudicium deficeret vel à iusto
naturali, vel à iusto positiuo.</A+1></P>@@

<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
lex scripta, sicut non dat robur iuri
naturali, ita nec potest eius robur
minuere, vel auferre: quia nec vo-
l&#x0169;tas hominis potest immutare na-
turam. Et ideo si scriptura legis cō-
tineat aliquid contra ius naturale,
iniusta est, nec habet vim obligan-
di. Ibi enim ius positiuum loc&#x0169; ha-
bet, vbi quantum ad ius naturale,
nihil differt, vtr&#x0169; sic vel aliter fiat,
sicut suprà <marginalia rendition="dagger">Quæst. 57.|art. 2.</marginalia> habitum est. Et ideo
nec tales scripturæ, leges dicuntur,
sed potius legis corruptiones: vt su
prà dictum <marginalia rendition="dagger">1. 2. q. 95.|art. 2.</marginalia> est, & ideo secundùm
eas non est iudicandum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
sicut leges iniquæ secundùm se cō-
trariantur iuri naturali vel semper,
vel vt in pluribus: ita etiam leges,
quæ sunt rectè positæ, in aliquibus
casibus deficiunt: in quibus si ser-
uarentur, essent contra ius natura-
le. Et ideo in talibus non est secun-
dùm literam legis iudicandum, sed
recurrendum ad æquitatem, quam
intendit legislator. Vnde Iurispe-
ritus <marginalia rendition="dagger">In digesto|veteri, li.|1. titu. 3.|l. 24.</marginalia> dicit: Nulla ratio iuris aut
ęquitatis benignitas patitur, vt quę
salubriter pro vtilitate hominum
introducuntur, ea nos duriore in-
terpretatione contra ipsor&#x0169; com-
modum producamus ad seuerita-
tem. Et in talibus etiam legislator
aliter iudicaret: & si considerasset,
lege determinasset. Et per hoc pa-
tet responsio ad Tertium.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Necesse est quod iu-
dicium fiat sec&#x0169;dùm legis scripturam.
Ratio est, quoniā aliàs iudicium desiceret
vel à iusto naturali vel à iusto positiuo.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0114.jpg/>
@@1@<SE114>Quæst. LX. De Jure. Artic. V. 97
<duolan 2><P>  Secunda conclusio. In aliquo euentu nō
est secundum literam legis iudicādum: sed
recurrendum est ad æquitatem, seu Epi-
cheiam, Ista conclusio colligitur ex Diuo
Tho. in solutione ad secundum.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N hoc articulo ante omnia aduertend&#x0169;
est, quod Diuus Tho. in duobus articu-
lis præcedentibus explicuit tertiam condi-
tionem iudicij in priuatis personis, osten-
dens quomodo sit peccatum illam condi-
tionem prætermittere. Nunc autem in hoc
articulo id ipsum ostendit verificari opor-
tere in iudicio principis, siue cuiuslibet mi-
nistri Reipublicæ. Explicat autem talem iu
dicij conditionem seruari in publicis iudi-
cijs & tribunalibus, quando ex legis præscri
pto iudicia pronuntiantur, alias essent iudi-
cia suspiciosa & temeraria. Hæc conclusio
verum habere debet in iudicijs quæ pron&#x0169;-
tiantur non solum à iudicibus inferioribus,
sed etiam à supremo senatu Principis. Pro-
batur primò. Ex testimonio expresso Diui
Augustini, quod habetur in argume&#x0303;to, sed
contra lib. de vero regimine capit. 31. Item
etiam ex Arist. 5. Ethic. cap. 6. & lib. 10. c. 9.
Et 2. Politicorum cap. 8. Et copiosius libr. 3.
cap. 11. & 12. Et Diuus Thom. 1. 2. quæst.
95. artic. 1. ad secundum. Probatur autem
conclusio vnica ratione. Lex positiua quan
tum ad vim directiuam obligat in conscien
tia non sol&#x0169; subditos, sed etiam ipsum Prin-
cipem legislatorem, ergo in pronuntiando
sententias, omnes debent obseruare huius-
modi legis pręscripta. Sed obseruādum est,
vsque adeo veram esse conclusionem Diui
Tho. quòd rarissimè possit princeps vel su-
premus senatus in causis ciuilibus dispensa-
re in ipsa lege, & aliter iudicare quàm ipsa
lex docet. Probatur quia est contra ius natu
ræ, quòd postquam aliquis per contractum
legitimum constitutus est dominus prædij
vel alterius rei, expolietur inuitus re illa.
Quin potius illa expoliatio dicetur furtum
siue deprædatio. Sed princeps non potest
dispensare in furto neque in aliquo quod sit
contra ius naturæ, ergo in proferendo sen-
tentias debet seruare legis scripta. Deinde
probatur. Quoniam si liceret Principi ita
se gerere: sequeretur quòd posset eum qui<-P>@@

<-P>litigat, priuare suis bonis & adiudicare illa
aduersario: ita vt factum teneret. Hoc au-
tem est manifestè falsum. Diximus autem
quòd rarisssmè possit princeps dispensare.
Quoniam aliquādo expediet ad bon&#x0169; pu-
blicum, vt bona vnius ciuis accommoden-
tur alteri, & tunc poterit princeps hoc face-
re. Diximus etiam in causis ciuilibus: quo-
niā in criminalibus sæpè contingit, satisfa-
cta parte, quod princeps dispenset in rigore
legis scriptæ, vbi commune bonum non pe
riclitatur. De qua re disputandum erit infra
quæst. 67. artic. 4.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium tamen in hoc articulo se of-
fert, vtrum sententia iniusta quæ con-
tra legis præscripta pronuntiatur: obliget in
foro cōscientiæ. Pro cuius intelligentia ad-
uertendum est primo, tripliciter cōtingere
quod aliqua sententia sit iniqua. Primò qui-
dem ex animo & affectu malo pronuntian
tis illam. v. g. quādo iudex condemnat re&#x0169;,
seruato ordine iuris & talem reum qui rea-
liter debet cōdemnari: nihilo minus ipse iu
dex profert sententiam animo vindican di
se de illo. Sec&#x0169;dò dicitur iniusta sente&#x0303;tia pro
pterea quòd non seruatur ordo iuris. Ter-
tiò dicitur iniusta ex ipsa causa: quando pro
nuntiatur sententia contra reuerà innocen-
tem, secundum tamen allegata & probata
est nocens. Dicimus ergo quòd duobus pri
mis modis sententia iniusta obligat in foro
conscientiæ: & ita seruatur secundum leges
regni Hispaniæ. Quāuis enim cōstet quod
iudex protulit sente&#x0303;tiā animo se vindicandi
vel nō seruauit ordine&#x0303; iuris, si tame&#x0303; proces-
sit in pron&#x0169;tiādo secund&#x0169; allegata & proba
ta, habetur valida & executioni mādatur ta
lis sententia. Secundo aduertend&#x0169; est &#xA759; in-
iusta sententia per se adhuc est duplex, Alia
quæ continet errorem intolerabilem. v. g.
in qua præcipitur aliquid impossibile vel
aliquid manifestè malum: vt si quis punia-
tur pro bene factis. Et hæc dicitur apud iu-
ris peritos sententia nulla. Et huiusmodi ma
nifestum est quòd non obligat in foro con-
scientiæ. Alia vero est sententia iniusta, quæ
quanuis contineat errorem, non tamen in-
tolerabilem. Et hæc dicitur à Iurisconsultis
iniusta sententia, Sed valida & tenenda. Vt
habetur capit. sententiam. 11. quæst. 3. imo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0115.jpg/>
@@1@<SE115>98 Quæst. LX. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><-P>vero executioni mandata est. Vt habetur
extr. in cap. pastoralis. de officio delegati. In
præsenti ergo quæst. solum controuertitur
de sententia quæ continet errorem tolerabi
lem. Nam constat sententiam continentem
errorem intolerabilem esse nullam.</P>
<P>  Notandum est tertio, quòd causæ in qui
bus pronuntiatur sententia: aliæ sunt secula-
res & prophanæ in quibus agitur de rerum
temporalium possessione siue iure. Aliæ ve
ro sunt ecclesiasticę in quibus agitur de iure
seu possessione beneficior&#x0169;. Huiusmodi rur
sus causæ aliquando requirunt sententiam
declaratiuam tantum, hoc est vt iudex de-
claret ius beneficij cui pertineat & debeat
ascribi absque condemnatione alterius par-
tis litigantis. Aliquando vero sententia quæ
profertur est priuatiua. v. g. quando iudex
per sententiam expoliat alteram partem li-
tigantem beneficio propter aliquod crime&#x0303;:
& adiudicat beneficium alteri.</P>
<P>  His suppositis sit prima cōclusio. In cau-
sis secularibus sententia iniusta ex causa, quā
uis pronuntietur secundum allegata & pro
bata, non tamen obligat reum in foro con-
scientiæ, neque confert talis sententia ius al-
teri parti pro qua pronuntiatur, neque reue
ra expoliat partem condemnatam suo iure,
quod habebat ad rem. Ista conclusio est cō
munis sententia Theologor&#x0169;. Videatur Ca
ietanus infra quæst. 70. artic. 4. & in opuscu-
lo 27. quæstionum. 13. quæst. ad secundum.
Et in opusculo 17. respons. 14. responsione.
Et Soto lib. 3. de Iustitia. quæst. 4. artic. 5. Et
quarto Sententiarum, distinct. 22. quæst. 1.
artic. 3. conclus. 4. Et est expressa sententia
Diui Thomę infra quæst. 70. loco citato ad
secundum argumentum. Vbi ait iudicium
iniustum non esse iudicium. Et hinc sumi-
tur primum argument&#x0169; ad probandā con-
clusionem. Iudicium eatenus obligat in con
scientia quatenus habet rationem iudicij:
sed eatenus habet rationem iudicij, quate-
nus est determinatio iuris, vt dictum est ar-
ticulo primo: ergo iudicium iniustum non
habet ratione&#x0303; iudicij, siquide&#x0303; non est deter-
minatio iusti seu iuris: sed potius est deter-
minatio iniusti. Secundo probatur quoniā
sententia & iudicium est quasi quędam lex
particularis in particulari euentu: vt docet<-P>@@

<-P>Diuus Thomas articulo sequenti, & infra
quæstione 67. artic. 1. sed lex iniusta nullo
modo obligat in conscientia, ergo neq; sen-
tentia iniusta. Tertio probatur, quoniam
communis est Theologorum regula, scili-
cet, quod sententia quæ fertur in foro exte-
riori obligat in foro conscientiæ, nisi funde
tur in falsa præsumptione. Ecce vbi Theo-
logi excludunt errorem omnem, vt senten-
tia obliget in conscientia, etiam si ille error
fuerit legitimè præsumptus.</P>
<P>  Secunda conclusio. In causis beneficia-
rijs omnis sente&#x0303;tia iniusta propter errorem
tolerabilem, siue illa sit declaratiua, siue pri-
uatiua, dummodo pronuntietur secundum
allegata & probata, & inter partes bona fide
litigantes, confert ius in foro conscientiæ ei
in cuius fauorem pronuntiatur: & reuera
expoliat alterum iure quod habebat. v. g. li-
tigabat Petrus & Paulus apud iudicem. Et
vterque cōtendit sibi competere ecclesiam
parochialem. Declarauit autem ipse iudex
talem ecclesiam Petro esse ascribe&#x0303;dam per
sententiam secundum allegata & probata
pronuntiatam, Tunc Petrus est parochus il
lius ecclesiæ, non obstante quòd Paulus re-
uera sec&#x0169;dum iura communia habebat ius
ad illud beneficium. Sed non probauit legi
timè intentionem suam. Idem continget, si
Petrus & Paulus litigarent de parochia cu-
ius Paulus habebat titulum & possessione&#x0303;.
Petrus autem apud Episcopum bona fide
accusauit Paulum de aliquo crimine, pro-
pter quod merebatur priuari beneficio. Et
episcopus sec&#x0169;dum allegata & probata pro
tulit sententiam, per quam expoliat Pau-
lum suo beneficio: & ascribit illud Petro.
Tunc dicimus quòd Petrus est verus paro-
chus illius ecclesiæ. Hæc conclusio quan-
tum ad id quod asserit de sententia declara-
tiua est contra Magistrum Soto vbi supra.
Et contra omnes ferè iuris peritos. Quan-
tum vero ad alteram partem de sententia
priuatiua conceditur à Magistro Soto vbi
supra. Negatur tamen à plurimis iuris Ca-
nonici peritis & Summistis: inter quos est
Panormitanus capit. 1. de concessione præ-
bendæ. Et Innocentius capit. quia plerique.
de immunitate ecclesiarum. quos referunt
& sequuntur Angelus in summa, verbo, sen<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0116.jpg/>
@@1@<SE116>Quæst. LX. De Jure. Artic. V. 99
<duolan 2><-P>tentia. §. vltim. & Syluester noster ibidem.
Dicunt isti doctores quòd sententia priua-
tiua, etiam si iniusta sit in causis beneficia-
rijs, quando reus non appellat legitimè &
opportunè, confert ius in conscientia alteri
parti. Et ratio illorum est: quia tunc videtur
reus consentire & cedere iurisuo. Et idcir-
co si Episcopus conferat alteri beneficium,
quod iam vacare censetur per alterius par-
tis concessionem, valida erit collatio. Si ta-
men reus, aiunt appellauerit opportunè, e-
tiam si eius appellatio non admittatur, non
erit valida sententia, neque confertius alteri
in cuius fauorem pronuntiatur. Nos autem
contra contendimus ostendere huiusmodi
authores sibi ipsis contradicere. Sitq&#x0301;ue pri-
mum argumentum ad ipsos. In causis pro-
phanis & secularibus eo ipso, quod reus nō
appellat, non censetur iurisuo cedere, vt ipsi
met authores concedunt. Ergo neq; in cau-
sis beneficiarijs. Probatur cōseque&#x0303;tia. Quia
non habet minus ius ad benefici&#x0169; qui possi
det illud, quàm habet ille qui possidet rem
temporalem. Ergo si iste per hoc quòd non
appellat non amittitius in conscientia, ergo
neque ille. Arguitur secundò. Nam non ap
pellare nō est maius sign&#x0169; cedendi iuri suo
quando per sententiam priuatiuā condem-
natur reus, quàm cum talis sententia est de-
claratiua, sed iuris periti concedunt, quòd
quando est iniusta sententia declaratiua, nō
est valida siue fiat appellatio siue non. Er-
go idem debent concedere in sententia pri-
uatiua. Vel potiùs negare in declaratiua: ita
vt sit vtriusque eadem ratio. Sit tertium ar-
gumentum specialiter contra Magistrum
Soto. Sententia priuatiua iniusta cōfert ius
in conscientia, vt ipse fatetur, ergo multò
magis declaratiua. Probatur consequentia,
quia maiorem iniustitiam continet senten-
tia iniusta priuatiua: quam iniusta declara-
tiua, siquidem per priuatiuam expoliatur
homo suo beneficio, & imponitur illi fal-
sum crimen. At vero per declaratiuam sol&#x0169;
manifestatur &#xA759; ille non habet ius ad benefi
cium, ac proinde præsumendus est magis
inuoluntarius quando cōdemnatur per sen
tentiam priuatiuam, quàm quando per de-
claratiuam. Hæc ad homines. Modo proba
tur conclusio directè. In ecclesia est pote-<-P>@@

<-P>stas conferendi & auferendi beneficia cum
opus fuerit ad salutem animarum & ad spi-
rituale ecclesiæ cōmodum: sed expedit ad
animarum salutem, & conscientiarum tran
quillitatem, vt talis sententia etiam iniusta
valeat, siue declaratiua siue priuatiua sit er-
go in conscientia manet tutus ille cui con-
fertur benefici&#x0169;, & est verus parochus: quo
niam aliâs esset in ecclesia magnus error &
scrupulus conscientiæ, si iura beneficiorum
penderent à rei veritate, & non à sententia
iudicis: quæ licet iniusta: procedit tamen se
cundum allegata & probata. Hæc ratio ma-
nifesta est, quia sæpè numero haberentur
pro veris parochis & Episcopis, qui tales
non essent. Neque haberent veram iurisdi-
ctionem. Et cōfirmatur à simili. Quoniam
quando expedit ad bonum temporale rei-
publicæ secularis, potest princeps qui est cu
stos illius, expoliare vnum ciuem suis bonis
proprijs & illa alteri adiudicare. Ergo mul-
to magis iudex spiritualis poterit hoc præ-
stare, quando expedierit ad bonum spiri-
tuale ipsius ecclesię. Sed expedit, vt tales sen
tentiæ etiam iniustæ obligent in foro con-
scientiæ & veram iurisdictionem conferant
ipsis parochis & episcopis. Ergo de facto va
lent & tenent in foro conscientiæ. Confir-
matur secundò. Quoniam beneficia insti-
tuta sunt immediatè propter bonum com-
mune & spirituale ecclesiæ, ergo quādo hu-
iusmodi bonum periclitatur, necesse est vt
ecclesia vtatur potestate sua, & verè confe-
rat beneficia in foro conscientiæ, illis qui-
bus in foro exteriori per sententiam secun-
dum allegata & probata prolatam, adiudi-
cat, licet illa sitiniusta à parte rei. Sed con-
tra prædictam conclusionem arguitur pri-
mo argumentis factis pro prima conclusio-
ne. Nam in causis prophanis quando senten
tia est iniusta secundum se, etiam si pronun
tietur secundum allegata & probata, non
confert ius in conscientia, ergo neque in
causis beneficiarijs ecclesiasticis. Omnes
enim rationes quæ militant pro causis pro-
phanis, videntur similiter cōcludere de cau
sis ecclesiasticis. Ad hoc argumentum re-
spondetur, quòd pariter procedit contra no
stram sententiam, & contra communem
Canonistarum, & quorundam Theologo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0117.jpg/>
@@1@<SE117>100 Quæst. LX. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><-P>rum: qui tenent, quando sententia est priua
tiua, valere. Et ideo omnes tenemur ad il-
lud respondere. Negatur igitur consequen-
tia. Et ratio differe&#x0303;tiæ est, quoniam nullum
omnino est incōmodum communi bono
temporali, si in causis temporalibus iudici&#x0169;
huiusmodi non obliget in foro cōscientiæ.
At vero in spiritualibus magnum inconue-
nie&#x0303;s emergit, si in causis beneficiarijs ad col-
lationem veri iuris, esset necessarium quod
à parte rei ita se haberet res: si modo iudex
pronuntiat secundum allegata & probata.
Sed nos contendimus quòd ipsa pronuntia
tione confertur illi ius quod antea non ha-
bebat. Arguitur secundo. Ille in cuius fauo-
rem pronuntiatur talis sententia iniusta, te-
netur cum prim&#x0169; sententiæ vitium cogno-
uerit alteri restituere beneficium acceptum
ex tali sententia. Ergo per illam sententiam
non accepit ius in foro conscientiæ. Ad hoc
argumentum respondetur concedo antece
dens. Tenetur enim ille resignare benefici&#x0169;
in manibus prælati: vel saltim tenetur admo
nere alteram partem de vitio commisso in
sententia: vt si ille voluerit prosequi litem
& sibi consulere, faciat libere. Si autem no-
lueritad monere proximum, sed manere c&#x0169;
ipso beneficio: Nihilominus est verus paro
chus veram habens iurisdictionem. Quem
admodum indignus aliquis cui semel colla
tum fuerit benefici&#x0169;, tenetur illud resigna-
re: & nihilominus omnes concedunt quod
talis indignus habet veram iurisdictionem.
Peccat tamen circa iustitiam legalem &
charitatem.</P>
<Z>ARTICVLVS VI.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iudicium per vsurpa-
tionem reddatur peruersum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Sextum sic procedi-<marginalia>Supra art.|2. corp. &|infr. q. 67.|artic. 1. Et|4. dist. 17.|q. 3. art. 3.|q. 4. Et di.|48. q. 1. ar|ti. 1. cor.</marginalia>
tur. Videtur &#xA759; iudicium
per vsurpatione&#x0303; non red
datur peruersum. Iustitia enim est
rectitudo quædam in agendis, Sed
nihil deperit veritati à quocunque
dicatur, sed à quocunq; est accipie&#x0303;-
da, Ergo etiā nihil deperit iustitiæ,</A+1><-P>@@

<-P><A+1>à quocunq; iustum determinetur,
quod pertinet ad rationem iudicij.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Peccata punire ad
iudicium pertinet. Sed aliqui lau-
dabiliter leguntur peccata punisse,
qui tamen auctoritatem non habe
bant super illos quos puniebant: si-
cut Moyses occide&#x0303;do Ægyptium,
vt habetur Exod. 2. & Phinees filius
Eleazari, Zambri filium Salumi: vt
legitur Nume. 25. & reputatum est
ei ad iustitiam: vt dicitur in Psalm.
105. Ergo vsurpatio iudicij non per
tinet ad iniustitiam.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Potestas spiritua-
lis distinguitur à te&#x0303;porali. Sed quan
doque prælati, habentes spirituale&#x0303;
potestatem, intromittunt se de his
quæ pertinent ad secularem pote-
statem. Ergo vsurpatum iudicium
non est illicitum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Sicut ad rectè iu-
dicādum requiritur auctoritas: ita
etiam & iustitia iudicantis & scien
tia, vt ex supradictis <marginalia rendition="dagger">Artic. 2.</marginalia> patet. Sed nō
dicitur iudicium esse iniust&#x0169;, si ali-
quis iudicet, non habens habit&#x0169; iu
stitiæ, vel non habens scientiam iu-
ris. Ergo etiam neque iudici&#x0169; vsur
patum, quod fit per defect&#x0169; aucto-
ritatis, semper erit iniustum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, quod dicitur Ro-
man. 14. Tu quis es, qui iudicas alie
num seruum?</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd cùm iudicium sir ferend&#x0169; se-<marginalia>Art præt.</marginalia>
cund&#x0169; leges scriptas, vt dict&#x0169; † est,
ille, qui iudicium fert, legis dictum
quodammodo interpretatur, appli
cando ipsum ad particulare nego-
tium. Cùm autem eiusdem aucto-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0118.jpg/>
@@1@<SE118>Quæst. LX. De Jure. Artic. VI. 101
<duolan 2><-P><A+1>ritatis sit legem interpretari, & le-
gem condere, sicut lex condi non
potest nisi publica auctoritate, ita
nec iudicium ferri potest nisi publi
ca auctoritate: quæ quidem se ex-
tendit ad eos qui communitati sub
duntur. Et ideo sicut iniust&#x0169; esset,
vt aliquis constringeret alium ad
legem seruandam, quæ non esset
publica auctoritate sancita: ita etiā
iniustum est, si quis compellat ali-
quem ferre iudicium, quod publi-
ca autoritate non fertur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
pronuntiatio veritatis non impor-
tat compulsionem ad hoc, quòd su
scipiatur: sed liberum est vnicuiq;
eam recipere, vel non recipere, pro
ut vult. Sed iudici&#x0169; importat quan
dam impulsionem. Et ideo iniust&#x0169;
est, &#xA759; aliquis iudicetur ab eo qui pu
blicam auctoritatem non habet.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
Moyses videtur Ægyptium occi-
disse, quasi ex inspiratione diuina
auctoritatem adeptus: vt videtur
per hoc quod dicitur Actuum 7. &#xA759;
percusso Ægyptio æstimabat Moy
ses intelligere fratres suos, quoniā
Dominus per manum ipsius daret
salutem Israel. Vel potest dici quòd
Moyses occidit Ægyptium defen-
dendo eum qui iniuriam patieba-
tur, cum moderamine inculpatæ
tutelæ. Vnde Ambrosius dicit in li
bro <marginalia rendition="dagger">Libr. 1. ca.|36. in prin|cip. tom. 1.</marginalia> de Offic. quòd qui non repel
lit iniuriam à socio cùm potest, tam
est in vitio, quàm ille qui facit. Et in
ducit exempl&#x0169; Moysi. Vel potest
dici sicut dicit <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. c. 2.|to. 4. & li|bro. 22. cō</marginalia> August. in quæ-
stionibus Exod. &#xA759; sicut terra, ante</A+1><-P>@@

<-P><A+1>vtilia semina, herbarum inutilium<marginalia>tra Faust&#x0169;|capit. 70.|tom. 6.</marginalia>
fertilitate laudatur: sic illud Moysi
fact&#x0169;, vitiosum quide&#x0303; fuit: sed ma-
gnæ fertilitatis signum gerebat, in-
quantum scilicet erat signum virtu
tis eius, qua populum liberaturus
erat. De Phinees autem dicendum
est, &#xA759; ex inspiratione diuina, zelo
Dei commotus, hoc fecit, Vel quia
licet nondum esset summus Sacer
dos, erat tamen filius summi Sa-
cerdotis: & ad eum hoc iudicium
pertinebat, sicut & ad alios iudices,
quibus hoc erat præceptum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, &#xA759; pote-
stas secularis subditur spirituali, si-
cut corpus animæ. Et ideo non est
vsurpatum iudicium, si spiritualis
prælatus se intromittat de tempo-
ralibus, quat&#x0169; ad ea, in quibus sub-
ditur ei secularis potestas, vel quæ
ei à seculari potestate relinqu&#x0169;tur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, quòd
habitus scie&#x0303;tiæ & iustitiæ sunt per-
fectiōes singularis personæ. Et ideo
per eorum defectum non dicitur
vsurpatum iudicium: sicut per de-
fect&#x0169; publicæ auctoritatis, ex qua
iudicium vim coactiuam habet.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est affirmatiua. Ratio est,
quia iudici&#x0169; est quædam interpreta-
tio legis applicando illam ad particulare ne
gotium: sed eiusdem est legem condere &
interpretari: ergo iudicium per vsurpatione&#x0303;
redditur peruersum. Probatur conseque&#x0303;tia,
quia vsurpatio iudicij nihil aliud est quàm
exercere iudicium sine autoritate publica
per quam leges conduntur.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N hoc articulo D. Tho. inten dit explica-
re sec&#x0169;dam conditionem iusti iudicij ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0119.jpg/>
@@1@<SE119>102 Quæst. LX. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><-P>illis tribus quas ponit in arti. 2. quæ quidem
cōditio est, vt qui iudicat habeat iurisdictio
nem ex publica authoritate. Est autem argu
mentum contra rationem conclusionis Di
ui Thomæ, quoniam iuris periti & Theo-
logi sæpè numero inter pretantur leges etiā
in casibus singularib&#xA770; quomodo in illis obli
gent vel non oblige&#x0303;t. Ergo non est eiusdem
authoritatis legem interpretari, & condere
legem. Patet consequentia. Quoniam præ-
dicti non hahent autoritatem condendi le-
gem. Et confirmatur: quoniam iudices infe
riores iudicant & legem ipsam in particula
ri negotio hic & nunc interpretantur & ap-
plicant. Ergo non est eiusdem rationis inter
pretari & condere legem.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur
ex mente Diui Tho. in solutione ad prim&#x0169;,
&#xA759; interpretari legem dupliciter potest fie-
ri. Vno modo speculatiuè etiam in casu par
ticulari: quod quidem fit per simplice&#x0303; asser
tionem eius quod rectum est & fieri debet.
Alio modo practicè, ab illo qui habet virtu
tem compulsiuam, vt ita fiat quod rectum
est. Ratio D. Tho. intelligitur de interpreta
tione respondetur, secundo modo. Ad cōfir
matione&#x0303; quod autoritas iudicis particularis
inferioris & autoritas iudicis supremi nō re
putātur duæ autoritates, sed vna participata
in ministro inferiori: vt exequatur volunta-
tem legislatoris. Et ita ad autoritatem infe-
rioris secund&#x0169; quod illa est in Principe per
tinet condere legem, in cuius virtute infe-
rior interpretatur & applicat illam.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur autem primo circa conclu-
sionem. Vtrùm solum iudicium pu-
blicum iudicis non habentis veram iurisdi-
ctionem, sedentis tamen pro tribunali, dica
tur iudicium vsurpatum: an vero etiam iudi
cium priuatum cuiuslibet hominis qui iudi
cat proximum, possit dici vsurpat&#x0169; iudici&#x0169;?</P>
<P>  Primò arguitur. Et probatur quòd sol&#x0169;
iudicium publicum tantum. Quoniam ra-
tio Diui Thomæ in isto articulo solum pro
cedit de publico. Ait enim quod interpreta
ri sicut cōdere legem pertinet ad publicam
autoritatem propter cuius defectum iudi-
cium redditur peruersum. Et confirmatur
ex eo quod inquit, iniustum esse restringe-
re aliquem ad sustine&#x0303;dum iudicium, quod<-P>@@

<-P>non fertur autoritate publica. Idipsum vi-
detur colligi ex solutione ad primum.</P>
<P>  Secundò arguitur. Qui iudicat priuat&#x0169;
iudicium in sua mente, nullius vsurpat au-
toritatem: sed iudicium vsurpatum dicitur
propterea quòd aliquis se intromittit in alie
na iurisdictione. Ergo priuatum iudicium
impropriè dicitur vsurpatum: sed tantum
dicitur temerarium.</P>
<P>  Tertiò. Quādo homo ex sufficientibus
indicijs iudicat peccatum proximi, suspica-
tur vel dubitat, etiam si non habeat autori-
tatem præsidentis, non dicitur vsurpare iudi
cium: alias peccaret iudicando, ergo iudici&#x0169;
priuatum non est vsurpatum. Sed in opposi
tum est: quoniam vt dictum est art. 2. ad iu-
stum iudicium requiruntur tria: quorum
vnum est authoritas præsidentis.</P>
<P>  Ad hoc dubium respondetur & sit pri-
ma conclusio. Quicunque iudicat priuat&#x0169;
iudicium temerarium vel suspicatur vel du
bitat ex leuibus indicijs, vsurpat iudicium
Dei & authoritatem illius: qui solus habet
iudicare de occultis. Probatur testimonijs
sacræ Scripturæ. Nam ad Romanos 14. in-
tendens Apostolus temeraria iudicia prohi
bere, reddit tale&#x0303; ratione&#x0303;. Deus illum assum-
psit, scilicet proximum, quem tu iudicas: as-
sumpsit sibi iudicand&#x0169;. Et iterum quis es tu
qui iudicas alienum seru&#x0169;? domino suo stat
aut cadit. Item D. Iacobus in sua Canonica
cap. 4. prohibe&#x0303;s iudicia temeraria, dicit: qui
iudicat fratrem constituit se iudicem legis:
Vnus enim est legislator & iudex, qui po-
test perdere & liberare. Secundo probatur
ratione, quoniam solus Deus est iudex cor-
dis & rerum occultarum. Iuxta illud 1. Re-
gum 17. Homo videt quæ apparent: Deus
autem intuetur cor. Ergo qui ex leuibus in-
dicijs & coniecturis iudicat proxim&#x0169;, vsur-
pat diuinam authoritatem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Nihilominus negare
non possumus quin sit manifestior & perfe
ctior ratio vsurpationis in iudicijs publicis,
quam in priuatis. Hanc conclusionem pro-
bant argumenta facta in principio. Nam in
iudicijs publicis cogitur ille qui iudicat ad
sustinendum iudicium: non autem in iu-
diciis particularibus priuatis. Dein de pro-
batur. Quoniam in iudicijs priuatis, solùm<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0120.jpg/>
@@1@<SE120>Quæst. LX. De Jure. Artic. VI. 103
<duolan 2><-P>vsurpat homo diuinam autoritatem: at
in publicis & diuinam & humanam. Et de-
nique in iudicijs priuatis semper est con-
iuncta secunda conditio cum tertia: ac pro-
inde quotiescunque deficit secunda condi-
tio, statim deficit tertia & posita tertia po-
nitur secunda. At vero in publicis iudicijs,
etiam si non deficiat tertia, siquidem iudex
procedit secundum allegata & probata: ni-
hilominus erit iudicium vsurpatum: quo-
niam ille non habet autoritatem à repu-
blica. Propterea Diuus Thomas in hoc arti
cul. 6. posuit exemplum vsurpati iudicij, in
publico tribunali: quanuis in citatis Aposto
li & Iacobi testimonijs colligatur, quòd in
iudicijs priuatis sit quædam vsurpatio diui-
næ autoritatis. Quin etiam ipsa ratio Diui
Thomæ etiam concludit, quòd in iudicijs
priuatis possit esse huiusmodi vsurpatio: si
quidem ille qui habet sufficientia indicia ad
taliter iudicandum de proximo, autorita-
tem habet ab ipso Deo eo ipso quod dedit
illi rationalem discursum. Et propterea non
vsurpat iudicium Dei. Cæterùm ille qui nō
habet sufficientia indicia, non habet auto-
ritate&#x0303; à Deo: qui solus est occultor&#x0169; iudex.
Et per hoc patet ad argumenta in opposit&#x0169;.
<INI2>D</INI2>Vbitatur secundo. Vtrùm publicum
iudicium tyranni Principis obliget
in conscientia si procedit secundum allega-
ta & probata, & secundum leges iustas. Ver
bi gratia. Si Turca, qui in suo regno detinet
aliquam Christianam rempublicam vi ar-
morum oppressam, habeat autoritatem
ad componendas lites Christianorum: ita
vt ipsi teneantur in foro conscientiæ parere
huiusmodi sententijs.</P>
<P>  Pro parte negatiua videtur esse doctrina
Diui Thomæ in hoc articulo, & ratio con-
clusionis, & tota Theologorum schola in
4. distinct. 17. Deinde confirmatur ex de-
cretis Pontificum asserentium, nullam esse
sententiam à iudice non legitimo: vt dicitur
in cap. at si clerici. de iudicijs. & in multis a-
lijs similibus. & in cap. sententia. 11. quæst.
3. Vbi non asseritur quamlibet sententiam
esse timendam: sed Pastoris & prælati. Id
ipsum habetur ex decretis Imperatorum: vt
in. l. Barbarius. ff. de officio prætoris. in qui-
bus locis omnes iuris periti hoc ipsum asse-<-P>@@

<-P>runt. Videatur etiā Magister Soto lib. 3. de
Iustitia. quæst. 4. artic. 6. Vbi in particulari
tenet partem negatiuam dubij propositi: ita
vt talis sententia non obliget in conscientia,
nisi ex communi consensu reipublicæ Chri
stianæ oppressæ.</P>
<P>  Nihilominus opposita sententia videtur
nobis verosimilior: ita vt in foro conscien-
tiæ in casu proposito, postquam semel iam
cessauit actualis violentia, & strepitus armo
rum, & in pace de facto Tyrannus possidet
rempublicam, obliget illius sententia: quæ
pronuntiatur secundum allegata & proba-
ta. Hæc conclusio dicitur fuisse sapientissi-
mi Magistri Victoria. Et probatur optima
coniectura desumpta ex Euangelio. Con-
stat enim Romanos Principes per Tyran-
nidem occupasse principatum Iudaicæ re-
gionis, maximè eo tempore quo Christus
Dominus versabatur apud Iudæos, & nihi-
lominus ipse Dominus docuit tributa dan-
da esse Cæsari. Vt patet Matth. 22. & 17. &
Ioan. 8. militibus interrogātibus Baptistam
quid essent facturi vt salui fierent, non re-
spondit Ioannes Baptista, vt discederent à
militia & præsidio Cæsaris: sed solum vt
contenti essent stipendijs suis, & neminem
concuterent in via. Deinde probatur ratio-
ne. Ad bonam gubernationem reipublicæ
pertinet tanquam vnicum & necessarium
remedium, vt in tali euentu sit aliquis iu-
dex qui componat lites inter Christianos,
tam in ciuilibus quàm in criminalibus: sed
in illo euentu oppressionis non potest esse
alius iudex nisi Tyrannus vel constitutus à
Tyranno, ergo ratio naturalis dictat, quòd
illa respublica Christiana in tali euentu te-
netur stare iudicio Tyranni procedentis se
cundum allegata & probata. Et confirma-
tur. Quia in illo casu respublica consentit
saltim virtualiter & interpretatiuè in illo iu
dicio, ergo talis sententia obligat. Antece-
dens probatur, quia tenetur illa respublica
constituere aliquem iudicem, sed non po-
test alium constituere, ergo quandiu non
resistit illi Tyranno, videtur consentire in
tali sententia. Quin potius cum accedit ad
illum vt iudicium dicat, videtur saltim in-
terpretatiuè consentire: & ex duobus malis
eligere minus malum, minus autem ma-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0121.jpg/>
@@1@<SE121>104 Quæst. LX. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><-P>lum est reipublicæ, subijci Tyranno quam
sine iudice esse. Ex dictis colligitur, quòd
etiam si Hispani Principes per Tyrānidem
& vim armorum obtinuissent regiones In-
dorum, de quo nihil asserimus nunc: tamen
posteaquam fuerunt in possessione ipsor&#x0169;
tenebantur Indij stare Principum Hispa-
niæ iudicio: & prædicatores qui illuc aduen
tabant, tenebantur dicere, Reddite quæ sunt
Cæsaris Cæsari & quæ sunt Dei Deo: quod
quidem Christus dicebat Iudæis.</P>
<P>  Ad argumenta vero, quæ facta sunt pro-
prima sententia respōdetur vnica solutione
distinguendo in Tyranno duplex princi-
pium, vnde eius sententia progreditur. Si
enim illa sententia consideretur, vt proce-
dens à Tyranno præcisè, iniusta & vsurpa-
ta est, sicut regimen. Si autem considere-
tur, vt in ea conuenit consensus captiuæ rei-
publicæ expressè vel interpretatiuè, non est
iudicium vsurpatum, sed ab habente auto-
ritatem ipsius reipublicæ: quæ vtitur ipso ty
ranno tanquam ministro ad componen das
lites communitatis. Cæterùm testimonia
Pontificum & Imperatorum verificantur,
vt in plurimùm & ferè semper: nisi quan-
do respublica est in extrema necessitate.
Tunc enim tenetur eligere minus malum,
quale est subijci Tyranno in suo iudicio,
supposito quod siue velit siue nolit, ab eo
opprimitur: quàm esse sub illius oppressio-
ne carens omnino iudice.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertio. Circa solutionem ad
secundum. An Moyses excusandus
sit omnino à crimine homicidij, quando oc
cidit Aegyptium Exod. cap. 2. Diuus Tho-
mas refert tres sententias. Prima excusat
Moysen, propterea quòd occidit instinctu
diuino, & quòd hoc ita sit, videtur colligi,
ex eo quòd postea Dominus publicè decla
rauit multis miraculis factis per man&#x0169; Moy
sis, quibus dabatur intelligi, quòd Moyses
destinatus erat tanquam dux & liberator di
uina autoritate Israelitici populi. Hæc sen-
tentia est Diui Augustini libro. 2. quæstio-
num super Exod. quæst. 72. Idem sentit Ra
banus & Rupertus & Lyra & Abule&#x0303;s. Aloy
sius super illum locum, & Clemens Alexan
drinus lib. 1. Stromatum propè finem excu
sat Moysen propter eandem rationem. At<-P>@@

<-P>tamen adijcit mysterior&#x0169; peritos dicere, &#xA759;
Moyses solo verbo interfecit Aegyptium:
quemadmod&#x0169; Petrus Actor&#x0169; 2. legitur in-
terfecisse solo verbo Ananiā. Quidam au-
tem Iudæorum, vt refert Abulensis, dicunt
quòd Moyses interfecit Agypti&#x0169; per inuo
cationem nominis Tetragrāmaton, scilicet
Iehoua. Sed iste modus dicendi qua facili-
tate dicitur, eadem reijcitur. Altera senten-
tia excusat Moysen etiā à peccato alia via,
scilicet, &#xA759; Moyses per modum defensionis
c&#x0169; moderamine inculpatæ tutelæ occiderit
Aegyptium. Ita sentit Ambrosius lib. 1. offi
cior&#x0169; cap. 36. & quidam ex doctoribus cita-
tis sicut Rupertus, & Aloysius. Tertia sente&#x0303;
tia vituperat fact&#x0169; Moysi, sed laudat zelum
illius. Hęc sententia asseritur ab August. lib.
2. contra Faust. c. 70. & ab Hierony. in epist.
ad Damasum, & à Chrysost. in lib. 3. de pro
uidentia. Quarta sententia est Caieta. super
Exod. ca. 2. quæ quidem media via incedit.
Dicit enim se nō inuenire certā ratione&#x0303; ex-
cusandi Moysen, neq; cōdemnādi. Prim&#x0169;
&#xA753;bat ex contextu, vbi dicitur, cum circ&#x0169;spe
xisset huc atq; illuc &c. Hæc aute&#x0303; circ&#x0169;spe-
ctio nō videtur stare cum instinctu diuino.
Ite&#x0303; quia illa occisio, non videtur per mod&#x0169;
defensiōis, sed per mod&#x0169; vindictæ fuisse. Se
c&#x0169;d&#x0169; &#xA753;bat Caiet. quia si ille Aegyptius esset
publice constitutus ad afflictione&#x0303; Iudæor&#x0169;,
vt &#xA753;babilis pōt esse cōiectura, potuit Moy-
ses ill&#x0169; licitè interficere, tanquā cōmunem
hostem reipublicæ Hebræorum: sicut dice
mus infra quæst. 64. art. 2. ergo nō inuenitur
ratio efficax qua cōde&#x0303;nari debeat Moyses.</P>
<P>  Inter has omnes sente&#x0303;tias duæ primę sunt
probabiliores: tum quia à pluribus sanctis
affirmātur, tum etiā quia D. Aug. vbi supra,
super Exod. refert sententiā quā tenuerat, cō
tra Faust&#x0169; & deserit illā. Et deniq; quoniā
excusare Moysen à peccato, præterquam
quod est excusare homine&#x0303; iust&#x0169; à peccato,
est etiam cōsentaneum cum eo quod dicit
scriptura Numer. 12. Erat aute&#x0303; Moyses mi
tissimus super omnes homines, ergo nō est
credend&#x0169; &#xA759; vir mitissimus occiderit Aegy
pti&#x0169; absq; iusta causa. Inter duas priores sen
tentias prima est eligenda & habet cōiectu-
ram magnā in verbis D. Stephani, quæ citat
D. Tho. in solutione. ad secundum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0122.jpg/>
@@1@<SE122>Quæst. LXI. De Jure. Artic. I. 105
<duolan 2><Z>QVÆSTIO LXI.
<A+1>De diuisione Iustitiæ in com-
mutatiuam & distribu-
tiuam.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de partibus iustitiæ. Et primò,
de partibus subiectiuis, quæ sunt
species iustitiæ, scilicet distributiua
& commutatiua. Secundo, de par-
tibus quasi integralibus. Tertiò, de
partibus quasi potentialibus, scili-
cet de virtutibus adiunctis.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; Circa primum occurrit duplex
consideratio. Prima, de ipsis iusti-
tiæ partibus. Secunda, de vitijs op-
positis. Et quia restitutio videtur
esse actus cōmutatiuæ iustitiæ, pri-
mò considerand&#x0169; est de distinctio-
ne iustitiæ commutatiuæ & distri-
butiuæ. Secundò de restitutione.
&#x00B6; Circa prim&#x0169; quæruntur quatuor.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm conuenienter ponantur
duæ species iustitiæ, scilicet com-
mutatiua & distributiua.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Prim&#x0169; sic proceditur.<marginalia>1. q. 21.|art. 1. cor.|2. 3. d. 33.|q. 3. ar. 4.|q. 5. & 4.|d. 46. q. 1.|art. 1. q. 1.</marginalia>
Videtur &#xA759; inconuenien-
ter ponantur duę species
iustitiæ, iustitia distributiua & com
mutatiua. Non enim potest esse iu-
stitiæ species, quòd multitudini no
cet, cùm iustitia ad bonum cōmu-
ne ordinetur. Sed distribuere bona
communia in multos, nocet bono
communi multitudinis: tum quia
exhauriuntur opes cōmunes, tum
etiam quia mores hominum cor-
rumpuntur. Dicit enim Tullius in<marginalia>$unclear. 2. pau|$unclearò$unclear â medio</marginalia>
lib. † de Offic. Fit deterior qui acci</A+1><-P>@@

<-P><A+1>pit, & ad ide&#x0303; semper expectandum<marginalia>illius: in. c.|duplex li-|ber alitatis|genus: &|cap. quate|nus ad con|ciliādum,|&c.|† qō. 58.|art. 11.</marginalia>
paratior. Ergo distributio non per-
tinet ad aliquam iustitiæ speciem.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Iustitiæ actus est
reddere vnicuique quod suum est:
vt suprà habitum † est. Sed in distri
butione non redditur alicui quod
suum erat, sed de nouo appropria-
tur sibi id quod erat cōmune. Ergo
hoc ad iustitiam non pertinet.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Iustitia non solum
est in principe, sed etiam in subdi-
tis: vt suprà habitum <marginalia rendition="dagger">1. 2. q. 58.|ar. 6. & ar|ti. 1. & 5.</marginalia> est. Sed di-
stribuere semper ad principem per
tinet. Ergo distributiua non perti-
net semper ad iustitiam.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Distributiuum iu
stum est bonorum communium,
vt dicitur in <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 2.|circa fine&#x0303;|& cap. 3</marginalia> 5. Ethic. Sed com-
munia pertinent ad iustitiam lega-
lem. Ergo iustitia distributiua non
est species iustitiæ particularis, sed
iustitiæ legalis.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 5 Præterea. Vnum & multa
non diuersificant speciem virtutis.
Sed iustitia commutatiua consistit
in hoc, quòd aliquid redditur vni:
iustitia verò distributiua in hoc &#xA759;
aliquid datur multis. Ergo nō sunt
diuersæ species iustitiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Philoso-
phus <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 2.|circa fine&#x0303;,|tom. 5.</marginalia> in 5. Ethic. ponit duas par-
tes iustitiæ, & dicit quòd vna est di-
rectiua in distributionibus, & alia
in commutationibus.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut dictum <marginalia rendition="dagger">q. 58. ar-|tic. 8.</marginalia> est, iustitia par
ticularis ordinatur ad aliquam pri-
uatā personam, quæ cōparatur ad
cōmunitatem, sicut pars ad totum.
Potest autem ad aliquam partem</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0123.jpg/>
@@1@<SE123>106 Quæst. LXI. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>duplex ordo atte&#x0303;di. Vnus quidem
partis ad partem, cui similis est or-
do vnius priuatæ personæ ad aliā.
Et hunc ordinem dirigit commu-
tatiua iustitia, quæ consistit in his
quæ mutuo fiunt inter duas perso-
nas adinuicem. Alius ordo attendi
tur totius ad partes. Et huic ordini
assimilatur ordo eius, quod est cō-
mune ad singulas personas, quem
quidem ordinem dirigit iustitia di
stributiua, quæ est distributiua com
munium secundùm proportiona-
litatem. Et ideo duæ sunt iustitiæ
species, scilicet commutatiua & di
stributiua.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
sicut in largitionibus priuatarum
personarum commendatur mode-
ratio, effusio verò culpatur: ita etiā
in distributione communium bo-
norum est moderatio seruanda, in
quo dirigit iustitia distributiua.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
sicut pars & totum quodammodo
sunt idem: ita id quod est totius,
quodammodo est partis. Et ita c&#x0169;
ex bonis communibus aliquid in
singulos distribuitur, quilibet ali-
quo modo recipit quod suum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, &#xA759; actus
distributionis, qui est communium
bonorum, pertinet solum ad præ-
sidentem communibus bonis. Sed
tame&#x0303; iustitia distributiua est etiam
in subditis, quibus distribuitur: in-
quantum scilicet sunt contenti iu-
sta distributione. Quanuis etiam di
stributio quandoque fiat bonorum
communium, non quidem ciuita-
ti, sed vni familiæ: quorum distri-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>butio fieri potest autoritate alicu-
ius priuatæ personæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, quòd
motus accipit speciem à termino
ad quem. Et ideo ad iustitiam lega
lem pertinet ordinare ea, quæ sunt
priuatarum personarum in bonum
commune. Sed ordinare ècontra-
rio bonum commune ad personas
particulares per distributionem, est
iustitiæ particularis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quintum dicendum, quòd
iustitia distributiua & commutati-
ua non solum distinguuntur secun
dùm vnum & multa, sed sec&#x0169;dùm
diuersam debiti ratione&#x0303;. Alio enim
modo debetur alicui id quod est
commune, & alio modo id quod
est proprium.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio. Conuenienter ponuntur
duæ species iustitiæ particulares, &c.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm medi&#x0169; eodem modo acci
piatur in iustitia distributiua,
& commutatiua.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic proce-<marginalia>Infr. ar. 4.|cor. fin. &|2. dist. 27.|art. 3. cor.|& 3. dist.|33. q. 1. ar.|3. q. 2. cor.|Et vir. q.|1. art. 13.|ad 7.|† Art. præ|ceden.</marginalia>
ditur. Videtur, quòd me-
dium eodem modo acci-
piatur in iustitia distributiua, &
commutatiua. Vtraque enim sub
iustitia particulari continetur, vt
dictum † est. Sed in omnibus tem-
perantiæ vel fortitudinis partibus
accipitur vno modo medium. Er-
go etiam eodem modo medi&#x0169; est
accipiendum in iustitia distributi-
ua & commutatiua.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0124.jpg/>
@@1@<SE124>Quæst. LXI. De Jure. Artic. II. 107
<duolan 2><P>  <A+1>&#x00B6; 2 Pręterea. Forma virtutis mo
ralis in medio consistit, quod secun
dùm rationem determinatur. Cùm
ergo vnius virtutis sit vna forma,
videtur quòd in vtraque sit eodem
modo medium accipiendum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. In iustitia distribu
tiua accipitur medium, attende&#x0303;do
diuersam dignitatem personarum.
Sed dignitas personarum attendi-
tur etiam in commutatiua iustitia,
sicut in punitionibus. Plus enim
punitur qui percutit principem,
quam qui percutit priuatam per so
nam. Ergo eodem modo accipitur
medium in vtraque iustitia.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Philoso-
phus dicit in <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 3.|tom. 5.</marginalia> 5. Ethic. quòd in iu-
stitia distributiua accipitur medi&#x0169;
secundùm Geometricam propor-
tionalitatem, in commutatiua au-
tem secundùm Arithmeticam.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut dictum <marginalia rendition="dagger">Art. præc.</marginalia> est, in distribu
tiua iustitia datur aliquid alicui pri
uatæ personæ, inquantum id, quod
est totius, est debitum parti. Quod
quidem tanto maius est, quāto ipsa
pars maiorem principalitate&#x0303; habet
in toto. Et ideo in distributiua iusti
tia tanto plus alicui de bonis cōmu
nibus datur, quanto illa persona
maiorem habet principalitatem in
communitate. Quæ quidem prin-
cipalitas in aristocratia communi-
tate attenditur secund&#x0169; virtute&#x0303;, in
olicratia secundùm diuitias: in de-
mocratia secundùm libertatem, &
in alijs aliter. Et ideo in iustitia di-
stributiua non accipitur medium
sec&#x0169;dùm æqualitatem rei ad rem,</A+1><-P>@@

<-P><A+1>sed secundùm proportionem rer&#x0169;
ad personas, vt scilicet sicut vna
persona excedit aliam, ita etiā res,
quæ datur vni personæ, excedit re&#x0303;
quæ datur alij. Et ideo dicit <marginalia rendition="dagger">Li. 5. Eth.|ca. 3. à me|dio, to. 5.</marginalia> Phi-
losophus, quòd tale medium est se-
cundùm geometricam proportio-
nalitatem, in qua attenditur æqua-
le non secundùm quantitatem, sed
secundùm proportionem. Sicut si
dicamus quòd sicut se habent sex
ad quatuor, ita se habe&#x0303;t tria ad duo,
quia vtrobique est sesquialtera pro
portio, in qua maius habet totum
minus, & mediam partem eius. Nō
autem est æqualitas excessus secun
dùm quantitatem, quia sex exce-
dunt quatuor in duobus: tria vero
excedunt duo in vno. Sed in com-
mutationibus redditur aliquid ali-
cui singulari personæ propter rem
eius, quæ accepta est, vt maximè
patet in emptione & ve&#x0303;ditione, in
quibus primò inuenitur ratio com-
mutationis. Et ideo oportet adæ-
quare rem rei: vt quanto iste plus
habet, quàm suum sit de eo quod
est alterius, tantundem restituat ei,
cuius est. Et sic fit æqualitas secun-
dùm arithmeticam medietate&#x0303;, quę
attenditur secundùm parem quā-
titatis excessum: sicut quinque est
medi&#x0169; inter sex & quatuor, in vni-
tate enim excedit & exceditur. Si
ergo à principio vterque habebat
quinque, & vnus eorum accepit
vnum de eo quod est alterius, vnus
scilicet accipiens habebit sex, & alij
relinque&#x0303;tur quatuor. Erit ergo iu-
stitia si vterq; reducatur ad medi&#x0169;
vt accipiatur vn&#x0169; ab eo qui habet</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0125.jpg/>
@@1@<SE125>108 Quæst. LXI. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P><A+1>sex, & detur ei qui habet quatuor.
Sic enim vterq; habebit quinque,
quod est medium.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
in alijs virtutibus moralibus accipi
tur medium secundùm rationem:
& non secundùm rem. Sed in iusti
tia accipitur medium rei: & ideo se
cundùm diuersitatem rerum, di-
uersimodè medium accipitur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
generalis forma iustitiæ est æquali-
tas, in qua conuenit iustitia distri-
butiua cum commutatiua. In vna
tamen inuenitur æqualitas secun-
dùm proportionalitatem geometri
cā, in alia sec&#x0169;dùm arithmeticam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
in actionibus & passionibus condi
tio personæ facit ad quantitate&#x0303; rei:
Maior enim est iniuria, si percutia-
tur princeps, quàm si percutiatur
priuata persona. Et ideo conditio
personæ in distributiua iustitia atte&#x0303;
ditur secundùm se. In commutati-
ua autem, secundùm quod per hoc
diuersificatur res.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio. Medi&#x0169; in distributiua acci
pitur secundùm proportionem rer&#x0169;
ad personas: in commutatiua vero, secun-
dùm æqualitatem rei ad rem. Et probatur
prima pars. In distributiua iustitia debetur
vnicuique tantò plus quantò talis persona
habet in republica dignitatum: sed hoc est
attendere proportionem rerum ad personā
in illius medio determinando, ergo. Confir
matur testimonio Aristot. 5. Ethic. Secun-
da pars probatur. In commutatiua iustitia
tantum debetur alicui quantum acceptum
est ab illo, sed hoc ipsum est atte&#x0303;dere æqua-
litatem rei ad rem, ergo. Cōfirmatur eode&#x0303;
testimonio Arist. 5. Ethicorum.</P>@@

<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm materia vtriusque iu-
stitiæ sit diuersa.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic procedi-
tur. Videtur quòd mate-
ria vtriusque iustitiæ non
sit diuersa. Diuersitas enim mate-
riæ facit diuersitatem virtutis, vt pa
tet in temperātia & fortitudine. Si
ergo distributiuæ iustitiæ & com-
mutatiuæ sit diuersa materia, vide-
tur quòd non cōtineantur sub vna
virtute, scilicet sub iustitia.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Distributio, quæ
pertinet ad iustitiam distributiuā,
est pecuniæ vel honoris, vel alior&#x0169;
quęcunque dispartiri possunt inter
eos, qui communitate communi-
cant: vt dicitur in <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 2.|circa fine&#x0303;,|tom. 5.</marginalia> 5. Ethic. quor&#x0169;
etiam est commutatio inter perso-
nas adinuice&#x0303;, quę pertinet ad com-
mutatiuam iustitiam. Ergo non est
diuersa materia distributiuæ & cō-
mutatiuæ iustitiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Si sit alia materia
distributiuæ iustitiæ & alia materia
commutatiuæ propter hoc, &#xA759; diffe
runt specie, vbi non erit differe&#x0303;tia
speciei, non debebit esse materiæ
diuersitas. Sed Philosophus <marginalia rendition="dagger">Li. 5. Eth.|ca. 2. ante|med. to. 5.</marginalia> ponit
vnam speciem commutatiuæ iusti-
tiæ, quæ tamen habet multiplicem
materiā. Nō ergo videtur esse mul-
tiplex materia harum specierum.</A+1></P>
<P>  <A+1>IN contrarium est quod dicitur<marginalia>Li. 5. c. 2.|circa fine&#x0303;,|tom. 5.|† Ar. 1. hu|ius quæst.|& q. 58.|ar. 9. ad 2.|& ar. 10.</marginalia>
in † 5. Ethic. quòd vna species iusti
tiæ est directiua in distributionibus
& alia in commutationibus.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut suprà dictum † est, iusti-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0126.jpg/>
@@1@<SE126>Quæst. LXI. De Jure. Artic. III. 109
<duolan 2><-P><A+1>tia est circa quasdam operationes
exteriores, scilicet distributione&#x0303; &
commutationem: quæ quide&#x0303; sunt
vsus quor&#x0169;dam exteriorum vel re-
rum, vel personar&#x0169;, vel etiam ope-
rum. Rerum quidem, sicut cùm ali
quis vel aufert, vel restituit alteri
suam rem. Personarum aute&#x0303;, sicut
cùm aliquis in ipsam personam ho
minis iniuriā facit, putà percutien-
do, vel cōuitiando, aut etiam cùm
irreuere&#x0303;tiam exhibet. Operum au-
tem, sicut c&#x0169; aliquis iustè ab alio exi
git, vel alteri reddit aliquod opus.
Si ergo accipiamus, vt materiam
vtriusque iustitiæ ea, quor&#x0169; opera-
tiones sunt vsus, eadem est materia
distributiuæ & commutatiuæ iusti
tiæ. Nam & res distribui possunt à
cōmuni in singulos, & commutari
de vno in alium. Et etiam est quæ-
dam distributio laboriosor&#x0169; oper&#x0169;
& recompensatio. Si autem accipia
mus vt materiam vtriusq; iustitiæ
actiones ipsas principales, quibus
vtimur personis, rebus, & operib&#xA770;:
sic inuenitur vtrobiq; alia materia.
Nam distributiua iustitia est directi
ua distributionum. Cōmutatiua ve
rò iustitia est directiua cōmutatio-
n&#x0169;, quæ attendi possunt inter duas
personas: quarum quædam sunt in
uoluntariæ, quædam verò volunta
riæ. Inuoluntariæ quidem quando
aliquis vtitur re alterius, vel perso-
na, vel opere, eo inuito. Quod qui-
dem contingit quandoq; occultè
per fraudem, quādoque etiam ma-
nifestè per violentiam. Vtrunq; au-
tem cōtingit aut in rem, aut in per
sonam propriam, aut in personam</A+1><-P>@@

<-P><A+1>coniunctam. In rem quide&#x0303;, si occul
tè vnus rem alterius accipiat, & vo-
catur furt&#x0169;: si autem manifestè, vo-
catur rapina. In personā autem pro
priam, vel quant&#x0169; ad ipsam consi-
stentiam personæ, vel quantum ad
dignitatem ipsius. Si autem quan-
tum ad consistentiam personæ, sic
lęditur aliquis occultè per dolosam
occisionem, seu percussionem, &
per veneni exhibitione&#x0303;. Manifestè
autem per manifestam occisione&#x0303;,
aut per incarcerationem, aut verbe
rationem, seu membri mutilatio-
nem. Quant&#x0169; autem ad dignitate&#x0303;
personę, læditur aliquis occultè qui
dem per falsa testimonia, seu detra
ctiones, quibus aliquis aufert famā
suam, & per alia huiusmodi. Mani-
festè autem per accusationem in iu
dicio, seu per conuitij illationem.
Quantum autem ad personam con
iunctam læditur aliquis in vxore,
vt in pluribus occultè per adulte-
rium. In seruo autem c&#x0169; aliquis ser
uum seducit, ita vt à domino disce-
dat. Et hæc etiā manifestè fieri pos-
sunt. Et eade&#x0303; ratio est de alijs per so
nis coniunctis, in quas etiā possunt
omnibus modis iniuriæ committi,
sicut & in personam principalem.
Sed adulteri&#x0169; & serui seductio sunt
propriæ iniuriæ circa has personas:
tame&#x0303; quia seruus est possessio quæ-
dam, hoc refertur ad furtum.</A+1></P>
<P>  <A+1>Voluntariæ autem commutatio
nes dicuntur quando aliquis vo-
luntariè trans fert rem suam in alte
rum. Et siquidem simpliciter in al-
terum transferat rem suam absque
debito, sicut in donatione, non est</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0127.jpg/>
@@1@<SE127>110 Quæst. LXI. De Jure. Artic. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>actus iustitiæ, sed liberalitatis. In
tantum autem ad iustitiam, volun-
taria translatio pertinet, inquātum
est ibi aliquid de ratione debiti.
Quod quidem cōtingit multiplici
ter. Vno modo, quando quis trans-
fert simpliciter rem suam in alter&#x0169;
pro recompensatione alterius rei,
sicut accidit in venditione & em-
ptione. Alio modo, quando aliquis
tradit rem suam alteri, concedens
ei vsum rei cum debito recuperan
di rem. Et siquidem gratis cōcedit
vsum rei, vocatur vsusfructus in re
bus, quæ aliquid fructificant: vel
simpliciter mutuum seu accommo
datum in rebus, quæ non fructifi-
cant: sicut sunt denarij, vasa, & hu-
iusmodi. Si verò nec ipse vsus gra-
tis conceditur, vocatur locatio &
cōductio. Tertio modo aliquis tra
dit rem suam vt recuperandam, nō
ratione vsus, sed vel ratione conser
uationis, sicut in deposito: vel ratio
ne obligationis, sicut cùm quis rem
suam pignori obligat, seu cum ali-
quis pro alio fideiubet. In omnibus
autem huiusmodi actionibus siue
voluntatijs, siue inuoluntarijs, est
eadem ratio accipiendi medium,
secundùm æqualitatem recompen
sationis. Et ideo omnes istæ actio-
nes ad vnam speciem iustitiæ perti
nent, scilicet ad cōmutatiuam. Et
per hoc patet responsio ad obiecta.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Eadem est materia re
mota vtriusque iustitiæ, videlicet, per-
sonæ, res, opera. Diuersa verò est materia
proxima, videlicet, actiones quibus vtimur,
rebus personis operibus. Probatur. In om-<-P>@@

<-P>nes distributiones & cōmutationes vniun-
tur personæ, res, opera: sed commutatio nes
sunt inter eosdem ciues, ergo.</P>
<P>  Secunda conclusio. Omnes commuta-
tiones siue inuoluntariæ siue voluntariæ
pertinent ad vnam & eandem speciem iu-
stitiæ, scilicet, commutatiuam. Explicat D.
Tho. probatq&#x0301;; quoniam in omnibus com-
mutationibus attenditur æqualitas, &c.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iust&#x0169; sit simpliciter ide&#x0303;
quod contrapassum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-<marginalia>5. Ethic.|lect. 8.</marginalia>
tur. Videtur, quòd iustum
sit simpliciter idem quod
contrapassum. Iudicium enim diui
num est simpliciter iust&#x0169;. Sed hæc
est forma diuini iudicij, vt secund&#x0169;
quod aliquis fecit, patiatur: secun-
dùm illud Matth. 7. In quo iudicio
iudicaueritis, iudicabimini: & in
qua mensura mensi fueritis, reme-
tietur vobis. Ergo iustum est simpli
citer idem quod contrapassum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. In vtraque iustitiæ
specie datur aliquid alicui secun-
dùm quandam æqualitatem, in re-
spectu quidem ad dignitatem per-
sonæ, in iustitia distributiua, quæ
quidem personæ dignitas, maximè
videtur attendi secundùm opera,
quibus aliqui cōmunitati seruiunt:
in respectu autem ad rem, in qua
quis damnificatus est, in iustitia cō-
mutatiua. Secundùm autem vtran
que æqualitatem aliquis contrapa-
titur secundùm quod fecit. Ergo vi
detur quòd iustum simpliciter sit
idem quod contrapassum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Maximè videtur
quòd non oporteat aliquem cōtra</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0128.jpg/>
@@1@<SE128>Quæst. LXI. De Jure. Artic. IIII. 111
<duolan 2><-P><A+1>pati, secundùm quod fecit, propter
differentiam voluntarij & inuolun
tarij. Qui enim inuoluntariè fecit
iniuriam, minus punitur. Sed vo-
luntarium & inuoluntarium, quæ
accipiuntur ex parte nostra, non di
uersificant medium iustitiæ: quod
est medium rei, & non quoad nos.
Ergo iustum simpliciter videtur es-
se idem quod contrapassum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 5.|tom. 5.</marginalia> Philoso
phus in 5. Ethic. probat non quod-
libet iustum esse contrapassum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd hoc quod dicitur contrapas-
sum, importat ęqualem recompen
sationem passionis ad actione&#x0303; præ-
cede&#x0303;tem. Quod quidem proprijssi
mè dicitur in passionibus & actio-
nibus iniuriosis, quibus aliquis per
sonam proximi lædit, puta si percu
tit, quòd repercutiatur. Et hoc qui-
dem iustum determinatur in lege,
Exod. 21. Reddet animam pro ani-
ma, oculum pro oculo, &c. & quia
etiā auferre rem alterius, est quod-
dam iniustum facere: ideo secunda
riò etiam in his dicitur contrapas-
sum, prout scilicet aliquis qui dam
num intulit, in re sua etiā ipse dam
nificatur. Et hoc etiam iust&#x0169; dam-
num continetur in lege, Exod. 22.
Si quis furatus fuerit bouem, aut
ouem, & occiderit vel vendiderit,
quinque boues pro vno boue resti-
tuet, & quatuor oues pro vna oue.
Tertiò verò transfertur nomen cō
trapassi ad voluntarias commuta-
tiones, in quibus vtriusq; est actio
& passio: sed voluntarium dimi-
nuit de ratione passionis, vt dict&#x0169;</A+1><-P>@@

<-P><A+1>est <marginalia rendition="dagger">q. 59. art.|3. & 1. 2.|q. 6. ar. 5.|&. q. 34.|art. 3.</marginalia>. In omnibus autem his debet
fieri secundùm rationem iustitiæ
commutatiuæ recompensatio se-
cundùm æqualitate&#x0303;, vt scilicet pas-
sio recompensata sit æqualis actio-
ni: nō autem semper esset æqualis,
si ide&#x0303; specie aliquis pateretur, quod
fecit. Nam primò quidem cùm ali-
quis iniuriosè lædit alterius perso-
nam maiorem, maior est actio, quā
passio eiusdem specie&#x0303;i quàm ipse
pateretur. Et ideo ille qui percutit
principem, nō solùm repercutitur,
sed multo grauius punitur. Simili-
ter etiam cùm quis aliquem inuo-
luntarium in re sua damnificat, ma
ior est actio, quàm esset passio si sibi
sola res illa auferretur. Quia ipse
qui damnificauit alium in re sua,
nihil damnificaretur. Et ideo pu-
nitur in hoc, quòd multiplicius re-
stituat: quia etiam non solum dam-
nificauit personam priuatam, sed
rempublicam, eius tutelæ securita-
tem infringendo. Similiter etiam
nec in commutationibus volunta-
rijs esset semper æqualis passio, si
quis daret rem suam, accipie&#x0303;s rem
alterius: quia fortè res alterius est
multo maior quàm sua. Et ideo
oportet secundùm quandam pro-
portionatam commensuratio nem
adæquare passione&#x0303; actioni in com-
mutationibus, ad quod inue&#x0303;ta sunt
numismata. Et sic contrapassum
est commutatiuum iustum. Quod
in distributiua iustitia locum non
habet, quia in distributiua iusti-
tia non attenditur æqualitas secun
dùm proportionem rei ad rem, vel
passionis ad actionem, vnde di-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0129.jpg/>
@@1@<SE129>112 Quæst. LXI. De Jure. Artic. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>citur contrapassum: sed secundùm
proportionalitatem rerum ad per-
sonas, vt suprà dictum <marginalia rendition="dagger">Art. 2. hu|ius quæst.</marginalia> est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
illa forma diuini iudicij attenditur
secundùm rationem commutati-
uæ iustitiæ, prout scilicet recom-
pensat præmia meritis, & supplicia
peccatis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
si alicui qui communitati seruisset,
retribueretur aliquid pro seruitio
impenso, non esset hoc distributi-
uæ iustitiæ, sed commutatiuæ. In
distributiua enim iustitia nō atten-
ditur æqualitas eius quod quis acci
pit, ad id quod ipse impendit: sed
ad id quod alius accipit, secundùm
modum vtriusque personæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
quando actio iniuriosa est volunta
ria, excedit iniuria: & sic accipitur
vt maior res. Vnde oportet maio-
rem p&#x0153;nam ei recompensari, non
secundùm differentiā quo ad nos,
sed secundùm differentiam rei.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est affirmatiua. Vide Arist.
lib. 5. Ethicor. cap. 5. & Caiet. hic.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum est circa præceden-
tes articulos, Vtrùm iustitiæ distribu
tiuæ & cōmutatiuæ media, & materia pro-
xima distinguantur specie: An vero tantùm
accidentaliter intra eandem speciem.</P>
<P>  Arguitur primò. Videtur enim quòd
tantùm accidentaliter. Quia ratio formalis
vtriusque iustitiæ est eadem formaliter se-
cundùm speciem, scilicet, reddere priuatæ
personæ quod suum est, ergo. Cōfirmatur.
Restituere famam & restituere diuitias di-
stinguuntur tantùm materialiter non for-<-P>@@

<-P>maliter & specificè, ergo similiter tribuere
bona communia, quod est proprium distri
butiuæ, & tribuere particularia quod est
commutatiuæ distinguuntur tantùm ma-
terialiter.</P>
<P>  Secundò. Iustitia commutatiua respicit
quandoque dignitatem personarum sicuti
& iustitia distributiua, ergo solùm diffe-
runt accidentaliter: quoniam hæc videba-
tur vna & potissima ratio distinctionis spe-
cificæ inter vtramq&#x0301;; iustitiam: quòd altera
respiciat dignitatem, alia non. Antecedens
præterquam quod est D. Tho. in 3. dist. 3.
quæst. 1. art. 3. quæst. 1. ad terti&#x0169;. Probatur.
Iustitia cōmutatiua præcipit maiorem com
pensatione&#x0303; iniuriæ illatæ faciendā esse per-
sonæ digniori. Itaque quāto dignior est per-
sona, tanto maior satisfactio illi facie&#x0303;da est.</P>
<P>  In hoc dubio Buridanus 5. Ethicorum,
quæst. 7. absque vlla ratione asserit esse tan-
tu accide&#x0303;talem distinctione&#x0303; inter vtramq&#x0301;;
iustitiam, Sed opposita sente&#x0303;tia est expresse
Arist. 5. Ethic. cap. 2. 3. & 4. & vtriusq; scho-
læ Philosophicæ & Theologicæ. Proba-
tur conclusio à priori. Primò, triplex est or
do ad alterum qui est de intrinseca ratione
iustitiæ & iuris. Primus est ciuis ad rempu-
blicam, qui est ordo partis ad totum: in quo
ordine moderatur iustitia legalis, de quo
non agimus in præsentia: sed de particulari.
Secundus est reipublicæ ad ciues: qui est to
tius ad partes. Hunc moderatur iustitia di-
stributiua. Tertius est ordo ciuis ad alter&#x0169;
ciuem: qui est partis ad cōpartem. Sed duo
postremi ordines sunt formaliter & specifi-
cè distincti, vt per se manifestum est, ergo.
Secundò probatur. Ratio debiti iuris est di-
stincta secundùm speciem, in distributiua
& commutatiua, ergo. Antecedens proba-
tur. In iustitia distributiua reperitur ratio
debiti eo quòd id quod est totius, videlicet
reipublicæ, debetur aliquo modo parti, sci-
licet, ciui. Debetur autem non tanquam illi
applicatum: sed applicandum tan quā pro-
prium. In commutatiua verò debetur ali-
quid ciui tanquam iam proprium & appli-
catum illi, & tanquā ipsiusmet ciuis & par-
tis, ergo. Hæ sunt demonstrationes quibus
vtitur D. Tho. à priori. A posteriori vero,
in solutionibus argumentorum, videlicet,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0130.jpg/>
@@1@<SE130>Quæst. LXI. De Jure. Artic. IIII. 113
<duolan 2><-P>ad secundum & vltimum eiusdem articuli.
Confirmatur ex decisionibus articulorum
secundi & tertij.</P>
<P>  Probatur vltimo à posteriori duobus si-
gnis. Primum est. Violatio cōmutatiuæ iu-
stitiæ secundùm omnium sententiam obli-
gat ad restitutionem, & Theologi & iuris
periti certant: & adhuc sub iudice lis est, an
distributiuæ iustitiæ violatio obliget ad re-
stitutionem. Quam quæstione&#x0303; nos reserua
mus definiendam infra quæst. 63. Vbi agi-
tur de acceptione personarum: quæ oppo-
nitur iustitiæ distributiuæ. Secundum si-
gnum est. Vitia opposita vtriusque iustitiæ
sunt diuersa specie: distributiuę nanque op-
ponitur acceptio personarum: commutati-
uæ verò iniustitia, non enim habet nomen
speciale, ergo &c. Ad argumenta responde
tur ad primum negatur antecedens: quia il-
la ratio est generica. Ad cōfirmatione&#x0303; nega
tur cōsequentia propter rationes assignatas.</P>
<P>  Ad secundum primo respondetur quòd
distributiua iustitia primò, & per se respicit
dignitatem personarum: commutatiua ve-
rò, licet aliquando respiciat illam, videlicet,
in actionibus iniuriosis: non tamen semper.
Secundò respondetur, quòd distributiua iu
stitia formaliter & directè respicit dignita-
tem personar&#x0169;, hoc est proportionem quā
habet persona ad personam & ad bona cō-
munia distribuenda inter alias partes & per
sonas. Et ita quanto plures personæ fuerint
dignæ: tanto minus obueniet vnicuiq; per-
sonæ bonorum cōmunium. Cæterùm cō-
mutatiua tantum respicit æqualitatem. Si
quando autem respicit dignitatem, hoc an-
tecedenter & præsuppositiuè respicit, vt cō
penset ad æqualitatem iniuriæ. Et ita non
minorem satisfactionem tenetur facere si
plures personæ fuerint in republica æquè di
gnæ, quàm si vna tantùm esset cui iniuriam
intulit. Vide Caietanum artic. 2, ad terti&#x0169;.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium secundum est circa eandem
distinctionem. Vtrùm sit legitima, ita
vt diuisum conuertatur cum ambabus par-
tibus diuidentibus simul sumptis disi&#x0169;ctim.
Et est dubi&#x0169; peculiare quod mouetur pro-
pter rationem iustitiæ quæ dicitur vindicati
ua. Etenim vindicatiua iustitia est: nō tame&#x0303;
distributiua nec cōmutatiua, ergo. Proba{t$}<-P>@@

<-P>quant&#x0169; ad priore&#x0303; parte&#x0303;. Vindicatiua iustitia
cōpe&#x0303;sat iniuriā factā secund&#x0169; æqualitate&#x0303; rei
ad rem, infligit siquidem p&#x0153;nā iuxta delicti
quātitate&#x0303;. Quāt&#x0169; ad sec&#x0169;dā parte&#x0303; probatu$unclear.
Cōmutatiua iustitia residet nō sol&#x0169; in Prin-
cipe, ver&#x0169; in subiectis ciuibus: sed vindicati-
ua iustitia solùm residet in Principe, ergo
nō est cōmutatiua. In opposit&#x0169; est &#xA759; vindi-
catiua iustitia cōtinetur sub cōmutatiua, si-
cut species sub genere: sed species non cōdi-
uiditur contra genus, ergo neq; vindicatiua
contra cōmutatiuā. Maior est ex D. Tho. in
fra quæst. 108. artic. 2. ad prim&#x0169;. Vbi ait, puni
tio peccator&#x0169; secund&#x0169; quod pertinet ad iu-
stitiam publicā, est actus iustitiæ cōmutati-
uæ. Et in 3. part. quæst. 85. arti. 3. ad terti&#x0169;. in-
quit iust itia vindicatiua respicit personā iu-
dicis & sub iustitia cōmutatiua continetur,
quo loco Caieta. D. Tho. autore, asserit ex-
pressè conclusionem illam, videlicet, &#xA759; sub
iustitia cōmutatiua continetur tanquā eius
species iustitia vindicatiua. Magist. Soto lib.
3. de Iustitia. quæst. 5. art. 1. ad terti&#x0169;. inquit,
quod iustitia vindicatiua potest considerari
duobus modis, primo quatenus ad iustitiā
publicam pertinet & refertur ad bon&#x0169; com
mune reipublicæ: & sic est actus elicitus à
cōmutatiua iustitia, imperatur vero à lega-
li iustitia, quæ est in Principe & illius mini-
stris. Secundò cōsideratur respectu particu-
laris personæ, quatenus refertur iustitia vin-
dicatiua ad tollendum nocumentum, quod
factum est parti læsę: qua cōsideratione vin
dicatiua iustitia non solum est in Principe,
sed etiam in ciue qui affectus est iniuria:
cui licit&#x0169; est vindictā petere modo & ordi-
ne debitis, vt cōpensatio illi fiat. Et hac cōsi-
deratione nō est actus iustitiæ, sed actus spe
cialis virtutis: quę sumit sibi nomen iustitiæ
vindicatiuæ & ad cōmutatione&#x0303; reducitur.</P>
<P>  Probat hanc sententiam. Respublica per
vltionem ęqualem crimini recuperat suum
honorem, & reddit quodammodo malefa-
ctori æquale. Cæter&#x0169; persona priuata quan
do vindicat, nihil omnino recipit aut recu-
perat, neque reddit malefactori æquale: sed
ipse malefactor est qui recipit & patitur: &
iudex est qui red dit æquale, ergo &c. Sed
pro huius rei intelligentia notandum est, &#xA759;
vindicatio siue vltio, etiam qua ratione di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0131.jpg/>
@@1@<SE131>114 Quæst. LXI. De Jure. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>stinguitur à defensione, sumitur interdum
pro actu, qui est in iudice qui publica auto-
ritate potest legitimè talem vltione&#x0303; exequi,
siue intendendo bonum reipublicæ, siue de
linquentis emendationem, siue demum im
munitatem ciuis læsi per iniuriam. Interd&#x0169;
verò sumitur vindicatio pro vltionis à iudi
ce exercendæ petitione. Et hac cōsideratio-
ne iste actus nō solum est in iudice, sed etiā
in priuatis hominibus. Sic ergo difficultate&#x0303;
decidimus.</P>
<P>  Prima conclusio. Vindicatio secundùm
quod est in iudice est actus iustitiæ cōmuta
tiuæ, non tant&#x0169; qua ratione ordinatur vindi
catio ad bon&#x0169; reipublicæ. Ver&#x0169; etiam qua
ratione ordinatur ad bon&#x0169; particulare ciuis,
cui illata est iniuria, ad seruādam, scilicet, il-
lius immunitatem. Probatur primo. Iudex
ex iustitia cō mutatiua, & ex officio tenetur
non solum prospicere bono publico & cō-
muni, ver&#x0169; etiam ad seruādos immunes sin
gulos ciues, ergo nō tant&#x0169; in ordine ad rem
publicam, sed etiam in ordine ad singulos
vindicat, &c. Antecedens probatur. Quia iu
dex recipit non solum à republica ver&#x0169; etiā
à singulis ciuibus tributa & stipendia, vt pro
pulset iniurias singulorum ciuium.</P>
<P>  Confirmatur. Iudex tenetur ex cōmuta-
tiua iustitia seruare ciues immunes à furtis:
ita vt si per negligentiam iudicis fures furen
tur & fiant crebra latrocinia & furta in repu
blica, teneatur iudex ad restitutionem om-
nium damnor&#x0169;. Ergo tenebitur ex iustitia
cōmutatiua ad compensandas quaslibet in-
iurias ciuibus factas.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Petitio vindictæ exer
cendæ per iudicem est actus iustitiæ cōmu
tatiuæ in persona quæ habet famam suam
alijs obligatam, si non potest alio pacto fa-
mam recuperare. v. g. in pręlato. Probatur.
Talis persona tenetur ex iustitia cōmutati-
ua exequi officium suum, sed non potest id
exequi si infamis sit, & nō petat vindictam.
Ergo tenetur ex iustitia cōmutatiua petere.
Confirmatur, sicut iudex potest lege cogi
ad vlciscendas iniurias ciuium ab ipsis ciui-
bus: ita talis persona potest lege cogi à suis
subditis ad petendam vindictam & vltio-
nem, ergo est par ratio.</P>
<P>  Tertia conclusio petitio vindictæ exer-<-P>@@

<-P>cendæ per iudicem, in alijs priuatis personis
non est actus iustitiæ: quæ dicitur Cardina-
lis & perfecta virtus, sed est actus cuiusdam
virtutis, quæ est pars potentialis iustitiæ car-
dinalis & reducitur ad illam, quæ dicitur à
philosophis moralibus vindicatiua iustitia.
Probatur. Iustitia cardinalis respicit legale
debitum, hoc est debitum ad quod persol-
uendum potest quis lege compelli. Sed pri-
uata persona, de qua in conclusione loqui-
mur, quæ, videlicet, non habet suam famā
alijs obligatam, nō potest lege compelli ad
petendā vindictā: sed tamen poterit cōpelli
ex debito honestatis & morali. Hæc est sen
te&#x0303;tia D. Tho. infr. q. 80. & q. 108. art. 2. Et sic
cōciliatur D. Tho. c&#x0169; alijs locis allegatis pro
sente&#x0303;tia Caietan. imò ipse D. Tho. se se cōci
liat ad hunc mod&#x0169; in allegato arti. 2. ad pri-
m&#x0169;. Hinc colligitur manifestè responsio ad
argument&#x0169; factum in principio. Dicimus
enim quòd iustitia vindicatiua propriè lo-
quendo non est iustitia cardinalis & perfe
cta quæ diuiditur in hac diuisione.</P>
<P>  Ad argument&#x0169; vero quo Magister Soto
probat suā sententiā, respōdetur, deficere in
multis. Etenim priuata persona, dum vindi-
catur, recipitæ quale iniuriæ illatæ quātum
licet per leges, non secus atque ipsa respubli
e&#x0303;a: at in tantum deficit à ratione iustitiæ cō-
mutatiuæ talis petitio vindictæ, inquantum
deficit ratio debiti legalis. Est simile in vir-
tute quæ dicitur gratitudo, quæ quidem li-
cet interdum reddat pro beneficijs acce-
ptis, nunquam tamen potest accedere ad ra
tionem iustitiæ commutatiuæ: quia reddit
æquale non ex debito legali sed morali. Vt
autem bene dicit Cicero, quòd in benefi-
cio, gratia: in iniuria, vltio nominatur. Atq;
adeo, qui petit vindictam, licet reddat par ei
qui intulit iniuriā, non tamen reddit per cō
mutatione&#x0303;: quia nō ex debito legali. Caiet.
in hoc artic. 3. super D. Tho. dicit iustitiā cō
mutatiuā esse speciem specialissimā, quo lo
co melius sentit quā in 3. parte loco citato.</P>
<P>  Circa solutionem ad prim&#x0169; in arti. 4. so-
let disputari. Vtr&#x0169; iustitia cōmutatiua repe-
riatur in Deo: sed hæc quæstio pertinet ad
primā parte&#x0303; quæstion. 21. arti. 1. In præsen-
tia siquidem solum disputamus de iustitia
hominum ad alios homines.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0132.jpg/>
@@1@<SE132>115
<Z><A+2>PRAEAMBVLVM DE DO-</A+2>
<A+1>MINIO AD QVÆSTIONEM SEXAGE-</A+1>
SIMAM SECVNDAM.</Z>
<duolan 2><P><INI7>A</INI7>NTEQVAM tracta
tum valde necessarium
de restitutione aggredia
mur, necesse est, vt de do
minio prius disseramus.
Etenim in diffinitionere
stitutionis ponitur domi
ni&#x0169;. Vt patet ex articulo primo huius quæ-
stionis. Et quidem Diuus Thomas agit de
dominio infra quæst. 66. artic. 1. & 2. breui-
ter quidem, & occasione tractatus de furto.
Item etiam alia consideratione agit de do-
minio in prima parte quæst. 96. per totam,
scilicet, quatenus primo homini compete-
bat vniuersale dominium. Doctores Theo
logi agunt de dominio in. 4. sent. distin. 15.
Iuris periti, Instituta de rerum diuisione. &
ff. de acquirendo rerum dominio, & acqui-
renda rerum diuisione. & in titulo de vsu
& vsufructus. Et Gerson tractatu de potesta
te ecclesiastica consideratione 13. & in libr.
de vita spirituali lect. 3. Item quidam Con-
radus presbyter. in lib. de contractibus. tra-
ctatu. 1. & Ioan. de Medina in tractatu de re
stitutione. quæst. 1. Magister Soto libr. 4. de
Iustitia. statim in principio.</P>
<P>  Quinque quæstiones principales sunt
hîc à nobis disserendæ.</P>
<Z><A+1>Quæstio prima quidnam sit
dominium?</A+1></Z>
<P><INI2>P</INI2>RO cuius intelligentia ante omnia o-
peræpretium est obseruare id quod at-
tinet ad quid nominis dominij. Est enim
vocabulum Latinum quod sæpè inuenitur
in Sacris literis & prophanis: quanuis non
sit vocabulum Ciceronianum: sed pro do-
minio vtitur hoc vocabulo mancipium &
hoc vocabulo nexus. Vt patet libro. 7. epi-
stolarum ad Atticum, vbi ait: Attice scribis
te esse proprium mancipio & nexu: meum
autem esse vsu & fructu. Ecce vbi Cicero
statuit idem esse dominium quod nos dici-
mus mancipium & nexus. Item mancipa-<-P>@@

<-P>re apud Lucam idem est, quòd transfer-
re dominium, & mancipatio idem quod
translatio dominij.</P>
<P>  Secundo notandum est dominij voca-
bulum dupliciter vsurpari. Vno modo in
ampla quadam significatione, quatenus di-
cit ordinem & respectum ad rem quomo-
docunque possessam vel habitam siue supe
riorem siue inferiorem: siue res illa sit pars
naturalis nobis, siue pars possessionis vel hæ
reditatis, siue sit aliquod bonum commu-
ne, siue priuatum, & in hac ampla signifi-
catione dicuntur Reges dominari rebus pu
blicis, & ciues dicuntur dominari vijs pu-
blicis & fluminibus ac montibus. Patres e-
tiam isto modo dicuntur dominari filijs,
imo etiam seruus hac significatione habet
quodam dominium erga herum suum, sci
licet, ius vt sustentetur ab illo: & filij habent
hoc ius erga parentes: & ciues habent ius in-
cedendi per viam publicam. Secundo mo-
do accipitur domini&#x0169; magis strictè & pro-
priè, prout dicit ordinem & rationem iuris
ad rem inferiorem quæ ordinatur ad com-
modum illius qui dicitur dominus. Hoc
modo Arist. lib. 5. Ethicorum cap. 6. distin-
xit ius dominatiuum siue herile ab omni-
bus alijs speciebus iuris. Et dixit quod sol&#x0169;
ius, quod habet herus respectu serui, est do
minatiuum. In hac acceptione Reges non
sunt domini regnorum: neque parentes fi-
liorum. Reges enim gubernare debent rem
publicam propter bon&#x0169; ipsius reipublicæ:
& patres educare filios propter filior&#x0169; com
modum. At herus habet ius ordinandi ser-
uum ad proprium commod&#x0169; ipsius heri.
Quapropter Cicero eos qui dominātur re
rum publicarum appellat Tyrannos. Et in
hac doctrina principum magistri & pæda-
gogi deberent eos educare.</P>
<P>  Iam vero dicendum est de diffinitione
quid rei. Necesse est autem duplicem de-
finitionem assignare iuxta duplicem acce-
ptionem dominij præfatam. Prima sit do-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0133.jpg/>
@@1@<SE133>116 Præambulum de Dominio.
<duolan 2><-P>mini&#x0169; est facultas propria vtendi re in om-
nes vsus lege permissos. Altera definitio ad-
dit supra dictam hæc verba, referendo rem
ipsam in proprium commodum. In istis de
finitionibus ponitur facultas tanquā genus:
& est idem quod potestas legitima & iuri-
dica quæ secundum leges & iura habetur.
Propria verò ponitur tanquam differentia
quæ distinguit domini&#x0169; à possessione: quia
aliquis potest habere possessionem & non
proprietatem nec dominium vtendi re in
omnes vsus: ponitur, vt distinguatur domi
nium ab vsufructu. Quia in eo qui sol&#x0169; ha-
bet vsumfruct&#x0169;, non est potestas ad vtend&#x0169;
substantia rei propriè loquendo: quia non
potest alienari ab vsufructuario. Cæterùm,
lege permissos, non ponitur ad aliquid ex-
cludendum quod per priores particulas nō
sit exclusum. Nam vsus qui nō est lege per-
missus, non est vsus, sed abusus: & facultas
ad vsum non permissum lege, non dicitur
&#xA753;priè facultas, quæ debet esse iuridica, imo
nec est potestas moraliter loquendo. Nam
moraliter loquendo, id possumus quod iu-
re possumus. Ponitur ergo illa particula (le-
ge permissos) explicationis gratia potius
quàm necessitatis. Cæterùm quod in poste-
riori definitione additur (referendo rem in
proprium commodum) necessarium fuit,
vt distingueretur dominium strictè dictum
à dominio in ampla significatione. Nā do-
minium strictè dictum, est ius tantum re-
spectu rerum inferiorum ipsi domino. v. g.
respectu serui, vineæ, & domus: quæ sunt
propter dominum.</P>
<P>  Deinde aduertend&#x0169; est quod iuxta præ-
dictam duplicem acceptionem & defini-
tionem dominij, poterunt reconciliari do-
ctores disserentes de dominio. Quidam e-
nim considerantes dominium in priori ac-
ceptione: definiunt illud priori modo. Alij
verò, inter quos est Magister Soto vbi su-
pra, definiunt posteriori modo. Nobis ta-
men necessarium visum fuit, vtranque acce
ptionem & definitionem proponere. Et ra-
tio est quia dominium vt pertinet ad præ-
sentem disputationem de restitutione, non
solum accipitur strictè, sed etiam generali
& ampla significatione secundùm quam ac
cipitur in definitione restitutionis. Quie-<-P>@@

<-P>nim læsit alterum inre cuius erat dominus
secundum amplam significationem domi
nij: tenetur nihilominus illi restituere. Cō-
parantur itaque istæ duæ definitiones inter
se, sicut superius & inferius, quasi homo &
animal. Sed contra vtramque definitionem
arguitur. Primo de bonis primogenitu-
ræ, quæ Hispanè dicitur (mayorazgo) pri-
mogenitus est dominus illorum bonor&#x0169;.
Et tamen non habet facultatem expenden-
di in omnes vsus, ergo &c. Cōfirmatur. Pu-
pillus quandiu sub tutoribus est: est verus
dominus hæreditatis, & non habet faculta-
tem expendendi aliqua bona per seipsum:
iuxta illud ad Galatas 4. Nihil differt à ser-
uo, cum sit dominus omnium.</P>
<P>  Secundò arguitur. Qui habent Ecclesia-
stica beneficia, quales sunt parochi & Epi-
scopi, habent dominium beneficiorum, &
non possunt vendere beneficia, neque su-
per illis ponere pensione&#x0303; aut censum, ergo.</P>
<P>  Ad primum argumentum, non desunt
qui negent primogenitos esse veros domi-
nos: sed solum esse aiunt vsufructuarios pri-
mogeniturę. Opposita tamen sententia
tenenda est. Et ratio est manifesta, quia illa
bona habent aliquem verum dominum,
non enim sunt Regis vel communitatis, sed
non est alius qui possit assignari nisi primo-
genitus, ergo. Confirmatur. Quia si quis il-
la bona retineat, tenetur restituere ipsi pri-
mogenito, ergo est verè dominus.</P>
<P>  Ad duo argumenta ergo respōdetur. Ad
primum, quod primogenitus & pupillus
habent verum dominium, tamen impedi-
tum lege iustissima & conuenientissima
ad conseruationem Reipublicæ in splendo
re & potentia.</P>
<P>  Ad secundum respondetur eodem mo-
do pro nunc, etenim lege diuina impeditur
emptio vel venditio beneficior&#x0169; ecclesiasti
corum. Cæterùm, An præter vitium simo-
niæ, quod committitur cum quis intendit
vendere beneficium, sit etiam translatio be-
neficij impedita iure diuino & naturali, an
sol&#x0169; Ecclesiastico: disputatio est inter Theo
logos, cuius definitio nō est præsentis loci.
Vtraq; tamen pars est probabilis, vt in alte-
ro tractatu de partibus potentialibus iusti-
tiæ, vita comite ostendemus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0134.jpg/>
@@1@<SE134>Ad Quæstionem LXII. 117
<duolan 2><P>  Deinde explicanda à nobis consequen-
ter sunt quædam vocabula: quæ magnam
habent cum dominio coniunctionem &
affinitatem. Verbi gratia, titulus, possessio,
vsus, & vsusfructus. Titulus quidem est
principium & veluti causa efficiens mora-
lis dominij. Verbi gratia. Electio est titulus
principatus vel episcopatus &c. Emptio ve
rò est titulus dominij rei emptæ: possessio
est detentio voluntaria. Vel si vis definitio-
nem formalem, est ius quod causatur ex de
tentione voluntaria per actum corporalem
iuris adminiculo interuenie&#x0303;te. Voluntaria,
quoniam per liberum arbitri&#x0169; homo possi
det. Sed quia voluntas nisi manifestetur ex-
terius, eon sufficit ad possessionem, propter
ea additur, per actum corporalem explica-
tiuum voluntatis. Quemadmodum in pos-
sessione domus acquirenda solent homines
claudere & recludere fores. Postrema parti
cula distinguit possessionem ab iniquis de-
tentionibus. Fur enim & latro non dic&#x0169;tur
possidere quæ detinent. Quapropter à iuris
peritis vocantur, Detentores. Deinde vsus
fructus & vsus accipiuntur propriè. Et hoc
modo dic&#x0169;tur de illis rebus quæ vnico actu
& vsu consumuntur: cuiusmodi sunt om-
nia comestibilia & potabilia. Et sic diffini-
tur vsus &#xA759; sit ius alienis rebusvtendi salua ea
r&#x0169; substantia. Vsusfructus verò definitur &#xA759;
sit ius alienis rebus fruendi, salua eorum sub
stantia. V. g. si quis habet facultatem à vero
domino vescendi vuis ex vinea eius, non
potest vendere vuas: sed tantùm frui. Si ta-
men accipiamus, vsum & vsumfructum ge
nerali acceptione indifferens est ad res illas
siue vsu consumantur siue non.</P>
<P>  His præiactis. Dubi&#x0169; est solenne non sol&#x0169;
inter Scholasticos, sed etiam inter summos
Pōtifices, vtr&#x0169; vsus distinguatur à dominio.
Ita videlicet, vt vsus possit esse apud vnum,
& dominium apud alterum. In qua re habe
mus decretum Nicolai. in capit. exit qui se-
minat. de verborum significatione. libro. 6.
Vbi contendit dominium & vsum res esse
distinctas, ac proinde quòd fratres Minores
Diui Francisci (ait) habent verum vsum re
rum, non tamen dominium: sed dominium
illarum rerum, quibus vtuntur, residere a-
pud summum Pontificem, etiam vsu con-<-P>@@

<-P>sumptibilium, vt potabilium. Ac proinde
quotidie sunt conuiuæ summi Pontificis a-
pud quem est dominium. Huic decisioni
subscribit Clemens V. in Clementina. exi-
ui de paradiso. de verborum significatione.
Contrarium videtur sentire Ioann. XXII.
in extrauaganti. Ad conditorem. de verbo-
rum significatione. Et quòd fratres Mino-
res habent in communi dominium rerum
quibus vtuntur. Item in extrauaganti. Quia
quorundam. Eidem ait, Quòd si quis con-
tra id definire ausus fuerit, tanquam contu-
max Romanæ Ecclesiæ habeatur. Et pro-
pterea Diuus Thomas quæst. 78. articulo. 1.
Idem videtur sentire, scilicet, quòd vsus nō
distinguitur à dominio in ijs quæ vsu con-
sumuntur. Idem sentit Syluester in verbo,
dominium §. tertio. Ratione vero argui-
tur: pro ista sententia vsus est ius vtendi re-
bus, salua earum substantia, sed impossibile
est, quòd aliquis vtatur rebus quæ vnico a-
ctu consumuntur, salua illarum substantia,
ergo saltim in huiusmodi non distinguitur
vsus à dominio. Et confirmatur. Quoniam
actus dominij in huiusmodi rebus est con-
sumptio ipsarum, ergo vsus illarum non di-
stinguitur à dominio.</P>
<P>  Pro huius difficultatis intelligentia no-
tandum est, quod vsus rerum vsu consum-
ptibilium potest dupliciter cōsiderari. Vno
modo per modum habitus, & est ius vten-
di huiusmodi rebus: & ita diffinitur apud
Iuris peritos. Altero modo, vt est actus vten
dire. Et iste dicitur vsus facti: alter verò di-
citur iuris vsus. Notandum est secundo, &#xA759;
huiusmodi res vsu consumptibiles dupli-
cem possunt habere vsum. Alterum pro-
prium ipsarum rerum ex natura sua: sicut
panis ex natura sua ordinatur vt comeda-
tur, vinum vt bibatur. Alter vsus potest esse
aduentitius & quasi extraneus: ad quem or-
dinātur istæ res ex beneplacito hominum.
Verbi gratia. Si quis vtatur pecunia ad oste&#x0303;-
tationem. Similiter etiam comestibilia, &
alia huiusmodi possunt ad istum finem or-
dinari.</P>
<P>  His ita cōstitutis sit prima conclusio. Ma
nifestum est, quòd vsus rei quæ non con-
sumitur vsu distinguitur à dominio. Verbi
gratia. Vsus domus locatæ est apud Petr&#x0169;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0135.jpg/>
@@1@<SE135>118 Præambulum de dominio.
<duolan 2><-P>dominium verò est apud Paulum. Sic etiā
vsus quo res consumptibilis non consumi-
tur, distinguitur à dominio: quia ostenta-
tio est vsus rei: & tamen ostentatione non
consumitur panis nec vinum nec carnes. Et
ideo huiusmodi vsus potest distingui à do-
minio. Atqui in hac conclusione non est
difficultas.</P>
<P>  Secunda conclusio. Vsus rerum, quæ vsu
proprio consumptibiles sunt, at vero vsu ex
traneo non consumuntur: constat etiam,
quòd distinguitur à dominio hęc etiam est
manifesta.</P>
<P>  Tertia conclusio. Vsus proprius in habi-
tu, qui dicitur vsus iuris, distinguitur à domi
nio. Verbi gratia. Si Petrus concedat Paulo,
vt possit vesci cum voluerit, fructibus vi-
neæ suæ, certè dominium manet apud Pe-
trum etiam fructuum, ius autem vtendi il-
lis manet apud Paulum. Probatur primò.
Quoniam Deuteronomij capit. 23. Conce-
debatur vnicuique facultas ingrediendi vi-
neam, & vescendi vuis: & tamen domini&#x0169;
vuarum erat apud dominum vineæ. Simi-
liter in Actibus Apostolorum legimus ca-
pit. 2. quòd erant illis omnia communia &
distribuebatur vnicuiq&#x0301;ue prout cuiq&#x0301;ue o-
pus erat: & tamen dominium illarum re-
rum non erat penes singulos fideles. Item
§. minus. Instituta. de vsu & habitatione.
dicitur, quòd potest quis habere vsum ole-
rum & florum pomerij, non tamen habe-
re dominium vt possit eas vendere & alie-
nare. Deinde probatur eadem conclusio.
Domini&#x0169; est ius siue facultas propria vten-
di re in omnem vsum: at vero vsus habitua-
lis siue vsus iuris proprius istarum rerum
nō est facultas vtendi illis in omnem vsum,
ergo distinguitur à dominio.</P>
<P>  Præterea in extrema necessitate omnia
sunt communia, etiam istæ res vsu consum
ptibiles, imo istæ maximè, & tamen nō sunt
communia quantum ad dominium: aliâs
diues, qui non facit eleemosynam pauperi
in extrema necessitate constituto, tenere-
tur ad restitutionem. Quod est contra com
munem sententiam Theologor&#x0169; supra quæ
stione 32. qui asserunt, quòd solùm tenetur
ex charitate & misericordia dare illam elee
mosynam. Denique singuli religiosi nō ha-<-P>@@

<-P>bent dominium rerum & habent vsum ci-
bi & potus, ergo distinguitur à dominio.</P>
<P>  Deinde sit quarta cōclusio. Vsus facti siue
vsus in actu in istis rebus vsu cōsumptibili-
bus multò magis distinguitur à dominio,
quàm vsus in habitu siue vsus iuris: non ta-
men distinguitur à dominio impropriè di-
cto, quod alias dicitur dominium actuale.</P>
<P>  Pro cuius intelligentia est notandum,
quòd quemadmodum distinximus vsum
in habitualem & actualem: ita solet distin-
gui dominium, in habituale & actuale tali-
ter vt habituale sit facultas illa propria vten
di rebus, actuale vero domini&#x0169; iudicatur
ipsum exercitium dominij. Sed est maxi-
ma differentia: quoniam vsus propriè est
in actu ipso: in habitu verò impropriè & se-
cundum quid. Dominium autem vice ver-
sa, nam in actu non est propriè dominium:
in habitu vero est propriè dominium, quo-
niam est ipsa facultas siue potestas essentia-
liter. At vero dominium in actu potius est
effectus dominij, quàm ipsum dominium.
Probatur igitur prima pars conclusionis,
quoniam dominium per se loquendo est
facultas. Vsus in habitu etiam est facultas:
sed vsus in actu non est facultas, ergo mul-
to magis distat à dominio propriè dicto.
Secunda vero pars conclusionis probatur,
quoniam dominium in actu nihil aliud est
quàm effectus & vsus dominij siue exercea
tur à proprio domino siue ab habente li-
centiam ab illo. Ergo vsus actualis istarum
rerum non distinguitur à dominio impro-
priè dicto. Per hanc doctrinam possunt
conciliari dicta Pontificum locis citatis. Ita
vt Ioannes XXII. intelligatur iuxta secun-
dam partem huius conclusionis. Alij vero
Pontifices intelligantur iuxta priorem par-
tem, & iuxta alias conclusiones.</P>
<P>  Ex dictis sequuntur tria corollaria. Pri-
mum est, quòd fratres Minoritæ etiam in
communi non habent dominium rerum
etiam illarum, quæ vsu consumuntur: sed
habent vsum iuris & vsum facti omnium
rerum quæ vsu illis conceduntur. Etsi quæ-
ras, vbi nam est dominium istarum re-
rum? Respondetur, quòd illarum domi-
nium est, vel apud summum Pontificem,
vel apud illos qui elargiuntur fratribus illas<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0136.jpg/>
@@1@<SE136>Ad Quæstionem LXII. 119
<duolan 2><-P>tales res in eleemosynam, vel dicatur, quòd
est apud rempublicam donantem. Aliqui
distinguunt dupliciter. Dicunt enim quòd
fratres minores tantum habent vsum fa-
cti. Item aiunt, quòd dominium vsu con-
sumptibilium rerum est apud summum
Pontificem. Ita vt quotidie sint conuiuæ
illius. At vero pecuniarum dominium, di-
cunt quòd est apud illos qui largiti sunt il-
las. Sed tamen istæ duæ differentiæ & di-
stinctiones non bene à nobis intelliguntur.
Primò quidem, quia vsus iuris non repu-
gnat paupertati Euangelicę siue in particu-
lari siue in communi. Probatur: nam sin-
guli fratres aliarum religionum sunt verè
& propriè Euangelici pauperes non minus
quam fratres Minores, & tamen isti habent
vsum rerum, non solum facti, sed etiam iu-
ris. Ergo quòd communitas fratrum Mino
rum habeat vsum iuris etiam per modum
habitus, non repugnat paupertati illorum.
Similiter non bene intelligitur distinctio
pecuniarum ab alijs rebus vsu consumpti-
bilibus. Nam qua ratione cibi & potus do-
minium est apud Pontificem erit etiam &
pecuniarum, & rursus qua ratione domi-
nium pecuniarum dicitur manere apud
eum qui elargitus est: erit etiam dominium
cibi & potus, donec consumantur. Qua-
propter nos non admittimus istas distin-
ctiones. Sed vniuersaliter dicimus ipsos ha-
bere vsum iuris & facti: dominium autem
esse vel apud Pontificem, vel apud rem-
publicam vel apud largitorem: ita quod
non est necessarium, &#xA759; illa Minor&#x0169; cōmu
uitas habet aliquod domini&#x0169; propriè dict&#x0169;.</P>
<P>  Secundum corollarium est, quòd non ea
ratione negandum est esse dominium in
ordine Minorum, quia non possint vende-
re res quæ sibi conceduntur. Probatur, nam
quilibet religiosi aliarum religionum de fa
cultate Prælati possunt vendere & donare
res sibi concessas ad quemlibet vsum, & ta-
men non propterea sunt domini, ergo ne-
que cōmunitas fratrum Minorum erit do-
mina illarum rerum, etiam si possit eas ven
dere vel donare de facultate vel summi
Pontificis, vel dominorum qui res illas con
cesserunt. Et quanuis illi non dicant ex-
pressè quod fratres possint vendere: dicunt<-P>@@

<-P>tamen interpretatiuè. Deinde probatur,
quia pauper qui est in extrema necessitate
habet vsum omnium rerum ad supplen-
dam illam: ita vt possit vendere & donare,
& tamen non est dominus ipsarum rerum,
ergo similiter potest esse eadem facultas in
fratribus Minoribus. Ratio huius veritatis
est, quia tam Prælati ipsius religionis, quàm
tota communitas censentur merè dispensa-
tores de voluntate dominorum, qui res il-
las concesserunt. Et quia facultas expen-
dendi illa bona non est propria ipsius reli-
gionis: propterea non censetur esse ibi do-
minium, magis quàm in dispensatore famu
lo alicuius domini: qui liberam habet fa-
cultatem expendendi bona illius.</P>
<P>  Tertium corollarium. Nullus religio-
sus cuiusuis religionis potest vendere vel
alienare, quæ sibi cōceduntur ad vsum, etiā
comestibilia absq; licentia Prælati expressa
vel interpretatia ad iudicium boni viri.</P>
<P>  Ad argumenta posita in principio patet
ex doctrina conclusionum. Ad autoritatem
Diui Thomæ, respondetur quòd loquitur
de distinctione dominij & vsus quantum
ad hoc quòd seorsum non est pretio æsti-
mabile dominium rerum quæ vnico actu
& vsu consumuntur.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur iam cōsequenter in hac quę
stione de subiecto dominij, quod nā
sit proprium subiectum dominij. Gerson
& alij iuniores, vt refert Soto in lib. 4. de Iu-
stitia & iure. quæst. 1. artic. 2. tenent quòd
bruta inter se inuicem dominantur. Et pro-
bant argumento ducto à gruibus, & à leo-
ne, quæ quidem animalia videntur exerce-
re dominatum erga alia: leo siquidem for-
tissimus bestiarum, qui communiter dici-
tur; Rex animantium. Idipsum probatur ex
Genes. cap. 1. vbi herbæ signantur in pabu
lum bestiarum, ac subinde illarum habent
dominium. Alij vero distinguunt de do-
minio, quòd aliud sit naturale puta à natu-
ra induct&#x0169;. Aliud vero regale. Et primum
dominium constituunt in animalibus. Se-
cundum vero in sola creatura rationali. Po-
test probari hæc opinio. Nam vt patet ex
præcedentibus bruta habent suas leges natu
ræ, ergo habe&#x0303;t facultatem vtendi aliquibus
rebus in vsus permissos à tali lege.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0137.jpg/>
@@1@<SE137>120 Præambulum de dominio.
<duolan 2><P>  Nihilominus pro huius intelligentia sup
ponendum est, quòd subiectum est du-
plex, aliud inhæsionis aliud vero denomi-
nationis. Verbi gratia. Crispitudo solis ca-
pillis inhæret: at vero denominat totum
hominem. Similiter solet distingui subie-
ctum duplex: aliud totale vt compositum
corporeum, aliud verò subiectum, vt quo,
qualiter à Metaphysicis quantitas appella-
tur subiectum accidentium corporalium.
Secundò, nota ex Diuo Thoma de poten-
tia quæstione. 7. artic. 1. ad quartum. quòd
dominium importat tria. Primo potentiā
coerciuam subditorum. Secundò ordinem
ipsius dominij ad sibi subditos: qui ordo cō-
sequitur ad potentiam prædictam. Tertiò
connotat rationem termini ipsorum subdi-
torum ad dominum, quatenus relatiuè con
sistunt in respiciendo se inuicem.</P>
<P>  Sit prima conclusio. Solus Deus est pro-
priè perfectissimus Dominus earum qui-
bus vtitur rerum. Probatur, quia solus ipse
est creator & gubernator omni&#x0169;, ergo &c.
Etenim quatenus creator est dominus to-
tius entitatis & cuiusuis actionis: & quate-
nus gubernator habet dirigere omnia ad
finem. Vnde qua ratione creator est, om-
nia sibi subijcit: & qua ratione gubernator
subijcit illa sibi tanquam vltimo fini. Vn-
de constituitur hoc discrimen inter domi-
nium Dei & hominum: quòd homo non
est dominus naturæ, sed d&#x0169;taxat vsus. Deus
aurem & naturæ & vsus. Hinc est, &#xA759; Deus
dicitur solus Dominus, non tantum quia
Antonomaticè dominus est, sed quia so-
lus ipse dominus est naturæ rerum. Qua ra
tione in scriptura solet dici non solum do-
minus, sed dominator Isaiæ 3. & 10.</P>
<P>  Secunda conclusio. Angelus etiam est
subiectum dominij. Probatur, quia ange-
lus intellectualis est & liber, ergo dominus
earum actionum quæ subduntur propriè
eius libertati. Vnde maximè dicitur sui
compos. Quòd si quæras, vtr&#x0169; angelus ha
beat dominium aliquarum rerum corpo-
ralium? Respondetur negatiuè, quia nulli-
bi legimus dominium istud esse traditum
angelis, & ratio congruit, quia angelus ca-
ret corpore, ergo incongruenter domina-
retur creaturæ corporali. Quod si aliquan-<-P>@@

<-P>do legimus in scriptura angelis fuisse tradi-
tam potestate&#x0303; vtendi rebus corporeis. Apo
calyp. 7. Quibus datum est nocere terræ, &
mari, intelligendum est de vsu ministeriali
& tanquā exequentes mandatum domini,
Quod innuitur ibi, Nolite, &c. Sic etiā mo
uent cælestia corpora. Sed contra hanc con
clusionem arguitur. Nam angelus per natu
ram habet potestatem vtendi his rebus cor-
poreis in quoscunque vsus lege permissos,
ergo verè est dominus. Antecedens patet,
quia habet virtutem naturalem transmutan
di res istas, ergo multo magis illis concedi-
tur vsus. Secundo, homo est dominus ista-
rum rerum corporalium: quia conditus est
ad imaginem & similitudinem Dei, vt cō-
muniter docent sancti, sed angelus potiori
iure conditus est ad similitudinem Dei, er-
go erit dominus sicut homo. Minor proba-
tur. Quia angelus non solum imago dici-
tur, sed signaculum similitudinis Dei.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,
quòd angelus solum habetvsum istarum re
rum corporalium applicando actiua passi-
uis, non autem immediatè transmutando
res istas inferiores. Vnde D. Tho. 1. par. quę
stione. 110. artic. 2. contra Platonem & Aui-
cennam concludit &#xA759; solum composita cor
poralia sunt immediata causa transmutatio
nis formalis istarum rerum, aut etiam Deus
qui est eminenter omnia etiam corporalia,
nec sufficit &#xA759; angelus operetur vt potestas
superior gubernatiua potestatis inferioris.
Nam vt respondet D. Tho. ibi arti. 1. est so-
lum potestas ministerialis.</P>
<P>  Ad secundum respondetur. Primo &#xA759; po
tius inde sequitur oppositum, quia illo loco
Deus vol&#x0169;tariè tradidit dominium rerum
corporalium homini. Quare si angelus fu-
turus esset dominus earundem rerum di-
spensatione diuina illud fieret. Secundo re-
spondetur, &#xA759; non solum tribuitur domini&#x0169;
homini quia imago Dei, sed etiam quia cō-
ditus ad similitudinem eius. Quod impor-
tat nomen ipsum, scilicet, ad imaginem &
similitudinem: per imaginem enim anima
designatur. Et in eo quod ait, ad similitudi-
nem, significatur ipsum corpus. Vt intelli-
git Diuus Ambrosius de fide Orthodoxa
cap. 8. Diuus Basilius aduersus Eunomium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0138.jpg/>
@@1@<SE138>Ad Quæstionem LXII. 121
<duolan 2><-P>lib. 2. Gregor. Nazianz. serm. de Epiphania.</P>
<P>  Tertia conclusio. Solus homo est subie-
ct&#x0169; dominij propriè inter creaturas corpo-
rales. Hanc conclusionem probat Soto vbi
supra quinque rationibus quibus alias duas
superaddimus. Prima est, quia ius & iustum
solum reperiuntur in brutis metaphoricè
& non propriè, ergo dominium verum &
proprium non erit in illis. Consequentia pa
tet, quia dominium idem est quod ius aut
facultas vtendi re. Secundò. Nam si alia ani
mantia iure naturæ haberent domini&#x0169; pro
prium istarum rerum, iniustè subijceretur
dominio hominis: quod est contra illud
Psalm. 8. Omnia subiecisti sub pedibus, &c.
& Genes. 1. Dominamini piscibus maris &
bestijs terræ. Nihil tamen inconuenit con-
cedere dominium improprium in brutis
sicut cōcedimus ius aut iust&#x0169; secund&#x0169; quid.</P>
<P>  Quarta conclusio. Inter homines nullus
est qui non sit subiectum capax dominij
propriè in quacunque sit ætate seu statu &
conditione. Probatur. Quia domini&#x0169; com
petit homini eo quòd rationalis est, hoc au-
tem omni homini conuenit, ergo quòd sit
subiectum capax dominij. Maior ab omni-
bus admittitur. Ex quo sequitur primò, &#xA759;
pueri nondum vtentes ratione possunt ha-
bere verum dominium: quod non solum
constat ex legibus ciuilibus, sed etiam ex
D. Paul. ad Galat. 4. Quāto tempore hæres
paruulus est nihil differt à seruo c&#x0169; sit do-
minus omnium. Secundò sequitur &#xA759; amen
tes etiam possunt verum dominium habere
proprium. Quod patet, quia iure hæredita-
rio succedunt parentibus. Verum est tame&#x0303;
quòd amentes quibusdam dominijs iustè
priuantur: quia illa instituta sunt in bonum
Reipublicæ, cui non pussunt consulere ca-
rentes ratione. Tertiò sequitur, quòd amen
tia superueniens iuri in re & dominio ac-
quisito non priuat ipso facto tali dominio,
amentem, etiam si amentia fuerit perpetua.
v. g. si quis electus Rex, aut institutus Epi-
scopus postmodum incidat in amentiam:
Rex & Episcopus manet. Verum est tame&#x0303;,
quòd illa dementia est sufficiens ratio vt de
ponatur amens. Quare Caietanus opuscu-
lo de potestate Papæ cap. vltimo. inter cau-
sas depositionis Pontificis, vltimam refert,<-P>@@

<-P>si incidat in amentiam. Tunc inquit depo-
nendus est. Quartò sequitur ex his quòd
dominium non consistit in vsu rationis aut
libertatis actuali vel habituali: sed in natura
rationali cui tribuitur. Ex quo etiam sequi-
tur, quòd in definitione dominij facultas
vtendi quæ ibi ponitur non importat habi-
litatem aut potentiam vsus proximam, sed
potentiam radicalem. Quòd si obijcias cō-
tra, quia religiosi non sunt capaces domi-
nij: & tamen habent rationalem naturam;
Respōdetur, &#xA759; ipsi abdicauerunt vol&#x0169;tariè
potestate&#x0303;: & ius dominij: habe&#x0303;t tame&#x0303; radica
lem potestate&#x0303;: vt si mute&#x0303;t stat&#x0169; sint domini.
v. g. si fiant episcopi: erunt domini, vt quidā
opinantur. Hactenus de subiecto totali.</P>
<P>  De subiecto vero formali sit quinta con-
clusio. Subiectum quo aut ratio subiecti ip-
sius dominij, est intellectus simul & volun-
tas libera. Probatur. Nam facultas vtendi re
in quoscunque vsus lege permissos radica-
tur simul in intellectu & voluntate libera,
ergo. Antecedens patet, quia homo non di-
citur sui compos neque vtens aliqua re, nisi
quatenus est intelligens & liberè volens.
Quod colligitur ex D. Tho. 1. 2. q. 1. art. 1. &
2. & quæst. 16. per totam. Quod si quæras
in qua istarum potentiarum potissim&#x0169; radi
cetur dominium? probabile est &#xA759; in intelle
ctu: quia illa est potentia præstantior & diri
gens voluntatem. Mea tamen sententia, po-
tissimùm radicatur dominium in libertate
voluntatis: quia in ipsa completur facultas
vtendi rebus nobis subiectis. Vnde D. Tho.
sequutus Damascenum. 1. 2. quæst. 1. artic. 1.
potissimum reducit dominium hominis in
liberum arbitrium. Vbi acutè Caietanus no
tat, quòd actiones intellectus præuenientes
voluntatem, licet sint hominis secundùm
quòd homo, nō tamen sunt hominis secun-
dùm quod dominus suarum actionum.</P>
<P>  Sexta conclusio. Subiectum inhæsionis
dominij totale in nobis, mihi verosimile
est, quòd sit anima rationalis vt coniuncta
corpori: subiectum autem totale denomi-
nationis erit ipsum cōpositum. Prima pars
huius conclusionis probatur primò, quia
dominium est ius & facultas operatiua se-
c&#x0169;d&#x0169; rationem & vol&#x0169;tatem, ergo ibi subie
ctatur. Probatur consequentia, quia facultas<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0139.jpg/>
@@1@<SE139>122 Præambulum de Dominio.
<duolan 2><-P>intellectus & voluntatis inhæret vel volun-
tati vel intellectui, aut animæ. Vt patet in
habitibus qui dicuntur animæ facultates.
Et confirmatur. Dominium quod habet
homo suarum actionum, subiectatur in ani
ma, ergo quodlibet dominium. Cōsequen-
tia patet à paritate rationis. Antecedens ve-
rò probatur. Nam tale dominium non po-
test esse accidens corporale: alias actiones
spirituales animæ, quarum dominatur ho-
mo, subderentur accidenti corporis sibi in-
ferioris. Secundò. Dominium est accidens
conueniens homini secundùm propriam
dignitatem qua distinguitur ab alijs ani-
mantibus, ergo illud est perfectio animæ:
ac subinde animæ inhæret. Sed contra. Nā
sequeretur quòd anima separata retineret
dominium, quod habebat in corpore, quod
est absurdum. Respondetur negando se-
quelam: quia ea facultas, vt dixi in conclu-
sione, solum competit animæ vt coniuncta
corpori. Quod si huius rationem exigas:
ea est, quia dominium importat faculta-
tem vsus rei in propriam vtilitatem. Hanc
autem non potest habere anima separata
ab istis rebus corporalibus. Et secundò, quia
vsus dominij est secundùm leges, & qui
exercetur medijs contractibus externis, vt
venditione, emptione, aut alienatione: quæ
nullatenus possunt conuenire animæ sepa-
ratæ. Et tertiò, quia anima separata non ha
bet proportionem cum his rebus externis,
vt de angelo diximus.</P>
<P>  Vltima conclusio. Dominium hoc non
est relatio inhærens animæ: sed quædam
perfectio absoluta. Hoc dico contra quos-
dam tenentes dominium formaliter con-
sistere in relatione. Imo quòd sit respectus
rationis. Cōtra quos arguitur primò. Quia
facultas vtendi rein quoscunque vsus, &c.
non est relatio formaliter: sed potestas abso
luta ordinata ad actus reales. In hoc autem
consistit ratio formalis dominij: siquidem
est eius definitio, ergo non in relatione
consistit. Secundò, dominium est ius: ius
autem non est formaliter relatio, quia est
obiectum iustitiæ: & insuper, quia est vir-
tus executiua agentis. Tertiò, quia domi-
nium est perfectio animæ, & hominis di-
gnitas, ergo non est relatio formaliter. Sed<-P>@@

<-P>est argumentum. Nam Aristot. constituit
dominium in prædicamento relationis, di-
cens, quòd totum esse domini est ad ser-
uum. Similiter Diuus Thomas de poten-
tia, quæstione. 10. vbi supra dicit, quòd do-
minium formaliter importat præter poten
tiā, relationem quandā ad subditos. Quod
confirmatur, quia dominium in Deo se-
cundùm sententiam Theologorum forma
liter est relatio, imo respectus rationis. Re-
spondetur nihilominus, quòd Aristoteles
ibi solùm apponit exempla, vt explicet na-
turam relatiuorum, non verô determinat
illa exempla in relatione formaliter conti-
neri: alioquin scientia & scibile & caput in
relatione consisterent. Et ad Diuum Tho-
mam respondetur, quòd se explicat, cùm
dicit quòd dominium importat pote&#x0303;tiam,
& ad ipsam consequitur relatio. Ad confir-
mationem respondetur, quòd licet domi-
nium in Deo dicat respectum rationis: in
nobis tamen est perfectio realis. Quemad-
modum creator & gubernator in Deo de
formali dicunt respectum rationis: in no-
bis autem gubernator & productor, sorma-
liter important aliquid absolutum & reale.
Ad argumenta Gersonis in principio dubij
facile patet solutio.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium est aliud circa hoc ipsum;
Vtrùm solus intellectus & voluntas
sint radix totalis dominij, an vero requi-
ratur aliquid superadditum talibus poten-
tijs, vt scientia fides aut charitas? Pars af-
firmatiua probatur. Nam Genesis 1. quan
do Deus concessit dominium omnium re-
rum primo parenti. Antea benedictionem
illi contulit, quæ designabat aliquid su-
peradditum pertinens ad ordinem gratiæ,
ergo iste est titulus dominij, quod statim
illi contulit. Circa hoc dubium fuit error
Vualdensium, qui dicebantur pauperes de
Lugduno. Dicebant enim quòd charitas
& gratia sunt quæ constituunt hominem
dominum rerum omnium. Hos sequitur
Vvitcleph: & eam sententiam tenuit Ar-
machanus libro. 10. de quæstionibus Ar-
menorum capit. 2. & 4. Fuit secundus er-
ror & Hostiensis in cap. super his. de vo-
to & voti redemptione qui dicit, quòd ti-
tulus dominij est fides supernaturalis. Ter-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0140.jpg/>
@@1@<SE140>Ad Quæstionem LXII. 123
<duolan 2><-P>tia sententia est Gersonis cōsideratione 13.
& Conradi lib. 1. de contractibus cap. 2. Isti
tenent, gratiam & charitatem conferre ho-
mini dominium, qua sublata, homo non ha
bet dominium rerum externarum. Et vo-
cant hoc dominium gratificatiuum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit
prima conclusio. Error est manifestus
ponere charitatem & gratiam conferre do-
minium ciuile rerum externarum. Defini-
tur hæc conclusio contra Vvitcleph Con-
cilio Constantiensi Sessione. 8. articulo. 8.
& 15. de qua vide Doctores quos adducit
Vvaldensis in suo doctrinali antiquæ fidei,
capit. 81. Quod autem non sit dominium
gratificatiuum, vt ponebant Gerson & Cō-
radus, licet nō sit certum secundùm fidem,
mihi tamen videtur sententia affinis senten
tiæ Vvitcleph: siquidem dominium ali-
quando constituunt propter charitatem.
Præterea. Nam sequeretur, quòd si homo
non sciret se habere charitatem, non pos-
set vti isto dominio: ac subinde sicut im-
possibile est cognoscere se esse in gratia,
ita impossibile est cognoscere huiusmodi
dominium, & per consequens homo non
posset habere iustum & liberum vsum re-
rum: cum non sit certus an sint propriæ.</P>
<P>  Secunda conclusio. Multò minus fides
confert dominium rerum corporalium.
Hæc sententia est omnium doctor&#x0169; Theo
logorum & Iurisperitorum, excepto Ho-
stiensi. Probatur. Nam tunc omnes Chri-
stiani & singuli haberent dominium om-
nium rerum externarum. Siquidem om-
nes habent fidem: & ita indiscriminatim
quilibet posset vti rebus possessis ab alio
domino. Secundo sequeretur, quòd nullus
infidelis haberet verum dominium: quan-
doquidem non habet titulum fidei veræ:
& sic non essent Regna ante fidei susceptio
nem, contra illud Matth. 22. Reddite quæ
sunt Cæsaris Cæsari, & quæ Dei Deo.</P>
<P>  Ad argumentum quod erat Armacha-
ni respondetur, quòd illa benedictio non
erat collatio alicuius doni supernaturalis:
quia etiam reliqua animātia benedicta sunt
à domino: & præterea, sequeretur quòd si
conferretur homini dominium ex tali be-
nedictione, quòd etiam post peccatum ha-<-P>@@

<-P>beret totum illud dominium. Nam pecca-
tum non tollit dominium, vide Magistrum
Victoriam in relect. 1. de Indis. p. 1. & Ca-
ietan. infra quæstione. 66. Hæc de subie-
cto dominij, & de prima parte tractatus di-
cta sufficiant.</P>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Secunda Quæstio seu disputa-
tio de dominio cōtinet duas par
tes. Jn prima dicemus quotu-
plex sit dominium. In secunda
verò dicetur quænam sit mate-
ria dominij.</A+1></negEZ>
<P><INI2>C</INI2>Irca primam partem est prima con-
clusio. Dominium sequentibus diui-
sionibus ab origine repetitis diuidendum
est. Prima sit dominium aliud diuin&#x0169; aliud
humanum. Diuinum dominium in præ-
sentia non dicitur id quod est in Deo tan-
quam in subiecto: quoniam de hoc egimus
in præcedenti quæstione. Neque pertinet
ad nos: sed dicitur in præsentia dominium
diuinum ab autore Deo, quod Deus con
cessit homini. Contra verò ius humanum
dicitur id quod homo homini concessit.
Diuisum itaque huius diuisionis est domi-
nium hominis.</P>
<P>  Secunda diuisio est, qua diuiditur ius
diuinum seu dominium diuinum in domi
nium quod pertinet ad naturæ ordinem, &
dominium quod pertinet ad gratiæ ordi-
nem. Exemplum primi est erga res natu-
rales. v. g. erga elementa, terram, fruges.
Exemplum secundi in dominio quod ha-
bemus ad gloriam per gratiam & per sa-
cramenta.</P>
<P>  Tertia diuisio est in qua subdiuiditur rur
sus dominium diuinum pertinens ad natu-
ræ ordinem in dominium naturale & do-
minium quod ex placito diuino superaddi
to naturæ habetur. Dominium naturale est
illud quod non sol&#x0169; habetur erga res natu-
rales, verùm habetur erga res naturales per
inclinatione&#x0303; naturę: quale est domini&#x0169; erga
elementa. Domini&#x0169; verò quod habetur ex
placito diuino superaddito naturæ est illud
quod licet sit erga res naturales, nō tame&#x0303; ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0141.jpg/>
@@1@<SE141>124 Præambulum de dominio.
<duolan 2><-P>inclinatione naturæ. Exemplum est in do-
minio quod habuit Saul & Dauid in regno
Israelitico.</P>
<P>  Quarta diuisio in qua diuiditur domi-
nium diuinum pertinens ad ordinem gra-
tiæ, quod erat secundum membrum secun-
dæ diuisionis, in dominium quod est con-
naturale ipsi gratiæ, & sequitur ad naturam
illius in omni tempore & statu. Exemplum
est in dominio quod habet homo ad beati-
tudinem per ide&#x0303;, & per præcepta fidei, spei,
& charitatis: & in dominium quod habe-
tur ex placito & institutione diuina super-
additum gratiæ, cuiusmodi est dominium
iurisdictionis spiritualis, quod habet Sum-
mus Pontifex in tota ecclesia, quodque est
dominium monarchiæ ex placito Christi
superaddito gratiæ. Exemplum item est in
dominio quod homo habet ad beatitudi-
nem per præcepta sacramentorum, quæ
sunt superaddita gratiæ ex placito Christi.
Et hoc secundum dominium dicitur domi
nium positiuum: quod superuenit gratiæ
per positionem & institutionem diuinam.
Hactenus diuisimus dominium diuinum.</P>
<P>  Quinta diuisio est dominij humani in
dominium erga res spirituales & coniun-
ctas gratiæ, & erga res naturales corpora-
les. Exempl&#x0169; primi est in dominio Episco
patus, Decanatus, parochiæ, & aliorum be-
neficiorum spiritualium, quod dominium
confert Summus Pontifex alijs hominibus.
Exemplum secundi est in dominio Regis
& in dominio cuiuslibet alterius ciuis.</P>
<P>  Vltimò. Dominium erga res tempora-
les, corporales & naturales, diuiditur in do
minium quod ex iure gentium habet or-
tum, & in dominium quod habet ortum
ex iure ciuili. Exemplum primi sit in do-
minio quod habet homo erga seruum bel-
lo captum. Exemplum secundi. In domi-
nio quod habet ciuis substantiæ suæ respe-
ctu legum & iuxta leges Regni. Probatur
modo has omnes diuisiones esse legitimas:
tum quia videre licet in illis omnibus con-
ditiones quas Dialectici & Metaphysici tri
buunt bonis diuisionibus, tum maximè
quoniam dominium, vt ostendimus quæ-
stione præcedeti, est idem quod ius forma
liter loquendo. Ius autem vt ostendimus<-P>@@

<-P>supra quæstione. 57. articulo. 5. 2. & 3. his
diuisionibus diuiditur formaliter loquen-
do & exactè & perfectè, ergo dominium
formaliter loquendo eisdem diuisionibus
est diuidendum.</P>
<P>  Sequitur secundum corollarium. Per-
peram & sine arte Gerson, Conradus & alij
iuniores, quos reprehendit Magister So-
to libro. 4. de iustitia, quæstione. 2. artic. 1.
multiplicant innumeras species dominij si-
ne arte. Nam multiplicatio specierum de-
sumenda est à ratione formali, sed isti au-
tores multiplicant species dominij per ob-
iecta materialia ipsius dominij, ergo per-
peram & sine arte multiplicant. Secundum
corollarium multò commodior & aptior
est hęc diuisio à nobis assignata, quàm di-
uisio assignata à Magistro Soto loco citato.
Diuisio enim illius est: dominium est qua-
druplex, scilicet, naturale, diuinum, huma-
num, quod oritur ex iure gentium, & hu-
manum quod oritur ex iure ciuili. Proba-
tur modo nostrum corollarium ostenden-
do commoditatem quæ est in nostra diui-
sione, & incommoda quę sequuntur ex di-
uisione illius. Prima est. Nam ipse distin-
guit ius diuinum à iure naturali, cùm ta-
men omne dominium naturale sit diui-
num, scilicet, à Deo, vt autor est naturæ.
Sed videtur Magister Soto excusari ab hac
incommoditate: quoniam inquit, quòd
omne dominium diuinum est positiuum
dominium, quod non conuenit homini
ex debito suæ naturæ, sed est ei superad di-
tum diuinitus, & hoc distinguit contra na-
turale. Sed contra hanc excusationem est
argumentum. Tota illa ratio, quam Magi-
ster tribuit dominio diuino positiuo, est
communis dominio diuino spirituali, &
connaturali gratiæ: cuiusmodi est domi-
nium quod habemus per fidei & charita-
tis præcepta: sed tale dominium citra du-
bium distinguendum est à dominio quod
habetur per institutionem diuinam super-
additam, non solum naturæ, verùm & gra-
tiæ: quod proprie loquendo dicendum
est positiuum, ergo non excusatur ab in-
commoditate maxima. &#x00B6; Secunda commo
ditas in nostra diuisione & incōmoditas in
diuisione Magistri est. Nos etenim seque&#x0303;do<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0142.jpg/>
@@1@<SE142>Ad Quæstionem LXII. 125
<duolan 2><-P>nostram diuisionem faciliùs & commo-
diùs reducemus ad artem diuidendi illas
innumeras species: quas multiplicant me-
morati autores, ergo nostra diuisio est me-
lior. Probatur antecedens. Nam Magister
Soto reducit dominium quod habuit Adā
ad vescendum pomis ligni vitæ, quod illi
autores vocabant originale, ad dominium
diuinum positiuum. Item dominium bea-
tificum, vt est dominium absoluendi, imo
dominium quod habuit Dauid in Regn&#x0169;
Israeliticum, reducit ad dominium diui-
num positiuum: cùm tamen reuera domi-
nium illud Adæ pertineat ad ordinem na-
turæ: quemadmodum dominium quod
habet homo in nostro statu præsenti ad ve-
scendum pomis arborum quarumcunque.
Rursus dominium beatificum per præce-
pta fidei alterius rationis est, vt iam nos ad-
uertimus, à dominio quod habemus ad bea
titudinem per præcepta sacramentorum.
Ac demum dominium Regium quod ha-
buit Dauid, per se loquendo non pertinet
ad ordinem supernaturalem: sed ad natu-
ræ ordinem, sicut potentia visiua restitu-
ta cæco per miraculum per se loquendo na
turalis potentia est: quanuis per accidens ha
beat modum supernaturalem. Esset lōgum
alias multiplicare commoditates.</P>
<P>  Arguitur tamen contra huius conclu-
sionis doctrinam. Genera dominiorum nō
differunt ratione autoris: sed omnia con-
ueniunt in vno & eodem autore, ergo.
Antecedens probatur. Omnia in vniuer-
sum iura & dominia siue naturalia siue su-
pernaturalia sunt à Deo autore, ergo. Pro-
pter hoc argumentum Magister Soto in 4.
libro de iustitia, quæstione. 2. articulo. 1. ait,
dominia non differre ratione autoris: sed
ex eo potius quòd naturale dominium est
naturæ debitum, diuinum verò est super-
ad ditum naturæ nostræ. Cæterum nostra
sententia est asserenda: tum quoniam ius,
quod est de ratione dominij, multiplica-
tur & distinguitur formaliter in ratione au-
toris: tum etiam quoniam Magister Soto
non distinguit per suam illam rationem do
minium humanum à naturali: siquidem
dominium humanum, secundùm natu-
ram est, idest non naturæ superadditum.</P>@@

<P>  Ad argumentum facile respōdetur. Om
nia dominia esse à Deo autore, qui est pri-
mo & per se dominus, sed non eodem or-
dine & modo. Diuinum siquidem domi-
nium siue naturale siue supernaturale, est
à Deo immediatè. Cæterum humanum
dominium siue pertineat ad res supernatu-
rales siue ad naturales, est à Deo mediatè
per hominis placitum & voluntatem. Rur
sus dominium diuinum aliud quidem est
à Deo, vt autor est naturæ, aliud vero ab
eodem Deo, vt autor est gratiæ. Hactenus
de prima parte quæstionis huius.</P>
<P><INI2>P</INI2>Ro sec&#x0169;da parte sit prima cōclusio vni
uersalis. Cunctæ res naturales homini
inferiores, sunt materia dominij nostri, si-
ue iure naturali siue humano: res verò su-
pernaturales sunt etiam materia dominij
nostri iure diuino supernaturali, & iure
humano pertinenti ad res spirituales. Hæc
conclusio non aliter probatur in præsenti
quàm exemplis allatis ex præcedenti diui-
sione. Naturæ iure dominatur homo cæ-
lo, elementis, bestijs, &c. Humano vero
iure appropriatæ sunt vel applicatæ his vel
illis hominibus in particulari. Vt Hispanis
Hispania: & singulis ciuibus sua prædia.
Item domini&#x0169; supernaturale habet homo
quatenus habet ius per opera meritoria ad
beatitudinem. Et habet ius similiter ex do-
minio humano concesso per Pontificem
quicunque episcopus ad gubernandā suam
di&#x0153;cesim.</P>
<P>  Sed circa hanc conclusionem superest
disputatio magis in particulari, quænam
res naturales & spirituales sint aut possint
esse materia dominij? Vtrùm homo ipse, &
libertas & vita & fama & honor, ac de-
mum bona ipsa spiritualia.</P>
<P>  Circa hanc disputationem sit tertia con
clusio quant&#x0169; ad libertatem. Seruitus vnius
hominis siue naturalis siue legalis potest
esse iusta & sancta. Itaque vnus homo po-
test iustè alteri dominari dominio natu-
rali & legali. Pro huius conclusionis in-
telligentia, notād&#x0169; est quod seruitus est du
plex: altera naturalis, alteralegalis. Naturalis
est cùm vnus homo propter inopiā & defe
ct&#x0169; rationisseipsum gubernare non potest,
is enim naturæ lege subiectus est alteri ho-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0143.jpg/>
@@1@<SE143>126 Præambulum de dominio.
<duolan 2><-P>mini qui consilio valeat ad eum gubernan-
d&#x0169;: sicuti pars sensitiua in homine subiecta
est lege naturæ rationi. Verum est tamen
quòd inter huiusmodi homines rationis in-
opes sunt gradus. Alij siquidem sunt amen-
tes omnino & rationis expertes: qualis na-
tio fortè non est inuenta, sed falso à nonnul-
lis existimatum est, Indorum esse eiusmodi
nationem. Alij vero ita sunt ratione inopes,
vt quanuis non sint amentes, habeanttame&#x0303;
mores ferinos. Vt qui vescantur humanis
carnibus impunè, innocentes interficiunt.
Eiusmodi sunt apud Indos quidam qui di-
cuntur Canibales. Et hi secundùm aliquos
possunt iustè debellari. De qua re à me latè
disputatum est supra quæstione. 10. super
artic. 10. dubio quarto. Cæterum non pos-
funt in perpetuam seruitutem more man-
cipiorum redigi. Demum alij sunt, qui ha-
bent secundas prudentiæ partes, vt videli-
cet qui apti sunt vt regantur ab alijs, quan-
uis non habeant primas partes prudentiæ,
scilicet, vt per se sapiant & seipsos guberne&#x0303;t.
Omnes igitur hi seruire poterunt seruitute
naturali. Verum est tamen, quòd ista serui-
tus naturalis in rigore & proprietate non est
appellanda seruitus. Quia seruitus propriè
significat carentiam libertatis: qui autem
seruiunt istam seruitutem, sunt omnino li-
beri. Tum etiam quia seruitus propriè lo-
quendo significat malum & incommod&#x0169;
eius qui seruit, bonum autem & incommo-
dum eius qui dominatur, siquidem seruus
quicquid est domini est. Qui autem ser-
uiunt istam seruitutem naturalem, non pro
pter dominorum commodum, sed pro-
pter suum commodum seruiunt. Et eadem
ratione dominium naturale, quod respon-
det isti seruituti, non est propriè dicendum
dominium, nisi in generali quadam signi-
ficatione & ampla acceptione. Altera serui-
tus est legalis, hoc est, quòd per legem in-
troducta est. Titulus autem legitimus, quo
introducitur ista lex, est duplex. Alter qui-
dem emptionis & venditionis: potest siqui-
dem vnus homo seipsum alteri vendere:
imo quandoque pater filium potest vende
re. Alter titulus est introductus iure belli.
Siquidem ij, qui bello capiuntur, iuregen-
tium serui fiunt eorum qui eos ceperunt.<-P>@@

<-P>Imo inde serui appellati sunt: quia cum iu-
stè possent interfici, seruantur tamen. Pro-
batur conclusio quantum ad primam par-
tem de seruitute naturali. Primò in sacris li-
teris commendatur Melchisedech, qui erat
Rex Salem: commendatur Ioseph præfe-
ctus toti AEgypto. Et in Deuteron. Sum-
mus sacerdos constitutus est à Deo iudex
vitæ & mortis: & præcipitur filijs Israel: vt
si velint aliquando eligere Regem, non eli-
gant alienigenam, quinimo & ipse Deus
complures iudices & Reges illis præfecit,
vsque ad Christi tempora, quando iam per
tyrannidem Romani Hebræis dominaban
tur. Diuus Paulus item 1. ad Timoth. 2. ad
Titum. 3. Et D. Petr. 1. canonica. 2. domini&#x0169;
Regium approbant. Secundò probatur ra-
tione. In statu innocentiæ, si perseuerasser,
vxores viris: filij parentibus: plebeij princi-
pibus parerent hac seruitute & seruirent: vt
ostendit D. Thom. 1. parte, quæst. 96. art. 4.
ergo multo magis in statu naturæ lapsæ, vbi
maior est rationis defectus. Confirmatur.
Inter angelos alij alijs dominantur, supe-
riores videlicet inferioribus, ergo multo
magis inter homines oportet, vt alij alijs do
minentur. Quantum ad secundam partem
patet eade&#x0303; conclusio ex sacris literis. Exodi
21. Leuitic. 25. approbatur seruitus legalis.
D. Paul. item 1. Corin. 7. Coloss. 6. Titum. 3.
1. ad Timoth. 6. & D. Petr. vbi supra, eande&#x0303;
seruitutem approbat. Approbatur item ea-
dem seruitus multorum Conciliorum &
Pontificum decisionibus quas Gratianus co
git in vnum 12. quæst. 2. & in distin. 1. cap.
ius gentium, quod desumitur ex Isidoro li-
bro. 7. Etymologiarum cap. 6. vbi dicitur
captiuitas introducta iure gentium est. Pro-
batur item eadem conclusio multorum Re
gum & Cæsarum constitutionibus. Cæsa-
rum constitutiones habentur titulo de statu
personarum, & titulo de iustitia & iure. ff.
& Instit. de iure naturali gentium & ciuili.
Regum verò constitutiones habentur in le
gibus cuiuscunque Regni.</P>
<P>  Sed aduertendum est quòd inter Chri-
stianos nunquam ista seruitus potest super-
uenire Euangelio: & ita videtur receptum
quasi iure gentium inter ipsos Christianos.
Sed hinc ego excipio apostatas desertores<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0144.jpg/>
@@1@<SE144>Ad Quæstionem LXII. 127
<duolan 2><-P>totius Christianæ religionis. Hi enim iure
belli, mea sententia, serui fiunt capientium:
quanuis Euangelium & baptismum antea
susceperint. Et similiter excipiuntur iure
communi, quod habetur in cap. ita quorun
dam. Et in cap. ad liberandam terram san-
ctam. de Iudæis. Illi qui merces prohibitas
Sarracenis deferunt, & qui in piratarum
Sarracenorum nauibus cupiditatis gratia
versantur, etiam si Christiani sint. Vide quę
dixi in nostris commentarijs supra quæstio
ne. 40. dubio. 12.</P>
<P>  Sit quarta conclusio. Solus Deus est do-
minus vitæ hominis: respublica autem est
custos vitæ ciuium: vnus quilibet autem
ciuis est tutor & custos vitæ propriæ. Idem
intelligendum de membris corporis & sa-
lute & alijs pertinentibus ad naturæ bona.
Explicatur conclusio. Sicut fieri potest, &#xA759;
aliquis habeat dominium, rerum pertinen-
tium ad bona fortunæ: vt sunt agri, domus,
& alius habeat vsum, & vsumfructum: ita
intelligendum est, quòd Deus sibi retinue-
rit dominium vitæ nostræ, membrorum,
& salutis: nobis verò concessit vsum & cu-
stodiam. Hæc conclusio est Diui Thomæ
infra quæst. 64. art. 5. ad primum, secundum
& tertium. Et quæst. 57. art. 3. ad secundum.
Caiet. infra quæst. 73. ar. 2. & quæst. 150. art.
2. circa fin. & quæst. 154. art. 6. Et Magistri
Victoriæ in relectione de homicidio num.
23. quanuis solet citari tanquam autor oppo
sitæ sententiæ, vt videtur insinuare ibi in ci-
tata relectione.</P>
<P>  Probatur modo prima pars. Vita homi-
nis regitur per liberum Dei arbitrium ante-
cedens ipsam vitam: at eadem vita nostra
antecedit dominium nostrum tanquā fun-
damentum & origo illius, ergo solus Deus
est dominus vitæ nostræ.</P>
<P>  Secundò probatur. Vita nostra in præ-
sentia aut sumitur pro anima qua ratione
informat corpus: aut certè pro operatione
animæ vegetatiuæ, quæ necessaria est ad
detinendam animam in corpore: sed tam
coniunctio animę cum corpore, quàm ope
ratio animę vegetatiuæ nō pe&#x0303;det à libero ar
bitrio humano, sed à solo diuino, ergo &c.</P>
<P>  Tertiò. Ingressus in hanc vitam & tran-
situs ex hac vita in aliam pendet ex solo ar-<-P>@@

<-P>bitrio diuino, ergo solus Deus est dominus
vitæ. Antecedens probatur. Solus Deus po
test etiam innocentes pro voluntate sua in-
terficere: nemo vero hominum potest qua
cunque decausa sibi mortem inferre, neque
respublica innocentes interficere, ergo so-
lus Deus est dominus vitæ, quia dominus
potest vti re in vsus alios consumendo
rem ipsam.</P>
<P>  Vltimò. Si fieri posset, quòd is qui infert
iniuriam alteri in vita aut in membris, resti-
tueret eam iniuriam reparando vitam aut
membra, non posset vllo pacto qui læsus
erat remittere restitutionem magis, quàm
cùm habet ipsam vitam aut membra non
conseruare illa, ergo certissimum argumen
tum est, non esse hominem dominum vitæ
aut membrorum.</P>
<P>  Secunda pars probatur. Qui interficit ci
uem iniuriam infert & reipublicæ & ciui.
Rursus ciuis qui sibi ipsi mortem intulit, in-
iuriam fecit reipublicæ, ergo ipse non est
dominus sed custos.</P>
<P>  Vltimò probatur. Respublica nō potest
ciuis cuiuscunque vitam periculo expone-
re nisi pro salute ipsius reipublicæ: neque ci
uis item potest periculo propriam vitā ex-
ponere nisi pro virtute colenda. v. g. pro
amico, pro patria: ergo respublica habet
ius custodiendi vitam ciuium, sicut &
ipsi ciues & non absolutum dominium: &
nota quòd sat est ad hoc, vt homini sit fa-
cienda restitutio cum læditur in eadem vi-
ta, quòd habeat tutelam & custodiam vitæ
ad vsum illius.</P>
<P>  Iam verò &#xA759; attinet ad famā & honorem:
sit quinta cōclusio. Homo est dominus pro
priæ famæ & honoris. Hæc cōclusio est D.
Tho. infra quæstione. 73. articulo. 4. ad pri-
mum. & Magistri Soto libro. 4. de iustitia.
quæstione. 6. articulo. 4. libro. 5. de iustitia,
quæstio. 10. art. 2. & in relect. de ratione te-
gendi & detegendi secretum, memb. 1. q. 3.
& asseritur cōtra Caiet. infra. q. 73. art. 2. & in
summa, verbo, Detractio. Probatur autem
ratione. Homo est dominus eorum quæ
per arbitrij facultatem regit & gubernat, sed
famam & honorem homo gubernat per ar
bitrij facultatem, vt D. Thom. asserit loco
allegato, ergo est dominus famæ.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0145.jpg/>
@@1@<SE145>128 Præambulum de Dominio.
<duolan 2><-P>Secundò. Interdum homo iustè & sanctè
patitur propriæ famæ detrimentum, imo
perdit seipsum & infamat, ergo est domi-
nus famæ, quia idcirco denegabamus homi
ni propriæ vitæ dominium, quoniam nulla
de causa poterat sibi mortem inferre, ergo
si propriam famam ipse potest perdere, est
dominus illius. Antecede&#x0303;s probatur. Si quis-
piam commiserit aliquod occultum crime&#x0303;
propter quod alius innocens torquetur: po-
test iustè reus & nocens seipsum prodere,
vt eruat innocentem à morte, ergo ipse se-
ipsum infamat. Sed contra hanc conclusio-
nem est argume&#x0303;tum Caietani. Fama cuius-
cunque ciuis est bonum reipublicæ & com
munitatis, ergo non ciuis, sed respublica est
domina famæ cuiuscunque ciuis. Miror nō
animaduertisse virum aliàs eruditissimum,
quòd ista ratio pariter procedat ad proban-
dum, quòd ciuis quicunque nō sit dominus
diuitiarum. Respondetur ergo ad argumen
tum, quòd fama ciuis est quidem bon&#x0169; rei-
publicæ: quemadmodum bonum partis est
bonum totius, & debitum subinde ipsi rei-
publicæ per iustitiam legalem. Cæterùm fa
ma cuiuscunque ciuis est ipsiusmet ciuis tā-
quam bonum propri&#x0169; ipsiusmet partis, ac
subinde debitum illi ex iustitia cōmutatiua.</P>
<P>  Sexta conclusio. Homo est dominus bo
norum spiritualium. Pro cuius intelligentia
notandum est spiritualia bona esse in dupli-
ci differentia. Quædam externa, quæ non
faciunt ipsum habentem bonum. Cuiusmo
di sunt iurisdictiones ecclesiasticæ ad deter-
minandas causas spirituales: & similiter be-
neficia spiritualia, iura scilicet ad percipien
das decimas, pro officijs ecclesiasticis. Vt pa
rochia, Episcopatus, Decanatus, &c. Alia ve
ro bona sunt interna: quæfaciunt subiectum
bonum. Vt gratia & virtutes infusæ. De bo
nis primi generis probatur conclusio. Epi-
scopus & parochus potest abalienare à se iu
risdictionem ecclesiasticam omnem, quam
habet & iura ad percipiendas decimas, si nō
vendendo, certè resignando in fauorem ali
cuius, & donando, ergo est dominus, &c.
Cæterum aduertendum est, quòd cum dici
tur Episcopus dominus beneficij spiritua-
lis: dicitur dominus illius beneficij, quod si-
bi secundùm iura retinet & possidet vt epi-<-P>@@

<-P>scopatus. Similiter Pontifex summus sui
Pontificatus, Decanus decanati. Non ta-
men est censendus dominus eorum bene-
ficiorum, quæ secundùm iura tenetur di-
stribuere: sic summus Pontifex nō est domi
nus Episcopatus Salmantini, Episcopus au-
tem Salmantinus est dominus sui episcopa-
tus, non autem decanatus, aut parochiæ,
quam distribuit. De secundi generis bonis
probatur cōclusio. Primo, homo per facul-
tatem liberi arbitrij (Deo auxiliante) per pe-
culiare quoddam auxilium comparat sibi à
Deo gratiam & reliquas virtutes infusas, er-
go est dominus illarum.</P>
<P>  Secundò. Si homo non esset dominus
gratiæ & charitatis, sequeretur quòd cum
peccat peccatum furti, aut quodlibet aliud
peccatum, committeret geminum pecca-
tum: vnum furti cōtra proximum: alterum
iniustitiæ contra propriam animam & con
tra Deum quia aufert vitam spiritualem: &
infert mortem, sicut si seipsum occideret,
quod est falsum & contra omnium senten-
tiam. Confirmatur. Si quis dum occidit pro
ximum, consequenter occideret seipsum, ci
tra dubium committeret geminum pecca-
tum: alterum contra proximum: alterum
contra charitatem propriam, ergo ad eun-
dem modum esset in præsentia, si homo
non esset dominus horum bonorum spiri-
tualium, committeret semper duo peccata.</P>
<P>  Vltimò probatur. Sequeretur ex oppo-
sita sententia, quòd qui peccaret mortaliter,
teneretur continuo ad p&#x0153;nitendum sub
præcepto: quod est falsum, vt ostenditur la-
tius in materia de p&#x0153;nitentia, ergo. Sequela
probatur. Præcept&#x0169; restituen di aliena obli-
gat statim, vt docet D. Tho. art. 8. quæst. 62.
ergo si gratia & reliquæ virtutes infusæ sunt
alienæ; continuo tenebimur, postquam eas
per iniuriam læserimus, restituere.</P>
<P>  Libet in hoc loco contemplari diuinam
charitatem, vita siquidem nostram, vt pau-
lò antea dicebamus, retinuit sibi tanquam
verus dominus: vt nos iam vitam nostram,
non quasi humanam, sed quasi rem diuinā
procuraremus veluti depositarij & custo-
des illius. Contra verò, gratiam & reliquas
virtutes infusas, quæ sunt ordinis diuini, no-
bis concessit tanquam veris dominis: vt sic<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0146.jpg/>
@@1@<SE146>Ad Quæstionem LXII. 129
<duolan 2><-P>exæquaret humana diuinis, & vt tandem
amicorum omnia essent communia, homi
nis scilicet & Dei. Sed quomodo fieri de-
beat restitutio, quando læditur homo in hu
iusmodi bonis siue diuinis siue humanis, di
cendum erit infra quæst. 62. artic. 2. Hîc au-
tem aduertendum est nō esse certum quod
asserit Magister Soto lib. 4. de Iustitia. quæ-
stione. 2. arti. 3. post tertiam conclusionem,
scilicet, quòd nunquam Deus vsus fuerit ab
soluta potestate, quam habet erga vitam hu
manam. Oppositum enim colligo ex Deu
tero. 20. & Iosue 6. Vbi legimus Deum præ
cepisse filijs Israel, vt interficerent etiam in-
nocentes quarundam gentium habitātium
in terra promissionis, quod præceptum im
pleuerunt filij Israel. item lib. 1. Regum ca-
pit. 15. Præcepit Dominus Sauli, vt interfi-
ceret omnes Amalechitas etiam paruulos.
Et 4. lib. Regum cap. 9. Præcepit Iehu, vt in
terficeret omnem dom&#x0169; Achab Regis, in
cuius familia verosimile est fuisse aliquos
paruulos innocentes. Et denique innocen-
tem Iob percussit Dominus licet ministe-
rio Satanæ in omnibus bonis & eius filios
interfecit. Ex quibus omnibus videtur colli
gi, quòd sæpè Dominus vsus fuerit absolu-
ta potestate sua erga vitā & salute&#x0303; homin&#x0169;.</P>
<Z><A+1>Quæstio III.
De rerum diuisione.</A+1></Z>
<P><INI2>A</INI2>NTE omnia pro huius quæstionis
intelligentia aduertendum est, quòd
ea quæ possunt diuidi & proprijs dominis
adiudicari, sunt in triplici differentia. Quæ-
dam enim sunt principatus & iurisdictio-
nes, quædam vero sunt personæ ipsæ: sicut
in matrimonio vterque coniux alterius cor
poris potestate&#x0303; accipit. Alia sunt possessio-
nes & diuitiæ, quę appellari solent res prout
distinguuntur à personis. Verum est tame&#x0303;
quòd etiam serui quanuis personæ sint, ta-
men in hoc tertio rerum genere continen-
tur: propterea quòd sunt partes possessionis
& ad vendendum, & ad emendum habiles.
Venduntur enim & emuntur.</P>
<P>  Prima conclusio. Dominium esse c&#x0153;pit
simul cum homine: rerum autem diuisio<-P>@@

<-P>non fuisset facta, si status innocentiæ perse-
uerasset, sed c&#x0153;pit rerum diuisio post pecca
tum quando c&#x0153;perunt homines multipli-
cari. Prima pars huius conclusionis proba-
tur: quoniam ratione liberi arbitrij debetur
homini dominium. Inde enim factus est
homo totius vniuersi dominus, sed primi
parentes creati sunt cum libero arbitrio, er-
go &c. Altera pars conclusionis est com-
munis sententia Theologor&#x0169;: sed diximus
in illa particulariter de rer&#x0169; diuisione, quo-
niam personarum & iurisdictionum diui-
sio fuisset in statu innocentiæ. De qua re vi-
de D. Tho. 1. parte, quæst. 96. artic. 3. & 4.</P>
<P>  Tertia denique pars conclusionis colligi
tur ex Genes. cap. 4. Vbi dicitur, quòd Abel
pastor ouium obtulit Deo sacrificium de
optimis primogenitis gregis sui. Ergo iam
habebat rerum diuisionem propriam & di
stinctam à possessionibus Caim fratris sui.</P>
<P>  Secunda conclusio. Iurisdictiones om-
nes iam de facto applicatæ sunt proprijs do
minis, personæ vero applicantur quantum
ad ius coniugij & consensum vtriusque con
iugis. Ex quo etiam sequitur applicatio fi-
liorum quātum ad ius patrium. Res autem
non omnes sunt de facto applicatæ. Hæc cō
clusio, non tam probatione quàm explica-
tione indiget. In prima parte conclusionis
intendimus, quod nemo hominum est in
vniuersum qui non sit subditus alicui Prin-
cipi, præter ipsos supremos Principes: qui
soli Deo subijciuntur, iuxta illud Prouerb.
cap. 21. Cor Regis in manu Domini sicut
diuisiones aquarum. Secunda pars conclu-
sionis manifesta est ex ipsa ratione matri-
monij requirentis consensum viri & f&#x0153;mi-
næ. Tertia deniq; pars manifestatur exem-
plis. Siquidem flumina & montes & feræ
syluestres & aues non sunt vniuersaliter ap-
plicatæ: ita vt ius piscandi & venandi sit pro
hibitum. De qua re copiosius dicemus suo
loco quæstione 62.</P>
<P>  Tertia conclusio. Licita est rerum diui-
sio & appropriatio, non solum pro laicis, ve
rùm etiam pro ecclesiasticis & religiosis se-
cundum illorum professionem. Hæc con-
clusio est contra quosdam Philosophos, sci
licet, Platonem & Socratem: vt patet apud
Platonem in Tymęo, qui aiebat omnia esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0147.jpg/>
@@1@<SE147>130 Præambulum de Dominio & rerum diuisione.
<duolan 2><-P>debere communia, etiam vxores. Est etiam
contra quosdam hæreticorum vocatos apo
stolicos, qui negabant esse licitum propri&#x0169;
aliquid possidere. Vt refert Augu. in lib. de
hæresibus ad Quodvultdeum cap. 40. Et
lib. 2. de gratia Christi cap. 11. & epistol. 106.
ait Pelagium in eodem fuisse errore. Hos se
quuti sunt aliqui, qui dicebantur Pseudoa-
postoli, vt refert Alphonsus de Castro lib. 2.
de hæresibus. in verbo, apostolus hæresi. 2.
Alijverò hæretici fuerunt negantes licitum
esse ecclesiasticis viris quidquam tanquam
proprium possidere. Quorum meminit
Diuus August. libr. 2. de hæresibus capit. 50.
Hos sequuti sunt postea Ioannes Hus, &
Vvitcleff, & Lutherus, & Rex Angliæ Hen
ricus Octauus: quorum iussu Germaniæ &
Anglicanæ Ecclesiæ bonis suis sunt spolia-
tæ. Nostra tamen conclusio vniuersalis con
fessio est Ecclesiæ catholicæ. Et probatur.
Nam ab antiquo Patriarchæ, & amici Dei
Reges & ciues Israelitici populi semper
possederunt propri&#x0169;. Cæterùm post Chri-
sti etiam aduentum nulla vnquam fuit ne-
cessitas ad salutem, vt qui cōuerterentur ad
fidem, abijcerent diuitias. Vt cōstat ex Acti
bus apostolicis, & Epistolis Pauli. Quini-
mo & Christus Dominus in communi col
legio Apostolorum aliquid possedisse vide
tur. Quoniam Iudas loculos habens ea quæ
mittebantur portabat. Hæc etiam conclu-
sio definita est contra Pelagianos in conci-
lio Palæstino, & contra Vuitcleph, in conci
lio Constantiensi, quæst. 8. Errore 10. & 36.
& 39. In cōcil. item Tridentino in Decreto
de regularib. sess. 25. ca. 3. vbi cōcedit sancta
synodus, omnibus monasterijs tam viror&#x0169;,
quàm mulierum etiam mendicantium, ex-
ceptis domibus Sancti Francisci, quòd bo-
na immobilia possideant. Gratianus deniq;.
1. 2. quæst. 1. & 2. 3. & 4. colligit in vnum,
multa Conciliorum & Pontific&#x0169; & Sancto
rum patrum testimonia, quibus probat lici
tum esse ecclesiasticis proprium possidere.
Videatur Diuus Thomas infra quæst. 66.
articulo. 2. & Thomas Vvaldensis libro. 3.
doctrinalis antiquæ fidei capit. 81. & Ioan-
nes de Medina libr. de restitutione. quæstio
ne prima. dub. 1. & Alphonsum à Castro,
in verbo, Ecclesia. hæresi. 4. & in verbo, pau<-P>@@

<-P>pertas. hæresi. 2. Soto libro. 4. de Iustitia.
quæstione. 3. Vide Aristot. lib. secundo. Po
liticorum. à principio, & deinceps per mul
ta capita disserentem contra Socratem &
Platonem. Et Aristotelem sequuti sunt om
nes philosophi Peripatetici. Rationes au-
tem pro ista conclusione sunt petendæ à Di
uo Thoma, & cæteris autoribus locis alle-
gatis: & nos dicemus pro conclusione se-
quenti, quæ quidem talis est.</P>
<P>  Quarta conclusio. Iure positiuo huma-
no introducta est iurisdictionum & rerum
diuisio: iure gentium quidem in communi:
iure autem ciuili in particulari. Explicatur
hæc cōclusio quantum ad secundam & ter
tiam partem. Quia iure gentium introdu-
ctum est, vt iurisdictiones & res non sint
cōmunes omnibus: sed ius ciuile supra hoc
ius addidit, quòd hæc respublica sit huius
principis, illa illius, Hispania Philippi, Gal-
lia sui Regis, & &#xA759; hic ager sit huius ciuis, il-
le alterius. Prima pars probatur. Iure natu-
rę res omnes erant communes. Similiter iu
risdictiones & principatus nemini erant ad-
iudicati & applicati, ergo solum ius positi-
uum applicuit.</P>
<P>  Secundo ea quæ iure naturæ constituta
sunt: per se bona sunt, & illis opposita per se
mala: sed iurisdictionum, & rerum appro-
priatio & diuisio non sunt per se bona nec
communio per se mala, ergo non iure na-
turæ, sed positiuo humano introducta sunt.</P>
<P>  Secunda pars probatur. Rerum diuisio
& appropriatio sequitur ex his principijs:
Pacem esse retinendam in rebus publicis,
agros esse colendos, per consequentiā quan
uis non euidentem: vsque adeò tamen ap-
parentem & probabilem, vt nemo sit homi
num qui eam negare possit. Ergo pertinet
ad ius gentium. Consequentia ista simul
cum antecedente patet ex dictis supra quæ-
stione 57. artic. 2. & 5.</P>
<P>  Tertia pars asseritur à Diuo Augustino
tract. 6. super Ioannem, cuius verba allegat
Diuus Thomas infra quæst. 66. artic. 2. Ra-
tione vero probatur. Ius ciuile illud est,
quod sibi quisque populus vel ciuitas con-
stituit colligens illud ex principijs naturali-
bus, sed per consequentiam tantùm proba-
bilem, non necessariam: sed iurisdictionum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0148.jpg/>
@@1@<SE148>Ad Quæstionem LXII. 131
<duolan 2><-P>& rer&#x0169; diuisio in particulari est huiusmodi,
nec enim admod&#x0169; necessarium erat, quod
hic Rex huic reipublicæ, ille verò alteri
præficeretur: aut quòd hic ager huic homi-
ni, ille vero alteri applicaretur, ergo &c.
Confirmatur ex lege. 1. ff. de constitutioni-
bus principum. Vbi dicitur quòd respubli-
ca & ciuitas quælibet transtulit in Princi-
pem omnem suam potestatem. Vltimo
probatur. Quoniam, vt ostendemus quæ-
stione. 5. de dominio. Per ius ciuile transfe-
runtur quandoq&#x0301;ue dominia inuitis domi-
nis: quandoq&#x0301;ue vero etiam volentibus do-
minis prohibentur transferri, ergo &c.</P>
<P>  Sed cōtra tertiam conclusionem, ac sub-
inde contra quartam arguitur primò. Quia
Lucæ 14. inquit Christus qui non renun-
tiat omnibus quæ possidet, nō potest meus
esse discipulus: sed esse discipulum Christi
nihil aliud est, quàm esse bonum Christia-
num, Ergo Christianus bonus non potest
esse dominus. Respondetur hunc locum ha
bere duplicem intelligentiam. Prima est, si
intelligatur de renuntiatione per affectio-
nem prauam, & inordinatam erga res tem-
porales per quā anteponitur Christo pos-
sessio & hæreditas. Secunda est, quòd intel-
ligatur de his qui profitentur Euangelicam
perfectionem. De monachis videlicet, qui-
bus non licet aliquid proprium in particu-
lari possidere. Sed prior intelligentia vide-
tur magis germana & consona his quæ pau
lò ante præmiserat Christus, si quis venit ad
me & non oderit patrem & matrem filios
& vxorem adhuc & animam suam, non po
test meus esse discipulus. Quæ verba intel-
ligenda sunt necessariò de amore prauo &
inordinato. &#x00B6; Secundò arguitur, ex testimo
nio D. Thom. insra quæst. 66. artic. 1. dicen-
tis, res exteriores subiacere humanæ pote-
stati, quantùm ad vsum, soli autem diuinæ
potestati, quant&#x0169; ad naturā. Hinc arguitur
ex eo quod dictum est supra, &#xA759; homo non
est dominus vitæ suę quia licet habeat illius
vsum & custodiam, non tamen potest eam
sibi tollere. Sed D. Tho. dicit &#xA759; rerum om-
nium exterior&#x0169; tantùm habet homo vsum
& non potest naturam mutare, ergo. Respō
detur Diuum Tho. solùm velle quòd solus
Deus potest naturārerum exteriorum om<-P>@@

<-P>nibus modis mutare, creando & in nihilum
redigendo. Sed homo nihilominus potest
in multos vsus, in omnes quidem lege per-
missos vti rebus externis: ita vt si animatæ
sint possit eis vitam auferre: quod domini&#x0169;
non habet supra propriam vitam.</P>
<Z><A+1>Quæstio IIII.
De peculiari quorundam
dominio.</A+1></Z>
<P><INI2>A</INI2>NTE disputationem hanc, vtrùm
aliquis homo sit totius orbis domi-
nus & Rex. Duo fundamenta præiacienda
sunt. Primum est. Nullus omnino princeps
est dominus sec&#x0169;dùm proprietatem bono-
rum, quæ applicata sunt ciuibus. Hoc asse-
ritur ab omnibus Theologis, philosophisq;
& Iuris peritis, vno excepto Hostiensi, que&#x0303;
reprehendit meritò Magister Soto libro. 4.
de Iustitia. quæst. 4. art. 1. conclus. 1. Asseri-
tur etiam iure Regio Hispaniensi. partitio-
ne. 2. tit. 1. lege 2. & 3. Ratione verò proba-
tur. Princeps is dicitur, qui rempublicā gu-
bernat propter ipsius reipublicæ commo-
dum & vtilitate&#x0303;: Contrà verò Tyrannus in
gubernatione, is diffinitur qui oblitus com-
modorum reipublicæ ad suum cōmodum
& vtilitatem gerit principat&#x0169;. Ergo nō erit
legitimus Rex qui sibi appropriat bona sub
ditor&#x0169;. Sed arguitur contra hoc fundamen-
tum. Nam libro. 1. Reg. cap. 8. Præcepit Do-
minus Samueli, vt exponeret populo Israe-
litico volenti creare sibi Regem, ius Regis
eligendi. Illud autem ius est, &#xA759; vxores, filios
& filias, ciuium substantias, & fortunas eor&#x0169;
conuerteret in proprium cōmodum ipsius
Regis. Respondeo primò: Regem illa om-
nia posse cum id expedierit bono publi-
co. Respondetur secundò. In eo loco vo-
luisse domin&#x0169; quodāmodo auocare popu-
lum Israelitic&#x0169; à proposito creandi Regem
sibi, & idcirco exposuit illis Tyrannidem
Regiam, quāsolebant, vt in plurim&#x0169; Reges
exercere, erga ciues subiectos: & hoc appel
lauit ius Regis qui regnaturus erat super
eos. Ius inquam, quod sibi statuebāt tyranni
cè. Secundum fundament&#x0169;. Potestas ciuilis
ad gubernandam rempublicā habetur ex iu<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0149.jpg/>
@@1@<SE149>132 Præambulum de dominio Christi.
<duolan 2><-P>re diuino naturali. Hoc asseritur in allegata
partitione Hispanici iuris. lege. 2. & 4. cum
sequentib. habetur etiam apud Aristotelem
1. Politic. cap. 25. Vide Victoriam nostrum
in relectio. de potestate ciuili. & Soto supra
quæst. 4. artic. 1. conclus. 2. Item reuocanda
sunt in memoriam, quæ nos supra diximus
quæst. 2. huius tractatus, dum ageremus de
seruitute naturali. Sed probatur ratione na-
turali. Respublica ciuilis non potest consi-
stere in societate nisi sit potestas in illa su-
perior apud vnum vel plures: sed homo
iure naturali est animal sociabile quòd in re
publica & societate degere debet, ergo eo-
dem iure debet respublica eligere guberna
torem. Secundo probatur. Iure naturali di-
uino necessaria est potestas in republica ad
puniendos reos: sed talis potestas nō potest
esse priuata singulorum, sed necessario de-
bet esse publica, ergo. Minor probatur. Præ
cepto quinto Decalogi prohibetur homi-
nis occisio autoritate priuata, nisi in sui de-
fensionem vel proximi. Ad puniendum er
go reos necessaria est autoritas publica quæ
homicidas iudicet & puniat. Vltimo proba
tur. Multitudo sine ordine constare non po
test, imo necesse est ibi adsitperturbatio &
cōfusio. Respublica verò quædā multitudo
est, ergo constare nō potest sine ordine infe
rioris & superioris. Cōfirmatur exe&#x0303;plis. Nā
in vniuersototo diuersis rerum gradibus cō
posito præest Deus tanquam Princeps &
Dux totius vniuersi. Item in Microcosmo
idest, minori mundo qui est homo, sunt di-
uersi gradus & ordines potentiar&#x0169; quibus
omnibus perficitur ratio tanquam Dux qui
nimo inter angelos & inter beatos est ordo
inferioris & superioris. Ergo naturalis ratio
dictat in republica esse necessarium talem
ordinem. &#x00B6; Contra fundame&#x0303;tum arguitur.
Respublica constituit sibi Regem in quem
transfert suam potestatem: aut si mauult plu
res optimates consules, in quos transfert suā
potestatem, ergo talis potestas iure huma-
no habetur non diuino. Respondetur nego
consequentiam. Quoniam respublica tene
tur creare vel vnum vel plures, qui eam gu-
bernent, iure diuino naturali, non positiuo
gentium vel ciuili. Non itaque pendet ex
beneplacito reipublicæ creare ciuilem po-<-P>@@

<-P>testatem, sed iure naturæ tenetur. Cum au-
tem creat talem gubernatorem vel guberna
tores, transfert in illum vel illos suam pote-
statem. Quæ quidem potestas, cum in ipsa
republica existat diuino naturaliq&#x0301;ue iure,
necesse est vt eodem iure sit in rege consti-
tuto. Neque enim fingere licet duas supre-
mas potestates: alteram in Rege, alteram in
republica. Sed vna est tantùm, quam ipsa
respublica in Regem transtulit, propterea
quòd sic non solum melius gubernaretur,
imò aliter gubernari nō posset, nec vera gu
bernatio esset.</P>
<P><INI2>I</INI2>AM vero latiùs dicendum est de peculia
ri quorundam dominio vniuersi. Nimi-
rum de dominio Christi, & summi Ponti-
ficis, & Imperatoris. &#x00B6; Et quidem quantum
ad Christi dominium attinet, quoniam va-
riæ sunt opiniones, visum est pro vtraq; par
te argumenta proponere: deinde nostram
meditationem circa hanc cōtrouersiam ad
iungere.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo primò. An Christus
habuerit dominium temporale hu-
ius mundi. Pro parte affirmatiua videtur
esse Diuus Thomas in opusculo 20. de re-
gimine principum. libro. 3. cap. 12. 13. & 14.
Vbi expressè ait, quòd Christus secund&#x0169;
humanitatem fuit monarcha & habuit om
nem potestatem in cælo & in terra: & &#xA759;
eius monarchia successit Romanis, & ex-
cessit omnes monarchias ex triplici parte.
Scilicet ex dominij vniuersalitate, & ex an-
norum quantitate, & ex dignitate dominij.
Et ibidem dicit, capit. 13. quòd Augustus
Cæsar gerebat vices dominij Christi Do-
mini post eius natiuitatem annos quatuor
decim. Et capit. 14. assignat Diuus Tho-
mas rationes, quare Christus Dominus, c&#x0169;
habuerit tale domini&#x0169;, in tanta humilitate
& paupertate viuere elegerit. Ergo Diuus
Tho. planè sentit &#xA759; Christus non sol&#x0169; spiri
tuale dominium, sed etiam temporale hu-
ius mundi habuerit. Confirmatur, quia in
3. par. quæst. 59. artic. 4. ad primum. ait, &#xA759;
iudiciaria potestas consequitur regiam di-
gnitatem: Christus autem quanuis esset
Rex constitutus à Deo: non tamen in terris
viuens regnum terrenum administrare vo-
luit. Similiter etiam iudiciariā potestatem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0150.jpg/>
@@1@<SE150>Ad Quæstionem LXII. 133
<duolan 2><-P>exercere noluit supra res temporales, qui ve
nerat homines ad diuinas transferre. Hæc
S. Tho. videtur ergo expressè sentire, quòd
Christus fuerit verè Rex & dominus tem-
poralis: quanuis noluerit vti illa potestate.
Deinde D. Tho. in eadem. 3. par. q. 13. arti. 2.
& ad 1. intendit tribuere animę Christi om
nem potestate&#x0303;, quæ possibilis est dari crea-
turæ absq; implicatione cōtradictionis. Sed
quod Christus Dominus tale&#x0303; habuerit po-
testatem non implicat contradictione&#x0303;, neq;
est aliquod inconueniens. Ergo pertinet ad
dignitatem Christi, &#xA759; habeat tale domini&#x0169;,
talemq&#x0301;; potestatem. Confirmatur, quoniā
habere temporale dominium supra tot&#x0169; or
bem, est quædam perfectio, quæ conuenire
potest creaturæ. Ergo non est deneganda
Christo domino. Antecede&#x0303;s &#xA753;batur. Quia
huiusmodi temporale dominium includit
potestatem ad gubernandos subditos, & ad
condendas leges, quibus homines abstra-
huntur à malis & ad virtutis opera dirigun
tur. Per talem etiam potestatem redduntur
bonis præmia & malis supplicia: ergo con-
ueniens est, &#xA759; Christus dominus talem ha-
buerit potestatem.</P>
<P>  Secundo arguitur. Ex testimonijs Sacra-
rum literarum quæ plurima sunt, in quibus
videtur affirmari tale dominium & regn&#x0169;
attribuendum esse Christo. v. g. Psalm. 2. Po
stula à me, & dabo tibi gentes hæreditatem
tuam & possessionem tuā terminos terræ.
& Psal. 71. Dominabitur à marivsq; ad ma-
re, & à flumine vsq; ad terminos orbis terra
rum. Et Zachariæ. 9. Ecce Rex tuus venit ti
bi, & domini&#x0169; eius à mari vsq; ad mare. Et
Matth. 28. Data est mihi omnis potestas in
cælo & in terra. At verò, si non habet domi-
ni&#x0169; te&#x0303;porale, non est data ei omnis potestas
in terra. Et Ioan. 13. Sciens quia omnia dedit
ei pater in manus. Lucæ. 10. Omnia mihi
tradita sunt à patre meo. Et ad Hebr. 1. Que&#x0303;
cōstituit hæredem vniuersor&#x0169;. Et Apocal. 1.
Princeps reg&#x0169; terræ asseritur. & cap. 19. di-
citur, &#xA759; habebat script&#x0169; in vestimento & in
f&#x0153;more. Rex reg&#x0169; & Dominus dominan-
ti&#x0169;. Vbi significatur in eo &#xA759; dicitur in vesti
mento & in f&#x0153;more, quod regn&#x0169; illius nō
solùm cōpetebat ei secund&#x0169; diuinitate&#x0303;, sed
etiā secund&#x0169; humanitate&#x0303;: & quod non sol&#x0169;<-P>@@

<-P>erat spirituale domini&#x0169;, sed etiā temporale.
Cōfir matur, quoniā aliâs Christus nō dice-
retur propriè Rex secund&#x0169; quod homo, sed
sol&#x0169; metaphoricè: sicut dicitur pastor oui&#x0169;.
Probatur sequela. Quoniam nomine Regis
intelligimus &#xA753;priè loque&#x0303;tes Regem te&#x0303;pora
lem qualis fuit Salomon: semperq&#x0301;; in Sacris
literis quotiesc&#x0169;q; nome&#x0303; Regis tribuitur ho
mini, accipitur &#xA753; Rege te&#x0303;porali. Ergo pręiu
dicamus dignitati Christi, si negemus esse
etiā Regem te&#x0303;porale&#x0303;. &#x00B6; Tertiò arguitur ra-
tione. Quoniā omnes Theologi cōcedunt
quod Christus fuit dñs temporalis quant&#x0169;
attinet ad necessitate&#x0303; & ordine&#x0303; & sinem spi
rituale&#x0303; propter que&#x0303; Christus principaliter
venit, sed omnia te&#x0303;poralia facta sunt &#xA753;pter
finem h&#x0169;c spirituale&#x0303; & super naturale&#x0303;: ergo
Christus dominabatur in omnibus te&#x0303;pora-
libus. Minor patet, quia totus ordo naturæ
est factus à Deo propter ordine&#x0303; gratiæ. Con
firmatur, ex doctrina S. Tho. 2. 2. q. 40. art. 2.
Vbi ait omnis persona vel ars, vel virtus, ad
quam pertinet finis, habet disponere de ijs
quæ sunt ad fine&#x0303;, vbi ponderand&#x0169; est quod
dicit omnis persona ad quam pertinet finis.
Ergo c&#x0169; Christus in quant&#x0169; homo sit perso
na ad quā pertinet finis: c&#x0169; sit constitutus à
Deo rerum omni&#x0169; dux iudex & Pontifex
habens plenam potestatem dirigendi homi
nes in vltim&#x0169; finem: sequitur, &#xA759; ipse sit do-
minus rerum omni&#x0169; temporali&#x0169;, siquidem
omnes creatæ sunt à Deo propter finem vl-
tim&#x0169;. &#x00B6; Quarto arguitur, ex D. Bernardo
lib. 3. de cōsideratiōe ad Eugeni&#x0169; Papā, cui
dicit: dispensatio tibi credita est, non data
possessio, non tu ille, de quo ait propheta,
Et erit omnis terra possessio eius: Christus
hic est, qui possessionem sibi vendicat, & iu
re creationis & merito redemptionis, &
dono patris. Vbi Diuus Bernardus tres titu
los dominij amplissimi in Christo nume-
rauit. Primus est creationis, de quo non
est nostra disputatio. Alter est titulus re-
demptionis: quem Abulensis super Matth.
cap. 25. q. 307. cōfirmat ex illo ad Rom. 14.
Mortuus est & resurrexit, vt viuor&#x0169; & mor
tuorum dominetur. Eo &#xA759; morte & resurre
ctione sua & mortuos & viuos redemit. Cō
firmatur, quia titulo rede&#x0303;ptionis sumus ser-
ui Christi: at verò quicquid seruus acquirit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0151.jpg/>
@@1@<SE151>134 Præambulum de dominio Christi.
<duolan 2><-P>dño suo acquirit, vt habetur in. l. placet. ff. de
acquir. hæred. & l. etiam inuitis. de acquiren
do rerum dominio. Ergo omnia nostra te&#x0303;-
poralia Christi sunt tanquam domini. Ter
tius titulus est ex dono patris qui in superio
ribus explicatus est, & confirmatus ex illo
Hebr. cap. 2. Quem constituit hærede&#x0303; vni-
uersorum. Et Lucæ 11. Omnia mihi tradi-
ta sunt à Patre meo.</P>
<P>  Quinto arguitur. Omnes fere Theologi
concedunt Christum futurum regem om-
nium & dominum in æternitate, maximè
post diem iudicij: sed secund&#x0169; doctrinā San
cti Thomæ, omnia quæ Christus nunc ha-
bet & habiturus erat, habuit etiam in vtero
virginis, præter illa quæ repugnabant condi
tioni viatoris & mortalitati corporis, sed ha-
bere talem potestatem & tale domini&#x0169; nō
repugnabat, ergo ex tunc habuit, quāuis no
luerit habere vsum illius potestatis & domi
nij. Cui cōsonat illud ad Galat. cap. 4. Quan
to tempore hæres paruulus est nihil differt
à seruo cum sit dominus omnium. Sic ergo
Christus Dominus potuit habere quidem
temporale dominium huius mundi, non ta
men vsum: quia ita expediebat ad rede&#x0303;ptio
nem humani generis, quod Christus se ge-
reret vt pauper & humilis in terra d&#x0169; mor-
talem vitam agebat. His & alijs rationibus
confirmāt hāc affirmatiuam partem ij qui-
bus placet Christ&#x0169; habuisse temporale do-
minium & regnum huius seculi inquātum
homo: quia hoc ad dignitatem eius pertine
re arbitrantur. Deniq; pro hac parte fit argu
mentum ex perfectissimo sacerdotio Chri-
sti, ad cuius perfectionem videtur pertine-
re potestas regia te&#x0303;poralis. Et probatur, quia
finis sacerdotij est superior quam potestatis
regiæ temporalis, ergo cùm in Christo fue-
rit perfectissim&#x0169; Sacerdotium, necesse est,
&#xA759; habuerit in se omnem potestate&#x0303; tempo-
rale&#x0303; regnādi & dominādi. Quemadmod&#x0169;
ad artifice&#x0303; artis architectonicę pertinet prin
cipari & imperare inferioribus, & eos guber
nare: vt attulimus ex S. Tho. sup. q. 40. art. 2.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO altera vero parte sunt argumenta
magni momenti. Arguitur enim pri-
mo pro parte negatiua autoritatibus Sacra-
rum literarum & Sanctor&#x0169; patrum: deinde
argume&#x0303;tabimur rationibus Theologicis.</P>@@

<P>  Primò quidem se offert testimonium Ie
remiæ c. 22. Vbi post regem Iechoniā nul-
lum iam amplius regem de semine Dauid,
qui temporaliter regnaret, futurum esse præ
dicitur, his verbis. Hæc dicit Dominus. Scri
be virum istum sterilem, qui in diebus suis
non prosperabitur, nec enim erit de semine
eius vir qui sedeat super solium Dauid &
potestatem habeat vltra in Iuda. Ergo Chri
stus non fuit Rex temporalis huius mundi,
alioquin etiam esset rex temporalis super so
lium Dauid & super Iudam. Est aliud testi-
monium Ioannis 18. Vbi dixit Christus Pi-
lato. Regnum meum non est de hoc mun-
do, si ex hoc mundo esset regnum meum
ministri mei vtiq&#x0301;ue decertarent, vt non tra
derer Iudæis. Nunc autem regnum meum
non est hinc. Nec valet respondere quòd
illud testimonium intelligendum est ita, &#xA759;
Christus non habuerit nec habere voluerit
vsum & exercitium regis temporalis. Hoc
enim cōstabat tunc Pilato, cum pauperem
vitam duceret Christus. Rogabat ergo Pila
tus an haberet ius regni, vt Cæsari posset cō
tradicere: cui respondit Christus, regnum
meum non est de hoc mundo. Deinde quo
tienscunque in Sacris literis fit mentio de re
gno Christi semper adiungitur aliquid quo
intelligamus spiritualitatem regni illius &
æternitatem: non ergo temporaliter & secu
lariter regnandi in hoc seculo accepit pote-
state&#x0303; Christus. Antecedens inductiuè patet.
Primò quidem Zachariæ. 9. dicitur, Ecce
rex tuus venit tibi Iustus & Saluator ipse
pauper & ascendens super asinam. Vbi non
solum vsum regni, sed etiam dominium &
proprietatem rerum denegari videtur Chri
sto. Ite&#x0303; in eo quod dicit Iustus & Saluator:
satis explicatur spiritualitas regni Messiæ.
Præterea Psalmo. 2. Ego autem constitutus
sum rex ab eo super Sion montem sanct&#x0169;
eius prædicans præcept&#x0169; eius. Quibus ver-
bis insinuatur qualitas regię potestatis Chri
sti. Videlicet, ad prædicandum spirituale fo
rum Dei. Similiter & illud Matth. 28. Data
est mihi omnis potestas in cælo & in terra.
Determinatur per illud quod sequitur, eun
tes ergo in mundum vniuersum prædicate
Euangeli&#x0169; omni creaturæ. Baptizantes eos,
&c. Vbi particula illa, ergo, denotat explica<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0152.jpg/>
@@1@<SE152>Ad Quæstionem LXII. 133
<duolan 2><-P>tionem qualitatis regni & potestatis Chri-
sti$unclear: alioquin non esset consentanea illatio,
dum inferretur ex regno & potestate tem-
porali, potestas prædicandi ac baptizandi
Apostolis collata. Item Luc. 19. Benedictus
qui venit Rex, Osanna. Id est salua nos. Vbi
salus spiritualis non temporale iudicium ex
pectabatur à rege Christo. Præterea Iere-
miæ 23. Regnauit rex & sapie&#x0303;s erit & faciet
iudicium & iustitiam in terra. Sed vt intel-
ligatur quale iudicium facturus erat in ter-
ra: subiungitur. In illa die saluabitur Iuda, &
Israel habitabit considenter, & hoc est no-
men quod vocabunt eum Dominus iustus
noster. Quod testimonium non potest in-
telligi de salute temporali regni Iuda. Con-
stat enim illud nō fuisse reparatum per ad-
uentum Christi. Amplius Isaiæ 9. Super so-
lium Dauid, & super regn&#x0169; eius sedebit in
æternum, vt confirmet & corroboret illud
amodo vsq; in sempiternum. Quæ sessio,
quæ confirmatio & corroboratio intelligi
non potest secularis & temporalis: sed om-
nino spiritualis. Similiter Psalm. 44. Inten-
de prospere procede & regna, & statim ra-
tio & modus regnandi describitur, dum in-
quit, propter veritatem & mansuetudine&#x0303; &
iustitiam & deducet te mirabiliter dextera
tua. Vbi offici&#x0169; Christi in prædicatione ve-
ritatis, in exemplo mansuetudinis, in virtute
redemptionis, quæ nomine iustitiæ intelli-
genda est, describitur. Præterea quo modo
verificabitur quod inquit Paulus 2. Corint.
8. Qui cum diues esset pro nobis egenus fa
ctus est. Si Christus fuit dominus tempora-
lis totius mundi? Non enim fuisset verè pau
per nec egenus, sed ditissimus omni&#x0169; ho-
minum. Et deniq; quo modo verum erit: &#xA759;
vulpes foueas habe&#x0303;t & volucres cæli nidos:
filius autem hominis non habet vbi caput
suum reclinet? Habebat siquide&#x0303; vitæ te&#x0303;po-
ralis cōmoditates supra omnes Reges etiā si
nollet vti illis possessionibus.</P>
<P>  Iam vero si Sanctor&#x0169; Patr&#x0169; intelligentiā
sacrar&#x0169; literarum requiramus, omnes illi vi
dentur parti negatiuæ adhærere. Principio
D. August. lib. 17. de ciui. cap. 7. ait &#xA759; populi
Israel personā figuratè gerebat Saul, qui po
pulus regn&#x0169; fuerat amissurus, Christo Iesu
Dño nostro per nouum Testament&#x0169;, non<-P>@@

<-P>carnaliter sed spiritualiter regnaturo. Item
idem August. tractatu 115. super Ioannem
exblicans illud Psalmi 2. Ego autem consti
tutus sum Rex ab eo super Sion monte&#x0303; San
ctum eius, inquit, Sion illa, & mons ille, nō
sunt de hoc mundo. Quod est regum eius,
nisi credentes in eum? Et iterum dabo tibi
gentes hæreditatem tuam, quas possideas
ad earum salutem, & quæ tibi fructificent
spiritualia.</P>
<P>  Ambrosius etiam apertè lib. 3. in Lucam
cap. penulti. Negat regn&#x0169; Christi fuisse tem
porale, quale fuit Dauid vel Roboam vel
Iechoniæ. Ait enim, Ipsum regem sec&#x0169;dum
honorem seculi non accipimus Christum.
Quomodo ergo dictum est: de fructu ven
tris tui ponam super sedem tuam? Quo-
modo etiam dict&#x0169; est, Dabit illi Dominus
Deus sedem Dauid patris eius & regnabit
in domo Iacob in ætern&#x0169;? Non seculari ho
nore regnauit Christus. Et paulò post, ex-
pone&#x0303;s illud Psal. 88. Thronus eius sicut dies
cæli, inquit, non vtique hunc thron&#x0169; Salo-
mon sedit, non Roboam, non Iechonias. Et
deniq; ait, Qui dicit regnum meum nō est
de hoc mundo: ostendit esse supra mund&#x0169;.
Ita & regnum eius erat & non erat in secu-
lo, sed supra seculum erat.</P>
<P>  Diuus Hieronymus lib. 4. super Ieremiā
cap. 22. explicans illud, Scribe virum istum
sterilem, inter alia multa dicit, &#xA759; regnum
Christi non erat terrenum & breue, sed per
petuum & cæleste. Diuus etiam Gregorius
homil. 8. super euāgelia, Non sol&#x0169; regnum
mundi, sed & dominium rerum habuisse
Christ&#x0169; sec&#x0169;dum humanā naturam negat.
Ait enim non in parentum domo, sed in via
nascitur: vt profectò ostenderet, quia per hu
manitatem quā assumpserat quasi in alieno
nascebatur. Alienum non secund&#x0169; potesta-
tem dico, sed sec&#x0169;d&#x0169; nostram naturā. Nam
de potestate eius scriptum est, in propria ve
nit. Athanasius præterea tom. 3. in oratione
de Sanctissima Deipara prope finem ait, Ri
mantur hæretici & se se inuicem adhortan-
tes, & affectuosè quærunt, an acceperit thro
n&#x0169; Dauid patris sui, & regnauerit in domo
Iacob in æternum. Et paulò post. Ergo acci
piens thron&#x0169; Dauid, transtulit illum & de-
dit Sanctis Christianor&#x0169; regibus, vt conuer<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0153.jpg/>
@@1@<SE153>136 Præambulum de Dominio Christi.
<duolan 2><-P>teret eos ad dom&#x0169; Iacob: qua tradita in op-
probrium & direptionem regnabit in Chri
stianis in ætern&#x0169;. Siquidem genitus ex vir-
gine, vt consummatis omnibus, quæ ad ne-
gotium mortis & crucis pertinebāt, post re-
surrectionem ad suos dicebat, Data est mi-
hi omnis potestas in cælo & in terra. Et quā
doquidem ipse rex est, qui natus est ex vir-
gine, idemq&#x0301;ue ac dominus & Deus, ea pro-
pter & mater quæ eum genuit & regina &
domina & Deipara propriè & verè cense-
tur. Hæc Athanasius. Vbi considera, quomo
do regnum Christi non temporale sed spi-
rituale affirmet sec&#x0169;dum humanitatem. At
vero dominij rationem vniuersalem diuini
tati tribuit. Et propterea ipsam Dei genitri-
cem reginam & dominam appellat. Con-
stat autem, quod virgo mater non fuit tem-
poraliter regina vel domina: sentit ergo A-
thanasius &#xA759; ex vnione hypostatica erat ille
homo Dñs omni&#x0169;. Chrysost. ite&#x0303; homil. 6.
super. c. 2. Matth. sic ait, Quo nā pacto Ma-
gi ex stella illa Iudæor&#x0169; regem ill&#x0169; esse didi
cer&#x0169;t: c&#x0169; certè nō istius regni iste sit rex, sed
vilem hāc prorsus vitam egit ac pauperem?
Basil. quoque que&#x0303; refert D. Tho. in catena
aurea. Lucæ. c. 1. explicans illud: regnabit in
domo Iacob, ait. Non in materiali sede Da-
uid Dominus sedebit, translato Iudaico re-
gno ad Herodem, sed sedem appellat Da-
uid, in qua residet dominus, indissolubile re
gnum. Denique omnes patres antiqui ex-
plicantes illud Lucæ. 1. Dabit eit Dominus
sedem Dauid, vniuersi negāt temporale re-
gnum Christo competere: & omnino asse-
runt rationem regni Christi spiritualem &
æternā fuisse. &#x00B6; Tertio loco rationibus agen
d&#x0169; est, Prima itaq; ratio & potissima mihi
est, quæ tali fundamento innititur. Quoniā
Christus Dñs assumpsit humanitate&#x0303; talibus
conditionibus exornatam & affectam qua
libus conueniebat exornari & affici ad fi-
nem intent&#x0169; per incarnationis mysterium.
Finis aute&#x0303; fuit, vt Christus Dñs plenus gra-
tiæ & veritatis esset caput influens in me&#x0303;bra
veritate&#x0303; & gratiā. Et quide&#x0303; &#xA759; attinet ad veri
tate&#x0303;, oportebat ill&#x0169; esse perfectissim&#x0169; caput.
Et idcirco assumpsit animā beatā lumineq&#x0301;;
gloriæ illustratā, tam eximiè, vt in illo cre-
scere non oporteret. Fuit itaq; testis ocula-<-P>@@

<-P>tus veritatis: & ad hoc venit in m&#x0169;dum vt te
stimoni&#x0169; perhiberet veritati & prædicaret
nobis forum Dei & beneplacit&#x0169; eius circa
media necessaria ad salutem homin&#x0169; à no-
bis credenda & facie&#x0303;da. Deinde venit Chri
stus vt exemplo suo nobis viam ad salutem
ostenderet, non solum necessariā, sed etiam
eius perfectionis quæ in cōsilio est semitam
demōstraret. Cùm igitur, qui venit facere
& docere, dixerit: Si vis perfectus esse, vade
& vende omnia quæ habes, & sequere me,
consequens est, &#xA759; Christus Dominus tem-
porale dominium, aut regnum non assumc
pserit. Alioquin Euangelicā perfectionem
exemplo suo non docuisset. Confirmatur,
quoniā perfecta paupertas non solum consi
stit, imo nō consistit in abdicando omnino
vsu rerum, sed consistit in abdicando domi
nio ipsar&#x0169;, id quod religiosi faci&#x0169;t: qui qui-
dem, quāuis multis rebus vtantur, tame&#x0303; nul
lius domini&#x0169; habe&#x0303;t singuli. Ergo cùm ipse
Christus exempl&#x0169; euangelicæ paupertatis
se ipsum proposuerit incōuenie&#x0303;s videretur,
&#xA759; ipse secund&#x0169; humanitate&#x0303; temporaliter re
rum omni&#x0169; domini&#x0169; & regnum haberet,
quanuis paucis vteretur ad vitæ sustentatio-
nem. &#x00B6; Secunda ratio est. Quāuis ex gloria
animæ Christi quasi naturaliter cōsequere-
tur corporis gloria, tamen immortalis Deus
assumpsit mortalem humanitate&#x0303;, eo &#xA759; sic
expediebat, tum ad exempl&#x0169; patie&#x0303;tiæ, tum
ad redemptione&#x0303; humani generis per morte&#x0303;
& crucem suā. Ita etiā fuit cōuenientissim&#x0169;,
vt dñs & rex vniuersi assumeret naturā hu-
manam absq; dominio & regia potestate te&#x0303;
porali huius mundi, quāuis hæc dignitas vi
deretur ad decorem & ornat&#x0169; naturæ hu-
manæ pertinere: nisi Chr&#x0303;s venisset seipsum
totius perfectionis exempl&#x0169; proponere. C&#x0169;
igitur ista carentia dominij & regni te&#x0303;pora-
lis nō deroget plenitudini gratię & veritatis
& adiuuet ad perfectione&#x0303; exemplaris nobis
propositi ad imitand&#x0169;, cōuenie&#x0303;tissim&#x0169; est,
&#xA759; Christus qui aliâs secund&#x0169; diuinitate&#x0303; &
propter gratiā vnionis est vniuersor&#x0169; dñs,
sit verè & propriè simul pauper in hoc tem
porali seculo, in quo exempl&#x0169; discipulis da
re venit. Huic doctrinæ cōsonat quod Apo
stolus dicit, qui cum esset diues pro nobis
egenus factus est. Sic enim locutus esse vi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0154.jpg/>
@@1@<SE154>Ad Quæstionem LXII. 137
<duolan 2><-P>detur, ac si diceret, qui cum esset immorta-
lis, pro nobis mortalis factus est, videlicet,
cum esset immortalis secundùm diuinita-
tem, factus est mortalis secundùm humani-
tatem. Sic etiam cum esset diues secundùm
diuinitatem & virtute vnionis, tamen simul
factus est verè pauper sec&#x0169;d&#x0169; humanitate&#x0303;.</P>
<P>  Tertia ratio. Christus nunquā vsus est il-
la potestate regia & dominatiua, ergo fru-
stra assumpsisset talem potestatem, frustra
enim est potentia quę in act&#x0169; nō reducitur.
Quòd si quis respondeat, &#xA759; etiā assumpsit
potentiam ridendi licet nunquā riserit: Cō-
tra est, &#xA759; potentia ridendi pertinet ad veri-
tatem & integritatem humanæ naturæ, ne-
que esset perfectus homo nisi omnes naturę
humanæ proprias potentias haberet: noluit
autem ridere, quia venerat prædicare p&#x0153;ni
tentiam, & beatitudinem lugentibus.</P>
<P>  Quarta ratio. Si Christus esset cōstitutus
Rex & iudex temporalis teneretur conse-
que&#x0303;ter gubernare mund&#x0169; in temporalibus
secundùm leges naturales & humanas, sed
nihil tale gessit, nec ministros creauit qui
ius dicerent, imò tyrannide&#x0303; permisit multo
r&#x0169; reg&#x0169;, ergo nō habuit tale offici&#x0169; & pote
statem tale&#x0303;, alioqui nō esset bonus rex tem-
poralis & iudex. Confirmatur hæc ratio.
Christus Dñs respōdit cuidam dicenti sibi,
Dic fratri meo vt diuidat mec&#x0169; hæreditate&#x0303;,<marginalia>Lucæ. 10.</marginalia>
Respōdit, homo quis me cōstituit iudicem
super vos. Vbi Christus Dñs visus est nega-
re se constitut&#x0169; iudice&#x0303; liti&#x0169; temporali&#x0169;, alio
quin ad ill&#x0169; pertineret lites cōponere. Nec
valet dicere quod noluit vti illa potestate:
ipse enim nō dixit, Nolo de vobis iudicare,
sed dixit, Quis me cōstituit iudicem super
vos? quasi negans se iudicem constitutum
super temporalia vt seculariter iudicaret.</P>
<P>  In hac controuersia viri doctissimi ac
pijssimi inter Theologos modernos & anti
quiores diuisi sunt, quibusdā illor&#x0169; neganti-
bus, quibusdā asserentibus Christ&#x0169; esse Re-
ge&#x0303; & Dñm & iudice&#x0303; temporali&#x0169;, quibusdā
verò dice&#x0303;tibus vtranq; opinione&#x0303; esse proba
bilem. Sed alterā probabiliore&#x0303;, sunt etiā qui
alterā partem amplectentes, alterā erroris
vel temeritatis nota inurere audeant.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius cōtrouersiæ no-
tand&#x0169; est primò, &#xA759; in discursu huius di<-P>@@

<-P>sputationis noluimus distinguere triplicem
quæstionem, videlicet, An Christus fuerit
Rex te&#x0303;poralis, An fuerit Dominus tempo-
ralis, An fuerit iudex temporalis: quoniam
profectò quòd attinet ad præsentem diffi-
cultatem, eadem est ratio arbitrandi.</P>
<P>  Notand&#x0169; est sec&#x0169;dò, &#xA759; de Christo pos-
sumus loqui in hac disputatione dupliciter.
Vno modo inquant&#x0169; est Deus. Altero mo-
do inquant&#x0169; est homo. Siquide&#x0303; loquamur
de illo ratione personæ diuinæ, cōstat secun
d&#x0169; fidem catholicā ill&#x0169; esse Rege&#x0303; & Dñm
& iudicem totius vniuersi & omnium quæ
sunt in illo. Etenim sicut filius Dei est verè
homo passibilis & mortalis: ita ille homo
est verè Deus & creator omni&#x0169;, & Dñs &
Rex & iudex angelor&#x0169; & homin&#x0169;. Itaque
Christus nō sol&#x0169; inquant&#x0169; Deus: sed etiam
inquantum hic homo, est verè Rex & Dñs
omni&#x0169;. Nā dictio illa, inquant&#x0169;, reduplicat
personę rationem & nō tant&#x0169; naturā huma
nā. De hoc nulla est cōtrouersia. Si aute&#x0303; lo-
quamur de Christo secund&#x0169; ea quæ sibi cō
ueni&#x0169;t ratione humanæ naturæ assumptæ:
adhuc distinguere debemus. Quæ dā enim
sunt propria & cōmunia omnibus homini-
bus, vt v. g. esse risibilem, habere intellect&#x0169;
& voluntatem: & similia. Quædā vero sunt
propria illius naturæ humanæ fingularis.
v. g. Quòd Christus conceptus de Spiritu
sancto & natus ex Maria Virgine fuerit, se-
cund&#x0169; humanā naturā sibi cōpetit. N&#x0169;c igi
tur non loquimur priore modo de Christo
inquāt&#x0169; est homo: Sic enim quilibet homo
esset Rex & Dñs, si particula, inquant&#x0169; redu
plicaret aut specificaret ratione&#x0303; cōmune&#x0303; ho
minis. At verò si loquamur de Christo po-
steriori modo, inquant&#x0169; homo est, ita vt di
ctio illa, inquant&#x0169;, accipiatur specificatiuè:
hoc est designatiuè, scilicet, determinando
naturā singulare&#x0303; vbi est illa proprietas. Vt
v. g. si dicamus, Christ&#x0169; esse alb&#x0169;, inquant&#x0169;
est homo, designamus, albedine&#x0303; subiectari
formaliter in eius humana natura. Sic ergo
n&#x0169;c quærimus, An Christus secund&#x0169; &#xA759; ho
mo, fuerit Rex te&#x0303;poralis & Dñs temporalis
vniuersi, vel alicuius regni, ita vt domini&#x0169;
formaliter subiectaretur in natura eius hu-
mana. Hoc igitur modo loquentes, statui-
mus seque&#x0303;tes cōclusiones atte&#x0303;tione dignas.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0155.jpg/>
@@1@<SE155>138 Præambulum de dominio Christi.
<duolan 2><P>  Prima conclusio. Christus non fuit Rex
te&#x0303;poralis specialiter Israelitici populi. Hanc
cōclusionem pono cōtra Iudæos vel Iudai-
zantes, qui volunt Messiā iure hæreditario,
quia desce&#x0303;deret ex Dauid Rege fntur&#x0169; esse
legitim&#x0169; Rege&#x0303; temporale&#x0303; illius populi, &
&#xA759; peius est, temporaliter regnatur&#x0169;. Et qui-
de&#x0303; quod iure hæreditario regn&#x0169; Israel tem-
porale obtineret nulla ratione aut testimo-
nio confirmari potest, sed qua facilitate di-
citur, eadem negari potest. Imo vero oppo
situm videtur esse certum, quoniam alias
Beata Virgo mater eius fuisset Regina illius
populi, siquidem Christus non alio titulo
temporali poterat regnum Israel hæredita-
re. Quanuis ergo quidam Theologi proba
biliter opinentur Christum fuisse Regem
& dominum temporalem etiam illius po-
puli, nemo tamen Theologi nomine di-
nus asserit hæreditario titulo regnum illud
obtinuisse: sed ex generali cōmissione Dei
& traditione potestatis regiæ & dominati-
uæ fuisse Regem & dominum affirmant.</P>
<P>  Secunda conclusio. Vtraque sententia vi
delicet affirmans vel negans Christ&#x0169; fuisse
Regem & dominum temporalem vni-
uersi secundùm quòd homo ex commissio
ne & traditione Patris potest salua fide, su-
stineri, & absque periculo sanæ doctrinæ.
Probatur. Quoniam viri doctissimi & ca-
tholici vtranuis sententiam sequuntur. Par-
tem quidem negatiuam nostris tempori-
bus tenuit Magister Franciscus à Victoria,
vt patet in relectione prima de potestate ec
clesiæ quæst. 5. numero. 15. & Soto libro. 4.
de iustitia & iure quæst. 4. art. 1. quos sequu-
ti sunt multi alij. Partem vero affirmatiuam
tenet Burgensis super caput primum Mat-
thæi. Quam etiā fuit secutus Magister Ca-
no præceptor meus. Quam amplectuntur
multi alij nostris temporibus, & quidā mi-
nus bene considerantes oppositam senten-
tiam periculosam putant. Rationes verò &
argumenta vtriusque factionis abundè satis
proposita suntà nobis. Cæterùm vtraque
opinio competenter respondet argumentis
& testimonijs quæ pro altera afferuntur: vt
amplius in sequentibus patebit.</P>
<P>  Tertia conclusio. Mihi sanè probabilior
est ābsolutè loquendo & in sensu in quo di-<-P>@@

<-P>ximus disputanda quæstio, pars negatiua.
Probatur. Quoniam rationes, quæ pro illa
fiunt non tam facilè soluuntur, quàm oppo
sitæ. Et profectò magis consolatorium vide
tur & magis excitatiuum amoris, & magis
decens benignitatem & humanitatem Dei,
vt assumeret veram paupertatem simul c&#x0169;
mortali natura, & non solum se gereret vt
pauper non vtens Regia potestate & tem-
porali dominio, sed esset verè pauper: si-
quidem hoc possibile neque indecens sed
maximè decens ad finem humanæ redem-
ptionis, & exemplum Euangelicæ perfe-
ctionis erat.</P>
<P>  Quarta conclusio. Christus secundùm
quòd homo habuit instrumentalem pote-
state&#x0303; dominij vniuersalis circa omnia tem-
poralia. Hæc conclusio non repugnat ter-
tiæ. Quod sic explico. Decernunt Theolo-
gi humanitatem Christi potestate&#x0303; habuis-
se instrumentalem ad facienda miracula
ad efficiendam gratiam iustificantem & ad
alios effectus supernaturales, respectu quo-
rum solus Deus potest esse principalis cau-
sa efficiens. Ratio ergo quæ me mouet, vt
talem potestatem dominij asseram Christo
conuenire, non est quia non potuit habere
talem potestate&#x0303; vt causa principalis & mul
to perfectiùs quam habent Reges terræ: sed
quia sic expediebat ad finem incarnationis
& Ecclesiæ & regni spiritualis gubernatio-
nem. Cum enim finis gubernationis Regni
spiritualis sit simpliciter vltimus finis, ne-
cesse est, vt qui præest regno spirituali ha-
beat potestatem supra temporalia inquan-
tum opus fuerit ad finem spiritualem conse
quendum qui est vltimus simpliciter. Et
quia sæpe impediri vel molestari poterat
ecclesiastica gubernatio per temporale&#x0303; po
testatem: expediebat, vt ipse Christus habe
ret instrume&#x0303;talem potestatem dominij fun
datā tum in gratia vnionis, tum in ipso fine
aduentus Christi. Hāc ministeriale&#x0303; potesta
te&#x0303; etiam tradidit vicario suo Summo Pōtifi
ci in terris ad huiusmodi impedimenta tol-
lenda vel alia conuenientia exercenda ad
finem spiritualem & animarum salutem.
Hac potestate forte vsus est Christus quan-
do misit dæmones in gregem porcorum
qui in mare sunt præcipitati. Hac etiam vi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0156.jpg/>
@@1@<SE156>Ad Quæstionem LXII. 139
<duolan 2><-P>detur vsus quādo facto flagello de funiculo
eiecit cathedras vendenti&#x0169; & mensas n&#x0169;mu
larior&#x0169; subuertit. Hac etiā vsus videtur Pe-
trus quādo verbo occidit Ananiā & Saphi-
rā. Hac vtitur S&#x0169;mus Pōtifex quando circa
contract&#x0169; matrimonialem irritand&#x0169; vel ra
t&#x0169; faciend&#x0169; leges cōdit. Quanuis enim iste
cōtractus, stando in solo iure naturæ ciuili-
bus legibus subijci poterat: tamen, quia iste
cōtractus inter baptizatos est sacramentum
nouæ legis, idcirco S&#x0169;mus Pontifex condi-
tiones talibus cōtractibus ratificādis vel irri
tandis sibi reseruat, & causas matrimoniales
facit ecclesiasticas. Imo vero in ordine ad
cōscientias fideli&#x0169; circa contract&#x0169; censuum
legestulit, vt patet in Motu proprio Pij V.
Eadā potestate vtitur S&#x0169;mus Pōtifex, quan
do principe&#x0303; vel Regem hæretic&#x0169; vel schis-
matic&#x0169; punit temporaliter, priuando illum
etiā regno. Tale&#x0303; igitur potestate&#x0303; tribùimus
Christo excellentiori modo vt capiti, quo-
niā eius humanitas etiam in vita mortali in-
strument&#x0169; coniunctum erat verbo diuino
per quod fiunt omnia quæ cōueniunt ad sa-
lute&#x0303; hominum. Quanta verò sit differentia
inter potestatem principale&#x0303; & instrumenta
lem manifest&#x0169; est. Quoniā potestas quæ se
habet vt causa principalis ad iudicandum
vel ad dominandum, est potestas ordinaria
ad quam pertinet in omni euentu exercere
officium iudicis aut domini. Potestas verò
instrumentalis exercetur in quibusdam ca-
sibus in ordine ad finem superiorem, ne-
que proportionatum tali potestati. Quòd
si quis obijciat sic contra prædictam doctri
nam. Sequeretur, quòd Christo Domino
inquantum est homo non competeret ali-
qua potestas etiam spiritualis tanquam cau
sæ principali, sed solum tanquam instru-
mentali. Probatur sequela. Quoniam re-
spectu finis supernaturalis solus Deus vide-
tur esse principalis causa effectiua gratiæ &
gloriæ. Respondetur, negando sequelam.
Et ratio est, quia quanuis in genere causæ
efficientis ad modum causæ physicæ solus
Deus dicatur & sit principalis causa gratiæ
& gloriæ: tamen in genere causæ moralis,
qualis est causa meritoria, Christus etiam
est causa principalis gratiæ. Sic ergo Chri-
stus habet potestatem iudiciariam ad iudi-<-P>@@

<-P>candum bonos & malos in ordine ad fine&#x0303;
spiritualem. Accepit enim à Patre hanc vni
uersalem potestatem, iuxta illud Ioan. ca. 5.
Pater nō iudicat quenquam, sed omne iudi
cium dedit filio, & potestatem dedit ei iudi
cium facere, quia filius hominis est. Hoc est
neminem iudicat Pater, nisi mediante iudi-
cio filij hominis. Est itaque Christus Rex &
Dominus & gubernator & iudex inquan-
tum homo vt causa principalis respectu spi
ritualium & æternorum & vltimi finis. At
verò respectu temporalis & secularis guber
nationis & potestatis & dominij sicut nec
vsum accepit vniuersalem, ita nec ius ear&#x0169;
rerum in se habere, idest, in sua humana na-
tura, dignatus est, vt nos eius paupertate di-
uites efficeret. Hic modus noster dicendi
medius videtur esse inter duas opiniones
extremas. Neque enim omnino conceditur
Christo dominium temporale & seculare
vniuersi inquantum est homo, neque om-
nino negatur. Sed quodammodo conce-
ditur: & quodāmodo negatur. Negatur qui
dem tale dominium & potestatem talem
esse in Christo formaliter tanquam in cau-
sa principali quatenus est homo, cōceditur
autem instrumentale dominium, & instru
mentalis potestas in illo quatenus homo
est: quia hoc expediebat ad fine&#x0303; Saluatoris
& iudicis mundi. Hac via forsan poterimus
conciliare oppositas sententias, & responde
re argumentis quæ pro vtraque parte à prin
cipio proposita sunt. Et quoniam diximus,
vtranque opinione&#x0303; esse probabile&#x0303;, vtriusq;
opinionis argumenta dissoluenda sunt.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta pro parte affirmatiua.
Ad primum argumentum pro parte
affirmatiua quod desumptum est ex autori
tate & testimonijs S. Tho. respondetur. Ad
primum quidem testimonium ex opuscu-
lo. 20. Fateor, &#xA759; Theologi Thomistæ ma-
gnā occasionem habuer&#x0169;t opinandi parte&#x0303;
affirmatiuā fuisse sente&#x0303;tia D. Tho. Cōparat
enim illic monarchiā Christi præcede&#x0303;tibus
monarchijs. Quar&#x0169; prima fuit Assyrior&#x0169;,
quæ durauit per 1240. annos, vt ait Aug. lib.
4. de Ciuit. Secunda fuit Medorum & Per-
sarum: quæ perstitit annos 233. Tertia fuit
Græcorum, quæ c&#x0153;pit in Alexandro & in
eo finita fuit duodecim annis. Quarta fuit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0157.jpg/>
@@1@<SE157>140 Præambulum de Dominio Christi.
<duolan 2><-P>Romanor&#x0169; notissima monarchia. Quintā
monarchiam ponit D. Thom. fuisse Chri-
sti, qui post Resurrectionem suā dixit, Data
est mihi omnis potestas, &c. ergo sicut illæ
quatuor fuere temporales & circa tempora
lem gubernationem, ita etiam oportet &#xA759;
Christi monarchia sit temporalis: & quod
in illo inquantum homo est, sit potestas gu
bernandi temporaliter res temporales hu-
ius seculi. Nihilominus D. Tho. bonam ha
bet intelligentiam nec repugnantem inten-
tioni eius in illo opusculo, neq; parti negati
uæ. Etenim monarchia Christi quanuis sit
vniuersalissima respectu omnium homi-
n&#x0169;, ita vt in cęlo & in terra, & viuor&#x0169; & mor
tuorum dominetur: tamen eius dominium
& potestas non respiciebat per se secularem
gubernatione&#x0303; circa res temporales & lites
seculares huius seculi componendas. Dixi
&#xA759; non respiciebat per se huiusmodi res: in-
telligens &#xA759; nō respiciebat tanquā obiectum
neq; primarium neque secundarium per se
loquendo: nō tamen negādum est quod re-
spiciat omnes actiones hominum quatenus
in illis est ratio boni vel mali in ordine ad
vltimum iudicium Christi ad reddendum
vnicuique secundùm opera eius in ordine
ad finem æternum bonum vel mal&#x0169;. Cæte
rùm quia monarchia Christi inquant&#x0169; ho-
mo temporaliter c&#x0153;pit in eius natiuitate &
temporaliter procedit in hoc seculo per vi
carios illius summos Pontifices potest dici
te&#x0303;poralis. Peregrinatur enim Ecclesia tem-
poraliter in hoc seculo: nec alia monarchia
est in mundo. Non autem est temporalis &
secularis monarchia quasi de rebus omni-
bus temporalibus & secularibus in hoc secu
lo cōponendis se se exerceat, & ad hoc offi-
cium respectum per se habeat. Fuit itaque
monarchia Christi alterius ordinis quam
aliorum principum præcedentium monar
chię. Quoniam Christi monarchia ad æter
nam pacem & tranquillitatem dirigebatur:
alior&#x0169; vero principum monarchiæ ad tem
poralem pacem & temporalem reipublicę
tranquillitatem respiciebant & prouidebāt:
imò ad suā vanam gloriā omnia referebant.
Et &#xA759; hæc ita se habeant, patet ex triplici ex-
cellentia monarchiæ Christi, scilicet, ex do
minij vniuersalitate, ex annor&#x0169; quantitate<-P>@@

<-P>seu potius æternitate, & ex dignitate domi-
nij. Quia nimirum est spirituale & ad fine&#x0303;
spiritualem ordinat&#x0169;. Quòd autem in illo
opusculo dicit D. Tho. quòd Augustus Cæ
sar, nato Christo, fuit eius vices gerens dum
fecit, vt describeretur vniuersus orbis: hoc
magis fauet parti negatiuæ. Constat enim &#xA759;
Cæsar Augustus neque diuina reuelatione
neque ex cōmissione Christi nati tale edi-
ctum protulit. Sed potius, sicut ibidem dicit
D. Tho. quemadmodum Caiphas prophe-
tauit nesciens quid diceret, ita etiam Augu-
stus nesciens quid faceret, significauit mo-
narchiam Christi recens nati vniuersalem
futuram. Hoc autem non est esse propriè
substitut&#x0169; & vicarium monarchiæ Christi:
erat enim tyrannus Augustus. Sed sicut Cai
phas nō fuit propriè & verè propheta, quan
uis materialiter protulit prophetiā: ita Au-
gustus potest dici vicarius & substitutus
Christi monarchæ, cui mundum adunabat
ignorans ipse quid faceret.</P>
<P>  Ad testimonium S. Thomæ ex 3. parte,
respondetur negando consequentiam. Sed
solum colligitur, quòd si Christus voluisset
temporaliter iudicare res humanas, potuis-
set quidem illud facere, si hoc expediret ad
fine&#x0303; iudiciariæ potestatis eius, quę erat vni-
uersalior: sed quia nō expediebat ad finem
illum, imo verò impediebat, propter ratio-
nem quam ibidem assignat D. Tho. noluit
extendere vniuersalem illam & iudiciariā
potestatem ad temporaliter iudicandum.
Cæterum cùm expedierit, non solum ipse
Christus, sed & vicarius eius in terris habet
talem potestatem plenissimam sed ministe
rialem, vt iam explicatum est à nobis. Sed
nota &#xA759; D. Tho. duo dicit illic. Alterum est
&#xA759; Christus constitutus est Rex à Deo. Alte
r&#x0169; est &#xA759; habuit potestatem iudiciariā. Dico
ergo &#xA759; ratio Regis cōuenit Christo primo
ex vnione hypostatica. Secundo ex cōmis-
sione respectu spiritualium & æternor&#x0169; per
se & formaliter, cōsequenter verò & mini-
sterialiter respectu temporalium prout ex-
pediret ad finem spiritualem. Et hoc non
destruit veram paupertatem. Cæterum iu-
diciaria potestas quantumlibet vniuersalis
etiam respectu temporalium non confert
dominium temporalium. &#x00B6; Ad aliud testi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0158.jpg/>
@@1@<SE158>Ad Quæstionem LXII. 141
<duolan 2><-P>monium ex quo desumebatur ratio ex ver
bis Diui Thomæ in. 3. parte, respondetur,
quod sicut gloria corporis Christi esset per
fectio Christi, & tame&#x0303; noluit illā assumere
statim: quia hoc non expediebat ad finem
redemptoris, ita non assumpsit temporale
domini&#x0169; formale rerum temporalium om
nium; vt esset verè & propriè pauper: vt me
rito & exemplo paupertatis suæ nos diuites
essemus in rebus spiritualibus dum pauper-
tatem amplectimur. Cæterum accepit illā
potestatem ministerialem, sicut ad facie&#x0303;da
miracula. Ad confirmationem vltimam ex
dictis patet.</P>
<P>  Ad secundum argument&#x0169; respondetur,
&#xA759; omnia illa testimonia intelligenda sunt
de regno spirituali Christi, & de vniuersali
eius dominio in ordine ad finem spirituale&#x0303;,
& æternum regn&#x0169; illius secundùm quod re
gnabit in ætern&#x0169;, quod consummabitur in
die iudicij. Tunc enim, vt inquit Apostolus
1. Corin. 15. & Hebr. 2. Omnia erunt subie-
cta sub pedibus eius: n&#x0169;c autem necdum vi
demus omnia subiecta. Ad confir matione&#x0303;
respondetur, &#xA759; si de proprietate huius no-
minis, Rex, agitur, non minus propriè dici-
tur Rex in spiritualibus regens & gubernās
& imperans & præmians & puniens quam
in temporalibus. Cæterum etiā si nome&#x0303; Re
gis frequentissime in sacris literis significet
potestatem respectu temporalis Regni hu-
ius seculi, tamen inde nō sequitur, &#xA759; regn&#x0169;
spirituale non sit propriè regnum. Etenim
Rex, vt ait S. Tho. Psal. 2. dicitur, cui cōmitti
tur vniuersalis gubernatio. C&#x0169; ergo non sit
cōmissa vniuersalis gubernatio circa tempo
ralia, fuerit autem cōmissa circa spiritualia,
sequitur &#xA759; fuit cōstitutus à Deo rex in spiri
tualibus tant&#x0169;. Sed quia in spiritualibus nul-
lus homo futurus erat Rex & dominus vni
uersalis præter Christum, non mirum est, si
vt in plurimùm nomine Regis intelligātur
huius seculi principes. Sed illud speciale te-
stimonium Matth. 28. Dataest mihi omnis
potestas specialiter explicandum est. Hiero
nymus illic ait, vt qui antea regnabat in cæ-
lo: per fidem credentium regnet in terris.
Ecce de spirituali regno intelligit. Item S.
Tho. 3. p. q. 13. art. 2. ad primum, sic ait. Dici-
tur autem sibi omnis potestas data, ratione<-P>@@

<-P>vnionis per quā fact&#x0169; est, vt homo esset om
nipotens. Ecce de qua potestate loquitur.</P>
<P>  Ad tertium argumentum & eius confir-
mationem negantur consequentiæ. Et est
instantia manifesta. Quoniam ars equestris
& ars nauigatiua versantur circa fines arti&#x0169;
frænefactiuæ & nauifactiuæ: & tamen non
pertinet ad illas artes architectonicas ars fa-
ciendi frænum vel nauim: sed solum dirige
re inferiores artes ad finem suum. Ad hunc
modum potestas Christi regia se habet vt
ars architectonica respectu aliorum princi
pum terræ: dirigit enim eos ad finem beati-
tudinis prædicatione exemplo & redem-
ptione, minatur etiam nisi obedierint, quòd
puniet in æternum. Non autem pertinet ad
potestatem Christi habere formaliter ius
ad gubernationem secularem instar alio-
rum principum terræ: & temporaliter se
huiusmodi se exercendi vel tale officium
respicere tanquam effectum sibi proportio
natum & proprium. Sed per eminentiam
ad hoc potestatem habuit, vt c&#x0169; opus fuis-
set illa vteretur.</P>
<P>  Ad quartum & quintum argumentum
respondetur, quòd verba Diui Bernardi &
assertum Theologorum optimè intelligun
tur de dominio & regno Christi æterno.
Hoc enim quantum ad ius & potestatem
ab instāti incarnationis datum est Christo:
Quanuis manifestationem eius & exerci-
tium plenum huiusmodi dominij & pote-
statis meruerit Christus per humilitatem
& passionem & mortem crucis, iuxta illud
Apostoli ad Philip. cap. 2. Humiliauit se-
metipsum Dominus noster Iesus Christus
factus obediens vsque ad mortem, mortem
autem crucis, propter quod & Deus exalta-
uit ill&#x0169;, & donauit illi nome&#x0303; quod est super
omne nome&#x0303;, vt in nomine Iesu omne genu
flectatur, cælestium, terrestrium, & infer-
norum, & omnis lingua confiteatur quia
Dominus Iesus Christus in gloria est Dei
Patris. Ecce quomodo potestas & ius domi
nij iam ab incarnatione inerat Christo: &
nihilominus exerciti&#x0169; omnino plenum nō
assumpsit vsq; in die&#x0303; iudicij: quāuis interim
paulatim & per increme&#x0303;ta vtatur suo domi
nio & Regia potestate. Te&#x0303;porale&#x0303; vero pote
state&#x0303; te&#x0303;poraliter & seculariter gubernādi &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0159.jpg/>
@@1@<SE159>142 Præambulum de dominio Summi Pontificis.
<duolan 2><-P>temporaliter dominandi circa bona tem-
poralia non est dignatus assumere, sicut ne-
que exercere per suam humanam naturam
nisi in casibus particularibus quando expe-
diret ad spiritualem gubernationem suæ su
perioris reipublicæ spiritualis. Quam pote
statem etiam suo vicario in terris contulit.
Et per hoc patet ad alia testimonia.</P>
<P><INI2>I</INI2>AM verò, quoniam oppositam senten-
tiam probabilem reputauimus, ad argu-
menta partis negatiuæ respōdere operæpre
tium erit. Ad primum testimonium respon
detur, quod probat neminem iure hæredita
rio se disse postea super regnum Iechoniæ:
non autem inde conuincitur, quod Chri-
stus vniuersali titulo ex cōmissione Patris
non habuerit Regiam potestatem tempo-
ralem super omnem gentem & regnum.</P>
<P>  Ad alterum testimonium ex cap. Ioan.
ca. 18. respondetur illud esse intelligendum
quantum ad exercitium Regiæ potestatis
in hoc mundo: nunquam enim illam exer-
cere intendebat. Et hoc sufficiebat ad pacan
dum animum Pilati qui zelabat Cæsaris po
testatem. Ac si diceret Christus, Regnum
meum non est de hoc mundo sicut tu exi-
stimas, vel interrogas.</P>
<P>  Ad alia vero testimonia respondetur,
quòd quanuis in illis asseratur spiritualitas
Regni Christi, non tamen negatur tempo-
ralis potestas temporaliter regnandi & do-
minandi: quanuis non esset regnaturus nec
do minaturus.</P>
<P>  Ad Sanctorum Patrum testimonia re-
spondetur, quòd quanuis illa multum vi-
deantur fauere parti negatiuæ, tamen non
conuincunt quòd Christus non habuerit ta
lem potestatem: sed quòd illa vsus non fue-
rit. Ad primam rationem quæ facta est pro
parte negatiua, respondetur, &#xA759; tenentes par
tem affirmatiuam, aiunt quòd illa conue-
nientia ad finem incarnationis etiam conse
quuntur ex eo quòd Christus nō fuerit vsus
illa potestate Regia & iure dominandi.</P>
<P>  Ad secundam rationem respondetur &#xA759;
Christus dominus sufficientissimum exem
plum dedit paupertatis, dum noluit vti po-
testate dominandi quam habebat. Vitium
enim aut virtus circa diuitias nō in illarum
dominio, sed in illarum vsu consistit. Sed<-P>@@

<-P>quia rerum dominium solicitudinis nimiæ
imperfectis hominibus causa est. Idcircò
consilium est euangelicum renuntiare om
nibus quæ possidemus homines non solùm
quantum ad vsum, sed etiam quantùm ad
dominium. Cæterum episcopi sunt in statu
perfectiori, quàm religiosi, & tamen domi-
nium habent rerum temporalium: imo pro
babilis sententia est, quòd quando religio-
sus assumitur ad episcopatum efficitur do-
minus rerum temporalium: & non solùm
est dispensator, vt tenet Diuus Thomas 2. 2.
quæstione. 175. artic. 8. Christus autem nul-
la ratione periclitabatur ex eo quod habe-
ret dominium rerum temporalium: sed po
tius hoc pertinebat ad ornatum & dignita-
tem ipsius inquantum homo: & idcirco
exemplum paupertatis dedit in abstinen-
do ab vsu, non in carendo potestate & iu-
re dominij.</P>
<P>  Ad tertiam rationem respondetur, quòd
sicut Christus Dominus habebat omnem
scientiam & artem practicam, & tamen
non vtebatur omni habitu practico, pingen
do vel fabricando aliquid, & tamen illi ha-
bitus non reputabantur superflui, quia per-
tinebant ad ornatum animæ & dignitatem
eius, eo quod non decebat, quod aliquis
homo posset aliquid operari, quod nō pos-
set Christus: ita etiam non decebat vt ali-
quis homo haberet potestatem & domi-
nium alicuius rei, qualem potestatem non
haberet Christus. Verum est tamen, quòd
tenentes partem negatiuam dicemus suffi-
cere, quod Christus haberet potestatem &
rationem dominij instrumentalem, vt iam
explicatum est. Etenim nemo concedet,
quòd si vir habet potestatem & dominium
circa corpus vxoris, quòd Christus inquan
tum homo haberet similem potestatem
formalem.</P>
<P>  Ad quartam & vltimā rationem respon
deri potest, &#xA759; quemadmodum ipse Deus,
cum sit rerum omnium dominus, permit-
tit tamen multam tyrannidem & plurimas
iniustitias propter maius bon&#x0169;: ita etiā Chri
stus intelligens & videns voluntatem Dei,
permisit & permittit princip&#x0169; terræ iniquā
gubernationem & tyrannidem prout ipse
Pater vult, &#xA759; permittat, donec veniat dies<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0160.jpg/>
@@1@<SE160>Ad Quæstionem LXII. 143
<duolan 2><-P>iudicij, vbi erit iudex bonorum & malor&#x0169;,
& deinceps in æternum omnibus domina-
bitur: tribuens vnicuique secundùm opera
eius, vt in omnibus glorificetur Deus per le
sum Christum; cui est gloria & imperium
in sempiterna secula, Amen.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò, Vtrùm Summus
Pontifex habeat dominium tempo-
rale supra totum orbem. Arguitur primò
pro parte affirmatiua. Probabile est vt dixi-
mus, quòd Christus Dominus habuit tale
dominium, ergo & quòd Summus Ponti-
fex. Probatur consequentia, quia Christus
Dominus tribuit Petro tanquam suo vica-
rio potestatem, quam ipse habuit ad pascen
das oues, quas commisit Petro & successo-
ribus eius. Et confirmatur ex illo Ioann. 20.
quod dixit Dominus post resurrectionem
suam Apostolis, Pax vobis, sicut misit me
Pater, & ego mitto vos. Sed Pater ipsum
Christum misit c&#x0169; potestate dominij tem-
poralis supra totum orbem, ergo Christus
eadem potestate misit Apostolos, maximè
Petrum: & per consequens Summum Pon
tificem Petrisuccessorem & Vicarium ip-
sius Christi.</P>
<P>  Arguitur sec&#x0169;dò. Nam sicut habetur ex
Innocentio III. in cap. solitæ. de maiorita-
te & obedientia. Tanta est inter sacerdota-
lem & regiam dignitatem differentia, quan
ta est inter Solem & Lunam. Sacerdotalis
itaque dignitas comparatur Soli: Regia ve-
ro Lunæ: sed Sol præest omnibus corpora-
libus, ergo & Pontificia dignitas omnibus
secularibus, & per consequens Summus Pō
tifex est dominus temporalis. Confirmatur
primò. Nam sæpe habetur in iure quod Re
gia potestas est subiecta Pontificiæ, & hoc
etiam habetur in eod. cap. solitę. Et. d. 10. De
creti per plura capita. Vide præsertim cap.
lege Imperatoris. & cap. constitutiones. &
cap. suscipitis. &. d. 96. etiā multa capita. Præ
sertim cap. si Imperator. cum quatuor cap.
sequent. Confirmatur secundo ex Bonif. 8.
In extrauag. vnam sanctam Ecclesiam. de
maiorit. & obedien. vbi definitur &#xA759; omnes
Christi fideles de necessitate salutis sunt sub
iecti Romano Pōtifici. Et insuper ait, Vtrun
que gladium & materiale & spirituale esse
in potestate Ecclesiæ. Item etiam D. Tho.<-P>@@

<-P>in fine lib. 2. Sententiarum, in expositione
literæ Magistri in solutione ad quartum, in-
quit, quòd Summus Pontifex qui est vica-
rius Christi ex eius traditione vtriusque po
testatis tenet apicem.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Nam Summus Pōtifex
imperat omnibus alijs potestatibus tempo-
ralibus, ergo habet dominium supra illas.
Consequentia videtur bona, & antecedens
patet. Tum ex testimonijs adductis in sec&#x0169;-
do argumento cum suis confirmationibus.
Tum etiam quia Summus Pontifex habet
potestatem quæ respicit finem principale&#x0303;,
scilicet, spiritualem ad quem omnia tempo
ralia ordinantur. In omnibus autem artibus
& potestatibus ordinatis hoc videmus, &#xA759;
illa quæ respicit finem principalem impe-
rat alijs quæ sunt ad finem. Sicut militaris
frænefactiuæ & potestas Ducis exercitus
potestati aliorum ministrorum inferior&#x0169;.
Et hoc etiam docet Arist. 8. Ethicor. cap. 2.
Confirmatur. Quoniā quando alicui com-
mittitur aliqua potestas. Datur etiam ei au-
toritas supra omnia illa quæ sunt necessaria
ad illum finem consequendum, ad quem
datur talis potestas. Ad finem autem spiri-
tualem nempe ad salutem animarum ad
quam data est potestas Summo Pontifici,
necessarium est quòd habeat potestatem su
pra omnes potestates inferiores, aliàs enim
non posset eos compellere in ordine ad di-
ctum finem spiritualem, quando id expe-
dierit, ergo habet talem potestatem.</P>
<P>  Quartò. Synagoga habuit dominium
temporale supratotum orbem, ergo ipsum
habet Ecclesia & Summus Pontifex. Con-
sequentia videtur bona. Nam Ecclesia &
Summus Pontifex maiorem habet & præ-
stantiorem potestatem quam Synagoga &
illius Summus sacerdos. Antecedens autem
probatur ex cap. 1. Threnor. vbi Synagoga
dicitur domina gentium & Princeps pro-
uinciarum. In contrarium est quòd licet de
mus &#xA759; Christus habuerit domini&#x0169; tempo-
rale supra tot&#x0169; orbem, nō tame&#x0303; est vsus illa
potestate, vt patet ex dubio præcede&#x0303;ti, ergo
frustra tribuitur Vicario eius. Quidā ex Iu-
ristis tenent Summ&#x0169; Pontificem esse domi
num totius orbis etiā in temporalibus. Hāc
sententiam tenuit Innocentius & Hostie&#x0303;sis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0161.jpg/>
@@1@<SE161>144 Præambulum de dominio Summi Pontificis.
<duolan 2><-P>super cap. quod super his. de voto & voti re
demptione. Item etiam Panorm. & Archi-
diaconus. Item etiam gloss. super extraua-
gantem citatam Bonifacij VIII. Eosdem
sequuntur aliqui ex Summistis. Hanc sen-
tentiam tenet Summa Angelica in verbo
infidelitas, Et eandem videtur sequi Sylue-
ster in eodem verbo infidelitas quæst. 7. &
in verbo Papa quæst. 7. 10. & 11. & in verbo
legitimus quæst. 4. Eandem sententiam te-
nuit D. Antoninus in. 3. par. quæst. 8. cap. 5.
& alij etiam quos citant prædicti Doctores.
Theologi autem communiter tenent sen-
tentiam oppositam. Quorum aliquos infra
citabimus.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO solutione aduertendum est pri-
mò, quòd in præsenti tātùm quærimus
de dominio temporali. Nam de potestate
spirituali quantum habeat diximus latissi-
mè in nostris commentarijs supra quæst. 1.
art. 10. & quæst. 10. super art. 8. Et in 4. in ma
teria de clauibus solet tractari de hac pote-
state. Secundò est aduerte&#x0303;dum, quod Sum-
mum Pontificem habere dominium tem-
porale supra totum orbem, potest intelligi
dupliciter. Vno modo directè & per se in
ordine ad finem temporalem. Alio modo
indirectè & veluti per accidens in ordine
ad finem spiritualem.</P>
<P>  Sit prima conclusio. Loquendo per se &
directè in ordine ad finem temporalem,
non habet Summus Pontifex dominium
temporale supra totum orbem. Istam sen-
tentiam tenent Cardinalis à Turrecremata
lib. 2. summ. de ecclesia cap. 113. cum tri-
bus sequentibus, vbi dicit plura quæ perti-
nent ad hanc difficultatem. Eandem tenet
Caietanus infra in quæst. 66. super art. 8. &
colligitur etiam ex doctrina Diui Thomæ
ibidem in solutione ad sec&#x0169;dum. Magister
Franciscus à Victoria tenet eandem senten
tiam in Relectione. 1. de potestate ecclesiæ,
maximè num. 8. quæst. 5. Vide ibidem à nu
mer. 1. vsque ad 14. inclusiuè. Vide eundem
in Relectione. 1. de Indis num. 27. Et Magi
ster Fr. Dominicus Soto tenet eam lib. 4.
de Iustitia & iure quæst. 4. art. 1. Et proba-
tur primo ista sententia. Nam non est cen-
sendus habere per se directè Summus Pon-
tifex ea, quæ Christus inter dixit omnibus<-P>@@

<-P>Apostolis. Sed dominium temporale in or-
dine ad finem temporalem interdixit Chri
stus omnibus Apostolis, ergo non compe-
tit vicario Christi. Maior videtur nota: nam
Christus potestatem quam dedit Summo
Pontifici, contulit in beato Petro. Et minor
probatur ex illo Matth. 20. Scitis quia Prin-
cipes gentium dominantur eorum, & qui
maiores sunt potestatem exerce&#x0303;t inter eos:
non ita erit inter vos. Sed quicunque volue-
rit inter vos maior fieri, sit vester minister,
& quicunque voluerit inter vos primus es-
se erit vester seruus: sicut filius hominis non
venit ministrari, sed ministrare, & dare ani-
mam suam, &c. Idem habetur Lucæ. 22.
Secundò probatur ex D. Bernardo in lib. 2.
de cōsideratione ad Eugenium Papam, vbi
loquens cum eode&#x0303; Pontifice inquit, Quid
tibi amplius dimisit Sanctus Apostolus,
Quod habeo inquit, tibi do. Quid illud?
Vnum scio non est aurum neque argent&#x0169;,
Cùm ipse dicat: argentum & aurum nō est
mihi. Et infra. Neque enim ille Sanctus Pe-
trus tibi dare, quod nōhabuit, potuit. Quod
habuit dedit, solicitudinem super ecclesiā,
nunquid dominationem? Tertiò probatur
ex pluribus iuribus: quæ habentur in Decre
to dist. 10. Præsertim cap. quoniam. vbi Cy
prianus Pontifex inquit, Iuliano Imperato-
ri. Quòd mediator Dei & hominum Chri
stus Iesus. Sicut discreuit vtranque potesta-
tem, & Pontificiam & Imperatoriam, vt
Christiani Imperatores pro vita æterna Pō
tificibus indigerent, & Pontifices pro cur-
su temporalium tantummodo rerum, im-
perialibus legibus vterentur. Ecce consti-
tuuntur diuersæ potestates & Pontificia &
Imperialis. Ita vt neque Imperialis possit
quæ Pontificis sunt: neque èconuerso. Vide
in dist. 96. cap. cum ad verum. vbi Nicolaus
Pontifex statuit, ne Imperator iura Pontifi-
cia neque Pontifex iura Imperatoria vsur-
pet: & notandum maximè est verbum vsur
pet. Vide in Decretalibus in titulo, Qui filij
sint legitimi. cap. causam. quod est Alexan-
dri III. & ibi decernitur, &#xA759; de causa ciuili
inter laicos non cognoscit ecclesia. Vide in
titul. de appellationibus, cap. si duobus. vbi
idem Pontifex in. §. denique. inquit, quod à
ciuili iudice, qui non est de temporali iuris-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0162.jpg/>
@@1@<SE162>Ad Quæstionem LXII. 145
<duolan 2><-P>dictione Ecclesiæ, non appellatur ad Papā.
Si autem summus Pontifex haberet prædi-
ctum domini&#x0169; temporale supra totum or-
bem in rei veritate posset intromittere se in
ea quæ sunt Imperatoris, & cognoscere de
causa ciuili inter laicos: posset insuper appel
lari ad ipsum à ciuili iudice: quorum ta-
men opposit&#x0169; decernitur in prædictis capi
tibus. Quartò probatur. Nam si Summus
Pontifex haberet prædictum dominium, il
lud haberet iure diuino. Sed hoc non, ergo
&c. Maior patet. Nam non habet iure natu-
rali aut humano, vt cōstat. Minor verò pro-
batur. Nam si iure diuino id haberet, consta
ret ex Sacris literis, aut ex traditione. Ex sa-
cris autem literis id non colligitur: quin po-
tius oppositum: vt constat ex autoritatibus,
quæ adduximus in primo argumento pro
ista conclusione. Ex traditione autem nō ha
betur. Nam in ecclesia non est talis traditio.
Aduertendum tamen circa hanc conclusio
nem, quòd non modo Summus Pontifex
non habet dominium temporale supra to-
tum orbem in ordine ad finem temporale&#x0303;:
verùm etiam neque habet dominium ali-
quod temporale directè ex traditione Chri
sti. Habet tamen verum dominium tempo
rale directè super ea bona temporalia, quæ
contulerunt Ecclesiæ Principes Christiani,
vt Constantinus & alij. Quòd autem ex tra
ditione Christi non habeat huiusmodi do-
minium, probant argumenta facta. Quod
vero illud habeat super bona temporalia
collata Ecclesiæ à Principibus Christianis,
patet. Nā donatio facta à Principibus Chri-
stianis fuit vera donatio conferens ver&#x0169; do-
minium temporale ipsi Ecclesiæ, etiam in
ordine ad finem temporalem. Et hoc patet
in Constantini Imperatoris donatione fa-
cta Syluestro Pontifici. De qua habetur in
cap. Constantinus. 96. dist. & in cap. futurā.
12. quæst. 1. Et idem patet in donationibus
aliorum Principum factis Ecclesiæ. Et hinc
sumitur quintum argumentum pro nostra
conclusione. Nam si summus Pontifex ha-
beret dominium vniuersale supra totum or
bem, de quo loquuti sumus in prima cōclu
sione, sequeretur: quòd donatio facta Ec-
clesię per Principes non esset vera donatio,
sed restitutio. Consequens tamen est falsum<-P>@@

<-P>ergo. Sextò probatur eadem conclusio. Nā
ex opposita sente&#x0303;tia sequeretur &#xA759; Summus
Pontifex esset vniuersalis Rex & Impera-
tor totius orbis. Consequens tamen est fal-
sum, ergo. Sequela videtur manifesta. Nam
habere prædictum dominium propri&#x0169; est
Regis seu Imperatoris vniuersalis. Minor
verò probatur. Nam hoc est inauditum in
ecclesia. Imo & Christus Dominus id vide
tur prohibuisse locis citatis Matth. 20. & Lu
cæ 22. Et rursus in cap. cum ad verum cita-
to. dist. 96. Disponitur ne Pontifex iura aut
nomen Imperatoris sibi vsurper. Id ipsum
colligitur ex cap. citato. Quoniam dist. 10.
Septimò probatur. Ex opposita sente&#x0303;tia etiā
sequeretur, quòd Summus Pontifex posset
pro sua voluntate in ordine ad finem tem-
porale&#x0303; statuere leges in vniuerso orbe: pos-
set etiam pro suo libito abrogare omnium
aliorum Principum leges. Hoc autem est
falsum & contra communem sententiam.
Vltimò probatur eadem conclusio. Nam si
Summus Pontifex haberet dominium tem
porale directè in ordine ad finem tempora
lem supra totum orbem, sequeretur, quòd
etiam quilibet Episcopus haberet idem do-
minium in sua di&#x0153;cesi. Consequens est fal
sum, ergo. Minor patet ex communi senten
tia, nullus enim illud concedit. Sequela ta-
men probatur. Nam tantam potestate&#x0303; pro-
portionabiliter habet quilibet Episcopus in
suo episcopatu iure diuino: quantam habet
Summus Pontifex in tota Ecclesia, quanuis
habeat illam subordinatam Pontifici.</P>
<P>  Secunda conclusio. Summus Pontifex
habet dominium temporale instrumenta-
le & indirectè supra totum orbem videlicet
in ordine ad finem spiritualem. Hanc con-
clusionem tenent Doctores citati pro præ-
cedenti conclusione: quanuis illi non vtan-
tur illa voce, instrumentale, quæ dictio no-
bis placet: quia verè exprimit rationem do-
minādi non esse formalem vt in causa prin-
cipali respectu temporalium. Hanc probāt
argumenta facta à principio si quid probāt.
Et vlterius probatur primo. Nam vt cōstat
ex pluribus capitibus iuris in ordine ad fine&#x0303;
spiritualem potest Summus Pontifex anti-
quos Reges & Imperatores deponere, &
nouos constituere, ergo. Consequentia vi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0163.jpg/>
@@1@<SE163>146 Præambulum de dominio Christi.
<duolan 2><-P>detur bona. Et antecedens patet. Nam Za-
charias Romanus Pontifex Regem Fran-
corum, eo quòd tantæ potestati esset inuti-
lis à Regno deposuit: & Pipinum qui fuit
Caroli Magni Imperatoris pater in eius lo-
cum substituit, & omnes Francigenas à iu-
ramento fidelitatis absoluit. Vt habetur in
capit. alius. 15. quæst. 6. Præterea Innocen-
tius Quartus, Regi Portugaliæ qui prodi-
gus & dilapidator erat, & ecclesias, mona-
steria pia loca, & personas ecclesiasticas, vi-
duas, pupillos & orphanos grauabat, & gra-
uari sinebat, dedisse adiutorem, & illi admi
nistrationem Regni interdixisse, legitur. Vt
patet ex capit. grandi. de supplenda negli-
gentia prælatorum. libro. 6. Præterea Sum-
mus Pontifex Imperi&#x0169; Romanum à Græ-
cis transtulit in Romanos: & ius ac potesta-
tem eligendi Imperatorem certis Principi-
bus contulit. Vt patet in capit. venerabilem.
de electione, & electi potestate. De qua vi-
de Syluestrum in verbo, electio. quæst. 4.
& 5. Multò magis verificatur conclusio, si
Reges seculares sunt hæretici vel schismati
ci. Secundò probatur. Nam ea quæ sunt ne-
cessaria ad exercendum officium commis-
sum, simul committuntur & conferuntur
cum ipsomet officio, sed ad exercendam
spiritualem potestatem datam Summo Pō
tifici vt Christi vicario necessarium est, &#xA759;
habeat prædictum domini&#x0169; supra totum
orbem, ergo. Maior habetur ex capit. 1. de
officio & potestate iudicis delegati. Et mi-
nor probatur. Nam si non haberet prædi-
ctum dominium, non posset impedienti-
bus suam potestatem & iurisdictionem resi
stere per bellum, nec posset etiam contradi
centes temporaliter punire. Quod tamen
est falsum imo & contra fidem. Probatur,
constat enim ex multis iuribus, quòd potest
Summus Pontifex statuere leges circa tem-
poralia: & similiter leges ciuiles alior&#x0169; Prin-
cipum abrogare, quando viderit id expedi-
re, in ordine ad spirituale bonum Ecclesiæ
& fidelium. Et hoc etiam patet, ex ipsomet
vsu antiquæ Ecclesiæ, ergo. Plura alia argu-
menta pro hac conclusione vide apud Car-
dinalem à Turrecremata lib. 1. Summæ de
ecclesia. capit. 90. Vbi agit de eminentia po-
testatis spiritualis supra seculare&#x0303;. Et in libr. 2.<-P>@@

<-P>cap. 114. Vbi tractat qualiter Romano Pon-
tifici iure sui principatus competat habere
iurisdictionem temporalem in toto orbe
Christiano. Denique tam in eodem capit.
114. quam in præcedenti, & duobus seque&#x0303;
tibus multa reperientur egregia, quæ con-
ducunt ad prædictas conclusiones proban-
das. &#x00B6; Ad omnia argumenta respondetur, &#xA759;
probant secundam conclusionem. Quate-
nus autem militant contra primam: respon-
detur ad primum argumentum. Primò di-
citur quòd adhuc est in opinione, An Chri-
stus dominus habuerit dominium tempora
le supra tot&#x0169; orbem, vt constat ex dictis du-
bio præcedenti. Veruntamen concesso ante
cedenti: negatur consequentia. Vt enim di-
ximus in superioribus. quæst. 1. super arti. 10.
& quæst. 10. super art. 8. Non omnem pote-
statem quam Christus habuit, etiam inquā-
tum homo communicauit Summo Ponti-
fici. Nam potestatem excellentiæ, quam ha
buit in sacramentis non cōmunicauit Sum-
mo Pontifici. Vt docet Diuus Tho. 3. parte
quæst. 64. artic. 4. ad primum. licet potuisset
communicare si voluisset: vt docet Diuus
Thomas in eodem articulo. Vide de hac re
Magistrum Soto in. 4. dist. 1 quæst. 5. artic. 4.
dubio vltimo. &#x00B6; Ad confirmationem dici-
tur quòd Pater misit filium non ad exequen
dum dominium temporale, sed spirituale.
Et ita misit Christus suos Apostolos. Et sic
possunt verificari verba illa Ioan. 20. Etiam
si non contulerit dominium temporale suis
Apostolis. Præterea dicimus, quòd si illa au
toritas aliquid probaret, non tantum conuin
ceret Beatum Petrum habuisse dominium
temporale supra totum orbem, verùm etiā
& reliquos Apostolos, quod tamen falsissi-
mum est.</P>
<P>  Ad secundum argument&#x0169;, cum suis con
firmationibus dicendum, &#xA759; omnia illa iura
loquuntur de potestate, & dominio in or-
dine ad spiritualia cum opus fuerit illā exer
cere: vt patet manifestè intuenti ipsa iura. Et
ita in illo capit. solito. ad probandam pote-
statem S&#x0169;mi Pontificis, adijcitur illud Ioan
nis 20. Pasce oues meas. Et illud etiam
Matthæi 16. Quodcunque ligaueris super
terram, &c. Quæ quidem loca loquuntur
de potestate spirituali in ordine ad finem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0164.jpg/>
@@1@<SE164>Ad Quæstionem LXII. 147
<duolan 2><-P>spiritualem. Eodem modo intellge&#x0303;dus est
Diuus Thomas, & quòd hoc modo intelli-
gatur, manifestè colligitur ex verbis paulò
ante præcedentibus. Inquit enim quòd secu
laris potestas est sub spirituali, inquātum est
à Deo subiecta, scilicet, In his quæ ad salu-
tem animæ pertinent.</P>
<P>  Ad tertium. Cum sua confirmatione sa-
tis patet per præcedentia. Ad quartum ar-
gument&#x0169;, antecedens negatur ad probatio
ne&#x0303; dicitur, &#xA759; synagoga dicitur domina gen
tium & Princeps prouinciarum: quia ali-
quæ gentes & prouinciæ erant illis subiectæ
licet non omnes. Præterea dicebatur Prin-
ceps & domina gentium propter religio-
nis & legis nobilitatem supra omnes leges
& religiones omnium nationum. Et hæc di
cta sufficiant de temporali potestate Sum-
mi Pontificis. Neque enim sedes Aposto-
lica indiget nostro mendacio: quæ vera &
propria potestate abundat ad omnia quæ ad
spiritualem finem necessaria sunt. Nam qui
volunt assentatione quadam Summis Pon-
tificibus domini&#x0169; temporale directè & for-
maliter tribuere supra totum orbem: odio-
sam regibus terræ fidelibus & infidelibus se-
dem Apostolicam efficiunt.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertio. Vtrùm Imperator ha
beat dominium temporale supra to-
tum orbem. &#x00B6; Primo arguitur pro parte
affirmatiua. Nam in spiritualibus est vnus
Summus Pontifex qui præ est toti Ecclesiæ,
ergo in temporalibus debet esse vnus Impe
rator, qui præ sit toti orbi. Antecedens se-
cundum fidem tenendum est, vt constat ex
his quæ diximus supra quæstione. 1. artic. 10.
Consequentia autem videtur tenere ex pa-
ritate rationis.</P>
<P>  Secundo arguitur. Octauianus Augustus
Cæsar, qui præerat Imperio Romano quan
do natus est Christus, habuit domini&#x0169; tem
porale supra totum orbem, ergo &c. Conse
quentia videtur nota: nam cæteri Imperato
res maximè Christiani non debent esse de-
terioris cōditionis quàm Augustus, qui erat
Gentilis. Antecede&#x0303;s autem probatur primo,
ex illo Lucæ 2. Exijt edictum à Cæsare Au-
gusto, vt describeretur vniuersus orbis. Se-
cundo probatur ex D. Tho. in illo opuscul.
20. de regimine Principum lib. 3. ca. 13. Vbi<-P>@@

<-P>inquit, quod Christus verus erat m&#x0169;di Do-
minus, & Monarcha cuius vices gerebat
Augustus, licet nō intelligeret, ergo si Chri
stus Dominus habuit dominium tempora-
le totius vniuersi, ita & Augustus eius vices
gerens. Confirmatur. Nam Tyberius Cæ-
sar qui Augusto successit, qui quidem præ-
erat Imperio Romano quando Christus
passus est, etiam habuit dominium tempo-
rale supra totum orbem: siquidem habuit
dominium supra Iudæos, vt patet ex eo &#xA759;
dixit Dominus Matth. 22. & Lucæ 20. Red
dite quæ sunt Cæsaris Cæsari, & quæ sunt
Dei Deo.</P>
<P>  Tertiò arguitur, ex Diuo Hieronymo
in Epistola ad Rusticum monachum, de
viuendi forma. Et referuntur eius verba. 7.
quæstione. 1. capit. in apibus. Vbi inquit,
quòd in apibus vnus dux est, grues vnam
sequuntur ordine literato, vnus & impera-
tor. Confirmatur, ex l. precatio. ff. ad legem
Rhodiam, vbi habetur, quòd Antoninus
Imperator dixit, Ego m&#x0169;di dominus sum.</P>
<P>  Quartò. Adam fuit vniuersalis domi-
nus totius vniuersi, quod quidem videtur
colligi ex illo Genesis. 1. Faciamus homi-
nem ad imaginem, & similitudinem no-
stram. Vt præsit piscibus maris & volatili-
bus cæli. Et infra, Crescite & multiplica-
mini & replete terram, & subijcite eam. Et
similiter videtur dicendum de Noe: & hoc
apparet colligi ex capit. 8. Genes. Vbi habe
tur quòd dixit Dominus Noe & filijs eius.
Ingredimini super terram. Crescite & mul-
tiplicamini super eam. Illis autem alij suc-
cesserunt, ergo maximè Romani Impera-
tores, & per consequens habent dominium
vniuersale totius orbis.</P>
<P>  Quintò. Optimus modus gubernandi
est per monarchiā vniuersalem, ergo eam
instituit dominus. Et per consequens eam
habet Imperator. Nam videtur quòd non
possit alius excogitari vniuersalior rex. An-
tecedens videtur Aristotel. 3. Politicorum.
Et id docet expressè Diuus Thomas in o-
pusculo citato de regimine principum. lib.
& capit. 2. Consequentia autem probatur.
Nam Deus qui omnia in sapientia facit, vt
habetur Psalmo 103. Optimum modum
gubernandi instituisse censendus est.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0165.jpg/>
@@1@<SE165>148 Præambulum de dominio Christi.
<duolan 2><P>  Vltimò arguitur. Nam Imperator com-
muniter appellatur orbis dominus. Et ita in
cap. futuram, 1. 2. quæst. 1. dicitur &#xA759; Impera
tores Romani tenebant totius orbis monar
chiam, ergo. &c.</P>
<P>  In contrarium est lex cunctos populos.
C. de summa Trinitate, & fide Catholica.
Vbi limites Romani Imperatoris circ&#x0169;scri
buntur, cum dicitur à Romano Imperatore
cunctos populos, quos clementiæ nostræ re
git Imperium.</P>
<P>  De hac difficultate agit Magister à Vi-
ctoria in relectione de Indis nu. 24. & 25. &
Magister Soto lib. 4. de Iustitia & iure. q. 4.
arti. 2. Qui &#xA753; vtraq; parte adduc&#x0169;t autores.
Pro parte affirmatiua Hostiensem, Ioanne&#x0303;
Andr. Bartol. Bald. & alios doctores ex Ita-
lia. Et Bartolus adeò certam existimat hanc
sententiam, vt dicat &#xA759; forte incurret hære-
sim, qui eam negauerit. Et præcipuè ad hoc
mouetur propter autoritatem adductam in
secundo argumento ex Lucæ ca. 2. Pro par
te autem negatiua adducunt Fabrum & Vl
tramontanos. Et istam sententiam prędicti
autores tanquam certam tuentur & est cō-
munis inter Theologos, & quia prædicti
Magistri latè eam probant nos breuiter de-
finiemus in hoc loco.</P>
<P>  Sit vnica conclusio. Imperator non ha-
bet dominium temporale supra totum or-
bem. Dicimus temporale, quoniam de spi-
rituali certius est quàm vt indigeat proba-
tione. Illud enim solum Summo Pontifici
competit iuxta ea quæ diximus quæst. 1. ar-
tic. 10. Et intelligimus conclusionem de do
minio temporalis iurisdictionis. Nam si lo-
quamur de dominio temporali proprieta-
tis rerum adhuc est certiùs, vt optime pro-
bat Magister Soto libr. 4. de Iustitia & iure.
quæst. 4. artic. 1. Probatur conclusio sic ex-
plicata primò. Nam si haberet dominium
temporale supra totum orbem, omnes Re-
ges terræ essent ei subiecti in temporalibus
tanquam superiori & vniuersali domino.
Hoc aute&#x0303; est falsum, ergo. Sequela videtur
manifesta. Nam ex eo &#xA759; Rex Catholicus
Philippus Secundus habet domini&#x0169; supra
omnia sua Regna, omnes qui habitant hu-
iusmodi regiones sunt ei subiecti intempo-
ralibus. Minor verò probatur ex capit. cum<-P>@@

<-P>per venerabilem. qui filij sint legitimi. Vbi
inquit Innocentius III. &#xA759; Rex superiorem
in temporalibus nō recognoscit. Vnde obi-
ter collige veram esse nostram sententiam
in dubio præcedenti.</P>
<P>  Sec&#x0169;dò probatur. Si Imperator haberet
dominium temporale supra totum orbem:
vel haberet iure naturali vel iure diuino vel
humano, sed nullo istor&#x0169;, ergo. Consequen
tia est manifesta & maior patet à sufficienti
diuisione. Minor verò probatur &#xA759; non na-
turali. Nam hoc iure omnes nascuntur libe
ri, neque est aliquod dominium iure natu-
rali præter id quod habent parentes super fi
lios & maritus supra vxorem. Vt docet Di-
uus Thomas. 1. parte quæst. 22. arti. 1. ad se-
cundum. Et quæst. 96. artic. 4. Confirmatur
quia vt docet idem D. Tho. in 2. 2. quęst. 10.
arti. 10. Dominium & prælatio inducta sunt
iure positiuo: quod verò nō iure diuino &#xA753;-
batur quoniam nullibi id legimus, sicuti le-
gimus de Saule & Dauide habuisse regnum
à Deo vt constat lib. i. Regum. &#xA759; verè nō iu
re human. Porobatur. Quia si illud haberet
cōpeteret ei, vel autoritate legis, & hoc nō:
quia nulla talis extat lex. Etsi extaret maxi-
mè quia facta esset ab Imperatoribus, & li-
cet facta esset, non haberet vim obligandi:
quia ante talem legem Imperator non ha-
beret iurisdictionem: lex autem facta à non
habente iurisdictionem non habet vim obli
gandi. Aut Imperator haberet legitima suc-
cessione, aut donatione aut permutatione,
aut emptione, aut iusto bello, vel alio titu-
lo. Nullum autem istorum dici potest, er-
go nō habet tale domini&#x0169;. Multa alia posse-
mus afferre pro hac cōclusione, sed nō exi-
stimo in re certa opus esse pluribus.</P>
<P>  Vnum tamen aduertendum est, &#xA759; licet
Imperator non habeat dominium tempo-
rale supra totum orbem: nihilominus est su
perior quantum ad aliquid omnibus Prin-
cipibus Christianis. Est enim fidei &#xA753;tector
ab Ecclesia designatus: & propterea corona
tur à Summo Pontifice. Vnde in ordine ad
exaltationem fidei & Ecclesiæ & protectio
nem potest conuocare Principes Christia-
nos contra inimicos Ecclesiæ. Veruntamen
Rex Hispanię exemptus est ab imperatore.
Et hodie est maximus protector Ecclesiæ.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0166.jpg/>
@@1@<SE166>Ad Quæstionem LXII. 149
<duolan 2><P>  Ad primum argumentum negatur con-
sequentia. Ad probationem dicitur, nō esse
eandem rationem, Nam in spiritualibus cō
uenit vnum esse totius Ecclesiæ Summum
Pōtificem: iuxta ea quæ diximus supra quæ
stione. 1. artic. 10. & cum Christus Domi-
nus, cuius Vicarius est Summus Pontifex,
sit vniuersalis Redemptor & vnicus Rex
regni cælorum, & caput vnicum Ecclesiæ
per totum orbem diffusæ, & infinita sua vir
tute omnia disponat: potest per vnic&#x0169; vica-
ri&#x0169; totum regere orbem. Eo vel maximè &#xA759;
sub vno pastore alios inferiores prælatos ei
subor dinatos constituit. Veruntamen Re-
ges accipiunt potestatem à republica. Et ita
non est necessarium, quòd ab vno totus or-
bis dependeat: quin potius nec totus orbis
potest vnum vniuersalem dominum elige
re. Non enim potest cōuenire ad huiusmo
di electionem. Et licet posset conuenire,
non expediret ad bonam vniuersi guber-
nationem talem eligere vniuersalem do-
minum. Vt enim docet Aristotel. 7. Politi-
corum capit. 4. Respublica non eo est me-
lior, quia maior. Sed talis debet esse & tan-
ta sub vno Principe: quanta ipse potest com
modè gubernare. Vnus autem Princeps nō
potest temporalibus commodè guberna-
re totum vniuersum. Quare potentes Re-
ges deberent aduertere, quòd non minor
est virtus, quàm quærere parta tueri.</P>
<P>  Ad secundum argumentum negatur an
tecedens. Ad primam probationem primo
dicitur, quòd Euangelista non approbauit
illud edictum: quin potius videtur condem
nasse. Nam ad hoc apparet Euangelistā re-
tulisse illam historiam, vt ostenderet non
Augustum, qui tunc Romano Imperio
præerat, sed Christum, qui tunc nascebatur
esse Domnium vniuersi. Secundo dicitur,
quòd nomine vniuersi orbis, non intelligi-
tur in illo loco totus mundus: quoniā mul-
tæ erant tunc prouintiæ, quæ non erant sub
iectæ Imperio Romano. Sed vniuersus or-
bis sumitur ibi pro magna parte orbis. Ad
quam Romani peruenerant. Vide exposi-
tores Euangelistarum super eadem loca,
qui plura adducunt testimonia scripturę ad
ostendendum hanc esse legitimam ipsius
loci explicatione&#x0303;. Et ad hoc deseruit illud<-P>@@

<-P>quod habetur. Genes. 41. cum dicitur: Om-
nis terra venit in AEgyptum: intelligitur
id est bona pars terrę. & Genes. etiam secun
do dicitur de Eua, quòd erat mater cuncto
rum viuentium, quod tamen non extendi-
tur ad irrationalia & insensibilia.</P>
<P>  Ad secundam probatione&#x0303;. Si teneamus
Christum dominum non habuisse domi-
ni&#x0169; temporale supra tot&#x0169; orbem, eo modo
quo explicauimus dubio præcedenti, facile
potest responderi, quòd Diuus Thomas in
telligitur, &#xA759; Augustus gerebat vices Chri-
sti, quatenus eius potestas temporalis erat
subiecta spirituali Christi & illius ministra.
Quemadmodum etiam & potestates etiā
Regiæ dicuntur ministræ Pontificum. Ve-
runtamen etiam tenendo alteram senten-
tiam, &#xA759; Christus Dominus habuit domi-
nium temporale supra totum orbem. Re-
spondetur &#xA759; D. Tho. intelligit. &#xA759; Augustus
gerebat vices Christi, etiam quant&#x0169; ad do-
minium temporale, non quidem supra to-
tum orbem sed supra magnā illius partem:
nempe super totam illius partem quæ subie
cta erat Imperio Romano. Quemadmod&#x0169;
etiam solemus dicere, &#xA759; gubernator consti
tutus à Rege super aliquam prouinciam,
gerit illius vices. Non quidem supra omnia
regna subiecta ipsimet Regi: sed super illam
prouintiam, super quam constitutus est. Ve
runtamen Augustus non erat, vt iam dixi-
mus, propriè Vicarius institutus à Christo,
sed permissus à Deo, vt nesciens quid face-
ret, prodesset monarchiæ Christi.</P>
<P>  Ad confirmationem pariter negatur Ty
berium habuisse dominium temporale su-
pra totum orbem. Et ad probationem dici-
tur &#xA759; licet daremus simpliciter & absolutè
Tyberium habuisse dominium supra Iu-
dæos & de iure, non inde consequeretur, &#xA759;
habuisset dominium supra totum orbem.
Secundò dicitur, quòd Iudæi non erant sub
iecti Imperio Romano de iure, sed de fa-
cto. Gens enim Iudæorum libera erat à do
minio cuiuscunque alienigenæ. Imo & in
lege prohibitum erat, vt Iudæi haberent do
minum alienigenam, vt patet ex illo Deu-
teronom. 17. Eum constitues, scilicet, Re-
gem: quem dominus Deus tuus elegerit de
numero fratrum tuorum: non poteris alte-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0167.jpg/>
@@1@<SE167>150 Præambulum. Ad Quæst. LXII.
<duolan 2><-P>rius gentis hominem Regem facere, qui
non sit frater tuus. Cum ergo Christus do-
minus in illis locis iubet dari Cæsari, quod
ipsius erat, non approbat, vt ait Magister So
to, dominium Cæsaris, sed volens se exime
re à calumnijs Iudæorum, ius tantum natu-
ræ retulit. Ac si diceret, Si quid debetis Cæ-
sari, soluite. Sed primùm Deo quod illi de-
bitum est reddite. Præterea possumus dice
re quòd ideo Christus iussit reddenda esse
Cæsari quæ illius erant: quoniam, vt inquit
Nicolaus de Lyra super verba Matth. 22. ci-
tata, Iudæi iurauerant Romanis fidelitatem
se seruaturos, & tributa reddituros à tempo
re Pōmpei, qui fecerat Iudæam tributariā.
Et ita propter reuerentiam iuramenti illa iu
bebat reddi. Sed prior solutio est melior.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,
quòd Diuus Hieronymus minime inten-
dit, quòd sit vnus Imperator qui habeat do-
minium supra totum vniuersum, sed quòd
vnius reipublicæ debet esse vnus Rex, & to
tius Christianismi vnus Imperator, sicut
vnius albearis est vna Apis ductrix alia-
rum. Et vnius congregationis gruum est
vna, quæ alias ducit. Sicut autem nō est vna
apis omnium apum ductrix. Ita neq; vnus
Imperator totius orbis dominus. Ad confir
mationem respondetur, quòd Antoninus
Imperator, illud dixit arroganter, & ita inde
nullum sumitur argumentum.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quòd Adam
& Noe fuerunt domini orbis quando ipsi
soli erant in m&#x0169;do: continuò aute&#x0303; diuiser&#x0169;t
filijs terras, vel filij eorum conuenerunt ex
communi consensu, vt vnusquisque suam
partem occuparet, vel alio modo facta est
diuisio rerum inter eos.</P>
<P>  Ad quintum argumentum respondetur,
quòd optimus modus gubernandi, non est
per monarchiam vniuersalem totius mun-
di: neque id docet Aristot. aut Diuus Tho-
mas, sed eam gubernationem dicunt esse
optimam quæ fit per vnum circa vnā mul-
titudinem, non quæ fit per plures. Intellig&#x0169;
tur autem de ea multitudine quæ potest cō
modè per vnum gubernari. Vt enim dice-
bamus ad primum ex Arist. respublica non
eo melior, quò maior.</P>
<P>  Ad vltimum argumentum respōdetur,<-P>@@

<-P>quòd Imperator, non ideo dicitur orbis do
minus, quia totius vniuersi sit dominus, sed
quia dominatur magnæ parti mundi inter
Christianos Principes habens quandam ex
officio eminentiam.</P>
<Z><A+1>Disputatio Quinta.
De translatione Dominiorum.</A+1></Z>
<P><INI2>A</INI2>NTE omnia definire oportet, quid
sit translatio dominij, & quæ nā sint
huius trāslationis causæ. Deinde circa ipsas
causas sunt examinandæ grauissimæ quæ-
stiones. &#x00B6; Dominij ergo translatio nihil a-
liud est, quàm transmissio rei ab eo qui legi
timè possidet in alterum qui incipit de no-
uo esse dominus eius. Apertissima est defini
tio ex supra dictis: sed explicatur assignando
causas huius translationis: quæ sunt tres. Pri-
ma voluntas diuina quæ declaratur nobis
aut iure diuino naturali. (Deus enim mani-
festat nobis quædam vt autor est naturæ)
aut certè per particularem reuelatione&#x0303; quæ
expressè facta sit ad manifestandam Dei vo
luntatem. Sic trāstulit Deus regnum à Cha
nanæis in filios Israel: à Saule in Dauidem.
Ratio huius rei est. Quoniam cùm Deus sit
vniuersorum dominus, poterit vol&#x0169;tate sua
quando illi placuerit, dominia transferre. Et
quidem hæc prima causa par&#x0169; facessit no-
bis negotij, quoniam supra id quod manife
stissimum est ex naturæ iure, requirit ex-
pressam Dei reuelationem. Quæ si constet
transfertur dominium, si autem non con-
stet talis expressa reuelatio, nunquam cen-
sendum est dominium transferri per hanc
causam. Secunda causa est voluntas domi-
ni possidentis. Etenim cùm homo sit Do-
minus per facultate&#x0303; arbitrij, potest per ean-
dem facultatem per quāres possidet, easde&#x0303;
alienare vt habetur. Instituta. de rerum diui
sio. §. traditione. Et ex. l. quam: §. literæ. ff. de
acquiren. rerum dominio. Eo vel maximè
quòd rei possessæ vsus, est venditio, dona-
tio, aut deniq; abalienatio rei. Tertia causa
est voluntas legislatoris & Principis transfe
rentis res ciuium in alios dominos. Declara
tur autem nobis hęc voluntas Principis aut
legibus editis, aut pronuntiatis sententijs.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0168.jpg/>
@@1@<SE168>De ratione transferendi dominium. 151
<duolan 2><-P>Ratio huius rei est. Quoniam cùm homo
sit natura sua animal sociale & politicum,
eodem naturæ iure necesse est, sit subiectus
legibus & sententijs Principis, quæ ordinan
tur ad bonum reipublicæ in qua degit ho-
mo & vitam agit. Rursus cùm Principi li-
ceat malefactores & reos propter bonum
Reipublicæ etiam vita mulctare: multò ma
gis licebit propter bonum ipsius Reipubli-
cæ spoliare ciues, omnibus suis fortunis &
bonis. Hoc autem efficit voluntas Principis
vno duorum modorum. Primus est cohi-
bendo voluntatem veri domini, ne transfe-
rat etiam si velit, dominium in alter&#x0169;. Quo
pacto im pediuit ne pupillus abalienet bo-
na sua red dendo ipsum pupillum inhabi-
lem (aut quod in idem reducitur) redden-
do alterum cum quo fit contractus, inhabi-
lem ad recipiendum. Vt patet in lege de si-
monia. Vbi is qui recipit pretium, est inha-
bilis ad recipiendum. Secundus modus est
transferendo, velit nolit verus rei dominus,
dominium in alium possessorem. Vt patet
in lege præscriptionis. de his omnibus agen
c$unclearum est per singula.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum est. Circa secundam
causam, vtrum per solam interiorem
voluntatem possit homo transferre domi-
nium suæ rei in alterum. Aliquis. v. g. intra
se cogitans promittit Petro sine verbis do-
mum: Rogamus num iste teneatur Petro
patefacere illam suam promissionem inte-
riorem: etsi Petrus acceptet, donare illi do-
mum. Neque dubitamus in præsentia, cùm
tantum interius propositum habetur, & nō
promissum: tunc enim certum est nullam
esse obligationem; sed tota cōtrouersia est,
quando interius &#xA753;mittimus vel donamus.
Videtur autem, quòd tunc transfertur do-
minium, & fit obligatio. &#x00B6; Primò arguitur.
Homo est dominus rerum suarum per fa-
cultatem arbitrij, ergo per eandem solā sine
exteriori signo transfert dominium.</P>
<P>  Confirmatur. Vocalis oratio tantùm ha
bet &#xA759; sit signum & declaratio interioris ora
tionis, sed si exterius quis proferat &#xA753;missio-
nem, obligabit: ergo sign&#x0169; erat, &#xA759; &#xA753;missio
interior obligaueratantea. &#x00B6; Secundò argui
tur. Interior promissio absq; vllo exteriori
signo Deo facta, obligat secundum ius reli-<-P>@@

<-P>gionis, quæ est inter Deum & homines, er-
go facta homini obligat sec&#x0169;dum ius, quod
est vnius hominis ad alterum. Cōfirmatur,
talis promissio homini facta si iuramento
confirmetur transfert ius & domini&#x0169;, obli-
gatq&#x0301;; in conscientia. Ergo sicitra iuramen-
tum fiat. Probatur consequentia. Iuramen-
tum promissorium tunc obligat tant&#x0169;, quā-
do promissio aliâs obligabat, & erat valida.</P>
<P>  Vltimò arguitur. Promissio explicata
verbis sed absenti facta, obligat in conscien-
tia, & transfert dominium. Ergo & interior,
quoniam in oratione ad absentem non ma-
gis conferunt verba, quàm sola cogitatio in
terior. &#x00B6; In hoc dubio Magister Soto lib. 4.
de Iustitia. quæst. 5. arti. 1. ad primum. Et co
piosiùs lib. 8. quæst. 2. artic. 1. asserit tria. Pri-
mum citra controuersiā vllam, promissio-
nem mentalem non obligare in cōscientia:
neque transferre dominium, nisi verbis de-
claretur. Exempl&#x0169; est in matrimonio: vbi
per solum consensum mentalem nō trans-
fertur dominium corporis: nisi declaretur
signis talis consensus. Idem est in alijs con-
tractibus mutuis. Secundum est, promissio-
nem non mutuam, quæ signis non explica-
tur, non obligare in exteriori foro neq; trās-
ferre dominium. Tertium stando in mero
iure naturę, problema est, an promissio ista
simplex non mutua obliget in conscientia,
si non exprimatur signis. Et quidem duo di-
cta primum & secundum certissima sunt.
Sed circa tertium dictum. Sit nobis conclu-
sio. Citra dubium videtur asserenda pars ne
gatiua, videlicet, Promissio interior verbis
non explicata non obligat in conscientia ne
que transfert dominium. Hæc videtur colli
gi ex Sacris literis. Prouerb. 6. vbi promissio
nis vincul&#x0169; & obligatio vocibus tribuitur.
Illaqueatus es (inquit sapiens) verbis oris tui,
& captus proprijs sermonibus. Hæc videtur
esse sententia communis doctis & indoctis
hominibus. Inter doctos est D. Thom. infra
quæst. 88. arti. 1. Indocti vero & vulgus so-
lent affirmare: verba ligant homines. Ratio
ne vero probatur. Homo non refertur & or
dinatur ad alterum hominem per solam co
gitationem internam & conceptam, sed per
signa sensibilia externa, inter quæ primat&#x0169;
obtinent voces: sed in translatione dominij,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0169.jpg/>
@@1@<SE169>152 Præambulum. Ad Quæstionem LXII.
<duolan 2><-P>ordinatur is qui dominium transfertad alte
rum in quem transfert dominium, ergo.
Secundò. Promissio mutua nisi explicetur
externis signis non transfert dominium, vt
omnes consentiunt, ergo nec promissio nō
mutua: quoniam promissio mutua in hoc
tantùm differt à non mutua, quòd mutua
est obligationis reciproca ex vtraque parte,
at non mutua ex altera parte tantùm, ergo si
in mutua promissione neutra pars tenetur
suam mentalem cogitationem alteri expli-
care, vt videat an altera pars acceptet: neque
in non mutua tenebitur.</P>
<P>  Ad primum respondetur, non tantùm
per internam promissionem voluntariam
transferri dominium: sed per eam ordina-
tam ad alterum, politicè & sensibiliter. Ad
confirmationem respondetur, quòd sicut
voces sunt per se signa instrumentaria & vi
caria ipsorum conceptuum ad significan-
das alijs hominibus eas res, quas conceptus
ipsi repræsentant habenti, ita sunt per se in-
strumenta quædam obligatoria erga alios
homines: quāuis absque illis inducatur obli
gatio religionis erga Deum. Et per hæc pa-
ter ad secundum negando consequentiam:
quia Deus intuetur cor. Ad cōfirmationem
similiter negatur consequentia. Ad proba-
tionem dicitur, iuramentum inducere obli
gationem quando promissio erat licita, li-
cet non obligatoria. Et idcirco quanuis pro
missio interior verbis non explicetur, licita
est, quòd si iuramento confirmetur, obliga-
toria est: quanuis aliàs non obligaret. Simile
est si latro per vim & metum extorqueat
promissionem iuramento confirmatam, ci
tra dubium is qui iurauit propter reueren-
tiam diuini nominis, tenetur adimplere pro
missum: talis enim promissio licita erat, quā
uis non esset obligatoria sine iuramento: de
qua re copiosius dicetur infra quæst. 89. Ad
tertium dicemus dubio sequenti.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò, Vtrùm promissio
signis externis aut verbis declarata,
sed absenti facta, transferat dominium. Vi-
detur vera pars negatiua. Primum in. l. 1. ff.
de pollicitationibus. dicitur, quòd pollicita
tio non semper obligat. Pollicitatio vero
apud Iurisperitos nihil aliud est quàm pro-
missio facta absenti. Rursus in. l. iuris gen-<-P>@@

<-P>tium. ff. de pactis. §. igitur. nuda pactio obli-
gationem non parit.</P>
<P>  Arguitur secundo. Ex cōclusione præce
dentis dubij, & illius rationibus, quæ omnes
videntur procedere pariter in promissione
absenti facta. Quoniā quemadmodum ad
præsentes, nō refertur homo per solum in-
tern&#x0169; cōsensum, sed necesse est superaddan
tur verba, ita & ad absentes non refertur per
verba sed per scripturam.</P>
<P>  Tertiò arguitur cōtendendo &#xA759; etiā pro-
missio, quæ fit absenti coram testibus, non
obliget & transferat dominium. Testes non
inducunt obligationem vllam, sed sol&#x0169; testi
ficantur eam obligationem quæ oritur ex
cōtractu, cuitestes adsunt: sed vt oste&#x0303;dimus,
in promissione ista, quādo testes nō adsunt,
nulla est obligatio, ergo etiā si coram testi-
bus fiat nulla erit obligatio. Item si talis pro
missio trāsferret domini&#x0169;, sequeretur &#xA759; qui
eā facit, teneretur indicare illā absenti cui fa
cta est, vt si ille velit acceptā habere, & tunc
qui &#xA753;misit tenebitur domini&#x0169; rei tradere:
quod dur&#x0169; videtur, & cōtra cōmune&#x0303; vsum.</P>
<P>  In oppositum est, quòd ratio naturalis di
ctat vt promissa impleantur, fides seruetur:
alioquin, is qui promisit perfidus & infide-
lis censetur, ergo c&#x0169; talis promissio sit abso-
lutè dicenda promissio, seruāda est. Confir
matur ex. l. 1. ff. de pactis. vbi Vlpianus asse-
rit antecedens argumenti huius, & in. c. 1. &
in. c. qualiter. de pactis. dicitur studiose agen
d&#x0169; est vt ea quæ promittuntur opere com-
pleantur, ac demum in capit.. iuramenti. 22.
quæst. 5. ex D. Chrysost. dicitur inter sim-
plicem fidelium loquelam & iuramentum
nullam esse debere distantiam. In hoc du-
bio Sotus lib. 4. de Iustitia. vbi sup. idem vi-
detur sentire de promissione quæ verbis ex-
plicatur absenti facta, quod de promissione
interna. Item turba non solum homin&#x0169; vul
garium, verumetiā Theologorum, non vi-
detur vllam obligatione&#x0303; saltem iustitiæ po-
nere in tali promissione.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO huius dubij intelligentia nota pri
mò, quòd vinculum seu obligatio orta
ex promissione est duplex. Altera est quæ
pertinet ad virtutem veracitatis seu fidei ser
uandæ, de qua disputat D. Tho. copiosè in-
fra quæst. 109. quā obligationem, qui nō ser<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0170.jpg/>
@@1@<SE170>De ratione transferendi dominium. 153
<duolan 2><-P>uat dicetur perfidus & infidelis, & mendax.
Altera obligatio pertinet ad virtutem iusti-
tiæ, quoniam per promissionem vt statui-
mus, transferuntur dominia rerum. Hanc
obligationem qui violat iniustus erit. Et
de hac obligatione disputatur in præsentia
potissimum.</P>
<P>  Secundò nota, quòd promissio exter-
nis signis facta & declarata, quæ sola & om-
nis illa habet veram & propriam rationem
promissionis, est duplex. Altera formata so-
lennitate, vt vocato tabellione, adhibitis te-
stibus cum subscriptione promittentis, &c.
Alia verò promissio est pura ab istis solen-
nitatibus. De priori promissione non du-
bium, quin etiā si absenti fiat, transferat do-
mini&#x0169;. De secunda verò promissione sup-
pono in præsentia tanquam rem meo iudi-
cio certam, &#xA759; si præsenti fiat, obligat trans-
ferre dominium. Quam quæstionem di-
sputant interpretes D. Tho. infra. q. 88. art. 1.
& 3. ad primum. Quinimo ex definitione
huius nostri dubij, sequitur à fortiori ista
sententia quam modo supponimus. Tota
igitur controuersia in præsentia est de pro-
missione externis signis declarata, sed in ab-
sentia eius cui promissio fit.</P>
<P>  Prima conclusio. Si atten damus merum
ius Cæsareum aut merum naturæ ius, pro-
missio etiam verbis declarata facta in al-
terius absentia, non transfert dominium, ne
que obligat ex iustitia. Hanc conclusionem
concedimus libenter argumentis factis pro
parte negatiua huius dubij.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si attendamus eade&#x0303;
iura, ac multò magis Ius canonicum Ponti-
ficium, aut denique ius Regium Hispanien
se, citra dubium talis promissio obligat ex
virtute fidelitatis, & veracitatis: ita vt qui eā
non seruauerit sit mendax & fide fragus.
Hanc concedimus argumento in opposit&#x0169;
simul & confirmationi eius.</P>
<P>  Sed quantùm attinet ad Hispaniense ius,
sit nobis tertia conclusio. Apud Hispanos,
qui vtuntur legibus & foro Castellæ, pro-
missio quæ in iudicio externo probari po-
test, si appareat animo obligandi fidem fa-
cta, obligat ex iustitia, & transfert domini&#x0169;
etiā in animæ foro. Dixi in conclusione qui
vtuntur legibus Castellæ, vt excipiam inde<-P>@@

<-P>Aragonios, Valentinos, Cathalanos, & Lu-
sitanos, qui vtuntur suis legibus. Ista conclu
sio colligitur ex lib. 1. fori Castellani, tit. 11.
De los pleytos que deuen valer, o no. Sed ex-
presse habetur ista cōclusio sancita in lib. 3.
de ordinationibus Regijs, tit. 8. De læs exce-
pciones que se ponen en el juyzio, la ley. 3. vbi
expresse Alfonsus XI. Compluti statuit eā
legem, quòd omnis promissio seu contra-
ctus qui verè probari potuerit, obliget etiāsi
inter absentes fiat. Neque possit excipere, is,
qui promisit, quòd facta sit ea promissio si-
ne solennitate aut inter absentes. Et in hac
re debent multum Castellani Regi Alfon-
so, qui voluit quòd fides data à Castellanis
seruaretur inuiolabiliter, quicquid Cæsares
statuerint in re hac de iure communi. Sed
exposcit prędicta lex duo, vt talis promissio
obliget. Primum est quod in iudicio pro-
bari possit. Deinde quòd appareat facta ani
mo obligandi fidem: & hoc item proban-
dum est iuridice. Primum requiritur, quo-
niam testes gerunt vicem partis absentis cui
facta est promissio: & loco illius acceptant
promissionem, quousque absens refutaue-
rit promissionem factam. Nisi malumus,
quòd Rex ipse acceptet promissionem per
legem suam. Requirit autem testes, tum ne
falsò quis mentiretur, & diceret promissio-
nem sibi factam in absentia, tum maximè
quoniam voluit Rex vt fides data coram
Hispanis, nullo pacto violaretur. Secun-
dum requiritur, quoniam promissio sim-
plex, quæ non præsumitur fieri animo obli
gandi fidem, non est reuera promissio. Et
sic patet responsio ad tertium argumen-
tum, quod procedebat contra istam ter-
tiam conclusionem. Etenim testes non in-
ducunt iure naturæ nouam obligationem,
sed iure Hispaniensi requiritur propter cau
sas dictas. Ac demum respondetur ad vlti-
mum argumentum, nec enim necesse fue-
rat, quòd promissio in absentia facta indi-
caretur absenti: sed tātùm, quòd post quam
semel indicata fuerit, si petierit dominium,
reddatur. Hoc enim cautum est in. l. prædi-
cta, qnę obligat in cōscientia. Quod verò le
ges iustæ ciuiles trāsferant domini&#x0169; etiā in
foro interiori animę: patet sup. q. 3. huius tra
ctatus: scilicet, in causa tertia translationis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0171.jpg/>
@@1@<SE171>154 Præambulum Ad Quæst. LXII.
<duolan 2><-P>dominior&#x0169;, quæ tertia causa copiosius dein
ceps explicanda est à nobis.</P>
<P>  Pro huius itaque tertiæ causæ explicatio
ne notandum est primo, quod hæc tertia
causa quanuis primo aspectu videatur pu-
gnare cum præcedenti, etenim si homo iu-
re naturæ, vt dictum est in præcedenti cau-
sa, per voluntate&#x0303; propriam trāsferre potest
domini&#x0169; suar&#x0169; rer&#x0169;: videbatur nullo pacto
fieri posse quod per voluntate&#x0303; Principis, &
per legem impediretur à tali trāslatione, ac
multo magis videbitur fieri nō posse &#xA759; etiā
inuito domino lex transferret domini&#x0169; re-
rum suarum. Cæterùm hæc quæ apparet
pugnantia & contra dictio, nulla est re vera,
quoniam homo considerari potest, vt pars
est reipublicæ, & vt ordinatur ad bon&#x0169; ip-
sius reipublicæ, ad quod proinde bonum re
fertur per vol untatem publicam & vniuer-
salem ipsius Principis procurantis bonum
commune ex officio, quæ inclinatio & ordi
natio est secundùm naturam hominis: quā-
uis posterior sit magis secundùm eius natu
ram, ac subinde cum ad bonum commune
expedit, vt proprius appetitus, & propria
voluntas hominis cohibeatur, hæc ipsa co-
hibitio & impeditio magis est homini na-
turalis quàm translatio dominij per pro-
priam voluntatem. Simile est in natura. La-
pis enim naturali inclinatione fertur per gra
uitatem in locum inferiorem propter in-
columitatem & consistentiam sui. Multò
tamen maiori inclinatione naturali fertur,
propter bonum commune in locum supe-
riorem cum opus est ad supplendum va-
cuum. Idem est in parte integrali totius, vt
in manu, quæ multò maiori inclinatione
fertur etiam cum sui dispendio ad conser-
uandum totum, quàm ad conseruandam
seipsam. Secundo loco notandæ sunt duæ
regulæ. Prima est. Is cui secundùm legem
siue Pontificiam, siue ciuilem iuris commu
nis Cæsaream, siue iuris Regij peculiaris cu
iusque Prouinciæ & Regni, tribuitur domi
nium alicuius rei, est censendus in foro
conscientiæ legitimus dominus talisrei. Se-
cunda est præcedentis appendix & corolla
ria. Omnis sententia quæ in foro exteriori
tribuit dominium, eadem in foro conscien
tiæ interiori tribuit dominium: nisi senten-<-P>@@

<-P>tia p&#x0153;nalis sit, aut nisi fundetur in falsa præ
sumptione. Excipitur quidem sententia p&#x0153;
nalis, quoniam p&#x0153;nam nemo tenetur sub-
ire ante iudicis condemnationem. Senten-
tia vero iusta, in foro exteriori, quæ p&#x0153;na-
lis non est, non modo obligat post cōdem-
nationem iudicis, & post pron&#x0169;tiationem:
sed etiā antequam pronuntiaretur, obliga-
bat etiam in cōscientia. Excipitur rursus sen
tentia fundata in falsa præsumptione: quo-
niam hæc nec ante nec post illius pronun-
tiationem reuera obligat. Dicitur aute&#x0303; fun-
dari in falsa præsumptione, quando pro-
nuntiatur iuxta testimonia testium falso te-
stificantium: aut certè pronuntiatur per ig-
norantiam iudicis. Notandum est tertio,
has regulas pati tres limitationes. Prima est
quando lex est permissiua non præceptiua.
Exemplum est in. l. de venditione, quæ ne-
gat decepto infra dimidium, actionem in iu
dicio. Etenim citra dubium, qui decipit in-
fra dimidium non est dominus illius sum-
mæ, in qua decipit: etiam si lex permittat ei
dominium: & iudex pronunciet sente&#x0303;tiam
pro illo. Secunda moderatio est, quando le
ges decernunt in contractibus, in quibus cō
cedunt repetitionem, & restitutionem in
integrum. Etenim tunc ante iudicis senten-
tiam licite possidet is, à quo lex concessit re
petitionem. Post sententiam verò tenetur
restituere & desinit esse dominus. Exem-
plum est in legibus quæ de ludo decern&#x0169;t.</P>
<P>  Tertia limitatio est quando leges decer-
nunt in contractibus, quos annullat propter
defect&#x0169; solennitatis essentialis in iure. Tunc
enim is, in cuius fauorem contractus est ce-
lebratus, ante iudicis sententiam est verus
dominus: postea verò desinit esse dominus,
& tenetur restituere. Exemplum est in eo,
qui est dominus per testamentum, cui defi
cit solennitas essentialis iuris: de quibus om-
nibus dicendum est deinceps per singula.
Nunc enim exempla in cōmuni ponimus.</P>
<P>  Ex his sequitur corollari&#x0169;. Prude&#x0303;s Theo
logus debet ante omnia cōsulere in hac par
te Iurisperitos, qui dāt operā scie&#x0303;tię iuris cō-
munis, & particularis cuiusq; regni. Postquā
autem eos cōsuluerit & sciuerit leges de illa
re, super quam consulit: debet postmodum
ipse iudicare, sitne talis lex permissiua, an<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0172.jpg/>
@@1@<SE172>De ratione transferendi dominium. 155
<duolan 2><-P>præceptiua, an verò p&#x0153;nalis: & denique an
habeat alias exceptiones de quibus egimus.</P>
<P>  His præmissis disputādum est in præsen
tia prim&#x0169; de legibus, quæ impediunt trans-
lationem dominij: neq; certè de omnibus,
sed de his tantùm de quibus est controuer-
sia inter viros doctissimos. Et deinde de le-
gibus quæ transferunt dominium inuito do
mino. Sed circa primā partem sunt tres di-
sputationes principales. Prima de legibus
quæ decern&#x0169;t circa filios illegitimos. Secun
da de legibus quæ decern&#x0169;t in ludo. Tertia
de legibus quæ decern&#x0169;t in cōtractibus, qui
bus deficit aliqua iuris solennitas essentialis.</P>
<P>  Prima disputatio sit de legibus quæ im-
pediunt translationem dominij in filios ille
gitimos. Pro cuius intelligentia animaduer-
tendum est, &#xA759; filij illegitimi sunt in duplici
differentia. Quidam, qui geniti sunt ex car-
nali copula, quæ accedente fornicantium
consensu, poterat esse cōiugalis & matrimo
nialis nullo obstante legis impedimento.
v. g. qui geniti sunt ex soluto & soluta, nec
consanguineis, neque affinibus. Alij qui ge-
niti sunt ex concubitu, qui non poterat esse
matrimonialis, etiā accedente consensu for-
nicantium propter aliquod impedime&#x0303;tum
iuris, quod irritat matrimonium. v. g. pro-
pter impedimentum religionis, aut consan-
guinitatis, aut affinitatis. Primæ classis illegi
timi filij dicuntur vulgò naturales. Secundæ
vero dicendi sunt à nobis in præsentia geni-
ti ex damnato concubitu, & simplicivoca-
bulo dicentur spurij. Et quidem de primæ
classis illegitimis filijs non est in præsentia
controuersia: sed tota est de filijs spurijs, seu
genitis ex damnato concubitu.</P>
<P><INI2>E</INI2>T est quæstio difficilis. Vtrùm leges
quæ sanciunt non esse transferendum
dominium, in tales filios illegitimos, sic
adeo impediant trāslationem, vt si de facto
translatio fiat, facta non teneat, neque ipsi fi-
lij comparent dominium.</P>
<P>  Primò arguitur. Quòd talis translatio fa
cta contra leges teneat. Et primò. Leges p&#x0153;
nales non obligant in conscientia neque im
pediunt dominij translationem sic, vt facta
non teneat ante iudicis sententiam, & con-
demnationem. Sed leges quæ in hac mate-
ria decernunt contra filios illegitimos sunt<-P>@@

<-P>p&#x0153;nales punientes crimen incontinentiæ,
seu impudicitiæ parentum in filijs, ergo &c.</P>
<P>  Secundò arguitur. Leges, quæ prohibent
translationem dominij, per contractus, qui-
bus defuit essentialis solennitas iuris, nō im-
pediunt translationem, sic adeò vt factum
non teneat: sed multò vrgentiùs & effica-
cius prohibentistæ leges translationem do-
minij per tales contractus, quàm leges quæ
decernunt contra filios illegitimos. Ergo si
illę, neque istæ impediunt. Maior, osten de-
tur à nobis infra disputatione tertia tanquā
probabilior sententia. Minor autem proba-
tur ex tenore legum. Siquidem illæ leges ta
les contractus dicunt nullos & habe&#x0303;dos pro
infectis. Cæterùm leges prohibentes dona-
tiones faciendas filijs illegitimis, non conti-
nent tam odiosa verba, neque dicunt eas do
nationes esse nullas, aut habendas pro infe-
ctis, ergo. Tertiò, leges saltem illæ quæ lo-
quuntur circa filios illegitimos secularium:
tantùm prohibent tales filios esse parentum
hæredes. Ergo parentes illorum possunt ex-
tra test amentum sine peccato vllo donare
filijs, siue per donationem inter viuos, siue
cum moriuntur, bona sua. Rursus ex eodem
antecedenti colligitur, ergo si de facto per
testament&#x0169; talibus filijs aliquid donetur, do
natio facta tenebit. Antecedens probatur.
Quoniam in toto iure communi non repe
ritur aliqua prohibitio translationis domi-
nij extra testamentum, imo vero neq; iure
Regio Hispaniensi, quoniam in tali iure ni-
hil arctius & odiosius inuenitur & defini-
tur quàm quod habetur lib. 3. titul. 15. Parti-
ta. 4. Et lib. 3. Fori regalis tit. 6. De las heren-
cias, en la ley primera. In quibus locis solùm
habetur &#xA759; non possint tales filij iure hæredi
tario succedere in bona parentum.</P>
<P>  Vltimò arguitur, sequeretur ex opposita
sententia, &#xA759; si parens institueret bonorum
suorum hæredem amic&#x0169;, aliquem fidum:
qui præstiterit parenti fidem de restituenda
hæreditate filio spurio, teneatur talis hæres
ante iudicis cōdemnationem reddere filio
illa bona. Cōsequens videtur durum, ergo.
Sequela probatur. Tale fidei cōmissum diri
gitur omnino in filium incapacem & inha-
bile&#x0303; iuxta oppositā sententiā ad suscipiend&#x0169;
domini&#x0169;, ergo is cuius fidei cōmissa est talis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0173.jpg/>
@@1@<SE173>156 Præambulum. Ad Quæst. LXII.
<duolan 2><-P>hæreditas tenebitur non filio, sed fisco eam
reddere. In hoc dubio grauissimo est prima
sententia extrema, quorundam qui propter
duo prima argumenta asserunt, quòd om-
nino talis donatio siue per testamentum si-
ue extra testamentum fiat, quanuis sit con-
tra leges, facta tamen teneat.</P>
<P>  Secunda sententia est extrema aliorum
asserentium, quòd talis donatio facta non
teneat quocunque pacto fiat.</P>
<P>  Tertia est alior&#x0169; qui mediant inter istas
duas sententias, distinguentes inter filios ille
gitimos secularium ex vna parte, & filios
illegitimos clericorum seu religiosorum ex
altera. Et in filijs illegitimis secularium con
cedunt, quòd facta donatio tenet propter ar
gumentum, tertium, quod nos fecimus. In
filijs autem clericorum, & religiosorum, di
cunt, quòd talis donatio facta non tenet.
Magister Soto, quem sequ&#x0169;tur multi Tho-
mistæ tenet istam sententiam lib. 4. de iusti
tia, quæst. 5. art. 1. ad quartum.</P>
<P>  Prima conclusio. Parentes & possunt &<marginalia>Decisio.</marginalia>
debent iure naturali diuino, alere filios etiā
genitos ex damnato concubitu. Probatur
primo ex cap. cum haberet. de eo qui duxit
in matrimonium, quam polluit per adulte-
rium, vbi Clemens III. præcipit, quòd pa-
rentes necessaria subministre&#x0303;t filijs ex dam
nato coitu genitis, secundùm quòd eis sup-
petunt facultates. Item Regia Hispaniensis
lex decima inter Taurenses, permittit paren
tibus alimentorum titulo donare filijs istis
illegitimis quintam partem bonorum suo-
rum. Et quanuis Constantinus Imperator
& Iustinianus legibus editis, dixerint tales
filios nō esse alendos, vt patet ex authentico
ex amplexu. C. de incestuosis nuptijs. & §.
finali. l. vnica in authentico, quibus modis
naturales efficiantur: tamen reuera, istæ le-
ges seuerissimæ sunt & minus piæ: & idcir-
co merito reuocatæ sunt, tum per ius Pon-
tificium, tum etiam per ius Hispaniense. Ra
tione vero probatur conclusio. Pater tam
communicat naturam filijs illegitimis quā
legitimis: sed educare filios & cōseruare in
illis naturam semel communicatam est iu-
ris diuini, & naturalis, ergo. Conclusio hæc
intelligenda est sic vt parentes quidam mi-
nus potentes faciant satis obligationi iuris<-P>@@

<-P>naturalis, si eiusmodi filijs ea præstent ali-
menta, quæ necessaria sunt in naturæ subsi-
dium. Alij possunt multò ampliora alimen
ta præstare, attenta facultate census patrij &
substantiæ, & qualitate filiorum. Vt si filius
vir probus euaserit, dederit literis operam,
insigniri cupiat, & ornari ornamentis Licen
ciati, vel Doctoris aut Magistri, &c. Aut cer
tè si dederit militiæ operā, vel sit Dux belli,
&c. Et quidem in secularium filijs hāc sum-
mam videtur taxasse prædicta lex Tauren-
fis, ita tamen vt si ea quinta bonorum pars
non sit sufficiens pro alimentis quæ requi-
runtur ad vitam istam conseruandam: su-
perad dendum sit aliquid, naturę iure, supra
istam quintam partem. Si aute&#x0303; quinta pars,
vsque adeo sit ampla, vt excedat eam sum-
mam quæ filiorum dignitati, & qualitati cō
uenit, nullo pacto diminuetur. Dixi tamen
in secularium filijs, quoniam lex Taurensis
nona, quanuis concedat matri, quòd ex te-
stamento designet filio ex damnato concu
bitu progenito, quintam bonorum partem,
excipit tamen in de filios clericorum, & reli
giosorum: in quibus vult seruari legem So-
riæ seu Numantiæ editam à Rege Ioanne
Primo, qui strictè nimium & odiosè loqui-
tur de his filijs. Quibus quidem filijs cleri-
corum poterunt parentes præstare alimen-
ta necessaria pro qualitate filiorum. Si aute&#x0303;
quinta pars excedat qualitatem filiorum, nō
poterunt eam præstare.</P>
<P>  Secunda conclusio. Iure Cæsareo & iure
Regio Hispaniensi antiquo filius ex damna
to concubitu susceptus, inhabilis & incapax
est ad suscipiend&#x0169; aliquid à parentibus, siue
ex testamento siue per donatione&#x0303; quālibet
inter viuos & contract&#x0169; quemcunque. Hęc
conclusio probatur primo in Authentico,
quibus modis naturales effici&#x0169;tur. §. fin. sic
habetur. Omnis qui ex complexibus aut ne
farijs, aut incestuosis, aut damnatis processe-
rit, neq; naturalis nominabitur, neq; ale&#x0303;dus
est à parentibus. Similia verba habentur in
Authen. ex complexu. C. de incest. nuptijs.
Vbi dicitur ex complexu nefario, aut ince-
stuoso aut damnato liberi neq; naturales no
minandi sunt, sed substantiæ paternæ bene-
ficio indigni vt à patre alantur. Item in Au-
thentico licet. C. de naturalibus liberis. in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0174.jpg/>
@@1@<SE174>De ratione transferendi dominium. 157
<duolan 2><-P>postremis verbis dicitur. Sed qui ex damna
to sunt coitu omni prorsus beneficio exclu
dantur. Deinde iure Regio Hispaniensi in
l. 10. tit. 3. part. 6. in vniuersum prohibetur
patribus, ne aliquā donationem filijs spurijs
saciāt. Et concedit filijs legitimis aut fratri-
bus patris aut auis, vt intra duos me&#x0303;ses, pos-
sint eam donationem sibi reuocare. Illis au-
tem non existentibus aut certè negligenti-
bus applicat fisco Regis id quod donatum
erat. Deinde. l. 1. tit. 6. de las herencias. & lib.
3. fori prohibetur ne filij spurij (de quibus lo
quimur) hæreditario iure succedere pos-
sint patri. &. l. 3. tit. 5. part. 4. prohibetur, ne
tales filij patri vel matri, vel auo aut auiæ
aut consanguineis descendentibus, eodem
iure hæreditario succedere possint. Deniq;
speciatim de clericorum filijs decernitur li-
bro. 1. in ordinationibus Regijs, tit. 3. & lib.
5. tit. 3. l. 2. ne filij clericorum habeant bona
aut parentum aut consanguineorum neque
per testamentum neque per donationem,
neque per venditionem. Quam lege&#x0303; Ioan-
na Caroli V. Cæsaris mater extendi tin alle
gata lege. 9. Taurensi ad filios religiosorum
& monialium.</P>
<P>  Secundo probatur conclusio. Iurisperiti,
quorum in hac parte non est mediocris au-
toritas, in legum interpretatione, intellig&#x0169;t
legibus supra allegatis fieri omnino inhabi
les & incapaces istos filios ad comparan d&#x0169;
dominium bonorum parentum suor&#x0169; per
testamentum siue extra testamentum, ergo
ita intelligendæ sunt leges. Antecedens pro
batur, allegando vnum nostri temporis Epi
scopum doctissim&#x0169; Segobiensem Couarru
uias in epitome supra. 4. Decret. par. 2. ca. 8.
conclusione. 1. nu. 3. 7. & 8. qui ita sentit.</P>
<P>  Vltimò arguitur, pro hac conclusione
speciatim contra opinionem illam mediā,
quam retulimus in principio. Illa opinio
asserit &#xA759; clericorum filij & religiosor&#x0169; sunt
omnino inhabiles eo &#xA759; in ordinationibus
Regijs supra allegatis dicitur. Ni ayan ni pue-
dan auer, sed multo significantiora sunt ver
ba allegata à nobis superius ex iure Cęsareo
ad inhabilitand&#x0169; filios illegitimos etiā secu
lari&#x0169;, ergo nō est distingue&#x0303;d&#x0169;. Minor patet
ex illis verbis iuris Cæsarei supra allegatis.</P>
<P>  Hinc sequitur corollari&#x0169; inter illas duas<-P>@@

<-P>sente&#x0303;tias, verisimilior est quæ asserit omnes
filios spurios, non posse de facto suscipere
bona à parentibus per testamentum. Conse
quentia patet ex argumento modo facto.
Et quanuis M. Soto sequutus fuerit illā me-
diam sententiam, non modo in lib. allegato
superius, sed etiam in. 4. Sententiarum dist.
41. quæst. vnica, art. 4. non tamen est mirum
quòd in re, quæ pertinebat ad ius Cæsare&#x0169;,
& Regium errauerit, neque consulens ip-
sum ius, neque ipsos Iurisperitos.</P>
<P>  Secundum corollarium manifestum est
peccare mortaliter tam parentes quā filios,
qui cōtra leg&#x0169; tenorem, quæ in hac materia
decern&#x0169;t, aliquid donāt vel suscipiunt. Hoc
corollarium habet ver&#x0169; in omni sententia.
Agunt enim in materia graui cōtra leges iu
stas & sanctas, quod est peccatum mortale.</P>
<P>  Tertia cōclusio. Iure nouo Regio Hispa
niensi filius ex damnato coitu susceptus po-
test matri succedere etiā ex testamento sine
vllo peccato, modo tame&#x0303; mater propter cō
cubit&#x0169; illum nō incurrerit p&#x0153;nam mortis,
aut nō susceperit illum ex patre clerico, aut
religioso. Vt si mater soluta susceperit fili&#x0169;
ex cōiugato viro, potest eum instituere hæ
redem bonor&#x0169; suor&#x0169;. Hæc cōclusio quo ad
omnes suas partes expressè definitur à Regi
na Ioanna in allegata. l. 9. Taur. Estq&#x0301;; hæc
cōclusio exceptio quædā, & moderatio prę
cede&#x0303;tis cōclusiōis. Ob quā causam in præce
de&#x0303;ti nos adiecimus illud verb&#x0169; (de iure anti
quo) ide&#x0303; est, de los demas parie&#x0303;tes de la madre.</P>
<P>  Quarta conclusio. Ante iudicis senten-
tiam filius spurius qui contra tenorem leg&#x0169;
prædictarum quidpiam susceperit: tenetur
illud restituere donatori, aut si is, defunctus
fuerit, hæredibus illius succedentibus ab in-
testato siue ex testame&#x0303;to succede&#x0303;tibus. Post
iudicis verò sententiā tenetur illud restitue
re fisco. Prima pars probatur. Filius spurius
inhabilis fit & incapax, vt patet ex pręcede&#x0303;-
tibus, ad ea bona suscipie&#x0303;da, ergo tenetur an
te iudicis sententiā illa restituere: sed verus
dominus illorum bonor&#x0169; est, qui illa dona
uit: & eo defuncto illius hæres, ergo illis
est facienda restitutio. Consequentia patet,
quoniam donator nō fit inhabilis per dona
tionem quam fecit ad dominium illorum
bonorum quæ donauit, sed tantùm puni-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0175.jpg/>
@@1@<SE175>158 Præambulum Ad Quæst. LXII.
<duolan 2><-P>tur per legem p&#x0153;nalem vt priuetur à iudi-
ce dominio illorum, nec hæredes illius fi&#x0169;t
inhabiles per vllam legem. Propter pecca-
tum tamen illius, qui succedunt puni&#x0169;tur,
vt priuentur à iudice hæreditate illor&#x0169; bo-
norum. Ergo ante iudicis sente&#x0303;tiam illis est
facienda restitutio. Secunda pars probatur.
Leges iustæ & sanctæ, potuerunt punire e&#x0169;
qui talia bona donauit, vt priuaretur hære-
de, qui ei aliàs secundum leges succederet.
Si autem viueret, priuaretur dominio bono
r&#x0169; quæ donauit; sed lex p&#x0153;nalis iusta obli-
gat in conscientia post iudicis sententiam,
ergo. Maior explicatur. Nam qui donauit
talia bona filio spurio commisit crimen ino
bedientiæ, contra legem quæ prohibuit ta-
lem donationem.</P>
<P>  Quinta conclusio. Princeps secularis po
test legitimos efficere filios spurios, etiam
filios clericorum quātum ad successionem
hæreditariam, & donationem aliam quan-
cumq&#x0301;ue in bonis paternis seu patrimonia-
libus, siue ex redditibus Ecclesiasticis acqui
sitis. Probatur ex principijs iuris. Res per
quas causas nascitur per easdem dissoluitur,
& cessante causa, cessat effectus. Hinc argui
tur. Impedimentum seu inhabilitas filij spu
rij ad bona paterna suscipienda (quæcumq;
illa sint) tota oritur ex Principis placito, er-
go per idem Principis placitum potest dis-
solui. Secundò. Omnis Princeps potest in
suis legibus dispensare, sed leges quæ inha-
biles faciunt filios spurios ad suscipienda bo
na paterna, sunt leges ciuiles Principum se-
cularium & nulla est Pontificia, ergo.</P>
<P>  Ad primum respondetur, leges istas in-
habiles & incapaces facere filios spurios: &
idcirco obligare ante iudicis sententiam, eo
modo quo explicauimus.</P>
<P>  Ad secundum respondetur pro nunc, ne
gando consequentiam, quoniam leges illæ
non faciunt inhabiles, eos in quorum fauo-
rem fiunt contractus minus solennes. Sed
de hac re copiosiùs dicetur infra in disputa-
tione tertia huius quæstionis quintæ.</P>
<P>  Ad tertium respondetur antecedens esse
falsum, vt copiosè ostendimus legibus alle-
gatis pro secunda conclusione.</P>
<P>  Ad quartum respondebitur dubio se-
quenti.</P>@@

<P><INI2>D</INI2>Vbitatur consequenter, Vtrùm hæ-
res institutus, præstita fide de redden
da hæreditate filio spurio, sit verus hæres &
comparet dominium illorum bonorum,
& teneatur in conscientia reddere illa bona
hæreditaria filio spurio. Eadem est difficul-
tas de donatario extra testamentum, qui da
ta fide de reddendis bonis, quæ illi donan-
tur filio spurio, accipit ea dona, contra teno-
rem legum, quæ in hac re decernunt. Neq;
dubitamus in pręsentia, quin hi omnes pec-
cent mortaliter: sed quod quærimus est,
Vtrùm tales comparent dominium, & te-
neantur filijs spurijs donare illa bona.</P>
<P>  Arguitur primo. Videtur quòd iste talis
non sit verus hæres neque verus dominus.
Primum in. l. prædonis. ff. de petitione hæ-
reditatis. Dicitur quòd talis hæres sit censen
dus prędonis loco: & priuatur proinde hæ-
reditate, quæ applicatur fisco, qua etiam pri
uatur. l. ita fidei. ff. de iure fisci. & in. l. in taci-
tis. & in. l. Lucius. §. finali. ff. de legat. 1.</P>
<P>  Secundò arguitur. Sequeretur, &#xA759; si talis
fideicommissarius esset verus hæres, posset
sibi retinere hæreditatem: & non teneretur
ante iudicis sententiam alicui reddere. Con
sequens est falsum: quia ille talis non com-
parat domini&#x0169; absolutum, sed sub fide red-
dendi alteri, scilicet filio spurio. Rursus pro-
batur quòd non teneatur reddere filio. Pri-
mò. Ille tantum tenetur (si qua ratione tene
tur) ratione fidei datæ & promissi: Omnis
autem promissio contra leges facta nō obli
gat, ergo. Et confirmatur. Tale fideicom-
missum dirigitur in filium incapacem &
inhabilem, vt ostendimus in præcedenti
dubio, ergo &c.</P>
<P>  In hoc dubio est prima sententia assere&#x0303;s
hunc non esse verum hæredem: & non mo
do non teneri, verùm nec posse illa bona
reddere filio spurio.</P>
<P>  Secunda sententia est asserens hunc esse
verum hęredem & domin&#x0169;. Sed hoc sup-
posito, autores huius sententię variant circa
obligationem ad reddendam hęreditatem
spurio. Quidam enim aiunt, non teneri ad
reddendam hęreditatem filio spurio. Alij
verò asserunt teneri quidem, non ex iusti-
tia, sed ex fidelitate tantùm. Alij demum as-
serunt teneri ex iustitia.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0176.jpg/>
@@1@<SE176>De ratione transferendi dominium. 159
<duolan 2><P>  Tertia sententia est media distinguens
inter filios secularium spurios ex vna parte,
& filios clericorum religiosorum & mo-
nialium ex altera parte. Et concedit, quòd
filijs spurijs secularium potest sine peccato
præstari fides de restituenda hæreditate il-
lis: & teneri iure naturæ hæredem sic insti-
tutum ad seruandam fidem. In filijs autem
clericorum religiosorum monialium esse
peccatum mortale præstare talem fidem,
nec hæredem esse verum dominum illor&#x0169;
bonorum: neque posse illa reddere filio spu
rio. Hæc sententia media est Magistri Soto
in allegatis locis lib. 4. de iustitia, & libro. 4.
Sententiarum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Hæ
res institutus à parentibus non præstita
fide de reddenda hæreditate filijs spurijs,
quanuis parentes certam fiduciam cōcepe-
rint &#xA759; reddet filio spurio, & ob hāc causam
quæsierint amicum fidum; Ille talis est ve-
rus hæres & dominus illorum bonor&#x0169;. Ne-
que in conscientia tenetur reddere illa bona
hæreditaria filio spurio. Probatur prima
pars iuxta leges omnes, talis amicus potest
scribi hæres non minus quam aliquis igno-
tus: quòd autem testator speret certò ami-
cum benefacturum filijs spurijs illius, non
aduersatur alicui legi, imò est maximè con
son&#x0169; iuri naturæ, & &#xA759; illud speret, & quòd
ob eam causam instituat eum hæredem, er-
go ille est verus hæres. Secunda pars proba
tur. Talis hæres est legitimus & absolutus
dominus illorum bonorum, nulla omnino
præstita fide neque apposita conditione,
sed legitimus & absolutus hæres non tene-
tur donare bona hæreditaria, ergo nec ille
tenebitur reddere hæreditatem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Nihilominus hæres
iste tenetur ex iustitia alere filios spurios te
statoris: imo ex gratitu dine tenetur ad alia
multa obsequia & beneficia impendenda,
& nonnunquam sub p&#x0153;na peccati. Proba-
tur prima pars. Omnis obligatio ex iustitia
qua tenebatur testator simul cum hæredita
rijs bonis descendit ad hæredem, sed paren-
tes ex iustitia, imo multò maiori vinculo
quam ex iustitia, videlicet, ex pietate, tenen
tur alere filios spurios, ergo. &#x00B6; Secunda pars
probatur. Is qui accipit beneficium tenetur<-P>@@

<-P>ex gratitudine ad rependendum aliquid, &
nonnunquā omissio huius rei est peccat&#x0169;
mortale, sed iste hæres suscipit illud à testa-
tore, ergo. Explicatur antecedens. Quoniā
ad gratitudinem pertinet, c&#x0169; f&#x0153;nore etiā,
remetiri beneficia, imo ordo charitatis ex-
poscit sub p&#x0153;na peccati mortalis: vt benefi
cus anteponatur ei à quo null&#x0169; suscepimus
beneficium. Quinimo vix potest omnino
iste hæres filijs spurijs null&#x0169; impendere be-
nefici&#x0169;, absque eo &#xA759; paruipendat & despi-
ciat in animo suo, testatorem beneficum &
illius beneficium: quod est formaliter lo-
quendo peccatum mortale ingratitudinis.</P>
<P>  Tertia conclusio. Hæres institutus, præ-
stita fide de donāda hæreditate filio spurio,
est verus hæres & dominus illor&#x0169; bonor&#x0169;.
Probatur. Nulla est omnino lex inter eas
quæ in hac materia relatæ sunt, quæ tale&#x0303; hæ
redem inhabilem faciat ad suscipiend&#x0169; do-
minium, sed tantum in p&#x0153;nam præstitæ fi-
dei contra legem, priuant eum, & mulctant
hæreditate. Sed leges p&#x0153;nales non obligāt
in conscientia ante iudicis sententiam, ergo
ille est verus dominus quousque per iudicis
sententiam spolietur dominio. Simile est in
legibus quæ prohibent aliquem ludum: quę
tamen non tollunt quin reuera per talem lu
dum transferatur dominium, quāuis in p&#x0153;
nam criminis commisi contra leges, conce
dant ei qui amisit pecunias, restitutionem
earum intra tempus certum.</P>
<P>  Quarta conclusio. Talis hæres tenetur
ex fidelitate, simul & ex iustitia reddere hæ
reditatem filio spurio. Probatur. Ex fidelita-
te talis hæres sine peccato potest reddere il-
la bona hæreditaria filio spurio: sed ille de-
dit fide&#x0303; de reddendis illis bonis spurio, ergo
tenetur ex fidelitate. Antecedens probatur.
Ille est verus dominus, vt ostendimus ter-
tia cōclusione. Neque lege vlla prohibetur
donare illa bona filio spurio, ergo. Probatur
autem quòd ex iustitia teneatur. Primo ad
homine&#x0303;, cōtra eos qui dic&#x0169;t teneri ex fideli
tate tāt&#x0169;, sed sub peccato mortali. Virtus fi-
delitatis in materia quāt&#x0169;libet graui, n&#x0169;quā
obligat sub peccato mortali nisi admiscea-
tur trāsgressio alicuius alterius virtutis, ergo
si talis hæres solum tenetur ex fidelitate, im
possibile est, &#xA759; teneatur sub peccato mor-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0177.jpg/>
@@1@<SE177>160 Præambulum. Ad Quæst. LXII.
<duolan 2><-P>tali. Antecedens probatur. Quoniā virtus
quę ex genere suo tāt&#x0169; obligat sub p&#x0153;na ve
nialis peccati, in quacunque materia obli-
gat tantum sub veniali: sed fidelitas tantùm
obligat ex genere suo sub veniali peccato,
ergo. Confirmatur. Mendacium siue ioco-
sum siue officiosum quantum libet graue il-
lud sit, nisi perniciosum simul existat con-
tra iustitiam: nunquam est peccatum mor-
tale, ergo nec infidelitas quæcunque.</P>
<P>  Secundo probatur ostensiuè. Promissio
secundùm probabilem sententiam, si libe-
ralis sit & simplex, non obligat in conscien-
tia ex iustitia. Promissio verò quæ non est
simplex neque liberalis, sed conditionata
quædam pactio in pretium alicuius alterius
rei facta, citra dubium obligat ex iustitia.
Sed hæres iste promisit non simplici pro-
missione sed conditionata in pretium pro-
missionis hæreditariæ, ergo. Hinc sequitur
corollarium, si iste fideicommissarius non
reddiderit spurio bona: hære des qui illi fi-
deicommissario succedunt, tenentur ea bo-
na filio spurio reddere ex iustitia. Corolla-
rium est manifestum. Quoniam obligatio
& iustitia simul transit ad hæredes cum bo-
nis hæreditarijs.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum respon-
detur. Ad primum respondetur, le-
ges illas p&#x0153;nales esse, neque obligare ante
iudicis sententiam. Ad argumentum secun
dum, quo quidem Episcopus Segouiensis
conuincitur in loco allegato numer. 9. Re-
spondetur, primò, quòd si hæres iste non te
neretur ad reddenda illa bona filio spurio
eo quòd promissio fuit facta contra leges:
certe teneretur ad non reddendum & non
donandum. Etenim quo casu promissio fa-
cta contra leges non obligat, eadem lex, cō-
tra quam facta est promissio obligat, vt non
impleatur. Et sic talis hæres sine peccato nō
posset reddere illa bona filio spurio, quod
est falsum. Ideo dicimus secundò, quòd pro
missio facta contra leges, duplex potest in-
telligi. Primò quando materia ipsius pro-
missionis seu res promissa est cōtra legem:
& talis promissio citra dubium, non obli-
gat. Imo lex obligat quòd talis promissio
non impleatur. Vt si quis promittat menti-
ri, aut non ieiunare contra legem ecclesia-<-P>@@

<-P>sticam. Secundò dicitur promissio facta cō
tra legem, eo tantùm, quia ipse actus pro-
mittendi contra legem est: & tum temporis
talis promissio obligat, siue Deo fiat, siue
homini. Vt si quis ex animi vana gloria pro
mittat religionem: aut si quis scorto in pre-
tium corporis promittat pecuniam.</P>
<P>  Et sic ad tertium respondetur negando
sequelam,  & dicimus, quòd tenetur restitue
re filio spurio. Filius enim spurius est inha-
bilis ad suscipiendum bona ex donatione
parentum, vel testamento nominatus hæ-
res, non tamen ex donatione hæredis, cuius
fideicommisit pater illa bona.</P>
<P>  Secunda disputatio esse poterat de legi-
bus quæ defini&#x0169;t circa ludos: de qua re, mul
ta diximus supra in nostro priore tomo. q.
32. art. 7. ad secundum. vbi abundè satis hæc
difficultas dissoluitur. Quapropter illuc re-
currendum est.</P>
<P>  Tertia disputatio principalis est de legi-
bus quæ irritos faciunt contractus propter
defectum alicuius sole&#x0303;nitatis essentialis, vel
cæremoniæ, Vtr&#x0169; tales leges impediāt tran
slatione&#x0303; dominij per huiusmodi cōtractus.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO cuius explicatione notandum est,
eiusmodi contractus dupliciter posse
esse irritos & nullos. Vno modo absolutè &
simpliciter & propter defectum personæ
cōtrahentis: vt si pupillus vendat aut emat,
&c. de quibus contractibus nulla est con-
trouersia, certum enim est: &#xA759; in illis nullum
transfertur dominium. Secundo modo cō-
tractus fit cassus & irritus à iure, propter de
fectum alicuius cæremoniæ & solennitatis,
quam ius præscribit tali cōtractui: & de his
contractibus est tota nostra controuersia, &
disputatio. V. g. in testamento, quod fit in
scriptis, requiritur testium subscriptio, & te-
statoris: requiruntur etiam sigillatio & aliæ
cæremoniæ iure ciuili & communi. Vt ha
betur in. l. hac consultissima. C. de testamen
tis. Iure etiam Regio Hispaniensi, quod ha-
betur in part. 6. in. l. 1. & 2. tit. 1. idem requi-
ritur. Vltra quæ omnia lex. 3. Taurina, requi
rit tabellionem qui subscribat proprio no-
mine & signo illam obligationem seu testa
mentum: licet remittat testium sigilla. Te-
stamentum hoc dicitur testamentum in
scriptis, à nostris vero, testamento cerrado.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0178.jpg/>
@@1@<SE178>De ratione transferendi dominium. 161
<duolan 2><-P>Vt habet prędicta lex Taurensis. Testamen
tum verò nuncupatiuum, quod à nostris di
citur, abierto, secundum ius commune re-
quirit totidem numero testes: septem vide-
licet. vt habetur in allegata. l. hac consultissi-
ma. Cæterum iure Regio, requirit tantùm
vt fiat coram tabellione & tribus testibus.
Quòd si non possit haberi tabellionis co-
pia: fieri debet coram quinque testibus. Si
autem tot numero testes haberi nō possint;
debet, vt minimum, fieri coram tribus testi
bus. Hoc sancitum est in. l. 1. titul. 2. lib. 5. in
ordinationibus Regijs. Et sic declaratum
est in allegata. l. Taurina. Ecce sole&#x0303;nitatem,
quam ius ciuile exposcit in testamentis: sic
adeò vt si deficiat hæc solennitas, testamen-
tum sit irritum, & habeatur pro infecto.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur. Vtrùm hæres institutus per
testament&#x0169; cui deficit solennitas ista
essentialis: factum tamen ex libera & sponta
nea testantis voluntate coram duobus tan-
tùm testibus, sit verus dominus & hæres il-
lorum bonorum: an vero succedat in illa
bona tanquam verus dominus hæres ab in-
testato. Est exemplum. Iure communi Pon
tificio in alienandis rebus Ecclesiasticis, præ
scripta est hæc solennitas: vt abalienatio il-
la fiat tribus tractatibus. Est igitur etiam du-
bium, vtrum si abalienatio rei Ecclesiasti-
cæ per venditionem aut per quencumq&#x0301;ue
alium contractum fiat, prætermissa hac so-
lennitate, ex libera tamen voluntate ipsius
Ecclesiæ & capituli abalienantis: talis abalie
natio transferat dominium in alterum cum
quo contraxit.</P>
<P>  Primò arguitur. Videtur enim quòd re
vera transferatur dominium. Nam solenni-
tas hæc solum requiritur in contractibus, vt
obuietur fraudibus & dolis, qui in talibus
contractibus committi solent plerumq&#x0301;ue:
sed quando constat manifestè voluntas eo-
rum qui contractus huiusmodi faciunt, etiā
si prætermissa sit solennitas illa, cessat ista ra
tio obuiandi fraudibus & dolis. Ergo cessat
iuris dispositio: quia cessante causa cessat
effectus. ca. cùm cessante. de appellationib.
Et capit. et si Christus. de iure iurando. Con
firmatur. Lex diuina & naturalis cessat, cùm
illius finis & ratio cessat: vt manifestum est
in. l. de corripiendo fratre, quæ non obligat<-P>@@

<-P>cùm non  speratur salus fratris, qui est finis
legis. Ergo multò magis lex positiua cessa-
bit, cessante illius ratione.</P>
<P>  Secundò arguitur. Lex & sententia iudi-
cis quæ fundatur in falsa præsumptione, nō
habet locum in foro conscientiæ: quando il
la præsumptio cessat, sed in contractu mi-
nus solenni, cum manifesta est voluntas cō
trahentium, omnis abest præsumptio falsa,
ergo. &#x00B6; Tertiò arguitur. Contractus huius-
modi minus solennes, reuera inducunt obli
gationem iuris naturalis: sed ius ciuile non
potest abrogare ius naturæ, ergo &c. Maior
probatur. Quoniam qui talem contractum
faciunt per liberam suam vol&#x0169;tatem, etiam
declaratam coram testibus, obligant seipsos
inuicem.</P>
<P>  Vltimò arguitur. De facto, & reipsa mul
ti sunt, qui possident res Ecclesiasticas, vno
tant&#x0169; tractatu abalienatas. Multi item sunt
qui possident iure hæreditario amplissimas
fortunas & diuitias per testamentum minus
solenne. At hos omnes spoliare suis bonis
ante omne&#x0303; iudicis sententiā durissim&#x0169; est.</P>
<P>  In oppositum est, quòd lex iusta ciuilis,
seu Canonica in foro conscientiæ impedit
translationem dominij, ita vt translatio fa-
cta non teneat: sed leges quæ irritos & nul-
los faciunt contractus propter defectum so
lennitatis essentialis, impediunt translatio-
nem dominij, & annullant illam, ergo. Mi-
nor patet, quoniam decernunt tales leges
hos contractus habendos esse pro infectis
& irritis. &#x00B6; Confirmatur in exemplo posito.
Testamentum minus solenne, non tribuit
maius ius hæredi, qui per tale testamentum
instituitur: quam si testator decederet inte-
status. At si testator intestatus decederet, ci-
tra dubium talis hæres nullum haberet ius
ad illa bona: sed succederet in defuncti hæ-
reditatem hæres ab intestato, ergo. Maior
probatur, quoniam tale testamentum iure
habetur pro infecto.</P>
<P>  Secundò arguitur, sententia iudicis quæ
non fundatur in falsa pręsumptione, obli-
gat in conscientia & confert ius & domi-
nium, imo obligat reuera in conscientia an-
tequam pronuntiaretur, vt nos declaraui-
mus in principio huius quęstionis de domi
niorum trāslatione: sed iudex, etiam si sciat<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0179.jpg/>
@@1@<SE179>162 Præambulum. Ad Quæst. LXII.
<duolan 2><-P>eos qui faciunt eiusmodi contractus minùs
sole&#x0303;nes, facere liberè & spontè etiam cessan
te omni fraude & dolo consensisse in eos
contractus. Nihilominus tamen pronuntia-
bit eos esse irritos & nullos, & non conferre
dominium. Ergo reuera non conferunt. Mi
nor patet, ex vsu iudicum in omnibus tribu
nalibus.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Electio quæ est nulla
propter defectum solennitatis prætermissę,
quanuis facta sit ex libero consensu eorum
ad quos electio pertinebat, non confert ius
in conscientia ipsi electo. Item matrimoni&#x0169;
contractum ex libero consensu contrahen-
tium, sed absque sole&#x0303;nitate essentiali: quam
præscripsit Concilium Tridentinum, Ses-
sione 24. in Decreto, de reformatione ma-
trimonij, reuera nullum est, neque confert
dominium corporum inter sic contrahen-
tes, vt si fiat absque parocho & duobus testi
bus. Ergo idem dicendum est in omnibus
alijs contractibus.</P>
<P>  Quartò arguitur. Si herus præscribat
&#x0153;conomo formam & modum, quem ser-
uare debet in contractibus, quos heri nomi
ne celebraturus est, annullans & cassans cō-
tractus quos illo modo prætermisso fecerit:
citra dubium tales contractus facti, præter-
missa forma heri, non conferunt ius. Sed
respublica habet potestatem ad præscriben
dum ciuibus formas & modos quos serua-
re debent in celebrandis contractibus, non
minùs quàm herus respectu serui & &#x0153;co-
nomi, ergo.</P>
<P>  Vltimò arguitur. Leges quæ decernunt
irritas facientes donationes filijs illegitimis
impediunt omnino translationem domi-
nij, vt nos docuimus supra: sed multo signi-
ficantiora verba habentur in legibus quæ ir
ritos faciunt contractus propter defectum
solennitatis, quàm in illis, quæ definiunt cir
ca filios illegitimos, vt patet, quoniā in præ-
senti proposito, tales leges expressè dicunt
esse contractus nullos haberiq&#x0301;ue pro infe-
ctis, leges verò aliæ de filijs illegitimis nihil
tale dicunt, ergo &c.</P>
<P>  In hac difficili controuersia autores ferè
omnes secātur in duas partes extremas pro
pter argumenta vsque adeo contraria & op
posita quæ proposuimus. Nam propter ar-<-P>@@

<-P>gumenta priore loco posita, est sente&#x0303;tia asse
rens, &#xA759; omnis contractus, qui est iure natu-
ræ validus, etiam si iure ciuili irritetur, con-
fert dominium in foro conscientiæ. In hac
sententia sunt innumeri Iurisperiti. Innocen
tius cap. quod sicut. de electione. Panormi-
tanus cap. quia plerique. nu. 28. de immuni-
tate ecclesiarum. Et capit. 1. de in integrum
restitutione. Hos sequuntur Ancharranus,
Antonius de Butrio, Bartolus, Iason, Feli-
nus, Decius, Alciatus, & alij quos refert Epi
scopus Segobiensis cap. cùm esses. de testa-
mentis. nu. 5. Et in relectione regulæ pecca-
tum. part. 2. §. 4. & Menchaca libr. 2. de suc-
cessionum creatione & progressu. §. 3. Illa-
tione 23. Inter Theologos sunt in eade&#x0303; sen-
tentia Syluester verbo. hæreditas. quæst. 7.
& verbo, testamentum. 1. quæst. 5. verbo,
alienatio. §. 13. Adrianus quodlibeto. 6. arti.
1. conclusione. 2. illatione. 2. Altera sententia
extrema ex diametro huic opposita negat
per huiusmodi contractus irritos iure ciuili,
quant&#x0169;libet aliâs validos iure naturæ trans-
ferri dominium. Et conuincuntur argumen
tis sec&#x0169;do loco positis. In hac sententia sunt
inter Iurisperitos Baldus. C. de sacrosanctis
ecclesijs. repetitione legis primæ, Alexan-
der & Imola in. l. nemo potest. ff. de legatis.
1. Fortunius in tractatu de vltimo fine. illa-
tione. 35. quos sequitur Couarrub. in locis ci
tatis. Et denique hæc sententia est Iurisperi-
tis communis. In hac sententia, inter Theo
logos dicitur fuisse M. Frater Melchior Ca-
no. quem sequuntur multi ex interpretibus
Diui Thomæ. &#x00B6; Sunt quidam, qui mediam
viam sequuntur inter has extremas senten-
tias asserentes, &#xA759; prima sententia habet lo-
cum quando is, in cuius fauorem lex ciuilis
irritum facit contractum, non dubitat de vo
luntate illius, qui per talem contractum e-
tiam minus solenne voluit transferre domi
nium, Secunda vero sententia habet locum,
quando talis voluntas est dubia. Hoc vult
allegatus autor Hispanus Menchaca, vbi su-
pra. Illatione 24.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis. Sit
prima conclusio. Ille in cuius fauorem
lex irritum facit cōtractum, potest propter
defectum solennitatis iustè agere coram iu
dice contra talem contractum & petere de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0180.jpg/>
@@1@<SE180>De ratione transferendi dominium. 163
<duolan 2><-P>clarationem, quòd talis contractus sit irri-
tus & nullus. Imò in vniuersum potest per-
inde se habere, ac si talis contractus, nunquā
factus fuisset, exceptis pijs causis. Exempl&#x0169;
est. In testamento minus solenni hæres ab-
intestato succedens potest iustè petere corā
iudice, vt declaret tale testamentum irrit&#x0169;,
& nullum, & quòd adiudicet sibi hæredita
tem defuncti: nec tenetur legata adimple-
re, nisi legata sint pia: quoniam legatum in
causis pijs habet priuilegium in hoc particu
lari. Ista conclusio est contra Panormitan&#x0169;
& illius sequaces, qui volebant peccare mor
taliter talem hæredem, & teneri ad restitu-
tionem illorum bonorum: si ageret contra
testamentum. Sed ista conclusio probatur
manifestè argumentis secundo loco factis
in hoc dubio. Quam etiā probat Soto mul
tis argumentis vbi supra. Quorum prim&#x0169;
est. Contractus quilibet validus iure natu-
ræ & iure positiuo iuste & sancte potest im
pugnari interdum, videlicet, quandō lex cō
cedit in integrum restitutionem, ergo mul
to magis contractus, qui licet iure naturæ
alias validus sit, iure tamen ciuili irritus est.
Antecedens probatur. Contractus ludi iure
naturæ & ciuili validus est: tamen iuste in
foro exteriori petitur corā iudice rescisio,
& reuocatio talis contractus infra tempus à
lege pręscriptum. Idem est in vniuersis alijs
contractibus, de quibus agitur in titulo de
in integrum restitutione. Cōfirmatur. Con
tractus validus, vtroque iure naturæ & ciui
li, quando reuocatur per in integrum resti-
tutionem, rescinditur de nouo is cōtractus,
qui antea validus erat. At contractus qui iu-
re naturæ irritus est: non rescinditur à iudi-
ce, sed declaratur irritus & nullus, ergo præ
dictus hæres licite petit rescindi vel declara
ri nullum esse talem contractum vel testa-
mentum.</P>
<P>  Secundò arguitur. Sequeretur quòd tu-
tor pupilli succedentis ab intestato ei qui
condidit testamentum minus solenne, ci-
tra culpā vllam suam esset perplexus, idest
dubius omninò quidnam faceret, & quid-
quid ageret malè ageret. Quod non est as-
serendum, ergo. Sequela patet. Si talis tutor
coram iudice petat bona illa sua pupillo,
peccat mortaliter iuxta oppositam senten-<-P>@@

<-P>tiam, si non petat, postea iudex præcipit, vt
ille reddat suo pupillo totam illam defun-
cti hæreditatem: quam negligentia tutoris
pupillus amisit, cùm haberet ius ad illam.</P>
<P>  Secunda conclusio. Qui possidet per cō
tractum minus solennem, iustè possidet,
quousque à iudice spolietur, nec tenetur in-
dicare vitium talis contractus alteri parti.
v. g. in exemplo posito, hæres institutus per
testamentum minùs solenne iustè adit hæ-
reditatem & possidet defuncti bona ante-
quam spolietur à iudice: & potest reticere
vitium testamenti, neque tenetur reuelare
hæredi ab intestato tale vitium. Prima pars
huius conclusionis probatur. Leges positi-
uæ in toto aut in parte obligant, quatenus
aut in toto aut in parte recipi&#x0169;tur per vsum:
sed leges ciuiles, positiuæ siue Pontificiæ,
quæ irritos faciunt contractus minùs solen-
nes, non sunt receptæ per commune&#x0303; vsum
sapientum, quantum ad hoc vt spolietur an
te iudicis sententiam, qui per talem contra-
ctum possidet, ergo reuera ille iustè possi-
det. Confirmatur. Hominum sapientum
declaratio plurimùm valet ad obligatione&#x0303;
per leges inducendam, aut certe tolle&#x0303;dam,
sed inter viros sapientes innumeri ferè sunt,
qui asserant eum qui sic possidet iuste possi
dere, ergo reuera iuste possidet. Secundò
probatur. In dubijs melior est possidentis
conditio, ergo in tanta opinionum varieta-
te, quanta est in præsenti controuersia, incli
nandum est in fauorem possidentis: & di-
cendum quòd iustè possidet. Secunda pars
probatur. Ille, vt ostensum est in priori par-
te, iuste possidet: & rursus nec tenetur ex
charitate cum tanto detrimento proprio,
commodum alterius procurare, nec ex iu-
stitia: cùm non sit illius tutor vel custos, er-
go non tenetur.</P>
<P>  Ex hac parte sequitur corollarium. Hæ-
res institutus per testamentum minus so-
lenne, si tutor sit pupilli succedentis ab inte-
stato, tenetur ex iustitia contra seipsum age
re pro pupillo suo. Patet, quoniam tutor te-
netur ex iustitia procurare pupilli commo
dum. Quapropter consultissimum erit, vt
talis hæres institutus non acceptet tutelam,
aut si acceptauerat repudiet eam.</P>
<P>  Tertia conclusio, qua respondetur ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0181.jpg/>
@@1@<SE181>164 Præambulum. Ad Quæst. LXII.
<duolan 2><-P>quæstionem per huiusmodi contractus, iu-
re irritos propter defectum solenitatis essen
tialis, transfertur quidem domini&#x0169;: sed infir
mum & reuocabile. Hæc colligitur manife
stè ex duabus præcedentibus: siquidem in
secunda dictum est eum qui possidet, per
huiusmodi contractus, iustè possidere. Vn-
de manifestè sequitur, &#xA759; habeat dominium
antequam à iudice spolietur. In prima vero
conclusione dictum est, &#xA759; altera pars in cu-
ius fauorem lex fecit irritos tales cōtractus,
potest coram iudice contra talem contra-
ctum agere, & spoliare eum, qui possidebat
bonis suis per iudicis sententiam. Ergo tale
domini&#x0169; infirmum erat. Quò circa nostra
hæc sententia est media inter illas duas sen-
tentias relatas. Cōcedimus siquidem primæ
sententiæ, &#xA759; per tales contractus transfertur
dominium: negamusque id esse firmum, &
irreuocabile, contra eandem primam sente&#x0303;
tiam. Secundæ verò sententiæ concedimus
illud dominium esse infirmum & reuoca-
bile. Ex dictis sequitur primum corollari&#x0169;.
Tutior est in conscientia, is, qui prætendit
contractum minus solennem esse irritum
vel irritandum, quàm is qui possidet per ta-
lem contractum. Vt verbi gratia, hæres ab
intestato, tutior est in conscientia, quàm hæ
res institutus per testament&#x0169; minus solen-
ne. Hoc patet manifeste. Quoniā ius illius,
qui possidet per talem contractum est reuo
cabile per actionem alterius qui prætendit
tales contractus esse irritos. Secund&#x0169; corol-
larium. Si is, qui possi det per contract&#x0169; mi-
nus solennem, dum altera pars in iudicio a-
git contra talem contractum, occultet con-
tractum, adducat testes falsos, aut denique
fraude aliqua vtatur: amittit dominium illo
rum bonorum: & tenetur ad restitutionem
facien dam alteri parti, ante omnem iudicis
sente&#x0303;tiam. Probatur. Altera pars habebat ius
in conscientia, ad ea bona petenda coram iu
dice: is autem qui possidebat per talem con-
tract&#x0169; impediuit per iniquitatem ius illius.
Ergo verum est corollarium, saltem quan-
tum ad hoc &#xA759; tenetur restituere.</P>
<P>  Quarta conclusio. Duos cōtractus exci-
pimus, in quibus si solennitas essentialis iu-
ris desit, nullum transfertur dominium, ne-
que firmum, neque infirmum, neque re-<-P>@@

<-P>uocabile, neq; irreuocabile. Primus est ma-
trimonium: in quo citra dubium, verum ha
bet hæc exceptio: Vt in sinuabamus in argu-
mento tertio pro sec&#x0169;da sententia huius cō
tractus. Exceptionis ratio est. Quoniam ma
trimonium in hoc distinguitur ab vniuer-
sis alijs contractibus, &#xA759; matrimonium natu
ra sua est irreuocabile & indissolubile: reli-
qui verò cōtractus reuocari possunt: ac sub-
inde matri monij contractus aut null&#x0169; om-
nino transfert dominium, aut si transfert, est
irreuocabile & firmum. Alter cōtractus est
electio, quæ si iure sit irrita, verosimilius est
&#xA759; nullum transferat in electum domini&#x0169;:
neque electus potest illam acceptare. Ratio
huius exceptionis est. Quoniā per electio-
nem confertur electo iurisdictio spiritualis,
quę est res maximè grauis: at rem vsq; adeo
magni momenti, non est tutum concedere,
&#xA759; transferatur per contract&#x0169; irritum ab ec-
clesia. Et idcirco viri sapie&#x0303;tes, qui in reliquis
contractibus concesserunt rerum transferri
dominium: illud omnino formidabāt asse
rere in electionibus. Verum est &#xA759; Panormi
tanus, & alij Iurisperiti e&#x0169; sequuti idipsum
concedunt de electione, quod de alijs con-
tractibus. Sed verosimilior est multo nostra
sententia & tutior.</P>
<P>  Reliquum est, vt respondeamus ad argu
menta vtriusque partis extremæ. Ad argu-
menta primæ partis patet, quatenus proce-
d&#x0169;t, cōtra primā conclusionem & cōtra ter
tiam & quartam: respondetur enim legem
non cessare cessante fine in particulari: sed
tantùm, quando cessat in vniuersali finis. At
quanuis in vno, aut altero contractu minus
solenni, cessent fraudes, manet tamen finis
legis in vniuersali, scilicet, obuiare fraudi-
bus: &#xA759; si talis solennitas prætermittatur sæ-
pissimè committerentur in huiusmodi con
tractibus. &#x00B6; Ad confirmationem responde-
tur finem correctionis fraternę, esse bonum
particulare fratris: & idcirco quādo tale par
ticulare bonum cessat, cessat præcept&#x0169; cor-
rectionis. Cæterùm legis facientis irritos cō
tractus minùs solennes, finis est bonum pu-
blicum, quod proinde constare potest, etiā
si cesset bon&#x0169; huius aut illius in particulari.</P>
<P>  Ad sec&#x0169;dum respondetur leges istas (de
quibus modo loquimur, & sententias iudi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0182.jpg/>
@@1@<SE182>De ratione transferendi dominium. 165
<duolan 2><-P>cum, quæ nihil aliud sunt quàm applicatio-
nes quædam legis ad particulare&#x0303; casum, nō
fundari in falsa præsumptione. Et idcirco e-
tiam si constet de voluntate eius, qui fecit ta
lem contractum minus solennem: decreuit
lex talem contractum esse irritum. Decla-
rat etiam iudicis sententia legis decretum,
eo &#xA759; quanuis modo constet de veritate: sæ-
pius contingit &#xA759; voluntas talis est coacta.</P>
<P>  Ad tertium respondetur ius naturæ non
determinare formam contractus sed hoc
determinat ius positiuum. quod quidem in
transferen dis dominijs autoritate legislato-
ris habet potius rationem boni communis,
quàm boni particularis ipsius proprij domi
ni facientis tales contractus.</P>
<P>  Ad vltimum respondetur nostram sen-
tentiam esse piam & clementem: & idcirco
tribuimus domini&#x0169; licet debile ijs, qui possi
dent quousque spolientur à iudice.</P>
<P>  Ad argumenta sec&#x0169;dæ sente&#x0303;tiæ qua par-
te procedunt contra secundam & tertiā con
clusionem respondetur. Ad primum & ad
secundum dicimus, leges quæ in hac parte
decernunt, solùm velle (vt vsus & consensio
sapientum declarauit) &#xA759; quando sit, qui pe-
tat tales contractus esse irritos: declarentur
reuera irriti: & pronuntietur sententia in il-
lius fauorem. Ad tertium respondetur iuxta
ea, quæ dicta sunt in quarta conclusione. Ad
quartum verò respondetur esse maximum
discrimen inter &#x0153;conomum cui herus præ
scripsit formam celebrandi cōtractus decla
rando irritos, qui alio pacto celebrarentur,
& ciuem cui lex præscripsit eandem formā.
Quoniam &#x0153;conomus non est dominus il
lorum bonor&#x0169;, quæ abalienat per tales con
tractus, sed domini&#x0169; est penes herum. Cæ-
terùm ciuis est verus dñs bonorum quæ ab
alienat per eiusmodi contractus, & non est
dñs ipse legislator, Princeps, aut respublica.</P>
<P>  Ad vltim&#x0169; respondetur leges irritas facie&#x0303;
tes donationes, factas filijs illegitimis, effice-
re inhabiles ipsos filios illegitimos, & inca-
paces ad habendum dominium: leges verò
de quibus loquimur, non id efficere, quod
colligimus, primò ex vsu & declaratione vi
rorum sapientum, qui aliter has leges inter-
pretati sunt. Secundò ex sermone & verbis
ipsarum legum. Etenim in illis sermo est ad<-P>@@

<-P>ipsos filios illegitimos indignos eos dicens,
omni beneficio, & substantia paterna. At in
his alijs sermo refertur, ad ipsos contractus,
non ad personas, quibuscum fiunt contra-
ctus ipsi. Ac deniq; hoc colligimus ex eo &#xA759;
in illis legibus punitur crimen non præsum
ptum, sed reuera, perpetratum (incontinen-
tiæ, videlicet aut adulterij) quod est in pare&#x0303;
tibus filiorum, qui sunt illegitimi. In præsen
tibus vero legibus proceditur ex præsum-
ptione fraudum quæ in talibus cōtractibus
ferè semper solent cōmitti. Et idcirco leges
illæ multo magis odiosæ sunt & molestæ fi
lijs illegitimis, quàm istæ illis personis qui-
buscum fiunt tales contractus. Hactenus di
ctum sit de tertia disputatione, & de illis legi
bus in vniuersum quæ impediunt translatio
nem dominij nō volente proprio domino.</P>
<P>  Quarta & vltima disputatio est de illis le
gibus, quæ transferunt rerum domini&#x0169; etiā
inuitis proprijs dominis. Quæ leges sunt il-
læ, quæ fer&#x0169;tur de præscriptiōe, & de vsuca
pione. De qua materia extāt tituli in vtroq;
iure ciuili & Pontificio: quibus locis tracta-
tur de hac re à Iurisperitis. In regula etiam,
possessor. Item in regulis iuris. in. 6. & in De
creto. 16. quæst. 3. A Theologis vero in. 4. di
stin. 15. A Diuo Tho. in quodlibeto. 12. art.
25. ab Adriano IIII. in materia de restitu-
tione. quæst. de pręscriptione. A Summistis
verbo, præscriptio. & verbo, vsucapio.</P>
<P>  Exordium autem sit à Notione voca-
bulorum. Præscriptio itaque, præter alias si-
gnificationes Ciceronianas & Latinas, quas
habet, significat idem, &#xA759; exceptio: similiter
præscribere, id quod exceptionem agenti
seu petenti opponere. In qua significatione
vsi sunt his vocabulis Latini autores. Cicero
sæpius. Quintilianus lib. 7. Institution&#x0169; ora
toriæ artis. Iurisconsulti in titulis de præscri-
ptionibus. Cæterum varij vtriusque inter-
pretes vtuntur hoc vocabulo, in alia signifi-
catione. Vt videlicet significent, ius siue do-
minium acquisitum ex possessione, confe-
cto tempore legibus definito. Et hac signifi
catione vsi sunt Summi Pontifices in Sacris
Canonibus. Cæterum hoc vocabulum vsu-
capio, verbum Ciceronianum est: & signifi
cat etiam dominium, siue ius acquisitum ex
rei possessione, confecto tempore legibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0183.jpg/>
@@1@<SE183>166 Præambulum. Ad Quæst. LXII.
<duolan 2><-P>definito. Sed iuris vtriusque interpretes vo-
luerunt, esse distinctionem inter vsucapio-
nem, & præscriptionem. Quòd vsucapio
sit tantum circa mobilia bona, & sit trienna
lis: præscriptio autem, sit circa immobilia
bona, & requirat longius te&#x0303;pus, quàm trien
nium. Nobis autem Theologis pro quiete
conscie&#x0303;tiæ inc&#x0169;bit disputare, vtrum præscri
ptio, siue vsucapio & in vniuersum posses-
sio rei cuiusque alienæ post confect&#x0169; tem-
pus legibus statutum, conferat dominium
possessori, etiam si post illud tempus sciat
rem illam fuisse alienam. Videtur &#xA759; quæli-
bet possessio exacto illo tempore conferat
dominium.</P>
<P>  Primò arguitur, ex. l. si quis. §. 1. &. l. cùm
notissimi. C. de præscriptionib. Vbi sancitur
triginta vel quadraginta annorum præscri-
ptione&#x0303;, etiam cum mala fide procedere. Id
ipsum definitum est in. l. Regia. 21. titul. 29.
Partita. 3. Sed dicet quis has leges iam fuisse
abrogatas & antiquatas à Summis Pontifici
bus. Ab Alexandro III. in cap. vigilanti. de
præscriptionibus. Ab Innocentio III. in cō
cilio Lateranensi. Et refertur in ca. finali. eo-
dem titul. à Bonifacio VIII. in regula pos-
sessor, de regu. iur. Contra hāc dispositione&#x0303;.</P>
<P>  Secundò arguitur. Post editas has leges
Pontificias Carolus Quintus Catholicus
Rex Hispaniæ in cōuentu Madritio Anno
&#xA759; Dñi 1528. Petitione 157. edidit legem,
mercedes à famulis & seruientibus exigi nō
valeant post triennium ab eo die, quo à fa-
mulitio cessarunt, nisi intra id triennium sti
pendium illud petijsse probauerint. Ecce
Rex Catholicus approbat præscriptionem
solo triennio, quæ absque mala fide rarissi-
mè constitui potest. Similia sunt multa sta-
tuta in alijs Regnis & plerisque ciuitatibus.
Quinimo vt ius Pontificium iuri Pontifi-
cio opponamus, in cap. 1. de præscriptioni-
bus. conceditur Episcopo, vt triennio, par-
tem alienę di&#x0153;cesis quam scit esse alienam,
præscribat. Simile quid habetur in Concilio
Mileuitano. cap. 24. & refertur 16. quæst. 3.
in cap. placuit. Confirmatur. Respublica ci-
uilis per se perfecta est, ergo leges illius non
possunt antiquari per aliam potestatem. In
oppositum est &#xA759; fundament&#x0169; præscriptio-
nis bona fides est, vt allegato. capit. habetur,<-P>@@

<-P>ergo si possessor etiam post transactum tem
pus legibus definitum habeat malam fidem
& conscientiam rei alienæ, corruit ipsa præ-
scriptio, & non confert ius. &#x00B6; Secundo argui
tur: triplex finis potest esse legum, quæ de
præscriptione seu vsucapione latæ sunt. Pri-
mus ne dominia rerum sint incerta. Secun-
dus vt exterminentur lites. Tertius denique
vt puniatur negligentia & socordia proprij
domini in procurandis bonis suis & repe-
tendis: sed propter nullum horum finium
potest conferri dominium in foro conscien
tiæ, ergo tales leges non cōferunt domini&#x0169;.
Probatur minor. Primus & secundus finis
tantum proced&#x0169;t in exteriori foro. Etenim
in foro interiori facile est vt quisq; nō possi
deat quod nō est suum. Item dominia sunt
certa in foro interiori. Tertius vero finis nō
est sufficiens causa, vt priuetur quis re sua.
quoniam talis negligentia in repetendis pro
prijs bonis nō est digna tanta p&#x0153;na. Et rur-
sus quando digna esset tanta p&#x0153;na, saltem se
queretur, &#xA759; præscriptio seu vsucapio non
conferret ius in conscientia, quando verus
dominus non fuisset negligens in inquiren
dis bonis suis, ergo.</P>
<P>  Vltimò arguitur. Leges quæ denegant
actiones in foro exteriori, decepto intra di-
midiam iusti pretij in rei venditione, non
conferunt in conscientia ius & dominium.
Vt osten demus infra quæst. 77. ergo neque
leges de præscriptione: quoniam finis tam
harum quàm illar&#x0169; leg&#x0169; est minuere lites.</P>
<P><INI2>I</INI2>N hoc dubio est prima sententia, assere&#x0303;s
leges illas seculares, quæ concedunt ma-
læ fidei possessori ius & dominium, nō esse
antiquatas, & abrogatas, imoverò nō posse
abrogari à Pōtificibus. Sic habet glossa in al
legata regula. Eam etiam refert glossa in al-
legato cap. finali. de præscriptionibus. Et nō
nulli Iurisperiti: quanuis non adeo commu
niter, tamen quantum ad aliquas actiones
sequ&#x0169;tur hanc sententiam. Quos refert Co-
uarruu. in relect. super regul. possessor. part.
2. §. 11. &#x00B6; Secunda sente&#x0303;tia est Adriani quod
libeto. 6. artic. 3. dicentis illas leges seculares
esse iustas, non tamen conferre ius in con-
scientia rei possessæ: sed tantum denegare
actionem vero domino, vt post exactum il
lud tempus lege definit&#x0169;, posset res suas pe-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0184.jpg/>
@@1@<SE184>De ratione transferendi dominium. 167
<duolan 2><-P>tere à possessore coram iudice: exempl&#x0169; est
in legibus quas paulò antea dicebamus de-
negare actionem decepto intra dimidium.
Altero modo inuenitur sententia eiusdem
Adriani in. 4. in. q. de præscriptione dice&#x0303;tis,
prædictas leges habere loc&#x0169; in conscientia,
quādo possessor, licet habeat scie&#x0303;tiā se possi-
dere alien&#x0169;, tamen ex aliqua iusta causa nō
restituit, & verus dñs est negligens in repe-
tenda re sua. Sed abrogatæ, inquit, sunt illæ
leges à Summis Pontificibus: quoties is, qui
possidet nō excusatur, à restituendo ex ali-
qua iusta causa, & verus dñs non est negli-
gens in repetendo. Hanc sententiā, sequun-
tur multi iurisperitor&#x0169;, quos refert Couar-
ruu. vbi supra. &#x00B6; Tertia sententia est quorun
dā asserenti&#x0169;, nō modo leges illas seculares,
ver&#x0169; etiā Pontificias quę cōcedunt possesso
ri bonæ fidei c&#x0169; reliquis conditionibus pos-
sessionem: nō tamen ferre ius in cōscientia.
Ita tenent multi Iurisperiti: quos refert Syl-
uester verb. præscriptio. 1. §. 13. & Couar. 3.
par. relect. allegatæ. §. 2. Hos sequitur sum-
ma Rosella in verb. præscriptio.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Me
rito Summi Pontifices abrogarunt le-
ges illas, quæ concedebant domini&#x0169; posses-
sori malæ fidei tanquam iniquas, & contra
ius naturæ. Explicatur conclusio. Non mo-
do volumus dicere, &#xA759; nunquam istæ leges
ante abrogationem contulerint ius & domi
nium: verùm etiam quòd erant iniquæ quā
tùm ad hoc quòd negabant, actionem pe-
tendi vero domino contra possessorem ma
læ fidei. Probatur cōclusio. Ratione desum-
pta ex Innocentio III. in allegato loco cap.
finali. Omnis constitutio quæ sine peccato
mortali obseruari non potest, derogāda est:
sed supradictæ leges non poterant sine pec-
cato mortali obseruari, ergo. Probatur tame&#x0303;
à nobis Minor, ostendendo eas leges, esse
iniquas, ac subinde non posse sine mortali
obseruari. Primò. Tota æquitas legis desu-
mitur ex bono publico, & cōmuni ad quod
lex ordinatur: sed illæ constitutiones erant
in magnā perniciem boni publici. Etenim
quisque præsumeret occupare res alienas, si
posset: vt post aliquod tempus haberet do-
minium illarum, & à iudice defenderetur
contra verum dominum. Secundo proba-<-P>@@

<-P>tur minor, lex quæ fouet mortalia peccata,
non potest sine mortali obseruari: sed istæ
leges fouebant mortalia peccata, videlicet,
possidere contra cōscientiam propriā rem
alienam, ergo. Vltimò probatur illa minor.
Contra ius naturæ est &#xA759; fur eo &#xA759; est in mo-
ra restituendi comparet sibi dominium cir-
ca rem furtiuā, aut quòd ea de causa defen-
datur à iudice in possessione: sed hæ leges
seculares concedebant furibus dominia ob
istam causam & defendebant eos in posses-
sione, ergo iniquæ erant.</P>
<P>  Secunda conclusio. Præscriptio seu vsu-
capio perfecta illis conditionibus, quas ius
Pontificium exposcit, confert verum ius &
domini&#x0169; in conscientia rei possessę, etiam si
post transactum tempus legibus definitum,
sciat rem illam fuisse alienā. Conclusio hæc
asseritur à Iurisperitis omnibus ferè, in alle-
gatis locis: & à Theologis. Et probatur ra-
tione manifesta. Leges iustę & sanctæ, sicut
impedire possunt translationem dominij in
alios, inuitis proprijs dominis: ita possunt
transferre dominia in alios inuitis proprijs
dominis, quando expedierit ad bonum cō-
mune: sed expedit maximè ad bonum com
mune, vt præscriptio seu vsucapio perfecta
iuxta leges Pontificias, conferant verum ius
in conscientia, ergo. Minor patet ex finibus
harum legum, quorum vnus & potissimus
est, ne rerum dominia tanto tempore ma-
neant incerta: quoniā aliàs illi qui possident
res negligerent illas, & non curarent timen
tes, ne quando & post longum tempus, veri
domini eas repetere&#x0303;t. De hoc fine proximo
& potissimo agitur in. l. 1. ff. de vsucapionib.
& in cap. vigilanti. citato. & 16. q. 3. §. potest.
Secundus item finis, scilicet minuere lites,
non est parum vtilis bono publico, de quo
fine Cicero in oratione pro Cæcina inquit:
Vsucapio est finis solicitudinis ac periculi li
tium. &#x00B6; Ad argumenta vero primo loco po
sita, quę procedunt contra primam con-
clusionem respondetur. Et quidem ad pri-
mum responsum est ibidem. Ad replicam
verò seu instantiam positam in secundo ar-
gumento ex. l. Caroli Quinti. Respōdetur,
illa lege non concedi dominium stipendij
illis dominis, qui non soluerint toto trie&#x0303;nio
si habuerint malam fidem: sed cōcedit duo.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0185.jpg/>
@@1@<SE185>168 Præambulum. Ad Quæst. LXII.
<duolan 2><-P>Alterum est, quòd in casu dubio pron&#x0169;tian
da est sente&#x0303;tia pro dominis contra famulos
transacto triennio. Alterum est, quòd c&#x0169; fue
rit res certa quòd dominus mala fide posse-
derit, non continuo sit parata executio con-
tra illum: sed admittatur ad probatione&#x0303;. Ita
intelligit legem Couar. sup. par. 2. §. 11. sed
melius respondetur, quòd non datur actio
in iudicio famulis. Ad capitulum vero pri-
mum de præscriptionibus respondetur, le-
gem illam, non concedere Episcopo domi
nium illius partis alienæ di&#x0153;cesis propriè
loquendo, titulo præscriptionis: sed potius
in p&#x0153;nam culpæ proprij Episcopi: qui toto
illo triennio neglexit procurare filios suos
nouiter conuersos ad fidem. Et in huius de-
licti p&#x0153;nam priuatur illo dominio, & con-
fertur illud dominium & iurisdictio Eccle-
siastica, ei qui conuertit infideles ad fidem.
Lex autem de præscriptione nō respicit po
tissimum culpam proprij domini, neq; in-
fert illi p&#x0153;nam vt ostendimus cum agere-
mus de fine legis huius. Ad cōfirmationem
respondetur rempublicam ciuilem esse qui
dem secundum se & in ordine ad suum fine&#x0303;
perfectam, cæterùm subijci omnino reipu-
blicæ spirituali in ordine ad spiritualem fi-
nem. Et idcirco cùm contra spiritualem fine&#x0303;
aliquid statuit ciuilis potestas, potest tale sta
tutum abrogari ab spirituali principe. Imo
potest Princeps spiritualis, si expediat bono
spirituali, Principes ipsos seculares & legisla
tores antiquos deponere, & nouos creare.</P>
<P>  Ad argumenta vero secundæ partis quæ
procedunt contra secundam conclusionem
respondetur. Ad primum respondetur: post
exactum tempus ad præscribe&#x0303;dum legibus
definitum, iam esse certam scientiā in pos-
sessore habente conditiones legis ad præscri
bendum, &#xA759; talis res possessa, sit propria, etiā
si certò sciat, &#xA759; olim fuerit aliena. Non secus
atq; is qui emit rem aliquam, quanuis certò
sciat eam rem fuisse alienā ante emptione&#x0303;:
post emptione&#x0303; verò certò scit esse propriā,
sed tempore ipso (quod legibus requiritur,
ad præscribend&#x0169;) decurrente: requiritur ea
scientia & bona fides in possessore, vt scili-
cet, non sciat eam esse alienam. Ad secund&#x0169;
respōdetur &#xA759; primus finis sine dubio habet
locum & in foro exteriori & in interiori.<-P>@@

<-P>Secundus verò finis, quanuis in exteriori tā
tum foro procedat, quantùm ad litium de-
crementum & diminutionem: tamen con-
fert ius in cōscientia. Etenim pax in interio-
ri foro, & est magnum bonum public&#x0169;: ac
subinde lex quæ respicit talem finem, iusta
est & cōferre potest ius in foro interiori cō
scientię. &#x00B6; Tertius vero finis est nimi&#x0169; remo
tus & parum aut certè nullo pacto intentus
à lege, sed permissus tant&#x0169;: & idcirco siue ve
rus dñs negligens fuerit, siue diligens, in re
sua inquirenda, possessor habens legis con-
ditiones præscribit seu vsucapit illā. Ad ter-
tium copiose respōdebimus. q. 67. pro n&#x0169;c
verò respōdeo negādo cōsequentiā: quoniā
leges illæ de venditione latæ sunt tant&#x0169; per-
missiuè. Leges autem de præscriptione, sunt
præceptiuæ. Leges autem præceptiuæ diffe
r&#x0169;t à permissiuis, quia illæ cōfer&#x0169;t ius in cō-
scientia, istæ verò non. Sed argumentabitur
quispiā ex hisce dictis cōtra primā cōclusio-
ne&#x0303;. Leges illæ de venditione iustè potuer&#x0169;t
permittere, &#xA759; nō daretur actio in foro exte-
riori decepto intra dimidi&#x0169; cōtra e&#x0169; qui de
ceperat. Ergo leges ciuiles iustè potuerunt
permittere, &#xA759; vero dño non daretur actio
contra possessore&#x0303; malæ fidei, post transact&#x0169;
te&#x0303;pus legibus præstit&#x0169;. Ad hoc respōdeo ne
gando cōsequentiā: quoniā in deceptione ci
tra dimidium fuit voluntarius aliquo pacto
deceptus, neq; datur occasio per leges illas
ad decipiend&#x0169;, neq; ad alienas res occupan
dum. Cæter&#x0169; in malæ fidei possessore verus
dñs nō est voluntarius vllo pacto: & per le-
ges permittentes ne daretur actio in foro ex
teriori, dabatur fomentum, & occasio ma-
gna ad occupandas res alienas & possiden-
das per iniquitatem.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbi&#x0169; aliud est cōsequens pro intelli-
gentia sec&#x0169;dæ cōclusionis in præcede&#x0303;
ti dubio, quæ nā sint requisitæ cōditiones ad
perfectā iure humano præscriptionem. Pro
cuius dubij intelligentia, sit cōclusio vnica.
Quatuor sunt numero cōditiones requisitę
ad præscribend&#x0169; iure Pōtificio. Prima cōdi
tio est. Vera & propria possessio rei præscri
bendæ. Propter huius cōditionis defectum
monachus nō potest rem aliquā præscribe-
re: quoniā non potest habere possessione&#x0303; &
proprietatem illius. Item laici non possunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0186.jpg/>
@@1@<SE186>De ratione transferendi dominium. 169
<duolan 2><-P>præscribere rem aliquam spiritualem. Se-
cunda conditio est continuatio huius pos-
sessionis toto tempore legibus præstituto.
Itaq; si tempus illud interr um patur in possi
dendo non præscribit possessor. Tertia con
ditio est bona fides, hoc est, conscientia &#xA759;
illa res quam possidet nō sit aliena. Etenim
fides in præsentia accipitur pro existimatio
ne, qua quis existimat rem aliquam quam
possidet esse propriam: quæ tertia conditio
magni mo menti est in præsentia, & expli-
canda inferius copiosius. Quarta conditio
est titulus ad possidendum. Potest autem ti
tulus iste esse triplex, naturalis, aut legiti-
mus, aut denique lege præsumptus. Natura
lis titulus est ille qui positus est in ipsa rer&#x0169;
natura, & veritate rei. Legitimus titulus est
ille, qui si consulamus leges, dominium cō-
fert: quanuis reuera præsupponat aliquid
falsum. Denique titulus lege præsumptus
est ille, vt nomen præ se fert, qui lege præsu
mitur, iudicis sententia. V. g. qui innititur
rei veritati & veræ testium depositioni, &
iuris scientiæ. Cæterùm iudicis sente&#x0303;tia quæ
fertur secundùm allegata & probata iuxta
leges ipsas, sed fundata in falsa præsumptio-
ne, in falsa videlicet testium depositione:
est titulus legitimus: quoniam est sec&#x0169;dùm
leges lata & contraria sententia est etiam
illegitima sententia. Sententia denique iudi
cis, quæ non est lata secundùm allegata &
probata, sed omnino contra leges, est titulus
lege præsumptus. Etenim lex præsumit sen
tentiam iudicis, quanuis aliàs iniqua sit, esse
iustam, imo præcipit eam mandari execu-
tioni, quandiu non reuocatur per superio-
rem. Ex his sequitur primò, quomodo di-
stingui possent inter se se titulus naturalis &
legitimus ex vna parte: & bona fides ex alte-
ra. Etenim si quispiam per sententiam iuxta
allegata & probata pronuntiatam, sed quæ
innititur falsæ testium depositioni, possi-
det rem aliquam, sciens tamen vitium il-
lud falsæ depositionis testium, citra du-
bium titulo legitimo possidebit, tamen nul-
lo pacto bona fide. Contra verò si possi-
deat per sententiam iniquam, tamen quam
ipse opinatur æquam: possidet manifestè
bona fide: non tamen possidet titulo legiti-
mo lege naturali. Rursus datur bona fides<-P>@@

<-P>sine titulo in eo, qui possidet rem triginta
annis vel quadraginta inani titulo: per que&#x0303;
res ad eum peruenerit & in eo est. Item qui
existimatrem quam possidet sibi donatam
à vero domino aut legatam, cùm tamen re
uera donata aut legata non fuerit. Item fi-
lius, qui succedit in bona paterna iure hæ-
reditario, credit tamen illa bona esse patris
tantum propter testimonium patris: bonā
fidem habet sine titulo. Sed tam circa con-
clusionem, quàm circa hoc corollarium
nota, bonam fidem esse multo magis ne-
cessariam ad pręscribendum, quàm titul&#x0169;:
vsque adeo vt sæpius detur præscriptio sine
titulo, nunquā tamen sine bona fide. Exem
plum est in pręscriptione triginta vel qua-
draginta annorum. & in cap. placuit. §. po-
test. 16. quæstio. 3. Exemplum aliud est in
præscriptione immemoriali, & in præscri-
ptione centenaria contra Romanam Eccle
siam. De quibus legantur Iurisperiti in locis
allegatis. Titulus ergo requiritur semper,
tantùm in præscriptionibus vsitati tempo-
ris decem aut viginti annorum.</P>
<P>  Sequitur secundo, &#xA759; hæres latronis, qui
bona fide succedit in defuncti hæreditate&#x0303;,
non habet titulum aliquem ad præscriben-
dum. Hoc corollari&#x0169; est contra M. Soto in
allegato loco. Cæter&#x0169; est res cōstitutissima
in iure, & cōmunis apud vtriusq; Iurisperi-
tos, & certum est &#xA759; non habet titulum natu
ralem. Quòd vero non habeat titulum etiā
lege pręsumptum, probatur. Leges de præ-
scriptione expresse asserunt e&#x0169; non esse titu
lum alique&#x0303;, ergo nō est titulus lege pręsum
ptus. Antecedens probatur in. l. c&#x0169; hæres. ff.
de diuersis tempor&#x0169; præscriptionibus. & in
l. vltima. C. corā de vsucapionib. Verum est
tamen &#xA759; talis hęres spatio triginta vel qua-
draginta annorum, poterit res has legitimè
pręscribere, quoniā vt paulo antea diceba-
mus, ad pręscriptione&#x0303; istā longissimi tem-
poris non requiritur titulus: & hoc habetur
vt probabilior opinio apud Iurisperitos. Se-
quitur tertiò, &#xA759; qui emit à latrone re&#x0303; furtiuā
similiter nō habet titul&#x0169; ad pręscribe&#x0303;d&#x0169;, ne-
que reuera pręscribit vsitato te&#x0303;pore sed so-
l&#x0169; pręscriptione longissimi te&#x0303;poris triginta
vel quadraginta annorum: hoc habetur in
§. quod autem. & §. furtiuæ. Instituta de vsu<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0187.jpg/>
@@1@<SE187>170 Præambulum Ad Quæst. LXII.
<duolan 2><-P>capionibus. vbi dicitur furtiuæ res, & quæ
vi possessæ sunt, etiam si lōgo tempore pos-
sessæ fuerint, vsucapi non possunt, sed intel-
ligendum est hoc de vsucapione vsitati tem
poris, nam de ea quæ longissimi temporis
est contrari&#x0169; colligitur ex. l. omnes. C. de
præscriptione triginta vel quadraginta an-
nor&#x0169;. & ex. l. si aliena. ff. de vsucapionibus.
Hoc item corollarium est contra Sot&#x0169; vbi
supra. Cæterum tam hæres latronis, quàm
qui ab illo rem quampiam emit, si bona fi-
de possideant, præscribunt & vsucapi&#x0169;t, fru
ctus rei possessæ etiā vsitato tempore. Hoc
habetur in. l. bonæ fidei. ff. de acquirendo re
rum dominio. vbi dicitur. Illi qui non pos-
sunt vsucapere propter rei vitium, fructus
suos faciunt. Idem habetur in. l. si aliena. §.
Scæuola. ff. de vsucapionibus. Itaque si pa-
ter furatus est vrbem aliquam: filius hæres
illius non potest præscribere vrbe&#x0303;, nisi spa-
tio longissimi temporis. Cæterum fructus
vrbis vsitato tempore vsucapit. Vide Sylue
strum verb. præscriptio. 1. & 2. §. 8. & 12. &
Couar. in allegata relectione. par. 2. §. 9.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium vltimum est pro intelligen-
tia præcedentium. Vtrùm bona fides
necessaria ad præscribendum patiatur sec&#x0169;
hæsitationem & dubi&#x0169;. Videtur vera pars
affirmatiua. Primo ex cap. vltim. de præscri
ptionibus. Ex quo loco desumimus gemi-
nam argumentationem. Alteram quidem
ex conclusione ipsa, & ex ratione illius. Pon
tifex siquidem ibi definit necessariam esse
bonam fidem ad præscribendum, & non
sufficere malam: quoniam possidere mala
fide est peccatum mortale. Tunc sic. Qui
possidet rem aliquam cum hæsitatione &
dubio sit ne propria, sed eo animo vt quan-
dosciuerit esse alienam, donet eam vero do
mino, non peccat mortaliter: quoniam me
lior est possidentis conditio, ergo ille talis
habet bonam fidem necessariam ad pręscri
bendum simul cum dubio. Item argumen-
tum desumimus ex corollario quod Ponti
fex colligit in eodem cap. Oportet vt qui
præscribit nulla temporis parte habeat con-
scientiam rei alienæ. Tunc sic. Qui dubitat
sit ne res quam possidet aliena, non habet
conscientiam rei alienæ, ergo ille talis habet
bonam fidem. Probatur antecedens. Du-<-P>@@

<-P>bium seu hæsitatio non est assensus, aut dis-
sensus in alteram partem, ergo non habet
conscientiam rei alienæ.</P>
<P>  In oppositum est: Quia qui cum dubio
& hæsitatione possidet rem tanquam pro-
priam, peccat mortaliter: ergo cum dubio
non potest habere bonam fidem ad præ-
scribendum. Antecedens probatur. Expo-
nit se ille talis periculo retinendi rem alie-
nam, quanuis habeat animum reddendi il-
lam vero domino cum sciuerit esse alienā.
At vero qui amat periculum peribit in illo,
Ecclesiast. 3.</P>
<P>  In hoc dubio est prima sente&#x0303;tia quorun-
dam asserentium quòd dubium istud non
tollit bonam fidem. Ita asserit gloss. in cap.
finali de præscriptionibus. & cap. si diligen-
ti. eodem titulo. & Panormitanus, quem se-
quuntur multi Iurisperiti, est in eadem sen-
tentia.</P>
<P>  Secunda sententia est Adriani in mate-
ria de restitutione, quæst. de præscriptione
in. 4. Sententiarum: & in quodlibeto. 2. di-
centis, eum qui habet dubium sit ne res pro
pria, non posse sine peccato mortali posside
re illam tanquam propriam, ac subindenec
præscribere posse: debere tamen seruare il-
lam vero domino, & adhibere diligentiam
ad eum inquirendum. Quòd si hoc faciat,
præscribit etiam cum dubio illo. Adriani ra
tio est, quoniam si possideat tanquam pro-
prium peccat mortaliter: vt dicebamus in
argumento in oppositum. Si autem seruat
eam vero domino non peccat mortaliter.</P>
<P>  Tertia sententia est media inter has ex-
tremas. Eum qui dubitat posse quide&#x0303; possi-
dere illam rem tanquam propriam, debere
tame&#x0303; pro qualitate dubij partem restituere,
aut illi, cuius dubitat sit ne res illa, aut certè
pauperibus, si post factam diligentiam ve-
rum dominum non inuenerit: si manet du-
bius adhuc post diligentiam factam. Cæte-
rum inquit, quòd eiusmodi dubium inter-
rumpit præscriptionem. &#x00B6; Quarta sente&#x0303;tia
item media inter has sententias explicatur
sequentibus cōclusionibus. Prima cōclusio.
Qui dubitat probabiliter, An res sit aliena,
non habet bonā fide&#x0303;. Probatur primo, quia
dubi&#x0169; verisimile & probabile est medi&#x0169; in
ter bonā, & malā fide&#x0303;, sicut pallid&#x0169; est me-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0188.jpg/>
@@1@<SE188>De ratione transferendi dominium. 171
<duolan 2><-P>dium, inter album, & nigrum. Probatur se-
cundò, quòd non sit bona fides ex. l. 48. ff.
de acquir. rerum domin. vbi dicitur, Bonæ
sidei, & indubiæ possessor. En distinguitur
manifeste bona fides contra dubiam. Sec&#x0169;-
do probatur. Bona fides in vniuersis alijs
materijs nō patitur secum hæsitationem &
dubium, ergo nec in ista materia. Antece-
dens probatur inductione. Si quis dubitet,
An hodiernus dies sit dies ieiunij nō habet
bonam fidem, vt vescatur carnibus. Etenim
si cum illa hæsitatione vesceretur carnibus,
peccaret mortaliter: si autem c&#x0169; bona fide
illis vescatur nō peccat mortaliter. Idem est
in vniuersis alijs. Quartò. Si dubium esset
bona fides, sufficeret ad incipiendā præscri-
ptionem: at hoc consequens est falsum iux-
ta omnium tam Iurisperitorum, quā Theo
logorum sententiam, ergo & antecedens.</P>
<P>  Secunda conclusio. Qui c&#x0169; dubio verisi
mili, sit ne res propria vel aliena possidet,
adhibet autem diligentiam ad inquirendā
veritatem rei: si dubi&#x0169; sit æquale pro vtraq;
parte, iustè possidet rem totam integram. Si
vero dubium nō sit æquale, sed inchnet ma
gis in alterius fauorem, tenetur qui possidet
pro qualitate dubij parte&#x0303; restituere. Prima
pars probatur ex regulis iuris vulgatis. In pa
ri delicto & causa melior est possidentis cō
ditio. C&#x0169; iura parti&#x0169; sunt obscura, reo fauen
dum est potiùs quam actori. Secundò pro-
batur. Si iudex per sententiā applicaret illā
rem totam possessori, ille iuste totā posside
ret: quanuis adhuc maneret dubium specu-
latiuum æquale pro vtraque parte, ergo. Cō
sequentia probatur, quoniā iudicis senten-
tia quæ non fundatur in falsa præsumptio-
ne, nō magis confert ius in cōscientia post-
quam pronuntiata est, quàm antea. Secun-
da pars probatur. In tali casu nō est par cau-
sa possidentis & non possidentis, sed melior
non possidentis, ergo non est mirum quòd
tunc faueamus magis non possidenti. Sec&#x0169;-
dò probatur. Si dubium illud ita attenuare-
tur pro parte illius qui possidet, vt nulla ma
neret verisimilitudo pro illius parte, sine
dubio ille teneretur restituere totam rem
integram alteri, ergo quando attenuatur in
illo gradu, vt videlicet, quanuis aliqua sit ve
risimilitudo pro illius qui possidet parte, est<-P>@@

<-P>tamen maior pro alterius parte, tenebitur
pro rata portione aliquid alteri refundere
vel restituere.</P>
<P>  Tertia conclusio. Post adhibitam suffi-
cientem diligentiam ad inquirendum ver&#x0169;
rei dominum, is qui possidet inchoat præ-
scriptionem ab eo temporis puncto quo eā
dilige&#x0303;tiam adhibuit: etiamsi adhuc maneat
dubius speculatiuè. Probatur primò. Ad in-
choandam præscriptionem, sufficit simul
cum possessione & reliquis conditionibus
bona fides humana. Sed post adhibitā suffi-
cientem dilige&#x0303;tiam possessor iste habet bo-
nam fidem humanam, ergo incipit præscri
bere ab eo puncto temporis. Probatur mi-
nor. Ille possessor est certus practicè & mo-
raliter, quòd illa res est propria, ergo habet
bonam fidem humanam. Antecedens pro-
batur, quoniam in moralibus non est effla-
gitandum mathematicum iustum. Secun-
do probatur conclusio. Ex fine legum quæ
sunt de præscriptione latæ, qui finis frustra-
retur certè, nisi is possessor præscriberet.
Quod sic probatur. Finis legum, quæ de
præscriptione latæ sunt, est ne rerum domi-
nia incerta sint longo tempore: at nisi hic
possessor præscriberet: perpetuò rei illius
quam possidet, dominium maneret incer-
tum, ergo &c. Minor probatur. Siquidem
possessor ille cum eodem dubio, transfun-
deret rem illam in suos hæredes, & illius hę
redes in suos. Tertio probatur. Si iudex per
sententiam applicaret rem illam possidenti
sine dubio à tempore pronuntiatæ sente&#x0303;tiæ
possessor inchoaret præscriptionem, etiāsi
adhuc maneret dubius speculatiuè: sed ad
quietandam conscientiam & bonam fidem
habendam, tam sufficit diligentia adhibita,
quàm iudicis sententia, ergo.</P>
<P>  Quarta conclusio. Dubium verisimile
& probabile antequam adhibita sit sufficie&#x0303;s
diligentia, non sufficit ad inchoandam præ-
scriptionem: Cæterum si superueniat præ-
scriptioni, quæ bona fide inchoata erat, non
interrumpit illam. Prima pars est commu-
nis concessio omnium Theologorum &
Iurisperitorum, & ex capitulis requirenti-
bus bonā fide&#x0303; ad præscribend&#x0169; patet. Sec&#x0169;
da pars est cōis omnibus Iurisperitis quos
refert & sequitur Syluester, verbo, præscri-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0189.jpg/>
@@1@<SE189>172 Quæst. LXII. De Jure. Artic. I.
<duolan 2><-P>ptio. 2. §. 3. & copiosiùs hoc disserit Episco-
pus Segouiensis par. 2. §. 7. in regula posses-
sor. Quanuis hæc pars sit contra Adrianum
& Soto & alios Theologos. Probatur aute&#x0303;
hæc pars. De facto in exteriori foro pronun
tiaretur sententia pro eo possessore qui bo-
na fide incepisset præscriptionem quanuis
postea dubitaret: sed sententia in foro exte-
riori pronuntiata quæ non innititur falsæ
præsumptioni confert ius in conscientia, er-
go præscribit. Maior patet, quoniam omnes
Iurisperiti sunt in ea sententia, quòd ille præ
scribat, Iurisperiti autem sunt iudices pro-
nuntiantes sententiam in foro exteriori. Cō
firmatur, sententia quæ in foro exteriori iux
ta omnium Iurisperitorum sententiam pro
nuntiatur, non est iniusta. Alioquin semper
tribunal exterius erraret, sententiam pron&#x0169;
tiando in huiusmodi causa, ergo talis senten
tia confert ius. Secundò probatur hæc pars
argumento in principio huius dubij facto
pro parte affirmatiua ex cap. fin. de præscri-
ptionibus. Et confirmatur ex cap. si virgo.
34. quæst. 2. ex regul. 2. de regulis iuris. in 6.
quæ sic habet: possessor malę fidei tempore
non præscribit. In his siquidem capitulis ad
inchoandam præscriptionem exigitur bo-
na fides. Cæterùm ad eam continendā tan-
tùm, exigitur, quòd absit mala fides & scien
tia rei alienæ: qui vero dubitat sit ne res sua,
non habet malam fidem, vt ostendimus cō
clusione. 1. Vltimò probatur hæc eade&#x0303; pars
ex cap. inquisitioni. & ex cap. dominus. de
secundis nuptijs. vbi f&#x0153;mina quæ nupsit se-
cundo viro bona fide, priore viuo, iubetur
reddere debitum secundo viro, etiam si du-
bium postea superuenerit, ergo multo ma-
gis in nostro casu, qui sic dubitat poterit cō-
tinuare præscriptionem: si adhibet sufficien
tem diligentiam.</P>
<P>  Sed contra hanc cōclusionem arguitur.
Per litis contestationem in exteriori foro
interrumpitur præscriptio bona fide inchoa
ta, sed litis contestatio solum facit conscien-
tiam dubiam, ergo dubium solum sufficit
ad interrum pendam præscriptionem. Re-
pondetur ad hoc, in casu isto non interrum
pi præscriptionem propter solum dubium,
quod oritur ex litis contestatione, hoc est,
ex petitione veri domini: sed quia iura so-<-P>@@

<-P>lum volunt fauere possessori pacifico. Cæte
rum quando dubium aliunde oritur: pos-
sessor est pacificus, ac subinde præscribit.
Ad argumenta vero partis affirmatiuæ, qua
tenus aduersantur secundæ conclusioni, &
primæ parti conclusionis vltimæ: patet ex
ipsis conclusionibus. Respondetur enim
Pontificem in hoc capite vocare peccatum
mortale, siue eam conscientiam quæ forma
liter peccatum est & mala fides, siue certè
eam quæ causaret peccatum mortale: nisi
adhibeatur diligentia ad inquirendum ve-
rum dominum. Et hæc posterior non est
sufficiens ad incipiendam præscriptionem,
bene tamen ad continuandam. Vt indicæ
(quantum videtur aperte) ipse Pontifex in
corollario quod inde infert. Ad argumen-
tum in oppositum respondetur, nulli omni
no periculo peccati exponere seipsum, qui
cum dubio verisimili iuxta definita in no-
stris conclusionibus possidet rem alienam,
etiam tanquam propriam. Hæc dicta sint
de materia de Dominio.</P>
<Z><A+1>QVÆSTIO LXII.
De Restitutione.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de restitutione. Et circa hoc
quæruntur octo.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm restitutio sit actus iusti-
tiæ commutatiuæ.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic procedi-<marginalia>Infr. ar. 2.|& 5. corp.</marginalia>
tur. Videtur, quòd resti-
tutio non sit actus iusti-
tiæ commutatiuæ: iustitia enim re-
spicit rationem debiti. Sed sicut do
natio potest esse eius quod non de-
betur, ita etiam & restitutio. Ergo
restitutio non est actus alicuius par
tis iustitiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Illud quod iā tran
sijt, & non est, restitui non potest.</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0190.jpg/>
@@1@<SE190>Quæst. LXII. De Jure. Artic. I. 174
<duolan 2><-P><A+1>Sed iustitia & iniustitia sunt circa
quasdā actiones & passiones, quæ
non manent, sed transeunt. Ergo
restitutio non videtur esse actus ali
cuius partis iustitiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Pręterea. Restitutio est quasi
quædam recompe&#x0303;satio eius, quod
subtractum est. Sed aliquid potest
homini subtrahi non sol&#x0169; in com-
mutatione, sed etiam in distribu-
tione, puta cùm aliquis distribue&#x0303;s,
minus dat alicui quàm debeat ha-
bere. Ergo restitutio non magis est
actus commutatiuæ iustitiæ quàm
distributiuæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra. Restitutio ablatio
ni opponitur. Sed ablatio rei alie-
næ est actus iniustitiæ circa commu
tationes. Ergo restitutio eius est
actus iustitiæ, quæ est in commuta-
tionibus directiua.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd restituere nihil aliud esse vi-
detur, quàm iteratò aliquem statue
re in possessionem, vel domini&#x0169; rei
suæ. Et ita in restitutione attendi-
tur æqualitas iustitiæ secundùm re-
compensationem rei ad rem: quod
pertinet ad iustitiam commutati-
uam. Et ideo restitutio est actus cō-
mutatiuæ iustitiæ, quando scilicet
res vnius ab alio habetur, vel per
voluntatem eius, sicut in mutuo,
vel deposito: vel contra vol&#x0169;tatem
eius, sicut in rapina vel furto.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
illud quod alteri non debetur, non
est, propriè loquendo, eius, etsi ali-
quando eius fuerit. Et ideo magis
videtur esse noua donatio, quàm re
stitutio, c&#x0169; quis alteri reddit quod</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ei non debetur. Habet tamen ali-
quam similitudinem restitutionis:
quia res materialiter eadem est: nō
tamen est eadem secundùm forma
lem rationem, quam respicit iusti-
tia, quod est esse suum alicuius. Vn
de nec propriè restitutio dicitur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicend&#x0169;, quòd
nomen restitutionis, inquant&#x0169; im-
portat iterationem quandā, suppo
nit rei identitatem. Et ideo secun-
dùm primam impositionem nomi
nis, restitutio videtur loc&#x0169; habere
præcipuè in rebus exterioribus,
quæ manentes eædem, & secund&#x0169;
substantiam, & secundùm ius do-
minij ab vno possunt ad ali&#x0169; deue-
nire. Sed sicut ab huiusmodi rebus
nomen cōmutationis translat&#x0169; est
ad actiones vel passiones, quę perti
nent ad reuerentiam vel iniuriam
alicuius personæ, seu nocume&#x0303;tum
vel profectum: ita etiam nomen re
stitutionis ad hoc de riuatur: quæ li
cet realiter non maneat, tamen ma
net in effectu vel corporali, puta
c&#x0169; ex percussione læditur corpus:
Vel qui est in opinione hominum:
sicut cùm aliquis verbo opprobrio
so remanet infamatus, vel etiā mi-
noratus in suo honore.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicend&#x0169;, &#xA759; recom
pensatio, quam facit distribuens ei,
cui dedit minus, quàm debuit, fit
per comparationem rei ad rem: vt
si quāto minus habuit quā debuit,
tanto plus ei detur. Et ideo iam per
tinet ad iustitiam commutatiuam.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio prima est affirmatiua. Ra-
tio breuiter est, quia restitutio impor<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0191.jpg/>
@@1@<SE191>174 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>tat recompensationem rei ad rem secund&#x0169;
æqualitatem. &#x00B6; Secunda cōclusio. Notetur
in solutione ad primum. Restitutio propriè
loquendo importat rationem debiti. &#x00B6; Ter
tia conclusio. Notetur in solutione ad secun
dum. Restitutio etiamsi secundùm primæ-
uam significatione&#x0303; habeat loc&#x0169; pręcipuum
in rebus exterioribus, tamen transfertur ad
actiones vel passiones, quæ pertinent ad in-
iuriam vel reuerentiam personæ. &#x00B6; Quarta
conclusio. Recompensatio quam facit di-
stribuens ei cui dedit minus quam debet, fit
per recompensationem rei ad rem, & perti
net ad iustitiam commutatiuam.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>M</INI2>Ateria hæc de restitutione grauissi-
ma est, & Theologo valde necessa-
ria ad decidendas difficultates quæ quoti-
die in humano conuictu se se offerunt. Dis-
serunt Theologi de restitutione in. 4. Sen-
tentiarum dist. 15. vbi Magister agit de ter-
tia parte p&#x0153;nitentiæ, quæ dicitur operis sa-
tisfactio. Summistæ verò in verbo restitu-
tio. inter quos specialiter videatur Caietan.
Adrian. in 4. in materia de restitutione. &
& Ioan. de Medina in codice de restitutio-
ne. Magist. Soto li. 4. de iust. & iur. q. 6. & 7.</P>
<P>  Nos autem in hoc tractatu stylo quide&#x0303;
breui sed compendioso curabimus vniuer-
salium & particularium difficultatum con-
fusionem distinguere & decidere, ita vt ni-
hil necessarium prætermittamus.</P>
<P><INI2>A</INI2>Nte omnia de vocabulo, restitutio,
sciendum est, esse Ciceronianum sed
in significatione vniuersaliore, ita vt idem
sit restituere atque reddere siue ex iustitia
hoc fiat, siue ex liberalitate, siue alio modo.
Et hoc modo dicitur quis restitutus in pri-
stinam salutem beneficio medicinæ, & in
pristinam dignitatem opera amici. At vero
Theologi de iustitia disputantes strictiùs
vtuntur hac voce: vt significet act&#x0169; iustitiæ
commutatiuæ, quo reparatur iniuria, siue in
bonis honoris, siue in bonis corporis, siue in
bonis spiritualibus. Quibusdātamen Theo
logis placet distinguere, vt restitutio pro-
prie sit bonor&#x0169; fortunæ, satisfactio verò sit
recompensatio facta pro iniuria circa perso
nam. Nihilominus frequentissime vtrunq;<-P>@@

<-P>vocabulum pro altero vsurpatur. Ver&#x0169; est
tamen, &#xA759; satisfactio specialiter dicitur, quan
do quis per actum p&#x0153;nitentiæ Deo satisfa-
cit, non tamen ita proprie dicetur restitutio:
quia reuera Deus non patitur aliquod detri
mentum nostris offensis, & ideo restitutio
quæ est actus iustitiæ commutatiuæ nō po
test dici proprièin ordine ad Deum. Et ta-
men inter Deum & hominem solum poni
tur ex parte Dei iustitia distributiua: ex par-
te vero nostra ponitur p&#x0153;nitentia quæ est
specialis virtus & pars potentialis iustitiæ,
quatenus homo per contritionem nititur sa
tisfacere Deo pro offensa commissa contra
eum. Dicitur etiā satisfactio tertia pars p&#x0153;-
nitentiæ, sec&#x0169;dùm &#xA759; homo facit aliqua ope
ra, per quæ satisfacit &#xA753; p&#x0153;nis debitis in pur
gatorio. Hactenus de nomine, restitutio.</P>
<P>  Definitio vero quid rei talis colligitur à
D. Thoma. Restituere est iteratò alique&#x0303; sta
tuere in domini&#x0169; vel possessionem rei suæ.
Intelligitur autem nomine rei, omne illud
ad quod homo habet ius. Hæc definitio nō
indiget noua explicatione, suppositis quæ
diximus de dominio & possessione. Ex hac
definitione colligit D. Tho. principalem cō
clusionem huius articuli. Quæ quidem ab
omnibus recipitur: & quanuis sit controuer
sia inter Doctores, an violatio iustitiæ distri
butiuæ obliget ad restitutionem: tamen om
nes cōueniunt in hoc &#xA759; si illa violatio obli-
gat ad restitutione&#x0303;, talis restitutio pertinet
ad iustitiā commutatiuam. Vtrùm autem
talis violatio obliget ad restitutionem, di-
sputat Caietanus latè in hoc loco circa solu
tionem ad tertium. Sed nos opportunius
hanc difficultate&#x0303; definiemus quæst. seq. 63.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm sit necessarium ad salu-
te&#x0303;, quòd fiat restitutio eius quod
ablatum est.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic procedi<marginalia>4. d. 15. q.|1. art. 8. q.|2. Et quo-|lib. 12. ar-|tic. 2.</marginalia>
tur. Videtur, quòd non sit
necessari&#x0169; ad salutem, &#xA759;
fiat restitutio eius quod ablat&#x0169; est.
Quod em&#x0303; est impossibile, nō est de</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0192.jpg/>
@@1@<SE192>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 175
<duolan 2><-P><A+1>necessitate salutis. Sed aliquando
impossibile est restituere, id quod
est ablatum, puta cùm aliquis abstu
lit alicui membrum vel vitam. Er-
go non videtur esse de necessitate
salutis, quòd aliquis restituat quòd
alteri abstulit.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Committere ali-
quod peccatum non est de necessi
tate salutis: quia sic homo esset per-
plexus. Sed quandoque illud quod
aufertur, nō potest restitui sine pec
cato: puta cùm aliquis alicui famā
abstulit, verum dicendo. Ergo re-
stituere ablatum non est de necessi
tate salutis.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Quod factum est,
non potest fieri, vt factum non fue-
rit. Sed aliquando alicui aufertur
honor suæ personæ ex hoc ipso, &#xA759;
passus est ab aliquo iniustè eum vi-
tuperante. Ergo non potest sibi re-
stitui quod ablatum est. Et ita non
est de necessitate salutis restituere
ablatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Ille, qui impedit
aliquem ab aliquo bono conseque&#x0303;
do, videtur illud ei auferre: quia
quod modicum deest, quasi nihil
deesse videtur, vt Philosophus di-
cit in secundo <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. tex|tu 56. to-|mo. 2.</marginalia> Physic. Sed cùm
aliquis impedit aliquem vt non cō
sequatur præbe&#x0303;dam vel aliquid hu
iusmodi, non videtur quòd tenea-
tur ei ad restitutionem præbendæ:
quia quandoque non posset. Non
ergo restituere ablatum, est de ne-
cessitate salutis.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod August.
dicit in epistola ad <marginalia rendition="dagger">Epist. 54.|à medio il|lius. to. 2.</marginalia> Maced. 14. quæ
stion. 6. Si res aliena propter quam</A+1><-P>@@

<-P><A+1>peccatum est, reddi possit, & non<marginalia>Et habe-|cur 14. q.|6. cap. 51.|resaliena.</marginalia>
redditur, p&#x0153;nitentia nō agitur, sed
simulatur. Si aute&#x0303; veraciter agitur,
nō remittitur peccat&#x0169;, nisi restitua
tur ablat&#x0169;, si (vt dixi) restitui potest.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd restitutio, sicut dict&#x0169; <marginalia rendition="dagger">Arti. præ|cedenti.</marginalia> est, est
actus iustitiæ commutatiuæ, quæ
in quadam æqualitate consistit. Et
ideo restituere importat redditio-
nem illius rei, quę iniustè ablata est.
Sic enim per iteratam eius exhibi-
tionem æqualitas reparatur. Si ve-
rò iustè ablat&#x0169; sit, inæqualitas erit,
vt ei restituatur: quia iustitia in æ-
qualitate consistit. Cùm ergo con-
seruare iustitiam sit de necessitate
salutis, consequens est quòd resti-
tuere id quod iniustè ablatum est
alicui, sit de necessitate salutis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
in quibus nō potest recompensari
æquiualens, sufficit quòd ibi recō-
pe&#x0303;setur quod possibile est: sicut pa-
tet de honoribus qui sunt ad De&#x0169;
& ad parentes, vt Philosophus di-
cit <marginalia rendition="dagger">Lib. 8. ca.|vlt. nō pro|cul à fine,|tom. 5.</marginalia> in 8. Ethic. Et ideo quando id
quod est ablatum, non est restituibi
le per aliquid æquale, debet fieri re-
compensatio qualis possibilis est:
puta cùm aliquis alicui abstulit me&#x0303;
brum, debet ei recompensare vel
in pecunia, vel in aliquo hono-
re, considerata conditione vtrius-
que personæ, secundum arbitrium
boni viri.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
aliquis potest alicui famam triplici
ter auferre. Vno modo verum di-
ce&#x0303;do, & iustè: puta cùm aliquis cri-
men alicuius prodit ordine debito</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0193.jpg/>
@@1@<SE193>176 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>seruato, & tunc non tenetur ad re-
stitutionem famæ. Alio modo fal-
sum dicendo & iniustè, & tunc te-
netur restituere famam, confiten-
do se falsum dixisse. Tertio modo
verum dicendo, sed iniustè: puta
cùm aliquis prodit crimen alterius
contra ordinem debitum: & tunc
tenetur ad restitutione&#x0303; famæ quan
tum potest, sine mendacio tamen:
vtpotè quòd dicat se malè dixisse,
vel quòd iniustè eum diffamauerit.
Vel si non possit famam restituere,
debet ei aliter recompensare, sicut
& in alijs dictum <marginalia rendition="dagger">In solutio|ne. ad pri-|mum.</marginalia> est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
actio contumeliam inferentis non
potest fieri, vt non fuerit. Potest ta-
men fieri, vt eius effectus, scilicet
diminutio dignitatis personæ in
opinione hominum, reparetur per
exhibitionem reuerentiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, quòd
aliquis potest impedire aliquem ne
habeat præbendam, multipliciter.
Vno modo iustè, puta si intendens
honorem Dei, vel vtilita-em Eccle
siæ, procuret quòd detur alicui per
sonæ digniori: & tunc nullo modo
tenetur ad restitutionem, vel ad ali
quam recompensationem facien-
dam. Alio modo iniustè: putà si in-
tendat eius nocumentum, quem
impedit propter odium vel vindi-
ctā, aut aliquid huiusmodi: & tunc
si impedit ne præbenda detur di-
gno, consulens quòd non detur an
tequam sit firmatum quòd ei de-
tur, tenetur quidem ad aliquam re
compensationem pensatis condi-
tionibus personarum & negotij se-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>cundùm arbitrium sapientis: non
tamen tenetur ad æquale, quia illā
nondum fuerat adeptus, & poterat
multipliciter impediri. Si verò iam
firmatum sit quòd alicui detur præ
benda, & aliquis propter indebi-
tam causam procuret quòd reuoce
tur, idem est ac si iam habitam ei
auferret: & ideo tenetur ad restitu-
tionem æqualis, tamen secundùm
suam facultatem.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est. Restituereid quod iniu
stè ablatum est alicui, est de necessita
tesalutis. Ratio est, quia conseruare iustitiā
est de necessitate salutis.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primò circa conclusionem
articuli, an sit vera. Arguitur primò
pro parte negatiua. Qui retinet rem alienā
domino irrationabiliter inuito, non peccat:
sed quicunque dominus est irrationabili-
ter inuitus, si nolit rem suam detineri ab al-
tero qui illam accepit, ergo alter non tene-
tur restituere. Probatur minor. Quia vnus-
quisque ordine charitatis, tenetur magis dili
gere bonum spirituale proximi, quam bo-
na temporalia, ergo ex eodem ordine obli-
gatur, vt sit voluntarius quòd alter retineat
bona sua temporalia ne mortaliter peccet.</P>
<P>  Secundò. Si esset præceptum de restitu-
tione, contineretur in septimo præcepto De
calogi: Non furt&#x0169; facies, sed non contine-
tur in hoc, ergo. Probatur minor. Quia il-
lud præceptum est negatiuum, & proinde
obligat semper & pro semper, sed præcept&#x0169;
restituendi est affirmatiuum, quod non pro
semper obligat, sed pro tempore & loco, er
go non cōtinetur in illo septimo præcepto,
Non furtum facies.</P>
<P>  Tertiò. Si esset præceptum restituendi,
non solum obligaret restituere res iniustè
ablatas, sed etiam omnes res alienas etiam
iustè acceptas, v. g. si quis accepit mutuò re&#x0303;
alienam, vel etiam inuenit illam: at vero<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0194.jpg/>
@@1@<SE194>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 177
<duolan 2><-P>D. Tho. duntaxat inquit esse de necessitate
salutis restituere quod iniustè ablatum est,
ergo conclusio non satisfacit plene titulo
articuli. Imo adiungit D. Tho. quòd si ali-
quid iustè ablatum sit, inæqualitas erit ei re
stituere cui ablatum est.</P>
<P>  Fuerunt Græci quidam, vt refert Guido
Carmelita in lib. de hæresibus negantes, re-
stituere esse de necessitate salutis. Erasmus
etiam in quatuor primis editionibus super
Euangelia, in illud Lucæ, quod superest da-
te eleemosynam, negauit necessitatem resti
tutionis, sed in editione quinta asseruit illā.
Et Castro de hæresibus in verbo, restitutio
refert prædictos autores.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Necessarium est ad salutem ne-
cessitate præcepti vt qui iniustè retinet alie-
num restituat illud quomodolibet peruene
rit ad manus eius. Ista cōclusio videtur vni-
uersalior quā cōclusio D. Tho. sed in substā
tia eadem est cum illa. Pro cuius intelligen-
tia notandum est quòd ex duplici titulo po
test oriri obligatio restituendi. Alter titulus
est acceptio rei alienæ, siue iusta, siue iniu-
sta: sicut contingit in mutuo vel in furto si-
ue res illa possideatur ab eo qui accepit, siue
non possideatur. Intelligimus ergo nomine
acceptionis quamlibet actionem, propter
quam minus habet alter in bonis suis, quam
ius illius postulabat. Vt abscisio brachij, cō-
bustio domus. Et isto modo dicitur in præ-
senti acceptio rei alienæ. Alter titulus est
ipsamet res aliena, siue ille qui possidet ac-
ceperit illam à vero domino, siue acceptam
ab alio retineat, vel ex donatione vel ex ve&#x0303;-
ditione vel ex inuentione. Contingit autem
aliquando vt vterque titulus conueniat: &
teneatur aliquis ex vtroq; capite restituere.</P>
<P>  Notandum est secundo, quòd acceptio
iusta rei alienæ non inducit propriè obliga
tionem restituendi, donec accipiens sit in
mora reddendi illam domino. v. g. Si quis
accipiat mutuo, vel in deposito pecuniam
ad tempus determinat&#x0169;, tunc si intra illud
tempus legitimum reddit, non dicitur resti
tuere propriè. Et ratio est. Quia restituere
ex primæua & Latina significatione, est id
quod lapsum erat erigere, vel deprauatum
corrigere & in pristinum perditum statum<-P>@@

<-P>reparare: cum autem à Theologis transla-
tum est vocabulum ad actionem quādam
iustitiæ significandam, noluerunt exclude-
re illam proprietatem significationis. Aliâs
omnes actus iustitiæ commutatiuę diceren
tur restitutio. Sed intendunt solummodo si
gnificare actionem illam iustitiæ commu-
tatiuæ reparatricem damni, quod ex iniusti
tia emerserat. Et idcirco non quotiescunq;
redditur res aliena vero domino dicitur re-
stitutio. Et sic intelligatur D. Tho. in hoc ar
ticulo. Sed si quis obijciat, quod D. Tho. di-
cit in articulo primo. Et ideo restitutio est
actus iustitiæ commutatiuæ, quando scili-
cet res vnius ab alio habetur, vel per volun-
tatem eius, sicut in mutuo & deposito, vel
contra voluntatem eius, sicut in rapina &
furto, ergo cum aliquis reddit mutuum vel
depositum, restituit secund&#x0169; Diuum Tho.
etiam si habeat illud per voluntatem domi
ni. Respondetur primò, quòd Diuus Tho-
mas visus est illic explicare genus restitutio
nis, scilicet ęqualitatem iustitiæ commutati
uæ, non autem explicauit in illis verbis dif-
ferentiam restitutionis, quæ insinuatur in
ipsa definitione, cum dicitur iterato statue-
re. Quod quidem præsupponit lęsum esse
ius alterius. Respondetur secundo, quòd c&#x0169;
D. Tho. dicit, per voluntatem eius sicut in
mutuo vel deposito, intelligit à principio
mutuationis vel depositionis: postea vero
cum habet locum restitutio, iam homo de-
tinet alienum contra voluntatem domini.</P>
<P>  Notandum est tertio, quòd quando quis
iam est in mora soluendi rem, etiam licitè
acceptam, statim incipit esse iniustus, & illa
detentio est eiusdem rationis cum furto vel
rapina. Ita docet D. Tho. infra quęst. 66. art.
3. ad secundum. Vnde quando in definitio-
ne furti ponitur acceptio rei alienę, compre
hendit D. Tho. retentionem rei alienę con
tra voluntatem domini. Ex dictis colligitur
quàm formaliter locutus fuerit D. Tho. in
sua conclusione, solum asserens, esse de ne-
cessitate salutis restituere, id quod iniustè
ablatum est. Nā reddere id quod iustè abla
tum est & iustè retinetur, non est propriè
restituere. Et propterea vsi sumus vocabulo
retentionis iniustę vt vniuersaliùs loquere-
mur. Quam conclusionem censemus esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0195.jpg/>
@@1@<SE195>178 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>certam secundum fidem. Patet ad Rom. 13.
Reddite omnibus debita, cui tributum, tri-
butum &c. Patet etiam ex consensu totius
Ecclesiæ & doctorum. Et ex communi re-
gula iuris, non dimittitur peccatum, nisi re-
stituatur ablat&#x0169;. Quæ quidem intelligitur
quando homo potest restituere. Et est Diui
Augustini in epistola 54. & regula & intel-
ligentia ipsius.</P>
<P>  Secunda conclusio. Præceptum de resti
tuendo, est simpliciter & formaliter affir-
matiuum, sed importat negatiuum super
quod fundatur. Ratio est, ex duplici diffe-
rentia quam ponunt Theologi inter præce
pta affirmatiua & negatiua. Prima est, &#xA759; af-
firmatiua præcipiunt actus virtutum: nega-
tiua vero prohibent actus vitiorum. Secun-
da differentia est, quòd contra præcepta af-
firmatiua peccant homines peccat&#x0169; omis-
sionis, contra negatiua verò peccatum com
missionis, scilicet occidendo, &c. At ve-
rò præceptum de restituendo præcipit di-
rectè actum virtutis iustitiæ commutati-
uæ, ergo est affirmatiuum. Quòd autem in
cludat negatiuum supra quod fundatur, pa
tet: quia includit negationem retinendi
rem alienam inuito domino, quæ est to-
ta ratio quare obligat præceptum affirma-
tiuum ad restituendum & exercendum a-
ctum virtutis.</P>
<P>  Ad argumenta quæ proposuimus respō
detur ad primum, quòd non est irrationa-
biliter inuitus, si velit homo restitui sibi
rem suam, quando ex malitia alterius reti-
netur, tunc enim charitas non obligat: vt
quis renuntiet iuri suo propter alterius libe
ram voluntatem qua vult peccare: sed obli
gat tempore necessitatis.</P>
<P>  Ad secundum argumentum, iam patet
responsio ex his quæ dicebamus in secun-
da cōclusione & interpretatione illius. Præ
ceptum enim restituendi, quanuis sit affir-
matiuum, reducitur ad negatiuum tāquam
ad principalius præceptum quod est radix
& ratio quare illud affirmatiuum obliget
sub peccato mortali.</P>
<P>  Ad tertium, etiam patet ex dictis in con-
firmatione primæ conclusionis. In solutio-
nibus ad argumenta huius articuli tangit
Diuus Thomas omnem materiam restitu-<-P>@@

<-P>tioni subiectam & modum restituendi qua
propter doctrinam harum solutionum exa
ctius oportet examinare.</P>
<P>  Aduertendum est igitur, quatuor esse ge
nera bonorum de quibus possumus inqui-
rere an restitutio habeat locum in illis, &
quomodo sit facienda. Primò quidem sunt
bona spiritualia, vt gratia Dei & virtutes:
sunt etiam bona naturalia corporis & ani-
mæ. Sunt etiam bona extrinseca. v. g. bo-
næ fortunæ, vt fama & honor. Sunt deniq;
officia & beneficia publica, tam in seculari
republica, quàm in Ecclesiastica. De his om
nibus latè disputandum est.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo secundo loco. Vtrùm
ille qui læsit proximum in spirituali-
bus bonis, teneatur ei aliquid restituere. v. g.
qui fuit illi causa peccandi, & vt amitteret
gratiam & virtutes, vel impediret profect&#x0169;
spiritualem suis persuasionibus.</P>
<P>  Primò arguitur pro parte affirmatiua. Si
quis proximo propinet venenum, tenetur
ex iustitia statim quærere illi remedium, er
go multo magis qui persuasioniqus suis pro
pinat alteri spiritnale venenum. Patet conse
quentia, quia iste magis nocet proximo,
quàm alter. Secundo si Prædicator vel Do
ctor falsam doctrinā doceat, tenetur quàm
primum poterit reuocare sententiam, ergo
pari ratione, si quis induxit particulariter
proximum ad peccandum, tenetur illi resti
tuere quàm primum poterit, persuadendo
contrarium.</P>
<P>  Tertiò. Si quis occidat vel mutilet ho-
minem etiam volentem occidi vel mutila-
ri, peccat contra iustitiam, eo quòd solus
Deus est Dominus vitæ corporalis. Ergo si
quis inducat hominem ad peccandum, pec
cabit ipse contra iustitiam: & tenebitur ad
restitutionem, etiam si alter voluntariè pec
cet. Probatur consequentia. Quia etiam so-
lus Deus est Dominus gratiæ & virtutum
infusarum. Scotus in quarto Sententiarum
distinctione. 15. quæstione. 3. articulo. 1. &
Ricardus articulo. 4. quæstione. 21. & Palu-
ludanus ibidem, & Adrianus in materia de
restitutione vbi supra: ait, quòd tenetur ho-
mo qui fuit alteri causa peccati restituere il-
li commodiori via qua poterit. v. g. Sua-
dendo illi contrarium & orando pro illo.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0196.jpg/>
@@1@<SE196>Quæst. LXII. De Jure. Art. II. 179
<duolan 2><P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Qui induxit alterum ad peccan
dum sine dolo & fraude, non tenetur ex iu-
stitia ad aliquam restitutionem illi facien-
dam. Probatur, quia sic inducens vel persua
dens nihil abstulit à proximo inuito, ergo
non tenetur illi restituere. Neq; valet respō-
sio Soti, quòd quanuis scandalizator non
sit tota causa peccati, est tamen partialis cau-
sa quæ antecedit voluntatem alterius: & ex
hac parte facit ei aliquam iniuriam & tene-
tur restituere. Contra hoc est, quòd pari ra-
tione qui improbitate precum obtinet ab a-
mico bonum aliquod, teneretur illi resti-
tuere: quia etiam est causa quædam antece-
dens voluntatem alterius. Consequens au-
tem falsum est, quia scienti & volenti nō fit
iniuria, vt habetur de regulis iuris in 6. Igi-
tur vbi non est fraudulentia aut violentia,
non oritur obligatio restituendi.</P>
<P>  Secunda conclusio. Etiam si quis per do
lum & fraudem scandalizet proximum of-
ferendo illi occasionem peccandi, non tene
tur per se loquendo ad aliquam restitutio-
nem facie&#x0303;dam. Hæc conclusio videtur esse
contra Magistrum Soto lib. 4. de Iustitia &
iure. quæst. 6. art. 3. conclus. 2. & contra ali-
quos nostri temporis Theologos. Sed pro-
batur conclusio. Ille quantumlibet mentien
do non lædit proximum nisi tantùm in bo-
nis spiritualibus, ergo non tenetur ad resti-
tutionem. Probatur consequentia, quia bo-
na spiritualia nō possunt amitti nisi propria
& libera voluntate. v. g. Si quis duxit amic&#x0169;
nescientem in domum meretricis, vbi mo-
raliter loquendo eratscandalizandus, nō te-
netur illi aliquid restituere, sed sol&#x0169; peccat
maximum peccatum cōtra charitatem pro
ximi. Confirmatur, quia tota ratio peccan-
di mortaliter in huiusmodi fraude est, quia
exponit proximum in periculo fornicandi.
Sed hæc ratio non obligat ad restitutione&#x0303;,
ergo &c. Dixi autem in conclusione per se
loquendo: nam si ex talifraude aut dolo se-
quatur postea aliquod damnum tempora-
le, tenetur qui fecit dolum ad restitutione&#x0303;.
v. g. Si in illa domo erat aliquis corriualis,
qui illum percuteret & spoliaret, tunc tene-
bitur ille scandalizator ad restitutionem. Si-
militer si persuasit contractum vsurarium<-P>@@

<-P>siue manifestè siue per dolum, tenebitur ad
omnia damna reparanda, quæ consequun-
tur ex mala aut falsa persuasione. Cæterùm
quando per vim detinetur aliquis, vel trahi-
tur ad peccandum, tunc certum est quòd
inferre vim illam, pertinet ad iniustitiam.</P>
<P>  Tertia conclusio. Speciali obligatione
præcepti de correctione fraterna tenebitur
scandalizator, si potest proximum corrige-
re. Hæc conclusio nō aliter probatur, quàm
ex communi consensu sapientum, qui iudi-
cant quodammodo iustum esse, vt qui cau-
sam mali dedit, sit etiam reparator illius.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum responde-
tur. Ad primum nego similitudinem ratio-
nis: quanuis enim vterq&#x0301;ue teneatur succur-
rere proximo, tamen qui propinauit vene-
num, tenetur succurrere ex iustitia commu
tatiua: qui autem nocuit in spiritualibus te-
netur ex charitate proximum corrigere. Ne
que enim ex maiori nocumento colligitur
obligatio restitutionis: sed ex nocumento
contra iustitiam commutatiuam per quod
aufertur à proximo aliquid contra volunta-
tem eius. Vtr&#x0169; autem sit semper maius pec-
catum inducere proximum ad peccandum
mortaliter. v. g. ad fornicandum, quàm fu-
rari ab illo magnam pecuniæ quantitatem,
posset aliquis dubitare. Sed respondetur bre
uiter. Quòd quanuis ex genere suo in com-
muni loquendo sit maius peccatum indu-
cere proximum ad peccandum, & nocere
in spiritualibus, quàm nocere in temporali-
bus, tamen in particulari, quando illa læsio
in spiritualibus non intenditur directè, pote
rit esse maius peccat&#x0169; furari à proximo ma-
gnam pecuniæ quantitatem, quàm illum
inducere ad fornicandum. Eò vel maximè
quòd ipse fornicator voluntariè peccat, si
autem directè ab aliquo inte&#x0303;deretur deijce-
re proximum à gratia Dei, est maxim&#x0169; pec-
catum & contra Spiritum sanctum, videli-
cet inuidia charitatis fraternæ.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, quòd ille Prædicator aut Doctor non
tenetur ex iustitia commutatiua, per se lo-
quendo, retractare sententiam, sed ex cha-
ritate. Aliquando etiam tenebitur ex virtu-
te religionis, quando ex mala eius doctrina
diminuitur cultus diuinus. Cæterùm ali-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0197.jpg/>
@@1@<SE197>180 Quæst. LXVII. De Jure. Art. II.
<duolan 2><-P>quando etiam tenebitur ex iustitia commu
tatiua retractare sententiam: quando ex fal-
sa doctrina illius sequitur incommodum
temporale ipsis proximis. v. g. Si prædica-
uit licitum esse vendere triticum vltra taxa-
tionem Pragmaticæ, tenebitur ad restitutio
nem damni temporalis.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd quanuis
solus Deus sit causa efficiens gratiæ & virtu
tum infusarum, tamen huiusmodi pretio-
sas qualitates ponit in nostro libero arbitrio,
& facit nos dominos donorum suorum, ita
vt dum illa per peccatum amittimus non
peccemus contra iustitiam, & ex conse-
quenti, neque ille cuius persuasione pecca-
tur, tenebitur ad restitutionem. Secus au-
tem res habet circa vitam temporalem, cu-
ius Deus voluit esse specialis Dominus: ita
vt ego ipse contra iustitiam peccem si me
occido, vel occidi sine causa permitto. Ha-
bemus igitur ex dictis, quòd nulla ratione
læsio in bonisspiritualibus per se loquendo
obligat ad restitutionem, ac propterea Di-
uus Thomas nullam mentionem fecit de
læsione in spiritualibus: dum in hoc articu-
lo intendebat explicare omnem materiam
subiectam restitutioni.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò. Consequenter, an is
qui auocat aliquem ab ingressu reli-
gionis, vel etiam iam professum inducit vt
relinquat religionem, teneatur ad aliquam
restitutionem faciendam vel ipsi vel con-
uentui?</P>
<P>  Primò arguitur pro parte affirmatiua.
Qui persuasit aliquem ne faciat eleemosy-
nam pauperi, quam paratus erat dare tene-
tur restituere pauperi illam eleemosynam:
quanuis alter non dabat eleemosynam ex
iustitia, sed tantùm ex misericordia, ergo
pariratione tenebitur in casu proposito re-
stituere religioni vtilitatem, & commo-
dum quæ prouenirent religioni ex illa per-
sona.</P>
<P>  Secundò arguitur. Religio ipsa habet ius
respectu monachi professi, videlicet ad ope
ras illius vtiles ipsi religioni. Ergo qui ta-
lem monachum à religione abduxit, facit
contra iustitiam, & tenebitur restituere.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Si quis persuadeat ser-
uo vt fugiat dominum suum, tenetur resti-<-P>@@

<-P>tuere seruum & operas eius vtiles domino,
ergo simile est de religioso. De hac re sunt
variæ opiniones, aliqui sequuntur partem
affir matiuam, maximè quando religiosus
est professus. Aliqui verò moderātur hanc
sententiam, & aiunt, quòd si persuasor fe-
cit animo nocendi, tenebitur restituere, si
autem non fecit animo nocendi, non tene-
tur restituere. Alij vero rigurosiùs & scru-
pulosiùs loquuntur. Aiunt enim, vsq; adeo
talem persuasorem teneri restituere vt obli
gent eum ad recipiendum habitum religio
nis, si non potest ipse aliter restituere. Et ad-
ducunt exemplum Raymundi quondam
Generalis ordinis Prædicatorum. De quo
dicitur ob eam causam ingressum fuisse re-
ligionem, quòd alium à proposito religio-
nis auocauerit: & aiunt, hanc sententiam
veram esse quando religiosus abductus, erat
iam professus, & quādo per dolum & frau-
dem abducitur à religione. Assertores hu-
ius sententiæ refert Syluesterin verb. resti-
tutio. 3. §. primo. dicto. 2.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Qui absque dolo & fraude per-
suasit alteri ne ingrederetur religionem, vel
etiam ingressum nouitium, vel etiam pro-
fessum abduxerit, quouis animo id fecerit,
non tenetur ad restitutionem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Qui per fraudem,
& multò magis, qui per vim, auocat alique&#x0303;
à firmo proposito religionis, siue secula-
rem siue nouitium siue professum: tenetur
ad restitutionem faciendam damni tem-
poralis, quod consequitur, tam ipsi homini,
quàm conuentui. Sit exemplum. Si quis
Doctor habens cathedram honorificam &
pingue patrimonium velit intrare aliquam
religionem, vel iam sit in illa nouitius, aut
professus, & auocauerit quis eum à tali re-
ligione solis precibus & monitis, non tene-
batur ad aliquam restitutionem faciendam
illi, vel religioni. Si autem per dolum &
fraudem abduxerit eum, & multò magis
si per vim, tenebitur ad restitutionem tam
ipsi quàm religioni totius damni & lu-
cri cessantis. Vtraque conclusio quantùm
ad restitutionem faciendam vel non facien
dam ipsi particulari: probatur ex definitis
in præcedenti dubio. Quantùm verò ad re-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0198.jpg/>
@@1@<SE198>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 181
<duolan 2><-P>stitutionem faciendam vel non faciendam
ipsi monasterio. Probatur argumentis fa-
ctis in principio præcede&#x0303;tis dubij. Et tame&#x0303;
quanuis monasterium non habeat ius ad
eum, qui vult profiteri: tamen habet ius
pendens ex voluntate illius qui iam est in
promptu, vt ingrediatur religionem. Qua-
propter, qui impedit per mendacium &
fraudem ius illud, quod habet monaste-
rium in voluntate hominis, facit iniuriam
monasterio, Et ratio est euidens, quia il-
le qui mutat propositum propter fraudem
& dolum alterius, non voluntariè mutat,
idcirco læditur ius quod habebat mona-
sterium in voluntate illius. Quemadmo-
dum læditur ius pauperis per mendacium
illius qui impedit eleemosynam, quam al-
ter paratus erat dare. Si autem solis moni-
tis & precibus desinat aliquis ingredi reli-
gionem, vel dare eleemosynam pauperi,
non læditur ius religionis, neque pauperis.
Ratio est, quiatotum illud ius positum est
in voluntate alterius, & ille voluntariè non
vult dare. Quapropter, poterit persua-
sor peccare contra charitatem, non autem
contra iustitiam. Nec est eadem ratio de
mancipio & de monacho. Etenim domi-
nus mancipij habet propriè ius ad perso-
nam mancipij, sicut ad alias possessiones:
nam potest illud vendere. At vero con-
uentus & religio habet ius ad monachum
ex virtute religionis tantum, & non ex iu-
stitia, & ex eadem radice oritur ius quod
habet monasterium ad operas & lucra ip-
sius monachi religiosi. Verum est tamen
quòd cum ipse religiosus per propriam vo-
luntatem in ipsa professione abdicauerit à
se omne dominium & omne ius ad res tem
porales, & transtulerit in ipsam communi-
tatem, eo ipso quòd acquirit aliquid sua di-
ligentia, statim efficitur proprium ipsius
communitatis, & idcirco quantum ad hu-
iusmodi res acquisitas opera monachi te-
nebitur ad restitutionem, tam ipse quam
persuasor si per egressum illius, conuentus
amittat illa bona, siue adfuerit dolus &
fraus, siue non. Dixi autem de rebus iam ac
quisitis opera monachi: quoniam potuit cō
tingere, quòd monachus sua opera acqui-
sierit ius ad alias res, quod quidem pe&#x0303;det ex<-P>@@

<-P>noua opera & diligentia & in tali casu neq;
religiosus tenebitur si discedat à monaste-
rio ex iustitia, neque persuasor sine dolo
& fraude illa bona in spe futura restitue-
re. Et ratio est, quoniam acquisitio illo-
rum bonorum fundabatur in operatione
religiosa ipsius monachi, quæ non erat de-
bita ex iustitia. Et idcirco tam ipse, quàm
persuasor sine dolo & fraude, non tenebi-
tur ad restitutionem faciendam ipsi com-
munitati.</P>
<P>  Iam vero circa huinsmodi materiam
commemoranda est decisio Concilij Tri-
dentini in Sessione 25. in Decreto de re-
gularibus. capite. 18. Vbi sic dicitur. Ana-
themati subijcit Sancta Synodus, eos qui
quomodocunque coegerint aliquam vir-
ginem vel viduam, aut aliam quamcunque
mulierem inuitam ad ingrediendum mo-
nasterium, vel ad suscipiendum habitum,
vel ad emittendam professionem. Et etiam
eos qui impedierint ingredi religionem,
vel votum emittere. Cæterùm nihil defi-
nit Concilium circa viros, quoniam non
præsumuntur inuiti intrare religionem, vel
in ipsa profiteri. Sed tamen circa viros tan-
tum dicit, si aliquis prætendat se per vim
& metum ingressum fuisse religionem, aut
ante ætatem debitam se professum fuisse:
non audiatur, nisi ante quinquennium tan-
tum à sua professione.</P>
<P>  Ad argumenta ex prædictis facillimum
est respondere. Ad primum enim respon-
detur, quòd qui impedit eleemosynam fie-
ri pauperi absque fraude & dolo, non tene-
tur ad restitutionem, quanuis possit peccare
contra charitatem.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd reli-
gio non habetius erga monachum & ope-
ras eius ex iustitia commutatiua, sed ex vir
tute religionis. Et ea est ratio quare abdu-
cens monachum à monasterio sine frau-
de & dolo, non tenetur ad aliquam resti-
tutionem, magis quam ipse monachus, nisi
rerum temporalium iam acquisitarum: si
fortè monachus asportat secum illas ex con
silio alterius, tunc enim vterque tenebitur
restituere.</P>
<P>  Ad vltimum argumentum responde-
tur. Vt iam dictum est, quòd non est ea-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0199.jpg/>
@@1@<SE199>182 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>dem ratio de seruo & monacho. Hacte-
nus dictum est de spiritualibus bonis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quartò de bonis temporali-
bus. Et primo quidem de corporeis
naturalibus. Et quæritur primo de corpo-
ralibus bonis, vtrum qui læsit aliquem oc-
cidendo, vel mutilando, vel quomodoli-
bet saluti damnum inferendo, teneatur re-
stituere damnum illud.</P>
<P>  Pro cuius dubij intelligentia. Notan-
dum est, quòd duo mala possunt conside-
rari in huiusmodi læsionibus. Alterum est
ipsa læsio secundum se, scilicet occisio, vel
abscisio manus. Alterum est, quod conse-
quitur, videlicet expensæ faciendæ in cu-
ratione, lucrum cessans, damnum emer-
gens. Ante omnia de vtroque damno sit
nobis Conclusio certissima qui læsit, tene-
tur ad restitutionem vtriusque damni. Hæc
conclusio communis est consensus docto-
rum. Et ratio est manifesta. Quia ex illa-
tione vtrinsque damni læditur iustitia com
mutatiua. Neque valet obijcere, quòd ho-
mo nō est dominus propriæ vitæ aut mem
brorum, ac proinde quòd non sit facien-
da restitutio illi, quando læditur in huius-
modi bonis: sufficit enim ad hoc quòd læ-
datur iustitia commutatiua, quòd homo
sit dominus vsus vitæ & membrorum. Dif-
ficultas autem dubij in hoc consistit, vtrum
per cussor aut occisor teneatur restituere in
alio genere bonorum, quando in illis non
potest restituere in eodem genere.</P>
<P>  Primò arguitur pro parte affirmatiua.
Quia Exodi 24. dicitur, Si quis percusse-
rit seruum, & luscum eum fecerit, dimittet
eum liberum pro oculo quem eruit. Et ibi-
dem dicit, Si quis percusserit mulierem prę
gnantem, & aborsum fecerit, subiacebit
damno quod maritus postulauerit, & ar-
bitri iudicauerint, ergo. Et confirmatur ex
doctrina communi plurimorum Docto-
rum. Imo & Diui Thomæ in solutione ad
primum, vbi ait, quòd quādo id quod abla-
tum est, non est restituibile, debet fieri com
pensatio quatenus possibilis est, putà cum
aliquis alicui abstulit membrum aliquod,
debet ei recompensare vel in pecunia vel
in aliquo honore, considerata conditione
vtriusque personæ secundùm arbitrium bo<-P>@@

<-P>ni viri. &#x00B6; Secundò arguitur, ex more Rei-
publicæ etiam Christianæ. Etenim qui læ-
sus est in bonis corporeis, vel etiam filius
& consanguineus illius, vel hæres, pactum
sæpe facit cum læsore de aliqua pecunia re-
cipienda pro læsione, quod quidem pa-
ctum nemo condemnat: sed omnes iustum
arbitrantur: ergo restitutio in alio gene-
re bonorum debet fieri. Probatur conse-
quentia, quoniam aliâs, ipse qui læsus est,
non posset iustè accipere pecuniam pro
læsione.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Qui læsit alterum in
bonis proprij corporis non minus videtur
ad restitutionem obligari, quàm qui læsit
in bonis fortunæ, sed illa restitutio fieri non
potest in eodem genere, ergo necesse est,
quòd fiat in bonis alterius generis. Videli-
cet in pecunijs vel honore.</P>
<P>  Quartò arguitur & vltimo. Pecunia in-
uenta est ab hominibus, vt sit mensura quæ
adæquare possitres omnes in commutatio-
nibus humanis, sed satisfactiones corpora-
lium læsionum numerantur inter humanas
commutationes, ergo in pecunia debet fie-
ri satisfactio quando aliter fieri non potest.
Maior est Aristotel. libr. 5. Ethicorum ca-
pit. 5. Et explicatur à Diuo Thoma, quæ-
stione præcedenti, articulo vltimo. Minor
etiam in articul. 1. ad secundum. & etiam ar
ticulo. 3. Et confirmatur, quia libertas com
pensari potest pretio, siquidem homo po-
test se ipsum pretio vendere, ergo etiam
vsus vitæ & membrorum potest recom-
pensari in pecunia pro ipsa læsione.</P>
<P><INI2>S</INI2>ED in oppositum est text. in. l. finali. ff.
de his qui deiecerunt, vel effuderunt.
Vbi Iurisconsultus ait cicatricum autem &
deformitatis nulla fit æstimatio, quia libe-
rum corpus nullam accipit æstimationem.</P>
<P>  Secundò arguitur. Quoniam ex oppo-
sita sententia sequitur, quòd si is qui læsit pu
niretur à iudice talionis p&#x0153;na debita secun-
dum legem, adhuc ille teneretur ad facien-
dam recompensationem in pecunijs vel in
alio bonorum genere. Probatur sequela.
Quoniam per iudicis sententiam qua reus
punitur talionis p&#x0153;na, solum fit satisfactio
respectu Reipublicæ, quæ custos est vitæ
& salutis hominum, ergo adhuc tenetur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0200.jpg/>
@@1@<SE200>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 183
<duolan 2><-P>reus satisfacere parti læsæ. Consequens est
contra communem sententiam. Et confir-
matur exemplo. Nam si fur puniatur à iu-
dice, etiam vltimo supplicio, nihilominus
tenetur etiam restituere bona quæ furatus
est, & declarare vbi nam sint illa bona quæ
furatus est, vt restituantur parti læsæ, ergo
à simili. Si ille qui læsit in bonis corporis te-
neretur restituere parti læsæ in alio gene-
re bonorum secundum iustitiam commu-
tatiuam, non liberaretur ab ista obligatio-
ne per hoc, quòd punitur à republica p&#x0153;-
na talionis.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Hæres etiam necessa-
rius, eius qui læsit alterum in bonis corpo-
ris, non tenetur ad restitutionem facien-
dam ei qui læsus est, pro ipsa læsione, ergo
neque ipse qui læsit tenebatur. Antecedens
probatur. Quoniam si hæc restitutio debe-
ret fieri, facienda esset pro crimine iniurio-
so defuncti, at vero filius non debet porta-
re iniquitatem patris: neque enim tenetur
petere veniam pro iniuria quam pater fe-
cit. Cōsequentia vero probatur. Quoniam
hæres præsertim necessarius succedit in om
ni obligatione, ad quam tenebatur ex iusti-
tia ipse defunctus.</P>
<P>  Quartò arguitur. Fur quando in pro-
prio genere non potest restituere, non tene
tur in alio bonorum genere restituere, ne-
que adulter tenetur in alio bonorum gene-
re recompensare iniuriam, quam fecit ma-
rito, ergo neque ille qui læsit in bonis cor-
poris tenebitur pro ipsa læsione in alio bo-
norum genere restituere. Probatur conse-
quentia. Quoniam honor siue fama, quam
lædit adulter, magis commensurabilis est
pecunia, quam salus aut vita aut membra
corporis.</P>
<P>  Quintò arguitur. Restitutio cum sit a-
ctus iustitiæ commutatiuæ æqualiter nos
obligat erga omnes, sed si quis occidat in fi-
delem non tenetur pro ipsa occisione ali-
quam restitutionem facere, offerendo pro
ipso sacrificia & orationes ad Deum, ergo
huiusmodi restitutio non obligat per se,
etiam si occidatur Catholicus inique. Sed
hoc argumentum non habet multam vim,
quoniam potest solui si dicas, quòd infide-
lis, quia non est capax huiusmodi satisfa-<-P>@@

<-P>ctionis, propterea homicida excusatur ab
illa satisfactione facienda.</P>
<P><INI2>I</INI2>N huius dubij decisione sunt variæ sen-
tentiæ. Scotus in quarto distinctione 15.
quæstione. 3. acriter reprehendit confessa-
rios faciliores ad absolue&#x0303;dum homines ho-
micidas, quàm canicidas. Sentit autem ille,
legitimam satisfactionem homicidij esse ta
lionis p&#x0153;nam à iudice infligendam: quòd
si hoc non contigerit, debet ipse homicida
exponere se ipsum periculo mortis in bel-
lo iusto pro Ecclesiæ pace contra infide-
les, quòd si hoc non fuerit possibile, tenebi-
tur multis sacrificijs & orationibus iuuare
animam defuncti. At vero in mutilationi-
bus satisfactionem dicit faciendam esse pe-
cunijs. &#x00B6; Hanc sententiam tenet Palud. in ea
dem distinctione, ibidem quæstione. 2. A-
drianus vero in quarto, in materia de resti-
tutione circa finem. Addit, quòd tantum
pretij reddendum est pro brachio absciso,
quantum mutilatus ipse postulauerit. Sed
profectò esto ita facienda esset restitutio in
pecunijs, melius dixisset quantum vir bo-
nus & prudens iudicauerit, attenta qualita-
te vtriusque personæ. Magister Soto vbi su-
pra articul. 3. ad tertium. ait satisfactionem
faciendam esse petitione veniæ, vel alia ar-
bitraria p&#x0153;nitentia, quòd si nulla pateat
alia restituendi via, erit commoda satisfa-
ctio iuuare defuncti animam precibns &
sacrificijs, non tamen existimat ad huius-
modi satisfactionem obligari ex iustitia.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio certa. Qui læsit alterum in bonis
corporis abundè satisfacit pro ipsa læsione,
cum per iudicis sententiam punitur. Verbi
gratia. Si quis alteri abscidit manum, & pu-
niatur talionis p&#x0153;na, non tenebitur am-
plius satisfacere mutilato. Hæc conclusio
est communis sententia. Et ratio est mani-
festa. Quoniam iudicis legitima sententia,
sicut actori confert ius in conscientia, ita ab
soluit etiam reum in foro conscientiæ quan
tum ad satisfactionem alteri parti facien-
dam, sed iudex quando punit p&#x0153;na talio-
nis reum, non imponit ei alteram satisfa-
ctionem pro ipsa læsione, ergo reus non te-
netur amplius satisfacere.</P>
<P>  Secunda conclusio. Verisimilior mihi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0201.jpg/>
@@1@<SE201>184 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>est sententia, &#xA759; huiusmodi læsiones non de
bent necessariò compensari in alio genere
bonor&#x0169;, scilicet, si in pecunijs aut honoribus
autprecibus & sacrificijs. Ratio est, &#xA759; quan-
uis argumenta facta pro parte affirmatiua
sint probabilia, tamen argumenta facta pro
parte negatiua, vrgentiora sunt nostro iudi-
cio. Deinde ista cōclusio sequitur ex prima
per necessariam cōsequentiam, ergo tene&#x0303;da
est sicuti prima. Probo antecedens, quoniā
sente&#x0303;tia iudicis, quæ nō fundatur in falsa prę
sumptione confert ius in conscientia, siue li
gando siue absoluendo, sed quādo punitur
quis talionis p&#x0153;na, non obligatur ad aliquā
pecuniariam restitutionem, ergo neque te-
nebatur ad illam ante iudicis sententiam. Et
confirmatur hæc ratio argum. 5. & 2. factis
pro parte negatiua. Hanc conclusionem te-
nuer&#x0169;t & tenent aliqui viri docti nostri tem
poris, inter quos fuit Magist. Victoria. Vide
tur etiam esse Magist. Sentent. in. 4. dist. 15.
propè finem. vbi cum mentionem fecisset
vtriusque damni illati per læsionem corpo-
ralem, asserit prim&#x0169; damnum, de quo nunc
disputamus, sola p&#x0153;nitentia emendandum
esse & reparandum coram Deo. Posterius
vero malum restitutione reparari. Conso-
nat denique hæc nostra sententia cum qua-
dam alia sententia doctorum asserentium,
&#xA759; fama iniustè ablata non necessario est re
stituenda pecunijs, aut in alio genere bono-
rum. De qua re paulò post dicturi sumus.
Hactenus diximus de restitutione & satisfa
ctione quantum est ex iustitia commutati-
ua. At vero de satisfactione pro huiusmodi
læsione in foro p&#x0153;nitentiario;</P>
<P>  Sit tertia cōclusio. Temperanda videtur
in foro p&#x0153;nitentiario vtraq; pars huius du-
bij tali modera mine, videlicet: &#xA759; prudens
confessarius cognoscens homicidā vel per-
cussorem commodè posse pro huiusmodi
læsione recompensationem facere pecunijs
parti læsæ, debet prudenter iniungere talem
satisfactionem. Quòd si ipse homicida vel
percussor nō potuerit talem satisfactionem
facere, non debet illam præcipere confessa-
rius. At vero si ipse reus contendat rationabi
liter se nolle facere talem restitutione&#x0303;, quan
uis commodè possit facere, tunc recurren-
dum est ad regulam de modo imponendi<-P>@@

<-P>p&#x0153;nitentiam peccatorum. Si enim satisfa-
ctio imposita prudenter imponitur & reus
non profert idoneam excusationem ad nō
admittendam illam: confessarius nihilomi-
nus obliget eum vt acceptet illam. Si autem
voluerit condescendere cum illo & impo-
nere aliam satisfactionem pro peccato il-
lius condignam: poterit licitè facere, & ab-
soluere illum, si aliâs apparet bene disposi-
tus: neque enim in hac parte fauemus homi
cidis, neque percussoribus, sed potius illo-
rum delicta exaggeramus, quia vita & salus
& membra hominis quę illi destruunt, sunt
tam excellentia bona, vt secundum se non
admittant pecuniariā restitutionem & æsti
mationem. Quapropter eorum delictum
maius est apud Deum. Quæ diximus de-
seruiunt ad componendos homines vulga-
res & plebeios. Etenim homines nobiles &
illustres non curant de huiusmodi pecunia-
ria restitutione.</P>
<P>  Ad argumenta partis affirmatiuæ respō-
dendum est pro parte negatiua. Ad prim&#x0169;
respondetur, quòd iam leges illæ Exodi an-
tiquatæ sunt, quia numerantur inter iudicia
ria. At vero olim iustę leges erant, quoniam
in p&#x0153;nam delicti possunt cōstitui leges p&#x0153;
nales iustæ in solutione pecuniæ pro læsio-
ne facta. Est exemplum in p&#x0153;na quadru-
pli, quam fur tenebatur soluere. Item in fo-
ro p&#x0153;nitentiario potest confessarius impo-
nere pecuniariam satisfactionem pro pecca
tis, & tamen non obligabant peccata antea
ad huiusmodi satisfactionem, quia erant cō
tra alias virtutes, contra charitatem, tempe-
rantiam &c. &#x00B6; Ad confirmationem respon-
detur primo. Quòd sententia illa commu-
nis habet suam verisimilitudinem. Sed re-
spondetur secundo, pro nostra sententia, &#xA759;
D. Tho. & alij quidam doctores intelligen-
di sunt de damno consequenti, & quantum
ad hoc ait, faciendam esse restitutionem in
alio genere bonorum vt explicabimus du-
bio sequenti. Item Diuus Tho. potest expli-
cari cum dicit, debet fieri, hoc est decet vt
fiat, maximè in foro p&#x0153;nitentiario vbi con
fessarius potest obligare, imo & aliquando
debet obligare reum vt satisfaciat pecunijs,
vel honore parti læsæ, attenta conditione
vtriusque personæ. Et ad hoc fere semper<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0202.jpg/>
@@1@<SE202>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 185
<duolan 2><-P>obligat charitas, quia tali via cōponitur pax
& amicitia inter læsorem & partem læsam.</P>
<P>  Ad secundum respondetur illud factum
esse iustissimum, quoniam qui læsus est ius
habet ad petendam vltionem iniuriæ illatæ
coram iudice. Et vt huic iuri cedat, quod
vulgò dicitur, pierda la quexa, licitum est
illi accipere pecuniam quantam viri pru-
dentes iustam esse iudicauerint.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd quanuis
omne peccatum contra iustitiam commu-
tatiuam, quantum est ex parte sua, obliget
ad restitutionem, tamen quædam sunt de
quibus non potest fieri restitutio, & tunc
excusatur qui peccauit à restitutione. V. g.
parochus, qui noluit ministrare sacramen-
ta subditis, peccauit contra iustitiam com-
mutatiuam: tenebatur enim ex officio mi-
nistrare, & tamen nō potest restituere dam
num illud: & ita excusatur à restitutione.
Item, si quis interficiat proprium seruum
infidelem, excusatur ab omni restitutione,
& tamen peccauit contra iustitiam: quia nō
erat dominus vitæ illius.</P>
<P>  Ad quartum argumentum respondetur,
pecuniam duntaxat esse mensuram rerum
venalium, at verò liberi hominis vita, salus
& membra venalia non sunt. Ad confirma
tionem respondetur, quòd operationes po-
tentiarum ex quibus aliquod lucrum vel
commodum alteri prouenit, possunt ven-
di, aliæ vero operationes ex quibus nulla
commoditas alteri prouenit, non sunt ven-
dibiles.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quintò circa detrime&#x0303;ta quæ
cōsequuntur læsionem corporalem,
Vtrùm qui læsit teneatur soluere expensas
curationis, & lucrum cessans & damnum
emergens. Ad hoc dubium breuiter respon
dendum est. &#x00B6; Prima conclusio. Qui læsit,
tenetur omnia prædicta soluere ad arbitri&#x0169;
boni viri. Hæc conclusio ab omnibus asseri
tur. Solus Maior in 4. dist. 15. differt quant&#x0169;
ad modum & quātitatem restitutionis. Ait
enim quòd si læsus sit artifex, & non possit
exercere officium propter læsionem, non
tenetur percussor tantum soluere quantum
laboranti accresceret, quia non debetur tan-
tum otioso quantum laboranti. Nihilomi-
nus probatur nostra conclusio. Primò qui-<-P>@@

<-P>dem, illa habetur expressè Exod. 21. & re-
fertur cap. 1. de iniurijs & damn. & in. l. fin.
ff. de his qui deiecer&#x0169;t vel effuderunt. Dein
de probatur ratione. Quia læsus offenditur
& damnificatur in tantis bonis temporali-
bus per iniuriam percussoris, sed huiusmo-
di læsio reparatur per restitutione&#x0303; ad æqua
litatem, ergo talis restitutio debet fieri.</P>
<P>  Præterea. Si quis per vim & etiam occul
tè capiat instrumenta artificis, ex quibus ip-
se redditur impotens ad comparandum vi-
ctum suo labore, tenetur qui accepit tātum
restituere quantum ipse artifex lucraturus
erat, ergo multo magis si percussit manum
vel abscidit, tenebitur restituere. Neque ar-
gumentum Maioris aliquid valet. Quia si
artifex ille vacat, hoc prouenit ex iniuria al-
terius & non ex ignauia propria, & idcirco
in eiusmodi recompensatione habenda est
ratio lucri cessantis, etiam in spe lucri futu-
ri, vt D. Tho. ait ad quartum argumentum
huius artic. & in art. 4.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Si duo inuicem rixan
tes seipsos ad certamen prouocant, ita vt
vterque libens ad certamen accedat, neuter
tenetur alteri restituere prædicta incommo
da. Probatur ex cōmuni regula iuris, scienti
& volenti nulla fit iniuria: & etiam ex testi-
monio, vulgari Arist. Nemo patitur iniust&#x0169;
volens: sed in isto casu vterque consentit
certamini, & cedit iuri suo voluntariè, sal-
tim quantùm ad petendam restitutionem,
ergo neuter tenetur alteri restituere quid-
quā. Maior explicata est à nobis sup. quæst.
50. art. 3. Hinc colligitur, quòd si alter per-
cussus petat coram iudice satisfactionem,
peccat contra iustitiā cōmutatiuam, & tene
tur restituere si quid accepit à percussore.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si quis alterum prouo
cauerit ad pugnam, & ipse prouocatus de-
scendit ad certamen solùm ex eo quòd ali-
ter non potest effugere infamiam, tunc pro
uocans tenetur ad restitutionem, si prouo-
catum percusserit: ipse autem prouocatus, si
alterum percusserit, non tenetur ad restitu-
tionem. Probatur prima pars, quia prouoca
tor ipse iniuriam facit alteri, & quasi vio-
lentiam, ex qua postea sequitur damnum,
ergo qui fecit iniuriā prouocans, tenebitur
tale damnum restituere. Secunda vero pars<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0203.jpg/>
@@1@<SE203>186 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>probatur, quia prouocans voluntariè cedit
iuri suo, ergo nulla est illi facienda resti-
tutio, quia ipse vltro voluit se exponere tali
periculo.</P>
<P>  Sed est obiectio. Quando quis trahit al-
terum ad ludum per vim, ille qui tractus
est, si forte lucrifaciat, non potest lucrum
retinere apud se, magis quam ille qui tra-
xit. Vterq; enim tenetur ex æquo restituere
quod lucratur, ergo etiam in casu nostræ
conclusionis vterque tenebitur alteri resti-
tuere, si læserit alterum. Respondetur ne-
gando consequentiam. Et ratio discriminis
est. Quoniam tractus per vim ad ludum te
netur restituere ratione rei alienæ acceptæ,
per quam ipse melioratur. At vero in ca-
su nostræ conclusionis, lacessitus nihil alie-
num recipit, neque retinet apud se, cum al-
terum lædit: qui voluntariè se exposuit tali
periculo: & ideo non est eadem ratio.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur sextò. Vtrùm qui læsit alte-
rum in bonis corporis teneatur resti-
tuere hæredibus. &#x00B6; Arguitur primo pro par
te negatiua. Quoniam ipse, qui percussus
est, non tenebatur ex iustitia alere filios,
vel hæredes, ita vt si non faceret teneretur
restituere, ergo neque ille qui percusit, vel
interfecit tenebitur restituere hæredibus.</P>
<P>  Arguitur secundò. Qui sine dolo & si-
ne vi abduxit religiosum à monasterio, di-
ximus quòd non tenetur restituere con-
uentui vtilitatem illam, quam monachus
præstiturus erat. Eo quòd monachus non
erat obligatus ex iustitia impendere suas
operas in vtilitatem conuentus: sed tan-
tum ex religione & obedientia, ergo simi-
li ratione non tenebitur percussor in casu
proposito.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Quoniam sequitur ex
opposita sententia, quòd si quis occideret
hominem debitis implicatum, quòd tenea-
tur occisor restituere creditoribus, si pro-
pter mortem illius minus habeant, quàm ha
bere illos oportebat. Sequela probatur, quia
ipse defunctus tenebatur etiam ex iustitia
soluere illa debita. Consequens autem ni-
mis rigidum videtur: nemo enim obligat
ad huiusmodi restitutionem.</P>
<P>  SED in oppositum est, quòd qui læ-
sit aliquem in bonis corporis tenetur resti-<-P>@@

<-P>tuere, sicut diximus in prima conclusione
dubij præcedentis, sed hæres succedit in om
ne ius defuncti, ergo illi facienda est restitu
tio expensarum & damni emergentis, & lu
cri cessantis. Secundò. Omnes debitores,
qui debebant defuncto, tenentur alterius ge
neris debita restituere hæredibus. V. g. si
quid debebant ex mutuo, vel emptione &
venditione, ergo etiam istud genus debiti
ex percussione corporali contractum tene-
tur restituere hæredibus.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis no-
tandum est, quòd hæredes sunt in du-
plici differentia. Quidam sunt qui dicun-
tur necessarij & legitimi, qui non possunt à
testamento repelli: quales sunt filij & paren
tes, & inter hæc censetur vxor, quia perti-
net intrinsecè ad ipsam familiam viri, quan
uis non sit hæres, sed potius socia lucri. Alij
vero sunt hæredes voluntarij ipsi testatori,
qui libere instituit illos in suo testamento,
vt sunt extranei, amici, & fratres, & con-
sanguinei: tametsi fratres & consanguinei
succedant ab intestato, non tamen sunt ne-
cessarij hæredes, quia possunt repelli à te-
stamento.</P>
<P>  Hoc supposito sit prima conclusio. Hæ-
redibus necessarijs & legitimis facienda est
restitutio prædictorum incommodorum.
V. g. si quis læsit vel occidit patrem, tenetur
alere filios & vxorem habita ratione condi
tionis ipsorum ad arbitri&#x0169; boni viri. Intelli-
gitur conclusio, quando filij & vxor minus
habent ad sustentationem suam, quàm ha-
berent viuente patrefamilias. Hæc conclu-
sio communis est Doctoribus. Sed Scotus
ait, quòd etiam tenetur, qui læsit, alere to-
tam familiam. Quod nos quidem falsum
reputamus, quoniam ratio restitutionis in
eo fundatur, quòd filij & vxor non habeant
minus ad honorem & dece&#x0303;tiam sui status,
quàm haberent, viuente viro, sed poterit
contingere quòd filij & vxor non habeant
opus tanta familia post mortem ipsius pa-
tris familias, ergo qui percussit non tenetur
alere totam familiam, sed illam quæ neces-
saria est & decet ad sustentationem filior&#x0169;
& vxoris honorificā. Et idcirco in eo quod
diximus in cōclusione quod tenetur susten
tare filios & vxorem, includitur etiam fami<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0204.jpg/>
@@1@<SE204>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 186
<duolan 2><-P>lia necessaria ad arbitrium boni viri ad de-
bitam sustentationem filiorum & vxoris.
Probatur ergo conclusio. Quoniam hæ-
redes necessarij & legitimi læ duntur in bo-
nis proprijs quando læditur is cuius sunt
hæredes necessarij, sed ad restitutionem
pertinet reparare læsionem, quæ facta est
in bonis proprijs ipsius proximi, ergo ta-
libus hæredibus facienda est restitutio. An-
tecedens declaratur. Quoniam pater re-
spectu filij est veluti quodam totum, &
filius est veluti pars. Item vir & vxor, sunt
consortes & veluti vna caro, & ipso iu-
re naturæ parentes filios & viri vxores
alere tenentur, ergo huiusmodi alimen-
ta sunt bona propria ipsorum. Idipsum di-
cimus defama, quòd si iniustè ablata fue-
rit patri, restituenda est filijs & hæredibus
necessarijs: quoniam vna & eadem cen-
setur fama vel infamia ipsorum. Imo ad-
diderim obiter, quod attinet ad famam,
quòd etiam si defunctus non habeat hæ-
redes necessarios, locum habet restitutio
ipsi defuncto: quoniam adhuc anima ipsa
immortalis cum sit, habet ius vt nō sinistrè
de illa iudicetur à viuentibus.</P>
<P>  Secunda conclusio. Hæredibus non ne-
cessarijs non est facienda restitutio titulo
alimentorum. V. g. occidit aliquis artifi-
cem, qui arte sua sustentabat hominem que&#x0303;
voluntariè hæredem instituit: tunc dici-
mus, quòd non est facienda restitutio illi
homini si nullas expensas fecit in curatione
defuncti. Ratio est, quia tales hæredes non
læduntur in bonis proprijs ex eo quòd læ-
sus est testator, ergo non est illis facienda
restitutio. Antecedens probatur, quia ta-
les hæredes neque sunt partes testatoris, ne-
que ipse testator tenebatur iure naturæ illos
sustentare.</P>
<P>  Tertia conclusio. Fieri potest, vt alijs
titulis debeatur restitutio aliqua huiusmo-
di hæredibus. v. g. si facta fuerat conuen-
tio inter vulneratum & vulnerantem pro
condonanda iniuria certo pretio pecunia-
rum, tunc illa pecunia reddenda erit hæ-
redibus, etiam non necessarijs. Item si vul-
neratus ipse erat artifex, & accepto vul-
nere vixit per annum integrum, nec po-
tuit exercere artem suam, tenebitur per-<-P>@@

<-P>cussor restituere lucrum cessans hæredibus
etiam non necessarijs, quia tenebatur ipsi
defuncto. Hanc conclusionem probant ar-
gumenta facta in oppositum pro parte af-
firmatiua.</P>
<P>  Hactenus dictum est de restitutione fa-
cienda hæredibus defuncti, sed de restitu-
tione, quam debent facere hæredes percus-
soris sit quarta conclusio. Hæredes quilibet
eius qui percussit tenentur restituere om-
nia damna quæ consequuntur in bonis for-
tunæ: si tamen defunctus reliquit bona ex
quibus fiat solutio. Ratio est. Quia illa bo-
na in quibus succedit hæres, sunt obliga-
ta ex iustitia ad reparanda damna, quæ do-
minus fecerat ex iniuriosa læsione. Hinc
sequitur corollarium, quòd pater vt im-
plurimum quanuis sit necessarius hæres sui
filij, non tenetur restituere damna quæ con
sequuta sunt ex eo quòd filius percusserit
aliquem. Ratio est. Quia vt implurimum
ipse filius non habet bona quæ pater ac-
quirat de nouo, & in quibus succedat per
obitum filij. Si tamen habuerit bona quæ
dicuntur castrensia, fueritq&#x0301;ue iam eman-
cipatus, tenebitur pater restituere de illis
bonis, sicut & alij hæredes. Diximus ta-
men in conclusione, restituenda esse dam-
na, quæ consequuntur ex læsione: quo-
niam etiam si concederemus, quòd pro
ipsa læsione secundùm se sit aliquid resti-
tuendum ab ipso percussore, nihilominus
hæredes illius non tenentur ad istam re-
stitutionem. Et idem iudico de infamia
cuius causa fuit pater, quòd non tenebitur
filius hæres illā restituere. Et ratio est, quia
vtriusque damni restitutio debetur ratione
criminis personalis, at vero culpa patris vel
testatoris non transit ad hæredem, & id-
circo non tenebitur restituere illud quod
præcisè respondet ipsi crimini & læsioni
iniuriosæ.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum respon-
detur. Ad primum, quòd pater qui-
dem, vinculo charitatis & pietatis, quod
est maius & fortius quàm iustitiæ commu
tatiuæ, tenetur alere filios, & ipsi filij ha-
bent ius naturale, vt fustententur à paren-
tibus: & idcirco qui patrem occidit ini-
què, impedit per iniquitatem ius filiorum,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0205.jpg/>
@@1@<SE205>188 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>vt sustentarentur à parente: quapropter te-
netur filijs restituere. Neque valet conse-
quentia ista, quòd si pater non tenebatur
ex iustitia commutatiua alere filios quòd
neque etiam teneatur qui impediuit per
iniquitatem ius filiorum ad huiusmodi ali-
menta. Quemadmodum enim licet Pe-
trus non teneatur, nisi ex misericordia, da-
re eleemosynam, tamen qui impediuit per
mendacium & iniquitatem pauperem ne
recipiat illam eleemosynam, tenetur re-
stituere ex iustitia cōmutatiua totam elee-
mosynam illam pauperi, sic etiam in il-
lo casu, qui occidit patrem tenetur resti-
tuere filio.</P>
<P>  Sed est obiectio. Si ipse pater prouoca-
uerat percussorem ad certamen, impedi-
tur etiam ius filiorum ad alimenta, & ta-
men non tenetur restituere illis, ergo non
oritur restitutio ex eo quòd impeditur per
iniquitatem ius alterius. Probatur conse-
quentia. Quia ille prouocatus nihilominus
iniquè occidit & verè homicida est. Con-
firmatur. Quia etiam si pater prouocans
videatur renuntiare iuri suo quantùm ad
seipsum attinet, tamen non potest renun-
tiare iuri filiorum quod habetur vt susten-
tentur à parentibus, ergo percussor adhuc
teneretur restituere filijs fi prædicta ratio
valeret. Respondetur, quòd totum ius fi-
liorum quantum libet naturale quod ha-
bent vt alantur à parentibus, pendet nihi-
lominus ex pietate patris, quam ipse tene-
tur exercere erga filios. Et idcirco quan-
do pater renuntiat iuri suo, & voluntariè
se exponit periculo mortis, perit conse-
quenter ius filiorum contra percussorem,
quoniam percussor tenebatur filijs quate-
nus tenebatur ipsi patri, eo quòd erant ali-
quid patris, qui licet peccauerit contra pie-
tatem exponendo se periculo mortis im-
prudenter: potuit tamen de facto renun-
tiare iuri filiorum, quatenus erant ali-
quid sui.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, quòd potius confirmat nostram sen-
tentiam. Etenim si monachus per fraudem
aut vim abducatur, tenebitur qui abdu-
xit restituere conuentui incommoda quæ
sequuntur, vt iam dictum est à nobis, er-<-P>@@

<-P>go similiter in nostro casu tenebitur ad re-
stitutionem qui per vim & iniustitiam læ-
sit patrem, ipsis filijs, omnia incommo-
da quæ illis sequuntur ex læsione patris.
Intelligimus autem cùm dicimus, qui per
iniquitatem occidit vel percussit de iniqui-
tate & iniustitia directè contra ipsum per-
cussum commissa. Etenim si ipse volun-
tariè se exposuit tali periculo prouocans
alterum ad certamen, non est iniqua per-
cussio respectu illius: quanuis sit iniusta &
iniqua respectu reipublicæ, vel respectu
Dei qui est dominus specialis vitæ.</P>
<P>  Ad tertium argumentum vt respondea-
mus sit vltima conclusio. Qui occidit de-
bitorem non tenebitur creditoribus resti-
tuere etiam si ipse non reliquerit bona ex
quibus soluatur debitoribus, nisi forte in-
terfecerit illum ea intentione: vt credito-
res non recuperent sibi debita. Probatur
prima pars, quia nulla actio datur credi-
toribus contra huiusmodi homicidam in
foro exteriori. At vero iudices fori exte-
rioris sunt custodes iustitiæ, ergo certum
signum est quòd interfector non tenetur
ad talem restitutionem. Confirmatur, quo-
niam in foro p&#x0153;nitentiario confessarij pru
dentes qui debent esse iudices obligatio-
nis conscientiæ nunquam interrogant ho-
micidam an interfectus habuerit credito-
res: nec si habere cognouerint, obligant
ad restitutionem ipsum p&#x0153;nitentem, er-
go etiam est signum certum quòd nulla
est talis obligatio. Neque valet obiectio
quòd impeditur ius creditoris quod ha-
bet erga occisum sicut impeditur ius filio-
rum quod habebant erga patrem, ergo si
tenetur restituere filijs tenebitur etiam re-
stituere creditoribus. Respondetur etenim
quòd non est eadem ratio, quoniam ius
creditorum quod voluntariè acquiritur ea
conditione acquiritur, vt maneat pendens à
periculis vitæ & bonorum personæ debi-
toris. At vero ius filiorum ex natura rei in-
ditum est illis, & debet esse tutum eo quòd
in natura ipsa fundatur & non in libero ali-
quo contractu.</P>
<P>  Secunda vero pars probatur ex com-
muni regula iuris. Si tua culpa damnum
datum est aut iniuria illata, iure te super<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0206.jpg/>
@@1@<SE206>Quæst. LXII. De Iure. Art. II. 189
<duolan 2><-P>his satisfacere oportet. Quæ regula sic in-
telligenda est de culpa contra iustitiam
commissa. At verò, qui in fraudem credi-
torum occidit debitorem, peccat contra iu-
stitiam, & apponit medium efficax ad dam-
nificandos creditores, ergo tenebitur illis
restituere. &#x00B6; Et denique si in foro exteriori
probetur talis dolus aut fraus, dabitur a-
ctio creditoribus contra huiusmodi homi-
cidam.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur septimò. An ille qui vitia-
uit virginem teneatur restituere? Ar-
guitur primò pro parte affirmatiua ex illo
Exod. capit. 22. Si seduxerit quis virginem
nedum desponsatam, dormieritq&#x0301;ue cum
ea, dotabit eam & accipiet eam in vxo-
rem. Quòd si pater virginis noluerit eam
illi dare, dotabit eam secundùm quòd vir-
gines accipere consueuerunt. Habetur iste
text. in cap. 1. & 2. de adulterijs. Et in Con-
cilio Tridentino Sessione 24. in Decreto de
reformatione matrimonij cap. 6. dicitur, &#xA759;
raptor virginis vltra p&#x0153;nas excommunica-
tionis & infamiæ quas incurrit, tenetur vir-
ginem arbitrio iudicis dotare, siue in matri-
monium accipere.</P>
<P>  Arguitur secundò ex regula sæpe cita-
ta, si tua culpa damnum datum est, &c.
Sed culpa stupratoris multa damna con-
sequuntur tam patri quàm virgini in ho-
nore & in bonis temporalibus: quandiu
enim virgo est sub custodia parentum fit
illis iniuria si corrumpatur, non scienti-
bus illis. Item ipsa virgo præcipuam do-
tem habet virginitatem: qua amissa opus
habet maiori dote, vt possit nubere secun-
dùm statum suum.</P>
<P>  Denique arguitur. Si mulier quæ ami-
sit virginitatem, nubat viro ignoranti stu-
prum, malè tractabitur, imò exposita est
periculo vitæ & diuortij, ergo vitiator vir-
ginis qui tantorum malorum causa fuit, te-
netur ad restitutionem.</P>
<P>  In hoc dubio dissoluendo sunt variæ sen-
rentiæ. Prima est quæ vniuersaliter asserit
stupratores teneri ad dotandam virginem,
& accipiendam illam in vxorem, ita tenet
Paludanus distinctione. 15. quæst. 2. in 4. &
alij quos refert Syluester in verbo Iuxuria,
quæ stione. 5.</P>@@

<P>  Secunda sententia est quæ per opposi-
tum asserit raptorem virginis teneri ad do-
tandam illam duntaxat. Authores huius sen
tentiæ refert Syluester ibidem: imò & Ma-
gister Soto videtur esse huius sententiæ li-
bro. 4. de iustitia & iure, quæstione. 7. arti-
culo. 1. ad secundum.</P>
<P>  Tertia sententia est media quæ habet,
eum qui per vim vel dolum vitiauit virgi-
nem teneri ad dotandam illam vel ducen-
dam vxorem. Eum autem qui stuprauit vir
ginem voluntariam, non teneri ad restitu-
tionem aliquam.</P>
<P>  Pro cuius rei intelligentia aduertendum
est. Stuprum posse committi aliquando per
vim & dolum, aliquando verò ipsa virgo
sponte sua etiam præueniens virum consen-
tit in stuprum vel etiam inducta verbis ama
torijs & blanditijs.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Si virgo omnino fuit voluntaria
vel inducens ipsa virum amatorijs blāditijs,
vel inducta sit ab ipso, nō tenetur stuprator
ad restitutionem faciendā neq; virgini ne-
que patri. Quòd non teneatur virgini, pro-
bo, quia scienti & volenti nulla fit iniuria,
sed virgo voluntariè consentit, ergo non
patitur iniuriam.</P>
<P>  Confirmatur. Quia etiam si alicui abs-
cindatur manus scienti & volenti, non te-
netur percussor ad aliquam restitutionem
illi faciendam, ergo neque stuprator vir-
ginis consentientis, tenebitur ad aliquam
restitutionem: sed hæc ratio procedit etiam
si teneamus quòd ipsa virgo non est domi-
na integritatis suæ magis quàm manus. Cæ-
terùm existimo, quòd mulier est domina
vsus illius membri, sicut aliorum, & quia
talis vsus non est sine corruptione non pec-
cat illa contra iustitiam si amittat virgini-
tatem volens. Vnde hîc non habet locum
quod supra diximus ex aliorum senten-
tia, quæstione. 59. articulo. 3. pagina. 73.
§. his suppositis. Videlicet, quòd quan-
uis in abscisione manus consentiat homo
voluntate personæ, dissentit tamen volun-
tate naturæ. Etenim natura ipsa ordina-
uit membrum f&#x0153;minæ ad illum vsum, er-
go si adest voluntas personæ, nullum est
inuoluntarium in apertione membri f&#x0153;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0207.jpg/>
@@1@<SE207>190 Quæst. LXII. De Jure. Art. II.
<duolan 2><-P>minei. Quòd verò non teneatur patri resti-
tuere, probatur. Quia ipsa virgo non tene-
tur ad aliquam restitutionem patri facien-
dam: ergo neque stuprator. Probatur con-
sequentia. Quia ipsa virgo est causa prin-
cipalis illius damni, ergo si illa non tenetur
quæ est causa principalis, non tenebitur stu-
prator restituere qui est causa minus prin-
cipalis. Confirmatur. Nam si virgo con-
tra patris voluntatem nupserit, valet ma-
trimonium nec tenetur patri quicquam re-
stituere ipsa, neque vir illius, ergo etiam
qui admiserit stuprum cum illa volente,
non peccat contra iustitiam, neque ipsa ne-
que stuprator: sed contra castitatem. &#x00B6; Præ-
dicta conclusio intelligenda est quantùm
ad læsionem integritatis & damna tem-
poralia consequuta. At verò quantùm ad
honorem ablatum ab ipso patre, dicimus,
quòd tenetur stuprator restituere illum ho-
norem patri quantùm fuerit sibi possibile in
eodem genere ad arbitrium boni viri.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Qui per vim aut frau-
dem stuprauit virginem, tenetur restitue-
re & virgini & patri omnia damna quæ
consequuta sunt ex stupro, tàm in hono-
re quàm in bonis temporalibus. Hæc con-
clusio probatur ex dictis de restitutione fa-
cienda pro læsione corporali: & argumen-
tis factis in principio huius dubij. Quæ
conclusio mea sententia non solùm habet
locum in raptore, sed etiam in alijs qui
verbis fraudulentis & mendacibus deci-
piunt virginem. v. g. si stuprator dicat ei,
quòd non corrumpet eam: postea verò fran
git fidem & integritatem virginis stultè con
fidentis.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si quis sit nimiùm mo-
lestus extraordinarijs diligentijs solicitans
virginem adhuc repugnantem: & illa tan-
dem victa non dolo aut fraude succumbat:
tenetur ad restitutionem & virgini & patri
vtriusque damni in honore & in bonis tem-
poralibus. Ratio huius assignatur à viris
prudentibus: quoniam respectu f&#x0153;minæ,
huiusmodi solicitationes reputātur pro vio-
lentia. Vnde meritò in tali casu obligatur ad
restitutionem huiusmodi stuprator. Et con-
fir matur. Nam si quis ex industria adhibe-
ret aliqua media quibus ipsa virgo excitare-<-P>@@

<-P>tur ad passiones vehementes luxuriæ: vt
illa consentiret in stupr um faciliùs, pro-
culdobio videtur teneri ad restitutionem
damni: quia quanuis illæ passiones augeant
voluntarium, tamen diminuunt liberum.
Et cùm hæc diminutio proueniat ab extrin-
seco qui fraudulenter excitat illas passio-
nes, non est quare non obligemus illum
ad restitutionem, ergo similiter tenebitur
restituere qui extraordinarijs solicitationi-
bus attraxit virginem ad stuprum. Quæ-
nam autem sint istæ extraordinariæ solici-
tationes, relinquimus arbitrio boni viri. Ne-
que enim arbitror dona etiam maxima,
quæ voluntariè accipiuntur à virgine in-
ter huiusmodi extraordinarias solicitatio-
nes esse numeranda. Ratio est. Quoniam
ipsa virgo ex cupiditate accipit, & non cen-
setur violentiam pati, sed potius ipsa volun-
tariè aperit viam ad stuprum admitten-
dum. Quidam tamen viri docti & pru-
dentes in fauorem mulierum, iudicant in-
ter huiusmodi extraordinarias diligentias
& solicitationes, preces affectuosas & im-
portunas, crebra suspiria, & amatoria car-
mina frequenter decantata, & alia similia.
Alijs tamen metaphysicè considerantibus
rem istam omnia hæc media videntur mul
tùm extrinseca, vt virgo dicatur violen-
tiam pati. Et ratio est, quia hæc omnia vo-
luntariè audit & paulatim afficitur ad li-
bidinem, & tandem admittit voluntariè
stuprum.</P>
<P>  Arbitror tamen ego, si quæ sunt solici-
tationes violentæ, eas esse in quibus ipsa
virgo repugnans incipit obtrectari per am-
plexus & oscula & tactus impudicos, per
quæ omnia tandem virgo afficitur nimis
& admittit voluntariè stuprum peccans.
Ratio huius est, quia moraliter loquendo,
quasi non potest se defendere: opus enim
habet heroica virtute, vt vincat talem ten-
tationem. Quapropter qui constituit vir-
ginem per talem antecedentem violentiam
in tanto discrimine: tenebitur ad restitutio-
nem perinde atque si violenter corrupis-
set. Et ratio huius est, quia quanuis mulier
peccet admittendo stuprum, tamen illud
voluntarium admixtum est cum iniurio-
so violento ex parte stupratoris, & hinc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0208.jpg/>
@@1@<SE208>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 191
<duolan 2><-P>oritur ratio restitutionis. Sit exemplum. Si
ego haberem facultatem excitandi tempe-
statem in mari, sciens & prudens quòd mer
cator nauigans, vrgente tempestate, proij-
ciet merces suas in mare, tenerer ego re-
stituere damnum illud, etiam si mercator
voluntariè proijciat merces in mare: quia
illud voluntarium dicitur esse admixtum
cum violento secundùm quid anteceden-
ti. Sic etiam in nostro casu licet virgo tan-
dem voluntariè peccet: tamen propter vio
lentiam antecedentem iniuriosè constitu-
ta est in illo discrimine, vt moraliter lo-
quendo vix possit non consentire. Idem
dicimus si virgo per fraudem & dolum
ducatur ad locum vbi occultatur vir po-
tens qui intendit cum illa stuprum com-
mittere.</P>
<P>  Quarta conclusio. Quando stuprator
est diues, è contra verò virgo nimium pau
per, tenebitur ille iudicio prudentum ad
aliquam restitutionem faciendam in pe-
cunia pro dote vel pro parte dotis, etiamsi
non intercesserit aliqua violentia aut fraus:
sed ipsa voluntariè consensit cum illo. Ra-
tio huius est, quia inter huiusmodi perso-
nas meritò iudicatur aliquod pactum im-
plicitum & interpretatiuum interuenisse.
Quoniam similes virgines pauperes meri-
to iudicant & humanam fiduciam habent,
quòd tales viri dotabunt illas sicut solent fa
cere similes viri.</P>
<P>  Vltima conclusio. Quando stuprator
secundùm prædicta documenta tenebitur
restituere, non obligabitur à confessario
ante iudicis sententiam integram dotem
reddere. Sed obligabitur in foro conscien-
tiæ ad restituendum damnum quod ex il-
la læsione consequutum est. Explicatur
ista conclusio. Erat virgo quæ habebat do-
tem mille aureorum, cum qua dote po-
terat nubere secundùm conditionem sui sta
tus. At vero amissa virginitate non potest
nubere cum viro eiusdem qualitatis, nisi
cum dupla aut tripla dote. Tunc dicimus
quòd non opus est vt stuprator reddat in-
tegram dotem: sed sufficit quòd reddat ex-
cessum necessarium ad supplendum dam-
num consequutum ex corruptione virgi-
nis. Si autem condemnetur à iudici in fo-<-P>@@

<-P>ro exteriori in p&#x0153;nam delicti, tunc tene-
bitur etiam in foro conscientiæ stare sen-
tentiæ iudicis. Quemadmodum enim pro
læsione corporali non tenetur percussor re-
stituere quicquam pro abscisione ipsa mem
bri secundùm se, quanuis teneatur ad dam-
na quæ consequuta sunt ante sententiam iu-
dicis. Ita dicimus de læsione corporali in-
tegritatis virginis quòd non tenetur stupra-
tor ante sententiam iudicis, nisi ad damna
quæ consequuta sunt.</P>
<P>  Ex dictis sequitur, quomodo possit ac-
cipi iudicium ad definiendum, an tenea-
tur quis restituere mulieri iam antea cor-
ruptæ. Etenim quando non est facienda
restitutio virgini, multò minus mulieri
quæ inuenitur corrupta. Si autem per vim
accesserit vir ad mulierem corruptam, te-
nebitur ad omnia damna quæ consequun-
tur ex illo accessu, tam in honore quàm in
bonis etiam temporalibus. Item si vir ha-
bens infirmitatem contagiosam, accesse-
rit ad mulierem ignorantem illam infirmi-
tatem, etiam volentem copulam illam for-
nicariam, tenetur soluere & restituere: si
illam infecerit, expensas, scilicet, curatio-
nis, & alia damna emergentia, & lucra
cessantia: nisi fortè fuerit mulier omnibus
exposita venientibus ad illam. Tunc enim
ipsa se exponit voluntariè tali periculo. Sed
nihilominus si illa interrogauerit virum,
an ipse habeat infirmitatem contagiosam,
tenebitur restituere si illā deceperit. Quòd
si mulier corrupta conceperit ex viro, etiā
si ipsa voluntarie consenserit in fornicatio-
ne, tenebitur vir procurare f&#x0153;tum ipsum,
& nutrire & alere filium: non quidem ex
obligatione iustitiæ commutatiuæ, sed ex
iure & pietate naturali in ordine ad filium.
Si autem inuitam vel per fraudem & dol&#x0169;
imprægnauerit illam, tenebitur ex iustitia
commutatiua respectu mulieris: quoniam
consideratur ipsa conceptio & partus & nu
tritio prolis tanquam damnum cōsequens
actionem iniuriosam.</P>
<P><INI2>I</INI2>AM ad argumenta in oppositum respō
detur, quòd testimonia illa planè intelli-
guntur quando per vim aut fraudem cor-
rumpitur virgo: & tunc adhuc non tene-
bitur stuprator soluere p&#x0153;nam legis pro<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0209.jpg/>
@@1@<SE209>192 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>delicto impositam, ante sententiam iudicis:
sed tantum illud damnum tenebitur resti-
tuere, quod reuera consequutum est.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, quòd si virgo libens consensit in stu-
pro, non est digna nubere viro sibi compa-
ri. Si autem pater voluerit honorificè illam
locare, ipse debet adijcere ad dotem, non au
tem ipse stuprator. Si autem ipsa virgo in-
uoluntariè corrupta est, iam diximus quòd
tenebitur stuprator ad damna.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd omnia
illa damna quæ consequuntur stuprum vir
ginis quæ liberè voluit stuprum, erunt sibi
imputanda. Si autem per vim aut fraudem
corrupta fuerit, iam diximus in secunda &
tertia conclusione qualiter tenebitur stupra
tor ad omnia illa damna quæ consequ&#x0169;tur.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur octauo & principaliter cir-
ca restitutionem faciendam de fama
& honore. De qua re D. Thom. nos docet
in solutione ad secundum & tertium argu-
mentum breuiter & compendiosè.</P>
<P>  Dubitatur itaque, Vtrùm qui infamauit
teneatur ad restitutionem.</P>
<P>  Arguitur primo pro parte negatiua. Qui
falsum crimen imponit proximo, infamat
illum: & tamen non semper tenetur resti-
tuere, ergo non semper est regula certa, &#xA759;
infamator tenetur restituere. Probatur mi-
nor in multis casibus. Primò quidem, quan
do is cui crimen imponitur nihil æstimat.
v. g. si imponatur falsum testimonium vi-
ro illustri & seculari, quòd lacessitus ab alte
ro interfecit illum. Similiter si dicatur de
milite quòd stuprauit virginem. Alter casus
est, si is cui crimen falsum imponitur, est
aliàs infamis in illo genere peccati. V. g. si
dicatur de publico vsurario, quòd heri de-
dit pecuniam suam ad vsuram, quam tame&#x0303;
non dedit. Tertius casus est, quando is qui
crime&#x0303; imponit habetur mendax & vir nul-
lius fidei. Sed dicet aliquis & merito, quòd
in istis casibus reuera non Iæditur fama, &
idcirco non est obligatio ad restitutionem.</P>
<P>  Arguitur sec&#x0169;do & replicatur. Reus qui
in iudicio accusatur de vero crimine con-
tra iuris ordinem, si interrogatus etiam iura
mento, negauerit se commisisse tale crime&#x0303;,
infamat accusatorem, habebitur enim ille<-P>@@

<-P>tanquam criminator, & tamen non tenetur
restituere, ergo. Item testis qui per errorem
inculpabilem testificatur in iudicio, quòd
Petrus commisit graue crimen quod reue-
ra non commisit, infamat illum, & tamen
non tenetur restituere, etiam si postea co-
gnouerit se falsum dixisse, ergo. Item iudex
qui pronuntiat sententiam secundùm alle-
gata & probata contra ipsum innocentem
quem scit esse innocentem, scientia priua-
ta, infamat reuera illum, per suam senten-
tiam: & tamen non tenetur restituere, ergo.
Sed tamen adhuc respondebit aliquis, quòd
in istis casibus læditur fama: sed tamen iu-
ste aufertur.</P>
<P>  Arguitur tertio & replicatur contra hoc.
Si vir illustris & cuius fama vtilis est reipu-
blicæ infamet hominem plebeum, non te-
netur restituere illi famam, quam tamen in
iuste abstulit, ergo. Probatur minor. Quia
si vir ille dicat se falsum dixisse aut iniquè
egisse contra proximum infamabitur ipse,
ex cuius infamia sequitur damnum cōmu-
nitatis: præterquam quòd ipse cum maxi-
mo suo detrimento restituit famam mini-
mi valoris, ergo non tenetur restituere.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit pri
ma conclusio vniuersalis. Omnis qui in
famat proximum tenetur restituere illi fa-
mam & omnia damna quæ consequuntnr
ex infamia illius. Ista conclusio explicatur,
& aduertendum est quòd propriè loquen-
do infamare, non est quomodolibet aufer-
re famam proximi etiam inuito domino,
sed auferre illā iniustè & iniquè prout pro-
hibetur in. 8. Decalogi præcepto. Quemad
modum etiam qui accipit rem alienam,
etiam inuito domino, non furatur si non fa
ciat contra iustitiam. Vnde in extrema ne-
cessitate licitum est accipere res alienas, etiā
inuito domino. Illa acceptio nō dicitur fur
tum: & idcirco in casibus commemoratis
in primo & secundo argumento, non est
infamia proprie loquendo ex parte illor&#x0169;,
qui videntur auferre famam. Conclusio sic
explicata communis est omnibus doctori-
bus. Et ratio est manifesta, quia omnis qui
lædit proximum in aliquo bono contra iu-
stitiam, tenetur restituere inquantum possit
in eodem genere boni: sed fama est maxi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0210.jpg/>
@@1@<SE210>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 193
<duolan 2><-P>mum bonum hominis, ergo qui læsit de-
bet restituere illam. Similiter, si quæ damna
consequuntur infamiam. v. g. Si infamatus
propter infamiam priuetur episcopatu que&#x0303;
habebat vel quem habiturus erat, vel alia
quauis dignitate: tenebitur infamator resti-
tuere omnia illa damna. Ratio hæc manife-
sta est ex his quæ diximus in dubijs præce-
dentibus. Sed maior difficultas est in modo
restituendi famam. Et quidem quando per
mendacium quis abstulit alicui iniquè fa-
mam, manifestus est modus restituendi,
quanuis difficilis. Vnde sit.</P>
<P>  Secunda conclusio. Qui per falsitatem
& iniquitatem abstulit famam proximo, te
netur illam restituere dicendo se mentit&#x0169;
esse ex passione vel odio. Probatur conclu-
sio, quia ille tenetur restituere famam, vt di
ctum est in prima conclusione, sed iste mo
dus commodissimus est & æqualis secun-
dum iustitiam. Ergo tenetur illo modo re-
stituere. Quemadmodum si quis fuit cau-
sa, vt proximus amitteret centum ducatos,
tenetur ipsos à seipso auferre & reddere illi.
Ergo non minus tenetur qui iniquè infama
uit & per mendacium illo modo restitue-
re, etiam auferendo à seipso famam & red-
dendo illi. Sed maxima difficultas est quan
do dicendo veritatem reuelauit aliquis cri-
men occultum ex quo iniquè infamauit
proximum, vnde sit.</P>
<P>  Tertia conclusio. Multiplex modus assi
gnatur à doctoribus ad restituen dam famā
in prędicto casu. Primus est quem ponit Di
uus Tho. in solutione ad secundum. Videli
cet, quòd infamator dicat, se iniquè egisse si
cut malum Christianum. At verò modus
hic intelligen dus est sufficere, quando per il
lum efficaciter restituitur fama. Sed tamen
raro hoc continget, nisi forte apud rusticos
& vulgares homines. Etenim mediocriter
instituti homines intelligent per illa verba
verum esse quod ille dixerat: & magis con-
firmatur infamia proximi. Quapropter se-
cundus modus est, &#xA759; apertè dicat se menti-
tum esse. Et quādo obijcitur, quòd qui isto
modo restituit mentitur de nouo, at vero
dicit Diuus Tho. quòd nullo modo debet
dicere mendacium: respondent, qui sequun
tur istum modum dicendi, videlicet, quòd<-P>@@

<-P>mendacium dupliciter accipitur. Vno mo-
do speculatiuè prout distinguitur contra ve
rum speculatiuum. Altero vero modo pra-
cticè, prout distinguitur contrav erum pra-
cticum. Et quia hoc nomen mendaci&#x0169; seu
verbum mentiri, est amphibologicum: di-
cunt &#xA759; tenetur infamator vti verbis amphi
bologicis ad restitue&#x0303;dam famam proximi,
& vti illis in vero sensu: licet audientes acci-
piant in alio sensu. Et ita ille ver&#x0169; dicit, cùm
ait se mentitum fuisse. Quia profecto men-
titus est practicè: dixit enim mendaci&#x0169; pra-
cticum contra proximum.</P>
<P>  Pro explicatione huius aduerte&#x0303;dum est,
quòd verum practicum dicitur illud quod
conformatur appetitui recto. Et ratio est,
quia rectitudo appetitus desumitur ex regu
la rationis, in qua est formaliter verum, siue
speculatiu&#x0169; quod conformatur rebus ipsis,
siue practicum quod ordinatur ad rectitu-
dinem appetitus. Atque ita Iacob quando
accessit primò ad Liam putans esse vxorem
suam, habuit quidem dictame&#x0303;, hæc est mea
vxor, accedendum est ad illam: quod erat
speculatiuè falsum, sed practicè verum erat.
Sic etiam dicunt, &#xA759; omnis qui peccat, men-
dacium facit. Et omne peccatum est men-
dacium practicum: quia non conformatur
appetitui recto. Hic modus dicendi confor
matur valdè cum modo dicendi sacrarum
literarum. Legimus enim in Psal. 4. dictum
peccatoribus, Vt quid diligitis vanitatem &
quæritis mendacium. Vbi nomine menda-
cij non intelligitur solùm peccatum quod
committitur in falsitate verborum: sed om-
ne peccatum quod est mendaci&#x0169; practic&#x0169;.
Similiter & illud, Omnis homo mendax.
Quod habetur Psalm. 115. Similiter nomi-
ne veritatis intelliguntur omnia opera vir-
tutum. V. g. Omnia mandata tua veritas
Psalm. 118. & Ioan. 3. Qui facit veritatem,
venit ad lucem, vt manifestentur opera e-
ius. Et aliâs sæpe in Sacris literis inuenitur
iste modus loquendi, vt veritas accipiatur
pro operatione virtutis: & mendacium pro
operatione vitiosa. Nihilominus modum
istum loquendi & restituendi famam im-
probant aliqui viri docti. Primò quidem,
quia duę contradictoriæ non possunt simul
esse veræ: sed in illo casu hæc est vera, ego<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0211.jpg/>
@@1@<SE211>194 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>non sum mentitus. Ergo illa est falsa: ego
sum mentitus. Sed hoc argument&#x0169; est pue-
rile. Respondetur enim, &#xA759; est æquiuocatio
in verbo mentiri, siue in ipso nomine men-
dacij. Et propterea non sunt cōtradictoriæ.</P>
<P>  Secundum argument&#x0169; est contra istum
modum restituendi famam. Nam sequitur
ex ista doctrina, &#xA759; confunditur modus re-
stituendi famam, quādo per impositionem
falsi criminis ablata est cum modo restitue&#x0303;
di, quando per reuelationem veri criminis
iniquè ablata est. Hoc autem est maximum
inconueniens & duplex. Primo quide&#x0303;, quia
videtur fieri iniuria per istam doctrinā ho-
mini infamato per impositione&#x0303; falsi crimi-
nis: quoniam audientes restitutionem, per
illum modum loquendi nō distinguent, an
in rei veritate infamatus fecerit tale crimen
vel non: quia ille modus loquendi indiffe-
rens est ad vtrumlibet. Secundum inconue-
niens est, quoniā qui infamauit impone&#x0303;do
falsum crime&#x0303; magis peccauit quam ille qui
infamauit dicendo veritatem reuelando cri
men verum iniquè: ergo ad maiorem resti
tutionem tenetur. Sed respondetur ad hoc
argumentum, cōcedendo sequelam, quod
idem erit modus restituendi. Et ad prim&#x0169;
inconueniens respondetur, &#xA759; cæteris pari-
bus non magis læditur in effectu, qui infa-
matur per impositionem falsi criminis: quā
qui infamatur per reuelationem iniquā ve-
ri criminis. Restitutio autem respondet &
tantum obligat secundum damnum illat&#x0169;.
Ratio huius est, quia nō minus habet ius ad
bonam famam in republica peccator occul
tus, quam innocens, & ita non grauius lædit
infamator per impositionem falsi criminis,
quam per reuelationem veri criminis: vnde
non minus peccat contra iustitiam iste quā
ille. Et ad secundum inconueniens respon-
detur &#xA759; quāuis magis peccet impositor falsi
criminis, quam reuelator iniquusveri crimi
nis: tamen illa maior grauitas non est contra
iustitiam, sed contra veritatem quapropter
circunstantia illa non est mortaliter aggra-
uans supra peccatum iniustitiæ quod com-
mittit destruens famam proximi. Etenim
mendacium ex genere suo peccat&#x0169; veniale
est: fit autem mortale quando est pernicio-
sum: non igitur ex maiori grauitate peccati<-P>@@

<-P>colligitur maior restitutio facienda, sed ex
maiori damno illato.</P>
<P>  Tertium argument&#x0169; est contra eundem
modum restituendi. Videtur enim durissi-
mum vt homo qui verum dixit saltim spe-
culatiuum, obligetur vt retractet quod di-
xerat: est enim maxima infamia præsertim
apud Hispanos &#xA759; aliquis retractet quod af-
firmauerat: magis enim manet infamatus
quam si ipse committeret adulterium quod
ipse imposuit vel reuelauit. Respondetur &#xA759;
in præsenti solum contendimus &#xA759; isto mo-
do absque mendacio potest fieri restitutio:
tamen aliquādo secundum regulas pruden
tiæ non erit licitum vel obligatorium vti il-
lo modo restituendi: aliquando vero erit li-
citum & iustum. De qua re dicendum erit
aliquid in solutione ad tertium.</P>
<P>  Tertius modus restitue&#x0303;di in eodem casu
est, vt infamator non amplius verb&#x0169; faciat
de illa infamia: sed procuret prudenter vt se
peliatur & opportunitate&#x0303; nactus loquatur
bene & honorifice de illa persona infama-
ta. Sed cauendum est ne huiusmodi loquu-
tio videatur affectata & ordinata ad restitu-
tionem illam, tunc enim magis nocebit, &
magis confirmabuntur audientes, verum
esse crimen quod ille reuelauerat.</P>
<P>  Quartus modus mihi certus & conue-
nientissimus est ad restitue&#x0303;dam famam, vt
qui per falsitatem infamauit hominem, di-
cat & iuret si oportuerit, ego iniquè & ne-
sciens quidquam mali illius hominis pro-
pter vindictam aut ex odio dixi crimen il-
lud de illo, aut forte, &#xA759; per ignorantiam il-
lud dixit: sed iam cognita veritate, remor-
dente conscientia, restituit illi honorem &
famā suam. Probatur, quia nescire & igno-
rare est verbum vsitatum in hac significa-
tione, videlicet, vt aliquis dicatur nescire
quod non scit ad reuelandum, vt receptum
est apud omnes Theologos. Et ita intelli-
gunt illud quod dixit Christus Dñs Mar-
ci cap. 13. De die illa nemo scit neq; filius ho
minis, hoc est ad reueland&#x0169;. Aliâs enim de
fide est &#xA759; Christus Dominus inquant&#x0169; ho
mo cognoscit diem iudicij. Ita etiam possu-
mus intelligere illud Psalm. 68. Deus tu scis
insipientiam meam, hoc est, quia Christus
non sciebat practicè peccata. Diximus aute&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0212.jpg/>
@@1@<SE212>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 195
<duolan 2><-P>esse conuenientissimum modum, quia ne-
mo impositor criminis potest ab illo excu-
sari, siquidem cum minimo suo detrimen-
to potest restituere famam alienam.</P>
<P>  Quarta conclusio. Quotiescunque infa-
matus recuperat famam quac&#x0169;que via siue
per seipsum siue in iudicio publico, excusa-
tur iam infamator à restitutione. v. g. Si infa
matus inductis testibus probauit falsum esse
testimonium quod de se dictum est. Item
si infamia propter temporis diuturnitatem
obliuioni data est. Sed in hoc casu aduerten
dum est, quod quando fuerit aliquod du-
bium declinand&#x0169; erit in fauorem innocen-
tis. Probatur ergo cōclusio sic explicata. Re
stitutio fit ad reparandam læsionem secun-
dum iustitiam commutatiuam: sed quoties
aliquis alia via reparauit suam famam iam
cessauit læsio, ergo. Confirmatur exemplo.
Nam si Petrus aliqua via recuperauit rem
furto ablatam, non tenebitur fur ad restitu-
tionem ipsius, ergo similiter non tenebitur
infamator in nostro casu: nisi fortè infama-
tus fecerit expensas in recuperanda fama.</P>
<P>  Vltima conclusio. Si post quam aliquis
infamauit iniquè proxim&#x0169;, ipse proximus
alias publice infametur de eodem crimine:
non tenebitur prior infamator restituere fa
mam illius, quāuis tenebitur ad omnia dam
na quæ infamatus passus est propter infa-
miam medio illo tempore ante publicam
infamiam. Et ratio est manifesta, quia prior
infamator fuit causa illor&#x0169; malor&#x0169;. Quod
si publica infamia ortum habuit non casua-
lem sed radicalem ex priori infamia: tenebi
tur infamator ad restitutionem publicæ in-
famiæ: sed forte excusabitur quia nō potest
resarcire tantum malum. Si autem casuali-
ter ex priore infamia orta est publica infa-
mia, non tenebitur prior infamator ad resti
tutionem: quia non est in culpa publicæ in-
famiæ, sed ipse infamatus propter suam in-
discretionem fuit causa publicæ illius infa-
miæ, quia. v. g. ipse plus nimio conquereba
tur publicè de infamatore.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum responde-
tur facile iam ex dictis. Ad primum optimè
dictum est ibidem, quod in illis casibus nul
la est infamia.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-<-P>@@

<-P>tur, quòd in illis casibus non est propriè in-
famator, quanuis auferat famam: quia non
aufert illam iniustè. Cæterùm non est hu-
ius loci perfecta examinatio illorum casu&#x0169;:
sed primum discutiemus in quæst. 69. Sec&#x0169;
dum vero in quæst. 70. in solutione ad ter-
tium. & in quæst. 77.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondebitur
dubio sequenti.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo. Vtrùm cum detrime&#x0303;-
to propriæ famæ teneatur infamator
restituere famam alienam? Respondetur &
sit prima conclusio.</P>
<P>  Prima cōclusio affirmatiua. Probatur ex
definitis in præcedenti dubio: quoniam in
illis omnibus ferè modis quibus diximus fa
mam esse restituendam includitur aliqua
infamia ipsius restitue&#x0303;tis: sed illi modi sunt
conuenientes & necessarij: ergo non obstan
te infamia restituentis debet restituere. Cō-
firmatur simili exemplo. Restitutio pecu-
niar&#x0169; facienda est cum detrimento sui pro-
prij census, vtpatet manifestè in eo qui fuit
causa incendij domus alienæ: ergo similiter
contingit in restitutione famæ.</P>
<P>  Hinc sequitur vnum corollarium, quòd
restitutio famæ facienda est cum detrimen
to proprij census si opus fuerit. Explicatur
hoc. Tenetur infamator adhibere aliquas di
ligentias. v. g. vocare testes ad restitutione&#x0303;
famæ: tunc dicimus &#xA759; si fuerit necessaria pe
cunia ad istas diligentias tenetur illas expen
dere. Probatur corollarium, quoniā res infe
rioris ordinis debe&#x0303;t annullari rebus superio
ris ordinis. Sed census est inferioris ordinis
respectu famæ, ergo qui tenetur restituere
famam debet adhibere pecunias si necessa-
riæ fuerint ad media necessaria ad restitu-
tionem. Confirmatur, quoniam qui læsit al
terum in bonis corporisvulnerando illum,
tenetur expendere pecunias necessarias ad
curationem vulneris: ergo qui læsit alterum
in ipsa fama: tenebitur adhibere pecunias ne
cessarias ad media apta restitutioni.</P>
<P>  Secunda conclusio. Quoties infamator
ex ipso modo restitutionis incurrit magn&#x0169;
detrimentum sui honoris: non tenetur resti
tuere famam quæ non erat magni mome&#x0303;ti.
Explicatur conclusio. Vir illustris qui in re-
publica infamauerit plebe&#x0169;, si restituat illi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0213.jpg/>
@@1@<SE213>196 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>famam, quæ non est magni momenti omni
bus pensatis, amittit vir illustris plurimum
honoris in republica. Dicimus ergo &#xA759; infa-
matus est irrationabiliter inuitus, si velit sibi
fieri restitutionem: ergo alter excusatur à re
stitutione. Probatur antecedens, quoniā irra
tionabiliter vult aliquis, &#xA759; proximus suus
subeat magnum detrimentum propter mo
dicum commodum suum: sed ita contingit
in tali casu si plebeius vellet sibi fieri restitu
tionem, ergo illustris excusabitur.</P>
<P>  Confirmatur exemplo & similitudine.
Si quis vellet, &#xA759; proximus, restitueret sibi
paruam quantitatem pecuniarum cum ma
gno detrimento sui census, irrationabiliter
vellet talem restitutionem fieri sibi, & debi
tor excusaretur pro tunc, ergo similiter con
tingit in nostro casu. Sicut enim se habet par
ua pecunia ad multā, ita se habet parum fa-
mæ & honoris ad plurimum.</P>
<P>  Confirmatur secundo, quoniam si vir il
lustris aut Prælatus subdito contumeliā fe-
cerit: non tenetur restituere cum detrimen
to autoritatis prælatiæ. Iuxta id quod dicit
August. in regula loquens cum Prælatis, si
etiam modum vos excessisse sentitis, non à
vobis exigitur vt à vobis subditis venia po-
stuletis: ne apud eos quos oportet esse sub-
iectos dum nimium seruatur humilitas re-
gendi frangatur autoritas. Ergo in casu in
quo alius æqualis teneretur petere ve-
niam: non tenetur superior propter decen
tiam status sui. Ergo simile quid continget
in nostro casu. Quoniam decet ad autorita
tem & bonam gubernationem reipublicæ,
&#xA759; illustres habeant honorem integr&#x0169; apud
vulgus. Hic autem honor non conseruare-
tur, si in omni eue&#x0303;tu in quo alter æqualis te
neretur restituere famam cum detrimento
propriæ famæ: tenerentur etiam illustres
ciuitatis cum detrimento suæ famæ restitue
re, quę est maximi valoris & vtilitatis in ipsa
republica. Obseruandum tamen est, &#xA759; tan-
ta potest esse infamia hominis plebei, vt
quantum libet illustris sit læsor teneatur re-
stituere cum detrime&#x0303;to propriæ famæ. v. g.
Si imposuit illi crimen læsæ maiestatis vel
hæresis. &#x00B6; Ista conclusio sic à nobis explica-
ta asseritur à Magistro Soto supra art. 3. ad 4.
Contrariam tame&#x0303; tenet Nauarro in suo Ma<-P>@@

<-P>nuali. cap. 18. nu. 47. Neque tamen ille af-
fert aliquam rationem contra nostram con
clusionem: sed duntaxat intendit infirmare
nostrum simile de restitutione pecuniar&#x0169;.
Ait enim &#xA759; est duplex differe&#x0303;tia. Prima qui
dem, &#xA759; restitutio famæ semper fit cum de-
trime&#x0303;to propriæ famæ, ergo in illa nō opor
tet obseruare an restituens amittat famam
suam. Cæterùm in pecuniæ restitutione nō
semper interuenit detrime&#x0303;tum proprij cen
sus. Secunda differentia est, quoniam ma-
gna iactura proprij census in restitue&#x0303;do alie
num, non tollit in perpetuum obligatione&#x0303;
restituendi, sed prorogat tempus restitutio
nis: at vero in nostro casu & assertione vide
mur tollere obligationem restitue&#x0303;dę famæ
in perpetunm. Igitur non est simile exem-
plum ad rem præsentem. Nihilominus re-
spondetur, &#xA759; istæ differentiæ nullatenus in-
firmant nostrum simile. Et ad primā diffe-
rentiam dicimus, falsum esse &#xA759; restitutio fa
mæ semper fiat necessario cum detrimento
propriæ famæ, pręsertim cum notabili detri
mento. Etenim in tertio & quarto modo re
stituendæ famæ qui explicati sunt in tertia
conclusione dubij præcedentis: nulla omni
no aut certè leuis est infamia restitue&#x0303;tis. Re
spondetur secundo, &#xA759; quāuis semper fieret
restitutio famæ cum detrimento proprię fa
mæ, non autem restitutio census fiat c&#x0169; de-
trimento proprij census: tamen adhuc con-
ueniunt istæ restitutiones in hoc, &#xA759; cum ma
ximo detrime&#x0303;to restituentis & paruo eius
cui fit restitutio cessat obligatio. Ad secundā
differentiam dicimus nos æquale esse iudi-
cium vtriusq; restitutionis, quantum ad hoc
&#xA759; ad tempus vel in perpetu&#x0169; cesset obliga-
tio. Etenim si speratur futurum tempus in
quo illustris qui infamauit possit plebe-
io minimo detrimento restituere, vel cer-
tè ipse infamatus æquale detrimentum pa-
tiatur: non excusamus illustrem in perpe-
tuum ab illa restitutione facienda. Sed pro-
rogamus tempus restituendi. Quod si nun-
quam illud tempus venerit, excusabitur in
perpetuum à facienda restitutione: quanuis
ex radice iniuriæ factæ tenebatur restitue-
re: quapropter nulla est differentia inter re-
stitutionem census & famæ, quod attinet ad
rem præsentem. An vero teneatur quis resti<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0214.jpg/>
@@1@<SE214>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 197
<duolan 2><-P>tuere famam cum vitæ periculo, dicemus
infra artic. 6. ad secundum.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur decimo. Vtrùm quando fa-
ma nō potest restitui in eodem gene-
re boni, teneatur restituere illā infamator in
alio genere bonor&#x0169;, vt in pecunia vel oratio
nibus. &#x00B6; Arguitur primo pro parte affirmati
ua. Nā D. Tho. in hoc artic. ad 1. & ad 2. ex-
pressè dicit, &#xA759; si infamator non potest famā
restituere, debeat aliter ei recompensare.</P>
<P>  Arguitur sec&#x0169;do. C&#x0169; opus est impe&#x0303;dere
pecunias ad restituend&#x0169; in proprio genere.
v. g. in adducendis testibus, diximus iam &#xA759;
tenetur infamator omnes pecunias necessa-
rias ad talem fine&#x0303; expe&#x0303;dere: ergo multo ma
gis tenebitur expendere pecunias pro ipsa
fama immediatè quam nō potest aliter re-
stituere. Probatur cōseque&#x0303;tia, quoniā pecu-
nia & census omnis, destinatur ad human&#x0169;
honore&#x0303; hominis tanquā inferius quid ad su
perius. &#x00B6; Arguitur tertio. Pecunia potest
esse preti&#x0169; famæ, licet fama sit superioris or
dinis secund&#x0169; su&#x0169; genus: ergo poterit recō-
pe&#x0303;sari pecunia. Probatur antecede&#x0303;s à simili,
quoniā licet aur&#x0169; sit pretiosius argento sec&#x0169;
d&#x0169; speciem suā: nihilominus adæquari pos-
sunt in valore adhibita magna quātitate ar-
genti & diminuta auri. Ergo similiter adhi-
bita multa quātitate pecuniæ, poterit esse iu
sta cōpensatio cum fama hominis vulgaris.
Et cōfirmatur ex vsu, nā homines vulgares
solent æstimare honore&#x0303; su&#x0169; certis pecunijs:
& ita acceptant restitutione&#x0303; suæ famæ. Con
firmatur secundo. Quoniā vir illustris vt di
ximus in dubio pręcede&#x0303;ti nō tenetur c&#x0169; ma
ximo detrimento sui honoris famā restitue
re, poterit autem facile satisfacere parti læsæ
numerādo illi pecuniam: ergo obligandus
erit vt hoc faciat.</P>
<P>  Quarto & vltimo arguitur omnibus ar-
gumentis quæ supra fecimus, contendendo
quòd pro læsione corporali facienda est re
stitutio in alio genere bonorum? Propter
quæ argumenta diximus probabile&#x0303; esse sen
tentiāillam. Ergo multo magis probabilis
erit pars affirmatiua in isto dubio. Probatur
cōseque&#x0303;tia, quia fama magis cōme&#x0303;surabilis
est cum pecunia, quā membra corporalia.</P>
<P>  Sed in opposit&#x0169; est, &#xA759; qui non potest de
bit&#x0169; pecuniar&#x0169; soluere in &#xA753;prio genere, nō<-P>@@

<-P>tenetur restituere in fama, vel honore, vel sa
crificijs: ergo hæc genera bonorum nō sunt
cōmensurabilia adinuice&#x0303;. &#x00B6; Arguitur sec&#x0169;
do. Adulter qui infamauit vir&#x0169; accedendo
ad vxore&#x0303; alterius, non tenetur restituere illi
in pecunijs illā infamiā quādo in proprio ge
nere non potest, ergo neq; in præsenti casu.</P>
<P>  Vltimo argume&#x0303;tari possumus omnibus
argume&#x0303;tis, quibus supra oste&#x0303;dimus probabi
liore&#x0303; esse sententiā illā &#xA759; nō tenemur homi
ni restituere læsione&#x0303; corporis secund&#x0169; se in
alio genere bonor&#x0169;. &#x00B6; In hoc dubio dissol-
ue&#x0303;do sunt duæ extremæ sente&#x0303;tiæ. Altera est
affirmatiua ex glossa in. c. ecclesia. titulo, vt
lite pendente nihil innouetur, quā sequitur
Scotus in. 4. dist. 15. & Soto vbi supra arti. 3.
ad. 4. & Couar. libr. 1. Variar. resol. c. 2. nu. 8.
& in repetitione regul. peccat&#x0169;. 1. part. ver-
sic. sed &. Altera sententia est negatiua, quā
habet Syluest. verb. detractio. quæst. 4.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius dubij, sit prima cō
clusio. Si iudex per sente&#x0303;tiam imponat
infamatori p&#x0153;nā pecuniariā pro restitue&#x0303;da
fama, vel etiā si cōueniāt inter se infamatus
& infamator de certa pecuniæ summa, vt
infamatus cedat iuri suo: tenebitur infama-
tor in cōscientia reddere illā pecuniā. Hæc
cōclusio certissima est apud omnes. Et pro
batur, quoniā sententia iudicis iusta in foro
exteriori & iusta pacta obligant in foro con
scie&#x0303;tiæ: sed huiusmodi sente&#x0303;tia & pacta obli
gāt in foro cōscientię. Probatur minor, quia
ad iudice&#x0303; spectat ne delicta maneāt impuni
ta: potest igitur & debet in p&#x0153;nā peccati cō
tra iustitiā, punire & imponere illā p&#x0153;nā in
fauore&#x0303; partis læsæ. Ite&#x0303; ipse infamatus habet
ius agendi in iudicio cōtra infamatore&#x0303;, ergo
vt cedat iuri suo potest recipere preti&#x0169; pecu
niar&#x0169;. &#x00B6; Sec&#x0169;da cōclusio. Quāuis verosimi
lis sit pars affirmatiua huius dubij: tamen ve
rosimilior est pars negatiua. Probatur, quo-
niā licet argume&#x0303;ta pro vtraq; parte sint pro-
babilia: tamen magis vrgent argume&#x0303;ta par-
tis negatiuæ. &#x00B6; Tertia cōclusio. Vtraq; sente&#x0303;
tia temperāda est à prudenti cōfessario. Ete
nim si commodè poterit infamator in pecu
nijs facere restitutione&#x0303;, ini&#x0169;gat illi vt faciat.
At vero si nō cōmodè potest facere, vel ni-
mi&#x0169; ægrè ferat dare pecuniā: nō obliget ill&#x0169;
vt faciat talem restitutione&#x0303;: siquidem vtraq;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0215.jpg/>
@@1@<SE215>198 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>opinio probabilis est. Similes conclusiones
posuimus supra in dubio de læsione corpo-
rali: fateor tamen &#xA759; in præsenti dubio pars
affirmatiua videtur mihi probabilior, quam
pars affirmatiua alterius dubij de læsione
corporali. Et hoc probat quartum argume&#x0303;-
tum, quod fecimus pro parte affirmatiua.
Quapropter sit quarta conclusio. Quando
infamatus est talis conditionis respectu infa
matoris, &#xA759; receptis ab illo pecunijs fit hono
rabilior in populo: tenetur infamator ad ar-
bitrium boni viri facere restitutionem in pe
cunijs. Probatur, quia tunc facit restitutione&#x0303;
in eode&#x0303; genere, etenim honor & fama eius-
dem ordinis bonorum sunt: sed pecuniæ cō
siderantur in isto casu velut instrumenta ad
restituendam famam in proprio genere: er
go sicut infamator tenetur expen dere pecu
nias in adducendis testibus ad restituendam
famam in proprio genere: tenebitur etiam
expendere in isto casu, siquidem illis mediā
tibus restituitur fama in proprio genere. Et
hæc est differentia inter læsionem corpora
lem membri & infamiam, &#xA759; quantumlibet
expendantur pecuniæ semper manet muti-
latus: at verò infamia pecunijs interd&#x0169; obrui
tur & suffocatur. Et idem est si læsio corpo-
ralis fuit contra salutem hominis reparabili
ter tamen, tunc enim constat &#xA759; læsor tene-
tur expendere pecunias ad reparandam sa-
lutem in proprio genere. &#x00B6; Ad argumenta
in oppositum pro parte affirmatiua respon
detur ad prim&#x0169;, &#xA759; D. Thom. non est intelli
gendus de restitutione famæ secund&#x0169; se in
alio genere bonor&#x0169;: sed de damnis cōsequu
tis ex infamia. Secundo respondetur, quòd
D. Thom. potest intelligi quando pecunijs
datis reparatur homo in honore & fama
iuxta tenorem quartæ conclusionis.</P>
<P>  Ad secundum argument&#x0169; negatur con-
sequentia. Et ratio discriminis est, quoniam
in casu antecedentis, pecuniæ ancillantur
ipsi famæ, deseruiunt enim ad media qui-
bus reparatur fama. At vero in casu conse-
quentis pecunia non ancillaretur famæ sed
esset mensura illius & dominaretur ei.</P>
<P>  Ad tertium argumentum negatur ante-
cedens. Et ad probationem respondetur, nō
esse simile conueniens de auro & argento.
Etenim aurum & argentum sunt eiusdem<-P>@@

<-P>ordinis moraliter in humano cōuictu: sunt
enim bona vtilia extrinseca homini. At ve-
ro fama est superioris ordinis & debetur vir
tuti: quapropter nullo pretio potest cōmen
surari, sicut neque ipsa virtus cui debetur ho
nor & fama. &#x00B6; Ad primam confirmatione&#x0303;
respondetur, iuxta doctrinam primæ cōclu
sionis & quartæ. Licitum est enim homini
pactum facere cum infamatore, vt recepta
pecunia cedat iuri suo: vel etiam quādo me
diantibus pecunijs ipsa fama & honor repa-
ratur, tunc potest æstimari ad arbitrium bo
ni viri quantum pecuniæ sit necessarium.</P>
<P>  Ad secundam confirmatione&#x0303; responde-
tur, quòd in illo casu æquum est vt vir illu-
stris det pecuniam aliquam infamato iuxta
moderationem tertiæ cōclusionis: etsi opus
fuerit iuxta doctrinam quartæ cōclusionis.</P>
<P>  Ad vltimum argumentum respōdetur,
ex dictis in explicatione secundæ & quartæ
conclusionis. &#x00B6; Poterat disputari in pręsenti
de restitutione quam tenentur facere hære-
des infamatoris. Et rursus quibus hęredibus
hominis infamati sit facienda restitutio. Sed
tamen hæc difficultas per omnia definie&#x0303;da
est & determinanda, sicut supra determina-
uimus de hęredibus hominis qui læsit in bo
nis corporis alterum, & de hæredibus eius
qui læsus est.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur sec&#x0169;do. Circa alium mod&#x0169;
restituendi famam. Vtrum infamatus
possit condonare famę restitutionem: ita vt
ipse infamatus & infamator maneāt tuti in
conscientia nulla facta restitutione.</P>
<P>  In hoc dubio sunt duæ sententiæ. Altera
est affirmatiua, quæ innititur huic princi-
pio, quòd homo est dominus propriæ fa-
mæ. Huius sententiæ est Diuus Antoninus
in secunda parte titul. 2. capit. 2. §. tertio. &
Adrianus in. 4. in materia de restitutione.
Et quodlibeto. 1. artic. 1. Magister Soto vbi
supra ad quartum. Et etiam lib. 5. de Iustitia
& iure. quæst. 10. artic. 2. Et in relectione de
ratione tegendi secretum, membro. 1. quæ-
stione. 3. &#x00B6; Altera sententia est negatiua,
quæ innititur contrario fundamento, quòd
homo nō est dominus propriæ famæ. Hāc
tenet Caietanus in summa verbo, detractio
& infra quæst. 73. artic. 2. & Ioan. Maior in
quarto distin. 15. quæst. 16.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0216.jpg/>
@@1@<SE216>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 199
<duolan 2><P><INI2>P</INI2>RO decisione huius veritatis suppona
mus ex tractatu de dominio, quòd ho-
mo est dominus suæ famæ: & nihilominus
inquirimus an ex illo fundamento necessa
rio colligatur non esse peccatum saltem ex
genere suo mortale, cōdonare restitutione&#x0303;
famæ sine vlla rationabili causa: sed potius
sit quasi peccatum prodigalitatis sicut quan
do homo facit de suo quod vult absque ra-
tionabili causa. Pro cuius intellige&#x0303;tia aduer-
tendum est, quòd etiam si homo sit domi-
nus propriæ famæ: sunt tamen quidam qui
habent propriam famam ex officio, & ex iu
stitia alijs obligatam, quales sunt prælati re-
spectu subditorum & prædicatores respe-
ctu populi cui prædicant. Alij vero non ha-
bent obligatam famam suam alijs saltim ex
iustitia, quales sunt priuati homines.</P>
<P>  Secundo notandum est, quòd crimina
quæ infamant homines sunt in duplici dif-
ferentia. Quædam enim non infamant so-
lum propriam personam Prælati, sed etiam
infamant ipsos subditos personaliter: qua-
lia sunt crimina in quibus subditi solent ple
rumq&#x0301;ue imitari prælatos, cuiusmodi est cri
men hæresis. Etenim subditi solent sequi
prælatorum doctrinam. Vt si episcopus es-
set hæreticus præsumerentur oues in fectæ
hæresi, ac proinde si prælatus notatur de hæ
resi: notantur etiam de eodem crimine sub
diti. Alia sunt crimina quę infamant tantum
personaliter personam prælati, ex cuius in-
famia non sequitur subditos alia infamia,
nisi quòd habent pręlatum infamatum. Hu
ius generis sunt crimina in quibus subditi
non statim pręsumuntur imitari prælatum:
quale est peccatum inuidiæ & ambitionis.</P>
<P>  His suppositis sit prima conclusio. Præ-
latus ex cuius infamia sequitur subditorum
infamia primi generis: tenetur ex iustitia
non condonare famæ restitutionem: ita &#xA759;
si remissio facta fuerit, nihil valeat. Proba-
tur: prælatus non potest cedere iuri subdi-
torum, quin potius ex officio & iustitia te-
netur illud tueri: sed quando subditi notan-
tur de crimine infamiæ propter infamiam
prælati habent ius ad famam Prælati & ad
propriam: ergo pręlatus non potest condo-
nare restitutionem propriæ famæ.</P>
<P>  Secunda conclusio. Prælatus ex cuius in<-P>@@

<-P>famia sequitur non quidem personalis in-
famia subditorum, sed solum secundi gene
ris infamia: nihilominus adhuc tenetur ipse
Prælatus non solum ex charitate, sed etiam
ex iustitię titulo, non remittere restitutio-
nem, si modo in officio perseuerare vult. Et
in hoc differt ista conclusio à prima. Quòd
in casu primæ conclusionis, siue perseueret
in officio siue non: tenetur ex iustitia non
condonare famę restitutionem.</P>
<P>  Probatur ergo conclusio secunda. Prę-
latus tenetur ex officio strictiori vinculo
charitatis, quam alij erga subditos: rursus
tenetur etiam ex iustitia docere subditos &
bonum eis exemplum prębere & fraterna
admonitione corripere, & reliqua spiritua-
lia officia impendere. At vero pręlatus in-
famis etiam in crimine in quo solus ipse
notatur, non potest hęc officia commodè
pręstare: ergo vera est conclusio. Probatur
minor, ex vulgatissimo dicto Diui Grego-
rij, necesse est vt cuius vita despicitur, do-
ctrina quoque & prędicatio contemnatur.
Ex dictis sequitur corollarium, &#xA759; infama-
tor in casibus prędictarum conclusionum
non manet tutus in conscientia, etiam si in-
famatus dicat se remittere restitutionem
suæ famæ: sed adhuc tenetur restituere ex
iustitia.</P>
<P>  Tertia conclusio. Persona particularis
non peccat contra iustitiam si remittat pro-
prię famæ restitutionem. Probatur conclu-
sio, quia ille est dominus suæ famæ & non
habet illam obligatam alteri ex iustitia: er-
go ex nulla parte potest peccare contra iu-
stitiam condonando restitutionem pro-
priæ famæ.</P>
<P>  Hinc sequitur corollarium, quòd infa-
mator talis personæ non peccabit contra iu
stitiam, si non restituat illi famam facta tali
condonatione.</P>
<P>  Quarta conclusio. Persona priuata non
peccat mortale peccatum contra charita-
tem, etiam si absque rationabili causa con-
donet proprię famę restitutionem. Hęc cō-
clusio intelligenda est per se loquendo &
quantum est ex parte obiecti, scilicet ex par
te remissionis proprię, id est ex parte remis-
sionis famę. Etenim ex parte circunstantia
rum poterit esse mortale. Probatur conclu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0217.jpg/>
@@1@<SE217>200 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>sio sic intellecta, qui prodigit tot&#x0169; censum
proprium non peccat mortaliter, quātum
est ex parte obiecti, sed solum peccat pecca
tum prodigalitatis quod ab vniuersis Theo
logis dicitur veniale ex obiecto: ergo simili
ter persona priuata quæ propriam famam
etiam absque rationabili causa remittit: nō
peccabit mortaliter sed venialiter tantum.
Hæc conclusio est contra aliquos Theolo-
gos modernos, qui tenent esse peccat&#x0169; mor
tale contra charitatem ex genere suo remit
tere restitutionem propriæ famæ absque ra
tionabili causa, sed profecto non probant:
Quoniam illorum argumenta solum effi-
ciunt quod ex circ&#x0169;stātijs erit mortale pec-
catum. Quæ argumenta ponemns ad pro-
bandam quintam conclusionem. Sit igitur
quinta conclusio. Ex circunstantijs sæpenu-
mero erit mortale peccatum contra chari-
tatem remittere proprię famæ restitutione&#x0303;:
imo vero quotiescunq; est peccatum mor-
tale talis remissio etiam contra iustitiā, pro-
uenit ex circunstantijs: vt patet in prima &
secunda conclusione, vbi propter qualitate&#x0303;
personæ quæ habet obligatā famam ex offi
cio, efficitur mortale remittere restitutione&#x0303;
famæ. Probatur conclusio. Fama vt pluri-
mum necessaria est priuatæ personæ ad cō-
tinendum ipsum hominem in officio virtu
tis: experimur enim &#xA759; homines infamati
statim pręcipites feruntur in vitia: quod etiā
docuit D. Tho. supra. q. 33. arti. 7. ergo absq;
rationabili causa remittere restitutione&#x0303; pro
priæ famæ erit contra charitatem propriam
sui ipsius, & mortale ex circ&#x0169;stantia, quæ vt
plurimum inuenitur in hominibus. Et pro-
pterea Sacræ literæ nos admonent. Curam
habe de bono nomine: magis enim tibi pro
derit quam diuitiæ multæ. Et Apostolus ali
bi inquit, de cætero fratres quæcunq; bonæ
famæ facite, seu operamini. Deinde proba-
tur conclusio. Peccare coram alijs frequen-
ter, est peccat&#x0169; mortale scandali contra pro
ximi charitatem: sed multo magis præbet
occasionem ruinæ qui scandalizat fratrem
qui remittit huiusmodi restitutionem: est
enim atque si coram oculis omnium pecca
tum illud quod sibi imponitur peccaret, er-
go. Tertio est alia circunstantia, quod ami-
cis consanguineis & familiaribus magna ac<-P>@@

<-P>cedit infamia ex amici cōsanguinei & fami
liaris infamia: & obseruandum est in prædi
ctis cōclusionibus, idem esse quant&#x0169; attinet
ad infamatum, non curare de famæ restitu
tione: & remittere illam expressè, in qui-
bus enim casibus erit mortale remittere fa-
mam: erit etiam mortale non curare de fa-
mæ restitutione per media conuenientia &
ordinaria. &#x00B6; Hinc sequitur vnum corolla-
rium, &#xA759; infamator in casu præcedentis con
clusionis, tenebitur saltim ex charitate resti
tuere famam infamato etiam remittenti re-
stitutionem expressè. Si autem nō remittat
expressè, sed solum patienter ferat, & nō cu
ret de restitutione, siue hoc faciat prudenter
siue imprude&#x0303;ter: tenebitur nihilominus ex
iustitia restituere illi famam. Quemadmo-
d&#x0169; licet martyres patienter ferebāt tormen
ta, & maximè voluntariè propter Deum: ta
men Tyranni peccabant contra iustitiā tor
quentes illos. Ita licet infamatus vel propter
Deum patienter ferat, vel propter negligen
tiam suam, peccet non curādo de bono no-
mine: nihilominus infamator tenebitur nō
solum ex charitate, sed etiam ex iustitia re-
stituere illi famam: quia patientia infamati
vel negligentia nō debet fauere infamatori.
Et propterea diximus in hac obseruatione,
&#xA759; quantum ad infamatum, idem erat remit
tere & non curare: quia non est idem quan-
tum ad infamatorem. &#x00B6; Sit iam sexta cōclu-
sio. Aliquando non solum nullum est pec-
catum remittere restitutione&#x0303; famæ, vel non
curare de illa: sed etiam valde meritorium,
videlicet quando fuerit rationalis causa se-
cundum leges prudentiæ & charitatis: de
quibus iudicant viri spirituales eruditi do-
ctrina & exemplis Sanctorum. Ratio hu-
ius conclusionis est, quoniam quanuis fa-
ma & honor sit optimum bonum tempo-
rale, tamen ordinatum est ex natura sua ad
maius bonum, vel communitatis vel virtu-
tis: sicut & ipsa vita pretiosissima exponitur
periculis prudenter & sancte propter hu-
iusmodi maiora bona, ergo.</P>
<P>  Deinde probatur exemplis Sanctorum,
imo & Christi Domini: qui sæpe non cura-
uit de infamia falsorum testimonior&#x0169; quæ
aduersum se obijciebantur, vt patet coram
Pilato, Iesus autem tacebat. Cuius etiam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0218.jpg/>
@@1@<SE218>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 201
<duolan 2><-P>exe&#x0303;plo sæpe sancti tacuerunt, d&#x0169; falsa crimi
na imponebātur eis. &#x00B6; Sed est vn&#x0169; argume&#x0303;
t&#x0169; principale contra corollari&#x0169; quod intuli
mus ex prima & secunda conclusione. Dixi
mus in superioribus &#xA759; si pater lęsus in bonis
corporis: remittat percussori non sol&#x0169; iniu-
riam sed etiam damna consequuta: nō tene
tur percussor restituere quicquam filijs ne-
que tanquam hæredibus, neque titulo ali-
mentorum ad quæ filij habebant ius, ergo
similiter si prælatus condonet restitutione&#x0303;
propriæ famæ: non tenebitur infamator fa-
mam subditis restituere. Probatur conse-
quentia. Quia sicut prælatus tenetur procu
rare suam famam pro gubernandis subditis
qui sunt filij spirituales: ita etiam pater carna
lis tenetur & seipsum & bona sua conserua-
re pro sustentatione filiorum: ergo eadem
est ratio vtriusque casus.</P>
<P>  Ad hoc argumentum respōdetur, quòd
non est eadem ratio sed est magna differen
tia, quoniam pater carnalis est totalis domi-
nus bonorum suorum: quod si silij habent
ius ad illa bona vt sustententur à patre: tame&#x0303;
istud ius fundatur non in iustitia commuta
tiua qua obligetur pater suste&#x0303;tare filios: sed
fundatur in voluntate & pietate patris, qua
tenetur alere filios, & idcirco remittente pa
tre restitutionem illorum bonorum, fact&#x0169;
tenet: quanuis ipse peccet contra pietatem.
Quapropter non tenebitur percussor ipsius
patris ex iustitia quidquam filijs restituere.
At vero prælatus tenetur ex iustitia & ex
officio defendere famam subditorum, &
propriam famam habet obligatam ex iusti
tia ad bonam gubernationem subditorum.
Ex quo sequitur, quòd si ex infamia prælati
sequatur infamia subditorum: tenebitur in-
famator vtranque famam restituere. Quod
si prælatus remiserit restitutionem quod
ad se attinet: nihilominus infamator tene-
bitur restituere subditis famam suam, ma-
xime in casu primæ conclusionis quando
notantur subditi de eodem crimine. Nam
in casu secundæ conclusionis, si prælatus di-
mittat officium, non tenebitur infamator
vltra restituere quidquam subditis. Ex di-
ctis potest colligi solutio aliorum dubior&#x0169;
minorum, scilicet, Vtrùm qui infamauit se-
ipsum teneatur sibi famam reparare? Re-<-P>@@

<-P>spondetur, quòd si pręlatus sit, tenetur ex iu
stitia reparare famā suā iuxta tenore&#x0303; primæ
& secundæ conclusionis: quonia huiusmo
di iustitia non consideratur in ordine ad se-
ipsum, sed ad subditos quibus prælatus tene
tur ex iustitia commutatiua. At vero si pri-
uata persona sit nunquam peccabit contra
iustitiam quæ non est ad seipsum: poterit
autem peccare contra charitatem sui ipsius,
vel proximi mortaliter vel venialiter, vel
tādem nullo modo peccare iuxta tenorem
aliarum conclusionum supra positarum.</P>
<P>  Sec&#x0169;do colligitur solutio alterius dubij,
Vtrùm qui se inuicem infamauer&#x0169;t possint
sibi inuicem condonare famæ restitutione&#x0303;.
Dicendum enim est, quòd si prælati sunt
non possunt condonare ad inuicem restitu
tionem, sed peccant etiam contra iustitiam
ratione subditorum iuxta tenore&#x0303; primæ &
secundæ conclusionis. Si aute&#x0303; sunt personæ
priuatæ, dice&#x0303;d&#x0169; est de illis, iuxta tenore&#x0303; alia
r&#x0169; cōclusion&#x0169;. Poterit aute&#x0303; cōtingere &#xA759; qñ
duo ad inuice&#x0303; se infam auerunt nō sit æqua
lis vtriusq; causa ita vt ambo æqualiter pos-
sint cōdonare restitutionem. Tertiò potest
colligi solutio specialis difficultatis, Quo-
modo sit facienda honoris restitutio. Est
enim honor eiusde&#x0303; ordinis c&#x0169; fama, & de-
betur virtuti secundùm se, sed differt à fama
in eo &#xA759; honor exhibetur præsenti: fama ve-
ro est de absentibus proprie. D. Tho. in so-
lutione ad tertium, dixit de restitutione ho-
noris. Nos autem ponimus primam conclu
sione&#x0303;, qui honorem per contumeliā abstu-
lit vel quomodolibet alias, tenetur in eode&#x0303;
genere restituere, scilicet, exhibendo reue-
rentiam iuxta cōditionem personę. Sec&#x0169;do
probatur ex illo ad Rom. 13. Reddite omni
bus debita cui honore&#x0303; honore&#x0303;, &c. Proba-
tur. Quoniā qui honorem abstulit, iniuriā
fecit proximo contra iustitiā cōmutatiuam
in re quæ in eodem genere restitui potest,
ergo tenebitur in eodem genere restituere.</P>
<P>  Secunda conclusio. Conuenientissimus
modus & aliquādo necessarius ad restituen
dum honorem, est veniæ petitio. Probatur
ex doctrina Augustin. in regula, melior est
enim qui quanuis ira sæpe tentetur, tamen
im petrare fest inat vt sibi dimittat cui se ag-
noscit fecisse iniuriā: quam qui tardius irasci<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0219.jpg/>
@@1@<SE219>202 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>tur & ad veniam petendam tardius incli-
natur. Quibus verbis expressè satisfactio-
nem pro conuitio & maledicto dicit esse
veniæ petitione&#x0303;. Et statim subijcit. Qui au-
te&#x0303; nunquā vult petere veniā aut non ex ani-
mo petit sine causa est in monasterio, etiāsi
inde non pro jciatur. Et hæc est communis
sententia doctorum. Solus Caietanus infra
quæst. 72. art. 3. videtur negare petitionem
veniæ esse necessariam ad restitue&#x0303;dum ho-
norem. At vero ipsemet nopusculo. 17. re
sponsionum, responsione. 13. puncto. 5. ex-
plicans locum citatum, sentit omnino no-
biscum in hac conclusione. Verum est ta-
men quòd sunt duæ exceptiones in hac no-
stra conclusione. Prima est quando præla-
tus fuit qui fecit iniuriam subdito in hono-
re: iste enim non tenetur petere veniā iuxta
doctrinam Diui Augustini, neregendi fran
gatur autoritas: sed alia via potest honorare
subditum. Idem dicimus de magistris respe
ctu discipulorum, & de illustribus ciuitatis
respectu vulgi proportionabiliter ad arbi-
tri&#x0169; boni viri. Secunda exceptio est, quādo
vsus patriæ & prouintiæ non admittit hu-
iusmodi restitutionem honoris per petitio-
nem veniæ: sed potius talis petitio reputa-
tur & iudicatur noua iniuria. Tunc enim
alia via suauior quærenda est, vt iniuriam
passus recuperet honorem suum.</P>
<P>  Diximus hactenus de restitutione facie&#x0303;-
da pro læsionibus, tam in corpore, quam
etiam in fama & in honore. Cæter&#x0169; de ipsis
læsionibus secundùm se in sequentibus di-
cendum erit. Præterea. Difficultas huius ar-
ticuli est circa solutionem ad tertium, vbi
D. Tho. agit de restitutione ab eo facienda,
qui impedit alique&#x0303; à cōsequutione præben
dæ vel officij. Et quanuis dupliciter possit
oriri obligatio restituendi in distributione
harum dignitatum, videlicet vel ex parte di
stributoris qui iniquè diuidit atque distri-
buit, vel ex parte iniustè impedientis bo-
nam distributionem: tamen in præsenti, so-
lum facimus sermonem de obligatione re-
stituendi quatenetur impediens bonam di-
stributionem. Nam de priori obligatione
vniuersaliter agendum est in quæst. 63.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur duodecimo & vltimo in
hoc articulo, Vtr&#x0169;vniuersaliter om-<-P>@@

<-P>nis impediens iniustè, vel per dol&#x0169; aut frau
dem, alter&#x0169; à consequutione officij vel be-
neficij, teneatur illi restituere? &#x00B6; Arguitur
primo pro parte negatiua. Ad hoc &#xA759; pro-
priè dicatur restitutio, necesse est quòd ali-
quis sit deiectus à dominio vel possessione
rei suæ, vt verè dicatur restitui. Sed ille qui
impeditur à consequutione eius quod non-
dum habet videlicet beneficij, non est deie
ctus à dominio vel possessione rei suæ: ergo
qui impediuit non tenetur restituere.</P>
<P>  Secundò arguitur. Qui per fraudem aut
dolum impedit dign&#x0169; à consequutione be-
neficij vt præbenda detur digniori, nō tene
tur restituere, & tamen iniustè impedit vi-
delicet per fraudem & dol&#x0169;, ergo illa non
est vniuersalis regula. Maior videtur esse do
ctrina D. Tho. in solutione ad tertium, vbi
docet quòd qui impedit dignum à conse-
quutione beneficij propter bonum Eccle-
siæ, vt detur digniori: non tenetur restituere
quidquam. Confirmatur. Quoniā animus
impedientis bene vel male affectus, nihil
confert ad rationem iniustitiæ: sed pertine-
bit affectus ille ad charitatem vel ad odium
proximi. At vero obligatio restituendi pen
satur ex iniuria & damno dato, ergo nihil
refert quòd impediens intendat bon&#x0169; eccle
siæ vel non intendat: vt teneatur restituere
præbendam: quanuis alias tenebitur ad re-
stitutionem famæ si infamauit eum, vt im-
pediretur à consequutione beneficij.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Ipsemet oppositor qui
petit beneficium simul cum alijs candida-
tis siue oppositoribus concurrentibus, quos
ipse cognouit esse digniores se, impedit in-
iuste alios digniores à consequutione præ-
bendæ: & tamen si sibi conferatur præben-
da non tenebitur ad vllam restitutionem
faciendam: ergo non est vniuersalis regu-
la. Minor probatur ex communi consen-
su & vsu omnium. Maior autem proba-
tur. Quia ille inducit electores in hunc er-
rorem vt existiment se digniorem esse cæ-
teris, ergo.</P>
<P>  Quartò arguitur, & intendimus probare
quòd saltem quando solis precibus, induxit
aliquis electores vt conferant beneficium
minus digno vel certè indigno: non tenea-
tur ad restitutionem digniori vel digno im<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0220.jpg/>
@@1@<SE220>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 203
<duolan 2><-P>pedito ad consequutionem beneficij. Est ar
gumentum à simili. Quando aliquis preci-
bus aut consilio induxit aliquem, ne daret
eleemosynam pauperi, vel ne relinqueret
hæreditatem vel legatum vel quamlibet li-
beram donationem, non tenetur ad aliquā
restitutionem faciendam ei quem impedi-
uit à consequutione beneficij, ergo neque
in nostro casu tenebitur ille ad restitutio-
nem aliquam faciendam. Antecedens ab
omnibus conceditur: consequentia proba-
tur. Quoniam idcirco in casu exempli ad-
ducti, nō tenetur impediens restituere: quia
impeditus nondum erat assequutus illud be
neficium, quin potius assecutio pendebat
ex libera voluntate collatoris. Sed hoc ip-
sum contingit, quando quis precibus indu-
cit collatorem vt conferat præbendam: er-
go non tenetur ad restitutionem.</P>
<P>  Vltimò arguitur. Ipsemet distributor si
iniquè distribuat prætermittens dignio-
rem, conferens beneficium digno: imò
etiam indigno: non tenetur ad aliquam re-
stitutionem faciendam digniori vel digno,
ergo multo minus tenebitur, qui induxit il-
lum solis precibus vt ita distribueret. An-
tecedens ferè ab omnibus doctoribus no-
stri temporis conceditur: qui solum aiunt,
quòd si qua restitutio facienda est quando
elegit indignum: illa facienda erit ecclesiæ
vel communitati, cui accidit incommo-
dum & malum ex electione indigni. Con-
sequentia probatur. Quia quādo causa prin
cipalis alicuius actionis non tenetur ad re-
stitutionem: minus videtur obligari causa
minus principalis. Et confirmatur. Quia si
impediens teneretur in prædicto casu ad re
stitutionem faciendam: teneretur ad restitu
tionem faciendam totius damni illati. Hoc
autem est falsum, vt docet Diuus Thomas
ad tertium, vbi ait, quòd non tenetur in to-
tum restituere, sed ad arbitrium boni viri.
Sequela probatur. Distributoripse, si tene-
retur ad restitutionem, teneretur ad resti-
tutionem totius damni illati, ergo etiam il-
le qui induxit eum ad prædictam restitu-
tionem: sicut qui induxit alterum vt occi-
dat hominem.</P>
<P><INI2>I</INI2>N hoc grauissimo dubio prima senten-
tia est Scoti, Ricardi, & aliorum in 4. as-<-P>@@

<-P>serentium, quòd ille qui impediuit alterum
à consequutione beneficij, si id fecit inten-
dens commodum suum vel amici: non te-
netur ad vllam restitutionem faciendam.
Si tamen id fecit in odium impediti vt ei
malum faciat: tenetur ad restitutionem. Et
aliqui existimant quòd D. Thom. ad 4. su-
pra fauet huic sententiæ. Veruntamen sen-
tentia Diui Thomæ explicabitur sequen-
tibus conclusionibus.</P>
<P>  Prima conclusio est. Quod impediens
aliquem iustè à consequutione præbendæ,
videlicet, intendens honorem Dei vel vti-
litatem ecclesiæ, procuret quòd detur di-
gniori: nō tenetur ad aliquā restitutionem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Qui impedit iniu-
stè, intendens impediti nocumentum, con-
sulens quòd non detur digno præbenda an
tequam sit firmatum quòd ei detur: tenetur
ad aliquam restitutionem faciendam ad ar
bitrium boni viri.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si iam firmatum erat
vt daretur præbenda alicui, & alius propter
indebitam causam procuret quòd reuoce-
tur propositum illud: tenetur ad restitutio-
nem æqualis, scilicet, totius damni. Ecce in
istis conclusionibus D. Thom. nihil fauet
prædictæ sententiæ. Alia sententia est cuius-
dam Geraldi, qui statuit regulam genera-
lem. Quoties quis impedit alterum ab eo
quod nondum erat sui iuris: non fit ei ad re
stitutionem obnoxius. Refert istum autore&#x0303;
Adrian. in 4. Sententiarum in materia de re
stitutione, fol. 47. & Magister Soto art. 3. vbi
supra ad sextum. ipse vero Magister Soto
asserit, quòd is qui precibus aut consilio im
pedit dignum aut digniorem à consequu-
tione officij publici: nō tenetur ad aliquam
restitutionem faciendam impedito. Si au-
tem per vim aut fraudem impedierit: te-
netur ad restitutionem faciendam magis
vel minus, iuxta moderatione&#x0303; Diui Tho-
mæ ad quartum. In eadem sententia est Na
uarro in Manuali. capit. 17. à numer. 69. &
deinceps.</P>
<P>  Vltima sententia est asserentium, &#xA759; ille
solum tenebitur ad restitutione&#x0303; in casu no
stri dubij, qui impedit iniustè dignum à cō
sequutione præbendæ: is autem qui im-
pedit iuste, quocunque animo id fecerit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0221.jpg/>
@@1@<SE221>204 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>non tenetur ad restitutionem. Hæc sente&#x0303;tia
videtur mihi esse D. Thom. & est Caietani
super hunc artic. in solutione ad quartum.
Hanc sequutus fuit Magister Victoria.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius rei & intellige&#x0303;tia
D. Tho. notand&#x0169; est primò, &#xA759; bona à
quor&#x0169; assecutione potest aliquis impediri
sunt in duplici differe&#x0303;tia. Quæ dā sunt ei de-
bita ex iustitia, siue commutatiua siue di-
stributiua. Alia vero non quidem ex iusti-
tia, sed solum ex liberalitate & misericordia
alterius expectantur. Exemplum primi est,
in bonis publicis quæ ex iustitia distributi-
ua debe&#x0303;tur ciuibus pro qualitate meritor&#x0169;.
Exemplum sec&#x0169;di est in bonis gratuitis, sci
licet, in largitis eleemosynis. Rursus bona
publica quæ ex iustitia distributiua deben-
tur diuidi possunt in duplici differentia.
Quædam quæ potissime destinata sunt in
commodum & fauorem personar&#x0169;: quædā
vero quæ licet aliquo modo ordinata sint
in fauore&#x0303; personar&#x0169;, tamen per se primo in-
stituta sunt in cōmod&#x0169; & vtilitate&#x0303; reipubli-
cæ. Exemplum primi est in ærario publico
quod distribuitur per singulos ciues. Exem
plum secundi est, in publicis magistratibus
& officijs, siue ecclesiasticis siue seculari-
bus. Notand&#x0169; est sec&#x0169;dò, &#xA759; duobus modis
potest aliquis impedire aliquem à cōsequu
tione alicuius boni, videlicet iustè vel iniu-
stè. Iustè quide&#x0303; dicetur quis impedire alte-
r&#x0169;, quando neq; contra cōmutatiuā iustitiā
neq; distributiuā quid facit. v. g. si quis sine
vi & dolo impediat dign&#x0169; vel minus dign&#x0169;
à cōsequutione beneficij iustè facit. Rursus
dupliciter potest contingere &#xA759; aliquis iustè
impediat alterum. Vno modo iustè forma-
liter secund&#x0169; ratione&#x0303; formale&#x0303; virtutis iusti-
tiæ perfectæ, videlicet, quādo impedit pro-
pter debit&#x0169; fine&#x0303; debito loco & tempore, &
c&#x0169; reliquis circ&#x0169;stantijs virtutis. Altero mo
do potest impedire iustè materialiter, &
quant&#x0169; ad substantiā actus: nō violans iusti
tiā cōmutatiuā vel distributiuā. Vt si aliquis
imprudenter maloq&#x0301;ue animo, & propter
malum fine&#x0303; impediat à consequutione bo-
ni alicuius. Iniustè vero potest quis impedi
re alterum. Primò quidem contra iustitiam
cōmutatiuam tantum. Secundò cōtra distri
butiuā tantum. Tertiò cōtra vtranq; simul.<-P>@@

<-P>Exempl&#x0169; primi, in eo quiper vim aut frau-
dem impedit indign&#x0169; aut minus dignum à
consequutione boni. Exemplum sec&#x0169;di est
in eo qui absque vi & dolo impedit dignio-
rem à consequutione præbendæ. Exempl&#x0169;
tertij est in eo qui vi aut fraude adhibita, im
pedit digniorem à consequutione præben-
dæ. Rursus qui iniustè impedit contra iu-
stitiam commutatiuam tantum, aliquando
procurat distributiuam iustitiam bene exer
ceri. V. g. si impediat indignum vt detur
beneficium digno, vel impediat minus di-
gnum vt detur digniori. Quandoque vero
non procurat iustitiam distributiuam. v. g.
si impediat dignum vt detur æquè digno.
Denique aduertendum est, quòd quan-
uis præsens quæstio principaliter institua-
tur de officijs publicis distribuendis, & de
impedimento bonæ & debitæ distributio-
nis: tamen obiter etiam definiemus illam re
spectu cuiuslibet boni quod aliquis inten-
dit vel sperat.</P>
<P>  Prima conclusio. Qui per medium ali-
quod tantum contra iustitiam commutati-
uam, impedit alterum à consequutione bo-
ni quod non est sibi debitum ex iustitia, sed
ex liberalitate: tenetur ad restitutionem fa-
ciendam. Si autem non impediat per vim
aut fraudem: non tenetur ad restitutionem.
Prima pars cōclusionis probatur. Quia per
restitutionem debet reparari omnis læsio
contra iustitiam commutatiuam & omnia
damna, ergo qui per tale medium contra iu
stitiam commutatiuam impediuit aliquem
à cōsequutione boni quod erat in promptu
obtinere, etiam si obtine&#x0303;dum ex misericor-
dia vel liberalitate alterius: tenebitur ad re-
stitutionem faciendā illius damni consecuti
ex iniustitia quam ab altero passus est.</P>
<P>  Secundò probatur conclusio. Qui per
vim illatā in bonis corporis, vel etiā per infa
miā, fuit causa &#xA759; proximus nō obtineret ali
quod bon&#x0169;: tenetur ad restitutione&#x0303; illius bo
ni, vt definitum est in superioribus, ergo
etiam in casu nostræ conclusionis tenebi-
tur qui impediuit per aliquod medium cō-
tra iustitiam commutatiuam. Secunda ve-
ro pars conclusionis probatur ex opposita
ratione. Ille non facit aliquid contra iustitiā
commutatiuam neque distributiuam, ergo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0222.jpg/>
@@1@<SE222>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 205
<duolan 2><-P>non tenetur restituere. Probatur cōsequen-
tia. Quia sola læsio cōtra iustitiam, obligat
ad restitutionem. Hæc conclusio asseritur
ab omnibus fere saltem quoad secundam
partem, quantum vero ad primam partem
videtur Caietanus aliquo modo contraria-
ri in hoc artic. dub. 6. asserit enim vniuersali
ter, quòd qui impedit alterum à consequu-
tione huiusmodi bonorum, non tenetur ad
restitutionem, etiam si faciat id ex odio. Ad
eundem modum loquitur in Summa, ver-
bo, restitutio. Sed profecto Caiet. nullibi di
cit expresse, &#xA759; si apponat medium contra
iustitiam commutatiuam per quòd impe-
diat alterum à consequutione talis boni, nō
teneatur ad restitutionem: sed solum dicit,
etiam si id faciat ex odio. Et sic Caietanus in
telligendus erit quando non interuenit vis
aut dolus. Syluester autem in verbo restitu
tio. 3. §. vltimo. magis videtur aduersari no-
stræ sententiæ: sed nos demonstrationem
illam existimamus.</P>
<P>  Secunda conclusio. Quandocunque ali
quis impedierit ciuem à consequutione bo
ni quod sibi conueniebat ex iustitia distri-
butiua, & institutum erat principaliter in
bonum particulare ciuium: tenebitur resti-
tuere, etiam si solis precibus absque dolo &
fraude impedierit. Hæc conclusio commu
nis esse debet consensus omnium doctor&#x0169;:
& probatur. Distributor ipse minister reipu
blicæ, si non distribuat illa bona secundùm
proportionem iustitiæ distributiuæ, tenebi
tur ad restitutionem faciendam illi, cui mi-
nus dedit: sed qui impedit distributorem
etiam solis precibus & consilio quominus
exerceat rectè officium ministri distribuen
tis est concausa illius damni quod alte-
ri prouenit: ergo similiter ad restitutio-
nem tenebitur: quoniam omnis consulens
aut deprecans vt fiat iniustitia alteri: tenetur
similiter ad restitutionem cum illo qui facit
iniustitiam, quando suo consilio vel preci-
bus mouit alterum vt faceret iniustitiam.
Secundo probatur exemplo. Qui impedit
&#x0153;conomum solum consilio & rogatu, ne
elargiatur eleemosynam illi pauperi cui do
minus fieri pręceperat: tenetur ad restitutio
uem, ergo etiam in nostro casu, quoniā di-
stributor per omnia quantum ad hoc simi-<-P>@@

<-P>lis est &#x0153;conomo. Tenetur enim singulis ci-
uibus distribuere huiusmodi bona secund&#x0169;
voluntatem reipublicæ, quæ domina est il-
lorum bonor&#x0169;. Sed de ista cōclusione & ra
tione illius, dicemus postea copiosiùs quæ-
stione seque&#x0303;ti. Hactenus diximus de bonis
priuatis in cōclusione prima, & publicis or
dinatis in bon&#x0169; particulare.</P>
<P>  At vero de bonis publicis destinatis prin
cipaliter incōmodum communitatis, sit ter
tia conclusio. Qui impedit iuste formaliter
aliquem à consequutionem officij publici,
non tenetur ad aliquā restitutione&#x0303;. Qui au-
tem impedierit iuste materialiter tantum,
peccabit quide&#x0303;: nō tamen tenebitur ad vllā
restitutionem faciendam. Sit exempl&#x0169; pri-
mæ partis conclusionis, in illo qui bono ani
mo attentis omnibus ctrcunstantijs impedi
uit indign&#x0169;, vel minus dign&#x0169; à consequutio
ne beneficij. Exempl&#x0169; secundæ partis, est in
eo qui malo animo & malo fine idipsum fe
cerit, sine fraude tamen aut vi. Vtraque pars
conclusionis videtur euidens, quia ille ope-
ratur secund&#x0169; virtute&#x0303;, ergo ad nullā tenetur
restitutione&#x0303;. Secunda vero probatur. Quo-
niā euide&#x0303;s est &#xA759; solius iustitiæ violatio obli
gat ad restitutione&#x0303;. Qui aute&#x0303; illo modo im
pedit, solum peccat cōtra charitatem & pru
dentiam: ergo nō tenetur ad restitutionem.</P>
<P>  Quarta conclusio. Qui impedit iniuste
contra cōmutatiuā iustitiam procurans ta-
men, &#xA759; iustitia distributiua seruetur procu-
rans &#xA759; offici&#x0169; detur digniori, tenetur ad re-
stitutione&#x0303; iniuriæ illatæ cōtra iustitiā cōmu
tatiuam: non tamen tenetur ad restitutione&#x0303;
officij ablati. Itaque si vi aut fraus cōtra mi-
nus dignum æstimetur centum aureos, de-
bet restituere centum aureos, nihil tamen
pro beneficio ablato, etiam si aliàs certissi-
me minus dignus assequuturus erat offi-
ci&#x0169;. Prima pars conclusionis manifesta est,
quia læsio contra iustitiam commutatiuam
reparanda est restitutio. Secunda vero pars,
quòd ista restitutio non sit extendenda ad
restitutionem beneficij vel officij. Proba-
tur. Quia illud officium debebatur secun-
dùm iustitiam distributiuam digniori, er-
go minus digno nō est facienda restitutio.
Probatur consequentia. Quia quanuis di-
gnus absolutè consideratus ius habet, vt se<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0223.jpg/>
@@1@<SE223>206 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>opponat officio vel beneficio: tamen com-
paratione dignioris non propriè impeditur
ius illius ad beneficium: quia comparatio-
ne dignioris nō habet ius legitimum vt ac-
quirat beneficium secundùm iustitiam di-
stributiuam. Secundò probatur. Quoniam
si ipsemet minister distributor consentiret
cum fraude & dolo, vt minus dignus impe-
diretur à consequutione officij vel beneficij
non teneretur ad aliquam restitutionem be
neficij quod datum est digniori: nā ipse ita
tenebatur distribuere vt daret digniori, er-
go neque alter tenetur restituere qui fuit cō
causa per fraudem & dolum, vt auferretur
à minus digno & daretur digniori, siquide&#x0303;
causa & concausa æqualiter tenentur ad re-
stitutionem. Ex hoc sequitur, quòd etiam si
ille qui impediuit per fraudem & dolum
contra iustitiam commutatiuam minus di-
gnum à consequutione beneficij non pro-
curauerit bonum iustitiæ distributiuæ. Ta-
men illud consequutum est, vt daretur di-
gniori: non tenebitur ad aliquam restitutio
nem beneficij faciendam minus digno ma-
gis quam ipse distributor. Ratio huius est,
quia restitutio non obligat propter solum
malum animum iniquè operantis, sed pro-
pter damnum reuera consequutum, ad cu-
ius contrarium bonum habebat ius ille qui
im&#xA751;editus est.</P>
<P>  Quinta conclusio. Qui impedit iniustè
contra iustitiam commutatiuam tantum, si
ex actione illius consequutum est quòd ser-
uetur distributiua, siue per se siue per acci-
dens, non tenebitur ad restitutionem facien
dam pro beneficio, etiam si ipse intenderet
quòd eligeretur indignus. Cuius ratio est
eadem atque corollarij præcedentis.</P>
<P>  Sexta conclusio. Qui per vim aut frau-
dem impediuit dignum vt daretur benefi-
cium æquè digno, vel reuera ita consequu-
tum est quòd propter eius impedimentum
daretur beneficium æquè digno, nihilomi-
nus ille tenetur ad restitutionem. Probatur
ex celebri regula, si tua culpa damnum da-
tum est, &c. sed culpa eius qui impediuit di
gnum per vim aut fraudem datum est illi
hoc damn&#x0169; quod caret beneficio quod erat
habiturus iure optimo, ergo tenetur illi re-
stituere. Confirmatur. Quia quanuis oppo<-P>@@

<-P>sitores sint æquè digni, tamen ille qui per
vim & fraudem impeditur, habebat ius ma
gis propinquum ad obtinendum benefici&#x0169;
quam alij, ergo qui contra iustitiam cōmu-
tatiuam impediuit illam propinquitatem,
tenebitur ad restitutionem illius damni.</P>
<P>  Hic sequitur, quòd si per vim aut fraude&#x0303;
reuera ille non fuit impeditus, licet iniquus
intenderit impedire, non tenebitur ad resti-
tutionem si alteri æquè digno datum est be
neficium. Ratio est à contrario cōclusionis
præcedentis. Etenim reuera per fraudem &
dolum non est datum illi hoc damnum,
quoniam etiam si abfuisset vis aut fraus ille
non erat consequuturus beneficium.</P>
<P>  Sed est obiectio contra istam conclusio-
nem. Nam in quarta conclusione dict&#x0169; est
qui tantum impedit contra iustitiam com-
mutatiuam etiam per fraudem & dolum
nō tenetur ad restitutionem beneficij, quia
non læsit iustitiam distributiuā: sed hoc ip-
sum cōtingit in casu sextæ cōclusionis, ergo
eadem est vtriusque ratio. Ad hoc argume&#x0303;-
tum respondent quidā, esse differentiā in eo
&#xA759; in casu quartæ conclusionis non sol&#x0169; nō
læditur iustitia distributiua, sed etiā procu-
ratur & consequitur recta distributio iusti-
tiæ distributiuę &#xA759; benefici&#x0169; detur digniori.
At vero in casu sextæ conclusionis quanuis
non lædatur iustitia distributiua tamen nō
procuratur nec consequitur. Nihilominus
nobis alia solutio videtur melior, videlicet,
&#xA759; est impertinens quòd procuretur iustitia
distributiua quando non consequitur talis
rectitudo: si autem cōsequitur, etiam si quis
procurauerit oppositum per iniquitatem
non tenebitur ad restitutionem beneficij fa
ciendam digno quem impediuit. Est igitur
differentia inter casum quartæ conclusionis
& sextæ, &#xA759; peccatum contra iustitiā cōmu-
tatiuā cōmissum in casu conclusionis sextæ
extendit se ad maius damn&#x0169; eius qui impe-
ditur, videlicet, &#xA759; cæteris paribus ille erat
propinquior assecutioni beneficij, eo &#xA759; di-
stributor paratus erat illi cōferre nisi per ini
quitate&#x0303; alterius, scilicet, fraude&#x0303; vel dol&#x0169; aut
vim auerteretur eius animus vt illi nō con-
ferret: & hoc est damn&#x0169; quod consequitur
ex iniquitate alterius contra iustitiam com-
mutatiuam, ac proinde tenetur restituere<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0224.jpg/>
@@1@<SE224>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 207
<duolan 2><-P>beneficium: at vero in casu quartæ conclu-
sionis datur beneficium digniori, respectu
cuius dignus non habebat ius. Sed dicet ali-
quis: quid erit si per preces vel cōsilium im
pediat aliquis dignum ad quem animus di-
stributoris erat iam inclinatus vt conferret
illi beneficium, & propter preces vel con-
silium alterius auersus est ab illo animo &
contulit beneficium alteri æquè digno. An
tunc impediens teneatur restituere benefi-
cium. Respondetur, quòd non tenetur resti
tuere. Ratio est manifesta. Quia ille non
peccat contra iustitiam commutatiuam ne
que distributiuam, ergo non tenetur ad re-
stitutionem. Probatur antecedens. Quia il-
le precatur & consulit id quod distributor
posset iuste facere, ergo non peccat contra
iustitiam distributiuam nec cōmutatiuam.
Item medium quo vtitur, scilicet, preces &
consilium absque vi & fraude non est con-
tra iustitiam cōmutatiuam respectu digni
quem impedit. Probatur. Quia licitum est
vnicuiq; rogare pro amico æqualiter digno
absque vi & fraude respectu alterius digni.</P>
<P>  Septima conclusio. Asseritur à quibusdā
modernis Theologis sub ista forma. Om-
nis qui impedit iniustè contra iustitiam di-
stributiuam tantum, etiam si non vtatur vi
aut fraude, sed roget vel consulat vt benefi-
cium detur minus digno tenetur ad restitu
tionem faciendam pro beneficio digniori
impedito. Hæc conclusio videtur necessa-
rio coniuncta cum sententia quæ asserit &#xA759;
distributor qui violat iustitiam distributi-
uam tenetur ad restitutionem digniori fa-
ciendam, quæ quidem sente&#x0303;tia, vt dicemus
quæst. sequenti, verior est. Sed nunc proba-
tur conclusio, quia D. Tho. in responsione
ad quartum, nullam aliam iustitiā assignat
in eo qui impedit iustè, nisi &#xA759; ille procurat
quòd detur præbenda digniori. Item nullā
iniustitiam aliam assignat in eo qui impedit
iniustè, nisi quòd præbenda detur minus di
gno, sed illa iustitia &#xA759; præbenda detur di-
gniori distributiua est & illa iniustitia quòd
præbenda detur minus digno contra distri-
butiuam tantum est, ergo ex hac sola radi-
ce quòd læditur iustitia distributiua tant&#x0169;,
tenebitur ad restitutionem, non solum di-
stributor, sed etiam impediens & cōsulens.<-P>@@

<-P>Secundò. D. Tho. absolutè pron&#x0169;tiat quod
qui impedit iniustè, tenetur ad restitutione&#x0303;
faciendam nulla facta mentione fraudis aut
violentiæ, sed qui contra iustitiam distribu
tiuam tantum impedit digniorem, reuera
iniustè impedit non minus, imo magis quā
si contra iustitiam commutatiuam tantum
impediret, eo quòd iustitia distributiua prę
stantior est quam commutatiua: reperitur
enim in Deo propriè non autem commu-
tatiua, ergotenebitur ad restitutionem qui
contra tantum iustitiam distributiuam im-
pedit digniorem. Denique D. Tho. expres-
se dicit, quòd qui impedit ne præbenda de-
tur digno vel digniori, consulens quòd ei
nō detur tenetur, ad restitutionem, sed iste
tantum peccat contra iustitiam distributi-
uam, ergo conclusio posita est expressa sen
tentia Diui Thomæ.</P>
<P>  Nihilominus his non obstantibus osten
demus diligenter in quæst. 63. seque&#x0303;ti. quòd
nisi in violatione iustitiæ distributiuæ inter
ueniat læsio contra iustitiam cōmutatiuam
expressa vel virtualis, nunquam oritur ratio
vel obligatio restituendi. V. g. si distribu-
tor sit absolutus dominus distribuendorum
bonorum, potest quidem ille exercere iusti
tiam distributiuā. At vero non poterit pec-
care cōtra iustitiam commutiuam etiam si
minus dignis maiora conferat. Et ratio est,
quia facit de suo quod vult neque tenetur
aliunde ex vi iustitiæ commutatiuæ rectè
exercere offici&#x0169; iustitię distributiuæ. Exem
plum huius esse potest in Rege qui ex pro-
prio patrimonio velit militibus aliquod be
neficium conferre. Tunc enim etiāsi minus
dignis maiora conferat, non tenebitur ad
aliquā restitutionem. Hoc ipsum magis lu-
cet in Deo qui exercet iustitiā distributiuā
proprissimè quādo vult & reddit vnicuiq;
secund&#x0169; opera sua. At vero si Deus de facto
velit maioribus meritis minus præmi&#x0169; con
ferre, non teneretur ad restitutione&#x0303;, sed quia
dixit &#xA759; redditurus est vnicuique secundùm
opera sua, non esset verax & fidelis, nisi ita
distribueret. Sic igitur in proposito dice-
mus, &#xA759; impediens etiam absque vi & frau-
de ne detur beneficium digniori, facit qui-
dem contra iustitiā distributiuā expresse &
formaliter, sed tame&#x0303; tenetur ad restitutione&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0225.jpg/>
@@1@<SE225>208 Quæst. LXII. De Jure. Artic. II.
<duolan 2><-P>quia virtualiter facit contra iustitiam com-
mutatiuam, quia ex iustitia commutatiua
tenetur vnusquisque non impedire ius alie-
num. At vero dignior habet ius ad benefi-
cium respectu distributoris qui tenetur di-
gniori conferre, quanuis nō teneatur vnus-
quisque ex iustitia commutatiua illud pro-
curare, tamen tenetur illud non impedire.
Item est alia ratio quare ille peccet contra
iustitiam commutatiuam, quia ipse distri-
butor cum non sit dominus absolutus il-
lorum bonorum, tenetur ex iustitia com-
mutatiua rectè exercere officium distribu-
toris, quandiu vult esse dispensator reipubli
cæ quæ domina est illorum bonorum &
idcircò tenetur illa bona dispensare secun-
dùm voluntatem domini. Hinc igitur est
quòd consulens & rogans ne recte exerceat
officium distributoris peccet idem pecca-
tum quod peccat ipse distributor contra iu
stitiam commutatiuam, sicut qui consule-
ret alicui ministro quòd non daret eleemo
synam secundùm voluntatem domini tene
retur etiam ipsi pauperi restituere.</P>
<P>  Habemus igitur intentum quòd obliga-
tio restituendi femper oritur ex læsione
iustitiæ commutatiuæ expressa & formali
vel saltem virtuali. Vnde sit septima con-
clusio. Si intelligatur expressè & formaliter
vel virtualiter de impedimento contra iusti
tiam commutatiuam tantum vera est, si au-
tem dictio exclusiua, tantum, excludat læ-
sionem virtualem falsa est. Denique circa
omnia prædicta de restitutione pro benefi-
cio totaliter vel in parte obseruāda est mens
& intentio distributoris. Etenim si nulla est
intentio moraliter loquendo quòd distribu
tor collaturus est beneficium impedito etiā
per iniquitatem non tenebitur inte&#x0303;dens im-
pedire ad aliquam restitutionem faciendā,
si autem aliqua spes erat, sed non certa mo-
raliter loquendo, tunc intendens impedire,
tenetur ad arbitrium boni viri aliquam par
tem restituere. Si verò certissima spes erat,
quòd ille impeditus assecuturus erat offi-
cium vel beneficium, tunc qui iniustè im-
pediuit tenebitur ad restitutionem æqualis.
Rursus ex parte impedientis multum con-
fert considerare intentionem illius: aliquan
do enim bona fides eius excusabit eum à re<-P>@@

<-P>stitutione. V. g. si Petrus intendebat elige-
re digniorem neque sibi cōstabat quòd per
suam diligentiā forte eligeretur indignior,
tunc etiam si indignissimus euadat electus
non tenetur ad aliquam restitutione&#x0303;, quia
neque obligatur ratione iniuriosæ actionis,
neque ratione rei acceptæ.</P>
<P>  Sed contra huiusmodi obseruationes, &
ea quæ supra dicta sunt in prima & tertia cō
clusione est argumentum ex Iurisconsulto
ex. l. 1. §. denique. &. l. 2. §. idem Labeo. ff. de
aqua pluuiali arcenda. vbi inquit, quòd si vi
cinus superior fontem aut torre&#x0303;tem qui per
fundum suum decurrit & in inferioris vici-
ni prędium deuoluitur auerterit. Siquidem
animo noce&#x0303;di vicino id fecerit est iniurius
& tenetur ad restitutionem: si autem id fe-
cerit vt sibi suisq&#x0301;ue rebus prospiciat aut con
sulat non est iniurius, neque tenetur ad resti
tutionem. Confirmatur ex. l. Proculus. ff.
de damno infecto. vbi simile quid habetur,
imo vero D. Tho. in solutione ad quartum
huius articuli inquit, quòd qui impedit in-
iustè tenetur ad restitutione&#x0303;. Et ponit exem
plum. Si quis intendit nocume&#x0303;tum eius qui
impedit propter odium & vindictam. Ad
hanc obiectionem respōdetur primò cum
Iurisperitis doctissimis nostri temporis, le-
ges illas esse p&#x0153;nales & punire odi&#x0169; quod
exercere potest vicinus contra vicinum: at
vero p&#x0153;na non incurritur ante iudicis sen-
tentiam & condemnationem. Respondetur
secundò & melius leges illas non esse p&#x0153;na
les sed directiuas, & tribuere ius fontis aut
torrentis ei per cuius agrum fons vel torre&#x0303;s
præterlabitur ea conditione, vt suis & sibi
necessaria prouideat, quòd si non fuerit ei
necessarius totus fons aut torrens tribuit ius
vicino inferiori in cuiusagrum decurrit, &
consequenter si non existenti tali necessita-
te auertat fontem etiam si ex odio id faciat,
non tenetur ad aliquam restitutionem. Et
ratio est, quia odium illud non est causa in-
iuriæ: leges autem loqu&#x0169;tur ex odio ex quo
tanquam ex causa oritur illa iniuria.</P>
<P>  Eodem modo respondetur ad legem
Proculus. vbi est similis casus. At vero ad
Diuum Thom. respondetur, quòd ille so-
lum intendit quòd qui fuit causa damni in-
iustè teneatur ad restitutionem, & quoniā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0226.jpg/>
@@1@<SE226>Quæst. LXII. De Jure. Artic. II. 209
<duolan 2><-P>vt plurimum causa huius nocumenti est o-
dium & vindicta: posuit exempl&#x0169; in eo qui
ex odio impediebat rectè fieri distributio-
nem officiorum vel beneficiorum: quod au
tem dicit Diuus Tho. in solutione ad quar-
tum. in vltimis verbis, quòd si aliquis pro-
pter indebitam causam procuret quòd re-
uocetur animus firmus distributoris qui de
creuerat dare beneficium digniori tenetur
ad restitutionem, diuersimodè intelligitur à
discipulis D. Tho. quidam enim inter quos
est Magister Soto vbi supra, aiunt indebi-
tam causam esse tantum vim vel fraudem
aut dolum. Alijs vero videtur &#xA759; D. Thom.
vniuersaliter loquatur de indebita causa, ita
vt per indebitam causam intelligatur siue sit
contra iustitiam commutatiuam per vim
aut fraudem siue contra distributiuam tan-
tum. Nobis autem videtur quòd planius in-
telligatur per indebitam causam quādo ali-
quis procurat quomodocunque, quòd præ
benda non detur minus digno & auferatur
à digniori siue id faciat per dolum aut vim
siue per preces aut cōsilia, siue per pretium
aut quomodocunq; hoc fiat. Cæterum iam
nos diximus quòd per solam læsionem &
violationem iustitiæ distributiuæ n&#x0169;quam
oritur obligatio restitutionis. Hactenus di-
ximus de restitutione quam debet facere
impediens ipsi impedito. At vero de restitu
tione quæ facienda est Ecclesiæ vel com-
munitati communis est sententia doctor&#x0169;,
quòd impediens digniorem, si tamen offi-
cium vel beneficium conferatur digno nō
tenetur ad aliquam restitutionem faciendā
communitati quomodocunque impedie-
rit. Sed tamen hæc sententia quantumlibet
communis diligenter examinabitur in quæ
stione 63. sequenti.</P>
<P>  Ad argumenta quæ posita sunt in princi
pio huius dubij facile est respōdere. Ad pri-
mum respondetur, quòd quanuis aufertur
ius vel committitur fraus & dolus contra ali
quem, manifestum est, quòd aufertur ab il-
lo id ad quod habet ius acquisitum, videli-
cet libertas &#xA753;pria vel cognitio veritatis vel
etiā fama, quapropter qui sic impedit tene-
tur ad omnia damna quæ cōsequuntur in-
de, quādo vero læditur iustitia distributiua
tantum expressè & formaliter vt in casu se-<-P>@@

<-P>ptimæ conclusionis à nobis explicatum est,
tunc etiā aufertur ab impedito illud quod
erat in promptu vt esset suum secundum vo
luntatem reipublicæ: & hoc sufficit vt ex ne
cessitate facienda sit illi restitutio quia ibi la
tet violatio commutatiuæ iustitiæ eo quòd
impediens procurat, quòd distributor qui
est minister non distribuat illa bona secun-
dum voluntatem domini. Vnde vterq; pec
cat contra commutatiuam iustitiam.</P>
<P>  Ad secundum argumentum respōdetur
quòd impediens per vim aut fraudem mi-
nus dign&#x0169; non tenetur ad aliquam restitu-
tionem pro beneficio. Sed tantum tenetur
ad restitutionem iniuriæ factæ contra iusti
tiam commutatiuam, reddendo illi liberta-
tem vel famam suam.</P>
<P>  Ad confirmationem respondetur, quòd
animus bene vel male affectus non obligat
ad restitutionem neque liberat à restitutio-
ne, sed nocumentum reuera illatum obli-
gat ad restitutionem.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur.
Raros esse homines qui sint recti iudices
suorum meritor&#x0169;, sed esto ita quòd aliquis
modestus intelligat se quidem esse minus
dignum alijs candidatis seu oppositoribus,
sed tamen non iudicat se esse indignum, si
enim hoc iudicaret peccaret certè concur-
rendo cum alijs dignis, etsi obtineret præ-
bendam teneretur illā renuntiare & resti-
tuere digno à quo ablata est. Quod si fuerit
dignus non peccat concurrendo cum alijs
quos nouit esse digniores, sed licitè potest
proponere sua merita in veritate coram iu-
dicibus. Ratio est quia non tenetur ipse do-
cere electores quanuis sit dignior, sed ipsi
electores tenentur ex officio hoc examina-
re. Item quia sæpe contingit, vt qui minus
dignus est in oculis suis sit dignior respectu
communitatis.</P>
<P>  Ad quartum argumentum respondetur
negando consequentiam quoniam gratuit&#x0169;
donum non debetur ex iustitia impedito.
Cæterum officium public&#x0169; debetur ex iu-
stitia distributiua digniori.</P>
<P>  Ad quintum argumentum respondetur,
quòd etiā ipse distributor tenetur si iniquè
distribuat ad restitutionem faciendam di-
gniori, quia non est dominus distributionis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0227.jpg/>
@@1@<SE227>210 Quæst. LXII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>bonorum, sed minister & tenetur distribue
re secundum voluntatem Domini.</P>
<P>  Ad cōfirmationem negatur sequela quo
niam distributor tenetur ex officio applica
re secundum iustitiæ distributiuæ formam
beneficium digniori, neque ab ista applica-
tione potest impediri nisi culpa sua, at vero
ille qui impedit non tenebatur ex officio ap
plicare illud beneficium digniori: & rursus
gerit illud negotium contra digniorem qui
aliâs multipliciter poterat impediri: & pro-
pterea nō semper tenetur ad restitutionem
ęqualis quāuisdistributor teneatur. Reliqua
quæ poterant hic examinari remittuntur ad
quæstionem 63.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm sufficiat restituere sim-
plum quod iniustè ablatum est.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic procedi-<marginalia>Infra arti.|4. corp. Et|12. q. 105.|artic. 8. ad|9. Et 4. di.|15. q. 1. ar|tic. 5. q. 2.|ad 5.</marginalia>
tur. Videtur, quòd non
sufficiat restituere simpl&#x0169;
quod iniustè ablatum est. Dicitur
enim Exod. 22. Si quis furatus fue-
rit bouem aut ouem: & occiderit
vel vendiderit: quinque boues pro
vno boue restituet: & quatuor oues
pro vna oue. Sed quilibet tenetur
mandatum diuinę legis obseruare.
Ergo ille qui furatur, tenetur resti-
tuere quadrupl&#x0169;, vel quintuplum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Ea quę scripta sunt,
ad nostram doctrinam scripta sunt:
vt dicitur ad Rom. 15. Sed Lucæ 19.
Zachæus dixit ad Domin&#x0169;: Si que&#x0303;
defraudaui, reddo quadruplum. Er
go homo debet restituere multipli
catum id quod iniustè accepit.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Nulli potest iustè
auferri id quod dare nō debet. Sed
iudex iustè aufert ab eo qui furatus
est plus quàm furatus est pro emen
da. Ergo homo debet illud soluere:</A+1><-P>@@

<-P><A+1>& ita nō sufficit reddere simplum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod restitutio
reducit ad æqualitatem quod inæ-
qualiter ablat&#x0169; est. Sed aliquis red-
dendo quod accepit simplum, re-
ducit ad æqualitatem. Ergo solum
tenetur restituere tantum quātum
accepit.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd cùm aliquis iniustè accipit re&#x0303;
alienam, duo sunt ibi cōsideranda:
quorum vnum est inæqualitas ex
parte rei, quæ quandoque est sine
iniustitia, vt patet in mutuis. Aliud
autem est iniustitiæ culpa, quæ po-
test esse etiam cum æqualitate rei:
puta cùm aliquis intendit inferre
violentiam, sed non præualet. Quā
tum ergo ad primum, adhibetur re
medium per restitutionem: inquā-
tum per eam æqualitas reparatur:
ad quod sufficit quòd restituat tan-
tum quantum habuerit de alieno.
Sed quantum ad culpam, adhibe-
tur remedium per p&#x0153;nam, cuius
inflictio pertinet ad iudice&#x0303;. Et ideo
antequam sit condemnatus per iu-
dicem, non tenetur restituere plus
quàm accepit. Sed postquam con-
de&#x0303;natus est, tenetur p&#x0153;nā soluere.</A+1></P>
<P>  <A+1>Et per hoc patet responsio ad pri
mum: quia lex illa determinatiua
est p&#x0153;næ per iudicem infligendæ:
& quamuis ad obseruantiam iudi-
cialis præcepti nullus teneatur post
Christi aduentum, vt suprà habi-
tum <marginalia rendition="dagger">1. 2. quæ-|stio. 104.|artic. 3.</marginalia> est, potest tamen idem vel si-
mile statui in lege humana: de qua
erit eadem ratio.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
Zachæus id dixit quasi supereroga-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0228.jpg/>
@@1@<SE228>Quæst. LXII. De Jure. Artic. III. 211
<duolan 2><-P><A+1>re volens. Vnde & præmiserat: Ec-
ce dimidium bonorum meorum
do pauperibus.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd iu
dex condemnando, iustè potest ac
cipere aliquid amplius loco emen-
dæ: quod tamen antequam con-
demnaretur, non debebatur.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Sufficit ex parte inæ-
qualitatis rei restituere simplum quod
iniustè ablatum est, hoc est restituere tant&#x0169;
quantum abstulit. Ratio huius est in argu-
mento, sed contra.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Ex parte iniustitiæ cul
pabilis quatenus scilicet iniustitia culpa est,
non sufficit restituere simplum, sed oportet
restituere p&#x0153;nam infligendam à iudice.</P>
<P>  Tertia cōclusio. Ad huiusmodi p&#x0153;nam
soluendam nō tenetur quis ante iudicis sen-
tentiam, sed post illam tenetur soluere.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum in hoc articulo lite-
rale est, an sit vera doctrina har&#x0169; con
clusionum.</P>
<P>  Arguitur primo. Pro parte negatiua ad
restitutione&#x0303; pertinet vniuersaliter reparare
omne&#x0303; inæqualitate&#x0303; quæ iniustè facta est &
omnem culpabile&#x0303; iniuriam & iniustitiā in
bonis cuiuscunque generis, vt dictum est, er
go frustra distinguit D. Tho. in hoc articu-
lo, de inæ qualitate ex parte rei reparāda per
restitutionem & de iniustitiæ culpa repa-
randa per p&#x0153;nam à iudice impositam.</P>
<P>  Arguitur secundo. Si quis attentet inferre
vim alteri, & tamen re ipsa non inferat. v. g.
Si quis euaginet gladium aduersus alterum
neque tamen percutiat, conatus iste est in-
iurius alteri, & reparandus per restitutione&#x0303;,
ergo falsum est, &#xA759; dixit D. Tho. quod tant&#x0169;
inæqualitas ex parte rei reparatur per resti-
tutione&#x0303; & &#xA759; iniustitiæ culpa reparatur per
p&#x0153;nam à iudice infligendam.</P>
<P>  Arguitur tertio. Leges & ministri legum
qui sunt iudices duntaxat puniunt actus per
fectos & consummatos, sed culpa solum in-
choata etiam imperfecta obligat ad restitu-<-P>@@

<-P>tionem, vt in casu præcedentis argumenti,
ergo huiusmodi inæqualitas non reparatur
per p&#x0153;nam infligendā à iudice. Maior pa-
tet, quoniam lex nō punit simoniacum qui
tentauit vendere beneficium neque semper
punit eum qui tentauit hominem occidere
vel furari. &#x00B6; Denique arguitur quarto, quo-
niam in qualibet acceptione iniusta rei alie
næ interuenit præter inæqualitatem rei abla
tæ etiam iniuria & culpa cōtra proximum.
læditur enim in honore & in respectu sibi
debito, ergo vtraq; inæqualitas reparāda est
per restitutione&#x0303; ante iudicis sententiā. Ante
cedens probatur inductiuè, in rapina quide&#x0303;
manifest&#x0169; est, &#xA759; fit iniuria ei à quo aliquid
rapitur corā oculis eius & à manibus eius.
Præterea, in furto etiam videtur misceri mi
nor respectus & despectus quidam eius à
quo quis occultè accipit. Pro intelligentia li
teræ D. Tho. notand&#x0169; est &#xA759; in omni acce-
ptione iniusta & læditur pars contra quam
exercetur iniustitia & lex contra quā pecca
tur violatur ac per consequens peccatur cō-
tra legislatorem & ministros eius qui sunt
iudices. exemplum est in furto per quod læ
ditur proximus & violatur præceptum: non
furtum facies & fit contra legislatorem.</P>
<P>  Sit ergo prima conclusio D. Tho. in hoc
articulo appellat inæqualitate&#x0303; ex parte rei
vniuersaliter omnem iniuriā quæ fit proxi-
mo in quibuslibet bonis. Vocat autem iniu-
stitiæ culpam quatenus quis operatur cōtra
legem & legislatorem: ratio huius loquutio
nis est quoniam si propriè & formaliter lo-
quamur nulla inæqualitas etiā ex parte rei
habet rationem culpæ & peccati nisi quate-
nus contra legem quis operatur. vt patet ex
definitione peccati. Peccatum enim est di-
ctum vel factum vel concupitum contra le
gem Dei. Vnde Dauid in Psal. 50. C&#x0169; adul-
terium & homicidium commisisset agens
p&#x0153;nitentiā aiebat, Tibi soli peccaui & ma-
lum coram te feci. quoniam adulterium &
homicidium non haberet rationem culpæ
nisi esset cōtra legem Dei, & idcirco Diuus
Thom. voluit in hoc articulo loqui pro-
priè & formaliter & intelligere per inæqua
litatem ex parte rei omnem iniuriam con-
tra proximum qua ratione est damnificati-
ua proximi. At vero omnem iniustitiæ cul<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0229.jpg/>
@@1@<SE229>212 Quæst. LXII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>pam vocat inæqualitate&#x0303; non quidem ex par
te rei, sed qua ratione est contra legem & le
gislatorem vnde reparanda est per p&#x0153;nam
à ministro legis infligendam.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Omnis offensa contra
&#xA753;xim&#x0169; in quibuslibet bonis cōpensanda est
per restitutione&#x0303; simpli, hoc est vt tant&#x0169; red
dat quant&#x0169; abstulit, vel quant&#x0169; dānificauit.
Explicatur in furto quo quidem offenditur
&#xA753;ximus in bonis te&#x0303;poralibus. At vero in ho
nore raro aut par&#x0169; offenditur ille à quo quis
in occulto accipit. Quapropter abundè sa-
tisfacit fur si reddat simplum quod abstulit:
si aute&#x0303; sciens & prudens &#xA759; alter plus nimio
affligendus erat & &#xA759; incurrere poterat ali-
quā infirmitatem: tenebitur etiā restituere
ipsa damna cōsequuta. Cæterum in rapina
manifest&#x0169; est, &#xA759; præter damn&#x0169; dat&#x0169; in bo-
nis te&#x0303;poralibus læditur proximus contume
liose in ipso honore. Vnde oportebit etiam
restituere non solum rem ablatā, sed etiā ho
nore&#x0303; ipsum secund&#x0169; regulas supra positas.</P>
<P>  Tertia conclusio. Iniustitiæ culpa quate
nus cōtra legem est, reparatur tant&#x0169; per p&#x0153;
nam à iudice per sententiā infligendā. Pro-
batur cōclusio. Ex differentia quæ est inter
ipsam legem & iudice&#x0303;. Etenim lex ipsa est
quasi quidā magistratus mutus & mortuus.
At vero iudex ipse dicitur esse lex animata,
& iust&#x0169; animat&#x0169; loquens & habens manus
ad executionem: ita prorsus vt ex lege & iu
dice cōpleatur integr&#x0169; ministeri&#x0169; legislato
ris. Ergo ad iudicem pertinet vendicare of-
fensas cōmissas contra legem & legislatore&#x0303;.
Cōfirmatur, quoniā iustitia vindicatiua po
tissimè residet in ipso iudice ad ciuium ma-
lefacta punienda. Deniq; ipse iudex ex offi-
cio & ex iustitia cōmutatiua tenetur seruare
rempublicā in pace & purgare illā à perni-
ciosis hominibus: quemadmod&#x0169; custos vi-
neæ tenetur seruare vineam à bestijs & la-
tronibus. &#x00B6; Ad argume&#x0303;ta in principio dubij
posita, respōdetur, &#xA759; cōfirmant & probant
nostras conclusiones. Sed pro maiori expli
catione secundi & tertij argumenti, notan-
dum est, quòd leges quandoq&#x0301;ue puni&#x0169;t cri
mina in choata nōdum perfecta & consum
mata. v. g. Punitur crimen læsæ maiestatis
attentatum & nonconsummatum. Punitur
etiam propinatio veneni, etiam effectu non<-P>@@

<-P>consequuto. Et non solum hæc grauissima
crimina inchoata puniuntur, sed quædam
alia minus grauia puni&#x0169;tur inchoata. Vt ha
betur in. l. 1. ff. de extraordinarijs p&#x0153;nis: quā
uis leuiori p&#x0153;na puniantur inchoata: & pro
fecto potestatem habet respublica punien-
di omnia peccata exteriora, quatenus sunt
cōtra legem. At vero plurima impunita per
mittit fieri: quoniam non perturbāt pacem
teipublicæ. Quin potius si illa punirentur,
perturbaretur pax reipublicæ, & maiora dā
na euenirent. Et idcirco permittit publicas
meretrices, & alia similia peccata. Dictum
ergo Diui Thomæ absolutè intelligitur, &#xA759;
lex punire potest & iudex omnem iniusti-
tiæ culpam, quatenus est contra ipsam lege&#x0303;.
Quòd si defacto non puniat omnem iniu-
stitiæ culpam etiam delatam ad iudicium:
hoc prudenter dissimulat propter maiore&#x0303;
tran quillitatem reipublicæ. Et idcirco per-
mittit fraudem in emptionibus & venditio
nibus citra medietate&#x0303; iusti pretij ad minuen
das lites. Cæterum quanuis huiusmodi iniu
stitiæ culpa interim non reparetur per iudi
cium reipublicæ: nihilominus reparāda est
omnino per iudicium supremi legislatoris
Dei, vel in foro p&#x0153;nitentiario misericordi-
ter ad veniam per ministrum sacrame&#x0303;ti, vel
in die iudicij in condemnationem, & tunc
non solum iniustitia populi, sed etiam ipso-
rum iudicium reparabitur per vindictam.
Iuxta illud Ecclesiastes capit. 3. Vidi in loco
iudicij iniquitatem, & dixi in corde meo, iu
stum & impium iudicabit dominus: & t&#x0169;c
tempus omnis rei erit. Hactenus de literæ
intelligentia sufficienter dictum est.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundo. Circa sec&#x0169;dam &
tertiam conclusionem. An leges p&#x0153;-
nales ante cōdemnationem per sententiam
iudicis obligent reum ad subeundā p&#x0153;nā
legis: vel etiam post ipsam sente&#x0303;tiam latam
teneatur ipse p&#x0153;nam soluere?</P>
<P>  Et quoniā quæstio hæc propriam sedem
habet in 1. 2. quæstione 96. artic. 4. & apud
Magistrum Soto in lib. 5. de Iustitia & iure.
quæstione. 6. artic. 6. habetur latius defini-
ta: operæpretium est in summa huius diffi-
cultatis decisionem proferre.</P>
<P>  Notandum ergo primò, &#xA759; leges p&#x0153;-
nales quandoq; cōtinent solas p&#x0153;nas, nullā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0230.jpg/>
@@1@<SE230>Quæst. LXII. De Jure. Artic. III. 213
<duolan 2><-P>mentionem facientes præcepti affirmatiui
vel negatiui: sed præsupponentes peccatum
vel operationem aliquam, adijci&#x0169;t p&#x0153;nas.
Exemplum est cum dicitur. Qui gladio oc
ciderit gladio peribit. Qui ceciderit ligna
de sylua, soluat certam p&#x0153;nam. Aliæ vero
leges sunt p&#x0153;nales, quæ continent duas par
tes: in priore parte dirigunt homines præce
pto affirmatiuo vel negatiuo, in altera parte
adijciunt p&#x0153;nam cōtra transgressores. Exe&#x0303;
plum est in Pragmatica sanctione de ven-
ditione tritici: vbi præcipitur, ne quis ven-
dat triticum, vltra quatuor decim argenteos:
& adijcitur contra transgressores, vt qui op-
positum fecerit, soluat certam pecuniæ quā
titatem. Nos igitur in præsenti non disputa-
bimus de priori parte huiusmodi legum, an
obligent in foro conscientiæ. Est enim con
stitutissimum apud vniuersos Theologos,
quòd prior pars obligat in conscientia ante
iudicis sententiam: ita vt qui vendiderit tri-
ticum vltra taxationem Pragmaticæ, tenea-
tur restituere emptori. Tota igitur difficul-
tas est de lege quæ cōtinet tantum p&#x0153;nam
vel de posteriori parte legis: quæ continet
p&#x0153;nam. Notādum est secundo quòd reus
qui cōmisit crimen quod lege punitur po-
test cōsiderari in triplici statu. Primusstatus
est, quādo patratum est crimen: sed nond&#x0169;
est delatum ad iudicium exterius, vel si de-
latum est: nondum interrogatur à iudice iu
stè secundum ordinem iuris. Secundus sta-
tus est, quando iam accusatus est & interro-
gatus à iudice iuridicè. Tertius status est,
quando iam contra reum est pronuntiata
iuridica sententia, qua reus puniendus tali
p&#x0153;na decernitur. &#x00B6; Notandum est tertio,
leges p&#x0153;nales quandoque continere senten
tiam ferendam à iudice: vt quando lex di-
cit, qui tale crimen commiserit, excommu
nicetur, suspendatur. Quandoq&#x0301;ue vero lex
ipsa p&#x0153;nalis continet formam latæ senten-
tiæ ab ipsa lege. Vt cum dicitur qui tale cri-
men commiserit, sit ipso facto excōicatus,
sit ipso iure & facto expoliatus bonis suis.</P>
<P>  Sit prima conclusio. Lex p&#x0153;nalis quæ
continet sententiam tantum ferendā de ali-
qua p&#x0153;na, non obligat ad soluendam p&#x0153;-
nam ante iudicis sententiam. Hæc commu
nis sententia est Doctorum omnium: & ra-<-P>@@

<-P>tio est manifesta ex ipsa forma legum: quæ
committit iudici, vt talem p&#x0153;nam infligat.
Iudex autem non nisi per sententiam, cogni
ta causa condemnat quemquam.</P>
<P>  Secunda conclusio. Lex p&#x0153;nalis Eccle-
siastica quæ continet sententiā latā alicuius
censuræ. v. g. Excōmunicationis vel suspen-
sionis vel irregularitatis statim ante aliquā
iudicis sententiam habet effectum quātùm
ad ipsam p&#x0153;nam censuræ. Hæc etiam est
cōmunis omnium sententia: quanuis in ra-
tione conclusionis non omnes conueniant,
sed nos statim reddemus rationem cōmu-
nem quatuor conclusionibus.</P>
<P>  Tertia conclusio. Nulla lex p&#x0153;nalis etiā
si contineat sententiam latam obligat reum,
vt seipsum expoliet bonis suis. Hæc conclu
sio verior est & communior inter Iurisperi
tos & Theologos.</P>
<P>  Quarta conclusio. Verosimilis sententia
est: quæ asserit, &#xA759; reus qui commisit crimen
contra legem quæ continet sententiā latam
de priuatione bonorum, ipso facto sit priua
tus statim dominio bonor&#x0169; suor&#x0169;, licet ma-
neat c&#x0169; possessione & vsu illorum bonor&#x0169;.
Hæc est Caietani sententia in pręsenti artic.</P>
<P>  Quinta cōclusio. Verosimilior sente&#x0303;tia
est, &#xA759; eiusmodi reus retinet adhuc domini&#x0169;
bonor&#x0169; suor&#x0169;, licet caducum & infirm&#x0169; an
te sententiā iudicis. Hanc tenet Mag. Soto
vbi supra citatus est, & latius ostendimus in
nostris cōme&#x0303;tarijs supra 2. 2. q. 12. art. 2. dub.
vnico, de p&#x0153;nis Apostatar&#x0169; & hæreticor&#x0169;.
Ponamus exempl&#x0169; quartæ & quintæ cōclu
sionis. Est lex quæ hæretic&#x0169; ipso facto decer
nit esse priuatum bonis suis, quæ bona appli
cat fisco. Dicit Caietanus & qui illā senten-
tiā sequuntur: &#xA759; hæreticus ante sententiā iu-
dicis iam est priuatus dominio bonor&#x0169; suo
r&#x0169;, & manet cum possessione illor&#x0169; & vsu-
fructu & non poterit illa vendere. At verò
nos dicimus c&#x0169; probabiliori sententia, &#xA759; ad
huc hæreticus manet etiā c&#x0169; dominio bono
rum suor&#x0169;, licet caduco & infirmo: & &#xA759; po
terit non sol&#x0169; vti & frui bonis suis, sed etiā
vendere, & alienare declarādo tamen viti&#x0169;
rei venditæ, scilicet dicendo, &#xA759; illa bona po
terunt confiscari. Neque in hac sententia ali
quatenus derogatur iuri quod habet fiscus
erga illa bona, quoniam post latam senten-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0231.jpg/>
@@1@<SE231>214 Quæst. LXII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>tiam omnia bona hæretici à die commissi
criminis confiscantur vbicunque reperian-
tur. At vero ante latam sententiam, commu
nior consensus est doctorum, quòd hæreti-
cus non tenetur seipsum priuare bonis suis
& tradere fisco. Ergo per quartam & quin-
tam conclusionem nihil derogatur nec au-
fertur à fisco. Ratio autem communis præ-
dictarum conclusionum, & quæ mihi ma-
gis satisfacit, ea est: quòd leges p&#x0153;nales non
sunt extendendæ magis quam oporteat ad
bonum cōmune & intentionem legislato-
ris, sed potiùs oportet eas suauiores facere.
Et quia in re dubia semper fauend&#x0169; est ma-
gis reo quam actori, præsertim cum cōmu-
ne bon&#x0169; non periclitatur: idcirco nobis pro
babiliores sententiæ videntur, quæ declināt
in fauorem ipsius rei: quoniam non inueni-
mus in illis conclusionibus, quòd aliqua ex
parte derogetur bono communi. Imo vero
prouidemus suauitati legis, quæ instar Dei
debet omnia suauiter disponere. Cùm igi-
tur esset durissim&#x0169; obligare hominem hæ-
reticum etiam occultum, vt spoliaret se sta-
tim bonis suis & traderet fisco, præsertim c&#x0169;
nullus homo hoc facturus esset: & lex nihil
aliud tunc efficeret, quàm scandalum homi
nis hæretici: idcirco optima ratione ducti
declinamus absque iniuria legis in fauorem
rei: non solum in tertia conclusione, sed etiā
in quinta conclusione, eo vel maxin$unclear &#xA759; si
hæreticus nunquā deducitur in iudici&#x0169;, vel
quia crimen fuit occultum, vel quauis alia
ratione, manebit ipse & hæredes illius in per
petua possessione bonor&#x0169; illorum. Frustra
ergo aufertur ab illo dominium, & rationa-
bilius dicimus, quòd manet cum dominio
caduco & infirmo magis aut minus secun-
dum maiore&#x0303; & minore&#x0303; probabilitatem, &#xA759;
crimen illius deferendum sit ad iudicium.
Vnde si omnino fuerit crimen illius occul-
tum, poterit vendere suam dom&#x0169; tanti quā
ti si non cōmisisset hæresis crimen. Hacte-
nus de primo statu rei diximus in istis quin
que conclusionibus.</P>
<P>  Sed est obiectio aduersus prædicta. Dixi
mus enim legem p&#x0153;nalem ecclesiasticā,
quæ continebat latam sententiam de aliqua
ce&#x0303;sura ecclesiastica, statim ligare ipso facto
ante iudicis sententiam: quanuis in ipsa lege<-P>@@

<-P>non dicatur quòd obliget ante iudicis sente&#x0303;
tiam. Ergo aliæ leges p&#x0153;nales, quæ cōtine&#x0303;t
formam latæ sententiæ, per hoc quòd dic&#x0169;t
ipso facto & ipso iure alique&#x0303; priuari domi-
nio bonorum suorum statim obligāt, ita vt
qui commiserit tale crimen ante iudicis sen
tentiam teneatur bona sua reddere fisco cui
applicantur per legem. Et cōfirmatur, quia
procul dubio legislator habet potestatem
transferendi dominium bonor&#x0169; per legem
latam ab ipso, cum expedierit bono cōmu-
ni: sed nullis alijs verbis poterit commodius
exprimere mentem suam, quàm dicendo,
ipso facto sit priuatus dominio bonor&#x0169; suo
rum. Ergo ea dem est ratio de huiusmodi le
gibus atque de lege ecclesiastica: quæ con-
tinet censuram latæ sententiæ. Respondetur
ad hanc obiectionem, quòd quanuis reue-
ra ita sit, quòd legislator habeat potestatem
transferendi dominia rerum per legem iu-
stam, cùm expedierit bono communi: ta-
men nunquam præsumendus est id velle
facere ante iudicis sententiam, qui cogno-
scat de crimine perpetrato, & applicet p&#x0153;-
nam legis spoliando hominem bonis suis.
Et ratio est quoniā ad suauitatem legis per-
tinet, vt nō obliget criminosum hominem,
quòd ipse sit executor suæ p&#x0153;næ & priuet
se bonis quorum possessionem actu habet.
Est enim hoc durissimum secund&#x0169; homi-
num ingenium & naturam, & vix reperire
tur qui in hac parte obediret legi. Vnde lex
non deseruiret nisi ad scandalum animar&#x0169;.
Et idcirco merito probabiliores sententias
existimamus, quæ requirunt cognitionem
iuridicam facti & condemnationem à iudi
ce legem applicāte. Cæterum in legibus ec-
clesiasticis continentibus censuram latæ sen
tentiæ vel ipso facto, non est eadem ratio.
Quoniam per illam p&#x0153;nam non priuatur
homo bonis quæ antea acquisierat actu, vt
patet in sententia excōicationis, per quā pri
uatur homo suffragijs spiritualibus quæ sibi
prouenire poterant ab ipsa ecclesia. At vero
quæ antea acquisierat non amittit per illam
sententiā: similiter dico in censura suspensio
nis & irregularitatis, &#xA759; propter quas p&#x0153;nas
non tollitur potestas homini, quam antea
habebat, sed tant&#x0169;impeditur ne exerceatur.
Item p&#x0153;næ Ecclesiasticę quæ sunt censuræ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0232.jpg/>
@@1@<SE232>Quæst. LXII. De Jure. Artic. III. 215
<duolan 2><-P>merè priuatiuæ, non ligant hominem, vt
ipse sit exequutor suæ p&#x0153;næ. At vero leges
p&#x0153;nales quæ priuant dominio & possessio
ne bonorum suorum obligare&#x0303;t hominem,
vt ipse esset exequutor suę p&#x0153;nę, nifi fuisset
necessaria iudicis sententia.</P>
<P>  Hinc sequitur vnum corollarium: quòd
si in lege Ecclesiastica quæ cōtinet p&#x0153;nam
latæ sententiæ de aliqua censura, simul cōti
neretur aliqua p&#x0153;na pecuniaria, nō obliga-
ret illa lex ad soluendam illam p&#x0153;nam an-
te iudicis sententiam: quantum libet sub ea-
dem forma legis dicatur, quòd ipso facto sit
excommunicatus & soluat decem millia di
pondiorum.</P>
<P>  De secundo vero statu, sit sexta conclu-
sio. Suauior & cleme&#x0303;tior sententia est & mi
hi verosimilior, quòd etiam si reus iuridice
interrogatus, videlicet, quando tenetur re-
spondere veritatem criminis, neget illam vt
effugiat p&#x0153;nam legis: nō tenebitur restitue
re bona sua fisco. Ratio est, non solùm suaui
tas legis (vt iam dictum est): sed etiam quia
ille non tenebatur confiteri veritatem ex iu
stitia commutatiua, sed solum ex iustitia le-
gali, cuius transgressio non obligat ad resti-
tutionem: & ex alia parte fiscus nunquam
acquirit dominium illorum bonorum ante
iudicis sententiam. Ergo non est aliqua cau
sa quare obligetur ille ad restitutionem suo
rum bonorum faciendam fisco. Et denique
humano more non est factibile, quòd ali-
quis qui ita euaserit cōdemnationem suam:
velit reddere bona sua fisco: ergo non est
credendum, quòd lex velit illum obligare
ante condemnationem iudicis.</P>
<P>  Et confirmatur, quoniam ille qui sic eua
sit iudicium condem nationis suæ, non tene
tur iterum reuerti ad iudicium & confiteri
veritatem quam negauerat: ergo neq; red-
dere bona sua fisco. Probatur consequentia,
ex vulgari maxima, propter quod vnum-
quodq; tale & illud magis. Ergo si ille tene-
retur reddere bona sua fisco: magis tenere-
tur confiteri veritatem in iudicio, propter
quam cōdemnatur vt red dat sua bona fisco.
Eo vel maximè, quia si redderet illa bona fi
sco, perinde esset atque si confiteretur cri-
men suum.</P>
<P>  De tertio statu sit septima & vltima con-<-P>@@

<-P>clusio. Qui post latam sententiam à iudice:
per dol&#x0169; vel fraudem aut vim occultat bo-
na sua, ne sententia executioni mandetur: te
netur ipsa bona restituere ante aliam iudi-
cis sententiam fisco. Est hæc conclusio con-
cors omnium doctorum sententia. Et ratio
eorum est manifesta, quoniam omnis qui
retinet alienum: tenetur illud restituere ve-
ro domino. Sed per sententiam iudicis au-
fertur domini&#x0169; à criminoso, & transfertur
in fisc&#x0169;: ergo ipse tenetur illa reddere fisco.</P>
<P>  Sed obseruandum est, non opus esse &#xA759;
ipsemet cōdemnatus proprijs manibus red
dat bona illa fisco, nisi forte expressè iubere
tur ita facere: sed sufficit quòd permittat illa
à se auferri, nec occultet: sed manifestet veri
tatem interrogatus. Et ratio huius est, quo-
niam ipsamet sententia iudicis non obligat
condemnatum, vt ipse sit exequutor illius,
sed ea conditione transfert dominium in fi-
scum: vt fiscus sit executor sententiæ illius.</P>
<P>  Ex quo sequitur, quòd ille condemnatus,
si fiscus fuerit negligens in exigendis illius
bonis: poterit præscribere intra tempus à le
gibus designatum. Hoc dixerim, nisi forte
sit aliqua lex ecclesiastica, quæ impediat hu
iusmodi præscriptionem in p&#x0153;nam hære-
ticorum.</P>
<P>  Deinceps agendum nobis est de triplici
genere legum p&#x0153;nalium: de quibus freque&#x0303;
ter dubitari solet: an obligent ad solutionem
p&#x0153;næ ante sententiam iudicis, & quomo-
do obligent in foro conscientiæ? Huiusmo-
di leges sunt. Primò quæ feruntur de tribu-
tis soluendis. Secundò leges quæ prohibent
cæsionem lignor&#x0169; in syluis alienis, vel non
proprijs. Tertiò leges quæ prohibent vena-
tionem, piscationem, & aucupium præser-
tim columbarum in alienis colum barijs.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertio. Vtrum leges latæ de
tributis Regi soluendis, obligent in fo
ro conscientiæ ad soluendum, non sol&#x0169; tri-
butum, sed etiam p&#x0153;nam impositam non
soluenti intra tempus definitum? Pro cuius
rei intelligentia supponendum nobis est an
te omnia: tributa deberi ex iustitia ipsis Re-
gibus, quanuis aliquando Reges ipsi, iniusta
tributa soleant imponere reipublicæ. Nos
autem loquimur de iustis tributis quorum
iustitia inde colligitur: quoniam Reges te-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0233.jpg/>
@@1@<SE233>216 Quæst. LXII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>nentur ex officio seruare rempublicam in
pace & in bello. In pace quidem, compone&#x0303;
do lites ciuiles & punie&#x0303;do malefactores po
tenter, etiam ipsos magnates. In bello aute&#x0303;,
defendendo rempublicam ab inuasoribus
iniquis, & insuper vindicando iniurias fa-
ctas reipublicæ: ad quæ omnia necessariæ
sunt opes ingentes, & etiam ad splendorem
regium tam in cibo quam in multitudine
ministrantium. Ergo cum ipsa respublica
transtulerit suam autoritatem totam in Re-
gem ea conditione, vt talia exequatur offi-
cia difficillima: tenetur ei tributa cōuenien-
tia exhibere, vt decenter & conuenienter
possit gubernare. Igitur que madmod&#x0169; mer
cenario debetur merces ex iustitia cōmuta
tiua: multò magis ipsi Principi debetur in-
ge&#x0303;s tribut&#x0169; &#xA753; labore & officij sui dignitate.</P>
<P>  Confirmatur prædictum fundame&#x0303;tum.
Quoniam decimæ ecclesiasticæ debentur,
ex iustitia ecclesiasticis ministris pro stipen
dio officij sui: sed non sunt minus necessarij
in republica seculari princeps & ministri e-
ius. Ergo respublica tenetur illos conuenien
ter sustentare pro dignitate officij sui. Hoc
etiam fundamentum constat ex sacra Scri-
ptura, imo Christus Dominus Matth. 17.
Indicauit Reges terræ iustè tributa exigere
dicens, Red dite quæ sunt Cæsaris Cæsari, &
quæ Dei Deo. Et D. Hieronymus & Theo
philactus aiunt, &#xA759; Christus Dominus iussit
ibi tributa dari Cæsari, & Apostolus ad Ro-
man. 13. præcipit, Reddite omnibus debita
cui tributum, tributum: cui vectigal, vecti-
gal. Et denique vniuersi Reges tam in popu
lo Dei antiquo quam etiam inter gentes ac-
ceperunt sibi tributa semper à suis regnis. Er
go illa necessaria iudicata sunt ab omnibus
gentibus vt respublica rectè gubernaretur.</P>
<P>  Obseruanda sunt tamen quatuor in iusti
ficatione huiusmodi tributor&#x0169;. Primo qui-
dem, quòd ipsi regno interest quòd Rex sit
potentissimus & diues. Rursus regi etiam in
terest, quòd regnum sit locuples & abun-
det diuitijs, vt habeat vnde possit rex ab&#x0169;dā
tia tributa recipere. Secundo quòd vtraq&#x0301;ue
pars nititur ad se trahere alterā in huiusmo-
di diuitijs. Et ideò regula cōpone&#x0303;di vtranq;
parte&#x0303; desumitur ex fine officij Regis: quod
quidem est considerare seipsum esse pro-<-P>@@

<-P>pter regnum, non autem regnum esse pro-
pter ipsum. Vnde ad sustentandam regiam
magnitudinem seu magnificentiam, nō de-
bet pati regnum, nisi tantum quantum satis
est ad salutem regis. Quòd si circunstantiæ
fuerint tales, quòd requirantur sumptus ma
iores solito: ita vt necessarium sit, quòd po-
pulus grauetur tributis, tunc tributa iusta e-
runt, si & ipse Rex in sua proportione simi-
liter patiatur cum populo, & se se temperet
à sumptibus superfluis: alioquin erunt tribu-
ta iniusta. Et ratio est, quia in tali eue&#x0303;tu Rex
non ordinaretur ad bon&#x0169; regni: sed potius
ordinaret regnum ad seipsum tanquam ad
finem, quod consueuit Turca tyrannissi-
mus facere.</P>
<P>  Tertio obseruandum est, quòd postquā
consiliarij Regis & procuratores regni con
uenerunt in aliquo tributo & noua imposi-
tione iniusta: nihilo minus huiusmodi iniu-
stitia toleranda est potiusquā admittatur re
bellatio populi. Ratio est euidens: quoniam
de duobus malis minus est eligendum. Est
autem maximum malum regni diuisio &
rebellatio ab ipsa vnit ate, quæ est in vno Re
ge: sicut experientia compertum est. Tunc
enim contingunt in populo maximi in-
sultus latrocinia &c. Et quod peius est reli-
gio Chr&#x0303;iana patitur detrime&#x0303;t&#x0169;. Ergo Theo
logi prudentis & concionatoris offici&#x0169; erit,
suadere populo, vt obediat mandatis Regis,
nec ex asperet populum manifestādo ratio-
nem iniustitiæ tributor&#x0169;, etiam si essent in-
iusta. Notandum est secundo, quòd in Hi-
spania sunt duo genera tributor&#x0169;. Alterum
est decima pars pretij eorum quæ vendun-
tur, quod vulgo dicitur, Alcauala. Quod
quidem imposit&#x0169; est & originem habuit,
quando Reges Catholici Ferdinandus &
Isabela bellum moliebantur contra Regn&#x0169;
Granatense, quod Sarraceni occupabant. Et
in subsidium huius belli postulauerunt à re
gno necessarium tributum: & tunc Decre-
t&#x0169; est, &#xA759; daretur Regibus decima pars pretij
eorum quę venderentur, quod vocatum est
meritò Alcauala. Quia quidā de cōsultori-
bus adinuenie&#x0303;s h&#x0169;c mod&#x0169; tributi, quod nō
esset illustribus molestum, sicut illud quod
vulgò dicitur, Pecho, dixit, Y o dire al que vala
tanto y mas que pecho, y non sea pecho. Postea<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0234.jpg/>
@@1@<SE234>Quæst. LXII. De Jure. Artic. III. 217
<duolan 2><-P>verò finito huiusmodi bello mansit huius-
modi tributum in corona Regia nō c&#x0169; tan-
to rigore, ita vt solueretur decima pars pre-
tij, sed trigesima paulò plus minusve. Et hu-
iusmodi pactum inter nos dicitur, Encabeça
mientos de los pueblos y ciudades. Rex autem
huiusmodi tributum aliquando transfert in
alios vel donatione vel magnificentia Re-
gia vel etiam venditione. &#x00B6; Rursus est aliud
genus tributi, quod soluitur propterea quòd
merces aliquæ transuehuntur de regno in
regn&#x0169;. Et quidem si per mare transferātur
appellatur à nostris, diezmos del mar. Quæ
autem per terram transferuntur dicuntur à
nostris portazgo, & à Latinis vectigal.</P>
<P>  Tertiò notand&#x0169; est pro explicatione hu
ius tributi, &#xA759; sunt aliquæ leges quæ prohi-
bent aliqua transferri de regno in regnum,
sub certa p&#x0153;na: & huiusmodi leges nō sunt
propriæ de tributis, sed sunt leges p&#x0153;nales,
de quibus iudicandum est secundùm deci-
sionem dubij præcedentis. Non enim obli-
gant ad solutionem p&#x0153;næ ante sententiam
iudicis, quantum libet aliquis per fraudem
& dolum se se occultauerit ad transfere&#x0303; das
merces vel pecunias de regno in regnum
Aliæ verò sunt leges quæ nō prohibent, sed
potiùs admittunt & præsupponunt aliqua
transferri de regno in regnum: sed impon&#x0169;t
transferentibus aliquod tributum Regi sol-
uend&#x0169;. Et istæ leges propriè sunt tributariæ.</P>
<P><INI2>H</INI2>IS ita constitutis arguitur primo pro
parte affirmatiua. Id quod debetur
ex iustitia cōmutatiua, soluendum est ante
omnem iudicis sententiam: sed iusta tributa
debentur Regi ex iustitia commutatiua, vt
dictum est, ergo quilibet tenetur ea soluere
antequam exigantur.</P>
<P>  Arguitur secundò. Quoniam publicani,
quos vulgò dicimus alcaualeros, vel arrenda
dores, dato pretio Regi emunt huiusmodi
tributa, ergo qui non soluunt tributa iniuriā
faciunt istis hominibus, qui titulo emptio-
nis habent ius ad ea percipie&#x0303;da. Et denique
multi magnates in regno siue alias diuites
emunt à Rege oppida multa cum iure per-
cipiendi huiusmodi tributa, ergo illis etiam
fiet iniuria nisi tributa soluātur ante iudicis
sententiā vel ministri exequutione&#x0303;. Ad hāc
dubitationem Summa Angelica in verbo<-P>@@

<-P>pedagium, quæst. 6. asserit vniuersaliter par
tem negatiuā. Sed opposita sente&#x0303;tia est com
munis doctoribus Theologis & Iurisperitis.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit pri
ma conclusio certa naturali ratione &
secundùm fidem. Tributa de quibus cōstat
esse iusta, solue&#x0303;da sunt ante iudicis sententiā
c&#x0169; eis cōditionibus, quæ lege aut vsu admit-
tuntur. De quibus dicemus sequentibus cō-
clusionibus. Ista conclusio non aliter proba
tur quam ex fundamento primo & rationi-
bus eius. &#x00B6; Secunda conclusio sit specialiter
de tributo, quod dicitur alcauala. Qui mer-
ces suas vendit bona fide, idest, absq; dolo &
fraude interueniente in illis occultandis, si
fortè id faciat ignorante publicano, non te-
netur huiusmodi tribut&#x0169; ipsemet reddere.
Si autem aliquis dolo & fraude vtatur in oc-
cultanda venditione rei, tenetur in foro
conscientiæ reddere huiusmodi tribut&#x0169; an-
te iudicis sententiam, & antequā exigatur ab
ipso publicano ignorante. Probatur prima
pars cōclusionis, quia huiusmodi tributum
semper in Hispania visum est durum post
bellum Granatense: & propterea mitigat&#x0169;
est à Regibus, vt non exigatur decima pars
sed tricesima plus minusvè & cum conditio
nibus, quæ tributum reddant suauius, videli
cet, &#xA759; venditor soluat illud tributum quan-
do requisitus fuerit. Esset enim durissimum
& intolerabile, &#xA759; qui vendit rem suam ne-
cessitate coactus, teneatur ipsemet quærere
publicanum & reddere illi decimam parte&#x0303;
pretij, & hoc est receptissim&#x0169; iam in Hispa-
nia inter viros timoratę cōscie&#x0303;tiæ & doctis-
simos, &#xA759; huiusmodi venditor non teneatur
soluere huiusmodi tribut&#x0169;, nisi fuerit requi-
situs. Ex quo sequitur, &#xA759; lex quædam 120.
quæ habetur en el quaderno de las alcaualas,
quæ præcipit, &#xA759; venditor intra quinq; dies
notam faciat publicano venditionem, nun-
quam fuit vsu recepta: vtpote quæ reputata
est acerbissima. Secunda vero pars conclu-
sionis probatur. Quia hoc genus tributi c&#x0169;
prædictis conditionibus & moderaminibus
iustum est, & debetur ex iustitia cōmutati-
ua, ergo tenetur ve&#x0303;ditor qui vsus est fraude
& dolo, in foro conscientiæ restituere.</P>
<P>  Tertia conclusio. Venditor etiā qui vsus
est fraude & dolo, non tenetur ad restitutio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0235.jpg/>
@@1@<SE235>218 Quæst. LXII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>nem transacto biennio. Probatur ex. l. 129.
in citato quaternione. Vbi præfigitur ipsi
publicano tempus biennij intra quod possit
huiusmodi tributa exigere. Imo in quibus-
dam mercibus quæ non venduntur corā ta
bellione, præfigitur illi spatium duor&#x0169; men
sium, intra quod possit exigere tributa, ergo
cum ista conditione obligantur venditores
soluere tributum.</P>
<P>  Quarta conclusio. Vt in plurimum in
oppidis particularium dominor&#x0169;, qui sunt
vassalli Regis, etiam qui vtuntur fraude &
dolo non tenentur ad restitutionem aliquā
faciendam huiusmodi tributi. Imo propriè
non est fraus aut dolus, sed cautela occulta-
re venditionem mercium suar&#x0169;. Ratio est,
quia vt in plurimum isti domini exigunt tri
buta cum maiori rigore quam ipse Rex:
quod est iniquissimum, quia Rex ipse non
dedit illis maiorem potestatem, quam ipse
haberet in exigendis tributis. Diximus au-
tem regulariter, quoniam aliqui sunt domi-
ni oppidorum, qui non exigunt tributum
acerbius quàm ipse Rex, ergo istis soluen-
dum est tributum iuxta conditiones secun-
dæ conclusionis & tertiæ.</P>
<P>  Vltima conclusio. Qui bona fide mer-
ces vel res alias transferunt de regno in re-
gnum, si portitor non adsit qui exigat porto
rium: non tenentur ipsi quidquam soluere.
Si autem mala fide, scilicet, vtendo fraude
& dolo occultant transitum mercium, te-
nentur ad restitutionem tributi sicut dict&#x0169;
est del alcauala.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum respon-
detur. Ad primum, quòd quāuis ipsa
respublica teneatur ex iustitia commutati-
ua sustentare Regem, tamen sufficie&#x0303;ter hoc
præstat per impositionem tributorum cum
illis cōditionibus, quæ efficiunt suauioratri
buta: ac proinde qui soluit tributa c&#x0169; illis cō
ditionibus, non tenetur ad aliquid amplius.</P>
<P>  Ad secundum & tertium argumentum
respondetur, quòd tam publicani quam do
mini oppidorum recipiunt ius percipiendi
illa tributa cum illis conditionibus. Vnde
qui seruat illas conditiones non facit eis in-
iuriam. Hactenus de tributis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quartò, Vtrùm qui ligna cæ
dunt in alienis syluis vel collig&#x0169;t syl-<-P>@@

<-P>uestres glandes, castaneas, vel etiam qui pa-
scunt in alienis pascuis sua pecora, tenean-
tur ad restitutionem in foro conscientiæ an
te omnem iudicis sententiam. &#x00B6; Arguitur
primò pro parte affirmatiua. Isti lædunt iu-
stitiam commutatiuam, ergo tenentur resti
tuere. Probatur antecede&#x0303;s. Quia damnum
inferunt in alienis bonis.</P>
<P>  Arguitur secundò, & confirmatur. Quia
isti sunt verè fures, & sic appellantur. ff. arbo
rum furtim cæsarum, maximè in. l. 2. Et pro
batur, quia vsurpant rem alienam inuito do
mino. Sed dicet aliquis &#xA759; hoc argume&#x0303;tum
non procedit de vicino qui cædit ligna in
sylua sui oppidi, quoniam illa sylua cōmu-
nis est. Sed contra replicatur: quia non mi-
nus est fur, qui compilat publicum ærari&#x0169;,
quàm qui surripit pecuniā à proximo, imo
ille magis punitur: quia grauius peccat, ergo
nō minuitur obligatio restitue&#x0303;di per hoc &#xA759;
quis cędat ligna in sylua cōmunitatis ipsius.</P>
<P>  In hac difficultate dissoluenda, quidā do
ctores graues sunt plus nimio scrupulosi.
Nā Ioānes de Medina in. C. de restitutione.
quæst. 12. asserit vniuersaliter parte&#x0303; affirma-
tiuam, nisi forte excusentur omnes isti ex
aliquo statuto vel voluntate interpretatiua
domini syluæ: qui videtur esse cōtentus ipsa
p&#x0153;na, quando capiuntur homines cæden-
tes ligna. Sed Castro lib. 1. de potestate legis
p&#x0153;nalis. c. 10. corol. 1. asserit, omnino cōde&#x0303;
nādos esse lignatores, qui in alienis syluis li
gna cęd&#x0169;t: & inuehitur veheme&#x0303;ter in cōfes-
sarios qui illos absoluunt absq; restitutione.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis notand&#x0169; est, &#xA759;
syluæ quæ dā sunt cōmunitatis: aliæ ve-
ro sunt adiudicatæ particularibus personis.
Et istæ sunt in duplici differentia. Quædam
enim adiudicatæ sunt particulari personæ
ab ipso Rege vel à republica: aliæ vero pos-
sidentur à particulari persona, titulo planta-
tionis in proprio fundo: quoniam ipse plan
tauit syluam vel antecessores eius à quibus
illā hæreditauit vel emit, &c. &#x00B6; Secundo no
tandum, quòd quando non constat de isto
secundotitulo, præsumendum est &#xA759; priori
titulo possidetur sylua ab aliquo particula-
ri. Et ratio est, quia is qui sec&#x0169;do titulo possi
det, semper curat diligenter huius rei testi-
monium habere vel proferre.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0236.jpg/>
@@1@<SE236>Quæst. LXII. De Jure. Artic. III. 219
<duolan 2><P>  Sit ergo prima conclusio. Frequens li-
gnor&#x0169; cæsio in alienis syluis, quæ sunt com-
munitatis, peccatum est contra iustitiam le
galem. Ratio est, quia semper est lex vel sta
tutum in ipsa communitate, vt non cædan-
tur ligna de sylua communi: nisi certis tem-
poribus & cum certa moderatione, ergo c&#x0169;
iustitia legalis respiciat bonum commune,
ipsi particulares tenentur secundùm legem
non destruere syluam, sed conseruare, &
peccatum erit contra iustitiam legalem fre-
quenter ligna cædere extra tempora deter-
minata. Non autem audeo semper cōdem-
nare eos peccati mortalis, nisi quando nota
bile detrimentum fit in ipsa sylua, atten-
ta proportione quantitatis & magnitudi-
nis ipsius syluæ. Tunc enim erit peccatum
mortale.</P>
<P>  Secunda conclusio. Qui cædit ligna in
syluis alienis etiam priuatæ personæ, quas ta
men non constat esse consitas à particulari
persona, non tenetur ad aliquam restitutio-
nem: nisi fortè syluam deuastauerit, quòd
vulgo dicitur, talar. Probatur prima pars
conclusionis. Si ab initio syluæ essent adiu-
dicatæ siue oppidis siue particularibus per-
sonis ea conditione, vt ipsis dominis liceret
impunè materiam inde cædere: alijs tamen
liceret, sed non sine aliqua p&#x0153;na, tunc ipsi
lignatores nō tenerentur ad restitutionem:
sed tantum soluere p&#x0153;nam dum caperen-
tur. At vero ita se res habet quòd oppidis &
huiusmodi priuatis personis hac lege & cō-
ditione, saltim interpretatiua, adiudicatæ
sunt syluæ: quod etiam constat ex consue-
tudine, ergo non tenentur nunc ad restitu-
tionem. Probatur minor. Quoniam arbo-
res syluestres quas sua sponte terra produ-
cit, aut certè minima humana industria,
sunt maximè necessariæ humanis vsibus,
ergo non decebat, ita appropriari dominis
sicut appropriantur arbores, quæ maiore
indige&#x0303;t diligentia, ergo. Minor illa vera est.
Confirmatur. Quoniam ad quietem con-
scientiarum hominum pertinebat, vt hoc
modo adiudicare&#x0303;tur syluæ: quia moraliter
loquendo necessitas frequens & communis
earum vsus cogit homines ligna de syluis
cædere. At vero ad quietem cōscientiæ quo
ad fieri potuerit, reficienda sunt & reducen-<-P>@@

<-P>da omnia commoda temporalia reipubli-
cæ, ergo meritò sic arbitramur: eo vel maxi
mè quòd parùm incommodatur respubli-
ca, & particulares maximè accōmodantur:
& sufficienter conseruatur sylua cum illa
p&#x0153;na, ergo absq; aliquo dubio hæc senten-
tia potest teneri & practicari. Hoc ipsum
probatur ex more & vsu non solum ligna-
torum quorum nemo existimat teneri se ad
aliquam restitutionem: sed etiam ipsorum
iudicum, qui capiunt huiusmodi lignatores
ligna cædentes, non enim obligant ad resti-
tutionem ipsorum lignorum: sed tātum ad
statutam p&#x0153;nam. Secunda vero pars proba
tur. Quoniam qui depopulatur syluam etiā
proprij oppidi, peccat contra iustitiā com-
mutatiuā, ergo. Probatur antecedens. Quo
niam ille tollit & destruit à domino syluæ
ius quod habet ex iustitia commutatiua ad
ipsam syluā, & ad vtilitatem illius, tam pro
communitate quàm pro particularibus, er-
go qui isto modo deuastat syluam, tenetur
ad restitutionem. Et hoc probat replica fa-
cta in secundo argumento.</P>
<P>  Tertia conclusio. Qui cædit ligna in alie
na sylua, quam constat esse plantatam à do
mino in proprio fundo, tenetur ad restitu-
tionem damni illati ante omnem sente&#x0303;tiam
iudicis. Ratio est, quia plantatio syluæ in
proprio fundo est perfectus titulus propter
quem sylua appropriatur perfectè ipsi do-
mino: ita vt ipsi soli liceat colligere fructus
& ligna cædere, ergo qui inde aliquid acci-
pit tenetur restituere, sicut qui accipit ex vi-
nea vel ex messibus alienis. Hanc conclusio
nem probant argumenta facta in principio
huius dubij. Et probatur adhuc, quia ille qui
plantauit syluam in proprio fundo, priuauit
se alijs commoditatibus & fructibus terræ
illius, ergo qui inde aliquid accipit, perinde
atque si acciperet ab alijs fructibus quos ille
dominus poterat habere ab illo fundo: tene-
bitur ad restitutionem. &#x00B6; Nihilominus sit
quarta conclusio, quæ præcedentem mo-
deratur. Graue damnum & insigne requi-
ritur, vt qui ligna cædit in huiusmodi syl-
uis, obligetur ad restitutionem sub peccato
mortali. Explicatur ista cōclusio ex differen
tia, quæ inuenitur inter obligatione&#x0303; ad resti
tuend&#x0169; damnum dat&#x0169; in huiusmodi syluis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0237.jpg/>
@@1@<SE237>220 Quæst. LXII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>& in alijs. Etenim in alijs sola populatio &
deuastatio obligat ad restitutionem. Quæ
vero dicatur depopulatio vel deuastatio
relinquitur arbitrio boni viri iudicandum.
At verò in sylua de qua loquimur in hac cō
clusione, etiam citra depopulationem, obli
gamus ad restitutionem. Cæterum vt obli-
gemus sub mortali peccato, requirimus gra
ue damnum datum syluæ domino. Hoc au
tem graue damnum aliter iudicatur pro di
uersitate qualitatis materiæ. Etenim ad gra-
uem materiam in furto, minor requiritur
quantitas in auro, quàm in argento. Simili-
ter in rebus quas sponte terra ipsa producit,
maior quantitas requiritur, vt materia sit
grauis, quam in illis rebus quas frequens hu
mana industria produci facit. Cum igitur
syluestres arbores consitæ à domino syluæ
requirunt minimam industriam: requiri-
tur magna quantitas vt sub peccato mortali
obliget restitutio. Et dixerim ego iudicio
meo, esse peccatum mortale integram ar-
borem detruncare. Et ratio est, quia quan-
uis in colendis huiusmodi arboribus non
requiratur frequens industria: tamen mul-
to tempore procreantur: & postquam pro-
creatæ sunt huiusmodi arbores, mult&#x0169; fru-
ctum afferunt, & vtilitatem annualem, er-
go priuare dominum hac vtilitate ad mul-
tos annos, grauis materia est & mortale
peccatum. Cæterum ramos ex huiusmodi
arboribus cædere, vix erit peccatum mor-
tale: nisi sit frequens cæsio.</P>
<P>  Quinta conclusio. Quod dictum est de
arboribus syluestribus, dicendum est de il-
larum fructibus ita videlicet, &#xA759; in syluis in
quibus licet ligna cædere, licebit etiam col-
ligere fructus arborum. In syluis autem in
quibus non licet ligna cædere, non licebit
neque fructus illorum accipere. Probatur
conclusio. Quia fructus sequitur naturā &
cōditionem arboris, & eodem modo appli
catur suis dominis, qualiter & applicantur
syluæ, ergo ita iudicandum est, Vtr&#x0169; liceat
vel non liceat fructus colligere, & vtr&#x0169; acci
pientes teneantur restituere, sicut supra iudi
cauimus de cæsione lignorum. Et confirma
tur. Quia fructus etiam arborum vtiles &
necessarij sunt in varios vsus, videlicet, ad
ignem, ad pastum pecorum & hominum,<-P>@@

<-P>sicut & ipsæ arbores, ergo & idem iudici&#x0169;
erit de vtrisque.</P>
<P>  Sexta cōclusio. Qui pascit pecora in syl
uis alienis, si huiusmodi syluæ circumseptæ
sunt, tenetur restituere damnum illatum an
te iudicis sententiam: si verò prata non cir-
cumdata sint, qui pascit herbam illor&#x0169;, non
tenetur restituere: sed subiacebit p&#x0153;nis ta-
xatis à lege. Prima pars probatur. Quia si-
cut consertio & seminatio syluarum tribuit
ius & dominium perfectum seminanti do-
mino: ita similiter circundare prata, tribuit
ius & dominium perfectum suis dominis,
ergo qua ratione qui cædit ligna syluarum
quæ appropriata sunt titulo plantationis, te-
netur restituere ante iudicis sententiam: ita
etiam qui pascit herbam prati circundati
contra voluntatem sui domini, tenebitur re
stituere. Et confirmatur. Quia vt diximus
de præcedentibus, herba prati peruia est, &
indiget sua custodia, ergo si ipsa iam septa
est & perfectè appropriata domino, tunc
qui illam pascit tenetur restituere.</P>
<P>  Ex quo sequitur secunda pars conclusio-
nis, quòd videlicet si prata non sint peculia-
ri titulo adiudicata perfecto domino, non
tenebitur restituere nisi fiat maxima deua-
statio prati.</P>
<P>  Ad primum respondetur, quòd peccat&#x0169;
cædentis ligna in sylua, non est contra iusti-
tiam commutatiuam, nisi in syluis appro-
priatis titulo plantationis: & quando fuerit
magna depopulatio. Et ita non semper te-
nentur lignatores ad restitutionem.</P>
<P>  Ad secundum respōdetur, quòd ille pro
priè loquendo nec furatur neque appella-
bitur fur, quia non accipit alienum simpli-
citer. Nam quando syluæ & nemora donā-
tur, aut sunt reipublicæ, nō perfectè subdun
tur dominio illorum: sed tantum quantùm
ad hoc quòd ipsi vtantur & possideant ta-
lem syluam qualiter libuerit sine peccato
& sine p&#x0153;na. Alij verò cum p&#x0153;na taxata
& sententia ista à iudice poterunt eisdem
syluis vti: & ita leges inductæ abusiuè & im
propriè loqu&#x0169;tur appellantes fures eos qui
sic cædunt ligna.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd quæ re-
ponuntur in ærario ciuitatis, omnino sunt
appropriata dominio reipublicæ in cōmo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0238.jpg/>
@@1@<SE238>Quæst. LXII. De Jure. Artic. III. 221
<duolan 2><-P>dum singulorum ciuium. Vnde qui compi
lat ærarium, tenetur restituere nō aliter atq;
fur & latro. Verum tamen syluæ & ligna &
herbæ camporum non ita sunt appropria-
tæ: sed vt diximus appropriatione imperfe-
cta & dominio diminuto. Et hoc fit pro-
pter maximam necessitatem talium rerum,
quas non decet omnino appropriari domi-
nis, ita vt reliquis ciuibus non liceat aliqua
via vti illis ad supplendam suam indigen-
tiam. Ex quibus sequitur primo, quòd arbo
res hortenses & similiter fructus eorum qui
accipit: tenetur restituere; quia similiter de-
putati sunt & circum septi, & indigent pecu
liari industria & custodia.</P>
<P>  Secundò sequitur, quòd quando ferun-
tur excommunicationes contra cæsores li-
gnorum, solùm obligant illos de quibus di-
ximus, quòd teneantur restituere etiamsi
excommunicatio omnes videatur respice-
re: quia illi solum peccant mortaliter qui
contra iustitiam commutatiuam cædunt
ligna, & excommunicatio solum ligat, sup-
posito peccato mortali.</P>
<P>  Tertiò sequitur, quòd episcopi impru-
denter imo perperam concedunt huiusmo
di excommunicationes: quia peccata ista
etiamsi procedant contra iustitiam cōmu-
tatiuam: tamen communia sunt & frequen
tia, quæ vix à lignatoribus & pastoribus eui
tantur. Vnde in Concil. Trident. Sessio. 25.
de reformat. ca. 3. præcipitur ne excommu-
nicationes ferantur pro delictis vulgaribus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium aliud est, Vtrùm qui venatur
in alienis montibus & nemoribus, &
qui piscantur in alienis fluminibus, aut deni
que qui aucupantur in alienis locis, & maxi
me ex columbarijs, teneatur restituere dam
num illatum ante iudicis sententiam. De
qua materia disputant Scholastici in. 4. Sen
tentiarum quæst. 15. Summistæ verbo ve-
natio, & verbo restitutio. Ioan. Medina in
cap. de restitutione quæst. 12. Caiet. opusc.
17. responsionum, respons. 12. Soto lib. 4. de
iustitia quæst. 6. art. 4. Nauar. in Manua. ca.
17. quæst. 120. Couar. in relect. supra regula
peccatum. §. 8.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO explicatione huius rei, tria ani-
maduertenda sunt. Primum est, suppo-
sito quòd Princeps iustis de causis potest<-P>@@

<-P>interdicere venatione&#x0303;, piscationem, & aucu
pi&#x0169;. Prima ratio est quæ desumitur ex te&#x0303;po
re. quare iustè interdicātur huiusmodi. Vt &#xA759;
v. g. instet te&#x0303;pus, quādo animātia edunt suos
partus: aut in te&#x0303;pore frigoris & niui&#x0169;, quādo
facile animātia capi&#x0169;tur, & ita fit magna de
uastatio illorum. Secunda causa est, propter
mod&#x0169; & instrume&#x0303;ta quibus aliqui venato-
res vtuntur: qui cedunt in perniciem ipsor&#x0169;
animanti&#x0169; & reipublicę. De quo vide. l. 40.
tit. vlt. c. 8. in Regijs ordin. & etiā in Reper-
torio Pragmat. Caroli V. lib. 8. tit. de las ca-
ças. specialiter videantur duæ leges editæ à
Carolo ipso V. apud Matrit&#x0169;, anno 1552.</P>
<P>  Tertia causa quare venatio vel piscatio
interdicitur est, ratione loci: quia, videlicet,
locus aut feræ vel aues ibi existe&#x0303;tes applica
tæ sunt alicui dño in particulari à republica
vel à principe. Et in præsenti non quęrimus
de venatione aut piscatione quæ fit cōtra le
ge&#x0303; prohibente&#x0303; ratione te&#x0303;poris aut instrume&#x0303;
torum; manifest&#x0169; est enim, &#xA759; isti venatores
peccāt cōtra leges, & tene&#x0303;tur luere p&#x0153;nas ta
xatas facta cōdemnatione, sed loquimur de
venatiōe vel aucupio interdictu, ratione ter
tia. &#x00B6; Sec&#x0169;do nota &#xA759; applicatio ista ferarum
vel aui&#x0169; aut pisci&#x0169; potest fieri tripliciter. Pri
mò, quia locus vbi exist&#x0169;t ferę vel pisces vel
aues applicātur alicui domino: qualiter ap-
plicata sunt Regi Catholico Philippo II. ne
mora quę circ&#x0169;stant Matrit&#x0169;. Quod potuit
fieri rationabiliter dupliciter. Primò, quia
hoc respublica gratuitò potuit donare. Sec&#x0169;
dò, quia ipse Princeps potuit sibi deputare
ista loca, etiā nō cōsentiente republica, quia
in hoc Rex vtitur iure suo. Decet enim ma
iestate&#x0303; Regiā, quæ dā loca in Regno sibi de-
signare recreandi animi gratia, etiā renue&#x0303;te
cōmunitate. Ver&#x0169;tamen hoc moderatè de-
bet fieri: ita nempe vt nec plura loca, nec ma
gna sibi vsurpet contra vsum & cōmoditate&#x0303;
populor&#x0169;. Vtr&#x0169; verò Reguli idipsum pos-
sint facere? Respondetur negatiuè, sed suis
facultatibus possunt emere agros, vel pete-
re à republica vt nemora sibi constituant.
Poterunt tamen interdicere venatione&#x0303; suis
oppidanis certis temporibus & locis ex cau
sis congruentibus: hoc enim expedit ipsi
communitati. Secundo modo potest fie-
ri hæc applicatio à Principe, qui inter-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0239.jpg/>
@@1@<SE239>222 Quæst. LXII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>dicit venationem aut piscationem talis loci
existe&#x0303;tis sub dominio alicuius priuatę perso
næ: quod potest fieri iustè, licet non debeat
frequenter, quia venatio & piscatio vide&#x0303;tur
esse de iure gentium. Vnde non debent to-
taliter vel quasi totaliter impediri. Tertia
applicatio fit quādo dominus priuatus val-
lat & circundat locum suum, syluam aut
stagnum vbi existunt feræ & pisces, quod
pro suo libito potest facere. Tertiò nota, &#xA759;
damna quæ sequuntur ex huiusmodi vena-
tionibus vel piscationibus interdictis, de-
be&#x0303;t restitui in integrum dominis locorum
in quibus fiunt damna. Et confessarij non
possunt absoluere damnificantes, nisi resti-
tuant: & cauti debent esse in prospiciendo
lucro cessante & damno emergente. Vt si
v. g. seminentur agri & plantentur vineæ, si
fructus in spe recipiendi pereant propter fe
ras, si etiam incumbant custodiæ ipsi agri-
colæ taliter quòd desistāt ab alijs laboribus
sibi proficuis. Si etiam infestentur occasio-
ne nemorum custodibus & ministris ipsius
Principis. Hæc enim omnia & similia ex-
pendenda sunt à confessario: alias sibi impu
tabuntur ad peccatum huiusmodi damna.</P>
<P><INI2>H</INI2>IS suppositis, quæ sunt fundamenta
huius materiæ, & quæ communiter
recipiuntur, est modo difficultas proposita
de obligatione ad restitutionem. Et pro par
te affirmatiua arguitur primò ex. l. 16. titul.
18. Part. 3. Et. §. feræ. Instit. de rerum diui-
sione. vbi habetur, quòd qui in alienis syluis
venatur aliquam feram non manet domi-
nus illius, ergo tenetur restituere. Probatur
consequentia, quia retinet alienum.</P>
<P>  Secundò arguitur. Recte applicantur lo-
ca ista & feræ aut pisces priuatis dominis,
ergo iustè possident ac subinde iniustè acci
pit piscator & venator: & tenebitur restitue
re. Confirmatur. Quia facta applicatione
loci, si quis vsurparet illum aut partem il-
lius, esset iniustus & teneretur restituere: vt
manifestum est, ergo etiam ille quiaccipit
feram aut pisces, ita enim applicantur hu-
iusmodi feræ prædictis dominis, sicut & lo-
ca in quibus existunt.</P>
<P>  Tertiò. Venator aut piscator accipit alie-
num, inuito domino, ergo iniustus est & te
netur restituere. Antecedens patet, quia do-<-P>@@

<-P>mini syluarum & fluminum maxime re-
sistunt huiusmodi venationibus.</P>
<P>  Quartò. Si isti venatores non tenentur
restituere, ergo manent cum dominio ve-
nationis & piscationis. Consequens est fal-
sum, ergo. Minor probatur, quia non habe&#x0303;t
aliquem titul&#x0169; in quo fundetur tale domi-
nium. Non enim iniqua acceptio & clancu
la, & furtiua venatio præstantius, sicut in iu
re habetur, quòd fraus & dolus nemini pa-
trocinantur.</P>
<P>  IN huius dubij solutione sunt tres sen-
tentiæ. Prima quæ asserit, quòd istæ applica
tiones & reseruationes venationum & pi-
scationum sunt iniustæ omnino: ac subinde
venatores non peccant contra iustitiā, nec
tenentur restituere. Ita multi ex Iurisperitis,
quos refert Couar. vbi supra, sentiunt.</P>
<P>  Secunda sententia est ipsius Episcopi Co
uar. vbi supra, &#xA759; nō teneantur isti venatores
restituere omnem prædam: ver&#x0169;tamen te-
nentur restituere damnum illatum domi-
no illius fundi. v. g. si dominus voluit exer
cere venationem aut piscationem, & tant&#x0169;
accepit paucas feras, duas vel tres, vel pisces
paucos: quia præuentus est ab alio iniquo
venatore vel piscatore deuastante magnam
partem prædæ: ait quòd iste venator tene-
tur restituere eam quantitatem ferarum aut
piscium, quam probabiliter caperet verus
dominus, si non præueniretur ab illo.</P>
<P>  Tertia sententia eorum qui dic&#x0169;t, quòd
venatores non tenentur restituere quæ ce-
perunt, nec damn&#x0169; illatum: nisi fiat magna
deuastatio aut strages ferarum aut piscium.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis iuxta
doctrinam præcedentis dubij decisiuā,
cui proportionatur præsens difficultas; Re-
spondetur & sit prima conclusio. Qui ve-
natur in montibus patentibus & non cir-
cumseptis cuiuscunque sint huiusmodi mō
tes, non tenetur restituere, nisi faciat ma-
gnam deuastationem ferarum. Et hoc ip-
sum dico de piscatione in fluminibus paten
tibus & cōmunibus. Probatur primò, quia
venatio & piscatio: similiter feræ & pisces
sunt cōmunes de se, & illis gaudent rationa
biliter oppidani, & quicunq; etiā plebani, er
go quādo montes aut flumina donantur &
applicātur alicui in particulari, existimād&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0240.jpg/>
@@1@<SE240>Quæst. LXII. De Jure. Artic. III. 223
<duolan 2><-P>est rationabiliter quòd non est illi translat&#x0169;
dominium ita exactum & perfect&#x0169;, vt nul-
lus possit venationem & piscationem exer-
cere, se subijciendo p&#x0153;nis statutis pro con-
seruatione piscium & ferarum. Quod patet,
maxime si aduertamus quæ de cæsione li-
gnorum dicta sunt. Qualiter, videlicet, do-
minium sit imperfectum. Ex quo pruden-
ter collegimus lignatores non teneri ad re-
stitutionem. Ita ergo in proposito dice&#x0303;dum
est de piscationibus & venationibus, quas
omnino auferre à vulgo, iniquum esset &
durum nimis. &#x00B6; Secunda pars conclusionis
probatur. Quia talis venator tollit ius quod
habet verus dominus super animantia aut
pisces, ergo. Antecede&#x0303;s patet, quiatollit ma-
teriam venationis & piscationis, quā domi-
nus loci illius poterat exercere. Et confirma
tur. Quia grauiter lædit rem alienam, qui fa
cit huiusmodi stragem, ergo contra aliquā
virtutem peccat, & non nisi cōtra iustitiam
commutatiuam, ergo tenebitur restituere.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Venator qui capit ani
malia existentia intra nemora circumualla-
ta, tenetur restituere damnum illat&#x0169;, & etiā
animalia & aues. Et idem dico de piscibus
reseruatis in stagno. Et quidem de damno
dato communis sententia ita tenet. De resti
tutione verò animali&#x0169;, probatur. Quia per
inclusionem illam, quæ fit medio vallo, ma
net dominus perfectus & perfectum habet
dominium omnium eorum: quæ reseruan-
tur in talibus nemoribus, ergo iniustitiam
committit, qui animalia extrahit aut aues.
Et quidem certum est, quòd qui iustè po-
tuit circumuallare montem aut stagnum,
iuste etiā possidet: quæ ibi reseruantur? Hęc
conclusio certa est, si loquatur de animali-
bus & auibus mansuefactis, vel quæ non
possunt extra exire, vt sunt cuniculi & lepo
res inclusi. Si autem loquatur de feris & aui
bus quæ possunt vltrò exire, non ita certum
est. Nihilominus tamen est satis probabile
quòd de ijs etiā verificetur conclusio: quia
etiam huiusmodi peculiariter deputata sunt
& pertinent ad tale nemus. Sed cōtra. Nam
possessor talis mōtis non habet dominium
supra huiusmodi feras liberè exeuntes, ergo
venator non tenetur restituere, licet intra
montem capiat illas. Et confirmatur de aui-<-P>@@

<-P>bus quæ liberè volant, & ita vagantur, ac si
non haberent habitudinem aliquam ad fun
dum illud. Respōdetur tamen ad argumen
tum, primo negando consequentiam, quia
licet possessor talis loci non haberet domi-
nium supra animantia: habet tamen ius, vt
quando libuerit possit ea occidere in pro-
priam commoditatem: & hoc iure priua-
tur à venatore, quod non potest restitui cō-
mode, nisi restituatur animal occisum.</P>
<P>  Secundo respondetur negando antece-
dens, & ad probationem dico, quòd eodem
argumento probares, quod aqua quę intrat
& labitur hortum meum, non sit mea: quia
statim postquam egreditur à mea hæredita
te, aliena efficitur. Ita etiam in proposito di-
cendum est. Ad cōfirmationem, fateor mi-
hi videri nimis durum, quòd qui aucupan-
tur aues feraces seu liberas, vt sunt perdices
intra nemus alienum, obligentur ad restitu
tionem: quia nullus videtur titulus præstans
efficaciter dominium illarum possessori il-
lius montis. Non enim est titulus proprieta
tis & possessionis iustæ, qualiter locus ipse
est possidentis. Neque etiam est titulus ge-
nerationis & procreationis prouenientis ex
tali fundo: qua ratione arbores & herbæ
possidentur à domino illo, neque etiam est
titulus custodiæ aut reclusionis: quia aues
illę liberè volantes nō reputantur nec astrin
guntur custodiæ aut reclusioni. Quocirca
ego non obligarem istum captorem ad re-
stituenda ista volatilia. Licet oppositum sit
probabile propter autoritatem assere&#x0303;tium.</P>
<P>  Tertia conclusio. Qui venantur anima-
lia exeuntia extra septa nemoris, non tenen
tur illa restituere: etiamsi talia animalia con
suetudinem habeant eundi & redeundi ad
nemora. Probatur primò. Quia ista anima
lia postquam vagantur communia sunt iu
re naturæ, ergo non manent sub dominio
possessoris illius montis. Antecedens patet,
quia postquam exeunt, iure naturæ omni-
no liberè vagantur, ergo. Secundò. Si Pe-
trus v. g. manucapiat feram aut auem &
illa effugiat, quam postmodum Paulus
accepit, profecto eo ipso quòd effugit ma-
nus Petri, etiam effugit eius dominium,
& subijcitur dominio Pauli capientis, ergo
à simili postquam animal effugit syluam,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0241.jpg/>
@@1@<SE241>224 Quæst. LXII. De Jure. Artic. III.
<duolan 2><-P>& auis egrediatur, potest possideri à quoli-
bet capiente, & non manet sub dominio an
tiqui possessoris. Antecedens ab omnibus
conceditur: & probatur cōsequentia. Quia
animal captum à Petro magis subijcitur do
minio Petri quam animal existens in sylua
subijciatur domino illius syluę. Tertiò, quia
columbæ vt statim patebit, postquam egre
diuntur vltra leucam à columbario, possunt
occidi & efficiuntur occisoris, etiamsi con-
suetudinem habeant eundi & redeundi ad
propria columbaria, ergo à simili dice&#x0303;dum
est de animalibus & auibus egredientibus à
locis circumseptis.</P>
<P>  Sed contra est argumentum, quo con-
uinc&#x0169;tur aliqui doctores ex. l. naturali. §. ser
uos. ff. de acquirendo rerum dominio. &. §.
ijs igitur animalibus. Instit. de rerum diui-
sione. & in. l. Regia tit. 28. l. 22. Part. 3. vbi ap-
probatur regula quæ dicit, quòd animalia
quæ habent consuetudinem eundi & re-
deundi ad sua loca, tandiu censentur esse do
mini illius loci, quandiu seruant consuetu-
dine&#x0303; eundi & redeundi, ergo qui capit ista
animalia quæ reuertuntur ad propria loca,
iniustitiam facit & contra voluntatem veri
domini. Respondetur nihilominus quòd
regula ista interpretanda est de animalibus
quæ mansuefacta sunt & discedunt & re-
deunt. Ita gloss. in dict. §. ijs igitur. & colligi
tur exemplis ipsis adductis à legibus in ar-
gumento memoratis. Nam prima lex po-
nit exempl&#x0169; in ceruis mansuefactis. Et lex
Regia ponit exemplum in anseribus & fai-
sanis, accipitribus, & cignis, quæ mansue-
scunt. Idem dico de piscibus qui forte irre-
pserint per rimulas stagni, aut ex paludibus
circumuallatis, fiunt enim capientis. Ex qui
bus sequitur primò, quòd postquā animal
egrediens à nemore obsito, occiditur & ca-
pitur, ita efficitur illius capientis, vt etiam si
dominus nemoris assistat & velit tale ani-
mal repetere, non habetius, quia per egres-
sum animalis & captionem alterius, illud
amisit. Sed quid si venator occiderit feram,
& antequam illam manucapiat adueniat
dominus nemoris volens illam accipere?
Respondetur, quòd habet ius ad illam sibi
assumendam, quia vsque dum capiatur à ve
natore non est illius. Et ita dominus nemo-<-P>@@

<-P>ris babet ius, vt si feram inuenerit nondum
captam eam sibi arripiat. Colligitur ex. l. na
turalem. §. illud. ff. de acquirendo rerum
dominio. vbi dicitur, quòd venatores per
captionem comparant sibi dominium.</P>
<P>  Sed contra. Nam si postquam venator
occiderit feram, aut lethali vulnere percus-
sam insequitur, habet ius vt ipsam capiat, sic
adeò quòd si qui occurrerint, non possunt
illam feram sibi assumere aut occultare, er-
go occisio aut percussio ante manucaptio-
nem præstat ius venatoribus. Respōdetur,
quòd absque dubio occisio aut percussio
tribuunt ius quasi in via & in spe: si tamen
venator persequatur animal, & sua indu-
stria facile possit illud comparare, nō iustè
impeditur à pastoribus vel occurrentibus.
Secus est de possessore nemoris, qui quous-
que capiatur animal in re, habet ius ad ip-
sum non obstante percussione venatoris.
Hoc dixerim nisi propter rationabile&#x0303; cau-
sam leges quandoque decernant opposit&#x0169;:
quod factum est in aliquibus partibus, vt re
fert Couar. vbi supra. Idem etiam intelligo
de feris vltro egredientibus. Cæterum si ve-
nator arte aut violenter alliciat & extrahat
feras aut pisces à locis in quibus reseruātur,
non potest illas capere: & tenetur restituere
perinde ac si intra nemus illas acciperet.</P>
<P>  Secundò sequitur, quòd animalia man-
sueta & etiam mansuefacta, etiamsi egre-
diantur à montibus circumseptis, nō potest
venator illa sibi accipere, quia māsueta sunt
& vbique pertinent ad possessorem nemo-
ris. At vero quia mansuefacta consuetudine&#x0303;
amittunt aliquando eundi & redeundi, &
multo tempore extra syluam commoran-
tur vt non censeantur iam pertinere ad ta-
lem syluam, tunc prudenter censend&#x0169; est
idem de illis sicut de feris.</P>
<P>  Quarta conclusio. Qui aucupatur co-
lumbas intra alienum columbarium, aut ve
ro prope ipsum, tenetur restituere & dam-
num & columbas. Probatur. Quia colum-
bæ istæ sunt sub dominio possessoris colum
barij duplici titulo. Primò, quia ibi reclu-
duntur & quasi domi reseruantur. Secun-
dò, quia peculiari custodia & cura susten-
tantur, ergo qui columbas aucupatur intra
vel prope columbarium, tenetur restituere.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0242.jpg/>
@@1@<SE242>Quæst. LXII. De Jure. Artic. IIII. 225
<duolan 2><-P>Et suppono &#xA759; columbaria ista iustè con-
struantur & etiam iustè conseruentur absq;
iniuria vicinorum & conformitur ad leges
positiuas regni. Nam si secus res habeat, nul
lum acquirit ius constructor talis columba
rij super columbas ibi iniquè reseruatas.</P>
<P>  Quinta conclusio. Qui aucupatur co-
lumbas intra leucam à columbario peccat,
non tamen tenetur restituere illas. Prima
pars probatur, ex l. Henrici Tertij Regis Hi
spaniæ qui præcepit, quòd nullus intra leu-
cam aucupetur col&#x0169;bas alienas, ergo cum
lex ista iusta sit, obligat in conscientia ex iu-
stitia legali. Eademq&#x0301;ue confirmata est à Ca
rolo Quinto apud Matritum, Anno 1552.
Secunda pars conclusionis quæ videtur con
tra Sotum & Couarruuiam. Probatur, quia
lex huiusmodi, non aufert nec confert do-
minium columbarum exeuntium à colum
bario alicui: nec de dominio verbum loqui
tur. Ergo qui aucupatur intra leucam non
tenetur restituere. Probaturcōseque&#x0303;tia, quia
istæ columbæ postquam exeunt & vagan-
tur non sunt possessoris columbarij, nec à le
ge illud habent, ergo erunt capientis. Quod
cōfirmatur, quia columbæ istæ feraces sunt,
ergo qui extra locum eas ceperit efficitur
iustè dominus illarum: sicut diximus de fe-
ris egredientibus à vallatis locis. Et hæc om
nia intelligenda sunt, si non inferatur graue
damnum aut magna strages in columbario
quod prudenter iudicandum est.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,
quòd leges illæ loquuntur de animalibus
mansuetis & quandiu consuetudinem reti-
nent eundi & redeundi ad proprium loc&#x0169;.
De animalibus autem feracibus sequendæ
sunt regulæ prædictæ.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, concedo quòd applicatio nemoris li-
gnorum & animali&#x0169; iustè fit & iustè possi-
detur. Vnde argumentum conuincit, quòd
qui tollit hoc ius iniustitiam committit. Cæ
terum qui venatur in montibus patentibus,
non tollit propriè ius: sed vtitur iure suo, &#xA759;
luendo p&#x0153;nas venetur animantia intra mō
tem. Similiter qui feras exeuntes à monti-
bus circumuallatis ceperit, vtitur iure suo:
quia animantia ista sicut iure vagantur, iure
etiam capi&#x0169;tur à quolibet indiscriminatim<-P>@@

<-P>&#x00B6; Ad confirmationem respondetur, quòd
diuersimodè applicatur locus & arbores:
quam animātia. Nam locus & ligna ibi per-
seuerāt vinculo naturæ. Feræ autem & aues
iure naturæ possunt vagari.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd venator
ille non accipit alienum perfectum: sed &#xA759;
habet aliquam dependentiam à casibus su-
pra commemoratis.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quòd habet ti-
tulum venator iure naturæ, & similiter iure
positiuo legibus concedentibus, quòd per
manutentionem comparetur dominium fe
ræ aut piscium aut auium.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm aliquis debeat restitue-
re quod non abstulit?</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-
tur. Videtur, quòd ali-
quis debeat restituere q&#x0111;
non abstulit. Ille enim qui damn&#x0169;
infert alicui, tenetur damnum re-
mouere. Sed quandoque aliquis dā
nificat aliquem vltra id quod acce-
pit: puta cùm aliquis effodit semi-
na: damnificat eum qui seminauit
in tota messe futura. Et sic videtur
quòd teneatur ad eius restitutione&#x0303;.
Ergo aliquis tenetur ad restitutio-
nem eius quod non abstulit.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Ille qui detinet pe
cuniam creditoris vltra terminum
præfixum: videtur eum damnifica-
re in toto eo quod lucrari de pecu-
nia posset: quod tamen ipse non au
fert. Ergo videtur quòd aliquis te-
neatur restituere, quod nō abstulit.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Iustitia humana de
riuatur à iustitia diuina. Sed Deo
debet aliquis restituere plus quàm
accepit ab eo: secundum illud Mat
thæi 25. Sciebas quod meto vbi nō</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0243.jpg/>
@@1@<SE243>226 Quæst. LXII. De Jure. Artic. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>semino: & cōgrego vbi non sparsi.
Ergo iust&#x0169; est vt etiam restituat ho
mini aliquid quod non accepit.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quòd recōpen-
satio ad iustitiam pertinet inquan-
tum æqualitate&#x0303; facit. Sed si aliquis
restitueret quod non accepit, hoc
non esset æquale. Ergo talis restitu-
tio non est iustum quòd fiat.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd quicunq; damnificat alique&#x0303;,
videtur ei auferre id in quo ipsum
damnificat. Damnum enim dici-
tur ex eo quod aliquis minus habet
quàm debet habere, sec&#x0169;dum Phi-
losophum in quinto <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|4. to. 5.</marginalia> Ethicor. Et
ideo homo tenetur ad restitutione&#x0303;
eius in quo aliquem damnificauit.
Sed aliquis damnificatur duplici-
ter. Vno modo, quia aufertur ei id
quod actu habebat: & tale damn&#x0169;
est semper restituen dum sec&#x0169;dum
recompensationem æqualis, puta
si aliquis dānificet aliquem dirue&#x0303;s
domum eius, tenetur ad tantum
quātum valet domus. Alio modo,
si damnificet aliquem impedie&#x0303;do,
ne adipiscatur quod erat in via ha-
bendi. Et tale damnum non opor-
tet recompensare ex æquo, quia mi
nus est habere aliquid in virtute
quàm habere in actu. Qui aute&#x0303; est
in via adipiscendi aliquid, habet il-
lud solum secundum virtutem, vel
potestatem, & ideo si redderetur
ei, vt haberet hoc in actu, restituere
tur ei quod est ablatum nō simpl&#x0169;,
sed multiplicatum: quod non est
de necessitate restitutionis, vt di-
ctum <marginalia rendition="dagger">Artic. præ|cedenti.</marginalia> est. Tenetur tame&#x0303; aliquam
recompensationem facere secun-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>dum conditionem personarum &
negotiorum.</A+1></P>
<P>  <A+1>Et per hoc patet responsio ad pri
mum & sec&#x0169;dum. Nam ille qui se-
men sparsit in agro, nōdum habet
messem in actu, sed solum in virtu-
te. Et similiter ille qui habet pecu-
niam, nondum habet lucrum in a-
ctu, sed solum in virtute: & vtrunq;
potest multipliciter impediri.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, &#xA759; Deus
nihil requirit ab homine, nisi bo-
n&#x0169; quod ipse in nobis seminauit.
Et ideo verbum illud vel intelligi-
tur secundum prauam existimatio
nem serui pigri, qui existimauit se
ab alio non accepisse: vel intelligi-
tur quantum ad hoc, quòd Deus re
quirit à nobis fructus donor&#x0169; qui
sunt & ab eo & à nobis: quāuis ipsa
dona à Deo sint sine nobis.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Qui infert damnum
alteri in re quam actu possidet, tenetur
ad restitutionem æqualis.</P>
<P>  Secunda conclusio. Qui infert alteri dā-
num in re quam non actu possidet, sed est
in via vt habeat illam, non tenetur ad resti-
tutionem æqualis: sed ad recompensatione&#x0303;,
habita ratione personarum cōditionis & ne
gotiorum. Ratio huius est, quia id quod ha
betur in actu respectu eius quod habetur in
potentia aliquid maius est. Ergo si quis dā-
nificat in eo quod habetur in potentia, non
debet restituere tantum quantum si damni-
ficaret in eo quod habetur in actu: alias non
sufficeret restituere simplum.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>M</INI2>Ens D. Tho. in hoc articulo est do-
cere, nihil referre commodum acci
pientis alienum, vt ipse teneatur restituere:
sed attendendum esse ad damnum quod re
vera intulit in actu siue in spe.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0244.jpg/>
@@1@<SE244>Quæst. LXII. De Jure. Artic. IIII. 227
<duolan 2><P><INI2>D</INI2>Vbitatur circa secundam conclusio-
nem, & arguitur primo contra illam,
Sufficit ad reparādam omnem iniuriam fa-
ctam contra iustitiam cōmutatiuam redde
re æquale. At vero si quis redderet quātum
valet res in potentia, habita ratione futuri,
cogeretur dare plusquam ęquale. Ergo hoc
non est necessarium. Probatur minor, quia
iustum pretium rei est illud in quo æstima
tur in præsenti. Confirmatur, nam si quis oc
cideret infantem seruum vel eqnuleum, nō
tenetur restituere pretium in quo æstimare
tur mancipi&#x0169; in ætate virili vel in quo æsti-
maretur equus perfectus, ergo non oportet
habere rationem futuri.</P>
<P>  Arguitur secundo. Sequitur ex secunda
conclusione, &#xA759; qui furatus est frumentum
quādo æstimabatur magno pretio, sed erat
seruatum à domino in aliud tempus in quo
fortè accidit, vt minori pretio æstimaretur:
&#xA759; ille fur non tenetur restituere triticum in
illo pretio maiori in quo æstimabatur quan
do ille furatus est, sed sufficit quòd restituat
in illo modico pretio. Consequens videtur
falsum: quia ille damnificauit in eo quòd il-
le habebat actu, scilicet in tritico quod tunc
æstimabatur in tanto pretio.</P>
<P>  Arguitur tertio. Sequitur ex illa conclu-
sione, quòd qui furatus est pecunias nego-
tiatori, teneatur restituere pretium quod il-
le lucraturus erat cum illis pecunijs ex ne-
gotiatione sua. Consequens cōtendit proba
re falsum Magister Soto in lib. 4. de Iustitia
& iure. quæst. 6. art. 5. ad 2. & libr. 6. q. 1. art. 3.</P>
<P>  SED in oppositum est, primo quidem
vsus agricolarum, qui solent in æstimandis
damnis illatis segetibus quando sunt in her-
ba, solent in quam expectare tempus messis:
& tunc habita ratione messium vicinarum
& similium iudicant faciendam esse restitu
tionem eius quod minus habet damnifica-
tus, quàm vicinus in similibus terris.</P>
<P>  Arguitur secundo. Ipse dominus rei in
qua damnificatus est, paratus erat & vole-
bat expectare pericula quibus res illa erat
exposita: sed qui damnum intulit per iniu-
riam, destruxit hanc expectationem. Ergo
teneturtot&#x0169; restituere quod ille habiturus
erat. &#x00B6; Denique si quis Tyrannus vim infe-
rens reipublicæ depopuletur agros, videli-<-P>@@

<-P>cet, vineta oliueta, &c. videtur quòd si iste
non teneatur restituere totum pretium to-
tius fructus agrorum, vehementer pateretur
respublica & deueniret in summam inopiā
& in caritatem magnam annonæ.</P>
<P>  Ad hæc duo argumenta postrema respō
det Soto art. 5. vbi supra, quod si damn&#x0169; da-
tum fuerit à casu & non à proposito, non te
netur damnificator ad restitutionem æqua-
lis: sicut D. Tho. asserit in ipsa conclusione.
At vero si damnum datum fuerit consultò
per iniuriam, & renuente domino, tunc erit
facienda restitutio æqualis eius quod erat in
spe: præsertim quando damnum fuerit gra-
ue vt in casu postremi argumenti.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Quando quis sine culpa in foro
conscientiæ, hoc est omnino inuoluntariè
damnum dedit, non tenebitur ad aliquam
restitutionem in foro cōscientiæ. Probatur
primo, ex illa communi regula, si tua culpa
damn&#x0169; datum est, &c. Ergo requiritur cul-
pa, vt aliquis obligetur restituere tale dam-
num. &#x00B6; Deinde probatur, quia duplex titu-
lus est vnde oritur obligatio restituendi. Al
ter est ipsius rei acceptæ: alter iniustæ acce-
ptionis. Sed neuter titulus est vbi nulla est
culpa. Ergo nulla est obligatio restituendi
in foro conscientiæ. Dixerim in foro con-
scientiæ, quoniam sæpe numero cōtingit in
foro exteriori, vbi nulla est culpa, quia præ-
sumitur esse, iudicetur aliquis obligatus ad
restitutionem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Quando quis dedit
damnum alteri voluntariè quidem, non di
rectè sed indirectè & interpretatiuè, tenetur
ad restitutionem faciendā damni illati: sed
non erit obligandus ad solutionem pretij ri
gurosi, quo æstimaretur res illa si venditio-
ni exponeretur. Exemplum est in illo qui
per ignorantiam culpabilem occidit puer&#x0169;
mancipium, vel conculcauit segetes in her-
ba. Probatur ista cōclusio, quia in huiusmo
di casu oritur obligatio restituendi tant&#x0169; ex
iniusta acceptione: sed inter iniustas actio-
nes ea minima reputatur, quæ fit per ignorā
tiam & negligentiam, ac proinde non est di
rectè voluntaria sed indirectè & interpreta-
tiuè. Ergo qui taliter damnificauit, sufficit
quòd restituat pretium quidem iustum, sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0245.jpg/>
@@1@<SE245>228 Quæst. LXII. De Jure. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>minimum. At vero minimum pretium est
quo æstimatur quādo vltro exponitur ven
ditioni. In huiusmodi casu procedit prim&#x0169;
argumentum cum sua confirmatione.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando quis damn&#x0169;
dedit alteri voluntariè quidem formaliter,
non tamen per se primò, licet per se sec&#x0169;do:
tenetur ad restitutionem iuxta tenorem se-
cundæ conclusionis Diui Thomæ, hoc est
habita ratione futuri boni expectati. Proba-
tur conclusio, quia ista acceptio iniusta est
directè & per se voluntaria. Ergo iste per se
obligandus erit ad solutionem iusti pretij,
non quidem minimi quādo res vltrò expo-
nitur venditioni, sed ad restitutionem maio
ris pretij iusti quando scilicet, emptor ro-
gat dominum vt vendat: tunc enim habe-
tur ratio futuri cōmodi expectati. Diximus
autem acceptionem iniustam esse directè,
& per se sec&#x0169;do, quando aliquis. v. g. Sciens
& prudens quòd damnificat proxim&#x0169;, nihi
lominus eligit illud medium videns sequi-
damnificatione&#x0303;, quia est medium ad finem
per se primò volitum & intentum. Et quia
iste casus est frequens in humanis damnifi-
cationibus, ideo in illo maximè verifica-
tur secunda conclusio Diui Thomæ.</P>
<P>  Quarta conclusio. Qui voluntariè & di
rectè & per se primò intendit dare damn&#x0169;
alteri, obligabitur ad restitutione&#x0303; cum sum
mo rigore: ita vt teneatur restituere simpli-
citer æquale habita ratiōe absolutè expecta
ti cōmodi. Ista conclusio verificatur in casu
postremi argumenti pro sec&#x0169;da parte, quā
do tyrannus depopulatur vineta & oliueta
& messes. Et probatur ista conclusio argu-
mento ibidem facto.</P>
<P>  Aduerte&#x0303; di tamen sunt duo modi pro in-
telligentia præcedentis conclusionis, qui ser
uari possunt in huiusmodi restitutionibus.
Prior est, si attentis periculis quibus res erat
exposita, & deductis expensis faciendis in
curanda re eo tempore quo infertur dam-
num, tunc æstimetur res ipsa arbitrio pru-
dentis viri certo quodam pretio, & hic mo-
dus iustus est & seruandus in casu tertiæ cō
clusionis, si velit ille qui damn&#x0169; intulit isto
modo restituere: etiam si ipse dominus re-
nuat damnificatus. Sec&#x0169;dus modus est que&#x0303;
significabamus in primo argumento in op-<-P>@@

<-P>positum, & est iustus modus ex conuentio
ne & condicto vtriusque partis, neq; tamen
necessariò seruandus absolutè, si nolit dam-
nificator ita conuenire. At verò in casu quar
tæ conclusionis, si pars læsa istum modum
eligat, etiam si reclamet damnificatus, ser-
uandus est iste modus. Et ratio huius est æ-
quissima. Etenim æquitate plenum est, vt
qui ex animi nequitia intendit aliquem frau
dare expectatione, quam habebat prouen-
tuum & commodorum: ipse cogatur ad re
stituendum totum commodum quod ex-
pectabatur, maximè autem habet ver&#x0169; ista
sententia quando damnificator aperto mar
te intulit damnum.</P>
<P>  Ad argume&#x0303;ta quæ proposita sunt in prin
cipio respondend&#x0169; est quatenus militāt cō-
tra tertiam & quartam conclusionem: quan
uis faueant primæ & secundæ conclusioni.
Respōdemus ergo ad primum argument&#x0169;
cum sua confirmatione, quòd iustum pre-
tium rei non debet iudicari esse illud quo
æstimatur res quādo vltro venditur & quæ
rit emptorem. Etenim in casu tertiæ & quar
tæ conclusionis dominus rei nulla ratione
quærit emptorem, quapropter pretium iu-
stum non erit illud quo æstimaretur res si
vltro quæreret emptorem.</P>
<P>  Quod si quis obijciat, quoniam in casu se
cundæ conclusionis dominus rei non quæ-
rit emptorem, & nihilominus diximus, &#xA759;
pretium iustum ad restituendum in illo ca-
su erat illud quo æstimaretur res vltro ven-
ditioni exposita, ergo etiam in casu tertiæ &
quartæ conclusionis erit illa sufficiens resti-
tutio. Respondetur non esse eandem ratio-
nem. Negatur enim consequentia. Quoniā
in casu secundæ conclusionis quanuis domi
nus non erat paratus vendere rem suam, ta-
men res ipsa exposita est fortuitis periculis
atque fortunis quæ solent contingere vel c&#x0169;
nulla culpa damnificantis, & tunc nulla est
obligatio restituendi in foro cōscientiæ: vel
cum minima culpa quando dānificator nō
est directè & formaliter voluntarius, sed in-
directè & reductiuè dicitur voluntarius. Et
propterea meritò & æquissimè arbitramur
&#xA759; in casu secundæ conclusionis satisfiat do-
mino ipsius rei, si restituatur illi minimum
pretium quo res solent valere & quo valent<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0246.jpg/>
@@1@<SE246>Quæst. LXII. De Jure. Artic. V. 229
<duolan 2><-P>æstimari quando vltro venduntur, etiam si
ipse dominus nō erat venditurus. Cæterum
in casu tertiæ & quartæ conclusionis vbi in-
iusta acceptio est completissime vol&#x0169;taria,
merito condemnamus damnificatorem, vt
restituat cum illo rigore iustum pretium.</P>
<P>  Ad secundum respondent aliqui viri do
cti, quòd in illo casu si fur conuertit in suum
cōmodum triticum, quod furatus est. v. g.
vendendo vel comedendo, tunc tenetur re
stituere pretium illud, quo in præsenti æsti-
mabatur frumentum. Et ratio est, quia tunc
ratione rei alienæ factus est ditior. Cæter&#x0169;
si fur ipse frument&#x0169; combusit aut forte ser-
uauit in aliud te&#x0303;pus, ad quod dominus erat
seruaturus, dicunt quòd tunc satisfacit, si red
dat pretium, quo æstimabatur illo tempore
frumentum. Et ratio huius est, quia ipse do-
minus non est damnificatus re vera: nisi in
illo pretio quo ipse tunc erat ve&#x0303;diturus. Sed
profecto quanuis hæc sententia vtcunque
probabilis sit, mihi non placet: sed videtur
aliter dicendum, videlicet, quòd quia obli-
gatio restitutionis statim oritur in illo casu
ex ipso furto: tunc erit posit&#x0169; in vol&#x0169;tate do
mini vt eligat pretium quo sibi debeat fieri
restitutio. Ita prorsus quòd si velit exigere à
fure non solum pretium quo pro tunc æsti
mabatur frumentum (hoc enim iustissim&#x0169;
est secundum primam conclusionem Diui
Thomæ) sed etiam aliquid amplius ad arbi
trium boni viri propter commodum quod
expectabatur in futurum, quia ille erat reser
uaturus frumentum: erit iust issimum & il-
lud tenetur fur restituere statim, quia in to-
to isto pretio damnificat dominum rei. Et
confirmatur nostra sententia, quia non vi-
detur æquum vt fur ille sit melioris condi-
tionis, quàm qui per ignorantiam damnifi-
caret dominum rei: iste enim obligatus est
à nobis & ab eis qui habent contrariam sen-
tentiam, vt soluat pretium quo pro tunc
æstimaretur res, si venditioni esset exposita:
constat aute&#x0303; quòd in casu secundi argumen
ti triticum pluris valet de præsenti quàm va
liturum erat in futuro tempore, ergo melio
ris conditionis esset fur quia reseruauit tri-
ticum vel combusit, quam ille qui per igno
rantiam perdidit.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,<-P>@@

<-P>quòd eius difficultas examinabitur quæstio
ne 78. Est enim singularis opinio Magistri
Soti contra communem sententiam quæ te
net, quòd ratione lucri cessantis licitum est
aliquid accipere.</P>
<Z>ARTICVLVS V.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm oporteat semper restitu-
tionem facere ei, à quo accept&#x0169;
est aliquid.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quintum sic procedi<marginalia>4. dist. 15.|q. 1. art. 5.|q. 4. & o-|pus. 67. et|opusc. 73.|cap. 17. &|18.</marginalia>
tur. Videtur, &#xA759; non opor
teat semper restitutione&#x0303;
facere ei, à quo accept&#x0169; est aliquid.
Nulli enim debemus nocere. Sed
aliquando esset in nocume&#x0303;tum ho
minis si redderetur quod ab eo ac-
ceptum est, vel etiam in nocumen
tum aliorum, puta si aliquis redde-
ret gladium depositum furioso. Er
go non semper est restitue&#x0303;dum ei,
à quo acceptum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Ille qui illicitè ali-
quid dedit, non meretur illud recu
perare. Sed quādoq; aliquis illicitè
dat quod alius etiā illicitè accepit,
sicut apparet in dante & recipie&#x0303;te
aliquid simoniacè. Ergo nō semper
restituend&#x0169; est ei, à quo accept&#x0169; est.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Nullus tenetur ad
impossibile. Sed quandoq&#x0301;ue est im
possibile restituere ei, à quo acce-
ptum est, vel quia est mortuus, vel
quia nimis distat, vel quia est igno-
tus. Ergo non semper facienda est
restitutio ei, à quo acceptum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Magis debet ho-
mo recompensare ei, à quo maius
benefici&#x0169; accepit. Sed ab alijs per-
sonis homo plus accepit beneficij,
quàm ab illo qui mutuauit vel de-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0247.jpg/>
@@1@<SE247>230 Quæst. LXII. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><-P><A+1>posuit, sicut à parentibus. Ergo ma
gis subueniendum est quandoque
alicui personæ alteri, quàm restitue&#x0303;
dum ei, à quo acceptum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 5 Præterea. Van&#x0169; est restitue-
re illud quod ad manum restituen
tis per restitutionem peruenit. Sed
si prælatus iniustè aliquid ecclesiæ
subtraxit: & ei restituat, ad manus
eius deueniet: quia ipse est rerum
ecclesiæ conseruator. Ergo non de
bet restituere ecclesiæ à qua abstu-
lit: & sic non semper restituendum
est ei, à quo est ablatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, q&#x0111; dici{t$} Rom. 13.
Reddite omnibus debita: cui tribu
tum, tribut&#x0169;, cui vectigal, vectigal.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
&#xA759; per restitutionem fit reductio ad
æqualitatem cōmutatiuæ iustitiæ,
quæ cōsistit in rerum adęquatione,
sicut dictum <marginalia rendition="dagger">Art. 2. hu|ius quæst.|& qō. 58.|arti. 10.</marginalia> est. Huiusmodi au-
tem rerum adæquatio fieri nō pos-
set nisi ei, qui minus habet quàm
quod suum est, suppleretur quod
deest. Et ad hanc suppletionem fa-
ciendam, necesse est vt ei fiat resti-
tutio, à quo acceptum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
quādo res restituenda apparet esse
grauiter nociua ei, cui restitutio fa-
cienda est, vel alteri, non ei debet
tunc restitui: quia restitutio ordina
tur ad vtilitate&#x0303; eius, cui restituitur.
Omnia enim quæ possidentur, sub
ratione vtilis cad&#x0169;t. Nec tamen de-
bet ille qui detinet sic rem alienā,
sibi appropriare, sed vel reseruare,
vt cōgruo te&#x0303;pore restituat, vel etiā
alibi tradere tutius conseruādam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, &#xA759; ali</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quis dupliciter aliquid illicitè dat.
Vno modo, quia ipsa datio est illici
ta, & cōtra legem, sicut patet in eo
qui simoniacè aliquid dedit. Et ta-
lis meretur amittere quod dedit:
vnde nō debet ei restitutio fieri de
his. Et quia etiam ille qui accepit,
contra lege&#x0303; accepit, non debet sibi
retinere, sed debet in pios vsus con
uertere. Alio modo aliquis illicitè
dat, quia propter rem illicitam dat,
licet ipsa datio non sit illicita: sicut
cùm quis dat meretrici propter for
nicationem. Vnde & mulier potest
sibi retinere quod ei datum est. Sed
si superfluè aliquid per fraudem vel
dolum extorsisset, tenetur eidem
restituere.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, &#xA759; si ille
cui debet fieri restitutio, sit omni-
no ignotus, debet homo restituere
secundum quod potest, scilicet dan
do in eleemosynas &#xA753; salute ipsius,
siue sit mortuus, siue sit viuus: præ-
missa tamen diligenti inquisitione
de persona eius, cui est restitutio fa
cienda. Si verò sit mortuus ille, cui
est restitutio facienda, debet resti-
tui hæredi eius, qui cōputatur quasi
vna persona cum ipso. Si verò ille
sit mult&#x0169; distans, debet sibi trans-
mitti quod ei debetur, & præcipuè
si sit res magni valoris, & possit cō-
modè trāsmitti. Alioquin debet in
aliquo loco tuto deponi, vt pro eo
cōseruetur, & domino significari.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, &#xA759; ali-
quis de hoc quod est sibi propri&#x0169;,
debet magis satisfacere parentibus
vel his à quibus accepit maiora be-
neficia. Non autem debet aliquis</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0248.jpg/>
@@1@<SE248>Quæst. LXII. De Jure. Artic. V. 231
<duolan 2><-P><A+1>recompensare benefactori de alie-
no. Quod contingeret, si quod de-
bet vni, alteri restitueret: nisi fortè
in casu extremę necessitatis, in quo
posset, & deberet aliquis, etiam au
ferre aliena, vt patri subueniret.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quintum dicendum, &#xA759; præ
latus potest rem ecclesiæ surripere
tripliciter. Vno modo, si rem eccle
siæ non sibi deputatam, sed alteri,
sibi vsurparet, puta si episcop&#xA770; vsur-
paret sibi rem capituli. Et tunc pla-
num est quòd debet restituere, po-
nendo in manus eor&#x0169;, ad quos de
iure pertinet. Alio modo, si re&#x0303; Ec-
clesiæ suæ custodiæ deputatā in al-
terius dominium transferat, puta
consanguinei vel amici. Et tunc de
bet restituere Ecclesiæ, & sub sua
cura habere, vt ad successorem per
ueniat. Tertio modo potest præla-
tus surripere rem Ecclesiæ solo ani
mo, dum, scilicet, incipit habere a-
nim&#x0169; possidendi eam vt suam, &
non nomine Ecclesiæ: & tunc de-
bet restituere, talem animum de-
ponendo.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est affirmatiua. Ratio est,
quia per restitutionem fit rectitudo se
cundum æqualitatem iustitiæ commutati-
uæ, quæ consistit in adæquatione quadam
ipsarum rerum: sed ista adæquatio fieri nō
potest nisi restituatur eidem qui minus ha-
bet, quā oporteat e&#x0169; habere: ergo eide&#x0303; facie&#x0303;
da est restitutio à quo aliquid accept&#x0169; est.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>H</INI2>Actenus D. Tho. definiuit quæ perti
nebant ad substantiam restitutionis
ipsius: nunc autem in hoc articulo & seque&#x0303;
tibus agit de circ&#x0169;stantijs restitutionis: & in
hoc quinto articulo agit de circunstantia,
cuiscilicet facienda est restitutio. Et quāuis<-P>@@

<-P>conclusio D. Tho. habeat formam vniuersa
lis in eo &#xA759; dicit semper: tamen intelligenda
est per se loquendo & quantum est ex natu
ra rei, si absolute consideretur ipsa iniusta ac
ceptio, vel detentio quod idem est. Nihilo-
minus possunt interuenire quædam accide&#x0303;
tia & circunstantiæ propter quas non possit
eidem fieri restitutio à quo aliquid accept&#x0169;
est: & de istis agit D. Thom. in solutionibus
ad argumenta. Sed antequam ad argumen-
tor&#x0169; explicationem perueniamus, oportet
aduertere quasdam intellige&#x0303;tias & modera-
tiones ipsius conclusionis. Prima intelligen
tia & moderatio est, &#xA759; D. Tho. dicit &#xA759; sem
per fieri debet restitutionem eide&#x0303; à quo ali
quid accept&#x0169; est, intelligend&#x0169; est si ille sit
verus dominus: quoniā qui furatur à latro-
ne non debet restituere latroni, sed vero do
mino. Et secund&#x0169; hanc intellige&#x0303;tiā procedit
ratio articuli, alias minimè. Si enim latroni
fieret restitutio, latro haberet plusquā opor
teret eum habere & verus dominus habe-
ret minus: ergo talis operatio nō est vera re-
stitutio. Notandum tamen est, &#xA759; si qui acce
pit dubitat an ille à quo accepit furatus fue-
rit rem illam vel non, tunc tenetur eidem re
stituere. Ratio est, quoniam in re dubia me
lior est conditio possidentis. Itaq; debet esse
homo certus &#xA759; ille à quo accepit detinebat
rem illam iniustè & iniquè. Secunda limita
tio est, quando ille qui accepit à latrone in-
currit magnum detrimentum si restituat ve
ro domino & non latroni: & hoc maximè
habet verum quando ille qui accepit, bona
fide accepit. Ratio huius est, quia nemo te-
netur cum dispendio & detrime&#x0303;to proprio
rebus alienis consulere, præsertim quando
ipse qui accepit non habuit culpam iniustæ
acceptionis. Diximus quando non habuit
culpā: quoniam si quis sciens & prudens, &#xA759;
ille à quo accipit furatus est rem illam, eam
accipit, iam quasi consors furti tenebitur c&#x0169;
aliquo detrime&#x0303;to vero domino restituere:
quantum vero detrimenti teneatur pati re-
linquitur arbitrio boni viri: non enim tene-
bitur restituere cum periculo vitæ aut per-
cussionis, aut famæ, neque cum periculo no
tabili bonorum suorum: sed attendenda est
quantitas furti: si enim fuerit res magni mo-
menti tenebitur etiam ille qui c&#x0169; mala fide<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0249.jpg/>
@@1@<SE249>232 Quæst. LXII. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><-P>accepit à latrone, pati aliquod detrime&#x0303;tum
bonorum suorum, vtres illa restituatur ve-
ro domino: non tamen tenebitur tant&#x0169; de-
trimenti pati quantum ille qui primo fura-
tus est. Et ratio est, quoniam qui accepit vel
emit rem ab ipso latrone, accepit eam iam
periclitantem & sine spe rede&#x0169;di ad verum
domin&#x0169;: quapropter si eam reddat eidem
latroni, non obligabitur vt cum maximo de
trimento suo teneatur illā reddere vero do-
mino. Si autem absque suo detrimento po-
tuit illam rem reddere vel seruare vero do-
mino tenebitur ad restitutionem in inte-
grum: quoniam rem alienam constituit in
manibus ipsius latronis.</P>
<P>  Tertia moderatio est, quando ille qui ac
cepit rem illam reddit alicui tertio de quo
certus est quòd reddet vero domino. v. g.
qui furatus est rem alienam ab aliquo patri
familias potest eam reddere vxori vel filio
vel maximo amico, de quibus certus est &#xA759;
reddent vero domino, vel expendent in vti
litatem ipsius secundum voluntate&#x0303; eius sal-
tim interpretatiuam. Sed obseruandum est
hic, &#xA759; qui isto modo restituit per tertiā per-
sonam, debet procurare vt verus dominus
non possit alias petere rem illam à latrone,
& vt latro non putet se teneri iam ad restitu
tionem. Hoc aute&#x0303; conuenienter fiet, si possi
bile est peradmonitionem vtriusq;. Sed est
vnicum argumentum contra conclusione&#x0303;
sic explicatam & moderatā. Quoniam in
cap. in literis. de restitut spoliat. & etiam in
l. bona fi de. ff. depositi. dicitur quòd prædo
spoliatus, est ante omnia restituendus secun
dum ordinem iuris, sed leges iustæ obligāt
in foro cōscientiæ: ergo ille qui accepit rem
à latrone, tenebitur in foro conscientiæ eide&#x0303;
restituere, vt ipse adimpleat suam obligatio
nem & restituere possit vero domino. Re-
spondetur, &#xA759; huiusmodi leges non transfe-
ront dominium neque conferunt ius ipsi
præ doni vt sibi fiat restitutio: sed sunt quasi
p&#x0153;nales in odium eius qui propria autori-
tate accepit rem abipso latrone, & propria
autoritate vult rem illam proprio domino
reddere quando causa educta est iam ad iu-
dicium: tunc enim ordo iuris merito postu
lat, vt per manus iudicis fiat ista restitutio.
Cæterum vniuersaliter verum erit in foro<-P>@@

<-P>conscientiæ, quòd si quis restituat rem vero
domino etiam si imprudenter faciat quādo
res deducta est vel deduce&#x0303;da creditor ad iu
dicium: non tenebitur in foro conscientiæ
amplius aliquid restituere prædoni. &#x00B6; Iam
vero in solutionibus ad argumenta D. Tho
mas ponit quasdam alias limitationes con-
clusionis articuli.</P>
<P>  Sit igitur cōclusio in solutione ad prim&#x0169;.
Quando restitutio nociua est ei cui debet
fieri vel tertiæ personæ: nō est facienda t&#x0169;c.
Ratio est, quia restitutio ordinatur ad vtili-
tatem eius cui facie&#x0303;da est: ergo si fuerit noci
ua destruitur omnino finis restitutionis, ac
proinde non est facienda tunc. Sed aduertit
D. Tho. &#xA759; tunc debitor debet seruare rem il
lam reddendā opportuno tempore, vel de-
ponere illam apud tertiam personam, vt cō
modius seruetur & reddatur.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primo, circa istam cōclusio
nem. An sit peccat&#x0169; in tali casu redde
re vero dño suum debitum. &#x00B6; Arguitur pri
mo pro parte negatiua. Ipse dñs in eo &#xA759; ve-
re dñs est, ius habet ad petendā rem suā: er-
go debitor facit illi iniuriā nō reddendo sal-
tim cum petit, alias esset quasi bell&#x0169; iustum
ex vtraq; parte. &#x00B6; Arguitur secundo. Ipse de
bitor non est tutor vel custos creditoris, sed
solum est debitor: ergo ad illum non perti-
net nisi vt faciat officium debitoris: ipse au-
tem creditor prouideat sibi an sit commo-
d&#x0169; sibi tunc recipere debitum an non.</P>
<P>  SED in opposit&#x0169; est. Primo &#xA759; dicitur
Eccles. 17. Vnicuiq; mandauit Dñs de pro-
ximo suo. Et Prouerb. 24. Erue eos qui du-
cuntur ad mortem, ergo c&#x0169; ipse debitor reti
nendo pro tunc debit&#x0169;, custodiat creditore&#x0303;
vel à damno spirituali peccati, vel à tempo
rali maiori quā carentia debiti, aut etiā tertiā
personā eripiat vel cust odiat ab huiusmodi
malis: non tenebitur pro tunc restituere.</P>
<P>  Arguitur sec&#x0169;dò ratione D. Tho. in solu
tione ad primum. Et confirmatur, quia quā
uis restitutio secundum specificā rationem
iustitiæ commutatiuæ non respiciat nisi æ-
qualitatem rei ad rem, tame&#x0303; quia debet esse
actus virtutis: oportet vt fiat vbi & quando
secundum rectam rationem expedierit. At
vero pro tunc non expedit, imo vero nocet,
ergo non est facienda pro tunc.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0250.jpg/>
@@1@<SE250>Quæst. LXII. De Jure. Artic. V. 233
<duolan 2><P>  Arguitur tertiò. Quoniam etsi verus do
minus habeat ius ad suum depositum vel
ad quoduis aliud debitum: tamen nō habet
ius vt pro tunc exigat debitum ab altero.
Nemo enim habet ius ad id quod non est
secundùm rectam rationem: cum igitur nō
sit secundùm rectam rationem tunc accipe
re non est illi facienda restitutio.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit pri
ma con clusio. Quando debitor null&#x0169;
incurrit detrimentum ex retentione debiti:
& alias sequitur graue detrimentum siue spi
rituale siue temporale ex illius solutione de
biti: erit peccatum tunc reddere debitum,
maxime si creditor non vrgeat neq; instet.
Istam conclusionem probant argumenta
facta pro secunda parte, & hanc videtur D.
Tho. voluisse statuere in solutione ad pri-
mum: neque enim distinxit de damno spiri
tuali vel corporali, sed communiter dixit
quando fuerit grauiter nociua restitutio.</P>
<P>  Secunda conclusio. Non est peccatum
reddere debitum domino petenti: etiam si
ex solutione debiti sequatur graue damn&#x0169;
spirituale vel corporale petenti vel tertiæ
priuatæ personæ, quando ex retentione de-
biti sequitur graue damnum ipsi debitori.
V. g. si latro cōminetur mihi mortem nisi
reddam ei gladium alienum quod emi ab
illo, possum illi reddere licitè, vt iam dixi-
mus: ergo multo magis quando ipse verus
dominus exigit rem suam ita vt nisi reddi-
dero notabile periculum incurram ego. Ra
tio huius conclusionis est, quia in tali casu
damnum illud quod sequitur non est mihi
vol&#x0169;tari&#x0169; expressè neq; interpretatiue. Ex-
pressè quide&#x0303; patet, non enim intendo dam-
num alterius. Interpretatiuè vero probatur,
quia interpretatiu&#x0169; vol&#x0169;tari&#x0169; dicitur & est,
quando aliquis tenetur aliquod mal&#x0169; impe
dire & nō impedit: at vero pro tunc ego nō
obligor succurrere proximo c&#x0169; tanto peri-
culo meo vt diffiniuimus supra. q. 26. art. 4.
ergo nō est illud damn&#x0169; pro tunc mihi in-
terpretatiuè voluntari&#x0169;. Probatur & expli-
catur secundò bono exemplo. Nemo tene-
tur succurrere hosti periclitanti, si prude&#x0303;ter
existimat &#xA759; erutus ab illa necessitate occi-
det ill&#x0169; vel aliquod magn&#x0169; damn&#x0169; inferet,
ergo simile est in nostro casu. Diximus aute&#x0303;<-P>@@

<-P>in cōclusione vel alterius priuatæ personæ:
quoniam si fuerit persona publica cuius vi-
ta & salus est reipublicæ maximè necessa-
ria, tenebitur ipse debitor pati detriment&#x0169;
illud propter illius personæ salutem.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando ex debiti re-
tentione null&#x0169; detrimentum incurrit debi-
tor, etiam si creditor vrgeat: erit peccatum
reddere debit&#x0169;, si malum quod sequitur ex
debiti solutione est corporale etiā ipsius pe-
tentis. Non aute&#x0303; erit peccat&#x0169; si illud damn&#x0169;
quod sequitur fuerit spirituale ipsius peten-
tis. Ista cōclusio quant&#x0169; ad vtranq; partem,
probatur soluendo obiectione&#x0303; quæ statim
se offert. Etenim damnum spirituale multo
maius est quā corporale: quomodo ergo si
tenetur debitor nō reddere debit&#x0169; quando
sequitur mal&#x0169; corporale petenti, dicimus &#xA759;
nō tenetur nō reddere quando sequitur ma
lum spirituale? Respōdetur ergo, &#xA759; non est
eade&#x0303; ratio sed est differentia maxima, quo-
niā retentio debiti pro tunc medi&#x0169; est ex na
tura sua ordinat&#x0169; & efficax vt proximus nō
incurrat mal&#x0169; illud corporale: at vero vt nō
incurrat damn&#x0169; spirituale non est medium
ordinat&#x0169; neq; efficax: etenim medi&#x0169; ordina
t&#x0169; est correctio fraterna. Deinde etiamsi de-
negatur debit&#x0169;, iam ipse proximus peccauit
in corde suo, & fortassis peccabit magis ex
nō redditione debiti propter maiore&#x0303; appeti
tum ex priuatione. &#x00B6; Est & alia optima dif-
ferentia, videlicet, &#xA759; bonor&#x0169; corporis, scili-
cet, vitę & salutis homo nō est dominus: &
propterea c&#x0169; illa pericilitātur tenetur quisq;
impedire etiā impugnante ipso domino. At
vero ipsar&#x0169; action&#x0169; spirituali&#x0169; homo domi
nus est, quapropter nemo potest cogere ho
mine&#x0303; quādo vult peccare nulla interuenien
te iniuria tertiæ personæ: nisi forte sit iudex
aut prælatus ad cuius officium pertineat im
pedire per aliqua media determinata. Est
exempl&#x0169; huius quod dicimus. Si Petrus ve-
lit se ipsum vel ali&#x0169; occidere aut percutere,
possum ego imo tenebor, si absque meo de
trimento id possum facere, ligare illum, &
in vincula si opus fuerit conijcere: at vero si
pergit fornicari, non est mihi licitum liga-
re illum aut aliquam vim facere ne pergat
ad fornicandum: sed solummodo possum
vti correctione fraterna.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0251.jpg/>
@@1@<SE251>234 Quæst. LXII. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><P>  Ex dictis sequitur, &#xA759; si detriment&#x0169; quod
sequitur ipsi creditori fuerit rei familiaris:
tunc scienti & volenti detriment&#x0169;, licitum
est mihi & debeo soluere debit&#x0169; ipsi peten-
ti. Ratio est, quia ille est dominus rei fami
liaris & potest pati detrimentum.</P>
<P>  Quarta conclusio sit, in eodem casu prę
cedentis cōclusionis. Si damn&#x0169; quod sequi-
tur redundat in tertiā personam siue sit cor-
porale siue sit spirituale, peccatum erit red-
dere debitum. Prima pars patet ex præcede&#x0303;
ti conclusione & ratione ipsius. Secunda ve
ro pars probatur, videlicet quando damn&#x0169;
spirituale sequitur tertiæ personæ. v. g. si pe
tat debit&#x0169; ad solicitandam muliere&#x0303; non pa-
ratam. Probatur ex illo testimonio Eccle-
siasti. 17. Vnicuiq; mandauit Dominus de
proximo suo, sed in illo euentu ego possum
absque detrimento meo euitare scandalum
proximo: ergo debeo euitare retinendo de-
bit&#x0169;, siquidem ex hoc efficaciter impeditur
scandalum. Neque valet obiectio ex præce
denti conclusione, vbi diximus &#xA759; quando
ipse creditor petit debitum ad fornicādum
vbi incurrit damnum spirituale: nō possum
illi denegare, ergo eadem est ratio quando
tertia persona incurrit damnum spirituale.
Respōdetur &#xA759; est maxima differe&#x0303;tia, quo-
niam ipse creditor petens debitum ad forni
cand&#x0169;, iam fornicatus est in corde suo: at ve
ro tertia persona innocens scandalizanda
nondum peccauit: quapropter retentio de-
biti est medium efficax ad impediendum
damnum spirituale illius tertiæ personæ, nō
autem est efficax ad impediendum dam-
num spirituale ipsius creditoris.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta vtriusque difficultatis
facile potest patere respōsio ex supra
dictis, præterquam ad primum argument&#x0169;
pro parte negatiua positum. &#x00B6; Pro cuius so-
lutione notandum est, &#xA759; dupliciter potest
dici quis habere ius ad aliquid petendum:
vno modo secundùm ratione&#x0303; iustitiæ, ma-
terialiter & quant&#x0169; ad substantiā actus: alte-
ro modo formaliter secundùm ratione&#x0303; iu-
stitiæ, prout est virtus requirens circunstan
tias virtutis. Dicimus ergo, &#xA759; quando credi
tor petit debitum suum semper habet ius
ad petendum priori modo: & si debitor sol
uit semper facit opus iustitiæ quantum ad<-P>@@

<-P>substantiam actus saltim, etiam si aliàs pec-
cet. At vero quando creditor petit debitum
deficientibus circunstantijs illis, de quibus
diximus in supradictis conclusionibus, ex-
cusatur ipse debitor sufficienter propter ra-
tiones quas diximus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò, Vtrùm quando in
prædictis casibus est peccatum redde
re debitum, sit peccatum contra charitatem
tantum, an vero sit etiam contra iustitiam?
quod quidem multum refert Theologo di
gnoscere, quoniam si tantùm est peccatum
contra charitatem, non obligabit ad restitu
tionem. Si autem fuerit etiam contra iusti-
tiam, tenebitur peccans restituere tot&#x0169; dam
num consequutum ex redditione debiti.</P>
<P>  Ante omnia supponamus, quòd quādo
damnum consequutum ex redditione debi
ti fuerit tantum contra charitatem, ipsa etiā
redditio debiti erit tantum contra charita-
tem. Sed tota difficultas est quando damn&#x0169;
consequutum fuerit contra iustitiā, an tunc
ipsa redditio debiti sit etiam semper contra
iustitiam? &#x00B6; Arguitur primo pro parte nega
tiua. Ex differentia quæ inuenitur inter per-
sonam priuatam & personam publicam, ad
cuius officium pertinet gubarnare rempu-
blicam, innocentes defendere & alia huius-
modi. Etenim huiusmodi persona peccat
contra iustitiam, si sciens & prudens nō eui-
tet pericul&#x0169; quod instat ciuibus: at vero per
sona particularis non tenetur ex iustitia ob-
uenire huiusmodi periculis sicut nec iā peri
clitantem defendere. At vero debitor siue
depositarius persona particularis est: ergo
nō peccat contra iustitiā si reddat debitum
siue depositum nihil curans de damno pro
ximi quod postea consequetur. Et cōfirma
tur. Si me præsente Petrus inuadat Ioanne&#x0303;,
& ego sim potens absq; meo detrime&#x0303;to eri-
pere Ioannem, nihilominus non pecco con
tra iustitiam si nolim eripere: sed solum con
tra charitatem, ergo debitor qui nō tenetur
ex iustitia defendere proxim&#x0169;, non peccat
nisi contra charitatem reddendo debitum.
Ipsa enim redditio debiti sec&#x0169;dùm se bona
est neque ordinatur à reddente ad damni-
ficandum proxim&#x0169;, sed solum erit mala &
peccatum ex illa circunstantia quam ipse
debitor non tenetur ex iustitia euitare.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0252.jpg/>
@@1@<SE252>Quæst. LXII. De Jure. Artic. V. 235
<duolan 2><P>  Arguitur secundò. Si creditor in eodem
casu dubij petat à debitore debitum coram
iudice, & iudex ferat sententiam vt reddat
statim debitum, ipse debitor non peccabit
si statim reddat obediendo iudici: ergo ne-
que etiam peccaret contra iustitiā saltim, si
ante sententiam iudicis redderet. Probatur
consequentia. Quia si antea erat peccatum
contra iustitiam, non potuit per sententiam
iudicis excusari debitor à peccato.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Si debitor vel deposita-
rius in eodem casu fuisset homicidij causa
reddendo gladium aut debitum, sequitur
quòd si etiam ipse aliquod detrime&#x0303;tum pa-
teretur ex retentione debiti: non posset red-
dere debitum absque peccato contra iusti-
tiam, quod est contra definita in dubio præ
cedenti. Probatur sequela, quia si ipsa reddi
tio debiti vel depositi in illo casu est causa
homicidij: non poterit fieri licita propter
detrimentum quod aliàs incurreret ipse de-
bitor si retineat debitum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit vnica con-
clusio. Redditio debiti in casu nostri
dubij peccatum est contra iustitiam, & per
cōsequens qui reddit debitum tenebitur ad
restitutionem totius damni consequuti. Ista
conclusio euidenter sequitur ex quadam fal
sa sententia Caietani in summa in verbo, re-
stitutio. Vbi tenet, &#xA759; quando quis absque
detrimento suo potest defendere proxim&#x0169;
& non defendit, peccat contra iustitiam, &
tenetur restituere, ergo multo magis in no-
stro casu, vbi debitor dat instrume&#x0303;tum vel
exercet actione&#x0303; vnde sequitur damn&#x0169;. Vide
tur etiā sequi ex alia sententia eiusde&#x0303; Caiet.
infra. q. 169. art. 2. ad 4. dub. 2. vbi asserit, &#xA759;
vendentes arma gerentibus bellum iniust&#x0169;
contra ecclesiasticos, homicidæ sunt & sa-
crilegi: ergo etiā in nostro casu reddens gla-
dium apud se depositum ei qui vult proxi-
mum occidere, erit etiā ipse homicida: & ni
hilominus aliqualis est differentia inter ven
dentes arma & reddentes deposit&#x0169; siue de-
bitum in prædicto casu. Quoniam sic ven-
dentes non possunt cogi vt vendant, isti ve-
ro possunt cogi à iudice vt reddāt, quapro-
pter illi sunt magis voluntarij respectu dam
ni consequuti quam reddentes deposit&#x0169; aut
debitum. &#x00B6; Deinde probatur conclusio ex<-P>@@

<-P>vulgari regula in cap. fin. de iniurijs & dam
no dato. si tua culpa damnum datum est,
aut iniuria irrogata, aut irrogantibus opem
fortasse tulisti: Iure te super his satisfacere
oportet. Sed debitor in casu proposito fert
opem homicidæ reddendo gladium vel pe
cunias, ergo tenebitur restituere. Idem colli
gitur ex. l. si pignore. §. ferramenta. ff. de fur-
tis. vbi habetur quòd qui ferramenta sciens
& prudens accommodauerit ad defringen
dum ostium vel armarium, etiamsi nullum
consilium dederit ad furtum faciendum: te
netur ad restitutionem furti. Præterea pro-
batur conclusio. Debitor qui reddit debit&#x0169;
in casu nostræ conclusionis, in foro exterio
ri si accusetur condemnabitur & obligabi-
tur ad restitutionem damni: sed sententia iu
dicis quæ non fundatur in falsa præsumptio
ne non obligat de nouo ad restitutionem
ad quam antea non tenebatur ipse reus: er-
go in foro conscientiæ tenebatur ipse reus
restituere. Denique si debitor vel deposita-
rius in eodem casu reddat gladium amenti
furioso qui alium parat occidere, proculdu
bio esset reus illius homicidij & teneretur
ad restitutionem: ergo etiam si reddat gla-
dium homini quidem mentis compoti sed
irato & parato occidere proxim&#x0169;, erit reus
homicidij. Probatur consequentia, quoniā
non minus concurrit cum isto quam cum
ipso amente, quanuis ille qui non est amens
adijciat suum voluntarium. Hoc enim non
diminuit meum voluntarium neque me&#x0169;
concursum moralem.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum respon-
detur ad primum & cōfirmationem,
quòd aliud est non defendere proximum,
aliud offendere apponendo aliquā actione&#x0303;
vel instrument&#x0169; vnde noceatur proximus.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd in illo
casu tenetur ipse debitor admonere iudi-
cem de periculo quod timetur contra pro-
ximum, & t&#x0169;c si nihilominus cogatur red-
dere gladium vel depositum ipse excusa-
tur à culpa.</P>
<P>  Ad vltimum argumentum responde-
tur, quòd in illo casu debitor non est volun
tarius respectu damni quod sequitur: quia
non tenetur pro tunc retinere depositum
cum tanto suo periculo.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0253.jpg/>
@@1@<SE253>236 Quæst. LXII. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><P>  Deinceps in solutione ad secundum po-
nit D. Tho. duas conclusiones. Prima est,
quādo datio est illicita & contra lege&#x0303; is qui
accepit tene{t$} restituere, non ei qui dedit: sed
in pios vsus debet conuertere. Ponit exe&#x0303;pl&#x0169;
in datione pretij simoniaca ex vtraq; parte.</P>
<P>  Secunda conclusio est. Quando ipsa da-
tio non est illicita sed est propter rem illici-
tam: nihil est restitue&#x0303;dum, nisi superfluè ali-
quid accipiatur ad fraudem & dolum. Po-
nit exemplum in pretio quod datur mere-
trici pro illicito vsu corporis.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO intelligentia huius doctrinæ notā
dum est primò, quòd Diuus Thomas
vocat hic dationem illicitam eam quæ ab
intrinseco illicita est, vocat vero dationem
licitam eam quæ non habet ex proprio ob-
iecto & materia aliquam culpam: quanuis
habeat illā ab extrinseco ex fine vel alia cir-
cunstantia fiat illicita. &#x00B6; Nota secundo, &#xA759; da
tio quæ est illicita in seipsa & intrinsecè, po-
test esse illicita ex parte vtriusque, scilicet,
dantis & accipientis: vt contingit in datione
pretij simoniaca & conuentione. Aliquādo
vero potest fieri illicita tantum ex altera par
te scilicet recipientis. v. g. si Petrus det pre-
tium Ioanni ne committat aliquod flagiti&#x0169;
tunc recipie&#x0303;s peccat. &#x00B6; Denique nota, quòd
datio illicita ex vtraque parte dupliciter po
test contingere. Vno modo &#xA759; sit illicita ra-
tione materiæ quæ nō est pretio æstimabi-
lis, vt patet in exemplo posito simoniacæ cō
uentionis & dationis. Altera vero est illicita
ex eo tantum quod est contra legem, quan-
uis materia sit pretio æstimabilis. V. g. cum
Petrus dat Ioanni pretium vt interficiat ho
minem. De his omnibus dicendum est per
singula, præterquā &#xA759; tractationem de simo
nia remittimus in quæstionem ce&#x0303;tesimam.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò in ordine huius articu
li. Vtrùm quando datio est illicita in
seipsa ex parte vtriusque, & nihilominus da
tio est pro re quæ pretio æstimari potest, est
tamen contra legem & iniuriam & detrime&#x0303;
tum alterius, vt cum datur iudici preti&#x0169; pro
iniqua sententia, vel testi pro falso testimo-
nio: teneatur recipiens ad restitutione&#x0303; pre-
tij? nam de damno dato alteri parti nō est
dubitandi ratio. &#x00B6; Arguitur primo pro par-
te affirmatiua. Qui accipit pretium pro be-<-P>@@

<-P>neficio ecclesiastico per conuentione&#x0303; simo
niacā tenetur illud restituere & eidem qui
dedit, vt habetur probabilis opinio, ergo
etiā in casu nostri dubij tenebitur recipiens
pretium eidem cui dedit restituere.</P>
<P>  Arguitur sec&#x0169;dò. Qui dedit pretium in
casu nostro, per talem conuentione&#x0303; nō abdi
cauit à se domini&#x0169; neq; transtulit in alter&#x0169;
qui accepit preti&#x0169;, ergo qui accepit tenetur
restituere. Probatur antecedens, quoniā per
contractum & conuentionem iure irritam
non transfertur dominium, sed illa conuen-
tio quę est ex parte vtriusq; illicita est, etiam
iure ipso irrita & nulla est, vt patet in. l. iuris
ge&#x0303;ti&#x0169;. §. si hoc malefici&#x0169;. ff. de pactis. & in. l.
generaliter. ff. de verbor. obligat. & in. c. nō
sane. 14. q. 5. quod desumitur ex August. in
epist. 54. quæ est ad Macedonium.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Si quis recipiat pretium
pro re quam tenetur ex iustitia facere. v. g.
iudex pro iusta sententia pronuntianda, te-
netur restituere illud pretium: ergo multo
magis tenetur restituere qui accipit preti&#x0169;
pro iniusta sente&#x0303;tia. Inquit enim D. August.
vbi supra, &#xA759; iniquius accipitur pretium pro
iniqua sententia, quam pro iusta.</P>
<P>  Sed pro altera parte arguitur. Non tene-
tur iure naturæ qui accipit pretium per hu-
iusmodi cōuentionem ex vtraque parte illi
citam ad aliquam restitutionem, sed ius po-
sitiuum tam ciuile quam canonicum dam-
nans huiusmodi conuentiones, solum dene
gat actione&#x0303; petendi & repetendi pretium in
iudicio, & non facit inhabilem eum qui re-
cipit, ad recipiendum dominium pretij, vt
patet consideranti leges pro contraria par-
te, ergo. Maior patet. Quoniā industria ipsa
& labor quem impendit is qui accipit pre-
tium per huiusmodi conuentionem in vti-
litatem illius qui dat pretium, profecto est
pretio æstimabilis: at vero ex conuentione
vtriusq; partis fit preti&#x0169; iust&#x0169;: ergo nō tene-
tur qui recipit illud iure naturæ restituere.</P>
<P>  Arguitur secundò & cōfirmatur. Quo-
niā ex opposita sente&#x0303;tia sequitur &#xA759; faberqui
fabricat vel acuit gladium ex pacto alterius
qui vult occidere homine&#x0303;: teneatur ad resti
tutionem pretij pro suo labore. Ite&#x0303; miles qui
conductus est stipendio ad bellum ini-
quum teneatur ad restitutionem stipendij.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0254.jpg/>
@@1@<SE254>Quæst. LXII. De Jure. Artic. V. 237
<duolan 2><-P>Ite&#x0303; qui ve&#x0303;didit venen&#x0169; sciens in mal&#x0169; vsum
ve&#x0303;di teneretur ad restitutione&#x0303; pretij pro ve
neno accepti, quæ omnia falsa reputamus.</P>
<P>  Denique arguitur tertio. Si restitutio es-
set facienda in casu proposito, maxime illi
qui dedit preti&#x0169;. Consequens est falsum, er-
go nulli facienda est restitutio. Sequela pro
batur à sufficienti diuisione, quoniā non est
facienda pauperibus. Nam pauperes substi-
tuuntur loco veri domini quādo ipse domi
nus non comparet: sed in casu nostro verus
dominus cōparet, ergo. Deinde non est fa-
cienda restitutio illi in cuius iniuriam facta
est iniqua conuentio, quoniā illi fit satis si re
stituatur totum damnum illatum, reliqu&#x0169;
est ergo, quòd maxime sit facienda ei qui
dedit. Hoc aute&#x0303; esse falsum probatur, is qui
dedit pretium pro re quæ pretio æstimari
poterat, voluntariè abdicauit à se domini&#x0169;
ex pacto & conuentione vtriusque partis,
ergo illi non est facienda restitutio.</P>
<P>  In hoc dubio definiendo, Doctores va-
riè sentiunt. Prima sententia est affirmatiua,
sed inter affirmantes est maxima dissensio
cui facienda restitutio sit. Caiet. in summa,
in verbo restitutio. cap. 4. inquit, faciendam
esse restitutionem ei in cuius iniuriā fit ini-
qua conuentio, aut certe Christo vniuerso-
rum hæredi, idest, pauperibus. &#x00B6; Secunda
sententia est, faciendam esse restitutione&#x0303; ei
qui dedit vel pauperibus indifferenter ad li
bitum recipientis. Hanc videtur sequi Syl-
uest. in verbo restitutio. 2. §. 1. & verbo resti
tutio. 4. §. 1. & Adria. in 4. in materia de re-
stitutione, in speciali quæstione de hac re.
&#x00B6; Alij dicunt, faciendam esse ei qui dedit.
Hanc sequitur Soto lib. 4. de iustitia & iure,
art. 1. ad 2. col. 4. & 5. &#x00B6; Alij vero aiunt facie&#x0303;
dam esserestitutionem pauperibus si male-
ficium iam perpetratum est pro quo dat&#x0169;
fuerat pretium, si autem nondum fuerit ad-
missum, facienda est restitutio ei qui dedit.
Sic opinatur Medina Compluten. in C. de
restitutione. in tract. de restituendis rebus,
quæst. 2. dub. 2.</P>
<P>  Secunda sententia principalis est in alte-
ro extremo, nullam faciendam esse restitu-
tionem si recipiens pretium perpetrauit de-
lictum pro quo datum est. Hanc sententiā
videtur sequi Syluest. in verb. eleemosyna,<-P>@@

<-P>quæst. 4. & summa Angelica in verbo con-
cussio. & verbo restitutio. 1. & Nauar. in ma
nuali, cap. 17. à num. 33.</P>
<P>  Tertia sententia est quævidetur esse me-
dia inter has sententias, quòd quādo res pro
qua datur & accipitur pretium non est æsti
mabilis pecunia: tunc pauperibus restitutio
facienda est. Et inter res non æstimabiles
pecunia connumerat hæc opinio iniustam
sententiam iudicis. Quando vero res pecu-
nia æstimabilis est & requiritur labor cor-
poris aut vsus illius, tunc non obligat ad re-
stitutionem ei qui dedit. Sic opinatur Co-
uar. in relect. reg. peccat&#x0169; in. 2. par. §. 2. nu. 7.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima cōclu
sio. Si consideremus solum naturæ ius,
nulla ex huiusmodi conuentione obligatio
oritur ad restituendum. Hæc conclusio iu-
dicio meo demonstratur argumentis factis
pro parte negatiua. Tota igitur difficultas
est si consideremus ius positiuum. Pro quo
sit secunda conclusio. Iure positiuo saltim
denegatur actio & repetitio in foro exterio
ri ei qui dedit pretium pro maleficio perpe
trando. Hæc cōclusio satis probatur legibus
citatis pro parte affirmatiua, & habetur etiā
in. l. 3. & 4. & in. l. si ob turpem. ff. de condi-
tionibus ob turpe&#x0303; causam. & in. l. 2. C. eod.
tit. & in regula, In pari delicto & causa me-
lior est conditio possidentis de regulis iuris
in. 6. Decret. & in. l. Regni. 53. tit. 14. part. 5.
quibus in locis statutum est &#xA759; in pari turpi-
tudinis gradu, vt contingit in casu nostro,
deneganda est actio ei qui dedit pretium.
In hac conclusione nulla est controuersia
inter ipsos doctores.</P>
<P>  Tertia conclusio. Probabilis est senten-
tia cōmunior quæ tenet restitutione&#x0303; esse fa-
ciendā in casu proposito, & cōsequenter ve
rosimilior est sententia quæ asserit faciendā
esse ei qui dedit preti&#x0169;. Istā cōclusione&#x0303; cōpe
te&#x0303;ter probant argume&#x0303;ta facta pro parte affir
matiua & autoritas autor&#x0169; sic opinantium.</P>
<P>  Quarta conclusio. Nihilominus nobis
multo probabilior & verosimilior est sente&#x0303;
tia quæ negat obligatione&#x0303; restituendi etiam
iure positiuo. Hæc conclusio probatur ante
omnia argumentis factis pro parte negati-
ua. Deinde probatur reprobādo alior&#x0169; sen-
tentias. Et principio quidem tāta differentia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0255.jpg/>
@@1@<SE255>238 Quæst. LXII. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><-P>eorum qui asserunt faciendam esse restitu-
tionem, super hoc cui facienda sit, magn&#x0169;
est argumentum nullam faciendam esse ne
cessario restitutionem. Deinde inter istos
autores quidam dicunt restitutionem facie&#x0303;
dā esse aut ei qui dedit, aut pauperibus: qui-
dam vero aut ei qui dedit, aut ei in cuius in-
iuriam facta est conuentio. Contra hos au-
tores optimum est argumentum. Etenim
videntur sibi contrariari. Nam restitutio fa-
cienda est vero domino, nisi forte propter
crimen puniatur & priuetur: at vero iuxta
sententiam horum Doctorum necessario
dicendum est, quòd is qui dedit, est verus
dominus pretij dati, & quod non est lege
spoliatus: ergo illi solum necessario facien-
da esset restitutio. Maior manifesta est  ex
definitione restitutionis. Minor autem pro-
batur quantum ad priorem partem. Nam
iuxta horum autorum sententiam: idcirco
restitutio facienda est in præsenti casu: quia
per talem conuenientiam iniquam ex vtra
que parte non transfertur dominium, eo &#xA759;
iure positiuo irrita est: ergo cōsequenter de
bent dicere quòd mansit dominium apud
eum qui dedit. Rursus probatur minor quā
tum ad alteram partem, scilicet, quòd ipse
non sit spoliatus. Quoniam isti autores asse
runt quòd potest fieri restitutio, ergo non
est aliqua lex quæ faciat ipsum inhabilem
ad recipiendum pretium datum, & per con
sequens sibi contrariantur. Denique vltimò
probatur conclusio. Quidam istorum do-
ctorum numerant sententiam iudicis iniu-
stam inter res quæ pecunia æstimari non
possunt: at vero hoc falsum est, non enim
sententia iniusta est aliqua res spiritualis
quæ pretio æstimari non potest, quin po-
tius est actio quædam libera in vtilitatem
eius qui dat pretium & in periculum eius
qui profert iniquam sententiam: ergo hac
ratione poterit inter illos fieri pactum de
pretio iusto sec&#x0169;dùm se inter ipsos pactum
facientes, quanuis sit iniustum pactum ex
fine ad damnificandum aliquem tertium.
Propterea vterque tenetur ad restitutione&#x0303;
illam in integrum faciendam. Valebit igi-
tur huiusmodi contractus, vt pretio dato
obligetur aliquis ad faciendam iniuriam
proximo, ita vt si fecerit adquirat domini&#x0169;<-P>@@

<-P>pretij dati neque teneatur ad illius restitu-
tionem, sed maneat obligatus ad restitutio
nem damni contra proximum.</P>
<P>  Ad argumenta pro parte affirmatiua re-
spondetur ad primum negando consequen
tiam. Quoniam pro simoniaca conuen-
ne sunt iam leges ecclesiasticæ. At vero
leges quæ reprobant conuentiones præ-
dictas non faciunt inhabilem recipientem
pretium neque impediunt dominij transla-
tionem quando res ipsa pecunia æstimabi-
lis est. Et per hoc patet ad secundum. Ad
tertium vero argumentum dicemus in se-
quentibus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quartò circa dationem illi-
citam ex altera parte, scilicet ex parte
recipientis. Vbi si propriè loquamur, po-
tius dicemus quòd receptio est iniusta non
vero ipsa datio. Quærimus ergo, Vtr&#x0169; pre-
tium quod recipit aliquis iniustè teneatur
restituere ante omnem iudicis sententiam.
V. g. si datur pretium sicario ne occidat ho
minem & iudici ne proferat iniquam sen-
tentiam, sed potius iustam & scholari vt det
suffragium digniori?</P>
<P>  Arguitur primo pro parte negatiua. Quā
do datio & acceptio est iniusta ex vtraque
parte, diximus esse probabilius quòd acci-
piens pretium non tenetur ad restitutione&#x0303;:
ergo neque quando est iniusta ex parte re-
cipientis. Probatur consequentia. Nā quòd
vterque peccet non excusat alterum à resti-
tutione, ergo si cum vterque iniquè agit nō
tenetur recipiens restituere, non etiam tene
tur cum ipse solus iniquè agit.</P>
<P>  Arguitur secundò. Sit iudex iam paratus
& certus ferre iniustam sententiam vel etiā
sicarius qui statuerit occidere hominem: sit
etiam homo qui precibus & pretio vtrunq;
auertat ab iniquitate exercenda. Tunc sic ar
guitur. Quanuis illi iniqui teneātur cessare
præcepto iustitiæ ab huiusmodi iniquitati-
bus, tamen in casu proposito reuera nō ces-
sant nisi in gratiam eius qui pretium dat: er-
go pro illa actione vel potius cessatione ab
iniquitate poterunt recipere pretium, siqui-
dem pretio æstimabilis est.</P>
<P>  Arguitur tertiò & probatur, quòd nō sit
possibile &#xA759; acceptio sit iniusta & datio sit li
cita, sed quòd vtraque sit iniusta si altera in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0256.jpg/>
@@1@<SE256>Quæst. LXII. De Jure. Artic. V. 239
<duolan 2><-P>iusta est, ac proinde recipiens non tenetur
ad restitutionem iuxta definita in præcede&#x0303;-
ti dubio. Probatur hoc. Quia non sol&#x0169; pec-
cat qui facit aliquod peccatum, sed etiā qui
consentit facienti, præsertim si persuadet &
rogat vt faciat: sed in prædicto casu ille qui
dat pretium rogat vt alter accipiat, & præ-
uenit illum: ergo etiā ipsa datio est iniqua.
Et confirmatur ex. l. 2. ff. de conditionibus
ob turpem causam. vbi Vlpianus expresse
determinat, quòd qui dat pecuniam pro sen
tentia iusta pronuntianda, crimen contrahit
& punitur litis amissione: & legibus Regni
cautum est ne quis iudici munera offerat.</P>
<P>  SED in oppositum est quod dicitur in
l. 1. ff. vbi supra. quòd si conuentio fuit tur-
pis tantum ex parte recipientis: id quod ac-
ceptum est repeti potest ab eo qui dedit. &
in. l. 2. adhibe&#x0303;tur exempla, vtpote si dedero
pretium ne sacrilegium facias, ne occidas.
Idem habetur in. l. 4. & in. l. vltima ibidem.
& in cap. non sanè. 14. quæst. 5.</P>
<P>  In hoc dubio, cōmunis sententia Iurispe
ritor&#x0169; in locis citatis, imo & Theologorum
est, &#xA759; qui accepit tenetur ad restitutionem.
Sic tenet Adria. & Syluest. vbi sup. & Ioan.
de Medina vbi sup. q. 25. & Caiet. in verb. re
stitutio. c. 4. &#x00B6; Est altera sente&#x0303;tia, &#xA759; nō tene-
tur ad restitutione&#x0303;. Cæter&#x0169; quāt&#x0169; ad repeti-
tione&#x0303; in foro exteriori distinguit hæc sente&#x0303;
tia. Si enim peccat&#x0169; à quo auertitur recipie&#x0303;s
preti&#x0169;, sit contra iustitiā: dabitur repetitio in
foro exteriori illi qui dedit. Si aute&#x0303; peccat&#x0169;
nō fuerit cōtra iustitiam sed contra virtutes
alias, nō dabitur huiusmodi repetitio. Hæc
est expressa sente&#x0303;tia Soti in loco citato in il-
la lōga solutione ad secund&#x0169;. quāuis Nauar.
in manual. c. 17. nu. 37. dicat M. Soto sentire
&#xA759; in priori me&#x0303;bro huius distinct. sit obliga-
tio ad restitutione&#x0303;: in sec&#x0169;do vero membro
nō sit obligatio ad restitutione&#x0303;. Sed M. Soto
nihil tale dicit. Nihilominus ipse Nauar. se-
quitur illā sententiā &#xA759; in priori casu tenetur
recipiens restituere, non autem in secundo.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Repetitio in casu nostri dubij
dabitur ei qui dedit preti&#x0169; quando peccat&#x0169;
erat cōtra iustitiā: nō autem quādo fuerit cō
tra alias virtutes. Hæc patet ex legibus citatis
quæ expressè probant priorem parte&#x0303; huius<-P>@@

<-P>conclusionis. Secunda vero pars probatur.
Quia c&#x0169; illæ leges sint p&#x0153;nales & odiosæ
nō sunt exte&#x0303;dendę vltra casus ibide&#x0303; positos:
qui profecto sunt cōtra iustitiā. Sed vt defi-
niamus quādo sit facienda restitutio ante iu
dicis sententiā, oportet aduertere &#xA759; peccat&#x0169;
cōtra iustitiā à quo auertitur aliquis propter
preti&#x0169;, quādoq; potest esse cōtra iustitiā &
in iniuriā eius qui preti&#x0169; dat. Aliquādo vero
erit cōtra iustitiā & in iniuriā alterius tant&#x0169;.</P>
<P>  Secunda conclusio. Quoties aliquis acci
pit pretium vt cesset à peccato quod est cō-
tra iustitiam eius qui dedit pretium, procul-
dubio tenetur in foro conscientiæ ante om
nem iudicis sententiam. Hæc conclusio eui
dens est, & quanuis Magister Soto vniuer-
saliter negauerit obligationem restitutionis
in casu dubij propositi: tamen intelligendus
est iuxta subiectam materiam de qua loque
batur, quando peccatum erat contra iusti-
tiam tertij. Probatur autem nostra conclu-
sio. Qui dat pretium in casu nostræ conclu
sionis non transfert dominium, ergo alter
non recipit ac proinde tenetur restituere in
foro conscientiæ. Probatur antecedens. Nā
qui dat est inuoluntarius in dando, sed so-
lum dat vt redimat vexationem suam ini-
quam: quod est dare inuoluntariè mixtè,
quod quidem sufficit vt alter qui iniuriam
facit & accipit pecuniam non acquirat do-
minium. &#x00B6; Arguitur secundò & confirma-
tur prædicta ratio. Vsurarius certissimè tene
tur restituere vsuras, ergo multo magis qui
accipit pretium in casu conclusionis. Proba
tur consequentia. Quoniam vsurarius tene
tur ad restitutionem, quoniam etiamsi ex iu
stitia cōmutatiua nō tenebatur dare mutu&#x0169;,
tenebatur tame&#x0303; ex iustitia cōmutatiua nihil
recipere ratione mutui. At vero in casu no-
stræ cōclusionis ille qui accipit preti&#x0169; tene-
tur ex iustitia cōmutatiua nō sol&#x0169; nō recipe
re preti&#x0169; propter illā causam, sed etiā tene-
batur nō me lædere: ergo pro eo &#xA759; non me
lædit nulla ratione adquirit domini&#x0169; pretij,
sed tenebitur ad restitutione&#x0303; magis quā vsu
rarius. &#x00B6; Tertia cōclusio. Verosimilis est sen
te&#x0303;tia quæ tenet &#xA759; is qui accipit preti&#x0169; quādo
peccat&#x0169; à quo auertitur est contra iustitiam
alterius tertiæ personæ, teneatur ad restitu-
tione&#x0303; pretij in foro cōscientiæ. Hæc est fere<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0257.jpg/>
@@1@<SE257>240 Quæst. LXII. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><-P>sententia omnium doctorum communis,-
vno excepto Magistro Soto vbi supra. Pro
batur secundò. Is qui accipit preti&#x0169; in præ-
dicto casu tenebatur ex iustitia commutati-
ua non lædere proximum, ergo modo c&#x0169;
pretium accipit peccat contra iustitiā com-
mutatiuam. Probatur consequentia, quia fa
cit vt qui dat pretium minus habeat in bo-
nis suis quam oportebat illum habere, ergo
tenetur illi restituere. Confirmatur. Cum iu
dex accipit pretium vt proferat iustam sen-
tentiā, accipit amplius quam mereatur exer
citium sui officij, ergo non est illi licitum
accipere. Antecedens probatur. Quoniam
respublica iudicibus prouidet sufficiens sti-
pendium, ergo non potest amplius accipe-
re pro ferenda iusta sententia.</P>
<P>  Quarta conclusio. Si rationibus hæc res
expendenda sit & non multitudine docto-
rum: non minus verosimilis, imo & verosi-
milior nobis iudicatur sententia quæ asserit
non esse obligationem ad restituend&#x0169; quan
do recipiens pretium recipit illud, vt cesset
ab iniustitia contra tertiam personam. Hæc
est expressa sententia Magistri Soto vbi su-
pra, & argumenta facta pro parte negatiua
probant illam: quæ mihi validiora videntur
quam argumenta præcedentis cōclusionis.
Deinde probatur & explicatur conclusio,
ex differentia quæ inuenitur quando pecca
tum à quo cessat recipiens pretium, est con
tra iustitiam respectu dantis pretium, & quā
do est contra iustitiam alterius tertiæ perso
næ. Etenim iam in priori casu ex iustitia de-
bitum erat ei qui dedit pretium antequam
daret, quòd recipiens cessaret à tali peccato:
& idcirco qui pretium accipit manifestam
iniuriam illi facit. At vero quando peccat&#x0169;
iniustitiæ erat futurum contra tertiam per-
sonam, non debebat ex iustitia ei qui dat
pretium, ille qui recipit cessare à peccato in
gratiam dantis pretium, ergo propter istam
gratiam quam illi facit poterit recipere pre-
tium non peccando contra iustitiam respe-
ctu illius. Hinc sequitur, quòd quando ter-
tia illa persona cui facienda erat iniuria, est
vsque adeo coniuncta ei qui dedit pretium,
vt etiam illius iniuria redundet in iniuriam
ipsiusmet dantis pretium: tunc recipie&#x0303;s pre
tium tenetur in foro conscientiæ restituere<-P>@@

<-P>illi qui dedit pretium. v. g. si pater dat pre-
tium nequis occidat filium, imo si socius pe
regrinationis dat pretium inuasori ne socius
suus occidatur: tenetur qui accipit pretium
in foro conscientiæ restituere.</P>
<P>  Sequitur etiam ex dictis aliud corolla-
rium, quòd quando peccatum quod erat
committendum à recipiente pretium, futu
rum erat contra charitatem aut alias virtu-
tes: non tenetur restituere in foro conscien-
tiæ. v. g. tenebatur aliquis medicus ex cha-
ritate aut etiam ex misericordia curare pau-
perem infirmum & nolebat eum curare: in
tali casu si recipiat preti&#x0169; pro illa curatione
siue ab illo paupere siue ab alio non peccat
contra iustitiam. Idem dicimus de aduoca-
to in casu quo teneretur causam dicere pro
paupere ex misericordia, sed nihilominus
recipit pretium pro aduocatione. Hoc co-
rollarium sufficienter probatur rationibus
factis pro quarta conclusione.</P>
<P>  AD argumenta vero facta pro tertia cō
clusione hinc patet solutio. Ad prim&#x0169; quod
erat ex multitudine doctorum, responde-
tur, quòd in rebus moralibus obscuris &
difficillimis decidendis non mirum est si
alicui viro docto se se offerat aliqua noua ra
tio vrgentior, vt opinetur contra commune&#x0303;
sententiam merito & non temerariè: & isto
modo sunt introductæ plurimæ opiniones
contrariæ alijs quæ solebant esse commu-
nes. Neque hoc habet aliquid temeritatis
quando optima ratione disceditur à com-
muni sententia in rebus moralibus.</P>
<P>  Ad secundum argumentum quod pro-
cedebat ex ratione: dicitur, &#xA759; qui dat pre-
tium ne fiat iniuria alteri tertio, non habet
minus quam ex iustitia debet habere. Illi
enim nulla fit violentia aut iniuria, sed libe-
rè omnino ex charitate & misericordia pro
ximi dat pretium sicario ne occidat homi-
nem, ac proinde non violatur iustitia com-
mutatiua respectu dantis: quin potius reci-
piens pretium cessat ab iniuria facienda illi
tertio. &#x00B6; Ad confirmationem respondetur,
quòd etiamsi iudex non haberet stipendi&#x0169;
ab ipsa republica, sed merè gratisvellet exer
cere officium iudicis, non posset recipere
pretium pro cessatione à ferenda sententia
iniusta contra datorem ipsum pretij: pecca<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0258.jpg/>
@@1@<SE258>Quæst. LXII. De Jure. Artic. V. 241
<duolan 2><-P>retenim contra iustitiam & teneretur resti-
tuere pretium: non autem peccaret contra
iust itiam si reciperet pretium pro cessatio-
ne ab iniqua sententia ferenda contra ter-
tium hominem.</P>
<P>  Iam vero ad argumenta pro parte nega-
tiua quatenus procedunt contra primā con
clusionem respondetur breuiter. Ad prim&#x0169;
negatur consequentia iuxta ea quæ diceba-
mus in explicatione quartæ conclusionis, il
lic enim patet manifestum discrimen.</P>
<P>  Ad secundum negatur consequentia, vel
certè respondetur, quòd probat nostram
quartam conclusionem.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd dans pre-
tium vt redimat propriam vexationem vel
alienam: non consentit iniquitati recipien-
tis, siue recipiens peccet contra iustitiam si-
ue contra aliam virtutem. Quemadmod&#x0169;
qui dat vsuras vsurario non consentit cum
iniquitate illius: quoniam ille paratus est da
re pecuniam suam ad vsuras. Si enim persua
deret illi vt exerceret officium vsuræ: con-
sentiret cum peccato illius.</P>
<P>  Notandum est tamen, &#xA759; in casu particu-
lari huius argumenti, quòd attinet ad iudi-
cem qui preti&#x0169; recipit, tenetur omnino re-
stituere à quocunque recipiat. Quoniam le
ges Regni in Hispania reddunt inhabilem
ipsum iudicem ad hoc recipiendum, vt pa-
tet, En el libro segundo delas ordenaciones Rea
les, en el titulo del Consejo del Rey, y en el titu-
lo de la Audiencia y Chancilleria, y en el titulo
de los Alcal des y Corregidores, &c. Cæterum
quòd leges illæ allegatę, quantum attinet ad
illum qui dat pretium iudici: ideo puniunt
illum an litis perditione: quia præsum&#x0169;t, &#xA759;
dat pretium ad peruertendum iudicium &
non ad redimendam suam vexationem.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quinto. Vtrùm impudicæ
f&#x0153;minæ possint accipere pretium sui
corporis? &#x00B6; Arguitur primo proparte ne-
gatiua. Nemo est dominus sui corporis aut
membrorum sui corporis, ergo illæ f&#x0153;mi-
næ nō possunt vendere suum corpus & pre
tium receptum retinere.</P>
<P>  Arguitur secundo. In pari turpitudinis
gradu, melior est conditio possidentis: sed
vir & f&#x0153;mina parem turpitudinem cōmit-
tunt in fornicatione: ergo ipse vir commissa<-P>@@

<-P>iam fornicatione non tenebitur promissum
pretium soluere.</P>
<P>  Arguitur tertio. Quia pari ratione seque
retur quòd ipse vir posset exigere pretium
à f&#x0153;mina & vendere corpus suum, quod
nullatenus est in consuetudine. Et cōfirma-
tur, quia si f&#x0153;mina præbet vsum corporis
sui viro & est obiectum delectationis ipsius
viri: etiam ipse vir reddit æquale, ergo ini-
quum est pretium quod vltra accipitur.</P>
<P>  Arguitur quarto, & probatur quòd sal-
tim f&#x0153;mina coniugata non possit recipere
pretium pro adulterio: quia illa non est do-
mina sui corporis neque vsus sui corporis,
sed vir eius est dominus: ergo non potest iu
stè recipere preti&#x0169; siquidem alien&#x0169; vendit.</P>
<P>  Denique arguitur. Sequitur pari ratione
&#xA759; vir possit accipere pretium pro nefando
vsu corporis sui, quod vide{t$} absurdissim&#x0169;.</P>
<P>  Circa istā difficultatem sunt qui asserant
omnes huiusmodi impudicas f&#x0153;minas te-
neri ad restitutionem accepti pretij pro tur-
pi vsu corporis sui. Sic aiunt quidam Iurispe
riti in. l. 4. §. sed neque meretrici. ff. de condi
tionib. ob turpem causam. Inter Theologos
etiam Ioan. de Medina. C. de restit. tractatu.
de rebus restituendis, opinatur meretrices
non posse recipere pretium corporis sui: be
ne tamen possunt aliquid recipere titulo li-
beræ donationis. Alij vero dicunt quòd pu-
blicis meretricibus licitum esset pretium re
cipere, non tamen occultis. Hoc etiā tenent
quidam Iurisperiti quos refert Couarruuias
in relect. reg. peccatum. 2. part. §. secundo.
Alij denique aiunt, licitum quidem esse om
nibus solutis f&#x0153;minis pretium recipere pro
vsu corporis sui, non autem coniugatis pro-
pter quartum argumentum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima cōclu
sio vniuersalis. Omnes f&#x0153;minæ pos-
sunt absque iniustitia in pretium sui corpo-
ris aliquid accipere & retinere. Ista conclu-
sio quod attinet ad meretrices, patet ex cō-
muni omnium nationum vsu. Etenim non
solum permittuntur in republica, sed etiam
defenduntur petentes pretium sui corporis.
Et confirmatur etiam in Sacris literis. Nam
Genes. 38. narratur, Iudam fecisse pactum
cum Thamar, quam existimabat meretri-
cem, & postea illud pretium procurauit sol<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0259.jpg/>
@@1@<SE259>242 Quæst. LXII. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><-P>uere. Item Prouerb. 6. dicitur pretium scorti
vix est vnus panis: Ecce vbi vocat pretium,
quod datur scorto pro actu turpi. Sunt deni
que plurimæ leges in iure ciuili, quibus hoc
ipsum confirmatur, quas refert Couar. vbi
supra. Probatur autem cōclusio ratione vni
uersali. Omnis conuentio & promissio quæ
iure naturæ valida est imo & ciuili, trāsfert
dominium quando exercetur & confert ius
in conscientia, etiam si ab extrinseco fiat il-
licita: sed datio quæ fit impudicæ f&#x0153;minæ
pro turpi actu iure naturæ & ciuili valida
est: ergo transfert dominium, licet ab extrin
seco sit illicita. Minor probatur, quātum ad
ius naturæ: quoniam illa datio fit pro re quę
pretio æstimari potest, videlicet pro dele-
ctatione quam exhibet impudica f&#x0153;mina
vsu sui corporis. Quantum vero ad ius ciui
le probatur, quoniā non inuenitur lex quæ
casset & irritet huiusmodi contractus &
translationes dominij.</P>
<P>  Et confirmatur. Nam si quis pactum fa-
ciat cum cauponario in die ieiunij Ecclesia
stici, vt det sibi cibos ad comedendum ma-
ne, ille contractus validus est, & homo ille
tenetur soluere pretium ex iustitia, ergo nō
obstat quòd pretium detur pro re turpi & il
licita, quominus sit valida ipsa datio pretij
& translatio dominij.</P>
<P>  Deinde probatur, quoniam si f&#x0153;mina
consentiat cum viro in turpem actum ea cō
ditione vt vir postea ducat eam in vxorem,
poterit f&#x0153;mina iustissimè petere à viro vt
adimpleat promissum, & dabitur f&#x0153;minæ
actio in iudicio, & compelletur vir ducere
illam vxorem vel illam dotare: ergo multo
magis poterit iustè recipere aliud pretium.
Id ipsum quod dicimus de f&#x0153;minis respe-
ctu virorum, asserendum est de viris respe-
ctu illarum, possunt enim ab illis pretium
accipere delectationis præstitæ.</P>
<P>  Sed aduertendum, &#xA759; lucr&#x0169; quod ex tur-
pi actu acquir&#x0169;tf&#x0153;minę nuptæ debet repo
ni in communi thesauro mariti, & reputan
dum est sicut alia bona quæ acquiruntur du
rante societate matrimonij: & ita est expen-
dendum, & diuidend&#x0169; suo tempore. Idem
dicimus proportionabiliter de pretio quod
acquirit religiosa mulier: illud enim com-
munitati acquiritur sicut aliud preti&#x0169;, quod<-P>@@

<-P>monacha acquireret labore manu&#x0169; suar&#x0169;.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si f&#x0153;mina impudi-
ca solum modo blanditijs & verbis amato-
rijs exigat à viro pretium plusquam par e-
rat: non tenebitur ad restitutionem illius ex
cessus accepti: bene tamen tenebitur ad re-
stitutionem si dolo aut fraude extor sit ill&#x0169;.
Prima pars probatur, quia is qui dat illum
excessum dat omnino voluntariè, ergo vali
da est translatio.</P>
<P>  Sed hic obseruandum est, quòd contin-
get aliquando. Vt f&#x0153;mina petat ab amato-
re suo aliquid pretiosum coram alijs perso-
nis coram quibus cogitur concedere, alias
amittet honorem suum. Tunc dicimus &#xA759;
talis f&#x0153;mina non potest recipere illud, sed
tenebitur restituere: quoniam inuoluntariè
mixtè datum est. Secunda vero pars proba
tur, quia fraus & dolus causant inuolunta-
rium. Etenim si vir cognosceret f&#x0153;minam
mentiri, non daret illi quod petit. Exempl&#x0169;
est si impudica f&#x0153;mina fingat se esse virgi-
nem & ob hanc causam exigat pretium no-
tabile, tenebitur illud restituere. Item si me&#x0303;-
tiatur dicens se nullum alium amatorem ad
missurā, & ob id multa munera recipit: tene
tur omnia illa restituere si alium admittat.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si quis promittat im-
pudicæ f&#x0153;minæ aliquam quantitatem pre
tij quam exhibere est prodigalitas: non tene
tur postea adimplere promissum, etiam si
iurauerit. Probatur quia iuramentum pro-
missorium de re illicita non est adimplen-
dum, imo est peccatum illud facere, & ma-
ius peccatum titulo religionis illud adim-
plere: sed prodigalitas saltim est peccatum
veniale cum quis propria bona prodigit: er
go vera est conclusio. Quænam autem sit
prodigalitas in huiusmodi casu, iudicio pru
dentis considerata personarum qualitate ar
bitrandum est.</P>
<P>  Aduertendum est tamen, quòd si de fa-
cto ipse vir prodige dedit meretrici quod
promisit, factum tenet & illa manet do-
mina accepti pretij, dummodo qui dedit
non sit pupillus: quoniam iste secundum le
ges non potest alienare bona sua: poterit au
tem tantum dare meretrici quantum lude-
re. De religiosis aute&#x0303; qui omnino sunt pau-
peres, aliter arbitrand&#x0169; est quant&#x0169; ad huius-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0260.jpg/>
@@1@<SE260>Quæst. LXII. De Jure. Artic. V. 243
<duolan 2><-P>modi expensas, sec&#x0169;dum facultatem quam
vnusquisque habere præsumitur à suis præ
latis ad expendendas pecunias in sibi placi-
tis. Neque in hoc peccabit peccatum iniusti
tiæ, nec tenebitur ad restitutionem ipse, ne-
que meretrix quæ accepit tale pretium iu-
stum proportionatum cum facultate inter-
pretatiua prælati ad expendendum in rebus
sibi placitis in animi sui gratia.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum responde-
tur ad primum, quòd quanuis f&#x0153;mina non
sit domina sui corporis secundum se ne-
que est domina vitæ: veruntamen est do-
mina vsus sui corporis: vnde sicut potest ali
quis locare operas suas vel ve&#x0303;dere. v. g. iter
facere aut saltare: ita etiam f&#x0153;mina potest
vendere illum vsum corporis sui.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd quan-
uis in actu impudico vir & f&#x0153;mina parem
turpitudinis grad&#x0169; incurrāt: tamen in datio
ne & acceptione pretij nulla est turpitudo.</P>
<P>  Ad tertium concedo sequelam. Verum
est tamen, quòd quia mulier est infirmior,
& in illo actu magis impudice se habet: ha-
bet tamen se passiuè: magis decet quòd vir
det pretium s&#x0153;minæ, quam f&#x0153;mina viro.</P>
<P>  Ad quartum argumentum respondetur,
&#xA759; mulier nupta quanuis nō sit domina vsus
sui corporis sed vir, tamen est domina actio
nis liberæ committendi adulterium in gra-
tiam adulteri: & pro hoc potest pretium re
cipere. Sicut sicarius non est dominus vitæ
alienæ, & tamen cum sit dominus actionis
suæ liberæ occidendi vel nō occidendi pro
ximum: potest iustè vendere istam actione&#x0303;
in gratiam postulantis mortem alterius. Ita
contingit in muliere adulterante, quæ qui-
dem facit iniuriam viro: non tamen adulte
ro recipiens pretium ab illo.</P>
<P>  Ad quintum argumentum respondetur,
quòd tota turpitudo, & absurditas in illo
actu non est contra iustitiam sed contra vir
tutem castitatis, vsque adeo vt sit viti&#x0169; om-
nino cōtra naturam non solum rationalem,
sed etiam contra naturam animalem.</P>
<P>  Iam vero in responsione ad tertium do-
cet D. Tho. quomodo sit facie&#x0303;da restitutio
quando dñs rei nō comparet. Numerat au-
tem tres casus in quibus rei dñs dicitur non
cōparere. Primus est quando est ignotus. Se<-P>@@

<-P>cundus quando erat notus sed obijt. Tertius
quando est notus & viuit, sed distat longè.</P>
<P>  In primo casu est prima conclusio Diui
Thomæ. Restitutio facienda est conuerten
do rem in vsus pios.</P>
<P>  Secunda conclusio. In secundo casu re-
stitutio facienda est hæredi.</P>
<P>  Tertia conclusio. In tertio casu, transmit
tendum est debit&#x0169; in locum vbi est verus
dñs, maximè si debitum sit notabilis quan-
titatis & transmissio commodè fieri potest,
alioquin deponatur in loco tuto & significe
tur vero domino &#xA759; illic habet rem suam.</P>
<P><INI2>C</INI2>Irca primam cōclusionem dubitatur
sexto. Quis nā sit & dicatur dominus
ignotus rei. Respondetur & sit prima con-
clusio. Non dicitur verus dñs esse ignotus
moraliter loquendo, donec fiat sufficiens di
ligentia & inquisitio illius arbitrio boni viri
secundum qualitatem negotior&#x0169; & rerum.
Probatur, quoniam aliâs culpabiliter esset
ignotus ex parte eius qui rem alienam ha-
bet, & verificaretur de illo: noluit intellige
re vt bene ageret.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si facta iam diligen-
tia & inquisitione sufficienti non constet de
terminatè, quis nam sit verus dñs, sed sit in
dubio an sit Petrus, vel Paulus: tunc diuiden
dum erit debitum iuxta proportionem du-
bij inter illos de quibus dubitatur. Itaque si
dubium fuerit æquale inter vtrunq; diuida-
tur debitum æqualiter inter ambos: vel etiā
si fieri potest de consensu illorum mittatur
sors vel applicetur alteri. Ratio huius est,
quia quanuis in re dubia melior sit conditio
possidentis: tamen vbi nullus possidet debet
fieri diuisio inter eos de quibus dubitatur
quis nam sit dominus.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando nullo pacto
constat quis nā sit dñs, cōstat aute&#x0303; de oppi-
do cuius erat ciuis: tunc facienda est restitu
tio pauperibus reipublicæ illius maximè si
res erat alicuius momenti, si aute&#x0303; nō sit nota
bilis momenti poterit fieri restitutio occur-
re&#x0303;tibus pauperibus. Sit exempl&#x0169; primæ par
tis cōclusionis. Multi ex Hispanis asportaue
r&#x0169;t ab Indis magnas diuitias iniquo bello ac
quisitas, istitene&#x0303;tur non cōparentibus veris
dominis restituere pauperibus illius oppidi
vbi erant ciues veri dñi. Probatur conclusio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0261.jpg/>
@@1@<SE261>244 Quæst. LXII. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><-P>quant&#x0169; ad priore&#x0303; parte&#x0303;. Quoniā verosimile
est &#xA759; in illo oppido maneāt saltim hæredes
veri dñi, ergo cōuenientius & certius fiet il-
lic restitutio ad voluntate&#x0303; ipsius reipublicę.
Sec&#x0169;do probatur, quoniā qñ verus dñs non
comparet, facienda est restitutio illi de quo
præsumi{t$} quod verus dñs in tali casu habet
voluntate&#x0303;interpretatiuam vt illi detur: sed
vnusquisq; merito præsumitur habere amo
rem & pietate&#x0303; erga patriā vel rempublicā:
ergo illi facienda est restitutio. Et intelligi-
mus conclusione&#x0303; etiā si res illa non sit ablata
c&#x0169; iniuria facta reipublicæ aut oppido, con-
tra Mag. Soto vbi supra in solut. ad 3. qui te-
net quod sol&#x0169; facie&#x0303;da est restitutio ipsi op-
pido, quando res ablata est c&#x0169; iniuria facta
ipsi oppido. Sec&#x0169;da pars conclusionis maxi
mè probatur arbitrio boni viri, quoniā res
minoris pretij non est materia restitutionis
necessariæ respectu reipublicæ, sed sufficiet
illā dare occurrenti pauperi. Eo vel maxi-
mè quòd rationes factæ pro priori parte cō
clusionis non militant pro secunda parte.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur septimo. Quo iure, ignoto
vero dño aliquibus facienda est resti
tutio. Et supponend&#x0169; est nobis &#xA759; in præsen
ti nō loquimur de restitutione rer&#x0169; inuenta
r&#x0169;, de quibus dicemus quæst. 66. sed loqui-
mur de restitutione rer&#x0169; quæ per iniquitate&#x0303;
ablatę sunt. Respōdetur ergo ad hoc dubi&#x0169;
breuiter, & sit prima conclusio. Si cōsidere-
mus præcise sol&#x0169; ius naturæ, facienda est re
stitutio reipublicæ: vbi cōstat &#xA759; ipse dñs ci-
uis erat. Probatur, quia iure naturæ bona ci
ui&#x0169; ordinātur ad bon&#x0169; reipublicæ, sicut bo-
n&#x0169; partis ad bon&#x0169; totius, ergo deficie&#x0303;tevero
dño respublica habet ius ad bona illius.</P>
<P>  Sec&#x0169;do &#xA753;batur. In tali casu illa bona qua
si redeunt ad stat&#x0169; in quo omnia erāt cōmu
nia antequā fieret rer&#x0169; diuisio & applicatio:
sed in illo statu bona erāt cōmunia reipubli
cæ: ergo in nostro casu respublica acquirit
ius ad illa bona. Maior probatur, quia quan
t&#x0169; attinet ad mores homin&#x0169;, ide&#x0303; omnino est
&#xA759; nō cōpareat verus dñs cui applicata erāt,
& quod n&#x0169;quā fuerint applicata, ergo finita
applicatione ad particulare dñium, manent
sicut antea. Probatur tertio, quoniā si respu-
blica nō est dña iure naturæ illor&#x0169; bonor&#x0169;,
sequitur, &#xA759; illa bona sunt omnino deserta<-P>@@

<-P>abfq; vero dño quod vide{t$} esse incōuenie&#x0303;s.</P>
<P>  Sec&#x0169;da cōclusio. Legibus ciuilibus & po
tissimè Ecclesiasticis & ipsa cōsuetudine in
troduct&#x0169; est, vt huiusmodi bona cōuertan-
tur in eleemosynas. Probatur ex cap. c&#x0169; tu.
de vsuris. & cap. quāquā. eod. tit. in 6. & cap.
non sanè. 14. q. 5. quibus in locis expressè de
finitur cōclusio, Ite&#x0303; in authe&#x0303;. omnes peregri
ni. C. de successionib. colla. 10. & in. l. penul.
titu. 1. parti. 6. decret&#x0169; est, &#xA759; bona peregrini
morientis absque testamento distribuenda
sunt in pios vsus, & eleemosynas si legiti-
mus hæres nō cōpareat. Quod aute&#x0303; huius-
modi leges sint sanctæ & iustæ probatur, ex
cōclusione præcede&#x0303;ti. Quoniā huiusmodi
bona iure naturæ effici&#x0169;tur reipublicæ: sed
princeps tam ecclesiasticus quā secularis ha
bet potestate&#x0303; ab ipsa republica administran
di bona publica: ergo in fauorem pauper&#x0169;
quor&#x0169; cura pertinet ad rempublicā, optimè
decern&#x0169;t vt huiusmodi bona pauperibus ob
uenirent. Et deniq; probatur, quoniā super-
flua erogāda sunt in pios vsus & eleem osy-
nas: sed hæc bona superflua videntur esse rei
publicæ. Ergo merito conuertuntur in vsus
pauper&#x0169;: vbi aduerte, &#xA759; si debitor fuerit pau
per, poterunt illa bona ipsi adiudicari, ad ar
bitrium sui confessarij vel parochi.</P>
<P>  Tertia cōclusio. Nō est necessaria episco
pi lice&#x0303;tia ad distribue&#x0303;da huiusmodi bona in
pios vsus. Hæc cōclusio est cōtra multos Iu
risperitos, sed est cōmunis omnibus Theo-
logis & quibusdā Iurisperitis. Vide Syluest.
in verb. restitutio. §. 8. & Io. Medinæ vbi su-
pra. Probatur conclusio. Si cōpareret verus
dñs nulla esset necessaria facultas vt fieret ei
de&#x0303; restitutio: sed leges ecclesiasticæ quæ po
stulāt ea bona cōuertenda esse in eleem osy-
nas, non requirunt episcopi facultatem: er-
go non est necessaria. Neque obstat, quòd
in cap. cum sit. de Iudæis. & in cap. quāquā.
de vsuris in 6. requiritur Episcopi licentia.
quoniā ista capita loquuntur in casibus par
ticularibus. Primum quando à Iudæo facie&#x0303;
da est illa distributio debiti in pauperes. Se-
cundum est, quādo ab vsurario, & in istis ca
sibus requiritur Episcopi licentia. Neque
rursus obstat, quòd in multis synodalibus
episcoporum reseruatur huiusmodi distri-
butio ipsis episcopis. Respondetur ergo, &#xA759;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0262.jpg/>
@@1@<SE262>Quæst. LXII. De Jure. Artic. V. 245
<duolan 2><-P>si eiusmodi leges iustæ sunt, debent intelligi
quantum ad reseruationem peccati, quod
committunt qui non distribuunt huiusmo-
di debita pauperibus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur octauo. An pro huiusmodi
debito possit fieri cōpositio? De qua
re Ioan. de Medina vbi supra. cap. 11. & So-
to in quarto, dist. 21. quæst. 1. arti. 4. Nos au-
tem breuiter respondentes ponimus primā
conclusionem.</P>
<P>  Prima cōclusio. Quilibet princeps siue
secularis siue ecclesiasticus, potest si attenda
mus tantum ius naturæ huiusmodi compo
sitionem facere si adsint causæ honestantes
talem compositionem. Probatur cōclusio.
Quoniā vt diximus huiusmodi bona, stan-
do in solo iure naturæ, redeunt ad commu-
nitate&#x0303;, ergo princeps qui est dispensator bo
norum cōmuni&#x0169; potest aliquam partem il
lorum bonor&#x0169; applicare in aliquem vsum
vtilem cōmunitati & remittere aliquā par-
tem debitori, si talis remissio fuerit etiam vti
lis cōmunitati. v. g. Si instat bellum necessa-
rium pro defensione reipublicæ, vtile est
cōmunitati vt vndec&#x0169;q; fuerit possibile fiat
collectio in subsidium belli, hæc autem col
lectio copiosius & breuius fiet ex huiusmo-
di debitis incertis, si princeps pro aliqua par
te data remiserit alteram partem, ergo in
principe est huiusmodi potestas vt debito-
res libentius & citius cōtribuant ad bellum
necessaria. Secundo probatur. Omnis prin
ceps potest dispensare in suis legibus pro-
prijs: sed huiusmodi bona incerta solis prin-
cip&#x0169; legibus decernuntur distribuenda pau
peribus: ergo ipse princeps poterit illa bona
aliter dispensare in communem vtilitatem.
Tertio probatur. Quoniam pauperes non-
dum habent ius adquisitum, ergo absque il
lorum iniuria poterit princeps illa bona cō
uertere in alium vsum cōmunitati vtilem.</P>
<P>  Secunda conclusio. De facto fieri nō po
test huiusmodi cōpositio in republica Chri
stiana nisi à summo pōtifice. Ratio est, quo
niam pontifex habet potestatem super om
nes Principes Christianos ad reseruandum
sibi aliquam materiam, de qua leges feren-
dæ sunt quando hoc expedierit ad spiritua-
le bonum vel tranquillitate&#x0303; Ecclesiæ. Hinc
est quòd reseruauit sibi omnes causas matri<-P>@@

<-P>moniales: quæ alias ratione humani contra-
ctus subiectæ erant legibus secularium prin
cipum, & consequenter reseruat sibi causas
de legitimatione quatenus includunt noti-
tiam devero matrimonij cōtractu. Cum igi
tur legibus iam sancit&#x0169; est, quod huiusmo-
di bona incerta distribuantur in eleemosy-
nas pauper&#x0169;, merito & iustè ipse Pontifex
quoniam est pater pauper&#x0169; in Ecclesia, sibi
reseruat mutationem & dispensationem in
huiusmodi legibus de distribuendis huius-
modi bonis pauperibus: vnde iam princeps
secularis non potest facere cōpositionem.</P>
<P>  Tertia conclusio. Multum suspecta est
de iniustitia huiusmodi compositio prout
à multis exercetur de facto. Probatur, quo-
niam de facto pro debito quinque millium
dipondiorum componitur aliquis pro. 68.
Tunc est argumentum, nulla videtur esse
proportio & æqualitas inter debitum & ta-
lem solutionem, ergo Pontifex qui est di-
spensator non dissipator huiusmodi bono-
rum, non debet intendere talem composi-
tionem absolutè facere. Secundo probatur.
Quoniā hac via datur occasio maxima cau
ponibus & alijs huiusmodi hominibus, vt
paulatim defraudent popul&#x0169; furantes alie-
na bona minutatim: quoniam postea facilè
manerent tuti in conscientia si se compone-
rent pro tam minimo pretio postea cum
Bulla cruciatæ. Propter istas rationes sem-
per visa est maioribns nostris præceptori-
bus huiusmodi compositio valde suspecta
de iniustitia. Vt autem excusemus Summ&#x0169;
Pontificem à culpa, sit quarta conclusio.</P>
<P>  Quarta conclusio. Quando pontifex cō
cedit bullam huiusmodi cōpositionis, præ-
supponit causam legitimam esse, & legem
naturalem seruādam esse, quod relinquitur
iudicandum arbitrio discreti cōfessarij. v. g.
Si ipse debitor sit ita pauper vt ægrè aut vix
possit restituere, aut debitum non sit adeo
certum, poterit tunc confessarius discretus
admittere compositionem & absoluere p&#x0153;
nitente&#x0303;, aliàs non est licit&#x0169; debitori tale&#x0303; cō-
positione&#x0303; facere. Probatur prima pars, quia
tunc fit aliqua proportio inter solutione&#x0303; &
debit&#x0169; ipsum, & tunc est causa decens vt S&#x0169;
mus Pōtifex dispenset aliquā partem debiti
mediocriter pauperibus vt libe&#x0303;tius & citius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0263.jpg/>
@@1@<SE263>246 Quæst. LXII. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><-P>adiuuent ad expeditione&#x0303; belli vel alterius
boni operis vtilis cōmunitati: qñ vero debi-
tum ipsum est incertum cōstat quod fit ma
ior proportio: quoniā in dubio melior est
conditio possidentis: & quanuis attendenda
sit quātitas dubij pro vtraq; parte, tame&#x0303; sem
per minuitur valor debiti, qñ est aliquod du
bium an teneatur. Et deniq; pro tranquillita
te conscientiæ merito & iustè Pontifex po-
test facere huiusmodi compositionem. Se-
cunda vero pars conclusionis probatur mi-
hi, argumentis factis pro tertia conclusione.</P>
<P>  Sit quinta conclusio. Postquam semel fa
cta est compositio conuenienter & iustè, si
verus dñs rei compareat, compelletur debi-
tor in foro exteriori restituere id quod sibi
reliqu&#x0169; erat: at vero in foro conscientiæ nō
tenetur ante iudicis sententiam restituere.
Prior pars conclusionis cōmunis sententia
est & ipsa experientia & de facto comperta:
& ratio esse potest, quoniā huiusmodi cōpo
sitiones magis respiciunt tranquillitate&#x0303; con
scientiæ debitoris, quam intendant in foro
exteriore tollere ius quod habet verus dñs
vel impedire actionem in iudicio. Secunda
pars conclusionis sententia est expressa Ma
gistri Sotovbi supra, & ratio esse potest: quo
niam si compositio semel iustè facta est &
legitimè, transfert reuera domini&#x0169; in eum
qui erat debitor, aliâs nulla prorsus vtilitas
esset in compositione, si adhuc debitor mā-
net obligatus ad rest ituendum quotiesc&#x0169;q;
verus dñs comparuerit, ergo in foro cōscien
tiæ transfertur in illum domini&#x0169; eius quod
reliquum sibi est. Et confirmatur, quoniam
aliâs ipse Pontifex nō procederet vt dispen-
sator & distributor bonor&#x0169; quæ debita sunt
cōmunitati vel pauperibus: si illa non posset
cum effectu applicare alicui pro iusta & cō
uenienti causa. Et confirmatur secundo. Si
Pontifex omnia illa bona applicasset paupe
ribus debita dño ignoto, non teneretur ille
qui antea erat debitor restituere quidquam;
ergo neq; si Pontifex ipsimet applicauerit
tanquam mediocriter pauperi vel alia iusta
de causa aliâs ipse Pontifex omnino falleret
ipsos debitores.</P>
<P>  Hæc secunda pars conclusionis est con-
tra aliquos Theologos nostri temporis, qui
aiunt quod statim comparente vero dño te<-P>@@

<-P>netur ille debitor in foro cōscientiæ restitue
re ante iudicis sententiā. Et ratio illor&#x0169; est,
quoniā per sententiā iudicis nō obligatur ali
quis restitnere id quod antea non debebat,
ergo si per sententiā in foro exteriori iudicis
quę nō fundatur in falsa præsumptione obli
gatur homo ille restituere, saltem quod sibi
reliquum est, colligitur quod antea teneba-
tur restituere. Ad hanc tamen rationem re-
spondetur, quod Pontifex quāuis transferat
dominium eius quod reliqu&#x0169; est in ipsum
debitorem propter iustā & piam causam: ta
men transfert domini&#x0169; infirmum & cadu-
cum, non enim intendit iniuriā facere vero
dño si opportuno tempore comparuerit &
egerit in iudicio contra debitore&#x0303;. Quapro-
pter illa sententia quāuis non fundetur in fal
sa pręsumptione: potest obligare debitorem
vt restituat quod sibi reliquum est, nisi for-
te fuerit ita pauper qñ facta est compositio
quod sibi potuit applicari sicut alijs pauperi
bus. Quod si hoc in iudicio non constiterit
iam sententia fundatur in falsa præsumptio-
ne. Neq; mirum est, quod in iudicio oblige
tur aliquis per sententiā restituere aut redde
re quod ante sententiā non tenebatur, qñ ali
quis acquisiuit dominium cum illa cōditio
ne, vt teneatur reddere qñ in iudicio alter pe
tierit & iudex sententiā tulerit in fauore&#x0303; pe-
tentis. Exempl&#x0169; est in dominio quod acqui
ritur in multis casibus per lud&#x0169;, datur enim
sæpe actio perdenti vt in iudicio possit repe
tere amissum, nihilo minus ille qui lucratus
est dominus lucri est quādiu non obligatur
per sententiam iudicis illud reddere.</P>
<P>  Hactenus diximus de genere cōpositio-
nis rer&#x0169; quæ iniustè ablata sunt & detinen-
tur. Sed est aliud genus compositionis quæ
fit cum ecclesiasticis de bonis beneficior&#x0169;
malè perceptis, quia non recitauerunt, vel
quia non reseder&#x0169;t officium suum exercen
tes. De quibus sit conclusio.</P>
<P>  Vltima cōclusio. Si pontifex cuius auto-
ritate fit cōpositio vel eius vicarius sit omni
no vol&#x0169;tarius in illa compositione facie&#x0303;da:
trāsfertur omnino domini&#x0169; illor&#x0169; bonor&#x0169;
in ipsum vir&#x0169; ecclesiastic&#x0169; qui se cōponit.
Probatur cōclusio. Quia pontifex procedit
t&#x0169;c sicut verus dñs cui debentur fructus be-
neficior&#x0169; malè percepti, ergo potest trans-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0264.jpg/>
@@1@<SE264>Quæst. LXII. De Jure. Artic. V. 247
<duolan 2><-P>ferre illor&#x0169; domini&#x0169; in ipsos debitores si vo
l&#x0169;tariè id faciat. Probatur antecede&#x0303;s, nā si ex
iure cōi tales fructus debebantur fabricę vel
pauperibus: tñ iam vsu & consuetudine ap
probata applicatæ sunt cameræ Pontificis,
& idcirco procedit vt dominus illius remis-
sionis. Diximus autem in cōclusione. Si vo-
luntarius sit Pontifex in illa remissione: quo
niam potest contingere quod propter igno
rantiam quā habet ex falsa relatione admit-
tat aliquam cōpositione&#x0303;, quæ quidem non
erit voluntaria, ac proinde neque valida sed
subreptitia omnino.</P>
<P>  Circa sec&#x0169;dam conclusionem in hac so-
lutione D. Tho. Notādum est primo, quod
nomine hæredis, venit intelligendus omnis
qui succedit in ius defuncti. v. g. bona hæreti
ci conde&#x0303;nati qui aliâs mortuus est restituen
da sunt fisco. &#x00B6; Notandum secundo, quod
illa cōclusio procedit in diuitijs & pecunijs:
at vero de restitutione famæ & honoris de-
functi iam diximus in art. 2. ad 1. & 2.</P>
<P>  Denique notandum, quod qui debet ali
quid defuncto non potest illud expendere
in pios vsus vel in eleem osynas & sacrificia
pro anima defuncti: donec sit certus quod
defunctus non habet hæredem, nec est ali-
quis qui succedat in ius defuncti.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur nono, circa tertiam conclu-
sionem. Cuius nam expensis trāsmit-
tendum est debitum quando dominus lon
gè distat. &#x00B6; Ad quod respondetur, & sit pri-
ma conclusio. Si debitor ipse tenetur resti-
tuere ratione ininstæ acceptiōis vel ipse do
minus lōgè distat culpa ipsius debitoris vel
causa eius: tenetur tunc ipse debitor proprijs
expensis transmittere debitum. Si autem de
bitor non tenetur ratione iniustæ acceptio-
nis nec dominus longè distat culpa vel cau
sa ipsius debitoris: nō tenebitur debitor pro
prijs expensis debitum transmittere. &#x00B6; Pro-
batur prima pars cōclusionis. Quia ipse do
minus rei seruandus est indemnis ab omni
iniuria, ergo in tali casu certa est prima pars
cōclusionis. &#x00B6; Obseruand&#x0169; tamen est quod
si ipse dominus in asportanda illa re iniquè
accepta, facturus erat expensas alias, tunc de
bitor nō tenebitur proprijs expensis trāsmit
tere. Ratio est manifesta, quia sicuti dñs nō
debet reportare damn&#x0169; ex iniuria: ita neq;<-P>@@

<-P>lucr&#x0169;: aliâs non sufficeret restituere simpl&#x0169;
quod est falsum. Altera pars probatur, quo-
niam debitor in tali casu tantum tenetur re-
stituere quātum accepit, at vero si proprijs
expe&#x0303;sis trāsmitteret amplius restitueret quā
acceperat. Secundum doctrinam huius cō-
clusionis conciliabuntur varia dicta docto-
rum quæ videntur contraria & non sunt.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si res semel cōmissa
est fideli portatori vt eam traderet vero do
mino, & forte in via perijt res illa: tunc si de
bitor tenebatur tantum ratione rei acceptę
non tenetur amplius restituere: si vero tene
batur ratione acceptionis siue iustæ siue in-
iustæ: tenebitur nihilominus in casu posito
vero dño restituere. Sit exemplum prioris
partis in eo qui rem aliquam inuenit vel in
deposito accepit. Quæ pars probatur. Debi
tor non accepit rem illam in propri&#x0169; com-
modum, sed potius in commodum dñi, sed
quando transmittit illam per fidelem porta
torem fideliter agit negotium dñiveri, ergo
non tenebitur amplius restituere. Est exem
plum secundæ partis in eo qui accepit rem
mutuo vel accōmodatam vel emerat rem
aliquam transmissurus pretium illius. Tunc
probatur conclusio. Quia debitor accepit
rem in proprium cōmodum, ergo si res illa
perijt ipsi debitori perijt: quoniam qui sentit
commodum æquum est vt damn&#x0169; sentiāt.</P>
<P>  Cōfirmatur. Si talis debitor haberet rem
iam paratam vt restitueret vero dño. v. g. pe
cuniam numeratā in mensa sua, & accede-
ret fur qui illam clancul&#x0169; surriperet procul
dubio teneretur nihilominus ipse debitor
restituere, ergo eadem est ratio si pecunia
perijt in via. &#x00B6; Sed obseruandum est, quod
si cum consensu dñi res illa tradita est porta
tori aut ex imperio iudicis tunc non tenetur
ipse debitor amplius restituere: quanuis res
illa pereat. Ratio est manifesta, quia volun-
tas domini liberat illum debitore&#x0303;, & impe-
rium iudicis iustè iudicātis super id aliquid
est. De conclusione ista copiosius dicemus
artic. sequenti, & de præcedenti artic. 8.</P>
<P>  In solutione ad quartum ponit D. Tho.
duas conclusiones. Prima est. Non debet ali
quis benefacere parentibus nec alijs benefa-
ctoribus de his quæ debet alteri, aliâs de alie
no benefaceret.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0265.jpg/>
@@1@<SE265>248 Quæst. LXII. De Jure. Artic. V.
<duolan 2><P>  Secunda conclusio. In casu extremæ ne-
cessitatis debet aliquis succurrere potius pa-
tri & benefactori quam creditori restituere.
Ratio est, quia tunc posset & deberet homo
accipere aliena vt patri subueniret.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur decimo & vltimo, circa vtrā
que conclusione&#x0303; D. Tho. an saltim de
bitor ipse existens in extrema necessitate te
neatur restituere creditori æqualiter pericli
tanti: & simul quærimus de parentibus, vel
cōsanguineis ac specialibus amicis existenti
bus in extrema necessitate: an debitor tenea-
tur potius creditori succurrere extremè pe
riclitanti quam illis. &#x00B6; Arguitur primo pro
parte affirmatiua, quod ipse debitor tenea-
tur potius creditori succurrere. Præcept&#x0169; de
restitue&#x0303;do est affirmatiu&#x0169; obligans pro te&#x0303;-
pore necessitatis: sed tunc est extrema in cre
ditore, ergo pro t&#x0169;c debet illi succurrere &
restituere. &#x00B6; Arguitur sec&#x0169;do. Creditor in ta
li eue&#x0303;tu duplici iure gaudet ad illā re&#x0303;, altero
dñij altero extremæ necessitatis in qua om-
nia cōmunia sunt, ergo illi potius tradenda
est. &#x00B6; Arguitur tertio & probatur. Quod sal
tim qui per iniuriā acceperat rem alienā te-
neatur tunc dño restituere. Est argument&#x0169;.
Ille debitor per iniuriā accepit & possidet re&#x0303;
alienam: sed iniusta acceptio & possessio nō
facit possessore&#x0303; melioris conditionis nec tri
buit illi ius aliquod, ergo in extrema necessi
tate nō debet oriri damnum ipsi vero dño.</P>
<P>  Arguitur quarto. Quoniā aliâs sequere-
tur quod si ex duobus existentibus in extre-
ma necessitate alter ab altero arriperet per
vim panem vel tabulā vt euaderet morte&#x0303;:
nō teneretur iste statim restituere, quod vi-
detur maxim&#x0169; absurd&#x0169;, quia videtur bell&#x0169;
iust&#x0169; ex vtraq; parte: & ex iniuria facta effi-
ceretur melioris cōditionis faciens iniuriam
quā patiens. Sequela vero probatur. Quia si
cut nihil noceret iniusta acceptio in priori
casu quominus ipse debitor sibi succurreret:
ita nec in isto posteriori deberet nocere re-
cens iniu sta acceptio accipienti iniustè.</P>
<P>  Circa quæstione&#x0303; hanc est triplex Theo-
logor&#x0169; opinio. Prima est Scot. in. 4. d. 15. q.
2. quem sequitur Gabriel ibide&#x0303; ad. 3. casum
post secundā cōclusione&#x0303;, &#xA759; in tali casu tene
tur debitor restituere. Secunda opinio est
quorundā distinguenti&#x0169;. Si enim debitor ac<-P>@@

<-P>cepit rem alienam per iniuriam, tenetur t&#x0169;c
restituere. Huic sententiæ fauet terti&#x0169; argu-
ment&#x0169; quod fecimus. Tertia opinio est Ca
ietani in isto loco & Soti libr. 4. de Iustitia.
quæst. 7. artic. 1. ad 4. quod in neutro casu te
netur debitor restituere.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima cōclusio. Sen-
tentia Caiet. & Soti nobis vera est, cuius
ratio est euidens & à primis principijs dedu
cta: quoniā ius genti&#x0169; per quod rer&#x0169; diuisio
& appropriatio facta est nō debet derogare
iuri naturali: est aute&#x0303; iure naturæ insit&#x0169; cor-
dibus homin&#x0169;, quod in extrema necessitate
omnia sunt cōmunia, ita vt efficiātur &#xA753;pria
præoccupātis quant&#x0169; ad vsum necessarium
ad supplendā extremā necessitate&#x0303;: ergo si de
bitor est in extrema necessitate & habet re&#x0303;
in manibus non tenetur alteri restituere.</P>
<P>  Sec&#x0169;da cōclusio. In eode&#x0303; casu potest de-
bitor præferre patre&#x0303; & matre&#x0303; & fili&#x0169; & vxo
rem existentes in extrema necessitate & nō
restituere creditori æqualiter periclitanti.
Mag. Soto vbi supra, inquit hoc assert&#x0169; esse
problema. Sed nobis videtur certa cōclusio,
cui videtur fauere D. Tho. supra. q. 31. art. 3.
ad 3. vbi ait quod exist e&#x0303;tibus in extrema ne
cessitate creditori & cōsanguineis debitoris
nō potest dari vniuersalis regula cui potius
subuenien d&#x0169; sit: sed prudentis iudicio relin
quitur, vt consideratis cōditionibus iudicet
cui potius subueniend&#x0169; sit. Ex quo sic argu-
mentor, si quādo cōsideratis conditionibus
licit&#x0169; est cōsanguineos præferre in extrema
necessitate maximè, quando sunt coniuncti
in illo gradu posito in cōclusione, ergo me-
rito tunc præferendi sunt. Deinde debit&#x0169; &#xA759;
ex virtute pietatis debetur maius est & anti
quius quā illud quod ex particulari iustitia
cōmutatiua debe{t$}: sed parentibus & filijs &
cæteris debetur ex pietate vt in illo casu illis
subuenia{t$}, ergo in extrema necessitate illis
potius subuenie&#x0303;d&#x0169; est. &#x00B6; Et cōfirmatur, quo
niam pietas præstantior virtus est quam iu-
stitia cōmutatiua: ergo in casu extremę ne-
cessitatis illa potius exerce&#x0303;da est quam ista.
Antecedens colligitur ex Diuo Tho. infra
quæst. 101. art. 3. vbi ex specialissima ratione
debita quę fundatur ex parte principij cōna
turalis, colligit pietate&#x0303; esse specialem virtu-
tem. C&#x0169; igitur ratio obligatiōis debiti quod<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0266.jpg/>
@@1@<SE266>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI. 249
<duolan 2><-P>inuenitur in pietate fundetur in rationeprin
cipij connaturalis: illud erit maius vincul&#x0169;
& in extrema necessitate magis obligabit
ad exerciti&#x0169; pietatis quā iustitiæ commuta-
tiuæ. Et quide&#x0303; D. Tho. in 3. Sent. d. 34. q. 1. ar
tic. 2. ad 8. dicit expressè quod don&#x0169; pietatis
est supra iustitiam & omnes partes eius.</P>
<P>  Tertia conclusio. Problema esse potest,
Vtr&#x0169; in prædicto casu sit præferendus fra-
ter vel magnus amicus qui vitam suam pro
mea periculo obiecerat. Pro parte negatiua
faciunt argume&#x0303;ta posita in principio huius
dubij, & illam tenet Soto vbi supra. Sed pro
parte affirmatiua est argumentum. Nāfra-
ter cōiunctus est mihi in primo cōsanguini
tatis gradu, ergo ex debito pietetis in extre-
ma necessitate licit&#x0169; erit præferre fratre&#x0303; cre
ditori. De amico etiā insigni & speciali pro
batur. Quoniā ille pluris æstimatur quā fra
ter apud viros prude&#x0303;tes iuxta illud Sap. 27.
Melior est vicinus propè quā frater lōge, er
go illi potius subueniend&#x0169; est quā creditori.
Huius sententiæ fuit sapientiss. M. Victoria.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum respon-
detur ad primum negando cōsequen
tiā. Quia tunc necessitas extrema creditoris
non est necessitas exercendi præcept&#x0169; de re
stitutione: eo quod simul cōcurrit alia vrge&#x0303;
tior causa adimple&#x0303;di præcept&#x0169; pietatis vel
etiā cōcurrit ius cōseruandi vitā propriam.</P>
<P>  Ad secundum respondetur negando ma
iorem. Imo extrema necessitas debitoris fa
cit illum dominum rei debitæ quam apud
se habet si fuerit vsu consumptibilis. Si au-
tem vsu extremæ necessitatis non consumi
tur facit illum dominum ipsius vsus.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd etiam si
debitor iniquè acceperit rem debitā, tamen
extrema necessitas tribuit illi ius ad omnem
vsum necessari&#x0169; ad supplendā extremā ne-
cessitate&#x0303; propter ratione&#x0303; primę cōclusionis.</P>
<P>  Ad quartum negatur sequela. Quoniam
in articulo extremæ necessitatis efficitur res
primo occupantis, vnde qui per vim rapit
vel furatur ab eo qui est in extrema necessi
tate, tenetur illi restituere etiam cum pericu
lo propriæ vitæ: quia violauit ius primari&#x0169;
naturale quo res illa erat præoccupantis in
extrema necessitate etiā secluso iure genti&#x0169;.</P>
<P>  Sed quæret aliquis. Quid si persona val-<-P>@@

<-P>de vtilis reipublicæ periclitetur, an possit
quis rapere panem ab alio inferiori existen
ti inæquali periculo. Respōdetur negatiuè.
Quemadmodum non est licitum occidere
vnum innocentem minim&#x0169; pro salute rei-
publicæ, vt habet communis opinio Theo
logorum, non enim est medium ordinat&#x0169;
occisio vnius hominis ad salutem alterius.</P>
<P>  Sed contra. Ille tenetur dare panem per-
sonæ publicæ cuius vita est valde necessa-
ria, ergo alius potest ab illo rapere si nolue-
rit dare. Respondetur negando consequen-
tiā. Ratio est, quia ille nō tenetur ex iustitia
sed ex charitate & pietate, & idcirco nō po-
test compelli. Ver&#x0169; est tamen quod si Rex
vel ipsa respublica vel iudex præciperet in
tali casu personæ priuatæ vt succurreret per
sonæ publicæ, & persona priuata nō obedi-
ret, iam tunc posset puniri tanquam inobe-
diens, & auferri ab illo panem vel ipsum tra
dere hostibus pro salute communi. Cæte-
rum de solutione ad quintum argume&#x0303;tum
disputabitur infra quæst. 185. art. 7.</P>
<Z>ARTICVLVS VI.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm teneatur semper restitue
re ille qui accepit.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Sextum sic procedi-
tur. Videtur, quòd non
teneatur semper restitue
re ille, qui accepit. Per restitutione&#x0303;
enim reparatur æqualitas iustitiæ,
quæ consistit in hoc, quòd subtra-
hatur ei qui plus habet, & detur ei
qui minus habet. Sed cōtingit quā
doque, quòd ille qui rem aliquam
subtraxit alicui, nō habet eam, sed
deuenit ad manus alterius: ergo
non tenetur illi restituere qui acce
pit, sed alius qui rem habet.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Pręterea. Nullus tenetur cri
men suum detegere. Sed aliquādo
aliquis restitutionem facie&#x0303;do, cri-
me&#x0303; suum detegit: vt patet in furto:</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0267.jpg/>
@@1@<SE267>250 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><-P><A+1>ergo non semper tenetur ille qui
abstulit, restituere.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Eiusdem rei non
est multoties restitutio facienda.
Sed quandoque multi simul rem
aliquam surripiunt, & vnus eorum
eam integrè restituit. Ergo nō sem
per ille qui accepit, tenetur ad re-
stituendum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra. Ille qui peccauit,
tenetur satisfacere. Sed restitutio
ad satisfactionem pertinet: ergo il-
le qui abstulit, tenetur restituere.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd circa illum qui rem alienam
accepit, duo sunt consideranda: sci
licet ipsa res accepta & ipsa acce-
ptio. Ratione autem rei tenetur eā
restituere, quandiu eam apud se ha
bet: quia quod habet vltra id quod
suum est, debet ei subtrahi, & dari
ei cui deest secundùm formā com-
mutatiuæ iustitiæ. Sed ipsa acce-
ptio rei alienæ potest tripliciter se
habere. Quandoque enim est iniu-
riosa, scilicet contra voluntate&#x0303; exi-
stens eius, qui est rei dominus, vt
patet in furto, & rapina. Et tunc te
netur ad restitutionem, non solum
ratione rei, sed etiam ratione iniu-
riosæ actionis, etiam si res apud ip-
sum non remaneat. Sicut enim qui
percutit aliquem, tenetur recom-
pensare iniuriā passo, quanuis apud
ipsum nihil maneat: ita etiam qui
furatur, vel rapit, tenetur ad recom
pensationem damni illati, etiā si ni
hil inde habeat. Et vlterius pro in-
iuria illata debet puniri. Alio mo-
do aliquis accipit re&#x0303; alterius in vtili
tatem suam absque iniuria cum vo</A+1><-P>@@

<-P><A+1>luntate, scilicet eius cuius est res, si-
cut patet in mutuis. Et t&#x0169;c ille qui
accepit, tenetur ad restitutionem
eius quod accepit, non solum ratio
ne rei, sed etiam ratione acceptio-
nis, etiam si rem amiserit: tenetur
enim recompensare ei, qui gratiā
fecit: quod non fiet, si per hoc dam
n&#x0169; incurrat. Tertio modo aliquis
accipit rem alterius absq; iniuria,
non pro sua vtilitate, sicut patet in
depositis. Et ideo ille qui sic acce-
pit, in nullo tenetur ratione acce-
ptionis: quinimo accipiendo, im-
pendit obsequium. Tenetur aute&#x0303;
ratione rei: & propter hoc si ei sub-
trahatur res absque sua culpa, non
tenetur ad testitutionem: secus au-
tem esset si cum magna sua culpa
rem depositam amitteret.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
restitutio non ordinatur prineipa-
liter ad hoc, quòd ille qui plus ha-
bet, quàm debet, habere desinat:
sed ad hoc, quòd ille qui plus habet
suppleatur. Vnde in his rebus quæ
vnus potest ab alio accipere sine ei&#xA770;
detrimento, non habet locum resti
tutio: puta cùm aliquis accipit lu-
menà cādela alterius. Et ideo quan
uis ille qui abstulit, non habeat id
quod accepit, sed in alium sit trās-
latum: quia tamen alter priuatur
re sua, tenetur ei ad restitutionem,
& ille qui rem abstulit ratione iniu
riosæ actionis, & ille qui rem habet
ratione ipsius rei.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
homo, etsi nō teneatur crimen su&#x0169;
detegere hominibus, tenetur tame&#x0303;
crimen suum detegere Deo in con</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0268.jpg/>
@@1@<SE268>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI. 251
<duolan 2><-P><A+1>fessione: & ita per sacerdotem, cui
confitetur, potest restitutionem fa-
cere rei alienæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
quia restitutio principaliter ordina
tur ad remouendum damn&#x0169; eius,
à quo est aliquid iniustè ablatum:
ideo postquam ei restitutio suffi-
ciens facta est per vnum, alij non te
ne&#x0303;tur ei vlterius restituere, sed ma-
gis refusione&#x0303; facere ei qui restituit:
qui tamen potest condonare.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio prima. Qui accepit re&#x0303; alie-
nam tenetur illam restituere quan diu
illa apud se habet. &#x00B6; Sec&#x0169;da conclusio. Qui
per iniuriā accepit rem alienā, tenetur ad re
stitutione&#x0303; non sol&#x0169; ratione rei acceptæ: sed
etiā ratione iniuriosæ acceptionis etiam si
ipsa apud ill&#x0169; non remaneat. &#x00B6; Tertia cōclu
sio. Qui accepit re&#x0303; alienā in vtilitatem suā
absq; iniuria domini, tenetur nihilominus
ad restitutione&#x0303;: nō sol&#x0169; ratione rei acceptæ:
sed etiā ratione acceptionis etiā si re&#x0303; amise-
rit, v. g. in mutuo. &#x00B6; Quarta cōclusio. Qui
accepit rem alienam absque iniuria domini
nec in propriam vtilitatem sed potius in vti
litatem dantis: nō tenetur ad restitutionem
ratione acceptionis, sed solum ratione rei
acceptæ. v. g. in depositis quæ gratuitò acci
piuntur ad seruandum. &#x00B6; Hinc sequitur co-
rollarium. Depositarius non tenetur resti-
tuere depositum quòd sibi subtractum est
nisi magna sua culpa depositum amiserit.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N hoc articulo ante omnia duo tituli an
te oculos sunt habendi quoties agitur de
restitutione, videlicet res aliena accepta, &
ipsa acceptio vel iniusta vel licita quide&#x0303;, sed
tamen in cōmodum ipsius accipientis. Et
quanuis vterq; titulus seorsum sufficiat vt te
neatur quis restituere: tamen aliquando am
bo tituli simul cōueniunt. Ratio aute&#x0303; quare
quilibet sufficiat ea est: quia dominium rei
alienæ in alter&#x0169; transferri nō potest nisi vo-
luntate domini, vel virtute legis transferen-
tis dominium: sed quando adest aliquis titu<-P>@@

<-P>lus de supra dictis, neque lex neque volun-
tas domini transfert dominium in alium, er
go ille vtroque titulo seorsum tenebitur ad
restitutionem faciendam vero domino.</P>
<P>  Notandum secundò, quòd nomine rei
alienæ, intelligimus non solum rem ipsam
sec&#x0169;dùm se, sed etiam fructus eius. Nomine
autem iniustæ acceptionis, intelligimus etiā
iniquam detentionem: etiam si à principio
fuerit licita acceptio. Dicitur autem iniqua
acceptio solum illa quæ est contra ius alte-
rius & particulare&#x0303; iustitiā, scilicet, cōmutati
uā: si aute&#x0303; sit acceptio cōtra iustitiā legalem
tātum, aut cōtra quālibet aliā virtutem: non
obligat ad restitutione&#x0303; vt supra dictum est.</P>
<P>  Notand&#x0169; est tertiò, &#xA759; qui re&#x0303; alienā acci-
pit vel possidet: potest tripliciter eā posside
re, vel bona fide, vel mala, vel dubia. De his
omnibus per singula nobis disputādum est.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primò, Vtr&#x0169; ille qui bona
fide emit re&#x0303; alienā à fure vel latrone
& postea cognoscit re&#x0303; alienā esse: teneatur
restituere vero dño, an potius licitum sit illi
cōuenire ve&#x0303;ditore&#x0303; & rescindere cōtract&#x0169; re
cuperādo su&#x0169; preti&#x0169; & reddendo re&#x0303; alienā?</P>
<P>  Arguitur primo & probatur, &#xA759; talis em-
ptor teneatur restituere vero dño: titulus suf
ficie&#x0303;s ad obligationem ad restituend&#x0169; vero
dño est ipsa res aliena: sed ipse retinet illam
apud se scie&#x0303;s esse alienā: ergo tenebitur. Cō-
firmatur ex dictis artic. præced. vbi D. Tho.
ait, &#xA759; vero domino est facienda restitutio.</P>
<P>  Arguitur sec&#x0169;dò. Emptor ille nō potest
vendere re&#x0303; illā alteri, quoniā res aliena est,
ergo neq; reddere latroni postulato pretio.
Probatur cōseque&#x0303;tia. Quia verus dñs tant&#x0169;
detrimenti patitur si tradatur res illa latroni
ac si ve&#x0303;deretur, imo videtur quod magis de
trime&#x0303;ti patiatur si traditur latroni, ergo non
potest illā tradere. Cōfirmatur. Quia cum
ille emptor reddit rem illam latroni, vide-
tur esse manifestus cooperator cum iniqua
acceptione latronis & c&#x0169; dete&#x0303;tione iniqua:
ergo tenebitur restituere vero domino.</P>
<P>  Arguitur tertio. Si latro qui vendidit ab-
esset lōge vel moreretur, teneretur emptor
vero domino reddere illā rem etiam cum
iactura dati pretij, ergo etiam viuente latro
ne & præsente tenebitur rem illam resti-
tuere vero domino. Probatur cōsequentia.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0269.jpg/>
@@1@<SE269>252 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><-P>Quia vita & præsentia latronis non tollit
ius à vero domino.</P>
<P>  Arguitur quartò. Iudex in foro exteriori
per sententiam iustam neq; fundatus in fal-
sa præsumptione sed omnino cognita veri-
tate cogeret emptorem vt statim restitueret
vero domino, imo etiā si iam emptor resci-
disset contractum cum latrone & latro non
dum restituisset neque compareret, cogere
tur emptor restituere: ergo in foro conscien
tiæ tenebatur ante sententiam iudicis. Pro-
batur consequentia. Quia lex ciuilis quæ
non est p&#x0153;nalis, & iusta sententia, obligant
reum ad id ipsum ad quod tenebatur ante-
quam sententia pron&#x0169;tiaretur: ergo emptor
ille iam tenebatur in conscientia. &#x00B6; De ista
quæstione est duplex sente&#x0303;tia. Prior est Ma
gistri Soto lib. 4. de iustit. q. 7. art. 2. & Ioan.
de Medina in tractatu de rebus restituendis
quæst. 10. quod restitutio facienda est vero
domino neque est licitum rescindere con-
tractum cum latrone. &#x00B6; Altera sententia est
Alexan. Alen. in. 4. par. q. 86. memb. 3. art. 5.
& Gabr. in. 4. Sent. d. 15. q. 3. dub. 5. & Sylu.
in verb. restitutio. 3. §. 3. quam etiam sequu-
tus fuit M. Victoria, videlicet, quod si talis
emptor non potest aliter recuperare preti&#x0169;
datum, tunc licitum est rescindere contra-
ctum cum latrone. Si autem potest aliter re
cuperare pretium, non est licitum rescinde
re contractum cum ipso latrone.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis notādum est,
quod emptor qui bona fide emit rem
alienā potest dupliciter se habere. Vno mo-
do ignorans esse alienam, sed emit illam in
suam vtilitatem: altero modo sciens quide&#x0303;
esse furtiuā, sed emit illam modico pretio,
vt vero domino restituat: quia intelligit
quod aliter peribit res illa vero domino.</P>
<P>  Sit igitur prima cōclusio. Emptor sec&#x0169;di
generis, tenebitur quide&#x0303; rem illā restituere
vero domino: sed licit&#x0169; erit sibi deducere
pretium quod dederat pro reilla. Probatur
vtraque pars. Prima, quia sciens re&#x0303; esse alie-
nā emit ea inte&#x0303;tione vt redderet vero domi
no, & propterea emptio fuit licita. Altera
pars probatur. Quia nemo tenetur procura
re vtilitatem alterius c&#x0169; proprio detrime&#x0303;to,
nisi forte sit obligatus ex officio vt tutor vel
custos: sed emptor ille procurauit rem alte-<-P>@@

<-P>rius dum illā emit à latrone, ergo potest sibi
deducere modic&#x0169; illud pretium quod de-
derat. &#x00B6; Confirmatur ex cap. rapinam. 14.
quæst. 5. vbi eiusmodi emptio laudatur: sed
exactione bona nō debet aliquis reportare
damn&#x0169;, ergo poterit deducere illud preti&#x0169;.
Item in foro exteriori daretur actio empto
ri contra ver&#x0169; dominum, si dominus nollet
soluere illud pretium, ergo etiam in foro
conscientiæ licitum erat emptori deducere
pretium. Antecedens probatur ex cap. citat.
& est sententia Hostiensis titul. de p&#x0153;niten
tia. quem sequitur plurima Iurisperitorum
turba: & quanuis Baldus & Paul. de Castro
in. l. 1. ff. de negotijs gestis. negent compete-
re huic emptori actionem nisi dominus ra-
tam habuerit emptionem: sunt tamen intel-
ligendi in foro exteriore quādo emptor nō
potest probare bon&#x0169; animum que&#x0303; habuit
emendo rem illam. Hæc conclusio sic in-
tellecta & explicata est communis senten-
tia Theologorum & Summistarum.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si emptor bona fide
etiam ex ignorantia rescindat contractum
cum latrone putans se licitè id facere, nō te-
nebitur postea ad vllam restitutionem fa-
ciendam vero domino. Probatur, quia ille
non tenetur ratione acceptionisiniquę: quia
bona fide emerat: neque ratione rei acce-
ptæ, quia iam non habet illam quam bona
fide transtulit in venditorem, recuperato
suo pretio, neque enim tenebatur scire subti
litates iuris: ergo nulla ratione tenetur.</P>
<P>  Tertia conclusio. Probabilis est senten-
tia quæ negat esse licitum rescindere cōtra-
ctum cum latrone, sed potius asserit resti-
tuendam rem vero domino, etiam cum ia-
ctura dati pretij, loquimur de emptore pri-
mi generis. Hæc conclusio probatur argu-
mentis factis initio quæstionis. Quam sente&#x0303;
tiam etiam tenet Couar. initio tertiæ partis
relect. regul. peccat. & Caiet. hic videtur ean
dem tenere. Ait enim absque vlla limitatio-
ne, quod qui rem alienam ignorans emit
non potest eam retinere quam primum no
uerit esse alienam, sed tenetur vero domino
restituere.</P>
<P>  Quarta conclusio. Verosimilem etiam
sententiam iudico, quæ asserit licitum esse
in prædicto casu, aut saltem non esse contra<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0270.jpg/>
@@1@<SE270>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI. 253
<duolan 2><-P>iustitiam: quòd emptor rescindat contra-
ctum cum latrone, etiam si sciat latronem
rem illam n&#x0169;quam esse restituturum. Hæc
sententia videtur Nauar. in manua. cap. 17.
num. 29. vbi ait, quod quando aliquid acci-
pitur à latrone: potest eidem restitui, etiā si
cessantibus incōuenie&#x0303;tibus, melius est red-
dere vero domino. Idem dicit Syluest. resti
tutio. 4. §. 1. Hæc sententia videtur esse D.
Tho. infra. q. 66. art. 3. ad tertium, vbi ait. Id
quòd est per rapinam ablatum, est rapien-
tis non simpliciter sed quantum ad deten-
tionem. Ex quo sic arguitur. Latro habet ius
ad rem furtiuam conseruandam vero domi
no: ergo emptor potest illi reddere. Confir
matur ex. l. in literis. de restitutione spolia-
torum. vbi prædo spoliatus, secundùm iuris
rigorem est restituendus. Præterea proba-
tur conclusio. Contractus ille fuit iniquus,
ergo potest rescindi. Confirmatur. Nam re
scindere talem contractum nihil aliud est
quàm reducere rem furtiuam in e&#x0169; statum
in quo antea erat sine culpa emptoris, ergo
non facit iniuriam vero domino. Probatur
consequentia. Quia nemo tenetur ex iusti-
tia res alienas in meliorem statum reduce-
re, quam inuenerat: maxime cum proprio
detrimento.</P>
<P>  Sit quinta conclusio ex nostra sententia.
Peccatum est saltim contra charitatem, si
emptor absque proprio detrimento potest
restituere vero domino & restituat latroni,
de quo non est certus quod restituet. Proba
tur. Quia vnusquisque tenetur prospicere
proximo & rebus eius ne pereant, maxime
si id potest facili negotio præstare.</P>
<P>  Sexta conclusio. Mihi profecto verosi-
millimum est, quod peccet cōtra iustitiā,
qui sine suo detrimento potest vero domi-
no restituere: & rescindit contract&#x0169; cum la
trone, de quo nō est certus &#xA759; restituet. Pro-
batur. Quia dum res illa venit ad manus
emptoris, iā est in meliori statu, ergo dum
iter&#x0169; tradit illam latroni, tenebitur restitue-
re vero domino. Probatur consequentia.
Quia illa noua traditio, est quasi ablatio rei
alienæ inuito domino, & est consensus cum
ipso latrone, qui iterum accipit rem alienā
inuito domino. Cæter&#x0169; vbi est detriment&#x0169;
& pericul&#x0169; emptoris: iam habet excusatio-<-P>@@

<-P>nem dum reddit rem illam latroni. Nemo
enim tenetur ex iustitia cum proprio detri-
mento cōseruare rem alienā: nisi forte aliàs
sit obligatus ex officio. Confirmatur. l. bona
fide. ff. depositi. vbi dicitur, &#xA759; depositarius
bona fide accipiens à latrone: tenetur ex iu-
stitia vero domino reddere, ergo simile est
in nostro casu. Et cōfirmatur denique, quia
sequeretur quod si quis pallium proximi de
torrente eriperet periturum: quod postea
non peccaret contra iustitiam, si iter&#x0169; proij-
ceret in torrentem. Probatur sequela, quia
eadem est ratio.</P>
<P>  Denique notandum. Quod omnia quæ
diximus de emptore bonæ fidei circa resti-
tutionem faciendam vero domino: sunt in-
telligenda proportionabiliter de deposita-
rio, qui bona fide accipit aliquid in deposi-
to à latrone.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta proposita initio respō-
detur, quatenus militāt cōtra aliquas
conclusiones. Ad prim&#x0169; respondetur, quod
ita verum est, &#xA759; ratione rei acceptæ tenetur
emptor restituere vero domino nisi rescin-
dat contract&#x0169;: & tunc etiam rescinde&#x0303;do dat
illā habenti ius ad eam, vt cōseruet vero do
mino. Quemadmod&#x0169; qui accipit rem à de
positario, restituet depositario & non tene-
tur vero domino reddere. Ad confirmatio
nem respondetur, &#xA759; iam diximus in quibus
casibus licit&#x0169; sit non reddere vero domino.</P>
<P>  Ad secundum respondetur negando cō
sequentiā, quoniam latro habet ius ad rem
illā vt restituat vero domino. Item quia re-
scindendo contract&#x0169; reducitur res ad stat&#x0169;
que&#x0303; antea habebat, &#xA759; quidem nō contingit
si alteri vendatur. Ad confirmatione&#x0303; nega-
tur antecedens. Imo nō tenetur emptor c&#x0169;
suo detrimento euitare iniquam detentione&#x0303;
rei alienæ. Concedimus autem &#xA759; coopera-
bitur cum latrone, quando sine proprio de-
trimento poterat rem vero domino redde-
re: & iterum reddit latroni de quo non est
certus &#xA759; restituet. &#x00B6; Ad tertium negatur cō
sequentia. Et ratio discriminis est. Quoniā
quando ipse latro non comparet, deficiunt
rationes factæ pro nostra sententia: & cum
ipse emptor non possit iam recuperare pre-
tium suum, qui erat finis honestans rescisio-
nem cōtractus: tenebitur ratione rei alienæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0271.jpg/>
@@1@<SE271>254 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><-P>reddere vero domino. Ad probatione&#x0303; con-
sequentiæ respondetur, quòd vita vel præ-
sentia latronis non tollit secundùm se ius
veri domini: sed facit possibilem rescisio-
nem contractus, vt emptor seruet seipsum
indemnem.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quod illa iudi
cis sente&#x0303;tia fundatur in duplici præsumptio
ne iuris, quæ in casu particulari falsa est. Al-
tera est quòd in conuentione cum latrone
præsumitur dolus, & maxime in rescisione
contractus: altera quia qui possident res alie
nas præsumuntur auidiores ad illas & timi-
diores in vitandis proprijs damnis, quàm ra
tio postulat: & ideo sententia pron&#x0169;tiaretur
ex tali iuris præsumptione in fauorem veri
domini. Respondetur secundò, nō esse om-
nino vniuersalem regulam, vt id ipsum te-
neatur homo facere in conscientia ante iu-
dicis sententiam & post illam: vbi nulla est
etiam ignorantia iuris vel facti. Est enim in-
stantia, primò quidem si sint duæ opinio-
nes probabiles contrariæ, tunc possum ego
qui rem alienā possideo, sequi opinionem
quæ est in me&#x0169; fauorem: at vero iudex qui
fert sententiam potest sequi contrariam opi
nionem, & obligabit me ad restitutionem.
Bene verum est, quod lata sente&#x0303;tia non po-
tero ego executioni resistere: quia non po-
test esse bellum iustum ex vtraque parte: at
vero si absque aliquo scandalo & repugnan
tia exteriore, possem ego adhuc retinere re&#x0303;
illam: licitum est retinere. Deinde est altera
instantia. Dictum est in artic. 5. & certissi-
mum est, quod non tenetur homo cum pe
riculo vitæ restituere vero domino rem
quam à latrone acceperat: & tamen si iudex
ferret sententiam, vt reddat tunc rem vero
domino: etiā si retinens illam, obijciat quod
sibi im minet periculum à latrone, responde
bit nanque iudex (que lo oye y que le hara ju-
sticia suo tempore) sed quod interim reddat
alienum proprio domino. Ecce casus vbi
per iustam sententiam iudicis vbi nulla est
ignorantia, cōpellitur aliquis reddere quod
non tenebatur in conscientia. Ratio huius
est, quia iudex ex officio tenetur reddere
vnicuique quod suum est: non autem per-
tinet ad eum considerare detrimenta quæ
per accidens cōsequuntur debitoribus: ipsi<-P>@@

<-P>autem debitores poterunt in cōscientia pro
prium detrimentum attendere.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò. An ille qui emit
rem furtiuam bona fide. v. g. Petrus
& in eadem bona fide perseuerans vendit
illam Francisco: teneatur postea comperta
veritate, restituere pretium vero domino,
quando non potest res ipsa restitui?</P>
<P>  Arguitur primo pro parte negatiua, quo
niam in casu præcedentis dubij, potest Pe-
trus post rescissum contractum cum latro-
ne, retinere sibi pretium, ergo multo magis
in præsenti casu. Probatur consequentia.
Quia in casu priori, sciens rem alienam es-
se, rescindit contractum cum latrone: at in
casu nostri dubij, nesciens adhuc esse furti-
uam: vendit alteri, ergo &c.</P>
<P>  Secundò arguitur. In præsenti casu, Pe-
trus non tenetur restituere ratione iniustæ
acceptionis, quia bona fide emerat: neq; ra-
tione rei acceptæ, quia iam bona fide vendi
dit, ergo nullo modo tenetur.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Si Petrus rem illam do-
nasset vel in suum vsum consumpsisset vel
amisisset, non tenetur ad restitutione&#x0303;, quia
non est factus ditior ex illa re, ergo neque
in casu posito, vbi etiam non est factus locu
pletior: quia tanti vendidit quanti emit.</P>
<P>  Sed pro altera parte, facit primò. Quod
vnus titulus faciendi restitutionem, est res
aliena detenta vel fructus illius, ergo cum
Petrus receperit pretium ex venditione rei
alienæ: tenebitur illud restituere, quoniam
est quasi fructus ipsius rei. Confirmatur.
Quoniam in illa venditione quam Petrus
fecit, non transfert dominium rei alienæ in
Paulum, ergo neque ipse acquirit domi-
nium pretij, & per consequens tenetur illud
restituere.</P>
<P>  Secundò arguitur. Qui rem quam acce-
perat à latrone dono, posteà si vendat, tene-
tur cognita veritate restituere pretium vero
domino in quo factus est ditior: sed simili-
ter Petrus efficitur locupletior, ergo tene-
tur preti&#x0169; illud restituere. Probatur minor.
Quia iam re vera amiserat ipse pretium
quod dederat latroni, ergo ex re aliena fit
locupletior quàm debebat esse reparando
damnum suum de realiena.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Paulus in casu posito te-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0272.jpg/>
@@1@<SE272>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI. 255
<duolan 2><-P>netur re&#x0303; illā cognita veritate reddere vero
domino, ergo etiam Petrus qui fuit vendi-
tor tenetur seruare Paulum indemnem, er-
go tenebitur ad restitutione&#x0303; pretij ipsi Pau-
lo, quod si non fuerit possibile: vero domi-
no tenebitur restituere tale pretium.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Petrus in casu posito tenetur fa-
cere quantum in se est, vt Paulus qui bona
fide emit rem alienam nullum patiatur de-
trimentum: ita sanè quòd si verus dominus
rei inuenerit illam apud Paulum, vel sit pro
babile quòd inueniet: tenebitur Petrus red-
dere pretium Paulo, vel esse paratus vt red-
dat si opus fuerit. Hanc conclusionem pro-
bant argumenta pro parte affirmatiua.</P>
<P>  Sed tota difficultas est, quando Paulo
nullum im minet periculum & Petrus reti-
net pretium rei alienæ quam ve&#x0303;didit olim:
an teneatur illud preti&#x0169; vero domino red-
dere, vel an teneatur rescindere contractum
cum ipso Paulo, vt rem ipsam restituat ve-
ro domino? De qua re est communis sen-
tentia, quod Petrus tenetur ad restitue&#x0303;dum
vero domino in tantum, in quantum factus
est locupletior quam antea erat: quando bo
na fide accepit rem à latrone, ita sanè quod
si tāti vendidit quanti emit, ad nullam tene-
tur restitutionem: si autem pluris vendidit
tenebitur ad restitutionem totius pretij in
quo factus est locupletior. Hancsententiam
tenet Caietan. hic & Syluest. verbo restitu-
tio. 3. & Maior in. 4. distin. 13. quæst. 16. &
Medina quæst. 10. de rebus restituendis. So
to vbi supra art. 2. & Couarruuias vbi supra.
Id etiam tenuit Victoria. Et ratio est, quia in
prædicto casu neque tenetur ratione acce-
ptionis, quia bona fide accepit, neque ratio-
ne rei, quia iam bona fide transtulit à se ta-
lem rem: neque manet cum aliquo fructu
ipsius, quod si manet cum fructu obligabi-
tur ad restituendum illum, ergo ex omni
parte manet hæc sententia iustificata.</P>
<P>  Secunda conclusio. Hæc sententia pro-
pter autoritatem asserentium probabilis est
plurimis, quæ & apparenter probatur argu-
mentis factis pro parte negatiua, eo vel ma-
xime quod fauet possessori bonæ fidei.</P>
<P>  Tertia conclusio. Mihi multo probabi-
lior sententia est, imo opposita non videtur<-P>@@

<-P>mihi probabilis, si ratio bene examinetur,
videlicet, quòd in prædicto casu Petrus te-
netur restituere totum pretium iustum ve-
ro domino rei, si non potest rem ipsam re-
stituere. Hanc sententiā docuit in hac scho-
la Salmātina Magister Peña: & probatur. Si
Petrus retineret apud se re&#x0303; illā, neq; cōpare
ret latro cum quo posset rescindere contra-
ctum, teneretur cognita veritate quod res
illa est aliena, reddere illam vero domino,
ergo & tenebitur restituere pretium si rem
illam iam vendiderat. Probatur consequen
tia. Quia res illa & eius pretium quasi idem
censentur quantum ad humanas commuta
tiones. Secundò probatur. Nam si Petrus te
netur ad excessum pretij si pluris vendidit
quàm emerat, eo quòd in illo factus est lo-
cupletior: etiam tenebitur ad restituendum
pretium iustum. Probatur consequentia.
Quia in toto illo factus est locupletior quā
do vendidit rem bona fide. Probatur. Quia
quando vendidit rem illam, vendidit alie-
num, ergo pretium quod accipit pro re alie
na non debet illud habere, atque adeo si reti
net efficitur locupletior quā debet esse quā
do ve&#x0303;didit rem alienā. Confirmatur. Quia
Paulus qui bona fide emit rem alienam, ha-
bet intentionem dandi pretium vero domi
no rei, ergo reuera non transfett dominium
pretij in Petrum venditorem, ergo Petrus
nulla ratione potest retinere pretium illud,
siquidem non acquirit dominium: quem-
admodum non acquisiuit domini&#x0169; rei quā
vendidit. Denique probatur. Si res illa alie-
na vendita Petro, fructificasset in domo Pe
tri, teneretur Petrus restituere fructus vero
domino: sed pretium rei nō est minus, imo
magis videtur esse res ipsa quā fructus eius-
dem, ergo non minus tenebitur restituere
pretium rei. Et hanc cōclusionem probant
argumenta facta pro parte affirmatiua.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta facta pro parte negati-
ua respondetur. Ad primum negatur
consequentia. Est enim differentia, quoniā
in priori casu rescindens contractum cum
ipso latrone non facit aliquam iniuriam ve
ro domino, sed rescindit iniustitiam sibi
factam, & quasi defendit se à latrone de-
ducendo rem furtiuam ad eundem prorsus
statum in quo antea erat constituta. At<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0273.jpg/>
@@1@<SE273>256 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><-P>vero in secundo casu de nouo transfert rem
alienam in alterum statum, neque enim de
bet Petrus resarcire illam iniuriam quam
sibi fecit latro de fructu rei alienæ.</P>
<P>  Ad secundum autem respondetur, quòd
Petrus in casu ibi posito tenetur ad restitu-
tionem ratione rei alienæ: quoniam etiam
si non habeat illam rem apud se materiali-
ter loquendo, habet tamen fructum vel pre
tium illius, cuius dominium non potuit ac-
quirere ex tali venditione rei alienæ. Sequi-
tur ergo euidenter, quòd tenebitur pretium
illud alicui restituere, vel rescindendo con-
tractum cum Paulo & redde&#x0303;do ipsam rem
vero domino, vel saltem dando vero domi
no pretium ipsius rei, illud scilicet quod ha
buit ex eo quod talem rem vendiderit alte-
ri scilicet Paulo, cui talem rem vendiderat.</P>
<P>  Ad tertium argumentum transeat ante-
cedens, & nego consequentiam, quia si do-
nasset vel amisisset rem illam, non est factus
Petrus locupletior, at tunc factus est locu-
pletior recipiendo pretium pro re vendi-
ta, quod iam ipse Petrus amiserat datum
latroni.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò. An bonæ fidei pos-
sessor teneatur restituere fructus rei
furtiuæ? v. g. emit Petrus bona fide & possi
det oues vel vineam: an teneatur restituere
lac lanam, &c. Pro parte negatiua, sunt quæ
dam leges ciuiles quæ tribuunt ius & domi
nium horum fructuum possessori bonæ fi-
dei. v. g. lex bonæ fidei. ff. de acquirendo
rerum dominio. &. l. sequitur. §. lana. ff. de
vsucapionibus. &. l. in pecudum fructu. ff.
de vsuris. & Instituta de rerum diuisione. §.
in pecudum. vbi dicitur fructus pecudum,
continuò efficitur possessoris bonæ fidei.</P>
<P>  Secundò arguitur. Qui bona fide emit
rem alienam, nihilominus exponit se peri-
culo amittendi pretium & reddendi rem
vero domino, ergo æqu&#x0169; est vt interim re-
cipiat commodum ex re quam emit.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Si quis inuitetur ad c&#x0153;-
nam furtiuam, & bona fide c&#x0153;net, non te-
netur postea cognita veritate restituere pe-
cunias, quas erat consumpturus in sua c&#x0153;na
in domo propria: & tamen in illis factus est
ditior propter c&#x0153;nam furtiuam, ergo simi-
le est in nostro casu.</P>@@

<P>  SED in oppositum est. l. certum. C. de
rerum vendicatione. &. l. eos. §. ite&#x0303; veniunt.
&. l. sed etsi. ff. de petitione hæreditatis. &. l.
fructus. ff. de vsuris. &. l. si me & Titium. ff. si
certum petatur. quibus legibus cautum est:
vt possessor bonæ fidei teneatur fructus rei
furtiuæ restituere in quantum factus est lo
cupletior.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Possessor bonæ fidei nō tenetur
restituere fructus rei furtiuæ si nō est factus
ditior ex illis. Hæc est communis sententia
& Theologis & Iurisperitis: & probatur ex
legibus citatis in primo argumento, & etiā
ex quibusdam citatis in oppositum, & ratio
ipsam confirmat. Quia ille bonæ fidei pos-
sessor non tenetur ratione iniquæ acceptio-
nis: neque ratione rei acceptæ, siquidem fru
ctus iam sunt consumpti neque possessor in
de factus est ditior: ergo nulla ratione tene-
tur restituere.</P>
<P>  Secunda conclusio. Bonæ fidei possessor
tenetur restituere omnem fruct&#x0169; & quid-
quid apud se retinet rei furtiuæ, ex quo fa-
ctus est locupletior. Hæc probatur ex legi-
bus citatis in oppositum, & insuper ratione.
Quoniam fructus rei & res ipsa quantum
ad mores attinet & humanas commutatio-
nes, pro eodem reputantur. Sed res aliena
est restituenda, ergo & fructus rei alienæ.
Item ratio D. Tho. ad primam conclusio-
nem cōfirmat istam nostram. Quia secun-
dum formam commutatiuæ iustitiæ debet
subtrahi ab eo, qui habet vltra id quod su&#x0169;
est. Sed talis possessor habet aliquid vltra id
quod suum est: ergo debet illud restituere.
De hac conclusione videatur Couar. lib. 1.
Variar. cap. 3. num. 6. Denique communis
sententia est Theologis & Iurisperitis. Ve-
rum est tamen, quod est controuersia in cō
ciliandis legibus citatis, videlicet, in diffinie&#x0303;
do, an dominus rei possit petere à bonæ fi-
dei possessore actione rei vindicationis, an
ex officio iudicis. Hoc est an possit petere à
iudice in omni rigore, vt adiudicet sibi fru-
ctus etiam si nolit: an potius possit petere à
iudice vt liberaliter arbitretur, & secundùm
æquitatem quandam adiudicet sibi fructus
aut partem illorum.</P>
<P>  Tertia conclusio. Fructus & effectus vti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0274.jpg/>
@@1@<SE274>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI. 257
<duolan 2><-P>les rei furtiuæ, possunt vsucapi à bonæ fidei
possessore spatio triennij transacto cum bo-
na fide: etiam illi fructus quos durante trien
nio bonæ fidei ceperat, efficiuntur possesso-
ris bonæ fidei. Hęc est communis sententia
Theologis & Iurisperitis & patet ex his quę
diximus in superioribus in materia de præ-
scriptione.</P>
<P>  Quarta conclusio. Qui bona fide acci-
pit à latrone res quæ sunt materia mutui, nō
tenetur ad restitutionem fructuum, etiam si
ex illis factus sit locupletior: dummodo fur
non reddatur ex illa datione impote&#x0303;s ad re-
stituend&#x0169; vero domino. Est tamen aduer-
te&#x0303;d&#x0169;, quod illę rei dicuntur materia mutui,
quę vnicovsu cōsum&#x0169;tur, vt est pecunias pa
nis & vinum. Probatur modo cōclusio, qui
bona fide accipit aliquid huiusmodi à latro
ne non tenetur ratione acceptionis vt patet,
neque ratione rei acceptæ, quia iam cōsum
psit illam bona fide, ergo nulla ratione tene
tur. Secundo probatur, ipse verus dominus
rei non habet ius petendi à latrone ean dem
numero rem, sed similem vel eiusdem pre-
tij: sed res similis vel eiusdem pretij manet
apud latronem vnde possit restituere: ergo
accipiens ab illo nō tenebitur restituere, sed
poterit remittere verum dominum ad latro
nem. Tertio, latro poterat donare aliam pe-
cuniam vel aliud frumentum cuius erat do
minus ipsi Petro: ergo etiam ipsam furtiuā
pecuniam vel frumentum. Probatur conse-
quentia, quia non magis est obnoxia restitu
tioni pecunia furtiua apud latronem: quam
quæ erat propria, ergo cum apud latronem
maneat vnde possit soluere, poterit Petrus
ab eo accipere dono pecunias vel panem
emere vel vinum.</P>
<P>  Sed est obiectio. Ex hac ratione sequitur,
quod etiam si Petrus sciat hanc numero pe
cuniam esse furtiuam, poterit eam dono ac-
cipere à latrone vel per contractum venden
do illi vestem vel aliquid aliud: dummodo
ipse latro habeat alia bona vnde possit faci-
le restituere. Respōdetur, quod in foro exte
riore cōdemnaretur Petrus in tali casu: quia
præsumitur dolus: sed in foro conscientiæ
non tenebitur, maximè si accepit illam pe-
cuniam ex cōtractu venditionis rei. Respon
detur secundo, quod si constat Petro pecu-<-P>@@

<-P>niam illam singularem esse furtiuam & ac-
cipit eam: tenebitur ratione iniquæ acceptio
nis: at vero si non constat quando accepit,
& vsus est illa non vltra tenebitur restitue-
re, vt in quarta conclusione dictum est.</P>
<P>  Ad argumenta in opposit&#x0169; pro parte ne-
gatiua. Respondetur ad primum, quod illæ
leges probant primam cōclusionem. Ad se-
cundum nego consequentiam, quia ipse em
ptor propria voluntate emit illam: & idcir-
co verus dominus non debet pati detrimen
tum. &#x00B6; Ad tertium, aliqui dicunt, quòd inui
tatus ad c&#x0153;nam furtiuam, tenetur rest itue-
re tantum inquantum sactus est locupletior
c&#x0153;nando in conuiuio. v. g. Si domi suæ con
sumpturus erat argentum: tenebitur ad resti
tutionem argenti illius. Sed profecto mihi
magis placet, quod nō teneatur ad aliquam
restitutionem: si ille qui inuitauit non est fa
ctus impotens ad soluend&#x0169;, &#xA753;pterea quod
Petrus c&#x0153;nauit cum illo.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quarto, circa secundam con
clusione&#x0303;. An Petrus mala fide emens
vel accipie&#x0303;s aliquid à latrone teneatur sem-
per restituere vero domino, ac possit rescin
dere contractum?</P>
<P>  Ad hoc dubium breuiter respōdetur. Pe
trus in tali casu non potest rescindere con-
tractum cum latrone, si nō est certus quòd
latro restituet vero domino: sed tenebitur
Petrus cum detrimento pretij dati restitue-
re vero domino. Hæc conclusio est contra
Syluest. in verb. restitutio. 3. quæst. 7. & con
tra Nauar. in suo manual. cap. 17. nu. 84. qui
citat pro sua sententia Alex. Alens. in. 4. par-
te. Aiunt itaque isti autores quòd saltim in
foro cōscientiæ potest Petrus rescindere cō
tractum cum latrone.</P>
<P>  Sed probatur nostra conclusio, Petrus in
tali casu efficitur socius furis & furti parti-
ceps, ergo tenetur ad restitutione&#x0303; sicut ipse
fur. Item videtur expressa sente&#x0303;tia D. Tho-
mæ, ait enim in secunda conclusione, quòd
ratione iniquæ acceptionis: tenetur homo
ad restitutionem, etiam si res accepta apud
ipsum non maneat. Sed Petrus in prædicto
casu sciens & prudens rem esse furtiuam, ini
què accepit illam: ergo tenebitur ad restitu-
tionem, etiam si rescindat contractum cum
latrone ratione iniquæ acceptionis.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0275.jpg/>
@@1@<SE275>258 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><P>  Secunda conclusio. Petrus tenebitur in
isto casu ad restitutionem, nō solum ipsius
rei: sed etiam lucri cessantis & damni emer-
gentis, ipsi domino: deductis tamen expen-
sis quās dominus ipse erat facturus in colen
da re sua, vel sustentāda. Sed quæret aliquis,
an si res illa erat vsu consumptibilis: tenea-
tur Petrus ad restitutionem? Respondetur
affirmatiuè, & est eadem ratio atque ipsius
conclusionis, quoniam acceptio fnit iniqua,
& propterea omnia damna & detrimenta
quæ sequuntur ipsi domino sunt restituen-
da. Neq; videtur nobis distinguend&#x0169; cum
Ioanne de Medina tractatu de rebus restitu.
quæst. 10. vbi ait, quòd nisi fur ex illa em-
ptione & venditione factus sit impotens ad
restituendum: non tenebitur Petrus ad resti
tutionem, Et ratio eius est, quia Petrus pote-
rat pecunias furtiuas dono accipere, si fur
alias habebat vnde solueret: ergo siue re&#x0303; vsu
consumptibilem potuit accipere. Sed respō
detur negando antecedens. Imo in tali casu
est iniqua acceptio, si Petrus in particulari
cognoscit quòd istę singulares pecunię sunt
furtiuæ, & etiam si sint res vsu consumptibi-
les. Non enim debemus fauere consentienti
cum latrone: cum detrimento veri domini.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quinto. Quid teneatur du-
biæ fidei possessor facere circa rem
alienam restituendam?</P>
<P>  Respondetur & sit prima cōclusio. Qui
initio emptionis dubius, an res esset furtiua
emit eam intendens commodum veri do-
mini: non peccat, sed tenetur post ea facere
inquisitionem diligentem pro qualitate rei
& quantitate dubij. Quod si verus dominus
comparuerit tenebitur rem illi reddere, &
potest deducere pretium quod pro re illa
dedit, vt diximus in dubio. 1. conclusione. 1.</P>
<P>  Secunda conclusio. Qui dubius an res sit
furtiua emit eam in proprium commod&#x0169;:
peccat contra iustitiam, & tenetur illam re-
stituere ratione iniquæ acceptionis, & ratio-
ne rei acceptæ: sicut dictum est de emptore
malæ fidei. Est exempl&#x0169; frequens in argen-
tarijs, & bibliopolis qui facile possunt con-
iectari ex cōditione vendentium & ex alijs
circunstantijs rem esse furtiuam: & nihilo-
minus emunt in proprium commodum.
Ratio huius est: quia ille euidenter se expo-<-P>@@

<-P>nit periculo contrectandi rem alienam in-
uito domino: ergo peccat contra iustitiam.
Confirmatur ex. l. bonæ fidei. ff. de acqui-
rendo rerum dominio: vbi dicitur, quod
bonæ fidei possessor facit fructus suos, at ma
læ fidei possessor vel dubiæ nō facit fructus
suos, ergo eadem est ratio de mala fide &
dubia fide ad accipiendam rem.</P>
<P>  Sed contra. Regula communis est quod
in dubijs melior est conditio possidentis, er
go emptor dubitans poterit postea sibi reti-
nere quod emit. Respondetur primo, quod
hoc argumentum conuincit saltem, quod
non potest emere: quia dum vult emere
nondum possidet: ergo in dubio non de-
bet intrare in possessionem alieni. Respon-
detur secundo, quòd in dubijs dicitur me-
lior esse conditio possidentis: quando bona
fide accepit sibi possessionem, quando ve-
ro mala fide vel dubia, fuit iniqua acceptio:
ac proinde non erit melior conditio in du-
bio istius possidentis.</P>
<P>  Tertia conclusio. Qui à principio, bona
fide rem furtiuam occupauit: & postea du-
bitat rationabiliter an illa res sit aliena: tene-
tur diligentem inquisitionem facere, vt sciat
veritatem: quòd si nouerit esse alienam de-
bet restituere: si autem non facit inquisitio-
nem diligentem, exponit se euidenter peri-
culo retinendirem alienā inuito domino.</P>
<P>  Sit quarta cōclusio. Si facta diligenti exa
minatione, adhuc manet dubius rationabi-
liter: nihilominus poterit retinere sibi rem
illam & vti illa. Ratio est, quia in isto casu
verificatur, quod in dubio melior est con-
ditio possidentis. Intelligitur enim de du-
bio iam diligenter examinato: tunc enim
dubium illud, magis est speculatiuum,
quam practicum. Quemadmodum si quis
duxit vxorem bona fide, existimans prio-
rem maritum esse mortuum: & postea ra-
tionabiliter dubitat an sit viuus vel mor-
tuus: non potest licitè cum illo dubio ac-
cedere ad vxorem, donec faciat diligentem
inquisitionem ad cognitionem veritatis. Fa
cta vero diligenti inquisitione iam poterit
accedere ad vxorem: non obstante quod
maneat dubius: quia iam dubium illud est
speculatiuum. Ita etiam continget in illo,
qui bona fide accepit rem alienā: & postea<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0276.jpg/>
@@1@<SE276>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI. 259
<duolan 2><-P>dubitat, debet enim examinare dubium si-
cut iam diximus. Vtrùm vero c&#x0169; tali dubia
fide possit esse præscriptio, quādo bona fide
c&#x0153;pit homo possidere? De hac re variæ sen
tentiæ sunt. De quo vide Syluest. in verbo,
præscriptio. §. tertio. par. 3. vbi tenet senten-
tiā Bart. in. l. naturaliter. ff. de vsucap. quod
cōtinuatur pręscriptio c&#x0169; illa fide dubia: exa
minato tamen dubio diligenter & ego ita te
neo, quanuis sentiat oppositum Magister
Soto libr. 4. de Iustitia. quæst. 5. artic. 4. quo-
niam re vera post illam diligentem inqui-
sitione&#x0303;, iā illa potest dici bona fides, morali-
ter & practicè: quanuis habeat dubitatione&#x0303;
quandam speculatiuam.</P>
<P>  Quinta conclusio. In casu posito, licet
possit homo rescindere contract&#x0169; c&#x0169; illo à
quo emit, quia vult se ipsum indemnem ser
uare: tamen non poterit alteri vendere il-
lam rem, nisi manifestando dubium illud.
Probatur, quia vendens tenetur manifesta-
re vitium rei, ex quo emptori potest incom
modum euenire. Ista conclusio est contra
Syluestrum in verbo, restitutio. 3. quæstio.
7. vbi ait, quod absolutè potest vendere. Ve
rum est tamen quod si facta diligenti inqui
sitione, nulla reliqua est spes decidendi du-
bium illud: poterit homo absolutè vende-
re, sicut ipsemet iam bona fide possidet. Ha-
ctenus de prima & secunda conclusione.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur sexto. Et principaliter circa
tertiam conclusionem Diui Thomę,
vbi ait quòd qui accipit rem alienam in suā
vtilitatem & absque aliqua iniuria domini,
tenetur ad restitutionem ratione acceptio-
nis. Est enim grauis difficultas, vtrùm qui
accepit rem accommodatam. v. g. Equum,
teneatur restituere domino: etiam si equus
perierit absque culpa commodatarij? Ra-
tio dubitandi non est modica, quoniā in ca
pit. vnico. de commodatis habetur quod is
qui gratia sui tantum accepit rem commo-
datam: tenetur ad restitutionem, etiam de
leuissima culpa. Fortuitus autem casus nisi
interueniat culpa vel pactum vel nisi in mo
ra fuisset commodatarius, non est illi impu
tandus. Ecce quomodo non videtur vniuer
salis conclusio Diui Thomæ.</P>
<P>  Arguitur nihilominus in fauorem sen-
tentiæ Diui Thomæ. Primo. Mutuatarius<-P>@@

<-P>tenetur restituere debitum, etiam si nulla
sua culpa pereat mutuum: ergo etiam com
modatarius tenetur restituere commoda-
tum vniuersaliter. Probatur consequentia.
Nam magis videtur teneri ad restitutione&#x0303;,
is qui non accipit dominium rei: quam is
qui accepit: sed commodatarius non acqui
rit dominium commodati, mutuatarius ve
ro acquirit: ergo si iste tenetur restituere,
multo magis ille.</P>
<P>  Secundo arguitur. Si culpa requiritur in
commodatario vt teneatur restituere, vel re
quiritur mortalis vel sufficit venialis, si ve-
nialis sufficit, videtur durissimum quod pro
leuissima culpa soluat magnum pretium, si
vero mortalis fuit, sequitur quod ferè nun-
quam tenebitur commodatarius restitue-
re: raro enim accidit vt rem alienam tanta
negligentia commodatarius perdat, vt sit
mortalis culpa.</P>
<P>  Tertio arguitur. Si culpa requiritur, se-
quitur quod pro quantitate culpæ teneatur
commodatarius restituere plus minus ve
pretij, propter rem perditam. Consequens
videtur inconueniens magnum, quia esset
magna confusio metiri quantitatem cul-
pæ, ergo.</P>
<P>  De hac difficultate Magister Soto lib. 4.
de Iustitia. quæst. 7. artic. 2. dicit quatuor: Pri
mum est, quod commodatarius tenetur re-
stituere de leui culpa. Secundum est, quod
non tenetur in totum, sed pro ratione &
quantitate culpæ. Tertium est, quod non
tenetur in foro cōscientiæ nisi ex culpa mor
tali. Quartum est, quod omnia æstiman-
da sunt secundum forum exterius, & eius
sententiæ standum etiam in foro conscien-
tiæ. At vero sententia communis est, quod
commodatarius tenetur ad restitutionem:
etiam si leuissima sua culpa res commoda-
ta perijt. Hanc sententiam docet Caietanus
in hoc loco. Et Adrianus in. 4. in materia
de restitutione. fol. 48. Et Syluester in ver-
bo, commodato. §. sexto. quæst. 8. & verbo,
culpa. §. quarto. & est communis sententia
Iurisperitis.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis, notanda est di
stinctio celebris in hac materia apud
Iurisperitos, videlicet, quod res commoda-
ta tripliciter potest perire apud commoda-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0277.jpg/>
@@1@<SE277>260 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><-P>tari&#x0169;. Primo quide&#x0303; fraude vel dolo, quando
ex certa scientia & malitia res perijt. Secun-
do aliqua culpa commodatarij, Vbi aduer-
tat Theologus quòd nomine culpæ aliud in
telligunt Iurisperiti, quam Theologi. Nam
Theologi intelligunt peccatum aliquod co
ram Deo: sed Iuristæ intelligunt aliquam
priuationem diligentiæ, quæ secund&#x0169; mo-
res hominum poterat adhiberi ad conser-
uandam rem illam, iuxta materiam & con-
ditionem vniuscuiusque rei: siue illa priua-
tio sit peccatum coram Deo siue non, & hu
iusmodi culpam rursus distingu&#x0169;t in leuem
& leuissimam & latam & amplam. Tertio
potest perire res accommodata ex casu for
tuito, qui non cadit sub humana prouiden-
tia, seu diligentia circa talem rem seruandā.</P>
<P><INI2>H</INI2>IS positis, sit prima conclusio. Com
modatarius tenetur ad restitutionem
rei commodatæ: etiam si leuissima sua cul-
pa perierit, neque peccauerit coram Deo.
Hæc conclusio probatur ex citato capit. de
commodato. Item ex. l. in rebus. & ex. l. si
certo. §. commodato. ff. cōmodati. Vbi hæc
conclusio expressè habetur: & est commu-
nis sententia Theologorum & Iurisperito-
rum, & ratione probatur, nam ius naturæ
postulat, vt qui rem ab alio accipit in pro-
prium commodum: teneatur ad hoc quod
dominus rei qui gratiam fecit non patiatur
detrimentum: ergo si culpa vel inconside-
ratione commodatarij res perijt: non debet
dominus pati aliquod detrimentum. Con-
firmatur. Quoniam aliâs tolleretur de re-
publica commodandi contractus, qui val-
de necessarius est: nemo enim vellet com-
modare rem suam cum tanto periculo.</P>
<P>  Præterea arguitur specialiter contra sen-
tentiam Magistri Soto, quoniam secundum
ipsum standum est sententiæ quæ pronun-
tiatur in foro exteriori: sed in foro exteriori
condemnatur semper commodatarius de
leuissima culpa: ergo non requiritur mor-
talis culpa vt in conscientia teneatur resti-
tuere. Neq; valebit dicere quod est lex p&#x0153;-
nalis, & propterea obligat postquam pro
lata est sententia, quoniam profecto tam le-
uis culpa non est digna tanta p&#x0153;na, ac pro-
inde lex esset iniqua si p&#x0153;nalis esset. Rursus
neque valebit respondere, quod sententia<-P>@@

<-P>fundatur in falsa præsumptione: quoniam
si hoc esset ver&#x0169; nō obligaret in cōscientia.
Neque rursus lex præsumit peccatum mor
tale: nam expressè condemnat de leuissima
culpa. Dicendum ergo est, quod iura nihil
aliud statuunt in hac parte: quàm quod na-
turæ iure constitutum est.</P>
<P>  Secunda conclusio. Commodatarius nō
tenetur restituere, quando res commodata
perit casu fortuito. Hæc conclusio intelligi-
tur, nisi forte qui commodauit non expres-
sit conditionem casus fortuiti: tunc enim cō
modatarius tenebitur restituere: quoniam
alter potuit in cōtractu libero qui nullo mo
do erat in vtilitatem propriam, talem condi
tionem apponere. Conclusio itaque sic in-
tellecta asseritur ab omnibus Iurisperitis, &
ipsa iura citata illam confirmant.</P>
<P>  Sed oportet obseruare, quis nam sit ca-
sus fortuitus. Est enim qui non cadit sub hu
mana prouidentia. v. g. Si fulmine percusus
equus accōmodatus pereat: & latrones mul
ti repente aggrediantur, vbi grassari non so-
lent. Ratione vero probatur, nam domi-
nus rei accommodatæ non debet exigere
maiorem solicitudinem à commodatarijs
seruanda re, quam ipsemet posset habere:
nisi forte vellit exprimere talem conditio-
nem casus fortuiti: ergo si casu fortuito res
ipsa perijt domino perit.</P>
<P>  Sed rursus obseruandum est, quòd cum
fuerit dubium an casus fuęrit fortuitus, an
vero prouideri potuerit ab ipso commoda-
tario, & non fuerit prouisus: tunc declinan-
dum est potius in fauorem domini. Ratio
est, nam æquum est vt commodatarius qui
beneficium recipit, patiatur potius damn&#x0169;
in casu dubio, quam ipse dominus qui nul-
lam reportat vtilitatem.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando commodata
rius ex culpa etiā leuissima tenetur restitue-
re, tenebitur in tot&#x0169; & non in partem. Hanc
expressè tenent iura citata, & cōmunis sen-
tentia. Et ratio est manifesta: quoniam obli-
gatio ad restituendum non oritur ex culpa
veniali aut mortali coram Deo: sed potius
ex natura cōtractus accommodationis, qui
postulat vt cōmodatarius teneatur rem cō-
modatā domino reddere nisi perierit casu
fortuito: & quomodocunq; alias pereat im-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0278.jpg/>
@@1@<SE278>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI. 261
<duolan 2><-P>putandum erit damnum ipsi commodata-
rio. Siquidem non fuit solicitus seruare re&#x0303;-
alienam, & hoc est quod nomine culpæ in-
telligunt Iuristæ, ergo illi tenebitur in to-
tum restituere.</P>
<P>  Quarta conclusio. Mutuatarius tenetur
restituere, etiam si fortuito casu mutuatum
amiserit. Ratio est, quia mutuatarius statim
efficitur dominus mutuati, vnde si mutua-
tum perit apud dominum ipsi domino pe-
rit: & ipse tenetur restituere magis ratio-
ne acceptionis, quam commodatarius qui
non acquirit dominium commodati.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum responde-
tur. Ad primum concedo antecedens & ne
go consequentiam. Ad probationem nega-
tur maior. Nam licet pluribus titulis tenea-
tur commodatarius restituere, scilicet, ra-
tione acceptionis, & ratione acceptæ rei, ta-
men mutuatarius strictius tenetur ratione
acceptionis: eo quod suscipit rem vt verus
dominus, ad consumendum illam: & idcir-
co tenetur ad restituendum illam in omni
euentu. &#x00B6; Ad secundum argumentum iam
diximus, quod non requiritur culpa morta
lis neque venialis coram Deo: sed sufficit
non apposuisse necessariam diligentiam se-
cundum humanam prouidentiam possibi-
lem: & idcirco tenebitur ad restituendum
in totum.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quod culpa iu-
ridico modo accepta, requiritur in quātum
est signum non perijsse rem humano casu
fortuito, in quo solum excusatur commo-
datarius à restitutione quando non præces-
sit pact&#x0169;. Vnde etiam leuissima culpa suffi-
cit vt teneatur restituere.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur septimo. Circa quartam cō-
clusionem vbi agitur de acceptione
iusta quæ est in vtilitatem dantis. An depo-
sitarius teneatur restituere solum quando
sua culpa magna, depositum amiserit?</P>
<P>  Arguitur primo pro parte negatiua. Ex
cap. bona fides, de deposito. vbi dicitur bo-
na fides abesse præsumitur, si rebuis tuis sal-
uis existentibus depositas amisisti. Ex quo
sic arguitur. Sit casus quod Petrus non pote
rat simul res proprias & depositas ab incen-
dio eripere, & reliquit depositas vt proprias
liberaret: tunc condemnabitur ex citato ca-<-P>@@

<-P>pit. ergo non requiritur aliqua culpa in de-
positario vt teneatur restituere.</P>
<P>  Arguitur secundo. Ex eodem capit. vbi
habetur quod pacto vel culpa vel mora prę
cedentibus, casus etiam fortuitus imputa-
tur depositario: ergo sufficit quæuis culpa
neque requiritur magna. Confirmatur ex
capit. si tua culpa. de iniurijs & damno da-
to, vbi dicitur quod sufficit negligentia, nec
ignorantia excusat: quo minus teneatur de-
positarius restituere. Et capit. consuluisti. 2.
quæst. 4. Et capit. in lectulo. 34. quæst. 2. Et
capit. si clerico. 50. distinct. In quibus omni
bus leuissima culpa imputatur depositario.</P>
<P>  Propter hæc test imonia Adrianus in. 4.
vbi supra ait, depositarium teneri ad resti-
tuendum: etiam de leuissima culpa, acce-
pto nomine culpæ iuridicio modo. Altera
sente&#x0303;tia est Magistri Soto vbi supra, quod
depositarius qui recipit depositum in gra-
tiam eius qui deponit: non tenetur ad resti-
tutionem, nisi ex culpa mortali, & multo
maiori quam illa, quæ commodatari&#x0169; obli
gat: quia licet sit mortalis culpa quæ obli-
gat cōmodatarium: tamen putat ipse quod
vocatur leuis culpa respectu culpę, quę obli
gat depositarium.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Depositarius tenetur ad restitu-
tionem ex culpa lata & ampla, etiam si co-
ram Deo non sit nec veniale quidem pec-
catum. Verbi gratia. Si depositarius etiam
obliuione naturali, reliquit depositum in li-
mine domus: non peccauit coram Deo, &
tamen dicetur iuridice loquendo culpa la-
ta & ampla. Hæc conclusio communis est
Theologis & Iurisperitis, & est Diui Tho-
mæ in corollario quartæ conclusionis, &
colligitur ex capit. bona fides citato. Et ex. l.
prima. §. vltimo. ff. depositi. & in. l. contra-
ctus. ff. de regulis iuris. & Instit. quibus mo-
dis contrahitur obligatio. §. præterea. Hanc
etiam cōclusionem probant duo argumen-
ta facta in principio huius dubij.</P>
<P>  Secunda conclusio. Depositarius non te
netur de leui culpa. Hæc probatur ex. l. cita-
ta. ff. depositi. & est communis sententia &
ratione probatur, quoniam depositum reci-
pitur in gratiam tantum deponentis: ergo
depositarius non debet grauari nisi de cul-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0279.jpg/>
@@1@<SE279>262 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><-P>pa lata & ampla. Sec&#x0169;do probatur. Si deposi
tarius obligaretur de leui culpa, nemo vel-
let suscipere deposit&#x0169;: si autem non obliga-
retur saltem de lata & ampla culpa, nemo
vellet depositum tradere: ac proinde peri-
ret iste contractus necessarius reipublicæ.
Tertio probatur vtraque conclusio, cōmo-
datarius tenetur de leuissima culpa: ergo de
positarius tenebitur tantum de lata & am-
pla culpa. Probatur consequentia, nam de-
positum differt à commodato per extrem&#x0169;
quatenus commodatum est tantum in gra-
tiam commodatarij: depositum vero non
est in gratiā depositarij, sed tantum depone&#x0303;
tis: ergo commodatarius & depositarius de
bent obligari differenter ex culpis extremis.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quotiescunque depo
sitarius habuit culpam latam tenebitur resti
tuere in toto. Hæc est communis sententia,
& ratio est: quia tunc sua culpa totum dam-
num emergit alteri. Sed obseruandum est,
quod in casu dubio an culpa fuerit lata nee
ne, declinādum est in fauorem depositarij:
quia depositum fit in fauorem tantum eius
qui deposuit. & idcirco æquum est, vt ipse
potius patiatur incommodum quam depo-
sitarius, vbi res dubia fuerit. &#x00B6; Ad argumen-
ta in opposit&#x0169; respōdetur. Ad prim&#x0169;, quod
sententia illius capituli bona fides, fundatur
in præsumptione: & idcirco in foro exterio-
re cōdemnabitur depositarius: nihilominus
si re vera ille non fuit negligens non tenebi-
tur in conscientia restituere: quia non obli-
gabatur seruare rem alienā cum detrimen-
to rei familiaris.</P>
<P>  Ad secundum argumentum & cōfirma
tionem respōdetur, quod iuxta varietatem
contractuum, requiritur diuersitas culpæ, vt
teneatur quis restituere rem alienā. Et hoc
est quod probant iura ibi citata, non autem
&#xA759; quæuis culpa semper sufficiat, vt deposita
rius teneatur restituere depositum.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur octauo. Circa tertiā & quar
tam conclusionem, quid sentiendum
sit, quando rei acceptio iusta est in commo-
dum vtriusque partis, dantis, scilicet, & acci-
pientis. v. g. locantis & recipientis seu cōdu-
centis: & quando depositarius pretium reci
pit pro seruanda re in deposito. Quærimus
ergo, an etiam t&#x0169;c ipse recipiens teneatur re<-P>@@

<-P>stituere rem, quæ sine culpa sua apud ipsum
perijt. Ad hoc dubium Mag. Soto vbi supra
dicit duo. Primum est, quod depositarius
qui pretio se obligat ad custodiend&#x0169; deposi
tum: tenetur ad restituendum illud, etiam si
sine culpa sua perierit, ratio eius est, quoniā
qui assecurat merces tenebitur restituere,
etiam si casu fortuito pereant, ergo etiam de
positarius cui datur pretium vt custodiat de
positum, est enim quasi contractus quidam
assecurationis. Alterum est quod de con du
ctore perinde dicendum est, sicut de cōmo
datario dixerat, scilicet, quod tenetur condu
ctor de leui culpa in partem, de graui in to-
tum restituere. Et sicut ipse dixerat, cōmo-
datarius nō tenetur in conscientia nisi de cul
pa mortali: multo magis id debet dicere de
conductore, quoniam iste non tantum in
proprium commodum recipit, sed etiam
in commodum locantis.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit pri
ma conclusio. Conductor tenetur ad re
stitutionem rei perditæ ex leui culpa. Hæc
est cōmunis sententia Theologis & Iurispe
ritis, qui agunt de hac re in lege cōtractus. ff.
de regulis iuris. & in titul. de locato & con-
ducto. Et ratio huius est quoniā conductor
habet se medio modo inter depositarium
& commodatarium. Cōmodatarius enim
accipit rem tantum in proprium commo-
dum: depositarius vero recipit rem solum
in commodum deponentis: conductor au-
tem partim in proprium commodum, par-
tim in cōmodum domini accipit rem con-
ductam, ergo æquum est vt in obligatione
ad restituend&#x0169;, medio modo se habeat con
ductor. Ergo non tenebitur de leuissima cul
pa sicut cōmodatarius, neque tantum de la
ta & ampla culpa, sicut depositarius: sed de
leui quæ est media inter leuissimā & latam.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Si contingat quod cō-
modatarius accipiat pretium pro custodia
rei cōmodatæ: tenetur ad restitutionem cō-
modati quod perijt sine culpa sua etiam ca-
su fortuito. Probatur quoniam recepto pre-
tio obligatur magis quā antea: sed sine pre-
tio tenebatur etiam de leuissima culpa, ergo
recepto pretio tenebitur de nulla culpa.</P>
<P>  Tertia conclusio. Conductor qui accipit
pretium pro custodia rei conductæ: tenetur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0280.jpg/>
@@1@<SE280>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI. 263
<duolan 2><-P>ad restitutionem de leuissima culpa. Proba
tur, quia non accepto pretio tenetur de leui
culpa: sed accepto pretio magis tenetur, er-
go tenebitur de leuissima culpa.</P>
<P>  Quarta conclusio. Depositarius qui pro
custodia depositi pretium accipit, tenetur
ad restitutione&#x0303; de leui culpa. Probatur, quia
sine pretio tenebatur sol&#x0169; de lata & ampla
culpa: sed accepto pretio magis tenebitur: er
go tenetur de leui culpa. &#x00B6; Vltima conclu-
sio. In huiusmodi contractibus diiudicādis,
in omni circunstantia, habenda est ratio ad
quantitatem pretij & ad laborem & pericu
lum in custodia rei, & sic ad arbitrium bo-
ni viri determinanda est maior vel minor
obligatio in foro conscientiæ: imo etiam in
foro exteriori. Et ad argume&#x0303;tum Magistri
Soto respondetur, quod depositarius non
semper recipit pretium vt assecuret: sed vt
custodiat rem depositi, & tunc iudicandus
erit depositarius secundum leges custodiæ.
Si autem fiat cum illo contractus assecura-
tionis expressus vel interpretatiuus: tenebi-
tur tunc in omni euentu, etiam in casu for-
tuito ad restitutionem depositi: sicut crebro
contingit in depositario generali, qui desi-
gnatur in omni republica.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur nono & vltimo in hoc arti-
culo. Circa solutionem ad secundum
argumentum. Vtrùm teneatur quis cum de
trimento proprio in rebus superioris ordi-
nis restituere res inferioris ordinis. Est exe&#x0303;-
plum celebre de adultera quæ habet filium
ex adulterio: vtr&#x0169; teneatur illa cum pericu-
lo vitæ vel famę reuelare fili&#x0169; adulterinum,
vt ille excludatur ab hæreditate mariti. Est
etiam exemplum in tabellione, qui fecit
falsam scripturam, & in teste qui dedit fal-
sum testimonium, vnde aliquis fuit dam-
natus ad p&#x0153;nam pecuniariam: an isti te-
neantur ad restitutionem cum detrimento
famæ vel vitæ?</P>
<P>  Pro parte affirmatiua argui{t$} primo. Obli
gatio ad restituend&#x0169; est de iurenaturæ, er-
go restitutio nō est omittenda propter dam
num temporale.</P>
<P>  Arguitur secundo. Ille cui facienda est
restitutio, potest illam petere non obstan-
te detrimento famæ vel vitæ eius qui de-
bet pecunias, ergo ipse tenebatur cum eo-<-P>@@

<-P>dem detrimento restituere. Probatur con-
sequentia, quia non potest dari bellum vel
litigium iust&#x0169; ex vtraq; parte, nulla existen-
te ignorantia.</P>
<P>  Arguitur tertio. Quanuis enim fama vel
vita hominis sint ex genere suo excellen-
tiora bona quam pecunia: tamen tanta po-
test esse quantitas pecuniæ, quod excedat
famam hominis vulgaris, ergo saltim in il-
lo casu homo ille infimæ conditionis, tene-
bitur restituere: nō obstante detrimento suę
famæ imo etiam vitæ.</P>
<P>  Arguitur quarto. Nemo potest aliena ra
pere vt seruet suam famam, ergo neque re-
tinere.</P>
<P>  Sed in oppositum est, determinatio In-
nocentij Tertij, in capit. officij. de p&#x0153;niten-
tijs & remissionibus. vbi ait, non esse dene-
gandam p&#x0153;nitentiam mulieri quæ ex adul
terio suscepit prolem, neq; vult hoc marito
reuelare propter metum.</P>
<P>  De quæstione hac Caiet. in hoc loco, &
in opusc. 17. respons. respons. 14. dub. 2. & in
Summa verb. adulterium. statuit vniuersa-
lem regulam, scilicet. Nemo tenetur resti-
tuere res inferioris ordinis cum detrimento
rerum superioris ordinis. Et hanc sententiā
in casu adulteræ iam posito, tenet Scot. in. 4.
distin. 15. quæst. 2. & Gabr. ibidem. & Ioan.
de Medina in tractatu de rebus restitu. quæ-
stione. 3. causa. 4.</P>
<P>  Altera sententia est, quod licet adultera
non teneatur restituere secundum allegat&#x0169;
capitulum: tamen tabellio & testis falsus te-
netur restituere cum illo detrimento. Sic te-
net Panormi. in cap. officij citato. & alij Iu-
risperiti ibidem, & Syluester in verbo, adul
terium. §. secundo.</P>
<P>  Tertia sententia est, quod adultera tene-
tur cum periculo famæ restituere. Hanc te-
net Maior in. 4. dist. 15. quæst. 17. & Adria.
in. 4. in materia. de restitutione. Imo adijcit,
quod etiam cum periculo vitæ tenetur reue
lare crimen marito, dummodo non timeat
quòd ipse maritus peccaturus sit occidendo
illam: licet aliundè timeat sibi periculum
vitæ imminere, v. g. à cognatis mariti vel
etiam à iudice per sententiam.</P>
<P>  Vltima sententia est Magistri Soto arti-
culo secundo citato, vbi regulam Caietani<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0281.jpg/>
@@1@<SE281>264 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI.
<duolan 2><-P>positam, asserit esse perniciosam si vniuer-
saliter accipiatur: sed inquit ille habendam
esse rationem ad quantitatem damni in tem
poralibus & ad qualitatem famæ vel vitæ
adulteræ. Vnde asserit quod aliquando te-
nebitur adultera cum certo periculo famæ.
Verbi gratia, quando ipsa non est adeo illu-
stris & filius spurius succedet in patrimo-
nium insigne: imo etiam cum periculo vi-
tæ tenebitur quando successio futura est in
regnum vel principat&#x0169; illustrissimum. Do-
ctissimus Couarruuias in relectione regulæ
peccatum, parte. 1. refert hanc opinionem
& quantum ad periculum famæ approbat
illam: quantum vero ad periculum vitæ, nō
audet approbare nec reprobare.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit vni
ca conclusio. Per se loquendo nemo te
netur restituere res inferioris ordinis, cum
detrimento rerum superioris ordinis: nisi in
casu in quo bonum publicum periclitare-
tur. Probatur conclusio. Primo, nam res in-
ferioris ordinis debent ancillari rebus supe-
rioris ordinis, neque possunt cum illis adæ-
quari: at vero si restitutio rerum inferioris
ordinis deberet fieri cum detrimento re-
rum superioris ordinis, permutaretur ordo
naturæ: ergo non est talis obligatio. Proba-
tur secundo. Ex illo Matth. 7. quæcunq; vul
tis vt faciant vobis homines, eadem vos fa-
cite illis. Sed omnis homo rationabiliter
vult, vt in tali casu non obligetur ad restitu-
tionem cum tanto detrimento: ergo nemo
debet illam restitutionem exigere vt sibi
fiat. Probatur tertio, in casu extremæ ne-
cessitatis, non tenetur debitor restituere cre
ditori, etiam patienti similem necessitatem:
sed qui periclitatur circa famam vel circa vi
tam est in extrema necessitate: ergo non te-
netur restituere cum tanto periculo. Con-
firmatur. Si quis etiam iustè damnatus ad
mortem, accipiat equum alienum pretio-
sum vt effugiat: non tenebitur ad restitutio-
nem equi pereuntis in ipsa via: cuius ra-
tio non est alia, nisi quia res inferioris or-
dinis ancillantur rebus superioris ordinis,
& in extrema necessitate non solum est lici-
tum non restituere temporalia, sed etiam
capere aliena.</P>
<P>  Denique probatur conclusio. Specialiter<-P>@@

<-P>quantum ad hoc, quod cum detrimento fa
mæ: scilicet, cum infamia non teneatur ho-
mo restituere temporalia. Quoniā Diuus
Thomas in solutione ad secundum, ait,
quod nemo tenetur reuelare crimen suum
vt restituat nisi Deo & confessori. Et confir-
matur, quia nemo tenetur libertatem suam
vendere vt restituat alienum, eo quod liber
tas pretiosior est omni auro: sed etiam fama
est pretiosior diuitijs: ergo nemo tenetur c&#x0169;
eius detrimento temporalia restituere.</P>
<P>  Et confirmatur secundo, quia nemo est
qui nō rationabiliter eligeret potius seruitu-
tem c&#x0169; bono nomine, quam libertatem c&#x0169;
infamia, ergo fama non minus æstimanda
est, quam libertas, ac proinde si non tenetur
quis cum amissione libertatis restituere: nec
tenebitur cum amissione famæ.</P>
<P>  Sed obseruandum est, quod in conclu-
sione diximus per se loquendo. Etenim ali-
quando, tam leuis potest esse infamia vt te-
neatur illam pati vt restituat rem magni pre
tij, cuius iudicium relinquitur arbitrio boni
& prudentis viri. Diximus etiam in conclu-
sione, nisi in casu in quo bonum publicum
periclitaretur: quoniam in tali casu tenetur
etiam homo pati mortem, vt subueniat rei-
publicæ, ergo multo magis restituere si hoc
expedit bono communi.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum respon-
detur. Ad primum quidem, quod præce-
ptum restituendi cum sit affirmatiuum, quā
uis obliget iure naturæ: tamen non obligat
vbiq&#x0301;ue & semper, sed pro loco & tempo-
re & circunstantijs alijs sicut cætera præ-
cepta affirmatiua: ac proinde dicimus quod
in casu proposito, non obligat cum tan-
to detrimento ipsius debitoris. Non enim
ius naturæ postulat, vt debitum in rebus
inferioris ordinis restituatur rebus superio-
ris ordinis.</P>
<P>  Ad secundum respondetur. Transeat an-
tecedens, sed nego cōsequentiam, sicut non
valet ista cōseque&#x0303;tia, accusator iustè reum
accusat: ergo ipse tenetur se prodere. Neque
inde sequitur, quod sit bellum iustum ex
vtraque parte: quoniam qui tacet delictum
suum, non contra pugnat.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quod per se lo-
quendo pecunia nunquam poterit ad æqua<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0282.jpg/>
@@1@<SE282>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VI. 265
<duolan 2><-P>re valorem rerum superioris ordinis: sem-
per enim est maius malum quod aliquis in-
currat infamiam, quam meram pauperta-
tem, at vero quoniam diuitiæ sunt instru-
menta ad acquirendum honorem & con-
seruandum illum: hinc est quod sæpe possit
contingere, vt aliquis teneatur cum aliqua
infamia & proprio dedecore, restituere res
inferioris ordinis: quatenus defectus illa-
rum rerum, causa est vero domino dedeco
ris & infamiæ vel etiam impedit eum ab ho
nore notabili, quem diuitijs poterat acquire
re & conseruare. Hinc igitur est quod sen-
tentia illa Magistri Soto in quibusdam casi-
bus verificanda sit & sequenda.</P>
<P>  Obseruandum tamen est, quod quando
defectus restitutionis inferiorum bonor&#x0169;
redundat in damnum boni communis: t&#x0169;c
tenetur homo etiam cum periculo famæ
& vitæ restituere. Et ratio est, quia bonum
commune & tranquillitas reipublicæ non
referuntur inter bona inferioris ordinis: sed
inter bona superioris ordinis, videlicet,
quatenus ipsa respublica bonis temporali-
bus vel instrumentis acquirit honorem, vel
pacem & salutem suorum ciuium.</P>
<P>  Ad vltimum argumentum responde-
tur, quòd licitum quidem est accipere bo-
na aliena vt quis effugiat mortem, & simili-
ter non restituere quod consumptum est in
extrema necessitate. Ratio est, quia huius-
modi bona sunt media per se primo ordi-
nata ad conseruationem vitæ. Cæterum nō
ita semper verum erit, quod possit aliquis
accipere res alienas, vt euitet infamiam: quo
niam ista bona non sunt media per se or-
dinata ad acquirendam famam, vnde non
est licitum quod aliquis accipiat alienum
ad acquirendam famam. Nihilominus li-
citum erit non restituere c&#x0169; periculo amit-
tendi famam: quia iam tunc ipse homo co-
operaretur sua actione ad seipsum infaman
dum, vt proximo restitueret rem aliquam
temporalem merè inferioris ordinis.</P>
<P>  Notandum tamen est, quòd dupliciter
potest quis in infamiam deuenire vt resti-
tuat alienum. Vno modo crimen suum ma
nifestando, & sic non obligatur seipsum
prodere nisi Deo & confessori, vt dicit Di-
uus Thomas. Altero modo, quia restituen-<-P>@@

<-P>do alienum venit in paupertatem, & amit-
tit honorem quem ex alienis diuitijs acqui-
sierat & conseruabat: & de huiusmodi ho-
minibus dicimus, quod tenentur restitue-
re. Et ratio est, quia bona aliena non sunt
ordinata ad honorem alterius: bene ta-
men ad vitæ sustentationem in extrema ne-
cessitate.</P>
<P>  Denique in huiusmodi casibus notan-
dum est, quomodo debeant homines se
habere in facienda eiusmodi restitutione.
Dicimus ergo primò, quòd tabellio & te-
stis falsus, qui infamauerunt alium, tenen-
tur cum periculo propriæ famæ seipsos re-
tractare. Si autem timent imminere sibi
periculum vitæ ex huiusmodi restitutio-
ne, debent seipsos vt poterint in tutum col-
locari, & si opus fuerit fugere in aliam pro-
uinciam: & inde mittere literas testimo-
niales sufficientes ad restitutionem famæ.
Quod si tabellio vel testis falsus consti-
tuerunt aliquem suo testimonio in discri-
mine amittendæ vitæ: tenentur ipsi cum
eodem periculo negare quòd affirmaue-
rant. Adultera vero de qua diximus, si ha-
bet magnum patrimonium & alia bona pa
rafrenalia, ex quibus possit restituere le-
gitimo hæredi, tenetur id facere: tenetur
etiam quantum potest adulterini filij hæ-
reditatem minuere. Potest etiam & decet,
vt suadeat adulterino filio vt ingrediatur
religionem, vbi non sit successio hæredi-
taria in bona paterna religiosorum. Quod
si adultera putauerit vtilem fore reuelatio-
nem sui criminis ipsi filio adulterino: te-
nebitur pati illam leuissimam infamiam vt
legitimi filij non defraudentur in sua hæ-
reditate. Nihilominus filius adulterinus ra-
ro tenebitur matri credere reuelanti suum
crimen. Quod si mater, tot & tam vrgen-
tes coniecturas dederit vt filius credat se
adulterinum esse: tenebitur relinquere hæ-
reditatem, nihilominus non tenebitur se
omnino priuari bonis paternalibus: sed lici-
tum erit ei seruare portione&#x0303; aliquā, ad vitæ
sustentatione&#x0303;. Et ratio huius est, t&#x0169; quia hoc
ipsum expedit ad honorem patris putatiui
& aliorum fratrum, quòd ipse non viuat c&#x0169;
magna abiectione & mendicitate: tum etiā,
quia ipsa mater tenetur iure naturæ sustenta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0283.jpg/>
@@1@<SE283>266 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VII.
<duolan 2><-P>re filium, etiam adulterinum, vnde ipse po-
terit ex bonis maternis aliquid sibi accipere
moderatum ad vitæ sustentationem. Et quā
uis leges tam ecclesiasticæ quam ciuiles vi-
deantur reddere inhabiles huiusmodi filios
spurios ad aliquam hæreditatem acquiren-
dam: tamen semper sunt intelligendæ, ita vt
non derogent iuri naturali quo parentes te-
nentur silios nutrire & sustentare. Sed quæ-
ret aliquis, an ipse adulter si credatrationa-
biliter filium esse adulterinum, teneatur re-
stituere alijs filijs legitimis vel hæredibus
mariti adulteræ, vel ipsi marito omne dam
num quod patiuntur propter filium adulte
rinum? Ad hoc respondet M. Soto lib. 4. de
iustitia & iure. q. 7. art. 2. quod non tenetur
aliquid restituere, nisi forte adulter fuerit
multum diues & potens. Sed nos tenemus
sententiam communem, quod adulter tene
bitur non minus quam adultera ipsa, resti-
tuere omnia damna quæ sequuntur ex adul
terio. Nam etiam si adultera voluerit & in-
uitauerit adulterum: tamen ipse adulter ni-
hilominus iniuriam facit marito, ergo tene-
bitur ad omnia damna quæ re vera sequun-
tur ex tali iniusta actione, neque retulerit
quicquam, quod ipse adulter sit valde diues
aut mediocriter: semper enim tenebitur re-
stituere inquantum poterit. Cæterum de
doctrina D. Tho. ad tertium argumentum
dicemus articulo sequenti.</P>
<Z>ARTICVLVS VII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm illi, qui non acceperunt,
teneantur restituere.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Septimum sic procedi<marginalia>4. dist. 15.|q. 1. art. 5.|quæst. 3.</marginalia>
tur. Videtur, quòd illi qui
non acceperunt, non te-
neantur restituere. Restitutio enim
quædam p&#x0153;na est accipientis. Sed
nullus debet puniri, nisi qui pecca-
uit. Ergo nullus debet restituere,
nisi qui accepit.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Iustitia non obli-
gat aliquem ad hoc, quòd rem alte</A+1><-P>@@

<-P><A+1>rius augeat. Sed si ad restitutionem
teneretur, non solum ille, qui acce-
pit, sed etiam illi, qui qualitercun-
que cooperātur, augeretur ex hoc
res illius, cui est aliquid subtract&#x0169;:
tum quia sibi multoties restitutio
fieret: tum etiam quia quandoque
aliqui operam dant ad hoc, quòd
aliqua res alicui auferatur, quæ ta-
men non ei aufertur. Ergo non te-
nentur alij ad restitutionem.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Nullus tenetur se
periculo exponere ad hoc, quòd re&#x0303;
alterius saluet. Sed aliquando ma-
nifestando latronem, vel ei resisten
do, aliquis periculo mortis se expo-
neret. Non ergo tenetur aliquis ad
restitutionem propter hoc quòd
non manifestat latronem, vel ei nō
resistit.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, quod dicitur Ro
man. 1. Digni sunt morte, non so-
lum qui faciunt, sed etiam qui con
sentiunt facientibus. Ergo pari ra-
tione etiam consentientes debent
restituere.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut dictum <marginalia rendition="dagger">Art. præc.</marginalia> est, ad restitu-
tionem tenetur aliquis, non solum
ratione rei alienæ quam accepit,
sed etiam ratione iniuriosæ acce-
ptionis. Et ideo quicunq; est causa
iniustę acceptionis, tenetur ad resti
tutionem. Quod quidem cōtingit
dupliciter, directè, scilicet & indi-
rectè. Directè quidem, quādo indu
cit aliquis alium ad accipiend&#x0169;. Et
hoc quidem tripliciter. Primo qui-
dem modo, mouendo ad ipsam ac-
ceptionem: quod quidem fit præ-
cipie&#x0303;do, consulendo, cōsentiendo</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0284.jpg/>
@@1@<SE284>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VII. 267
<duolan 2><-P><A+1>expressè, & laudādo aliquem quasi
strenuum de hoc, quòd aliena acce
pit. Alio modo ex parte ipsius acci
pientis, quia, scilicet eum receptat,
vel qualitercunque ei auxili&#x0169; fert.
Tertio modo, ex parte rei acceptæ:
quia scilicet, particeps est furti vel
rapinæ, quasi socius maleficij. Indi-
rectè verò, quando aliquis non im-
pedit, cùm possit, & debeat impe-
dire. Vel quia subtrahit præcept&#x0169;,
siue consilium impediens furtum,
vel rapinam: vel quia subtrahit su&#x0169;
auxilium, quo posset obsistere, vel
quia occultat post factum: quæ his
versibus comprehenduntur.</A+1></P>
<P>  Iußio, consilium, consensus, palpo, recursus,
Participans, mutus, nō obstās, nō manifestans.</P>
<P>  <A+1>Sciendum tamen, quòd quinque
præmissorum semper obligant ad
restitutionem. Primò, iussio, quia
scilicet ille qui iubet, est principali-
ter moue&#x0303;s, vnde ipse principaliter
tenetur ad restituendum, secundò,
consensus, in eo scilicet sine quo ra
pina fieri nō potest: tertiò, recursus,
quando scilicet aliquis est recepta-
tor latronum, & eis patrocini&#x0169; præ
stat: quartò, participatio, quādo, sci
licet aliquis participat in crimine la
trocinij, & in præda: quintò, tene-
tur ille qui non obstat, cùm obstare
teneatur. Sicut principes qui tene&#x0303;-
tur custodire iustitiā in terra, si per
eorum defect&#x0169; latrones increscāt,
ad restitutionem tene&#x0303;tur: quia red-
ditus quos habent, sunt quasi sti-
pendia ad hoc instituta, vt iustitiā
conseruent in terra. In alijs autem
casibus enumeratis nō semper obli
gatur aliquis ad restituendum. Nō</A+1><-P>@@

<-P><A+1>enim semper consilium, vel adula-
tio, vel aliquid huiusmodi, est effi-
cax causa rapinæ. Vnde t&#x0169;c solum
tenetur cōsiliator, aut palpo, id est
adulator, ad restitutionem, quādo
probabiliter æstimari potest, quòd
ex huiusmodi causis fuerit iniusta
acceptio subsecuta.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
non solum peccat ille qui peccat&#x0169;
exequitur, sed etiam qui quocun-
que modo peccati est causa, siue cō
siliando, siue præcipie&#x0303;do, siue quo-
uis alio modo.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
principaliter tenetur restituere il-
le, qui est principalis in facto. Prin-
cipaliter quidem præcipiens, secun
dariò verò exequens: & consequen
ter alij per ordinem. Vno tamen re
stituente illi qui passus est damn&#x0169;,
alius eidem restituere nō tenetur:
sed illi qui sunt principales in fa-
cto, & ad quos res peruenit, tenen
tur alijs restituere, qui restituerunt.
Quando autem aliquis pręcipit in-
iustam acceptionem, quæ non sub-
sequitur, non est restitutio facie&#x0303;da,
cùm restitutio principaliter ordine
tur ad reintegrādam rem eius, qui
iniustè est damnificatus.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
non semper ille qui non manifestat
latronem, tenetur ad restitutione&#x0303;,
aut qui non obstat, vel qui non re-
prehendit: sed solum quando in-
cumbit alicui ex officio, sicut prin-
cipibus terræ, quibus ex hoc non
multum imminet periculum. Pro-
pter hoc enim potestate publica po
tiuntur, vt sint iustitiæ custodes.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0285.jpg/>
@@1@<SE285>268 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VII.
<duolan 2><Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio principalis & vniuersa
lis. Quicunque est causa iniustæ acce-
ptionis, siue directè siue indirectè, tenetur
ad restitutionem. Ratio est, quia ad restitu-
tionem tenetur aliquis non solum ratione
rei acceptæ, sed etiam ratione iniustæ acce-
ptionis (vt art. 6. dictum est.) Sed omnis qui
est causa directè vel indirectè iniustæ actio
nis, est causa iniuriosæ actionis, ergo tenebi-
tur. &#x00B6; Secunda conclusio. Omnes isti videli
cet, præcipiens, consulens, consentiens, lau-
dans, receptator vel auxiliator, participans,
sunt causa directè iniustę acceptionis. &#x00B6; Ter
tia conclusio. Isti vero, scilicet, non obstans
qui tenetur obstare, non loquens qui tene-
tur manifestare: sunt causa indirectè iniustæ
acceptionis. &#x00B6; Quarta conclusio. Ex omni-
bus numeratis, quinque semper tenentur re
stituere, videlicet præcipiens, consentiens in
aliquo sine quo iniusta acceptio fieri non
poterat, receptator latronis, participans in
crimine & præda, qui nō obstat cum tenea
tur obstare: qualis est princeps & prætor ci-
uitatis. &#x00B6; Quinta conclusio. In alijs casibus
numeratis, non semper tenetur homo resti-
tuere. v. g. consiliator & laudans, non sem-
per tenebuntur restituere: nisi quando pro-
babiliter iudicari poterit, quod ex huiusmo
di consilio & laude iniusta acceptio fuerit
subsequuta.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca istas conclusiones aduertendum
est, quòd Syluest. in verb. restitutio. 3.
§. 6. & Adrian. in. 4. Palud. in. 4. dist. 15. q. 2.
aiunt, &#xA759; si quis concurrat ad iniquam acce-
ptionem quæ aliàs etiā sine illius concursu
sequeretur: non est dicendus causa acceptio
nis neq; tenebitur ad restitutione&#x0303;, nisi tant&#x0169;
partis quam ipse accepit. Nihilominus hanc
sententia fallam existimamus: nā ex illa se-
queretur, &#xA759; si duo homines percuterent Pe
Petr&#x0169;, vterq; lethaliter: &#xA759; neuter esset causa
occisionis, nec teneretur restituere. Proba-
tur sequela. Nam sine concursu vtriuslibet,
Petrus moreretur accepto vulnere ab alte-
ro. Ite&#x0303; sequeretur, quòd in vastatione ciuita
tis per bell&#x0169; manifestè iniqu&#x0169;, nemo milit&#x0169;
teneretur restituere: nisi tant&#x0169; damnum sin-
gulare quod ipse fecerit. Probatur sequela.<-P>@@

<-P>Quia sine quolibet milite singulari vastare
tur ciuitas. Similiter sequeretur ex ista sente&#x0303;
tia, &#xA759; quando multi simul deuastant vineā
nullus teneretur restituere, nisi damnum
quod ipse fecerat. Nos igitur regulā vniuer-
salem statuimus, quod ille dicitur causa in-
iustæ acceptionis, vel iniuriosæ actionis: ad
cuius actionem sequitur ipsa iniusta acce-
ptio, siue aliàs sequeretur siue non.</P>
<P>  Vbi notand&#x0169; est, &#xA759; quoniam hic de mo-
ralibus actionibus est sermo: etiam sequela
effectus moraliter & nō physicè accipie&#x0303;da
est. Ex quo sequitur, &#xA759; sicut potest cōtinge-
re quod aliquis sit causa simpliciter moralis
& nullo modo physica. v. g. cōsulens furt&#x0169;:
ita potest contingere quod aliquis sit causa
moralis simpliciter & causa physica secun-
dùm quid: videlicet concausa tant&#x0169;. v. g. Pe
trus consentiens c&#x0169; Paulo in furto talenti au
rei, cōcurrit c&#x0169; illo ad frangendas fores quas
solus Paulus non poterat confringere. Item
concurrit c&#x0169; illo ad portand&#x0169; pondus auri,
quod solus Paulus nō poterat portare: tunc
trus est causa simpliciter moralis: & tamen
physicè loquendo nō est simpliciter causa,
sed cōcausa. Ratio huius est, quia causa mo-
ralis est simpliciter voluntaria & libera: c&#x0169;
igitur totus ille effectus sit voluntarius Pe-
tro, directè vel indirectè: ita etiam vt ille ef-
fectus quem Paulus facit, imputetur Petro
tanquam obiectum suæ voluntatis: & simili
ter Paulo imputetur effectus quem facit Pe
trus: tenebitur vterq; ad restitutione&#x0303; in inte-
grum, si alter non restituerit, ratione iniquæ
acceptionis. Cæterum physicè loquendo,
neuter est causa simpliciter, sed partialiter.
Quoniā igitur obligatio ad restitutione&#x0303; ori
tur ex actione iniqua, inquantum est mora-
lis non inquant&#x0169; est physica: hinc est, quòd
etiam si plurimi cōcurrant ad damn&#x0169; quod
nullus solus potuisset facere: tamen singuli
tenentur totum restituere, quia singulis to-
tum est voluntarium directè vel indirectè.
Est igitur mens D. Tho. docere, quòd om-
nes numerati in quarta conclusione semper
tenentur restituere totum: quia semper sunt
causa totius damni.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur circa conclusionem, an reci
piens latronem ad hospici&#x0169; teneatur
restituere? Arguitur primo pro parte nega-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0286.jpg/>
@@1@<SE286>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VII. 269
<duolan 2><-P>tiua. Recipiens latronem ad hospitium, nō
est causa moralis furti, ergo non tenetur re-
stituere. Probo antecedens. Nam si aliquo
modo esset causa moralis furti, esset indire-
ctè: sed hoc est falsum, quia recipie&#x0303;s latrone&#x0303;
ad hospitium non tenetur non recipere, ma
xime si paratus est omnestranseuntes reci-
pere quasi ex officio stabularij: ergo iste ta-
lis non tenetur restituere.</P>
<P>  Arguitur secundò. Si postquā latro acce
pit prædam absque meo auxilio & cōsilio,
sed prorsus meignorāte, & postea det mihi
partem prædę: ego nō sum causa moralis to
tius damni, ergo nō tenebor restituere tot&#x0169;.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Si Petrus videns furem
accipientem alien&#x0169; taceat, non tenetur resti
tuere: & tamen poterat obstare, imo teneba
tur: ergo non semper ille talis tenebatur re-
stituere. &#x00B6; Sed in oppositum est ipsa doctri
na Diui Thomæ.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,
quòd receptator latronis non solum est, qui
sciens esse latronem semel recipit illum ad
necessarium hospiti&#x0169;: sed ille qui hospitio
suo fauet iniquitati latronis. v. g. si latro cō-
modius sua latrocinia exercet habens refu-
gium in diuersorio, tunc stabularius ipse co-
gnoscens esse latronem: tenetur totum resti
tuere, etiam si ex præda nihil accipiat.</P>
<P>  Ad secundum respondetur concedo cō
sequentiam. Neque enim D. Thom. ait, &#xA759;
participans in præda capta teneatur in tot&#x0169;
semper restituere: sed participans in crimi-
ne & ipsa præda.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respōdetur, &#xA759;
qui tenetur obstare ex sola charitate, non te
netur restituere si non obstat: at vero qui te-
netur obstare ex iustitia & ex officio sicut
est princeps, aut prætor ciuitatis: tenetur to-
tum damnum restituere si non obstat.</P>
<P>  Hinc sequitur amplissimum corollari&#x0169;,
quòd omnes qui ex officio & pacto sunt cu
stodes boni communis aut particularis, te-
nentur restituere totum damnum illatum:
sipotuerunt obstare clamando, vel reuelan
do, aut quomodolibet aliàs & non obsti-
terunt, verbi gratia, Rex qui videns reipu-
blicæ damna, tacet & dissimulat, neq; impe
dit cum possit: similiter prætor & ministri
eius dissimulantes latrocinia & furta, custo<-P>@@

<-P>des vinear&#x0169; & monti&#x0169; & segetum, & famu-
li domus qui debent res cōmunes ipsius do
mus custodire, tutores & curatores minor&#x0169;
& alij similes. Sed quæret aliquis, an isti te-
neantur de leuissima culpa vel leuiaut lata?
Respondetur, quòd nimis dur&#x0169; esset obliga
re istos custodes de leuissima culpa, sicut
obligat Adria. in. 4. in materia de restitutio-
ne. Sed nos dicimus satis esse, quod teneātur
de leui culpa. Ratio est, quoniam isti susci-
piunt rem sub custodia in vtilitate&#x0303; vtriusq;
partis, ergo tenebuntur ad restitutionem, si-
cut supra diximus de conductore. &#x00B6; Sed est
obiectio, & probatur quod custodes mon-
ti&#x0169; nullo modo teneantur restituere, etiā si
videntes ligna cædi dissimulent. Est argu-
mentum, ipsi cædentes ligna non peccant
contra iustitiam vt supra diximus, ergo ne-
que custodes tace&#x0303;tes. &#x00B6; Pro solutione huius
argumenti nota, &#xA759; si mons est cōmunitatis
& necessitas vrget, cæde&#x0303;tes ligna sibi neces-
saria nō peccāt cædentes, neq; custodes dis-
simulantes: at vero si custodibus nō constat
ista necessitas peccant contra iustitiam dissi
mulantes: quoniā tenentur ex officio & pa-
cto iustissimo custodire monte&#x0303;: & tenebun
tur salte&#x0303; ad restitutione&#x0303; p&#x0153;næ taxatæ per le
gem cōtra cædentes ligna. Dixi saltem, quia
tanta potest esse aliàs dissimulatio custodis,
quod mons destruatur: & tunc tenebitur ad
restitutione&#x0303; damni totius. Si aute&#x0303; mons fue-
rit particularis dñi propria manu plantatus,
vel antecessor&#x0169;: tunc & ipsi cædentes ligna
peccant cōtra iustitiā, nisi magna necessita-
te excusentur, & ipsi custodes dissimulātes
teneb&#x0169;tur ad restitutione&#x0303; dāni dati dño suo.</P>
<P>  Ad argument&#x0169; positum respōdetur, trā-
seat antecedens & nego cōseque&#x0303;tiam. Quia
custodes tenentur ex officio & pacto serua-
re monte&#x0303;: cæteri vero tenentur ad solutione&#x0303;
p&#x0153;næ si capiātur in monte cōmunitatis. Et
sæpe alias potest cōtingere, quòd aliquis te-
neatur ad aliquid siue faciend&#x0169; siue non fa-
ciendum solum ex charitate, vel misericor-
dia: & tame&#x0303; ille cui incumbit ex officio pro
uidere, vt illud fiat vel non fiat: peccabit cō-
tra iustitiam si dissimulet. v. g. si princeps
tempore maximæ famis in republica, non
prouideat si opus fuerit, quod diuites elee-
mosynas faciant pauperibus, ipse peccabit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0287.jpg/>
@@1@<SE287>270 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VII.
<duolan 2><-P>contra iustitiam, quanuis aliàs diuites non
peccarent nisi contra charitatem & mise-
ricordiam.</P>
<P>  Circa vltimam conclusionem notādum
est, quòd quando consiliarius, aut laudator
mali operis non influit suo consilio aut lau-
de in animum iniquè agentis, ita vt ex eo
moueatur ad opus iniustum, aut animosior
efficiatur ad illud perpetrandum: non tene-
bitur ad restitutionem, etiam si laudatus ille
inique agat. Ratio est, quia tunc consiliator
& laudans, nullo modo est causa moralis
iniquæ actionis. Cum autem reuera mouet
anim&#x0169; alterius, vel audaciore&#x0303; efficit: tenebi-
tur ad restitutione&#x0303;, si sequatur iniqua actio.</P>
<P>  Sed quæris, quid si antequam sequatur
iniqua actio consiliator, vel laudator retra-
ctet sententiam, vel vituperet fact&#x0169;: an tunc
teneatur ad restitutionem? Respondetur,
quòd nihilominus tenebitur ad restitutio-
nem. Et ratio est, quia damnum illud sequi-
tur ex iniqua actione istius hominis: & p&#x0153;-
nitentia ipsa non debet deobligare à resti-
tutione.</P>
<P>  Sed est obiectio. Si quis antequam occi-
datur proximus ab altero cui consilium de-
dit vel quem laudauit ad illam actionem,
retractauerit sententiam, & vituperauerit
actionem illam, nō incurret irregularitate&#x0303;,
ergo non tenebitur ad restitutione&#x0303;. Proba-
tur antecedens. Quoniam si occide&#x0303;dus fue
rit clericus, non incurret excommunicatio-
nem, ergo nec irregularitatem. Responde-
tur, nego antecedens. Ad probationem, con
cedo antecedens & nego consequentiam.
Et ratio discriminis est, quia irregularitas
quæ sequitur ex homicidio voluntario, nō
est per se p&#x0153;na peccati: sed est indecentia
quæ potest incurri ab existe&#x0303;ti in gratia Dei,
sicut prætor incurrit irregularitatem occi-
dendo latrones. At vero excommunicatio,
est proprijssime maxima p&#x0153;na peccati,
quæ non incurritur (secundùm probabilio-
rem sententiam) coram Deo ab existenti in
gratia: neque infligitur pro peccato præteri-
to, nisi de præsenti perseueret contumacia
dum exercetur actus pro quo lata est ex-
communicatio. Verum est tame&#x0303;, quod ille
talis haberetur excōmunicatus in foro exte
riori sed non coram Deo.</P>@@

<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò circa solutionem
ad secundum, an cum multi simul cō
currunt ad iniuriosam actionem, si vnus il-
lorum restituat domino totum damnum,
teneantur cæteri illi refundere pro rata par-
te. De quare, aliqua dicit Caiet. art. præce-
denti ad tertium argumentum.</P>
<P>  Pro solutione istius dubij sit prima con-
clusio. Quādo res ablata adhuc extat apud
socios furti, aut certè ab illis mala fide con-
sumpta est, tenentur socijrestituere. Hęc est
cōmunis sententia & certa. Et ratio est, quia
ipsi socij tenebantur totum damnum resti-
tuere domino ratione rei acceptæ, aut ratio
ne rei mala fide consumptæ: sed qui resti-
tuit domino totum damnum, succedit in
omne ius & dominium quod habebat ve-
rus dominus erga res illas, ergo illi facienda
est restitutio.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Si ex iniqua acceptio-
ne nullum commodum accessit ijs qui iniu
riam fecerunt, tunc si is qui restituit vero
domino totum damnum, fuit inductus ad
faciendum damnum aliorum precibus aut
monitis, tenebuntur alij ei rependere pro ra
ta parte. Ratio est, quia inductus ab alijs
ad faciendum malum, incurrit obligatione&#x0303;
restituendi in solidum, ergo si restituit tene
buntur alij ipsi refundere partes suas. Proba
tur consequentia. Quia quilibet illorum te
nebatur ex iustitia restitueretotum damn&#x0169;
cuius fuit causa. Confirmatur. Quia si om-
nes pariter conuenirent ad faciendum ma-
lum, & quidam illorum restitueret, teneren
tur alij ei rependere, ergo multo magis quā
do ille qui restituit fuerat inductus ab alijs
qui fuerunt causa principalis.</P>
<P>  Tertia conclusio. In eode&#x0303; casu, si ille qui
restituit fuit autor & persuasor iniuriæ facie&#x0303;
dæ, non tenentur alteri aliquid eidem refun
dere. Ratio est, quia tunc socij non tenentur
ratione rei acceptæ, nihil enim mansit apud
illos, nec mala fide quidquam cōsumptum
est, neq; ratione iniustæ acceptionis, siquide&#x0303;
ipse qui restituit d&#x0169; alios induxerat, visus est
iuri suo cedere. Hæc cōclusio est Caiet. vbi
supra: quāuis M. Soto lib. 4. de iust. q. 7. ar. 3.
moderatur illā. Ait enim, quod si autor cri-
minis non intentaret malum nisi comita-
tus alijs socijs: tunc tenebuntur socij eidem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0288.jpg/>
@@1@<SE288>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VIII. 271
<duolan 2><-P>restituere. Nihilominus nobis magis placet
sententia Caietani: quia ipse autor criminis
etiam persuasit socijs, vt se comitarentur: &
idcirco in hac parte omnino cessit iuri suo.</P>
<P>  Quarta conclusio. Quando plures vno
animo conuenerunt ad faciendam iniuriā:
siue quilibet illorum esset illam facturus si-
ue socio siue non: nihilominus quilibet illo
rum tenebitur restituere pro rata ei qui resti
tuit totum. Ratio est, quia in tali casu viden
tur omnes inter se implicitum pactum so-
cietatis fecisse, vt omnes teneantur ad com-
moda vel incommoda.</P>
<Z>ARTICVLVS VIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm quis teneatur statim re-
stituere, an verò poßit restitutio
nem differre.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Octauum sic procedi-
tur. Videtur, quòd non te
neatur aliquis restituere
statim, sed potius licitè possit resti-
tutionem differre. Præcepta enim
affirmatiua non obligant ad sem-
per. Sed necessitas restituendi im-
minet ex præcepto affirmatiuo. Er
go non obligatur homo ad statim
restituendum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Nullus tenetur ad
impossibile. Sed quandoque ali-
quis non potest statim restituere.
Ergo nullus tenetur ad statim resti
tuendum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Restitutio est qui-
dam actus virtutis, scilicet iustitiæ.
Tempus autem est vna de circun-
stantijs quæ requiruntur ad actus
virtutum. Cùm ergo aliæ circun-
stantiæ non sint determinatæ in
actibus virtutum, sed determina-
biles secundùm rationem pruden-
tiæ: videtur quòd nec in restitutio-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ne sit tempus determinatum, vt, sci
licet aliquis teneatur ad statim re-
stituendum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quòd eadem ra
tio esse videtur in omnibus, quæ
sunt restituenda. Sed ille qui con-
ducit opera mercenarij, non potest
differre restitutionem, vt patet per
illud quod habetur Leuitici 19. Nō
morabitur opus mercenarij tui a-
pud te vsque mane. Ergo neque in
alijs restitutionibus facie&#x0303;dis potest
fieri dilatio: sed statim restituere
oportet.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut accipere rem alienā est
peccatum contra iustitiam, ita etiā
detinere eam, quia per hoc, quòd
aliquis detinet rem alienam inuito
domino, impedit eum ab vsu rei
suæ, & sic ei facit iniuriam. Manife-
stum est autem, quòd nec per mo-
dicum tempus licet in peccato mo
rari, sed quilibet tenetur peccatum
statim deserere, sec&#x0169;dùm illud Ec-
clesiast. 21. Quasi à facie colubri fu-
ge peccatum: & ideo quilibet tene
tur statim restituere, si potest, vel pe
tere dilationem ab eo, qui potest
vsum rei concedere.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
præceptum de restitutione facien-
da, quanuis secundùm formam sit
affirmatiuum: implicat tamen in
se negatiuum pręceptum, quo pro-
hibemur rem alterius detinere.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicend&#x0169;, quòd
quando aliquis nō potest statim re-
stituere, ipsa impotentia absoluit
eum ab instāti restitutione facie&#x0303;d a
sicut etiam totaliter à restitutione</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0289.jpg/>
@@1@<SE289>272 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VIII.
<duolan 2><-P><A+1>absoluitur, si omnino sit impote&#x0303;s.
Debet tamen remissio nem, vel di-
lationem petere ab eo, cui debet,
aut per se, aut per alium.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
quia cuiuscunq; circ&#x0169;stantiæ omis-
sio contrariatur virtuti, pro deter-
minato est habendum, quòd opor-
tet illam circunstātiam obseruare.
Et quia per dilationem restitutio-
nis, committitur peccatum iniustę
detentionis, quod iustitiæ opponi-
tur: ideo necesse est tempus esse de-
terminat&#x0169;, vt statim restitutio fiat.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio prima. Quilibet tenetur sta
tim restituere si potest, vel petere dila
tionem ab eo qui habet cōcedere vsum rei.</P>
<P>  Secunda conclusio ad prim&#x0169; argumen-
tum. Præceptum de restitutione facienda,
quanuis secundùm formam sit affirmati-
uum: implicat tamen in se negatiuum præ-
ceptum, quo prohibetur rem alterius deti-
nere, scilicet, inuito domino.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>E hac materia disputant Scholastici
in 4. dist. 15. Caietan. in hoc loco, &
in summa verb restitutio. cap. 5. Syluest. in
verb. restitutio. 5. Soto vbi supra artic. vlt. &
lib. 5. de iustitia, quæst. 3. art. 1. ad 2. & in 4.
Sent. dist. 17. quæst. 2. art. 6. Adrian. in 4. in
materia de restitutione, fol. 34.</P>
<P>  Dubitatur in hoc artic. An sit vera doctri
na harum conclusionum. Arguitur primò
contra primam conclusionem. Nemo c&#x0169;
peccat teneturstatim p&#x0153;nitere, ergo qui ha
bet rem alienam non statim tenetur resti-
tuere. Probo consequentiam. Quia ratio cō
clusionis D. Thomæ fundatur in hoc quod
aliquis tenetur statim exire à peccato, dicit
enim. Manifestum est autem quod neq; ad
modicum tempus licet in peccato morari.</P>
<P>  Arguitur secundò. P&#x0153;nitentia est quæ-
dam species iustitiæ per quam Deo satisfa-<-P>@@

<-P>cere nitimur pro offensis commissis: ergo si
Deo non tenemur statim satisfacere: sequi-
tur quod multo minus ipsis hominibus.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Quoniam sequitur ex
ipsa conclusione, quod non restituens sta-
tim passim peccaret nouum peccat&#x0169;. Pro-
batur sequela. Nam si ille tenetur restituere
modo, & nō restituit modo, modo peccat.
Rursus post paulum temporis fiet idem ar-
gumentum, ergo iterum peccabit, & sic per
singula tempora fiet idem argume&#x0303;t&#x0169;, ergo.</P>
<P>  Quartò arguitur contra secundam con-
clusionem. Præcepta affirmatiua frang&#x0169;tur
per omissionem: negatiua vero per cōmis-
sionem: sed præceptum de restitutione fran
gitur per omissionem: ergo est omnino af-
firmatiuum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO solutione difficultatis notandum
est, quod omne præceptum affirmati-
uum habet annexum negatiuum. v. g. ho-
norare parentes, habet annexum non deho
norare. Diligere Deum habet annex&#x0169; nun-
quam odio habere. Nihilominus D. Tho.
aliquid speciale voluit docere de præceptis
restitutionis, quod quidem non cōuenit cæ
teris omnibus præceptis affirmatiuis. Et qui
dem differentia in hoc consistit, quod alia
præcepta affirmatiua non solum habe&#x0303;t for-
mam siue apparentiam affirmatiuam: sed
ratio ipsa obligandi est affirmatiua, & ad il-
lam reducitur obligatio præcepti negatiui
annexi, v. g. diligere Deum est in pręcepto
affirmatiuo, & ratio obligandi affirmatiuè
explicatur, videlicet, quia Deus est summe
bonus & autor & finis totius boni creati,
& ad hanc ratione&#x0303; reducitur obligatio præ-
cepti negatiui: n&#x0169;quam odio habebis De&#x0169;.
At vero præceptum restituendi habet qui-
dem formam & faciem affirmatiuam, scili-
cet, reddite omnibus debita: sed ratio obli-
gandi negatiuè explicatur, & ad negatiuum
præcept&#x0169; reducitur sicut ad principale, scili
cet, ad hoc præcept&#x0169;: non furtum facias: ac
proinde non retineas rem alienam inuito
domino. &#x00B6; Hinc sequitur alia differentia,
quod in præcepto restituendi, illa circun-
stantia temporis quod statim fiat restitutio:
oritur ex ipsamet ratione obligatoria præ-
cepti: quæ ratio negatiuè explicatur, videli-
cet non licet vsurpare alienum: sed qui reti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0290.jpg/>
@@1@<SE290>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VIII. 273
<duolan 2><-P>net inuito domino vsurpat alienum: ergo
statim debet restituere. Et idcirco proprius
loquendo non deberet dici circunst antia re
stitutionis quod statim fiat, sed potius est
intrinseca proprietas ipsius actus restitutio-
nis sibi conueniens secundum propriā spe-
ciem, alię vero circunstantiæ quæ propriè
dicuntur circunstantiæ, conueniunt actibus
virtut&#x0169; sec&#x0169;dum cōmunem ratione&#x0303; virtu-
tis: omnis enim actus virtutis debet exerceri
vbi & quādo & propter quid oportet. Hoc
igitur est quod D. Tho. docet in solut. ad 3.
quod est speciale in præcepto restitutionis.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum responde-
tur: ad primum negando cōsequentiam. Ad
probationem respondetur, quod sensus Di-
ui Thom. est, nunquam esse licitum ad mo-
dicum tempus in peccato morari continuā-
do peccatum quod semel ceptum est: sed
semper tenetur homo cessare à peccato, nō
autem dicit D. Tho. non esse licitum mane
re habitualiter in peccato sine proposito de
cætero peccādi: sed potius cessando à trans-
gressione præcepti. Vnde qui nō statim p&#x0153;
nitet, dummodo cesset ab actu vel omissio-
ne: non dicitur morari in peccato.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur negando consequentiam. Et ratio diffe-
rentiæ est: quia p&#x0153;nite&#x0303;tia ordinatur ab ipso
Deo qui est summè bonus, ad remedium
peccatoris p&#x0153;nitentis: & idcirco noluit obli
gare peccatorem vt statim recompensaret
offensam contra se commissam, sed certis
temporibus magis oportunis ad commo-
dum ipsius peccatoris. Cæterum restitutio
facienda hominibus, ordinatur in bonum
eius cui facienda est restitutio: & propterea
tenemur statim restituere, quia quandiu nō
statim restituimus, ipse proximus re vera
patitur damnum. Huic doctrinæ consonat
quod dicitur Iob 22. Si iustus fueris quid ei
cōferes, porro si peccaueris quid ei nocebis?</P>
<P>  Ad tertium, vt respondeamus, multa ne-
cessariò nobis dicenda sunt. Primo, dicimus,
parum referre ad mores, vtrum qui non sta
tim restituit peccet plura peccata numero,
vel vnum tant&#x0169; quandiu non restituit. Quo
niam tanta grauitas est in vno sicut in mul-
tis: debet enim explicari in confessione quā
tum temporis detinuit quis rem alienā inui<-P>@@

<-P>to domino, & quo animo. Et quantum dam
ni accepit proximus ex illa iniqua detentio-
ne: at vero distinguere ibi plures omissiones
numero potius ad speculationem quàm ad
mores attinet. Nihilominus dico secundo,
quod qui retinet rem alienam inuito domi-
no cum possit statim reddere, peccat mor-
taliter ex ipso genere peccati. Probatur, quia
peccat contra iustitiam. Diximus autem ex
genere peccati: quia potest esse veniale tam
ex paruitate materiæ, quàm ex minimo in-
commodo quòd ex paruo tempore incur-
rit dominus. Dico tertio, qui habet animum
deliberatum retinendi rem alienam multo
tempore, mortaliter peccat & tenetur con-
fiteri tale propositum: etiam si non imple-
uerit: sed potius statim restituerit. Ratio est
quia obiect&#x0169; sui propositi erat materia pec-
cati mortalis, videlicet notabile damn&#x0169; pro
ximi. &#x00B6; Dicimus quarto, quod qui vno pro-
posito expresso, vel interpretatiuo multo
tempore retinet rem alienam, vnum tant&#x0169;
peccatum committit. Ratio est, quia vnus
actus numero est moraliter loquendo, quā-
do vnica volitione sequitur effectus etiam
multiplex: præsertim si illa multiplicitas nō
est specifica. V. g. Si vnico ictu occidat ali-
quis multos homines, vnicus actus est mo
ralis æquiualens in grauitate multis.</P>
<P>  Hinc sequitur, quod si quis multiplicat
propositum retinendi alienum: multa pec-
cata numero distincta committit. Dicimus
quinto, quoties aliquis vtitur re aliena ali-
quo vsu pretio æstimabili: peccat nouum
peccatum. Ratio est, quia tunc habet nouā
voluntatem expressam vel interpretatiuam
vsurpandi alienum inuito domino.</P>
<P>  Denique dicimus, quòd quotiescunque
dominus rei petit rem suam, & qui retinet
negat illam, vel quotiescunque dominus pa
titur nouum detrimentum, quod non igno
rat retinens peccat nouum peccat&#x0169; retinen
do alienum. Ratio est, quia in istis casibus,
retinens alienum habet nouam volunta-
tem vsurpandi illud vel saltem nō habet vo
luntatem pro tunc restituendi alien&#x0169; quan-
do erat specialis ratio restituendi.</P>
<P>  Ex hac doctrina sequuntur aliquot co-
rollaria. Primum est, quod qui nō restituit
debitum statim, cum tamen in confessioni-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0291.jpg/>
@@1@<SE291>274 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VIII.
<duolan 2><-P>bus præcede&#x0303;tibus &#xA753;miserit se restituere: nō
est absolue&#x0303;dus à cōfessario, etiā si dicat se ha
bere proposit&#x0169; firm&#x0169; restituendi. Ratio est,
quia ille est expositus periculo peccādimor
taliter nō restitue&#x0303;do, sicutiam experie&#x0303;tia est
cōpert&#x0169;: ergo ad iudice&#x0303; & medic&#x0169; cōscie&#x0303;tię
spectat eruere ill&#x0169; à tali periculo. Et hæc est
doctrina Caieta. in sum. verb. restitutio. c. 8.
& D. Antoni. in 2. par. Theologali titu. 2. c. 8.
Sed oportet &#xA759; si est vere p&#x0153;nite&#x0303;s, debet vel
statim restituere si potest vel cautione&#x0303; præ-
stare quod certo te&#x0303;pore restituet. Rursus se-
quitur, &#xA759; c&#x0169; aliquis est in articulo mortis de
bet statim restituere si potest: alioquin non
est absoluendus, quoniā experie&#x0303;tia cōpert&#x0169;
est, &#xA759; hæredes vix aut nunquā restitue&#x0303;t. Vn
de cōfessarius debet exigere deposit&#x0169; in pe-
cunia, vel in alijs bonis vnde suo te&#x0303;pore fiat
restitutio creditoribus. Bene tame&#x0303; ver&#x0169; est
&#xA759; c&#x0169; cōfessarius fuerit prude&#x0303;ter certus, &#xA759; ab
ipso hærede statim fiet restitutio post mor-
te&#x0303;: poterit moritur&#x0169; absoluere. &#x00B6; Ad quart&#x0169;
argument&#x0169; respōdetur, &#xA759; præcept&#x0169; restitu
tionis, sicut est secund&#x0169; facie&#x0303; affirmatiu&#x0169;, &
secund&#x0169; ratione&#x0303; obligandi negatiu&#x0169;: ita fran
gitur sec&#x0169;d&#x0169; formā per omissione&#x0303;, sed ratio
peccati in cōmissione cōsistit, scilicet invsur
patione vel dete&#x0303;tione rei alienæ inuito dño.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundo principaliter. Vtr&#x0169;
teneatur homo restituere statim c&#x0169;
graui detrime&#x0303;to rer&#x0169; eiusde&#x0303; ordinis: cum ta
men spectato aliquāto te&#x0303;pore possit restitue
re absq; suo incōmodo. &#x00B6; Pro partc affirma
tiua arguitur primo. Nemo potest accipere
re&#x0303; alienā, vt &#xA753;pri&#x0169; detriment&#x0169; in rebus suis
eiusdem ordinis deuitet: ergo neq; retinere.
Probatur cōseque&#x0303;tia: quia nō est minus pec
cat&#x0169; retinere alienum: quā accipere inuito
dño, imo eade&#x0303; est ratio peccati. &#x00B6; Sec&#x0169;do ar
gui{t$}. Ipse dñs rei ius habet ad petendā re&#x0303; suā
à debitore, nō obstāte quod debitor patiatur
illud detriment&#x0169;, v. g. quod sit ve&#x0303;diturus tri
tic&#x0169; vili pretio vt soluat debit&#x0169;: ergo ipse de
bitor tenetur restituere. Probatur cōsequen
tia. Quoniā aliâs creditor, nō haberet ius pe
tendin&#x0169;c, quod ipse debitor nō tenetur n&#x0169;c
soluere. Cōfirmatur, quoniā in foro exterio
ri cōde&#x0303;naretur debitor, vt statim soluat debi
t&#x0169;, non obstāte quod alleget quod patitur il
lud detriment&#x0169;. &#x00B6; Tertio arguitur. Quoniā<-P>@@

<-P>ex opposita sente&#x0303;tia sequeretur magn&#x0169; incō
mod&#x0169; reipublicæ: quoniā homines facile ra
perent & detinere&#x0303;t aliena, si scirent se nō te-
neri ad restitutione&#x0303; c&#x0169; graui detrimento rei
familiaris. &#x00B6; Sed in opposit&#x0169; est, quod dici-
tur in. l. in cōde&#x0303;natione. ff. de reg. iur. In con
de&#x0303;natione personar&#x0169; quæ in id quod facere
possunt dānantur: nō omne id quod habent
extor quend&#x0169; est: sed illar&#x0169; ratio habe&#x0303;da est
ne egeant. Et in. l. miles. & in. l. ite&#x0303; miles. ff.
de re iudic. id ipsum decernitur: specialiter
de militibus. Et præterea de illo qui cessit
bonis suis, id ipsum diffinitur in. l. 4. & in. l. 6.
ff. de cessi. bon. vbi etiā dicitur, quod si is qui
cessit bonis suis postea aliquid cōparauerit,
aut aliquid ei reliqu&#x0169; fuerit alimentor&#x0169; no-
mine: nō est cōde&#x0303;nandus in solid&#x0169;. Et ratio
redditur ab ipsa lege: quia nō est fraudādus
alime&#x0303;tis quotidianis. Et Instit. de actionib. §.
vlti. redditur ratio eiusdem: quoniā inhuma
n&#x0169; est, spoliat&#x0169; omnibus fortunis suis in soli
d&#x0169; dānare. &#x00B6; Arguitur sec&#x0169;do, quia vt supra
dict&#x0169; est, nemo tenetur c&#x0169; detrime&#x0303;to hono
ris restituere pecunias: sed si statim cōpelli-
tur omnis debitor restituere pecunias, cōtin
git vt aliquis statim amittat honore&#x0303; descen-
dens in statum inferiore&#x0303; &#xA753;pter paupertate&#x0303;:
ergo non tene{t$} c&#x0169; detrime&#x0303;to suo restituere.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione istius difficultatis, sit pri
ma cōclusio. Quando creditor patitur
simile detriment&#x0169;, nisi fiat sibi statim resti-
tutio: tenebitur ipse debitor statim restitue-
re, nisi in casu extremæ necessitatis. Ratio
est euidens, quia nimis dur&#x0169; esset, vt verus
dñs rei patiatur detriment&#x0169;, quia non habet
rem suā: & ipse debitor ex alieno deuitet de
triment&#x0169;. Cæter&#x0169; in casu extremæ necessi-
tatis, iā diximus in superioribus: quod quia
omnia sunt cōmunia melior est cōditio ha-
bentis seu possidentis. Tota igitur difficultas
est, quādo ipse debitor incurrit graue dam-
num, si statim restituat: creditor vero null&#x0169;
aut leue patietur ex &#xA753;rogatione solutionis?</P>
<P>  De hac re est prima sententia Adriani in
4. in materia de restit. fol. 34. quem sequitur
Io. de Medina in suo Codice de restit. tract.
de reb. rest ituend. lib. 1. 2. & 3. quod nunquā
est licitum nisi in casu extremæ necessitatis,
prorogare restitutione&#x0303;, quinimo aiunt non
esse licit&#x0169; quod debitor aliquid sibi retineat,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0292.jpg/>
@@1@<SE292>Quæst. LXII. De Jure. Artic. VIII. 275
<duolan 2><-P>vt effugiat mendicitate&#x0303;, nisi tant&#x0169; quantum
creditor tenebatur debitori nomine elee-
mosynæ elargire. Et dicunt quod quāuis in
foro exteriori cōcedatur debitori aliquare-
tentio debiti: tame&#x0303; hoc nō est licit&#x0169; in foro
cōscientiæ retinere. Excipiunt tame&#x0303; vnum
casum, videlicet si debitor plurimis debeat,
quibus omnibus non possit statim soluere:
sed sperat se posse soluere si non statim vni
soluat, vende&#x0303;do bona sua vili pretio: t&#x0169;c po
terit debitor illa bona retinere & negotiari
c&#x0169; illis, vt postea soluat omnibus. Et ratio il
lor&#x0169; est: quia tunc debitor agit negoti&#x0169; vtile
creditoribus. &#x00B6; Altera sententia est huic op-
posita, scilicet quod in tali casu non tenetur
debitor statim restituere, hæc est cōmunis
fere omni&#x0169; Theologor&#x0169; in. 4. d. 15. & Syl-
uest. in verb. restitutio. 5. §. 3. & 4. & D. An-
tonini in 2. par. titul. 1. c. 8. & quant&#x0169; videtur
est Caiet. in hoc loco, & in sum. verb. rest itu
tio. c. 6. &#x00B6; Tertia sente&#x0303;tia est media, &#xA759; quan
do debitor cōtraxit debit&#x0169; per iniquam ac-
ceptionem: tenetur cum detrimento quan-
t&#x0169;libet graui statim restituere. Et etiā quan-
do acceptio fuit iusta, sed postea per prodi-
galitate&#x0303; debitoris incurrit in tale detrimen-
t&#x0169;, vt nō possit soluere debit&#x0169; sine magna ia
ctura bonorum temporali&#x0169;. Si autem acce-
ptio ipsa fuit iusta, & ipse debitor citra eul-
pam suā cōstitutus est in tali periculo: nō te
netur statim restituere. Hāc sententiā tenet
Mag. Soto lib. 4. de Iustitia. q. 7. art. vlti. & ali
qui putant esse Caiet. sed omnino falluntur.</P>
<P>  Sit igitur secunda cōclusio. Quādo debi
tor ex iniustè acquisitis, mutauit statum in
melius: tenetur etiā c&#x0169; detrimento status sta
tim restituere. Hæc est sententia communis
Theologorum, imo pauci ex Iurisperitis ne
gant illā. Et &#xA753;batur ratione, quia nō est mi-
nor iniquitas stat&#x0169; tueri ex malè acquisitis:
quàm ill&#x0169; cōparare accipiendo res alienas:
sed peccaret cōtra iustitiā accipie&#x0303;do res alie
nas, vt ascenderet ad meliorem statum: er-
go etiā peccat cōtra iustitiā sustentando ill&#x0169;
ex alienis. &#x00B6; Tertia cōclusio. In eode&#x0303; casu,
potest debitor reseruare sibi alime&#x0303;ta neces-
saria, & hoc quide&#x0303; mult&#x0169; pręcise secundum
conditione&#x0303; sui status pristini: antequā ex il-
lo ascenderet ad meliore&#x0303;. Hæc cōclusio pro
batur, ex Alexādro III. c. cum tu. de vsuris.<-P>@@

<-P>vbi præcipit Pōtifex vsurarios cōpellendos
esse ad restitutione&#x0303; faciendā, d&#x0169;modo in fa
cultatibus habeant vnde possint viuere. Illi
aute&#x0303; qui nō habe&#x0303;t, nō debe&#x0303;t vlla p&#x0153;na mul
ctari: c&#x0169; eos nota paupertas euidenter excu-
set. Ecce vbi non inquit Pōtifex, extrema ne
cessitas, sed manifesta paupertas eos ex cusat
à restitutione. Sed tame&#x0303; Adrianus & Ioānes
de Medina aiunt, has leges & alias quas retu
limus in argume&#x0303;to in oppositum: esse per-
missiuas, neq; habere loc&#x0169; in foro cōscie&#x0303;tiæ.
Nihilominus &#xA753;fecto ex legibus citatis op-
posit&#x0169; colligitur, in quibus dicitur inhuma-
num esse, vt aliquis in solid&#x0169; damnetur, aut
quod fraudetur alime&#x0303;tis quotidianis. Ex qui
bus verbis colligitur &#xA759; non sol&#x0169; est permis-
sio legis: sed etiā consensus & approbatio fa-
cti. &#x00B6; Præterea arguitur cōtra ipsosmet auto
res cōtradicentes. Quoniā illorum ratio est
quia præcept&#x0169; de restituendo est negatiu&#x0169;,
hoc est de nō retinendo rem alienam, & in-
de collig&#x0169;t quod semper tenetur homo sta
tim restituere. Sed contra probatur ratione.
Sequere{t$}, quod etiā in casibus quos ipsi exci
piunt: nō posset homo prorogare restitutio
nem: etenim cōtra præcept&#x0169; negatiu&#x0169; nun-
quā est licit&#x0169; agere: igitur que&#x0303;admod&#x0169; illi
bona ratione ducti, excipi&#x0169;t illos casus ita
vt t&#x0169;c nō dicatur debitor retinere alien&#x0169; in-
uito rationabiliter dño: ita etiam nos excipi-
mus alios casus eadem ratione. &#x00B6; Sit quarta
cōclusio. Quādo status est iustè cōparatus,
sed cōseruatur bonis omnibus alienis: nō te
nebitur debitor statim restituere cum detri
mento &#xA753;prij status: sed licit&#x0169; erit ei retinere
necessaria ad conseruand&#x0169; mediocriter ill&#x0169;
stat&#x0169;: ita sanè vt possit paulatim restitutione&#x0303;
facere. &#x00B6; Ex hac doctrina sequitur corolla-
ri&#x0169;, quod filius adulterinus poterit retinere
sec&#x0169;d&#x0169; quandā mediocritate&#x0303; sibi necessaria
ad cōseruatione&#x0303; sui status. Ista &#xA753;batur argu
me&#x0303;tis factis pro parte negatiua, & factis pro
cōclusione præcedenti, & nos cōtendimus
quod in huiusmodi casibus, nō est creditor
rationabiliter inuitus. Et confirmatur. Esto
ita quod filius adulterinus sit ingenue educa
tus vt vir illustris: tunc ille nō tenetur exer-
cere artem sutoriam, vel sartoriā, vt cōparet
sibi vict&#x0169; necessari&#x0169;: ergo multo minus te-
nebitur me&#x0303;dicare. Antecede&#x0303;s probatur: quo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0293.jpg/>
@@1@<SE293>276 Quæst. LXII. De Jure. Artic. VIII.
<duolan 2><-P>niā artifex debitor alieni nō tenetur tradere
aut ve&#x0303;dere instrume&#x0303;ta artis, vt restituat: quia
illis cōparat necessaria ad vict&#x0169;, neq; tenetur
me&#x0303;dicare: ergo etiā in casu posito nō tenebi
tur ille filius adulterinus suis &#xA753;prijs manibus
victum sibi cōparare. Probatur cōseque&#x0303;tia:
quia nō minus ille descenderet exer ce&#x0303;do ar
tem mechanicā: quā ipse artifex me&#x0303;dicādo.
Ergo si artifex non tenetur mendicare, neq;
adulterinus tenebitur in casu posito fieri ar-
tifex. &#x00B6; Sit quinta cōclusio. Qui stat&#x0169; su&#x0169; iu
stè cōparatum retinet partim alienis bonis,
partim &#xA753;prijs, siue aliena bona sint acquisita
bona fide siue mala: nō tenetur statim resti-
tuere si incurrat graue detriment&#x0169; in statu
suo, aut in bonis &#xA753;prijs. Ratio huius conclu-
sionis efficax desumitur ex D. Th. hic in so-
lutione ad 2. Nā que&#x0303;ad mod&#x0169; impote&#x0303;tia sim
pliciter excusat ab obligatiōe restitue&#x0303;di sim
pliciter: ita impotentia &#xA753; tali te&#x0303;pore excusat
ab obligatione restitue&#x0303;di pro tali te&#x0303;pore: sed
qui nō potest statim restituere nisi cum ma
gna iactura sui status, vel &#xA753;prij census, cense
bitur impote&#x0303;s moraliter loque&#x0303;do pro tali te&#x0303;
pore: ergo pro t&#x0169;c excusabitur. &#x00B6; Sexta con-
clusio. Qui in eode&#x0303; casu nō restituit, & ex il
la prorogatione creditor incurrit aliquod le
ue etiā detriment&#x0169;: tenebitur ipse debitor cō
pensare postea ipsum detrime&#x0303;t&#x0169;. Probatur,
quia melior debet esse creditoris conditio,
quā debitoris: ergo non est æqu&#x0169; vt debitor
&#xA753;uideat proprijs incōmodis prorogādo re-
stitutione&#x0303;, & nō cōpe&#x0303;set creditoris detrime&#x0303;
t&#x0169;. Et cōfirmatur. Nā creditor ex &#xA753;rogatio-
ne restitutionis, null&#x0169; sentit cōmod&#x0169;, sed po
tius tot&#x0169; dān&#x0169; red&#x0169;dat in bon&#x0169; debitoris: er
go æqu&#x0169; est secund&#x0169; regulā iuris, vt qui sen
tit cōmod&#x0169; sentiat etiā dān&#x0169;. &#x00B6; Cōfirmatur
sec&#x0169;do, quia debitor in tali casu nō excusa{t$}
simpliciter ab obligatione restitue&#x0303;di in per
petu&#x0169;, sed sol&#x0169; &#xA753; tunc, ergo quādo restituet
tenebi{t$} omne dān&#x0169; restituere quod passus
est ipse debitor ex &#xA753;rogation$unclear Ver&#x0169; est ta-
me&#x0303; quod qñ debitor excusat abobligatione
restitue&#x0303;di &#xA753; t&#x0169;c, &#xA753;pter paupertate&#x0303; omnimo
dā in tali casu quāuis creditor incurrat detri
me&#x0303;t&#x0169; ex prorogatione restitutionis: nō tene
bitur debitor restituere creditori illud detri
ment&#x0169;, etiā si postea deueniat ad pinguiore&#x0303;
fortunā. Ratio est, quia &#xA753;rogatio &#xA753; t&#x0169;c fuit<-P>@@

<-P>omnino necessaria, quia erat impossibilis re
stitutio. Et ide&#x0303; erit iudici&#x0169;, qñ debitor licitè
&#xA753;rogat restitutione&#x0303;, ex eo quod aliâs patere
tur detriment&#x0169; in rebus superioris ordinis.
Dicimus enim &#xA759; tunc nō manet obligatus
ad restitue&#x0303;d&#x0169; dāna emerge&#x0303;tia ipsi creditori
in rebus inferioris ordinis. Deniq; circa hæc
omnia prædicta, necesse est vt cōfessarij sint
dilige&#x0303;tes ad discerne&#x0303;das causas &#xA753;rogationis,
quas debitores solent sibi fingere, & in casu
dubio semper debemus inclinare in fauore&#x0303;
creditoris. &#x00B6; Ad argume&#x0303;ta in oppositum re-
spōdetur ad prim&#x0169; negatur cōsequentia. Et
in primis deficit, qñ vterq; est in extrema ne
cessitate & creditor & debitor: t&#x0169;c enim lici
t&#x0169; est retinere alien&#x0169;, & nō est licit&#x0169; rapere
de nouo. Deinde respōdetur, &#xA759; præcept&#x0169; re
stitue&#x0303;di habet aliquid affirmatiu&#x0169;, etiāsifun
detur in negatiuo, & ex illa parte potest ex-
pectare aliqñ te&#x0303;pus & locus ad faciendā re-
stitutione&#x0303;. Præcept&#x0169; vero nō accipie&#x0303;di siue
nō retine&#x0303;di aliena inuito dño obligat omni
te&#x0303;pore & loco. &#x00B6; Sed obseruand&#x0169; est, &#xA759; qñ
retinetur alien&#x0169; in casibus propositis, nō est
dñs rationabiliter inuitus si velit sibi statim
fieri restitutione&#x0303;. Deniq; respōdetur, &#xA759; tam
grauis potest esse necessitas etiā citra extre-
mā necessitate&#x0303;: vt licitè possit aliquis alien&#x0169;
accipere absq; viole&#x0303;tia tame&#x0303; ad supple&#x0303;dum
graue detrime&#x0303;t&#x0169; in rebus eiusde&#x0303; ordinis c&#x0169;
&#xA753;posito restitue&#x0303;di cum prim&#x0169; poterit: neq;
t&#x0169;c dñs erit rationabiliter inuitus, d&#x0169;modo
nō incurrat simile detrime&#x0303;t&#x0169;. Quod autem
dicit D. Th. quod sicut accipere re&#x0303; alienam
est peccat&#x0169; cōtra iustitiā, ita etiā retinere: in
telligend&#x0169; est &#xA753; te&#x0303;pore & loco, quo potest
& tenetur illā restituere: & ita quāuis statim
teneatur habere anim&#x0169; restitue&#x0303;di: tame&#x0303; ipsa
restitutio facie&#x0303;da est pro te&#x0303;pore. &#x00B6; Ad sec&#x0169;-
dum respōdetur negando etiā cōsequentiā.
Quoniā dñs rei habet ius pete&#x0303;di illā in foro
exteriori: sed tame&#x0303; in prædictis casibus nō li
citè petit in foro cōscie&#x0303;tiæ c&#x0169; tāto detrimen
to debitoris: c&#x0169; ipse null&#x0169; aut leuissim&#x0169; pa-
tiatur. Quare non sequitur &#xA759; debitor tenea{t$}
ex iustitia cōmutatiua pro t&#x0169;c restituere in
foro cōscientiæ: licet cōpellatur à iudice, &
ipse teneatur obedire &#xA753;pter obligatione&#x0303; iu-
stitiæ legalis. Cæter&#x0169; iam diximus supra, nō
esse cōsequentiam necessariā: quod si iudex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0294.jpg/>
@@1@<SE294>Quæst. LXII. De Jure. Art. VIII. 277
<duolan 2><-P>cōpellat alique&#x0303; statim restituere per senten-
tiā iustā: &#xA759; ipse debitor teneretur etiā antea
restituere statim in foro conscientiæ. Ratio
est, quia iudex ex officio tene{t$} facere æqua-
litate&#x0303; inter ipsos ciues: at respectu ciui&#x0169; per
accide&#x0303;s est detriment&#x0169; particulare ipsius de
bitoris: & idcirco d&#x0169;modo ipse debitor ser-
uet nor mā legis, nō tenetur prouidere parti-
culari damno ipsius debitoris. Verum est ta
men, quòd supremus princeps, in huiusmo-
di casibus poterit rationabiliter arbitrari.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, &#xA759; nullum dam
num sequitur reipublicæ ex doctrina assi-
gnata, non obstante &#xA759; viri iniqui occasio-
ne&#x0303; accipiāt ad peccand&#x0169;, & iniquè proroge&#x0303;t
restitutione&#x0303; sub velamine fictæ necessitatis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò & vltimò in hoc arti-
culo. Vtr&#x0169; qñ sunt plures creditores,
teneatur debitor seruare ordine&#x0303; alique&#x0303; in re-
stituendo fingulis? De qua re optimè loqui-
tur Caiet. in sum. verb. restitutio. c. 8. ex cu-
ius doctrina ponimus sex docume&#x0303;ta neces-
saria valde. &#x00B6; Prim&#x0169; document&#x0169; est. Nullus
est ordo necessarius in restitutione si præsto
sunt opes, vnde omnibus creditoribus pos-
sit statim restitui absq; not abili mora. Ratio
est, quia præcept&#x0169; restitue&#x0303;di tātum obligat,
vt statim fiat restitutio vel absq; mora nota-
bili vel nociua. &#x00B6; Secund&#x0169; document&#x0169; est,
vbi opes non suffici&#x0169;t ad restituen d&#x0169; omni-
bus creditoribus: priùs debe&#x0303;t certa debita re-
stitui quā incerta. Ratio est, quia restitutio
ordinatur ad certa dāna reparāda: ergo dam
num cert&#x0169; priùs reparand&#x0169; est, quā incert&#x0169;:
quoniā hoc possibile est vt sit null&#x0169;. Intelli-
gitur aute&#x0303; incert&#x0169; debit&#x0169;, nō quia ignoratur
persona: sed quia non est liquid&#x0169; an debea{t$}:
quia nō cōstat de iure vel facto. &#x00B6; Terti&#x0169; do
cument&#x0169;. Inter certa debita prius restitue&#x0303;d&#x0169;
est quod adhuc extat in &#xA753;pria specie. v. g. de
posit&#x0169;, accōmodat&#x0169;, vel rapina vel furto ac-
cept&#x0169;. Ratio huius est, quia debitor har&#x0169; re-
r&#x0169; dñium nunquā acquisiuit. &#x00B6; Ad huiusmo
di document&#x0169;, potestreduci qñ aliquis ha-
bet re&#x0303; emptā cuius tñ preti&#x0169; nō soluit. Hæc
enim prius restitue&#x0303;da est ve&#x0303;ditori: quā alte-
ri cuiquā: & ratio est, quia quāuis emptor ac
quisiuit dñium illius rei: tñ dum preti&#x0169; non
soluit, manetres illa obligata dño antiquo:
ita vt si emptor nō fuerit pote&#x0303;s soluere quasi
rescinditur cōtractus, & res illa reuertitur ad<-P>@@

<-P>antiqu&#x0169; dñm. Similiter ad hoc document&#x0169;
reducitur, si quis ex pecunia quā mutuò ac-
ceperat emerit vineā vel quālibet aliā rem:
tunc res illa restitue&#x0303;da est illi, cuius erat pe-
cunia: quia est quasi fructus illius pecuniæ.
&#x00B6; Quart&#x0169; document&#x0169; ponit Caiet. vbi sup.
videlicet quod debita licitè contracta priùs
soluenda sunt quā illicitè cōtracta: si tamen
adsint duæ cōditiones. Altera est si debita il-
licitè cōtracta non extent in propria specie:
tunc enim terti&#x0169; document&#x0169; locum habet.
Altera cōditio est si ex contractu licito non
sit factus debitor impotens ad soluenda prio
ra debita illicitè contracta, vt v. g. Si quis vsu
rarius, qui debet vsuras soluere & rest ituere,
emat tritic&#x0169;: ex qua emptione fiat impotens
ad restituendas vsuras: tunc priùs restitue&#x0303;dæ
sunt vsuræ quātriticum quod aliàs comedit
vel vendidit. Similiter si iste vsurarius pro-
mittit dotem filiæ, vnde fit impotens ad re-
stituendas vsuras: priùs restituendæ sunt vsu
ræ. Verum tamen nobis videtur, quod ista
conditio destruat istud documentum: ita vt
superfluum sit. Et &#xA753;batur, quia si ille qui con
traxit vtraq; debita sit potens vtraq; soluere:
recurrend&#x0169; est ad prim&#x0169; document&#x0169;. Si au-
te&#x0303; nō sit potens vtraq; soluere, neq; aliquod
debitum extet in propria specie: nō videtur
quare priùs sit soluend&#x0169; debit&#x0169; licitè cōtra-
ct&#x0169;, quāillicitè cōtract&#x0169;: quia non est minùs
debit&#x0169;, & obnoxi&#x0169; restitutioni, illicitè cōtra
ct&#x0169;, quā licitè contract&#x0169;: imò videtur magis
debit&#x0169; &#xA753;pter iniquā acceptione&#x0303;: eo vel ma-
ximè si est antiquius debit&#x0169;: ergo istud do-
cument&#x0169; Caietani superflu&#x0169; & falsum est.
&#x00B6; Quint&#x0169; document&#x0169; certissim&#x0169;. Seruādæ
sunt leges ciuiles & statuta &#xA753;uintialia d&#x0169;mo
do nōrepugnent iuri naturali: vt v. g. Si con
tradicerent sec&#x0169;do & tertio docume&#x0303;to quæ
iure naturæ cōstāt. Cæter&#x0169; in omnibus alijs
in quibus poterat esse aliqua differentia hu-
mani arbitrame&#x0303;ti, debemus sequi in foro cō
scientiæ leg$unclear iuiles & ecclesiasticas: quæ
propter bonum cōmune & tranquillitate&#x0303; ci
ui&#x0169;, & cōscientiar&#x0169; iustissimè determinant
quid facie&#x0303;d&#x0169; sit in huiusmodi casibus. Quæ
aute&#x0303; sint ista determinata legibus humanis:
sequentibus conclusionibus explicabitur.</P>
<P>  Prima cōclusio. Si creditores hypothecā
habentes, cōcurrantinter se petentes restitu-
tionem: præferendi sunt qui anteriore&#x0303; hypo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0295.jpg/>
@@1@<SE295>278 Quæst. LXII. De Jure. Art. VIII.
<duolan 2><-P>tecā habe&#x0303;t. Probatur ex. l. potior. & ex. l. qui
balne&#x0169;. ff. qui potior. in pign. hab. & ex regu-
la qui prior, de reg. iur. in. 6. Præfer&#x0169;tur aute&#x0303;
in ea re in qua hypothecā habe&#x0303;t: præterquā
in quibusdā casibus in quibus singulari iure
& ex priuilegio cōceditur quibusdā credito
ribus posteriore&#x0303; hypotecā habe&#x0303;tibus: vt an-
terioribus præferātur: vt v. g. in fisco vt habe
tur in. l. si is qui. ff. de iure fisci. Est etiā exem
pl&#x0169;, in muliere dote&#x0303; repetenti, vt cōstat ex. l.
assiduis. & ex. l. qui potiores in pignore ha-
beātur. ff. qui potiores, vt supra. &#x00B6; Sec&#x0169;da cō
clusio. Si creditores nullā habe&#x0303;tes hypotecā
vel pignus, sed solā actionem personale&#x0303;, qui
appellātur à Iurisperitis creditores chirogra
pharij, inter seipsos cōcurrāt pete&#x0303;tes restitu-
tione&#x0303;: nulla habetur ratio temporis vel ante-
rioritatis, sed omnes æqualiter admittuntur.
Patet in. l. priuilegia. ff. de priuil. credit. & ex
l. si homine&#x0303;. ff. depositi. Hinc fit, quod inter
huiuscemodi ereditores, is qui indebiti ex-
actiōe præuenit cæteros melioris est cōditio
nis, & sibi quisq; suā neglige&#x0303;tiā imputare de
bet, vt patet in. l. inter eos. ff. de re iudic. &. l.
11. in for. regni, tit. 14. par. 5. Præterquā in qui
busdā actionibus personalibus, quæ propter
summ&#x0169; ear&#x0169; fauore&#x0303; priuilegi&#x0169; habent, vt cæ
teris creditoribus chirographarijs præferan-
tur: qualis est actio funeraria, vt habetur in. l.
penult. ff. de relig. & sumptib. funer. Et simi-
liter actio depositi præfertur, vt habetur in
citata. l. si hominem. §. quoties. ff. depositi.</P>
<P>  Tertia cōclusio. Si cōcurrant creditores
habe&#x0303;tes hypotecā, cum creditoribus chiro-
grapharijs qui nullā hypotecā habe&#x0303;t, sed so-
lā actione&#x0303; personale&#x0303;: semper præfere&#x0303;di sunt
creditores hypotecarij. Probatur ex. l. eos. &
ex. C. qui potior. in pign. habeā. ff. vt supra.
& in. l. 11. tit. 19. Part. 5. &#x00B6; Quarta cōclusio.
Si cōcurrāt plures creditores, quorum quili-
bet habet actione&#x0303; personale&#x0303; priuilegiatam:
t&#x0169;c nulla habetur ratio te&#x0303;poris, sed præferen
dus est ille, cuius debit&#x0169; est magis priuilegia
t&#x0169; & fauorabile. v. g. Si concurrāt debit&#x0169; ex
impensa funeris cōtract&#x0169;, & debit&#x0169; ex causa
depositi, quor&#x0169; quodlibet est priuilegiat&#x0169;,
c&#x0169; alijs debitis personalibus: hæc duo debita
præferenda sunt. Cæter&#x0169; si inter se cōcurrāt
hæc duo debita: præferri debet debit&#x0169; fune-
rarium: quia est magis fauorabile & priuile-
giat&#x0169;. Hoc habetur in citata. l. priuilegia. ff.<-P>@@

<-P>de priuileg. credit. &. l. impe&#x0303;sa. ff. de relig. &
sumptib. funer. & in. l. 12. titul. 13. Part. 5. Et
ratione&#x0303; huius possumus assignare Theolo-
gi: quia necessitas sepulturæ merito iudica-
tur quasi extrema necessitas: eo quod cor-
pus human&#x0169; instrument&#x0169; fuit animæ ratio-
nalis & pars substātialis ipsius hominis: & id
circo Iuriscōsulti religiosissimè cōsideraue-
r&#x0169;t sepulturæ necessitate&#x0303;, & prætuler&#x0169;t debi
tum ex impensa funerali cōtract&#x0169; debito ex
causa depositi: quoniā in hoc visi sunt & ani
mæ immortalitate&#x0303; protestari & autore&#x0303; ani-
mæ colere. Quod si paria sint priuilegia, ita
vt alter&#x0169; alteri nō præponderet: tunc omnes
creditores priuilegiati simul in tribut&#x0169; vocā
di sunt, hoc est vt inter eos diuidatur census
vel pecunia debitoris secund&#x0169; proportiona-
litate&#x0303; debitoris, si opes debitoris nō sufficiāt
omnibus creditoribus exactè soluere debi-
ta. Similiter dicendum est, de alijs creditori-
bus personalibus nō priuilegiatis: quādo si-
mul cōcurrunt ad petendum debita, quibus
omnibus solue&#x0303;dis nō sufficiunt opes debito
ris: t&#x0169;c enim &#xA753;portionabiliter census debito-
ris diuide&#x0303;dus erit inter creditores. Ita tenent
multi Iurisper. c&#x0169; Accursio in. d. l. priuilegia.</P>
<P>  SED est quædam breuis dubitatio, an sit
peccat&#x0169; cōtra iustitiā, si creditor ipse nō ser-
uato ordine prædicto &#xA753;curet sibi fieri resti-
tutionem, & de facto fiat: an tenea{t$} ipse resti
tuere alijs creditoribus. Respōde{t$}, quod per
se loque&#x0303;do, si creditor nō seruet ordine&#x0303; que&#x0303;
in prædictis docume&#x0303;tis & cōclusionibus sta
tuimus, & propria autoritate præoccupat bo
na debitoris: facit iniuriam alijs creditoribus
quibusiure cōpete bat actio priore loco, &
cōseque&#x0303;ter tenebitur ad restitutione&#x0303;. Ratio
est, nā si ipse debitor tenetur ex iustitia resti-
tuere Petro priusquā Paulo: sequitur &#xA759; Pau
lus iniuriā facit Petro præueniendo se. Ergo
tenebi{t$} ad restitutio ne&#x0303; faciendā Petro. &#x00B6; Sic
statut&#x0169; est in. l. fina. §. & si præfatā. C. de iure
deliberando. & in foro regni Hispaniensis
in titul. 6. Parti. 6. &#x00B6; His non obstātibus, faci-
lè poterit esse ignorantia inuincibilis in ipsis
popularibus: ita vt non peccent quādo præ-
occupāt sibi debita, nō seruato prædicto or-
dine. Sed tamen confessarij c&#x0169; ad suā notitiā
peruenerit factum: tenentur eos erudire &
pręcipere, vt restituāt alijs creditoribus quos
contra ordinem iuris iniquè præuenerun</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0296.jpg/>
@@1@<SE296>279
<Z><A+2>QVÆSTIO LXIII.
De acceptione personarum.</A+2></Z>
<P><INI6>D</INI6>E hac materia disputant aliqui Doctores in 4. distinct. 15. Summi-
stæ, verbo acceptio personarum. & verbo, dignitas. Soto in lib. 3. de Iu-
stitia & iure. quæst. 6. &#x00B6; Circa nomen est notandum, quod illo solum
vtuntur Sancti & Theologi, qui nomine complexo volunt explicare
malitiam huius peccati, quod consistit in hoc quod in distributione at-
tendantur qualitates personales: quæ impertinenter se habent ad fi-
nem intentum, & hoc non potest commodius explicari: quàm si respectum, vel acceptionem
personarum appelletur. Ideo Isaiæ cap. 11. volens explicare, qualiter acceptio ista persona-
rum longè esset à Christo iudice, circunloquendo dixit. Non secundum visionem oculorum
iudicabit, nec secundum auditum aurium arguet. Vbi 70. transferunt, non secundum
gloriam eorum iudicabit, idest non attendendo solum qualitates personales iudicabit: sed
secundum merita. Hac ratione (vt refert Cicero in Epistola ad Atticum) antiqui præci
piebant, vt noctu aut clausis oculis iudices diiudicarent: quod bene notat Soto artic. primo.
vbi supra, adducens illud Leuiti. 19. Non respicias personam pauperis, nec honores vul-
tum potentis. Hoc ipsum vitium notare voluerunt Thebani, vt refert Plutarch. lib. de Iside
& Osiride pingentes iustitiam sine capite & sine oculis. Id ipsum Ægyptij, vt refert Læ-
lius, statuentes iustitiam iuxta cælum & sine capite. Vide Stobæum sermone 44.</P>
<duolan 2><P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de vitijs oppositis prædictis iu
stitiæ partibus. Et primò de acce-
ptione personarum, quæ opponi-
tur iustitiæ distributiuæ: secundo,
de peccatis quæ opponuntur iusti-
tiæ cōmutatiuæ. &#x00B6; Circa primum
quæruntur quatuor.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm personarum acceptio sit
peccatum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic procedi-
tur. Videtur, quòd per-<marginalia>Infra art.|2. cor. Et|Roma. 2.|lect. 2. co.|5. fin.</marginalia>
sonarum acceptio nō sit
peccatum. In nomine enim perso-
næ intelligitur personæ dignitas.
Sed considerare dignitates perso-
narum pertinet ad distributiuam</A+1><-P>@@

<-P><A+1>iustitiam. Ergo personarum acce-
ptio non est peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. In rebus humanis
personæ sunt principaliores, quàm
res: quia res sunt propter personas,
& non econuerso. Sed rerum acce-
ptio non est peccatum: ergo multo
minus acceptio personarum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Apud Deum nul-
la potest esse iniquitas, vel pecca-
tum. Sed Deus videtur personas
accipere, quia interdum duorum
hominum vnius cōditionis, vnum
assumit per gratiam, & alterum re-
linquit in peccato, secundum illud
Matthæi 24. Duo erunt in lecto,
vnus assumetur & alius relinque-
tur. Ergo acceptio personarum
non est peccatorum.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0297.jpg/>
@@1@<SE297>280 Quæst. LXIII. Deaccept. personar&#x0169;. Art. I.
<duolan 2><P>  <A+1>SED contra. Nihil prohibetur
in lege diuina, nisi peccatum. Sed
personarum acceptio prohibetur
Deuter. 1. vbi dicitur. Non accipie-
tis cuiusquam personam. Ergo per-
sonarum acceptio est peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd personarum acceptio oppo-
nitur iustitiæ distributiuæ. Consi-
stit enim æqualitas distributiuæ iu-
stitiæ in hoc, quòd diuersis personis
diuersa tribuuntur secundum pro-
portionem ad dignitates persona-
rum. Si ergo aliquis consideret il-
lam proprietatem personę, propter
quam id quod ei cōfertur, est ei de-
bitum, non est acceptio personæ,
sed causæ. Vnde <marginalia rendition="dagger">Glos. inter|linearis|ibi.</marginalia> Glos. super illud
ad Ephes. 6. Personarum acceptio
non est apud Deum, dicit &#xA759; Deus
iudex iustus causas discernit, non
personas. Puta si aliquis promoueat
aliquem ad magisterium, propter
sufficientiam scientiæ, hic attendi-
tur causa debita, non persona. Si au
tem aliquis consideret in eo, cui ali
quid confert, non id propter quod
id quod ei datur, esset ei proportio-
natum, vel debit&#x0169;, sed solùm hoc,
quòd est istc homo (puta Petrus vel
Martinus) hic est acceptio perso-
næ: quia non attribuitur ei aliquid
propter aliquam causam, quæ fa-
ciat eum dignum, sed simpliciter
attribuitur personæ. Ad personam
autem refertur quæcunque condi-
tio non faciens ad causam, propter
quam sit dignus hoc dono. Puta si
aliquis promoueat aliquem ad præ
lationem vel magisterium, quia est
diues, vel quia est consanguineus</A+1><-P>@@

<-P><A+1>suus, est acceptio personæ. Contin-
git tamen aliquam conditione&#x0303; per-
sonæ facere eam dignam respectu
vnius rei, & non respectu alterius.
Sicut cōsanguinitas facit aliquem
dignum ad hoc, quòd instituatur
hæres patrimonij, non aute&#x0303; ad hoc
quòd conferatur ei prælatio eccle-
siastica. Et ideo eadem cōditio per-
sonæ in vno negotio considerata fa
cit acceptionem personæ, in alio au
tem non facit. Sic ergo patet, quòd
personarum acceptio opponitur iu
stitiæ distributiuæ, in hoc quòd prę
ter proportionem agitur: nihil au-
tem opponitur virtuti nisi pecca-
tum. Vnde consequens est, &#xA759; per-
sonarum acceptio sit peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD Primum ergo dicendum,
quòd in distributiua iustitia consi-
derantur conditiones personarum
quæ faciunt ad dignitatis, vel debi-
ti causam. Sed in acceptione perso
narum considerātur conditiones,
quæ non faciunt ad causam, vt <marginalia rendition="dagger">In corp. ar|ticuli.</marginalia> di-
ctum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD Secundum dice&#x0303;dum; quòd
personæ proportionantur, & di-
gnæ redduntur aliquibus, quæ eis
distribuuntur, propter aliquas res
quæ pertinent ad conditionem per
sonæ: & ideo huiusmodi conditio-
nes sunt attendendæ tanquam pro
priæ causæ. Cùm autem conside-
rantur ipsæ personæ, attenditur nō
causa, vt causa. Et ideo patet quod
quanuis personę sint digniores sim
pliciter, non tamen sunt digniores
quo ad hoc.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD Tertium dicendum, quòd
duplex est datio. Vna quidem per-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0298.jpg/>
@@1@<SE298>Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Artic. I. 281
<duolan 2><-P><A+1>tinens ad iustitiam, qua scilicet ali-
quis dat alicui quod ei debetur. Et
circa tales dationes attenditur per-
sonar&#x0169; acceptio. Alia est datio ad
liberalitatem pertinens, qua scili-
cet gratis datur alicui quod ei non
debetur. Et talis est collatio mune-
rum gratiæ, per quæ peccatores as-
sumuntur à Deo. Et in hac dona-
tione non habet locum personar&#x0169;
acceptio: quia quilibet absq; iniusti
tia potest de suo dare quant&#x0169; vult,
& cui vult: sec&#x0169;d&#x0169; illud Matth. 20.
An non licet mihi quod volo face-
re? Tolle quod tuum est, & vade.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P>&#x00B6; Conclusio est affirmatiua.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primo circa conclusionem
Diui Thomæ, Vtrùm acceptio perso
nar&#x0169; sit peccatum & illud quidem mortale
ex genere suo. Ratio dubitandi est. Nā acce
ptio personarum tendit in bonum obiect&#x0169;
scilicet, in personam & in qualitates persona
les quæ bonæ sunt, ergo non est peccatum.
Quod si dicas tendere in tale obiectum in-
debitè & ex hac parte peccatum est. Cōtra.
Nam ex indebito modo tendendi nō sequi
tur quod sit peccatum ex genere suo, siqui-
dem omnia peccata tendunt indebitè, & ta-
men non omnia sunt mortalia ex genere
suo, ergo.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima cōclusio. Acce
ptio personarum peccatum est & hoc
sec&#x0169;dùm fidem. Probatur Iacobi. 2. vbi ex-
plicat malitiam huius peccati exemplo di-
uitis & pauperis qui honorantur. Et de acce
ptantibus personas subdit. Nonne iudicatis
apud vosmetipsos & facti estis iudices co-
gitationum iniquarum. Et rursum. Si autem
personā accipitis, peccat&#x0169; operamini redar-
guti à lege tanquam transgressores. Ex quo
loco etiā colligitur, quod in veteri lege pec-
catum hoc expresse erat prohibitum. Ita Le
uit. 19. Deut. 1. Prou. 18. Accipere inquit per-
sonam impij in iudicio non est bonum. Et<-P>@@

<-P>Prouer. 28. Qui cognoscit facie&#x0303; in iudicio
iste nō benefacit, & paratus est pro buccella
negare veritatem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Acceptio personar&#x0169;
peccat&#x0169; mortale est ex genere suo. Pro cu-
ius intellectu nota, quòd illud dicitur pecca
t&#x0169; mortale ex genere suo quod ex obiecto
intra limites suæ speciei absq; adue&#x0303;tu extrin
secæ circunstantiæ potest esse mortale. v. g.
furtum, homicidium, &c. Ita D. Tho. 1. 2. q.
18. art. 2. & cōmuniter acceptatur hæc diffi
nitio à Theologis. Probatur ergo cōclusio.
Quia acceptio personar&#x0169; ex obiecto & abs-
que aliquo extrinseco potest esse mortale,
ergo ex genere suo illud habet. Antecedens
vero probatur. Quia respicit iniustum in di
stributione, ergo si iniust&#x0169; huiusmodi fue-
rit grauis materia peccatum mortale erit. Se
cundò. Quia istud viti&#x0169; opponitur per se &
directè iustitiæ distributiuæ, ergo est pecca
t&#x0169; per se destruens charitate&#x0303;. Probatur cōse
quentia. Quia impossibile est quod aliquis
faciat iniustitia in distribue&#x0303;dis bonis cōmu-
nibus & non peccet cōtra charitate&#x0303;. Tertiò
probatur. Quia homicidium & furt&#x0169; sunt
peccata mortalia ex genere suo, ergo multo
magis acceptio personar&#x0169;. Proba{t$} cōsequen
tia, quia sicut homicidi&#x0169; opponitur iustitiæ
cōmutatiuæ, ita acceptio personar&#x0169; opponi
tur iustitiæ distributiuæ quæ præstātior est.
Quartò. A posteriori colligitur propter dā-
na quæ sequuntur ex isto peccato & perso-
nis & reipublicæ. Personis quide&#x0303;, quia pri-
uantur bonis sibi applicādis. Reipublicæ au
tem, quia illius ordo peruertitur ex ista acce
ptione: siquidem indigni elig&#x0169;tur & dignis-
simi succumbunt: vnde & virtus & studia
pereunt. Hæc omnia explicantur Ecclesia-
stes. c. 10. Est mal&#x0169; quod vidi sub sole quasi
per errorem egredie&#x0303;s à facie principis, posi-
tum stultum in dignitate sublimi, & diuites
sedere deorsum, & vidi seruos in equis, &
principes ambulantes super terram. Expli-
catur hoc communiter exemplo. Si enim
terra sursum & cælum deorsum existerent,
maximum malum esset naturę. Ita ergo ma
ximum malum est in genere moris ex quo
inuertitur ordo reipublicæ, acceptio perso-
narum quæ est iniusta distributio.</P>
<P>  Tertia conclusio. Acceptio ista est iniu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0299.jpg/>
@@1@<SE299>282 Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Art. I.
<duolan 2><-P>stitia, qua in distributione vnus alteri præ-
fertur. Diffinitio est cōmunis & colligitur
ex D. Aug. lib. 2. contra duas epist. Pelag. ca.
2. vnde & D. Tho. collegit quæ in præsenti
docet. Ponitur iniustitia tanquā genus: quia
sicut iustitia genus est ad distributiuam &
cōmutatiuam: sic iniustitia genus est ad om
nia vitia opposita iustitiæ cōmutatiuæ & di
stributiuæ. Reliquæ autem particulæ pon&#x0169;
tur loco differe&#x0303;tiæ: quia in hoc acceptio per
sonarum differt ab alijs vitijs oppositis iusti
tiæ, quod respicit inæqualitate&#x0303; inter plures
personas, quæ oritur ex iniusta distributio-
ne. Ver&#x0169; tamen vt hæc diffinitio manifesta
sit, & vt radix huius vitij aperiatur, notan-
da sunt singula quæ conueniunt acceptioni
personarum. Habet enim primo quod dica
tur respectu distributoris qui dicitur ille cui
incumbit ex officio vel cōmissione aut ali-
qua alia obligatione competit distribuere
bona cōmunia, colligitur ex illo verbo diffi
nitionis, qua in distributione, &c. & etiam
quia peccat&#x0169; hoc directè opponitur actui
iustitiæ distributiuæ, quæ solum dicitur re-
spectu distributoris modo explicato, ergo
similiter acceptio personarum sol&#x0169; dicetur
formaliter ex ordine ad distributorem.</P>
<P>  Ex quo sequitur primò, quòd qui impe-
dit ne distributor conferat beneficium di-
gno, non peccat hoc vitio, quia non est di-
stributor: sed peccat contra iustitiam cōmu
tatiuā impediendo ius. Vnde omnium sen-
tentia tenetur restituere. De quo quæstione
præcedenti. Secundò sequitur, &#xA759; qui vsur-
pat offici&#x0169; distributionis nō peccat acceptio
ne personar&#x0169; in hoc quod distribuat bona
communia indignis, quia iste nō tenetur ali
quo iure, imo nec potest distribuere ista bo
na: quocirca nō peccat contra leges iustitiæ
distributiuæ in actu ipso, peccabittamen ex
intentione & secund&#x0169; affectum acceptādo
personas quia hoc intendit facere. Secundò,
habet acceptio personarum quod solum cō
tingat in bonis cōmunibus & quæ respici&#x0169;t
plures personas: quod explicatur in illo ver
bo diffinitionis, qua vnus alteri præfertur.
Itaq; debe&#x0303;t esse bona ad minus inter vn&#x0169; &
alter&#x0169; & nulli appropriata. Ex quo sequitur
quòd dominus rei in distribuendo proprijs
bonis, nō potest cōmittere viti&#x0169; istud. v. g.<-P>@@

<-P>si aliquis inuitet vieinos suos excipie&#x0303;do sibi
inimicos peccabit iste cōtra charitatem per
odium & vindictā: non tamen contra iusti-
tiā. Secus autem est, si bona iam essent appli
cata ciuitati ex facultate veri domini vt di-
stribuerentur: quia tunc si exciperet aliquos
à possibili cōsequutione illor&#x0169; bonor&#x0169; acci
peret personas. Tertiò, habet hoc vitium
quod solum contingat in bonis debitis. Hoc
colligitur ex prima particula diffinitionis,
iniustitia nempe. Etenim iustitia & iniusti-
tia versantur circa eadem bona, ac subinde
sicut iustitia sol&#x0169; dicitur respectu debiti: ita
& iniustitia quæcunque illa fuerit.</P>
<P>  Ex quo sequitur, &#xA759; in bonis merè liberis
non cōtingat acceptio personarum. Quod
si arguas: nam prælatus v. g. cōmittit vitium
acceptionis, si bona libera quæ gratiæ com-
muniter dicuntur conferat solum sibi auxi-
liaribus qui videlicet ill&#x0169; elegerunt exceptis
omnibus alijs. Respondetur, quòd ipsi ita di
cunt. Facio quod volo: quia libera & gratio
sa sunt ista. Verumtame&#x0303; peccat&#x0169; est, & meo
iudicio acceptio personarum. Notāda enim
sunt tria. Primò, quod ista bona nō sunt præ
lati sicut palli&#x0169; & pecuniæ. Secundò, &#xA759; sunt
quodammodo cōmunitatis. Eo enim ipso
quod prælatus instituitur: cōmunitas habet
ius vt illi de&#x0303;tur aliquando ista bona quæ di-
c&#x0169;tur gratiæ, vt lice&#x0303;tia & dispensatio. Tertio
habent subditi ius ne excipiantur à cōmuni
bus fauoribus. Ex ijs ergo tribus peccatum
istud prælati acceptio est personar&#x0169;, ac sub-
inde mortale. &#x00B6; Aduertendum enim est, &#xA759;
quædā bona sunt absolutè libera, quæ tame&#x0303;
ex suppositione debita sunt quodammodo
& ex hac parte possunt esse materiæ iniustæ
distributionis. v. g. quod aliquos inuitaue-
rim & speciali honore illos coluerim libe-
rum est: verumtamen supposito quod tale
conuiuium fiat non licet ab huiusmodi ho-
nore quosdā excipere, quia supposito quod
sumus in conuiuio & honor impenditur in-
iustitia fit illi qui excipitur. Ita dico de præ-
latis quod bona ista libera sunt absolutè, sup
posito tame&#x0303; quod omnes sunt eiusdem cor
poris me&#x0303;bra: ius habent æquale proportio-
nabiliter ne excipiantur ab his honoribus.
Quartò habet acceptio personarum, quod
motiu&#x0169; illius sit impertine&#x0303;s ad fine&#x0303; intent&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0300.jpg/>
@@1@<SE300>Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Art. I. 283
<duolan 2><-P>per distributione&#x0303;: & hoc explicatur in diffi-
nitione cum dicitur causa indebita, quæ illa
dicitur secundùm D. Tho. quæ nō est ratio
sufficiens vt bonum illud distribuendum sit
debitum personæ. Sicut è cōtra, causa debita
reputatur quæ est sufficiens vt tale bonum
sit debitum personæ. Ideo bene Caiet. dicit
&#xA759; iustitia respicit rationem, idest causam: &
loquitur de iustitia distributiua, nā cōmuta
tiua potius respicitrem quā causam. Sed cō-
tra arguitur. Nā sequitur quod iustitia distri
butiua cōsistat in medio rationis. Cōseque&#x0303;s
est cōtra illa quæ supradicta sunt. q. 58. art. 9.
& 10. Probatur sequela. Quia apertè iustitia
distributiua & rectitudo illius consistit in re
spiciendo & cōmensurando rationem. Re-
spondetur negando sequelam. Nō enim di-
citur virtus habere medi&#x0169; rationis, quia me
dium illius perscribatur à ratione: alioquin
iustitia cōmutatiua sæpè haberet medi&#x0169; ra-
tionis, quia in pluribus actibus ęqualitas pre
tij taxatur à ratione, vt patet in pretio tritici
& in stipendijs assignadis. Imò verò omnis
virtus vt sic pe&#x0303;det à prude&#x0303;tia quæ potissim&#x0169;
ratione&#x0303; cōsiderat. Cōsistit ergo medi&#x0169; ratio
nis quod competit virtuti in hoc, quòd re-
ctitudo rationis sumatur per ordine&#x0303; ad ope
rātem, quod explicat D. Tho. 1. 2. q. 64. ar. 1.
Ex quibus sequitur intelligentia prædictæ
diffinitionis & solutio ad argumentum fa-
ctum in principio dubij. Non enim cōsistit
malitia huius peccati in hoc quòd distribu-
tor amet plùs aut minùs personam, aut sper
nat merita: sed in hoc quòd ex attentione
qualitatum personalium iniustum com-
mittat in distributione debiti.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò circa solutionem
ad tertium argume&#x0303;tum. Vtrùm ideo
non sit acceptio personarum apud Deum,
quia bona quæ distribuit sunt gratuitò dona
ta & non debita? Pro parte negatiua argui-
tur primò. Multa bona sunt quæ gratis do-
nantur à Deo, multa verò quæ debentur vt
augmentum gratiæ & gloriæ collatio, ergo
saltim in istis bonis quæ debentur poterit
esse acceptio personarum apud Deum, vel
ratio D. Thomæ non est sufficiens pro om-
nibus bonis quæ distribuuntur à Deo. Et
confirmatur. Quia multa bona sunt debita
rebus naturalibus ab autore naturæ, & tame&#x0303;<-P>@@

<-P>in his bonis distribuendis non potest esse
acceptio personarum apud Deum, ergo ra-
tio D. Thom. insufficiens. Maior probatur.
Quia v. g. homini debetur risibilitas & cor-
pori debetur color, &c. ita vt iniustum es-
set in re, hominem naturali & perfecta pro-
ductione produci sine risibilitate.</P>
<P>  Secundò. Quia licèt in his bonis quæ à
Deo donantur siue gratis siue ex debito, ra-
tio D. Thomæ conuincat: nihilominus ta-
men, in alijs actionibus Dei nihil cōcludit.
Et sit exemplum in filijs Israel & in AEgy-
ptijsvbi mandante Deo, Hebræi spoliaue-
runt AEgyptios proprijs bonis, vt dicitur
Exod. 12. Et similiter Deus interfecit plures
nationes, vt prouintias illarum quas iustè
possidebant traderet Hebræis, ergo saltim
in huiusmodi bonis Deus acceptauit perfo-
nam: quia bona illa erant aliena, & solùm
intuitu sui populi dominium alienum ab-
stulit & contulit suis.</P>
<P>  Nihilominus cōclusio D. Tho. certa est
& eius ratio de fide. Ad Rom. 2. Nō est acce
ptio personar&#x0169; apud Deum. Ad Ephes. 6. &
Actu. 10. & ratio D. Tho. hoc cōuincit. Po-
test tamen dupliciter intelligi. Primò, vt so-
lùm procedat de bonis gratuitò donatis à
Deo, & tunc vt cōclusio D. Tho. sit vniuer-
salis vniuer saliori indiget ratione, quā vide-
licetipse D. Tho. ponit ad Rom. 2. lectio. 2.
Quia Deus n&#x0169;quam operatur nisi ex ratio-
nabili causa, ac subinde in nulla operatione,
siue distribuat gratuita, siue donet debita,
siue naturalia, siue supernaturalia, nō accipit
personam: quia acceptio distributionem im
portat propter indebitam causam, & id ip-
sum intendit glossa ad Ephes. 6. cum dicit.
Deus iudex iustus diiudicans causam non
personam, idest, attendens semper rationabi
lem causam. Ex quo facilè patet ad argume&#x0303;
ta proposita. Secundò explicatur ratio Diui
Thomæ formaliùs: ita vt vniuersaliter pro-
cedat de omnibus bonis.</P>
<P>  Pro quo nota, quòd Deus semper manet
dominus etiam eorum bonor&#x0169; quæ distri-
buit creaturæ: quāuis & ipsa creatura domi-
nium absolutum habeat eor&#x0169;dem bonor&#x0169;.
Nā Deus non abdicat imò nec abdicare po-
test hoc ius à se. Quare cum distribuit sem-
per liberè ex parte sua distribuit tanquam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0301.jpg/>
@@1@<SE301>284 Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Art. II.
<duolan 2><-P>dominus absolutus siue bona debita sint in
re siue gratiosa. Ratio ergo D. Tho. sic pro-
cedit, quod Deus in distribue&#x0303;dis quibusuis
bonis non potest accipere personā: quia illa
bona nō sunt debita à Deo, vnde ex hac par
te liberè donata sunt. Et ratio poni{t$} Iob 34.
vbi postquam dixerat quod Deus nō acce-
ptat personam principis, quasi respondens
nostræ obiectioni subdit, Opus enim ma-
nu&#x0169; illius sunt vniuersa, idest liberè vniuer-
sa operatur & dominium illorum habet.</P>
<P>  Ad primum respondetur, quòd illa bo-
na sunt debita in effectu, & distribuuntur se
cundùm mensuram & regulam iustitiæ, nō
tamen ita vt constituant Deum debitorem
& astrictum legi iustitiæ, propter rationem
iam dictam. Vide D. Tho. 1. 2. quæst. 111. ar
tic. 1. ad 2. & quæst. 114. art. 3. Ad confirma-
tionem similiter respondetur, quòd illa bo-
na naturalia dicuntur debita hac duntaxat
ratione: quia vinculo naturali & inuiolabili
annexa sunt essentijs rerum, ita vt à nulla
causa operante naturaliter & debito modo
separari possint. Non autem debentur ab au
tore naturæ: quia ita superexcedit omne&#x0303; le-
ge&#x0303; iustitiæ vt nulli rei sibi inferiori obligari
valeat & subordinari sicut nec autor gratiæ.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd Deus
iustis de causis abstulit bona illa AEgyptijs
quę cōtulit Hebræis. De quibus vide Aloy-
sium Lipomanum cathena in Exod. c. 12. &
Abulen. ibidem. & etiam quia dominus ab-
solutus pro sua voluntate quandoque trans-
fert regnum de gente in ge&#x0303;tem. Vnde Deu-
ter. 10. referens bona quæ præ alijs populis
contulit Israeli, vt nō existimaremus illum
acceptare personas subdit: quia dominus do
minantium est qui personam non accipit.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm in dispensatione spiri-
tualium, locum habeat persona-
rum acceptio.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D secundum sic procedi-
tur. Videtur quòd in di-
spensatione spiritualium
locum non habeat personar&#x0169; acce-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ptio. Conferre enim dignitate&#x0303; ec-
clesiasticam seu beneficium alicui
propter cōsanguinitatem, videtur
ad acceptionem personarum perti
nere: quia consanguinitas non est
causa faciens hominem dign&#x0169; ec-
clesiastico beneficio. Sed hoc non
videtur esse peccatum: cùm hoc ex
consuetudine prælati ecclesiæ fa-
ciant. Ergo peccatum personarum
acceptionis non videtur locum ha
bere in dispe&#x0303;satione spiritualium.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Præferre diuitem
pauperi videtur ad acceptione&#x0303; per
sonar&#x0169; pertinere, vt patet Iacob. 2.
Sed faciliùs dispensatur cum diui-
tibus & potentibus, quòd in gradu
prohibito contrahāt matrimoni&#x0169;,
quàm cum alijs. Ergo peccatum
personarum acceptionis non vide-
tur locum habere circa dispensatio
nem spiritualium.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Secundùm iura
sufficit eligere bonum, non autem
requiritur, quòd aliquis eligat me-
liorem. Sed eligere minus bonum
ad aliquid altius, videtur ad acce-
ptionem personarum pertinere. Er
go personar&#x0169; acceptio non est pec-
catum in spiritualibus.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Secundùm statu-
ta ecclesiæ eligendus est aliquis de
gremio ecclesiæ. Sed hoc videtur
ad acceptionem personarum perti
nere: quia quandoque sufficientio-
res alibi inuenirentur. Ergo perso-
narum acceptio non est peccatum
in spiritualibus.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur Ia
cobi 2. Nolite in personarum acce-
ptione habere fide&#x0303; Domini nostri</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0302.jpg/>
@@1@<SE302>Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Artic. II. 285
<duolan 2><-P><A+1>Iesu Christi. Vbi dicit <marginalia rendition="dagger">Epist. 29.|ad Hiero.|declinan-|do ad fin.|tom. 2.</marginalia> Gloss. Au-
gust. Quis ferat, si quis diuitem eli-
gat ad sedem honoris ecclesiæ, con
tempto paupere instructiore & san
ctiore?</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut <marginalia rendition="dagger">Art. præc.</marginalia> dict&#x0169; est, acceptio per
sonarum est peccatum, inquātum
contrariatur iustitiæ. Quanto aute&#x0303;
in maioribus aliquis iustitiā trans-
greditur, tāto grauius peccat. Vn-
de cùm spiritualia sint temporali-
bus potiora, grauius peccatum est
personas accipere in dispensatione
spiritualium, quàm in dispensatio-
ne temporalium. Et quia persona-
rum acceptio est cùm aliquid per-
sonæ attribuitur præter proportio-
nem dignitatis ipsius, considerare
oportet, quòd dignitas alicuius per
sonæ potest atte&#x0303;di dupliciter. Vno
modo simpliciter, & secundùm se:
& sic maioris dignitatis est ille qui
magis abundat in spiritualibus gra
tiæ donis. Alio modo per compa-
rationem ad bonum cōmune. Con
tingit enim quandoque, quòd ille
qui est minus sanctus, & minus
sciens, potest magis conferre ad bo
num commune propter pote&#x0303;tiam,
vel industriam secularem, vel pro-
pter aliquid huiusmodi. Et quia di-
spensationes spiritualium principa
lius ordinantur ad vtilitatem com-
munem, secundùm illud 1. ad Co-
rinth. 12. Vnicuique datur manife-
statio spiritus ad vtilitatem: ideo
quandoque absque acceptione per
sonarum in dispensatione spiritua-
lium illi qui sunt simpliciter minùs
boni, melioribus præfer&#x0169;tur. Sicut</A+1><-P>@@

<-P><A+1>etiam & Deus gratias gratis datas
quandoque cōcedit minùs bonis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
circa consanguineos prælati distin
guendum est. Quia quandoq; sunt
minùs digni, & simpliciter, & per
respectum ad bonum commune.
Et sic si dignioribus præferantur,
est peccatum personatum acceptio
nis in dispensatione spiritualium.
Quorum pręlatus ecclesiasticus nō
est dominus, vt possit ea dare pro
libito, sed dispensator: secundum
illud 1. ad Corinth. 4. Sic nos existi
met homo, vt ministros Christi, &
dispensatores mysteriorum Dei.
Quandoq; verò consanguinei præ-
lati ecclesiastici sunt æquè digni, vt
alij. Et sic licitè potest absque perso
narum acceptione consanguineos
suos præferre: quia saltem in hoc
præeminent, quòd de ipsis magis
confidere potest, vt vnanimiter se-
cum negotia ecclesiæ tractent. Es-
set tamen hoc propter scandalum
dimitte&#x0303;dum, si ex hoc aliqui exem
plum sumerent, etiam præter di-
gnitatem, bona ecclesiæ consangui
neis dandi.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
dispensatio matrimonij contrahen
di principaliter fieri consueuit pro
pter f&#x0153;dus pacis firmādum. Quod
quidem magis est necessarium cō-
muni vtilitati circa personas excel-
lentes. Et ideo cum eis faciliùs di-
spensatur absque peccato acceptio
nis personarum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
quant&#x0169; ad hoc, &#xA759; electio impugna
ri non possit in foro iudiciali, suf-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0303.jpg/>
@@1@<SE303>286 Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Art. II.
<duolan 2><-P><A+1>ficit eligere bonum, nec oportet eli
gere meliorem: quia sic omnis ele-
ctio posset habere calumniam. Sed
quantum ad conscientiam eligen-
tis, necesse est eligere meliore&#x0303;, vel
simpliciter, vel in comparatione ad
bonum commune: quia si potest ha
beri alsquis magis idoneus erga ali
quam dignitatem, & alius præfera-
tur, oportet quòd hoc sit propter
aliquam causam. Quæ quide&#x0303; si per-
tineat ad negotium, quantum ad
hoc erit ille, qui eligitur, magis ido
neus: si verò non pertineat ad nego
tium id quod cōsideratur vt causa,
erit manifestè acceptio personæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, quòd
ille qui de gremio ecclesiæ assumi-
tur, vt in pluribus consueuit esse vti
lior, quantum ad bonum commu-
ne: quia magis diligit ecclesiam in
qua est nutritus. Et propter hoc
etiam mandatur Deuteron. 17. Nō
poteris alterius gentis hominem fa
cere regem, qui non sit frater tuus.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio est affirmatiua. &#x00B6; Se-
cunda conclusio. Maius peccatum est
accipere personas in distributione bonor&#x0169;
spiritualium quàm temporalium. &#x00B6; Tertia
conclusio. Aliquando licet eligere minus
dignum simpliciter, quanuis comparatiuè
dignior reputabitur.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N explicatione huius artic. primò notan
dum, quòd hîc & in seque&#x0303;tibus D. Tho.
explicat materiā acceptionis personar&#x0169;, de
qua agit Arist. 5. Ethic. vbi videndi sunt in-
terpretes: & explicat ibi quod materia acce-
ptionis nō solum est bonum sed minus ma-
lum: non tantum honor, sed onus: quia sicut
accipit personam quis distribue&#x0303;s maius bo
num minus digno, ita etiā in hoc quod im-<-P>@@

<-P>ponat maius tributum & onus magis digno
aut saltim æquè digno. Et huius ratio demō
stratiua est, quia minus mal&#x0169; bon&#x0169; quod-
dam est, ac su binde qui minus malum im-
ponit, bonum confert & sufficie&#x0303;s vt collatio
iniusta sit si fiat propter indebitam causam.</P>
<P>  Secundò nota. Distinctionem fundame&#x0303;
tale&#x0303; D. Tho. in art. quòd dignus aut dignior
sumuntur dupliciter. Primò absolutè & sic
dignior dicitur simpliciter in ordine ad spi-
ritualia qui magis de spiritu participat, & est
ille qui plura habet dona spiritualia. Secun-
dò. Dignus & dignior dicuntur comparati-
uè per ordinem ad finem qui intenditur in
tali distributione hic & nunc. Et ille erit qui
meliora potest exercere officia in consecu-
tione talis finis.</P>
<P>  Tertiò nota, quòd quanuis D. Thom. in
præsenti solum determinet de dispensatio-
ne bonorum spiritualium: eius tame&#x0303; doctri
na adaptari potest ad distributione&#x0303; tempo-
ralium. Imo non potest vn&#x0169; sine altero exa
ctè intelligi. Quare ab interpretibus in hoc
art. de vtraq; distributione fit sermo: & nos
tria agemus. Primò de conditionibus quæ
dignificant personā circa spiritualia. Secun-
dò de ordine quem seruare debet distribu-
tor in distributione istorum bonor&#x0169;. Et ter-
tio de distributione bonor&#x0169; temporalium.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum sit. Quænam condi
tiones requirantur per se, vt persona
censeatur digna bonorum spiritualium, &
non loquimur in foro iudiciali sed in foro
conscientiæ. In hoc dubio tres communiter
solent adhiberi conditiones iure naturali &
diuino requisitæ. Prima vitæ probitas. Sec&#x0169;
da, scientia aut doctrina. Tertia, industria in
peragendis negotijs ad quæ eligitur. Et quia
ista fundamenta sunt præsentis doctrinæ, si-
gillatim explicanda erunt.</P>
<P>  Prima conditio vitæ probitas, colligitur
ex D. Tho. in præsenti, vbi explicans qualis
debeat eligi semper supponit bonitatem ali
quam: & expressius quodlib. 8. artic. 6. vnde
hominem existe&#x0303;tem in peccato censet indi
gn&#x0169;, vt habetur in decreto. 8. q. 1. c. Moyses.
&. c. licet. & etiā in Concil. Trid. à Sess. 22.
vsque ad 24. vbi sæpe replicat bonitatem eli
gendorum in diuersa officia. Vide Summi-
stas verb. electio. specialiter Syluest. 1. §. 17.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0304.jpg/>
@@1@<SE304>Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Artic. II. 287
<duolan 2><-P>& 18. Adria. in 4. in materia de restitutione.
Soto vbi supra art. 2. conclus. 5. & 6. speciali-
ter Caietan. in præsenti, & in summa, verbo
electio. & super Ioannem cap. vlt. vbi colli-
git hanc veritatem quia Christus volens de
signare Petrum in pastorem, interrogauit
eum multoties dicens, Diligis me plus ijs:
quasi innuens quod dilectio & maior dile-
ctio requiratur in eligendo. Ratio huius so-
let assignari, quia in huiusmodi bonis quis
designatur vt minister in domo Dei, ergo
iniquum est si aliquis Dei inimicus eliga-
tur. Qua ratione videtur vti Concil. Trid.
Sessio. 24. cap. 12. vbi concludit, quod ea de-
bet esse probitas ministrantium vt merito
ecclesiæ senatus dici possit. Confirmatur.
Quia si v. g. &#x0153;conomus introduceret ope
rarios in vineam domini sui illi inimicos
malum faceret, ergo à simili qui in vinea
domini eligit operarios existentes in pecca-
to mortali, peccatum committit. Ex quo se-
quitur quod si distributor aut elector, eli-
gat aliquem de cuius virtute omnino igno-
rat, peccatum committit acceptionis: quia
se exponit morali periculo eligendi indi-
gnum: non tamen tenetur ita curiosius oc-
culta disquirere: quia interna virtus solum
est more humano diiudicanda. Vnde satis
fuerit, vel quod communiter æstimetur vir
bonus, aut vero quod nullus requisitus il-
lum peccatorem proclamet. In quo hæc
conditio differt ab alijs, quia scientia & di-
scretio in age&#x0303;dis negotijs & huiusmodi alia
sunt talis naturæ quæ certo cognosci pos-
sint à iudice & electore: gratiavero nec cer-
to cognoscitur, ac subinde nec exactiusin-
quirenda.</P>
<P>  Sed quæres; Vtrùm si distributor aut ele
ctor cognoscat alique&#x0303; esse in peccato mor-
tali qui tame&#x0303; vir bonus habetur cōmuniter
& solus distributor cognoscit tale peccat&#x0169;:
an eo casupossit iustè benefici&#x0169; illi cōferre?
Respondetur, quòd in hoc nihil certum ha
betur, nam iura videntur sol&#x0169; exigere quod
vir bonus æstimetur à populo, ita in. c. licet,
iam citato: & cap. cum in cunctis. de electio
ne. quod adducitur à Concil. Trid. Sess. 24.
c. 12. vbi loquens de prælatis sol&#x0169; dicit quod
virtus eorum debeat cōmendari nihil cu-
rans de occultis. & 1. ad Timot. 3. solum exi<-P>@@

<-P>git episcop&#x0169; irreprehensibile&#x0303;, & certè loqui
tur de peccatis quę à populo diiudicari pos-
sunt. Vnde subdit, Oportet aute&#x0303; ill&#x0169; habere
bonum testimonium etiam ab ijs qui foris
sunt, & idem ferè asserit de diaconibus. Cæ-
terum doctores cōmuniter videntur assere-
re, quod eligendus debeat esse in gratia. Et
ita distribuens qui cognoscit peccatum eius
qui eligendus est, consequenter eum debet
iudicare indignum. Ita videtur Caiet. senti-
re in summa, verb. electio. & super Ioanne&#x0303;
cap. vlt. & etiam Syluest. vbi supra. & vide-
tur sententia D. Tho. quodlib. 8. citato. Ve-
rum tamen videtur dicendum, quod si di-
stributor & elector secreto agnoscat pecca-
tum maximè quod ex fragilitate cōmissum
est, à quo & facile resurgere debet moraliter
loquendo: poterit talem eligere si alioquin
dignus habetur. Verum tame&#x0303; si talis eligen-
dus permanenter & per modum status sit
in peccato, & hoc constet eligenti, non po-
terit ill&#x0169; eligere absque peccato, quantum-
uis scie&#x0303;tia polleat: quia probabiliter imo cer
to moraliter æstimandum est quòd pecca-
tum huius fiet manifest&#x0169; ac deterius. Hæc
intelligo dummodo eligens non cognoue-
rit tale delictum per confessionem. Quia
scientia hæc non debet conducere ad diri-
gendam electionem publicam, vt latè disse
ruimus super. 2. 2. q. 33. art. 8. dubio vltimo.
Igitur sententia D. Tho. interpretanda est,
quod non liceat eligere existentes in pecca-
to mortali quando illud peccatum est ex
certa malitia & per modum status, aut vero
quando de tali peccato constat.</P>
<P>  Secunda conditio principalis est scientia
aut prudentia sine qua virtus nō potest alijs
prodesse. Conditio ista multoties ponitur à
Sanctis. Et diffinitur in Concil. Trid. Sessio.
2. cap. 2. de episcopis, vbi dicitur, &#xA759; scien-
tia polleant, & de alijs qui promouentur ad
parochia le benefici&#x0169;, habetur simile Sessio.
24. capit. 18. De his similiter qui in eccle-
sijs cathedralibus deputantur ad quasdam
dignitates vt archidiaconi, habetur ibidem:
& de ordinandis qualis scientia requiratur,
habetur Sessio. 23. à cap. 3. vsque ad 14. hæc
cōditio iure naturali & diuino requisita est,
quia ministri ecclesiæ instituuntur & de-
putantur vt instruant fideles, & specialiter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0305.jpg/>
@@1@<SE305>288 Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Artic. II.
<duolan 2><-P>episcopi & prælati, de quibus dicitur Actu&#x0169;
20. Attendite vobis & vniuerso gregi, idest,
& vobis & alijs sapere debetis. Et subdit, in
quo vos Spiritus sanctus posuit regere Ec-
clesiam Dei. De sacerdotibus vero Micheæ
2. Legem requiram de ore eius, quia ange-
lus domini exercituum est. Vide D. Cle-
mentem in epistola ad Diuum Iacobum,
vbi refert sententiam B. Petri qui dicebat
quantum necessaria esset scientia prælatis.
Habetur episto tomo 1. Conciliorum. c. 33.</P>
<P>  Aduerte tamen, quod hæc conditio non
requiritur æqualiter in omnibus. Sed quem
admodum officia & beneficia sunt dispa-
ria, ita & scientia dispar requiritur & sufficit,
semper tamen aliqualis. Ex quo sequitur
quod peccat mortaliter qui bona ista spiri-
tualia distribuit ignaris, vnde debet præ-
mitti examen vel per eligente&#x0303;, vel per æqui
ualentem approbationem.</P>
<P>  Quod si obijcias illud quod habetur in
cap. vnico de ordinatione per scrutinium fa
cienda: vbi Innocen. 3. declarat quod episco
pus illum debet æstimare dignum, de cu-
ius indignitate non constat, ergo non requi
ritur quod èlector aut distributor cogno-
scat positiuè scientiam eligendi. Responde-
tur quòd loquitur de approbatione publica
quæ fit quando ordinantur ministri in Ec-
clesia & episcopus quærit ab archidiacono,
Vtrùm sciat illos dignos esse: non vero de
alia approbatione de qua loquimur.</P>
<P>  Tertia cōditio est prudentia & industria
in rebus agendis. Conditio ista maxime re-
quiritur in episcopis & prælatis, & habetur
in Concilio Carthagin. 4. & refertur cap.
qui episcoporum. dist. 23. & cap. Petrus. 39.
dist. requiritur etiam proportionabiliter in
his qui assumuntur ad exerce&#x0303;dum aliquod
officium ecclesiasticum. Cæterum in alijs
beneficijs quæ non exigunt peculiarem cu-
ram, aut circa proximum, aut in negotijs:
conditio ista non ita exactè requirenda est.
Huiusmodi sunt beneficia simplicia aut ca-
pellaniæ. Quæ vero ex his conditionibus
præferenda sit, Respondetur, quòd absolu-
tè loquendo in electionibus virtus præfer-
tur, & postmodum scientia consideratur: li
cèt comparatiuè aliquando ècontra indu-
stria & prudentia præferendæ sint. Verum<-P>@@

<-P>tamen quia scientia & doctrina quæ requi-
ritur multiplex esse potest in eligendis: &
his temporibus controuertitur quænā præ-
ferenda sit Theologia an Iurisperitia: ideo
sit secundum dubium.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò; Vtrùm digniores
reputandi sint cæteris paribus qui eli
gantur ad episcopale munus, Theologi an
Iurisperiti? &#x00B6; Arguitur primò & probatur,
quòd impertinens sit considerare quam fa-
cultatem profiteatur eligendus. Nam in ele
ctione Summi Pontificis qui omnibus ijs
conditionibus maxime pollere debet, non
consideratur si Theologiam aut Iurispru-
dentiam habeat: ergo nec in electionibus re
liquorum episcoporum. Quod confirma-
tur, quia in eligendo Pontifice, ille dignior
habetur qui prudentior est ad pacem seruā
dam, ad quod impertinenter se habet Theo
logia, vel alia facultas.</P>
<P>  Secundò. Officium pastoris potissimum
consistit in gubernando Ecclesiam Dei, sed
ad hoc munus magis præstat notitia Iuris
Canonici quam Theologiæ, ergo illi præfe
rendi sunt cæteris paribus. Maior probatur
ex illo Actuum 20. In hoc posuit vos Spiri-
tus sanctus regere ecclesiam Dei. Quasi di-
cat, in hoc substantia pastoris sita est vt re-
gat Ecclesiam. Minor probatur. Quia essen
tia Iuris canonici consistit in dirigendis re-
bus agendis.</P>
<P>  Tertiò. Episcopalis dignitas potissimum
consistit in potestate spirituali erga sibi sub-
ditos: sed exercitium huius potestatis ma-
gis pendet à Iure canonico quam à doctri-
na sacra, ergo ista præfertur. Maior proba-
tur ex illo Matth. 17. Tibi dabo claues regni
cælorum, vbi Christus Dominus tradidit
Petro officium pastoris, & illud explicuit
per claues quę important iurisdictionem &
potestatem spiritualem. Minor probatur.
Quia Theologia speculatiua est, vt patet 1.
par. quæst, 1. ergo per se non ordinatur ad di
rigendum actiones.</P>
<P>  Quartò. Illa scie&#x0303;tia dicitur commodior
prælatis quæ frequentius necessaria venit,
sed huiusmodiest peritia iuris per compara
tionem ad Theologiam, ergo illa præfer-
tur. Maior nota est, quia ideo scientia requi-
ritur, quia sine illa episcopus nō potest præ-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0306.jpg/>
@@1@<SE306>Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II. 289
<duolan 2><-P>stare necessaria. Minor probatur, quia fre-
quentiores sunt causæ forenses & lites cōpo
nendæ & condendæ leges, quàm impugna-
tio hæresum, ergo ius canonicum quod in
iudicijs & litibus versatur frequentius est.</P>
<P>  Quintò. Theologia solum requiritur in
Episcopo vt doceat & prędicet legem Dei,
sed hoc de facto non est necessarium in illo
imo videtur impertinens, ergo. Minor pro
batur, quia frequentissimi sunt prædicato-
res & doctores vbiq&#x0301;ue: ita vt non indigeat
ecclesia doctrina pastoris.</P>
<P>  Pro explicatione nota, quod opinio Iu-
risperitorum docet quod simpliciter & ab-
solutè digniores reputandi sunt Canonistæ
quam Theologi. In casu autem particulari:
vt v. g. quando pullulant hæreses, aut vero
est inopia prædicatorum dignior censetur
Theologus. Ita Hostiens. quem sequitur Pa
normit. in cap. 1. de consanguinitate & affini
tate. & Iuniores ita premunt in hac parte, vt
induxerint electores & distributores quod
solum distribuant officia ista Iurisperitis, &
hoc fuit in vsu paucis retro annis. Cæterum
sententia omnium Theologorum est oppo
sita & solet disputari. 2. 2. quæst. 85. art. 3. vbi
Caietanus breuiter tetigit hoc: & Magister
Soto vbi supra conclusione 10.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veræ sententiæ, nota &#xA759;
diuersitas opinionum consistit in non
intelligendo officium pręcipuum episcopi.
Canonistæ siquidem falluntur existiman-
tes quod primum & per se munus pastoris
est iudicare causas spirituales: quod patet a-
lienum à veritate. Quia iudicare & compo
nere lites quæ contingunt inter fideles perti
net ad externam gubernationem Ecclesiæ,
prælati vero non positi sunt in hoc per se pri
mo, vt consulant paci externæ: sed internæ
virtuti. Igitur exclusa sententia & fundame&#x0303;
to Iuristarum.</P>
<P>  Sit conclusio certa, quod cæteris paribus
præferendi sunt Theologi ad episcopalem
dignitatem. Probatur & est fundamentum
huius sententiæ. Quia præcipuum munus
episcoporum est docere & prædicare, ad
quod magis confert Theologia, ergo. Ma-
ior probatur ex illo Ioannis vltimo. vbi
Christus ter dixit Petro: pasce agnos meos
& oues meas: vbi (vt docent interpretes) tra<-P>@@

<-P>ditur Petro dignitas episcopalis & præci-
puum munus pastoris declaratur, igitur c&#x0169;
pascere non fiat per ius canonicum sed per
Theologiam, consequenter &c. Ideo epi-
scopus & pastor idem sunt officio & digni-
tate quod explicat Diuus August. epist. 59.
adducens illud Pauli, dedit quosdam pasto
res & doctores. Idem probatur 1. Petri 5.
Pascite qui in vobis est gregem Dei: proui-
dentes non coactè sed spontaneè secundum
Deum. Et confirmatur, quia secundum fi-
dem Episcopi successores sunt Apostolo-
rum: sed præcipuum munus Apostoli est
docere: ergo episcopi. Minor probatur Ioā
nis 15. Ego elegi vos & posui vos, vt eatis
& fructum afferatis & fructus vester ma-
neat. Et Diuus Paulus 1. ad Corinth. 1. de se
inquit, Non misit me Dominus baptizare,
sed euangelizare. & Marci vltimo. Ite doce-
te omnes gentes: & iterum prædicate Euan
gelium omni creaturæ. Idem habetur 1. ad
Timoth. 4. & 2. ad Timoth. 4. & videtur ex
pressum in Concil. Trident. Sess. 24. cap. 4.
qua ratione in Concil. Carthag. 4. præcipi-
tur, vt cura viduarum & pupillorum com-
mittatur archipresbyteris vt episcopi oratio
ni & doctrinæ se totos traderent. Quod si-
mile factum fuit ab Apostolis, vt refertur
Actuum 6. & hoc refert etiam de mente Di
ui Petri. S. Clemens in epist. ad Beatum Ia-
cobum iam citata. Habetur etiā hoc ipsum
in cap. si quis. 36. distinct. & in cap. omnem.
38. distinct. Diuus etiam Gregor. lib. 2. epi-
stolarum, epistola 39. vbi dicit, episcopi est
de prædicationis ministerio semper cogita
re. Vide multa quæ dicit Diuus Bernardus
lib. 4. de consideratione ad Eugenium.</P>
<P>  Sed contra arguis. Sequitur quod nullus
potest eligi qui non sciat prædicare & doce
re legem Dei, ac subinde nullus Iurisperitus
potest eligi in episcopum, postquam ille nō
potest exercere præcipuum munus præla-
ti? Respōdetur, quod nullus potest eligi qui
non sciat sufficienter docere legem Christi:
prout communiter fideles exquirunt & qui
etiam nō possit reddere rationem eius quæ
in nobis est fidei, vt inquit Paulus: siue hoc
sciat ex professione Theologus, siue Iurispe
ritus aut vero alia via: & hoc efficaciter pro
bat argumentum factum. Qua etiam ratio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0307.jpg/>
@@1@<SE307>290 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II.
<duolan 2><-P>ne dum consecratur Episcopus exigitur ab
illo vt iuret se vtrunque testamentum scire,
quod autem sciat quæstiones quæ in Theo
logia versantur, id non requiritur per se licet
aliquando necessarium iudicabitur & sem-
per vtile erit.</P>
<P>  Adhuc tamen instas. Nam sequitur sal-
tim quòd prælatusn&#x0169;quam docens aut præ
dicans populo, peccaret mortaliter nō exer
cens id ad quod præcipuè tenetur: & ita dā-
nare&#x0303;tur omnes episcopi Iurisperiti & Theo
logi qui non prædicant. Respondetur ne-
gando sequelā: sat fuerit quod habitualiter
sit sufficie&#x0303;s & paratus animo docere legem
si opus fuerit: communiter vero melius est
si hoc cōmittat sibi auxiliaribus, qui valent
exercere sapientius hoc munus.</P>
<P>  Secunda conclusio. Aliquādo tamen po
terit præferri Iurisperitus, vt quando multa
& grauia im minerent negotia & plures alio
quin essent ministri Euangelij: aut quando
eligendus esset peritissimus in iure, & ijs for
te de causis honestabantur electiones & di-
stributiones quibus paucis ante annis desi-
gnabantur vt plurimum Canonistæ in Epi
scopos: quanuis excessus ipse, si quis forte ir-
repserat, prudenter nunc & iustè frænatur,
d&#x0169; elig&#x0169;tur Theologi. Hæc quæ dicta sunt
de distributione episcopatu&#x0169;, dicenda sunt
&#xA753;portionabiliter de alijs officijs quibus po-
tissimum incum bit aliqualiter pascere gre-
gem, vt parochi, aut vero illi qui causas fi-
dei exercent & iudicant: quanuis iam meri-
to propter innumera negotia & lites emer-
gentes debeam us laudare cōsuetudinem eli
gendi Iurisperitos ad fidei tribunalia, eo vel
maximè quòd semper sibi peritiores Theo
logos associant.</P>
<P>  Ex his sequitur, quod in examine benefi
cior&#x0169; non peccat, qui cæteris paribus Theo
log&#x0169; acceptat: imo hoc facere tenetur. Ad-
diderim etiam quòd Theologus eligatur:
quanuis Iurisperitus sit aliquantulum do-
ctior in suo iure: quia plus iuuat ad cōfessio
nes audiendas & conscientias sedandas ali-
quanta Theologia, quam maior Iurisperi-
tia, eo vel maximè quod Theologus scit se
scire aut scit se ignorare, & ideo accuratius
& melius disquirit veritatem.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,<-P>@@

<-P>&#xA759; in eligendo pontifice, non ita attenditur
scientia quam virtus & discretio: quia in or-
dine ad fine&#x0303; scie&#x0303;tiæ, habet ministros in om-
ni facultate peritissimos, & ex alia parte non
decet eius autoritatem vt immediatè & per
se ipsum doceat populum. Cæterum quia
primus est & caput morale tenetur habere
virtute&#x0303; & prudentiam ad alios gubernādos.</P>
<P>  Ad secundum respondetur negando an-
tecedens. Si per gubernare intelligas lites
componere. Si autem intelligas præstare
omnia illa quæ necessaria sunt ad vitam spi
ritualem, concedo illud. Veruntamen in his
primum locum tenet doctrina post virtute&#x0303;,
postmodum vero gubernatio in causis spi-
ritualibus. Quo ordine id explicuit Chri-
stus Matth. 5. dicens prælatis, primo &#xA759; futu
ri essent sal, quod respondet virtuti. Deinde
lux: quæ respōdet doctrinæ. Et tertio ciuitas:
quæ respondet autoritati & iurisdictioni, &
Diuus Paulus, dicens Actuum. 20. Posuit
vos regere Ecclesiā &c. statim subdit. Scio
quod intrab&#x0169;t post discessionem meā lupi
rapaces in vos. Quasi diceret. In hoc primo
posuit vos regere Ecclesiam Dei vt fidem
defendatis.</P>
<P>  Ad tertium respondetur negando maio-
rem. Imo iudicialis potestas secundaria est.
Quare episcopi pastores & patres dic&#x0169;tur,
nō iudices. Illud autem, tibi dabo claues &c.
potius est pro nobis, nam iuxta cōmunem
sententiam interpretum intelligitur locus il
le primo de claue scientiæ, deinde de claue
potentiæ. Quare notant quod in plurali di-
xit: tibi dabo claues. Imo etiam si ibi tantum
loquatur de autoritate iurisdictionis nihil
contra nos: quia primo dixit, super hanc pe
tram ædificabo Ecclesiam: quòd communi
ter interpretantur de autoritate Pontificis &
de cognitione fidei & legis euangelicæ.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quòd eodem
argumento probares episcopum magis de-
bere esse liberalem aut misericordem, quia
frequentiores casus occurr&#x0169;t in quibus vten
dum est liberalitate aut pietate quam scien-
tia. Respondetur ergo, quod necessitas scien
tiæ non sumitur ex frequentia occasionum:
sed ex natura officij, quod primo doctrinā
exigit. Imo vero tenetur episcopus multo-
ties se abstinere à negotijs huiusmodi vt con<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0308.jpg/>
@@1@<SE308>Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II. 291
<duolan 2><-P>templationi & doctrinę se tradat: cōmitten-
do administrationem causarum sibi inferio
ribus. Et istis conuenit illud quod dict&#x0169; est
Moysi Exod. 18. Esto tu populo in his quæ
ad Deum sunt vt referas quæ dicuntur ad
eum, ostendasq&#x0301;ue illis cæremonias & ritum
& viam per quam ingredi debeant: prouide
autem viros timentes Deum & cōstitue eos
iudices. &#x00B6; Ad vltimum respondetur, &#xA759; præ-
dicantium multitudo non tollit aut minuit
obligationem prælati qui ex officio hoc ip-
sum munus tenetur præstare saltem quoad
sufficientiam, qualiter intelligitur illud. 1. ad
Timoth. 3. oportet episcopum doctorem
esse, idest habere sufficientiam doctrinę. Vi
de de his interpretes. 22. quæst. 2. super art. 8.
Concil. Triden. Sess. 7. cap. 1. de reformatio
ne. & Sess. 22. cap. 2. Gratia. dist. 23. 24. & 38.
Vbi hæc eadem requirit in episcopo.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium tertium. Vtrum distribue&#x0303;tes
peccent mortaliter non eligendo di-
gniore&#x0303;. Pro parte negatiua arguitur primo.
Nam D. Paul. 1. ad Timoth. 3. & ad Tit&#x0169;. 1.
Ponens conditiones eligendi, non loquitur
comparatiuè sed absolutè dicit illum debe-
re esse virum probum & doctorem &c. Er-
go distributores hoc solum tenent conside
rare & non requiritur &#xA759; digniorem eligant.
Confirmatur, quia eligentes dign&#x0169; tribu&#x0169;t
Ecclesiæ ministrum congruentem, ergo fa
ciunt opus bonum, ac subinde non peccant
mortaliter non eligentes digniorem.</P>
<P>  Secundo, eligendo dignum fit satis inten
tioni Ecclesiæ, ergo non tenetur eligere di-
gniorem. Antecedens probatur, quia Eccle
sia solum requirit per se idoneos ministros.
1. Corinth. 4. hic iam quæritur inter dispen
satores vt fidelis quis inueniatur. Non dicit
fidelior, & illud etiā, qui idoneos ministros
nos fecit noui Testame&#x0303;ti. Item illud: sic nos
existimet homo vt ministros Christi & di-
spensatores ministeriorum Dei, ergo solum
requiritur quod eligantur idonei ministri.</P>
<P>  Confirmatur primo. Si dominus præci-
piat &#x0153;conomo, vt aliqua bona distribuat
pauperibus, non tenetur sub mortali quære
re magis egenos, ergo nec distributor bono
rum spiritualium cui præcipitur, vt eligat
ministros dignos, non tenetur quærere nec
eligere digniores.</P>@@

<P>  Confirmatur secundo. Nam si eligatur
dignior ipse dignior satisfacit suæ obligatio
ni præstādo illud munus quod valeret exer
cere minister dignus, ergo ipse distributor
solum tenetur eligere dignum. Consequen
tia inde patet, quia qui eliguntur solum te-
nentur præstare dignum officium, ergo &
distributor solum tenetur de hoc ipso pro-
uidere: quod facit sufficienter eligendo di-
gnum. Antecedens vero probatur, quia ille
dignior non tenetur sub mortali exercere
meliora opera quæ potest, ergo satis est si
digne operetur.</P>
<P>  Tertiò. Ista officia tantum habent one-
ris quantum honoris. Ergo non pecco mor
taliter si ab illis excipiam digniores. Imo æ-
qu&#x0169; videtur quodisti digniores non ijs offi-
cijs grauentur.</P>
<P>  Quartò. Sequitur, quod illæ leges quæ
præcipiunt ministrum fore eligendum de
gremio sol&#x0169; vnius Ecclesiæ aut oppidi es-
sent iniquæ: consequens est contra commu
nem vsum approbatum à summis Pontifi-
cibus, ergo. Sequela patet quia sæpe in tali
Ecclesia aut oppido nō est minister dignus,
aut vero extra ipsam digniores reperi&#x0169;tur.
Quintò. Sequeretur quod electores & di-
stributores tenerentur magna cura dignio-
res requirere. Consequens est falsum & con
tra consuetudinem episcopor&#x0169;, ergo & an-
tecedens. Confirmatur, quia eo ipso quod
præceptum est de non eligendo indigno
prætermisso digno: tenentur electores ma-
xima cura inquirere an iste sit indignus, er-
go à simili si præceptum est de eligendo di
gniore magna dilige&#x0303;tia erit adhibenda sub
eodem præcepto.</P>
<P>  Sextò. Sequeretur quod etiā officia quæ
distribuuntur apud religiosos & in alijs cō-
munitatibus, necessario sint distribuenda di
gnioribus? Consequens est falsum, ergo. Se-
quela patet, quia illa officia & spiritualia
sunt & honorifica. Minor probatur, quia cō
muniter ista officia distribuuntur à Præla-
to pro suo marte & ad nutum, & etiā quia
subditi eligunt quem maluerint.</P>
<P>  Septimò, confirmator non peccat morta
liter in confirmando minus digno, vt patet
ex vsu approbato à viris sapientibus & timo
ratis, ergo nec elector tenetur eligere di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0309.jpg/>
@@1@<SE309>292 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II.
<duolan 2><-P>gniorem. Cōfirmatur, quia resignatores be
neficiorum spiritualium non resignant di-
gniori sed sibi amico aut consanguineo, &
tamen nullus propter hanc causam damnat
illos ad mortale, ergo id ipsum dicendum
erit de præcipuis electoribus. Non enim est
maior ratio quare reperiatur acceptio perso
narum in distributione, quam in resignatio
ne aut confirmatione.</P>
<P>  Octauò. Sequeretur quod teneantur re-
ges sub mortali promouere episcopum ab
vna Ecclesia ad aliam pinguiorem, quando
constat, quod dignior est alijs qui nouiter
eligendi sunt, consequens est falsum, ergo.
Sequela patet, quia ex eo quod iste depute
tur huic Ecclesiæ nō fit impote&#x0303;s, nec amittit
ius vlterioris promotionis ad maius præ-
mium, ergo distributor tenetur &c. Minor
probatur, quia in Hispania est consuetudo
maximè nunc temporis non promouendi
huiusmodi episcopos, & hæc cōsuetudo ap
probata est à viris sapientibus huius regni.</P>
<P>  Tandem arguitur. Ex ca. monasterium.
16. q. 7. vbi habetur, quod si quis monaste-
rium aut oratorium instituerit, licitè potest
quem maluerit presbyterum deputare in ta
le officium, dummodo hoc fiat de licentia
episcopi. Et qui eligitur non sit malus, ergo
satis fuerit ad electionem iustam, non elige
re indignum.</P>
<P>  In hoc dubio est opinio quorundam Iu
ristarum, qui dicunt non esse peccat&#x0169; mor-
tale, si eligatur dignus prætermisso dignio-
re. Ita tenet glossa super cap. licet. 8. quæst. 1.
& super cap. tertium, de iure patronatus. Et
super capit. 2. de officio custodis. & autores
huius sententiæ referuntur à Couar. in rele-
ctione super regula peccatum, parte. 2. nu. 3.
Et etiam refertur Caietanus in hanc senten-
tiam Ientaculo vltimo. quæst. 4.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione nota primo, &#xA759; in præ-
senti loquimur solum in foro conscien-
tiæ: nam in foro iudiciali certum est, quod
si eligatur solùm dignus electio tenebit: nec
potest irritari, quod docet Diuus Thomas
hic ad tertium: quamuis multi Iuristarum
oppositum doceant: impugnantur tamen
efficaciter ratione Diui Thomæ: quia aliâs
nulla esset electio firma in foro iudiciali de
qua non insurgerent innumeræ lites. Et ra-<-P>@@

<-P>tio ista magnificatur à Couarru. & à Iuristis
qui consentiunt cum Diuo Thoma, & est
fere communis in schola illorum.</P>
<P>  Secundò nota, quod in officijs ecclesia-
sticis sunt duo cōsideranda. Prim&#x0169; est onus
& labor ipsorum officiorum. Et secundum,
honor & dignitas eorundem. Et ista duo sic
connexa sunt, vt primum sit præcipuum &
quod maximè attenditur tam ab eligenti-
bus quàm ab electis. Quod iuxta commu-
nem interpretationem intelligitur. 1. ad Ti-
moth. 3. cum dicit Apostolus, Qui episco-
patum desiderat, bonum opus desiderat, id
est officium operosum & maximi oneris.
Secundum autem, scilicet honor, conseque&#x0303;
ter se habet: sic tamen, quòd postquam con
iuncta considerantur: vtrunque attenditur
necessariò à distributore.</P>
<P>  Sit prima conclusio. Non eligere dignio
rem potest esse solùm veniale propter im-
perfectionem actus aut ex paruitate mate-
riæ: quod in omnibus alijs peccatis mortali-
bus ex genere contingit. Et etiam aliquan-
do propter paruitatem excessus ipsius di-
gnioris ad dignum. Ratio huius conclusio-
nis est, quia quando modicus excessus inter
uenit minima iniuria fit digniori nō electo.</P>
<P>  Ex quo sequitur, quod vterq&#x0301;ue absolutè
censeatur habere ius ad tale benefici&#x0169;: quia
quasi æquè dignus reputatur vterq&#x0301;ue, siqui-
dem in minimo excedit alter & parum pro
nihilo reputatur: & hoc necessarium est di-
cere, tenendo nostram conclusionem: qnia
impossibile est, &#xA759; in tali casu solus dignior
habeat ius ad beneficium, & quod non pec
cet mortaliter distributor in conferendo be
nefici&#x0169; alteri. Et hoc est verum loquendo
de distributore absolutè: nam si electores
astringantur iuramento se electuros dignio
rem: absque dubio peccant mortaliter: si ta-
lem digniorem non eligant, quātumcunq;
in minimo excedat. Ratio huius est: quia
iuramentum illud obligat sub mortali sec&#x0169;
dùm rigorem promissionis.</P>
<P>  Ex quo sequitur, quod scholares peccent
mortaliter, si cognosce&#x0303;tes aliquem dignio-
rem, quantumcunque excessus sit mini-
mus: si nihilominus non præstent suffra-
gium illi ad cathedram obtinendam: quia
iurant se electuros digniorem.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0310.jpg/>
@@1@<SE310>Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Art. II. 293
<duolan 2><P>  Secunda cōclusio. Eligere dignum præ-
termisso digniore est peccatum mortale ex
genere suo. Probatur hoc primo in Conci-
lio Basiliensi in Sessione 12. decreto de ele-
ctionibus episcoporum & prælatorum: vbi
refertur iuramentum quo ipsi electores a-
stringuntur ad eligendum illum quem co-
gnouerit vtiliorem esse Ecclesiæ. Et conci-
lio Trident. Sessione 24. capit. 1. vbi diffi-
nitur mortaliter peccare electores: nisi eli-
gant illos quos reputant digniores. & capit.
18. præcipitur quod Episcopus ex nomi-
natis ab examinatoribus tanquam dignis,
exquirat ipse digniorem & illum eligat. &
in capit. vnico, vt ecclesiastica beneficia sine
diminutione conferantur digniori. Innocen
tius Tertius grauiter reprehe&#x0303;dit quendam
episcopum, eo quod non elegerit dignio-
rem. Idem ex Diuo Leone in capit. Metro-
politano, distinct. 63. & in capit. Moyses. 8.
quæstione. 1. & Diuus Augustinus multa di
cit in epist. 29. & refertur à glossa super ca-
pit. 2. Iacobi. Diuus Thomas 2. 2. quæstione
185. artic. 3. & quodlibeto. 4. art. 15. & quod
libeto. 6. artic. 9. & quodlibeto. 8. artic. 6. &
est cōmunis sententia Theologorum quos
refert Soto vbi supra cōclusione. 9. & etiam
Iuristarum quos refert Couarruuias vbi su-
pra. &#x00B6; Ratione probatur secundo, quia præ-
termittere digniorem sine causa debita, ac-
ceptio est personarum, ergo est peccatum
mortale ex genere suo. Antecedens patet,
quia beneficia dignitates sunt & honores in
bonum Ecclesiæ & etiam in bonum ipsius
electi ordinata, ergo distribuere ista sine de
bita causa & ordine erit peccatum morta-
le. Præterea, quia distributores & electores
non habent dominium beneficiorum: sed
tantum sunt dispensatores, ergo tenentur di
stribuere iuxta voluntatem Dei, qui sem-
per intendit meliora. Et confirmatur. Quia
si Ecclesia haberet actu ministrum dignio-
rem: peccaret mortaliter qui illum mini-
strum impediret ab executione sui mune-
ris, ergo etiam peccat mortaliter distribu-
tor & elector qui illum ministrum non eli-
git. Tandem colligitur hæc veritas ex ele-
ctionibus à Deo factis in veteri Testamen-
to: vbi semper elegit meliores. Patet in
Moyse, qui electus est à domino dux &<-P>@@

<-P>pastor vniuersi populi, & ille laudatur præ
omnibus alijs Numer. 12. vbi dicitur quod
erat vir mitissimus super omnes homines
qui morabantur in terra. Similiter Saul eli
gitur à Deo in Regem & de illo habetur 1.
Regum. 8. quod erat electus & bonus. &
non erat vir de filijs Israel melior illo. & 1.
Regum. 18. de electione Dauid, hoc ipsum
patet, de quo dicitur Deum inuenisse vi-
rum iuxta cor suum. Et in nouo Testamen
to Christus elegit meliorem in Pōtificem,
& ad hoc innuendum dixit Petro ter Ioan-
nis vltimo, Diligis me plus ijs, quasi id ne-
cessarium supponens, ergo & alij distri-
butores & electores tenentur meliores eli-
gere. Ad hoc propositum Concilium Tri-
dentinum supra capit. 18. Præcepit vt solus
episcopus digniorem examinaret: vt videli
cet digniorem eligeret.</P>
<P>  Tertia conclusio. Contingere potest, vt
sit iustum imo aliquando necessarium eli-
gere minus dignum, relicto digniore, qui
etiam intendit tale beneficium. Verbi gra-
tia, vacant simul duo beneficia: alterum sim
plex & pingue: alterum verò parochiale &
tenue: & non sunt nisi duo oppositores: in
isto casu non debet eligi dignior in benefi-
cium magis pingue. Ratio huius est, quia
tunc expedit bono communi ipsius Eccle-
siæ vt qui dignior est, præficiatur beneficio
parochiali cui annexa est cura animarum.</P>
<P>  Ex quo sequitur primo, quàm dissonum
est quod in di&#x0153;cesibus sint beneficia sim-
plicia pinguiora curatis: nam tunc vel mi-
nus dignus debet habere curam anima-
rum vel magis digni debent esse minus sti-
pendiati.</P>
<P>  Secundò. Sequitur, quòd eligere minus
dignum relicto digniore non est intrinsecè
malum: quia potest honestari ex circun-
stantijs superuenientibus.</P>
<P>  Tertiò. Sequitur, quod maior dignitas
etiam si sit notabilis non semper præstat ius
ad obtine&#x0303;dum beneficium hic & nunc, sed
quandoq&#x0301;ue potest de facto illud tollere.
Itaq&#x0301;; bene dicimus in casu posito: &#xA759; iste di-
gnior non comparat sibi beneficium nec
habet ius ad illud hic & nunc quia dignior
est. Fundamentum omnium istorum est:
quia dignitas & maior dignitas non sem-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0311.jpg/>
@@1@<SE311>294 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II.
<duolan 2><-P>per considerantur absolutè sed aliquando
comparatiuè, & hæc comparatio debet fie-
ri non solum inter personas aut officia vel
beneficia: sed potissimum in ordine ad fi-
nem, qui intenditur hic & nunc. Et ne vi-
deantur ista singularia: ponuntur alia exem
pla in quibus hoc necesse est dicere. Verbi
gratia. Si maior pars eligentium firmiter de
creuit eligere minus dignum ita vt morali-
ter sit euidens quod talis euadet electus: mi
nor pars illius communitatis poterit se con-
formare cum maiori eligendo minus di-
gnum. Probatur, quia in isto casu impossi-
bile est eligere digniorem: ergo isti non te-
nentur illum eligere.</P>
<P>  Secundò. Quia bonum est communi-
tatis vt electiones pacifice fiant ex quo se-
quitur, quod elector consequatur bonum
commune quod maximè intendere debet:
& electus animo æquiori gubernabit com-
munitatem, quam si à paucioribus eligere-
tur, ergo iste talis poterit eligere minus di-
gnum: imo vero est casus in quo non so-
lum potest iustè eligere minus dignum, sed
quod etiam teneatur. Verbi gratia, Si sunt
tres oppositores alter dignus, secundus di-
gnior, tertius dignissimus & si ego præsto
suffragium dignissimo & non adiuuo vo-
lentes eligere digniorem euadet electus mi
nus dignus, tunc teneor prætermittere di-
gnissimum, & eligere saltim digniorem.
Probatur, quia ego teneor eligere dignio-
rem possibilem hic & nunc: sed ille me-
dius hic & nunc est dignior qui potest eli-
gi: ergo illum teneor eligere. Et confirma-
tur. Nam alias eligeretur minus dignus
mea culpa, ergo teneor eligere digniorem
illum medium. Antecedens patet, quia ego
possem impedire electionem minus digni
& teneor, quia elector sumet: id facere
possum, ergo &c. &#x00B6; Sed contra doctrinam
prędictam sunt tria argumenta. Primo, nam
sequeretur, quod in aliquo casu liceret eli-
gere indignum simpliciter. Vt si v. g. ma-
ior pars eligentium infallibiliter eliget ta-
lem indignum, potero me conformare
cum maiori parte propter bonum commu
nitatis & pacis.</P>
<P>  Secundo. Qui in prædicto casu eligunt
dignum prętermisso digniore peccant mor<-P>@@

<-P>taliter, vt manifestum est, ergo ego non
possum me conformare cum illa maiore
parte quæ deserit digniorem. Probatur con
sequentia, quia alias cooperor peccato il-
lorum ac subinde pecco in id ipsum.</P>
<P>Tertiò. Ego teneor in his electionibus de-
ferre honore&#x0303; digniori quoquo modo pos-
sum, ergo teneor isti digniori suffragium
præstare: quanuis à maiori parte deseratur.
Nihilominus respondetur ad primum ne-
gando sequelam: quia eligere indignum,
est intrinsecè malum: & ideo electores &
cooperatores peccant mortaliter in tali ele-
ctione. Idem dicendum est de iudicibus &
consulibus atque rectoribus populi: quod
quanuis maior pars velit proferre senten-
tiam, iniustam quidem in re, aut verò ali-
quid decernere in damnum communita-
tis, non potest iste se conformare cum maio
re parte iudicum.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd forma
liter iste non consentit actui & peccato alio
rum: sed coactus à maiori parte & quasi ex
necessitate materiæ conformat se cum ma-
iore parte propter bonum finem, scilicet,
propter pacem communitatis, quam po-
tissimum intendit: vnde iste non est coope-
rator illius iniustæ distributionis.</P>
<P>  Si autem arguas: quòd iste talis volun-
tariè eligit minus dignum: quia evercet vo-
luntariè actum eundem, quem præstant
iniqui electores, ergo peccat.</P>
<P>  Propter hoc argumentum Ioannes de
Medina tractatu de rebus restituendis, quæ-
stione. 7. tenet contra nostram sententiam.
Nihilominus tamen nos respondemus, &#xA759;
iste elector non directè intendit inæquali-
tatem neque eam assumit vt medium ad pa
cem communitatis seruandam: sed iudi-
cans prudenter esse impossibile, quòd ta-
lis indignus non euadat electus, inten-
dit euitare iniustam electionem, quæ secun
dum se est mala. &#x00B6; Secundò respondetur,
quòd ille minus dignus in casu posito sim-
pliciter est dignus. Eligere autem dignum
non est malum secundum se: nisi adfuerit
dignior qui possit eligi, & quia in illo casu
nullus est de facto dignior qui possit eli-
gi supposita determinatione maioris par-
tis eligentis minus dignum, consequenter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0312.jpg/>
@@1@<SE312>Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II. 295
<duolan 2><-P>iste talis, qui se conformat cum hac maio-
ri parte eligenti, non peccat: sed pruden-
ter facit.</P>
<P>  Ad tertium communiter dicitur, quod
honor annexus ecclesiastico beneficio non
ordinatur proximè & per se in bonum pe-
culiaris personæ eligendæ, sed in bonum ec
clesiæ & communitatis. Quare si bonum
Ecclesiæ aut communitatis sequatur ex tali
electione, tenebitur elector suum præstare
suffragium illi personæ: non autem si bo-
num illud solum cedat in bonum particu-
lare. Ego tamen aliter existimo, quòd quan
uis bonum & honor quæ interueniunt in
beneficio ecclesiastico, primò & per se re-
spiciant bonum commune: tamen conse-
quenter respiciunt eligendum, quare mul-
toties tenebitur elector præstare suum suf-
fragium digniori, quanuis non euadat ele-
ctus. Verbi gratia, in electione cathedra-
rum, vbi multum interest honori & vtilita-
ti dignioris, quod plura habeat suffragia:
quanuis non obtineat cathedram. Simili-
ter aliquando erit eadem obligatio in ele-
ctionibus præbendarum, quæ ad vota capi-
tuli distribuuntur. Igitur ad argumentum
respondetur, quòd quotiescunque non im-
minet maius bonum cui elector consulere
debet: tenetur suffragium præstare dignio-
ribus: vt qui immeritò ab alijs reijciuntur:
aliqua saltim pro se agnoscant suffragia.</P>
<P>  Resolutoriè ergo dicimus quod eligere
dignum prætermisso digniore, est malum
intrinsecè, quando fit propter indebitam
causam. Si verò non eligatur qui est aliâs di
gnior, propter causam rationabilem, tunc
non est vitiosa electio, imo nec formaliter
prætermittitur dignior: quia in illo casu non
est eligibilis, nec tenetur elector talem di-
gniorem eligere: imò interdum peccaret
suffragando.</P>
<P>  Ad argumenta in principio facta respon
detur. Ad primum respondent quidam, &#xA759;
Diuus Paulus ibi solum considerat onus &
laborem beneficiorum, ac subinde non fa-
cit comparationem: quia in ordine ad labo-
rem impertinens est maior vel minor di-
gnitas. Explicatio est Caietani in Ientacu-
lo vltimo citato, quamcolligit ex primis ver
bis Pauli cùm dicit, bonum opus deside-<-P>@@

<-P>rat. Sed mihi non placet hæc intelligentia,
quia Diuus Paulus ibi constituit absolutè
conditiones quæ dignificant episcopum: &
huiusmodi indifferenter necessariæ sunt ad
beneficia siue secundum quod onus, siue
secundum quod honores sunt. Itaq&#x0301;ue illæ
conditiones necessariæ sunt qualitercunque
episcopus consideretur. Alij dicunt, quod
Diuus Paulus eas apposuit conditiones epi
scoporum, quæ solùm possunt reperiri mo-
raliter loquendo in viris dignissimis, ac
subinde de dignioribus, imo de dignissi-
mis loquutus est. Sed neque ista explica-
tio placet, nam ibi ponuntur conditiones,
quæ in omnibus Episcopis & electionibus
eorum considerandæ sunt. Vnde & Theo-
logi, ex isto loco Diui Pauli non tantum
colligunt conditiones pro dignissimis, sed
etiam pro dignis & dignioribus. Respon-
detur ergo ad argumentum negando con-
sequentiam. Nam illud est argumentum
negatiuum, qua propter inefficax est. Ni-
hil enim valet consequentia, Diuus Paulus
ibi non loquitur comparatiuè, ergo & ele-
ctio non facienda est comparatiuè. Sit ergo
satis, si ex concilijs, & ex doctrina Sancto-
rum & ratione naturali sit comparatio fa-
cienda in talibus distributionibus.</P>
<P>  Ad confirmationem respōdetur negan-
do, quòd ille qui in præsentia dignioris eli-
git dignum, faciat bonum opus imo pec-
cat: quia impedit ne Ecclesia consequatur
digniorem ministrum. Quare licet abso-
lutè loquendo eligere dignum bonum so-
nat: nihilominus tamen, eligere illum reli-
cto digniore, sonat malum. Exemplum hu
ius est. Succurrere extremè indigenti ex-
traneo, bonum sonat: veruntamen, si ex
hoc quòd illi subuenias, omittis prouidere
necessitati parentis vel consanguinei extre-
mè indigentium, peccatum est. De quo su-
pra quæstione 26. artic. 8. & quæst. 31. arti. 3.
dictum est à nobis.</P>
<P>  Ad secundum nego, quod Ecclesia non
semper requirat meliores ministros ab ele-
ctoribus, quia illa semper intendit cresce-
re: & hoc maximè fit, crescente dignitate
ministrantium. Iuxta illud, ad Ephesios. 2.
In quo omnis ædificatio constructa crescit
in templum Sanctum in domino: in quo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0313.jpg/>
@@1@<SE313>296 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II.
<duolan 2><-P>& vos ædificamini inhabitaculum Dei.</P>
<P>  Ad primam confirmationem respon-
detur, quod si dominus præciperet &#x0153;co-
nomo, vt distribueret bona sua pauperio-
ribus: peccaret mortaliter, si solum distri-
buat pauperibus qualitercunque indigen-
tibus. Ita etiam quia dominus, vt patet ex
dictis, habet eam voluntatem vt electores
requirant & examinent magis dignos, non
satisfaciunt electores, dignioribus omissis,
eligendo dignos.</P>
<P>  Ad secundā confirmationem. Responde
tur, negando quod satisfaciat dignior per
opera & officia mediocria: sed tenetur pro
virili laborare in officio sibi iniuncto: ita vt
quemadmodum alios excedit dignitate, &
propterea electus est: ita etiam opera excel-
lentiora tenetur exhibere. Et hoc colligitur
Matthæi 25. & Lucæ 12. vbi pater familias
plus exquisiuit ab illis qui plura talenta ac-
ceperunt. & Lucæ 19. vbi habetur, seruus
qui cognouit voluntatem domini & non
se præparauit, vapulabit multis &c. & sub-
dit. Omni autem cui multum datum est &
multum exigetur ab eo.</P>
<P>  Ex quo sequitur, quod dignior teneatur
multa opera præstare, quæ non tenetur de
facto minus dignus. V. g. Si dignior valeat
reuincere publicum hæreticum, tenebitur
sub mortali prædicare aut disputare: & ta-
men minus dignus excusabitur ab huiusmo
di opere, quia propter diminutam eius scie&#x0303;
tiam, prudenter dubitat de f&#x0153;lici exitu il-
lius disputationis.</P>
<P>  Nota tamen, quòd non tenetur sub mor
tali, qui dignior est, semper & omnia ope-
ra exercere meliora, quàm dignus: sed in
casibus, vbi ratio id postulauerit, quod non
potest certa regula comprehendi: sed pru-
dentia opus est.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quod ista offi-
cia plus habent laboris quàm honoris: imo
per se primò instituta sunt & donantur vt
onera, nō verò vt munera vel præmia. Qua
re si attendamus id quod per se primò bene
fici&#x0169; habet, nulla fieret iniuria digniori præ
termisso: quia propriè non dicitur quis ha-
bere ius ad laborem, vnde nec propriè iniu-
stum patitur hac ex parte si præcisè consi-
deretur. Et in hoc sensu Caieta. vbi supra. di<-P>@@

<-P>xit, non peccare mortaliter qui prætermit-
tit digniorem. Et eius sententia in isto sensu
communiter acceptatur à magistris nostris.
Cæterum si consideretur id quod secunda-
riò habe&#x0303;t beneficia, peccatum mortale erit,
non distribuere dignioribus.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quod Ioannes
Maior in. 4. distin. 24. quæst. 8. & 9. tenet, hu
iusmodi leges quæ determinant electiones
ad certum locum aut Ecclesiam, non esse
iustas nec ferendas. Et præter argumentum
factum, confirmat suam sententiam ex cap.
ad decorem de institutionibus. vbi Innocen
tius Tertius, reprehendit Patriarcham Hie-
rosolymitanum, eo quod omnia beneficia
Ecclesiæ Constantinopolitanę distribueret
Venetis: & ideo præcipit vt in ecclesijs illis
eligantur & præficiantur literati & magis
idonei vndecunque originem duxerint: &
adducit illud quod habetur Actuum 10. nā
in omni gente, qui facit iustitiam acceptus
est illi.</P>
<P>  Nihilominus sententia opposita com-
munis est: quam docet Diuus Thomas hic
ad quartum. & videndus est Soto vbi su-
pra ante decimam conclusionem. & Couar
ru. & ratio Diui Thom. hoc conuincit, quia
regulariter loquendo electi de gremio Ec-
clesiæ magis diligunt illam magisq&#x0301;ue re-
sident: & hoc adeò verum est, vt opposi-
tum non sine temeritate dicatur: & ita istæ
leges consuetudine à tempore nascentis Ec-
clesiæ, & Decretis Pontificum approbatæ
sunt. Colligitur hæc veritas Deuterono. 17.
Non poteris eligere alterius gentis homi-
nem in Regem & qui non sit frater tuus. Vi
de Diuum Hieronym&#x0169; super illud Oseæ 2.
Dabo eis vinitores ex eodem loco. Vbi per
vinitores intelliguntur Apostoli. Et eadem
ratione communiter Sancti dicunt, quòd
Christus elegerit ex sibi consanguineis, &
notis in Apostolos. Quare ad argumen-
tum factum respondetur, quod nunquam
licebit eligere indignum, etiam si huiusmo-
di leges existant, quæ determinant eligen-
dos ad certum locum. Quòd si non fue-
rint digni in tali loco vel ecclesia, suspen-
datur electio, vel saltim de licentia Episco-
pi aut Pontificis, si opus fuerit, eligatur pro
ea vice extra gremium qui dignus habea-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0314.jpg/>
@@1@<SE314>Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Art. II. 297
<duolan 2><-P>tur. Nec inconuenit ad æquitatem istarum
legum, quòd alij extra ecclesiam illam di-
gniores existant: nam propter rationes su-
pra dictas digniores reputantur, qui sunt in-
tra gremium ecclesiæ eiusdem, licet non
abundent scientia & industria: quia hoc cō-
pensant dilectione & residentia, quibus ma
ximè ecclesia solet augeri.</P>
<P>  Ad caput illud Innocen. respondetur, &#xA759;
ideo reprehenditur Patriarcha ille, quia c&#x0169;
illic non essent huiusmodi leges, dispensa-
bat beneficia solùm Venetis, omittendo di-
gniores Constantinopolitanos, & etiā quia
pollicitus fuerat se hoc facturum quando
electus est, vt patet ex verbis extremis illius
capitis. Veruntamen circa huiusmodi le-
ges nota primò, quòd non debent condi
frequenter. Aliàs cōmunia beneficia, quasi
ad ius hæreditarium reducerentur & desi-
diosi efficerentur eligendi: eo quod iam es-
set lege firmatum, qui deberent eligi in hac
vel in illa ecclesia.</P>
<P>  Secundò nota, quòd rationes D. Thomę
sufficienter honestant huiusmodi leges ab-
solutè loquendo: nihilominus tamen aliæ
causæ particulares exquirendæ sunt à con-
firmatoribus istarum legum, vt iustè & pru
denter ferantur: alioquin esset iustum pro
omnibus ecclesijs & populis eas dare leges:
siquide&#x0303; omnes possent dicere, eligo meos
quia magis diligunt suam ecclesiam, ma-
gisq&#x0301;ue resident. Causæ ergo quæ particu-
lariter requirendæ sunt, tales debent esse,
videlicet, quòd in ecclesia abundent sapien
tes, aut quòd experientia compertum sit,
quod extranei in tali ecclesia vel oppido so
lùm curant expilare subditos, vel quod ex
talibus legibus excitentur de facto ad studia
colenda naturales: qui aliàs desides existe-
rent, & ignari.</P>
<P>  Possemus disputare in præsenti, An sicut
leges de eligendo solum de gremio huius
ecclesiæ iustæ sint: ita etiam licitè & sine vi-
tio acceptionis personarum possint esse le-
ges de non eligendo de ista ecclesia, aut de
conuentu illo, vel intra tale tempus, vt post
quadriennium transactum: qualiter solent
esse apud religiosos: & idem dubium est de
alternatiuis.</P>
<P>  Respōdetur nihilominus breuiter, quòd<-P>@@

<-P>istæ leges possunt honestari ex fine super-
ueniente, maximè propter bonum pacis.
Verumtamen rarò concedendæ sunt: quia
bonum pacis & virtutis commodius ser-
uatur, & consequitur eligendo digniores
quoscunque, & à quocunque loco existant.
Et quidem multi ambitio si lites fingunt aut
excitant, vt in eas leges superiores indu-
cant & sibi arripiant ex lege alternāte: quod
alioquin indigni aut minus digni non con-
sequerentur. Quod maximè aduertant le-
gislatores præsertim in officijs supremis, ad
quæ digne suscipienda vix potest vnus aut
alter inueniri.</P>
<P>  Ad quintum argumentum responde-
tur concedendo, quòd electores tenentur
exquirere digniores: verumtamen hoc
moraliter fieri debet, vt pro beneficijs ma
ioribus, qualia sunt Episcopatus, Abbatiæ,
& præbendæ cathedralium ecclesiarum,
requirantur vniuersitates, collegia & con-
uentus. Verumtamen in alijs beneficijs mi-
noribus sat fuerit, si ex oppositoribus qui
occurrunt eligat distributor digniore&#x0303;, quan
uis si fuerit inopia concurrentium aut spe-
cialis necessitas ecclesiæ vel monasterij, te-
nebitur elector inquirere ministrum dign&#x0169;
& digniorem.</P>
<P>  Ad sextum respondetur, concedendo
sequelam: & oppositum est plusquam te-
merarium: quia religio est spiritualis quæ-
dam respublica in qua necessaria sunt ista
officia & beneficia ad sui conseruationem,
ergo distribuenda sunt dignioribus secun-
dùm leges iustitiæ. Probatur consequen-
tia à paritate rationis, sicut in distributioni
bus officiorum quæ fiunt in ecclesia. Ver&#x0169;-
tamen distinguenda sunt duo genera offi-
ciorum in religionibus. Nam quædam si-
mul officia & beneficia sunt, vt Præla-
tiæ, Prioratus, & officium lectoris. Et hu-
iusmodi absque dubio secundùm leges iu-
stitiæ distribuenda sunt. Alia vero offi-
cia sunt, quæ dicuntur amobilia ad nu-
tum, vt Supprioratus, Vicariæ, &c. Et
huiusmodi non exigunt rigorem iustitiæ
distributiuæ: quia potius assumuntur ta-
les personæ in coadiutores prælati, quàm
in officium aut beneficium spirituale. Vn-
de prælatus potest quem maluerit sibi asso<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0315.jpg/>
@@1@<SE315>298 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II.
<duolan 2><-P>ciare, dummodo non sit infestus & damno-
sus communitati.</P>
<P>  Ad septimum respondetur, quòd con-
firmatores possunt & debent confirmare
electionem factam de digno, etiam vbi di-
gnior prætermissus est. Ratio huius est pri-
mò, quia iste dignus magis gratus est ele-
ctoribus, & ideo moraliter loquendo ma-
gis vtilis erit vnitati & paci ipsius commu-
nitatis: quare talis electus vestitus ijs cir-
cunstantijs hic & nunc dignior censetur vt
in plurimum. Præterea, quia confirmator
est quasi iudex superior, qui sec&#x0169;dùm scien
tiam publicam cognouit illum fuisse appro
batum à capitulo, ergo quanuis scientia pri
uata cognouerit prætermissum fuisse di-
gniorem: tenetur confirmare dignum ele-
ctum. Probatur consequentia exemplo Iu-
dicis secularis, qui tenetur iudicare secun-
dùm allegata & probata: non autem se-
cundùm scientiam particularem. Hæc ma-
xime verum habent quando confirmator
subditur alteri superiori ad quem possunt
appellare electores, si electio non confir-
metur: quia tunc occurrere debet, & te-
netur litibus insurgentibus. Præterea. Ve-
rum habet quando solum est vnicus con-
firmandus, nam si offerantur plures con-
firmandi, confirmator tenetur digniorem
designare: quia tunc non solum est con-
firmator, sed etiam habet vices eligentis.
Ad argumentum ergo respondetur, ne-
gando paritatem rationis: quia confirma-
tor non cooperatur actui eligentium, nec
verè eligit aut distribuit: quare non tene-
tur ad regulas eligentium aut iustitiæ di-
stributiuæ: sed solum est quasi superinten-
dens supponens distributionem iam factā
ab electoribus: quanuis incompletè. Et
hæc doctrina approbata est à communi
vsu sapientium, qui non audent cassare ele-
ctiones quæ fiunt de digno prætermisso di
gniore.</P>
<P>  Ad octauum respondetur, quòd si at-
tendamus naturam episcopatus, isti ascen-
sus damnandi sunt: sicut damnatur ascen-
sus ad secundas nuptias, viuente priori vxo-
re. Quare Diuus Paulus 1. ad Timotheum
3. volens explicare indissolubilitatem epi-
scopi à sua ecclesia, dixit: episcopum de-<-P>@@

<-P>bere esse vnius vxoris virum. Verum ta-
men iam supposita conditione status homi
num, liciti sunt & quandoque approban-
tur isti ascensus, vt honor excitet, quos
charitas deberet impellere. Occasione vl-
timi argumenti.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quartò, Vtrùm qui habent
distribuere beneficia iure patronatus,
teneantur semper præsentare digniorem.</P>
<P>  Prima opinio quorundam Iuristarum,
qui tenent satis esse in omnibus his benefi-
cijs eligere dignum: & fundamentum illo-
rum est dictum cap. monasterium.</P>
<P>  Alia opinio per oppositum docet, quod
omnia ista beneficia distribuenda sunt di-
gnioribus à patrono, & fundamentum eo-
rum est, quod postquam beneficia ista in-
stituta sunt, iam facta sunt bona communia
ecclesiæ, ac subinde secundùm regulas iusti
tiæ distributiuæ dispensanda sunt sicut bona
alia communia.</P>
<P>  Tertia opinio communis est, quòd pro
beneficijs simplicibus non tenetur patro-
nus laicus præsentare digniorem: bene ta-
men pro beneficijs quibus annexa est cura
animarum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius rei sit prima con
clusio. Peccat mortaliter patronus qui
non designat digniores ad episcopatus ob-
tinendos: vt v. g. si Rex Hispaniæ qui hoc
iure gaudet, solum eligeret dignos pro to-
to regno aut pro Insulanis: peccaret graui-
ter. Probatur ex Concilio Tridentino Ses-
sione 6. capit. 1. decreto de reformatione.
vbi vniuersaliter dicitur, quod eligendi sunt
digniores. & in cap. 18. Sessione 24. Insuper
in cap. episcoporum. distin. 91. Probatur ra
tione. Quia iniquum esset in toto regno so-
lum eligere dignos in præsentia digniorum
pro eximijs beneficijs, qualia sunt episcopa-
tus, ergo nec Rex potest hoc facere nec Pō
tifex concedere.</P>
<P>  Secunda conclusio. Qui asserunt patro-
num laicum posse instituere dignum in be-
neficijs simplicibus: tenentur dicere, quod
possit hoc ipsum in beneficijs habentibus
curam animarum. Probatur ex cap. mona-
sterium. à quo ipsi colligunt suam senten-
tiam. Nam ibi loquitur Pontifex etiam de
instituente monasterium, & concedit illi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0316.jpg/>
@@1@<SE316>Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Artic. II. 299
<duolan 2><-P>quod nominet prælatum. Manifestum au-
tem est, quod superiori monasterij annexa
est cura animar&#x0169;, ergo qua ratione tu colli-
gis ex illo cap. quod pro beneficijs simplici-
bus liceat patrono eligere dignum: eadem
ratione colligitur & pro beneficijs, quibus
incumbit cura animarum.</P>
<P>  Secundò. Quia si S&#x0169;mus Pōtifex qui po
tuit conferre istud ius patrono laico pro be-
neficijs simplicibus, etiam potuit pro alijs
beneficijs, ergo qua ratione vnum dicitur &
aliud concedendum est. Antecedens patet.
Quia vtrunque beneficium & vtrunq; ius
spiritualia sunt & bona communia eccle-
siæ: & insuper in eosdem fines possunt ordi
nari, ergo qui potest concedere vnum, po-
test & aliud. Nec sufficit dicere, quod be-
neficia curata quia instituuntur in vtilita-
tem ecclesiæ & animarum, debent habere
ministros digniores: aliàs priuarentur & ec-
clesia & fideles tanto bono. Nam certè hoc
pertinet ad iustitiam commutatiuam (vt
infra patebit) in præsenti autem conside-
ramus puram distributiuam. Et confirma-
tur. Nam voluntariè concedunt isti auto-
res, quòd patronus laicus tenetur eligere
digniorem ex his, qui nominati sunt à fun-
datore beneficij: vt si diceret, volo quod
ex meis consanguineis solùm eligatur mi-
nister: & hoc ipsum negant in electione
eiusdem patroni, quando non speciatim
nominauit hos vel illos: etenim qua ratio-
ne prior patronus tenetur eligere dignio-
rem ex nominatis: eadem cōcluditur, quod
teneatur absolutè digniorem eligere, quan
do nulla facta est specialis nominatio.</P>
<P>  Tertia conclusio. Consuetudo præsen-
tantium dignos, etiam prætermissis dignio-
ribus, non est damnanda in praxi sub pec-
cato mortali. Ratio est, quia isti sequuntur
opinionem probabilem, imo communio-
rem. Et colligitur eius probabilitas ex Con
cilio Tridentino Sessione 24. supra, vbi Cō
cilium postquam dixit, patronos ecclesia-
sticos debere in stituere digniores præmisso
examine: statim dicit, quòd patroni laici si
præsentent dignum, institutio approbetur
& valeat. Signum ergo est quòd Concili&#x0169;
supponit probabilitatem vtriusque senten-
tiæ pro institutione patroni laici: & illam<-P>@@

<-P>supponens, vtranque opinionem tanquam
verosimilem reliquit, nihil determinans.
Sicut fecerat in patronis ecclesiasticis. Po-
test ergo patronus sequi istam sententiam.</P>
<P>  Quarta conclusio. Probabilius est, quòd
omnes patroni etiam seculares teneantur
eligere digniores pro quibusuis beneficijs,
siue simplicibus siue curatis. Probatur. Nam
Pontifex non concedit patronis laicis, nisi
quod ipse poterat iustè facere per se ipsum:
sed Pontifex non poterat in præsentia di-
gnioris eligere minus dignum, siue ad sim-
plex siue ad curatum beneficium, ergo ne-
que hoc potest concedere patrono laico.
Confirmatur primò. Quia leges iustitiæ
distributiuę non magis obligant vnum quā
alterum dispensatorem: sed ex natura ipsius
iustitiæ & bonorum quæ distribuit nasci-
tur obligatio, ergo si ex lege iustitiæ distri-
butiuæ Pontifex in nullo beneficio potest
præter mittere digniorem: nec patronus lai-
cus potest. Confirmatur secundò. Quia pa-
tronus est minister ipsius Pontificis, ergo si
Summus Pontifex tenetur eligere dignio-
rem, etiam patronus. Probo cōsequentiam.
Tum quia vterque tenetur sequi vol&#x0169;tatem
veri domini, scilicet Dei: tum etiam quia c&#x0169;
vterque sit minister: & ipse patronus subor-
dinetur Pontifici: maior debet esse authori-
tas Pontificis. Cùm ergo ille non possit præ
termittere digniore&#x0303; multo minus patronus.</P>
<P>  Sunt tamen duo argumenta cōtra dicta.
Primum est quod desumitur ex prædicto
cap. monasterium. vbi expressè conceditur
huiusmodi patronis quod eligant ministr&#x0169;
qui non sit malus. Nec sufficit dicere vt Co-
uar. & Federicus consil. 95. quòd cap. istud.
non excusat à culpa, sed sol&#x0169; concedit, quod
electio non sit repellenda à iudice superio-
ri: nam profecto ibi dicitur quod liceat pa-
tronis eligere istum dignum, ergo actus ele
ctionis licitus est, ac subinde non est contra
iustitiam distributiuam.</P>
<P>  Secundò arguitur. Quia si patroni tenen
tur eligere digniorem, ergo tenentur per se
vel per alios examinare multos in scientia
& virtute: quod esset indecorum, vt videli-
cet patronus laicus & sæpe illiteratus mores
& scientiam ecclesiasticorum examinaret:
vnde nunquam id factum est: imo nec per-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0317.jpg/>
@@1@<SE317>300 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II.
<duolan 2><-P>missum. Confirmatur. Quia Concili&#x0169; Tri-
dentinum vbi supra, constituit discrimen
inter patronos ecclesiasticos & laicos, quod
illi debeant examinare & per se eligere me-
liorem: isti autem quod præsentent nomi-
natum ipsi episcopo, qui idoneum appro-
bet, ergo patroni laici nec tenentur nec de-
bent examinare digniorem, ac subinde nec
illum eligere. Impossibile enim est, quod
quis moraliter eligat digniorem, nisi præ-
misso examine.</P>
<P>  Fateor argumenta ista esse difficilia, &
quæ reddunt hanc opinionem satis proba-
bilem, quam qui tenuerint debent dicere
primò. Quod Pontifex potest applicare
ista bona, quæ aliàs erant communia, per-
sonæ particulari cum hac conditione, vt
possint eligere quem maluerint dignum.
Itaque partim manent communia, partim
verò appropriata. Nec hoc videatur im-
possibile, nam Summus Pontifex de facto
tertias decimarum applicuit Regibus Hi-
spaniæ, quanuis illæ essent bona commu-
nia ecclesiasticorum, & fructus radicati in
iure spirituali.</P>
<P>  Secundò debet dicere, quòd patronus
laicus non est distributor sed dispensator:
nec enim idem sunt dispensator & distri-
butor, in quo multi falluntur. Nam di-
spensator dicitur qui expendit bona, siue
per donationem, siue per distributionem,
siue alia via: distributor autem, ille dici-
tur, qui propter debitam causam sequens
regulas iustitiæ distributiuæ expendit bo-
na. Vnde dicendum est de Pontifice in con
cedendo isto iure patronatus, quòd dispen-
satoris officio fungitur. Ex quo manifestè
sequitur, quod nec patronus in dispensatio-
ne beneficiorum, nec Pontifex in conces-
sione istius iuris, teneantur sequi regulas
iustitiæ distributiuæ.</P>
<P>  Tertiò debet dicere qui ita censet, quòd
patronus licet excommunicetur, si tamen
laicus est, non priuatur iure isto præsen-
tandi dignum: & ideo acceptanda erit in-
stitutio facta ab ipso excommunicato per-
inde ac si liber esset: quia istud ius, quan-
uis sit spirituale, nihilominus tamen titu-
lus illius propter quem conceditur, tem-
porale est, & ideo dicitur ius patronatus<-P>@@

<-P>laicalis. Verum tamen si habens ius pa-
tronatus ecclesiasticum, sit excommuni-
catus: electio illius est irrita, & est deci-
sio Rotæ. Verum tamen quia fundamen-
ta ista quibus hæc opinio indiget, volun-
taria videntur: nam voluntarium est dice-
re, quod ista bona maneant appropriata
& mutent naturam. Item voluntarium est
dicere, quod illa quæ subdebantur antea
iustitiæ distributiuæ, modo illi non sub-
iaceant: ideo in nostra sententia persisten-
dum est: quia bono communi magis vti-
lis est.</P>
<P>  Quare ad primum argumentum re-
spondetur, quòd explicatio Couarruuiæ &
Federici accommoda videtur. Et ad re-
plicam respondetur, quòd non solum di-
cuntur licita, quæ studiosa & bona sunt:
sed etiam quæ permittuntur, vel quæ non
prohibentur lege. Ita in Scriptura Nume-
ro. 20. transire nobis liceat per terram tuam,
idest, nobis permittas, est modus loquen-
di Matthæi. 12. 1. Corinthiorum. 6. & ca-
pit. 10. vbi est illud, Omnia mihi licent,
sed non omnia expediunt, idest, quanuis
nullus cibus mihi prohibeatur: non ta-
men expedit omnes & semper comede-
re. Ita ergo in illo capite, verbum, licet,
idem sonat quod permissum aut quod non
prohibendum.</P>
<P>  Secundò explicatur prædictum capitu-
lum, quòd solum conceditur institutori
monasterij eligere prælatum pro prima vi
ce, non vero pro alijs sequentibus. Et hoc
quidem honestum est, vt excitentur plu-
res ad erigenda monasteria & beneficia ec-
clesiæ instituenda: quod maxime bonum
est totius ecclesiæ.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd Con-
cilium non explicat qualiter se gerat pa-
tronus laicus in institutione ministri: vt lo-
cum daret opinionibus probabilibus: quod
sæpe faciunt Concilia in his quorum dif-
finitio non est necessaria bono vniuersa-
li, & vtilitati ecclesiæ. Et huiusmodi re-
putatur diffinitio de patronis laicis & de
electionibus illorum: quia non erat neces-
saria vtilitati communi, imo ex illa for-
sitan grauarentur isti patroni quos eccle-
sia merito priuilegijs amplificat propter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0318.jpg/>
@@1@<SE318>Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Artic. II. 301
<duolan 2><-P>eorum pia obsequia. Item etiam, si diffi-
niret Concilium hoc ipsum de laicis quod
dixerat de ecclesiasticis innumeræ lites in-
surgerent in his præsentationibus. Exem-
plum est in electionibus episcoporum quæ
fiunt à Rege: in quibus vt diximus tene-
tur instituere digniores, & tamen non te-
netur examinare ipsos: sicuti episcopus exa
minat eos qui ad beneficium concurrunt.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quintò; Vtrùm episcopi qui
sunt distributores beneficiorum sim
plicium, teneantur eligere digniores? Com-
munis sententia episcoporum, & etiam vsus
tenet, quod liceat eligere dignum. Et ra-
tio huius potest esse: quia huiusmodi be-
neficia non habent officium annexum ad
quod requiratur specialis scientia & indu-
stria, ergo non requirunt digniorem secun-
dùm scientiam & industriam.</P>
<P>  Alia sententia quorundam sapientium,
inter quos refertur Magister Mantius quon
dā Salmanticæ Primarius, qui dicunt, quòd
si adsit dignior qui petat tale beneficium,
tenetur Episcopus illum eligere. Si vero
non adsit dignior: satis fuerit eligere di-
gnum. Ratio huius est, quia si dignior pe-
tit tale beneficium, iam est concursus &
oppositio plurium: quando vero est op-
positio, tenetur elector sequi regulas iu-
stitiæ distributiuæ. Cæterùm opposita sen-
tentia, quòd episcopi in his beneficijs te-
neantur eligere digniorem, siue petat, si-
ue non petat, non solum est securior, ve-
rum probabilior. Probatur. Quia in his be
neficijs episcopi habent tantum ius distri-
butoris, ergo tenentur distribuere secun-
dùm rigorem iustitiæ distributiuæ. Secun-
dò. Quia ista bona communia sunt, er-
go dignior habet ius ad illa in præsentia
minus digni, non autem ècontra, ac sub-
inde episcopus tenetur seruare digniori ta-
le ius & non inuertere illud. Confirma-
tur. Quia aliàs sequitur, quod de natura
iustitiæ distributiuæ non sit eligere dignio-
rem nisi duntaxat pro beneficijs curatis &
quibus est annexa cura animarum. Con-
sequens est falsum, vt patet ex supradictis,
ergo. Sequela patet: quia tunc in solis be-
neficijs simplicibus Episcopus tenetur eli-
gere dignum & prætermittere digniorem,<-P>@@

<-P>ergo pro his non est præceptum de iustitia
distributiua. Tandem probatur ex Conci-
lio Tridentino Sessione 24. capit. 18. vbi lo-
que&#x0303;s de patronis ecclesiasticis respectu quo
rumcunque beneficiorum dicit, illos teneri
eligere digniorem.</P>
<P>  Ex quo sequitur, quòd idem erit iudi-
cium siue dignior petat siue non: quia pe-
tere non variat nec auget ius, nec simili-
ter non petere minuit idem ius, dummo-
do dignior sit paratus acceptare benefi-
cium.</P>
<P>  Ad rationem primæ opinionis respon-
detur, quòd vsus probat & approbat in pra-
xi opinionem, quando non repugnat ra-
tioni. Nam si repugnat, abusus est. Et qui-
dem Episcopi & superiores prælati sibi con
sulant, & efficaciam rationum oppositæ
sententiæ considerent. Et argument&#x0169; quod
ibi fecimus nihil probat: quia ista omnia
beneficia pertinent ad iustitiam distributi-
uam. Etenim beneficia non solum subdun-
tur iustitiæ distributiuæ quia officia sunt,
aut quia curata sunt: sed quia bona com-
munia & dignitates ecclesiasticæ, ac sub-
inde distribuendæ dignioribus ministris:
quia præmia sunt, & honores virtutis & scie&#x0303;
tiæ atque industriæ.</P>
<P>  Et est alia ratio ad hoc probādum. Quia
maxime decet authoritatem ecclesiæ, vt
ministri suis beneficijs præfecti aut depu-
tati, dignissimi sint: quia hoc redundat in
decorem ipsius corporis ecclesiæ, cuius præ
stantissima membra sunt ministri eccle sia-
stici. Et quemadmodum in patria cæle-
sti, quidam ministrant, quidam assistunt,
iuxta illud; Millia millium ministrabant
ei, & deces centena millia assistebant ei,
& omnes quidem isti dignissimi, propter
decorem patriæ: ita in militanti ecclesia
non tantum digniores eligendi sunt qui mi
nistrant in officijs cu ratis, verum etiam
qui assistunt in simplicibus. Et ex his etiam
patet ad argumentum pro secunda opi-
nione.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur sextò de officijs secularibus;
Vtrùm etiam subiaceant iustitiæ di-
stributiuæ. Sed prius disputād&#x0169; videtur bre-
uiter, Vtr&#x0169; Rex habeat domini&#x0169; istor&#x0169; offi-
ciorum, & vtrùm possit ista officia vende-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0319.jpg/>
@@1@<SE319>302 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II.
<duolan 2><-P>re. Quæ dubia nec magna sunt, nec meo iu-
dicio prolixiùs disserenda.</P>
<P>  De priore dubio est sententia Adriani in
4. in materia de restitutione, paulò post
principium, qui negat Reges habere domi-
nium istorum officiorum. Et ratio eius est,
quia nunquam respublica transtulit tale do
mini&#x0169; in Regem, nec alicubi legimus hanc
translationem factam. Et secundò probat à
simili, quia Summus Pontifex non habet
dominium officiorum ecclesiæ, ergo nec
princeps habet dominium officiorum tem
poralium. Quod confirmatur, quia aliàs re
guli haberent etiam dominium eorundem
officiorum: quod est contra omnium sen-
tentiam.</P>
<P>  Nihilominus tamen opposita sententia
tenenda est, quam docet D. Tho. opusc. 21.
ad Ducissam Brabantiæ, dub. 5. & idem te-
nuit Magister Victoria & acutissimus Man
tius & Soto vbi sup. quæst. 6. art. 4. & Caiet.
in summa, verbo, officiorum secularium ve
nalitas. & Baldus in. l. Barbarius. ff. de offic.
prætoris. quem sequuntur plures Iuriscon-
fulti. Latè disserit de hoc Guillelmus Bene-
dictus in repetitione super cap. Rayn&#x0169;tius.
de testamentis. num. 53. & colligitur ex. l. 1.
ff. de constitutionibus principum: vbi habe
tur quòd respublica transtulit omnem suā
potestatem & imperium in principem, qua
propter consequenter transtulit dominium
istorum officiorum quibus dominabatur
respublica. Cæterum aduerte&#x0303;dum est, quòd
aliter Rex habet dominium istorum offi-
ciorum, quàm respublica, nam Rex habet
illud à republica, ac subinde cum dependen
tia & sub certis legibus: ita videlicet vt di-
spenset illa non pro sua voluntate, sed secun
dùm vtilitatem ipsius reipublicæ. At verò
respublica à principio habuit dominium à
se ipsa independens & absolutum.</P>
<P>  Ad argumenta contrariæ sententiæ re-
spondetur negando antecedens, vt patet ex
prima lege iam citata, & quidem vt diceba-
mus Rex habet dominium dependens &
diminutum: respublica vero habebat abso-
lutum, quia liberè poterat vti ijs officijs do
nādo, distribuendo, vel sibi retine&#x0303;do, quod
non potest Rex facere.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd Sum-<-P>@@

<-P>mus Pontifex non est dominus officiorum
Ecclesiæ: & quanuis Christus contulerit illi
dominium Pontificatus & iurisdictionis:
non tamen decebat vt conferret dominium
istorum beneficiorum: quia tunc tanquam
dominus illorum distribueret indignis aut
minus dignis. Secus est in Rege respectu
temporalium officiorum, quia decet ma-
ximè, vt idem ipse qui gubernat rempu-
blicam, habeat dominium officiorum tem
poralium quæ præstant & requiruntur ad
istam gubernationem: & si Rex haberet do
minium Regni, & ex alia parte respublica
haberet dominium istorum officiorum, es-
sent ista confusa & permixta.</P>
<P>  Ad aliud de regulis & dominis priuatis
respondetur, quòd non habent dominium
istorum officiorum sed respublica illud
transtulit in solum principem. Quod si
quæras, an princeps quando donat oppida
& iurisdictiones, concedat etiam ius ad ista
officia? Respondetur negatiuè, quia non
habet eam facultatem, vt possit transferre
omne dominium quod possidet: quemad-
modum licet habeat dominium Regni cō-
cessum à republica, non tamen potest illud
conferre alteri priuato domino.</P>
<P>  De altero dubio circa venditionem offi-
ciorum notandum est, quòd est triplex opi
nio. Prima Diui Thomæ opusculo citato,
qui dicit, quòd ea venditio licita est de se,
non tamen expedit: vt inquit Apostolus
1. Corinth. 6. & 10. Omnia mihi licent sed
non omnia expediunt. Hanc sententiam te-
net Baldus & communiter Iuristæ. Et fun-
damentum huius est, quia non est contra
ius naturæ ista officia vendere: quod si lege
positiua prohibeatur, non comprehendit
principem vt isti dicunt.</P>
<P>  Secunda sententia est Caietani & So-
to, qui dicunt quod vendere hæc officia:
speculatiuè licitum est: illicitè tamen fit
in praxi.</P>
<P>  Tertia sententia est Adriani in 4. vbi su-
pra, qui dicit, quòd illicita est venditio, &
explicat Diuum Thomam quod asserat il-
lam esse licitam ex parte pretij: quia of-
fertur pretium iuxta valorem officiorum:
veruntamen aliunde venditio illicita red-
ditur: quia videlicet contra voluntatem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0320.jpg/>
@@1@<SE320>Quæst. LXIII. De acceptione personarum. Art. II. 303
<duolan 2><-P>reipublicæ quæ habet verum dominium
ista venduntur.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Qui non habent domini&#x0169; isto-
rum officior&#x0169; non possunt illa vendere nec
locare. Probatur. Quia vendere alien&#x0169; aut
locare contra voluntatem veri domini est
intrinsecè malum, ergo qui non habet do-
minium officiorum nō potest vendere nec
locare. Nec sufficit dicere quòd multi Du-
ces & Marchiones & priuati domini ex im
memoriali consuetudine ista officia vendi-
derunt. Nam hæc consuetudo semper dam
nata est à doctoribus tanquàm cōtraria vo-
luntati reipublicæ, nec sufficit lex quæ solet
adduci: & habetur in comitijs apud Matri-
tum, anno 1528. vbi habetur tanquam titu-
lus immemorialis consuetudo. Nam certè
lex ista non loquitur nec vnquam interpre-
tata est de venditionibus ist orum officior&#x0169;.
Vtrùm vero isti priuati domini possint exi-
gere aliquam portionem pretij ab ijs officia
libus? communiter respondetur negatiuè.
Et fateor quod quanuis oppositum possit di
ci probabiliter: nihilominus sententia nega-
tiua tenenda est, vt coerceantur isti domini
priuati ab iniustitijs quas quotidie exerce&#x0303;t:
eo vel maxime si illis proponas hanc vel il-
lam opinionem esse probabilem. Secus est
de prætore, nam iste poterit licitè exigere
aliquam portionem à sibi subditis executo-
ribus. Et ratio huius est, quia prætor est prin
cipalis executor: alij vero ministri iustitiæ
sunt ex commissione ipsius.</P>
<P>  Sec&#x0169;da cōclusio certa mihi. Ista officia ex
natura sua venalia sunt. Probatur. Quia sunt
bona temporalia quæ possunt æstimari pre
tio, non autem est intrinsecè malum aut cō-
tra naturam rei, vendere quod appretiabile
est. Et confirmatur. Quia vt patet ex dictis
respublica habet dominium absolut&#x0169; isto-
rum officiorum, ergo potest ea alienare do
nando aut vendendo. Item etiam quia sæ-
pe populi & iurisdictiones quæ aliquid ma-
ius sunt quàm officia, venduntur licitè, ergo
& ipsa officia poterunt diuendi quantum
est ex natura sua, & appositis conditionibus
honestantibus, venditio de facto erit licita.
Conditiones autem duæ assignantur vbi su
pra. Prima, quod talia officia vendantur di-<-P>@@

<-P>gnis & idoneis ministris. Sec&#x0169; da vero quod
pretio moderato vendantur, attentis vide-
licet præsertim fructibus qui ex tali officio
possunt comparari, ijs superad ditur. Tertia
conditio, quod pretium istorum officior&#x0169;
expendatur in communes vsus. Qualiter
autem si istæ conditiones non seruentur, in-
feruntur damna reipublicæ: & quæ mala
sequantur: explicant optime Caiet. & Soto,
& adducunt exemplum de antiqua Roma
quæ dominabatur vniuerso orbi, quando
officia publica distribuebat secundùm me-
rita, postmodum autem subiecta est, & in-
terijt quando officia ista venalia facta sunt.
Vnde Salustius. O vrbem venalem & cito pe-
rituram si emptorem inuenerit.</P>
<P>  Tertia conclusio. Vt implurimum &
moraliter loquendo ista officia iniquè ven-
duntur. Et ratio est. Quia raro seruantur hu
iusmodi conditiones, sed frequentius ista
em&#x0169;t ambitiosi & cupidi immeriti & igno-
biles. Et in hoc sensu dixit Caietanus & So-
to quod in praxi est illicita venditio: idest,
moraliter & sæpius in ijs venditionibus mul
tæ iniustitiæ miscentur, verumtamen non
negant quod etiam in opere & in exercitio
possint aliquando vendi licitè.</P>
<P>  Quarta conclusio. Etiam illi quibus ista
officia donata sunt à Rege possunt vendere
iustè stando in iure naturæ, dum tamen ser-
uentur duæ primæ conditiones. Probatur.
Quia isti habent verum dominium isto-
rum officiorum, ergo quantum est ex natu
ra possessoris & rei possessæ licitè potest fie
ri venditio.</P>
<P>  Quinta conclusio. Stando in iure com-
muni & iure Regni Hispaniæ non possunt
vendi officia quæ habent annexam admi-
nistrationem iustitiæ à suis possessoribus.
Vt v. g. prætoratus & vicem eius tenentis,
tabellionis & multo minus qui consilijs de-
putantur. Probatur ex. l. vnica. C. ad. l. Iuliā.
de ambitu, quæ prohibet quempiam pro-
moueri pretio ad huiusmodi officia: ita ha-
betur in cap. sancimus. 1. quæstione. 7. & in
authentico. vt iudices sine quoquo suffra-
gio fiant. ide&#x0303; habetur in legibus Regni lib.
1. ordinationum regalium, tit. 5. l. 2. & lib. 2.
titul. 13. & lib. 6. titulo. 14. l. 16. & lib. 7. titu-
lo. 1. l. 1. Si autem ista officia non habeant<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0321.jpg/>
@@1@<SE321>304 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II.
<duolan 2><-P>administrationem iustitiæ annexam, pos-
sunt qui possident ea vendere & alienare de
licentia Regis. Probatur. Quia princeps po
test dispensare in venditione quæ prohibe-
tur lege positiua, quando nō habent officio
istam administrationem annexam.</P>
<P>  Sed dubitas, Vtrùm si possessor istorum
officiorum qui habet facultatem transferen
di illa, vendiderit ea sine licentia Regis ad
vendendum expressa vel subintellecta, pec-
cet mortaliter & venditio sit irrita? Quidā
sapientissimi iuniores dicunt huiusmodi ve&#x0303;
dentes non peccare mortaliter, & quod con
tractus valeat. Probant, quia isti habe&#x0303;t facul
tate&#x0303; transfere&#x0303;di in alios, ergo possunt trans-
ferre licitè siue pretio, siue sine pretio fiat.
Pretium enim non variat iustitiam in rebus
appretiabilibus. Et cōfirmatur. Quia in legi
bus regni citatis dicitur, quòd talis venditio
quando delata fuerit ad iudicem irritetur,
ergo antea habebatur firma & rata. Nihilo-
minus est sententia Magistri Soto vbi supra
artic. 4. & communiter acceptatur, quod
venditor istorum officiorum habe&#x0303;s solum
licentiam transferendi, peccat mortaliter &
venditio irrita est. Probatur hæc sententia.
Quia isti vsurpant officium & ius reipubli
cæ in re graui, ergo peccant mortaliter, &
insuper sine titulo alienant officia publica,
non enim facultas transferendi est facultas
vendendi: vt patet ex communi sensu & vsu
omnium, & leges quæ præcipiunt irritari
huiusmodi venditiones non supponunt ra-
tum fuisse contractum imo præcipiunt &#xA759;
declarentur irriti à iudice: quia verè & in re
nulli sunt. Requiritur ergo ad iustam vendi
tionem vel licentia expressa, vel subimplici
ta: qualis iudicatur esse quando Rex alicui
domestico & sibi familiari cōcedit aliquod
officium habens administrationem non ita
præstantem. Nam cert&#x0169; est quod nec prin-
ceps nec qui acceptat tale officium inte&#x0303;dant
quod exerceatur à tali familiari. In pretio ve
ro horum officiorum est aduertendum, &#xA759;
huiusmodi pretium taxatur attenta qualita-
te officij & vtilitate proueniente. Vnde iu-
stè potest exigi maius pretium, quā valeant
fructus illius officij: quia vltra hoc dignitas
& honor quæ cōferuntur in illo officio æsti
manda sunt. Secundò. Etiam ex parte stipe&#x0303;-<-P>@@

<-P>dior&#x0169; quæ ipsis officialibus taxantur. &#x00B6; Ad-
uertendum tamen est, quòd non sint maio-
ra aut exigua: vnde oportet pensare labore&#x0303;
aut industriam, & etiam deputationem ip-
sius ministri, & similiter honorem eiusde&#x0303;.
Decet enim ad commune bonum reipubli
cæ, vt non tantum ministri mercenarij ha-
beantur, & tanquam operarijs signetur pre-
tium: sed etiam pro qualitate & dignitate
ministrantium augeatur & pretium. His
suppositis reuertamur vnde digressi sumus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium itaque principale erat. Vtr&#x0169;
in distributione istorum officiorum
contingat acceptio personarum contra iu-
stitiam distributiuam. &#x00B6; Pro parte negatiua
arguitur primò. Nam Rex & respublica ha
bent dominium istorum officiorum (vt di-
xi) ergo non tenentur ex proprijs facere di-
stributionem secundùm leges iustitiæ.</P>
<P>  Secundò. Nam ista officia communia
sunt & non debita ciuibus, & etiam non in-
stituta in commodum illorum sed reipubli
cæ, ergo non debent distribui secundùm iu
stitiam attentis meritis personarum. Confir
matur. Quia implicatio videtur quòd ista
officia vendantur ministris, & ex alia parte
debita sint de iustitia distributiua.</P>
<P>  Tertiò. Quia communiter huiusmodi
officia donantur ijs qui maiorem gratiam
habent apud Regem & quibus plus est ne-
gotij: & tamen non ideo damnamus princi
pem in ijs electionibus, ergo.</P>
<P>  Quartò arguitur ex D. Paul. 1. ad Corin.
6. vbi dicit, quòd cōtemptibiliores qui sunt
in ecclesia, isti deputandi sunt ad iudican-
dum, ergo non tenemur eligere digniorem
in iudicem, & multo minus ad alia officia.</P>
<P>  In hoc dubio Caiet. in summa, verb. ele-
ctio, tenet quod est peccatum mortale non
eligere idoneum ministr&#x0169; pro his officijs,
nō tamen inquit erit peccatum mortale nō
eligere digniorem. Magister Soto vbi supra
art. 4. tenet, quòd in dispensatione istorum
officiorum debet seruari iustitia commuta-
tiua & distributiua: vnde vtraque violatur,
si non distribuantur dignis aut dignioribus.
Addit tamen, quod non ita pensanda est di-
gnitas personæ & bonum illius, quam vtili-
tas reipublicæ, propter quam hæc officia po
tissimum instituuntur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0322.jpg/>
@@1@<SE322>Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II. 305
<duolan 2><P><INI2>P</INI2>RO decisione nota, quòd quanuis ista
officia sint purè secularia: non tamen
possunt distribui peccatoribus & sceleratis,
qui simpliciter indigni reputandi sunt, quā-
tumuis polleant sapientia & industria. Hoc
optimè probat Magister Soto vbi supra, cō
clusione. 5. & est peculiaris ratio, quia in
præsenti potissimum loquimur de republi
ca Christiana. In qua non sine scandalo præ
ficiuntur peccatores, etiam pro officijs se-
cularibus.</P>
<P>  Secundò nota, quòd officia ista quædam
dispensanda sunt necessario inter ciues rei-
publicæ aut prouintiæ: quædam autem quę
liberè possunt distribui quibusuis: alia etiā
quæ distribuuntur per suffragia & vota plu
rium eligentium, vt communiter à cōsuli-
bus distribuuntur officia minora ciuitatis:
alia vero quæ ex voluntate vnius dispensan
tur, vt quę distribuuntur à principe. Insuper
quædam sunt quæ potissimum consistunt
in administratione iustitiæ: secundariò ve-
ro & quasi per accidens in honorem ipsius
personæ, vt Prætoratus &c. Alia vero è con
tra potissimum ordinata in dignitatem per
sonæ, cui offici&#x0169; est quasi per accidens anne
xum & deter minat&#x0169;: alia insuper sunt quæ
potius dicuntur beneficia quam officia.</P>
<P>  His positis sit prima conclusio. Ista offi-
cia publica distribuenda sunt dignioribus
ex natura sua. Probatur primo, quia sunt bo
na cōmunia quæ ordinantur & in bonum
reipublicæ & in dignitatem & honore&#x0303; per-
sonæ, ergo dispe&#x0303;sanda sunt dignioribus. An
tecedens quo ad primam partem probatur.
Quia ista officia instituta sunt ad conserua-
tionem & gubernationem reipublicę. Quo
ad sec&#x0169;dam partem probatur. Quia illa fru
ctuosa sunt & honorifica. Ergo respondent
meritis tanquam præmia. Et confirmatur,
quia ideo beneficia ecclesiastica distribuen
da sunt dignioribus, quia ordinantur & in
bonum ecclesiæ & in premi&#x0169; & honorem
personarum cōsequenter, ergo si officia ista
secularia ordinantur & in bonum reipubli-
cæ & in præmium meritorum, distribuen-
da sunt dignioribus.</P>
<P>  Sec&#x0169;dò, respublica debet alere virtutem
& industriam ciuium media distributione
istorum officiorum, ergo tenetur distribue<-P>@@

<-P>re dignioribus. Antecedens probatur, quia
homines suaptè natura inducatur ad virtute&#x0303;
pręmio & honore: non autem respublica ha
bet alia bona communia quibus inducat ci-
ues nisi ista officia secularia, ergo. Conse-
quentia probatur, quia quemadmodum de
ficiente præmio & honore languescit vir-
tus: ita etiam si in honoribus digniores præ-
termittantur tabescit respublica.</P>
<P>  Hæc quæ dicta sunt verum habent siue
respectu reipublicæ quæ absolutum habet
dominium respectu horum officiorum: si-
ue respectu principum aut quorumcunque
dominorum, siue inferiorum distribuen-
tium: quia ista officia respectu omnium reti
nent eandem naturam in ordine ad bonum
publicum & etiam ad ciues. &#x00B6; Ex quo sequi
tur primo, quod respublica tenetur in his
officijs intendere bonum totius & etiam bo
num partium: nam iure naturæ tenetur diri-
gere suas actiones & in vtilitatem commu-
nem & in vtilitatem ciui&#x0169;, & quemadmo-
dum ciuis ex iustitia legali tenetur dirigere
actiones suas in bonum cōmune & totius,
quia ipse est pars ipsius totius: ita è contra re
spublica ex iustitia distributiua, tenetur diri
gere actiones suas in bonum suar&#x0169; partiùm.</P>
<P>  Secundò. Sequitur, quod princeps & do
mini priuati qui non distribuunt hæc offi-
cia dignioribus: peccant contra iustitiam di
stributiuam accipientes personam. Est ta-
men aduertendum, quod digniores in his
officijs non debent exquiri medio exami-
ne: sed sufficit moralis diligentia distribuen
tium & communis approbatio eligendor&#x0169;.</P>
<P>  Secunda conclusio. Non solum sunt eli-
gendi digniores in his officijs quando ne-
cessario distribuenda sunt inter ciues eiusde&#x0303;
reipublicæ: sed etiam quādo possunt dispen
sari ad quoslibet extraneos, V. g. in electio
ne cathedrarum, & etiam in officijs milita-
ribus. Probatur, quia ita exigunt leges quæ
fundantur in lege naturæ, vt meliores præfi
ciantur in ijs officijs: & merito, quia aliter
non posset conseruari diu bonum cōmune.</P>
<P>  Aduerte tamen, quod inter officia quæ
distribuuntur necessario ciuibus & illa quæ
possunt distribui extraneis: hoc differt,
quod illa videntur prospicere maximè bo-
num ciuium, quare clauditur via ne extra-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0323.jpg/>
@@1@<SE323>306 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. II.
<duolan 2><-P>neis done&#x0303;tur vt intra ciues perseuerent. Ista
vero non ita prospiciunt bonum eligendo-
rum, vnde libere potest fieri electio pro qui
buscunq;: ex quo sequitur aliud discrimen,
quod in hoc quòd officia prioris generis nō
dispensentur dignioribus: manifestè appa-
ret violatio iustitiæ commutatiuæ: quia cer
nimus damnum illatum ciuibus contra vo-
luntatem reipublicæ in hoc quod non eli-
gantur meliores. At vero in distributione
officiorum secundi generis potissimum cer
nitur violatio iustitiæ distributiuæ. Vtrum
autem commutatiua violetur obscur&#x0169; est.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando electio isto-
rum officiorum fit per vota multorum, ma
gis certum est quod debeat fieri pro dignio
ribus quam in alijs casibus. Probatur, quia
ista electio & in re & secund&#x0169; formam, ser-
uat modum iustitiæ distributiuæ, ergo tene
tur seruare leges eiusdem iustitiæ, vt videli-
cet meliora dignioribus conferantur.</P>
<P>  Confirmatur, quia ideo in electionibus
magni ponderis communiter præcipitur,
vt electio fiat ad vota multor&#x0169;, quia ita ma-
gis seruatur & frequentius moraliter loque&#x0303;-
do rigor iustitiæ distributiuæ, ergo in ele-
ctionibus officiorum secularium quæ fiunt
per suffragia intenditur seruare rigorem iu-
stitiæ distributiuæ. Ex ijs sequitur, quod se-
natores infideles sunt & iniusti contra rem-
publicam & contra bonum eligendorum,
si officia quæ distribuunt per suffragia om-
nium, dispensent minus dignis: quia inter
ipsos & rempublicam est pactum formale
vel virtuale de eligendo digniore, & ex alia
parte damnificatur bonum cōmune & bo-
num partium.</P>
<P>  Quarta conclusio. Multi probabiliter re
putant quod quando electio fit ab vno tan-
tum. v. g. à Rege & potest eligere indiffe-
renter de ciuibus & extraneis quod non pec
cabit mortaliter in eligendo minus digno:
probabilius tamen est oppositum. Prima
pars probatur, quia &#x0153;conomus non peccat
mortaliter eo ipso quod non inducat me-
liores operarios in vineam domini sui, ergo
nec princeps peccabit mortaliter in non eli
gendo semper meliores. Probo consequen
tiam, quia princeps se habet quasi &#x0153;cono-
mus cui commissa est distributio operan-<-P>@@

<-P>tium in republica. &#x00B6; Nihilominus secunda
pars probatur, quia huiusmodi electio per-
git in damnum reipublicæ & ciuium non
minus quàm si fieret ad vota plurium, ergo
peccatum erit mortale prætermittere di-
gniorem: sicut si plures prætermittere&#x0303;t. Nec
concedimus quod princeps habeat cōmis-
sionem ita absolutam sicut &#x0153;conomus sed
dependentem à voluntate reipublicæ, quæ
semper intendit meliores.</P>
<P>  Ad argumenta respōdetur. Ad primum
quantum attinet ad principes & priuatos do
minos, iam patet ex præcedentibus qualiter
habeant dependentem dispensatione&#x0303; & ad-
ministratione&#x0303; pro ijs officijs publicis. Diffi-
cultas tamen est de republica quæ habet do
minium absolutum. De qua videbitur ali-
cui quod possit expendere & retinere sibi
ista officia: quia domina est absoluta. Nihi-
lominus tamen falsum est hoc, quia habet
intrinsecam malitiam vel retinere officium
necessarium ad bonum publicum, vel di-
stribuere minus digno.</P>
<P>  Aduertendum enim est, quod quanuis
respublica habeat dominium absolutum &
sui & suarum actionum & officiorum: nihi
lominus tamen istud dominium & facul-
tas ordinantur per se in bonum commune,
& consequenter in bon&#x0169; partium: & ita om
nis actio, siue distributio siue retentio fuerit
qua læditur bonum commune & partium
iniusta est. &#x00B6; Ex quo sequitur, quod nec res-
publica potest cedere iuri suo si ex tali ces-
sione intereat bonum publicum, nec simili-
ter cessio partium est admittenda quando
ex illa ista officia non rectè dispensantur. Et
ex ijs facile ad primum argumentum.</P>
<P>  Ad secundum respōdetur, quòd ista  offi
cia mixta sunt, nā sunt temporalia, sunt etiā
communia, sunt approprianda, sunt in vtili-
tatem reipublicæ & etiam sunt in vtilitatem
ciuium: quare iudicium de illis mixtum de
bet esse. Qua enim ratione temporalia sunt
venalia etiam sunt, qua ratione vero appro-
prianda & communia distributioni iusti-
tiæ subiacent: secundum autem quod vtilia
sunt reipublicæ & personis etiam subiacent
iustitiæ commutatiuæ.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quod aliqui vo
lunt excusare Regem à peccato quia exces-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0324.jpg/>
@@1@<SE324>Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. III. 307
<duolan 2><-P>sus iste maioris dignitatis, vt in plurimum
paruus est. Veruntamen est excusatio friuo
la: quia sæpe numero excessus magnus est,
& ego loquor in hoc casu. Alij excusant il-
lum vt innuebamus, quia est quasi &#x0153;cono-
mus. Ver&#x0169;tamen & hoc nihil est, quia hoc
dato voluntas reipublicæ (vt dixi) expressa
vel subintel lecta est, quod dispenset hæc of-
ficia in ædificationem & non in destructio
ne&#x0303;, vnde peccat grauiter si opposit&#x0169; fecerit.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quòd illud Di
ui Pauli explicatur primo, quod contempti
biliores eligendi sunt potius quàm infideles
forte enim volebat reprehendere illos quod
vellent introducere infideles in iudices. Se-
cundo explicatur, quod loquatur per iro-
niam. Vnde subdit ad verec&#x0169;diam vestram
dico, quasi asserat non vobis hoc dico, vt fa-
ciatis: sed vt vos redarguam.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm in exhibitione honoris,
& reuerentiæ loc&#x0169; habeat pec-
catum acceptionis personar&#x0169;.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Terti&#x0169; sic proceditur.<marginalia>Quolibet.|10. art. 12.</marginalia>
Videtur, &#xA759; in exhibitione
honoris, & reuerentiæ nō
habeat locum peccatum acceptio-
nis personarum. Honor enim nihil
aliud esse videtur, quàm reueren-
tia quædam alicui exhibita in testi
monium virtutis, vt patet per Phi-
losophum in 1. <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca-|pi. 5. to. 5.</marginalia> Ethic. Sed præla-
ti & principes sunt honorandi etiā
si sint mali, sicut etiam parentes, de
quibus mandatur Exod. 20. Hono-
ra patrem tuum & matrem tuam:
& etiam domini sunt à seruis ho-
norandi, etiam si sint mali: secun-
dum illud 1. Timoth. 6. Quic&#x0169;que
sunt sub iugo serui, dominos suos
honore dignos arbitre&#x0303;tur. Ergo vi-
detur, quod acceptio personę nō sit
peccatum in exhibitione honoris.</A+1></P>@@

<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Leuit. 19. præcipi-
tur, Coram cano capite consurge,
& honora personam senis. Sed hoc
videtur ad acceptionem persona-
rum pertinere: quia quandoq&#x0301;ue se-
nes non sunt virtuosi: secundum il
lud Danielis 13. Egressa est iniqui-
tas à senioribus populi. Ergo acce-
ptio personarum nō est peccatum
in exhibitione honoris.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Super illud Iaco-
bi. 2. Nolite in personar&#x0169; acceptio-
ne habere fidem, &c. dicit <marginalia rendition="dagger">In ep. 29.|ad Hiero-|ny. to. 2.</marginalia> Gloss.
Augustini. Si hoc quod Iacobus di
cit: Si introierit in conuentu ve-
stro vir habens annulum aureum,
&c. intelligatur de quotidianis cō
cessibus, quis hic non peccat, si ta-
men peccat? Sed hæc est acceptio
personarum, diuites propter diui-
tias honorare. Dicit enim <marginalia rendition="dagger">Hom. 28.|in euange.|ante med.</marginalia> Grego
rius in quadam homil. Superbia no
stra retunditur: quia in hominibus
non naturā, qua ad imaginem Dei
facti sunt, sed diuitias honoramus.
Et sic cùm diuitiæ non sint debita
causa honoris, pertinebit hoc ad
personar&#x0169; acceptionem. Ergo per-
sonarum acceptio non est peccat&#x0169;
circa exhibitionem honoris.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur in
<marginalia rendition="dagger">Gloss. in-|terlinearis|super illud|Iac. 2. No|lite in per|sonar&#x0169; ac-|ceptionib.</marginalia> Gloss. Iac. 2. Quicunque diuitem
propter diuitias honorat, peccat.
Et pari ratione, si aliquis honore-
tur propter alias causas, quæ non fa
ciunt dignum honore: quod perti-
net ad acceptionem personarum.
Ergo acceptio personarum in exhi
bitione honoris est peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd honor est quoddam testimo-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0325.jpg/>
@@1@<SE325>308 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. III.
<duolan 2><-P><A+1>nium de virtute eius, qui honora-
tur. Et ideo sola virtus est debita
causa honoris: sciendum tamen,
quòd aliquis potest honorari non
solum propter virtutem propriam,
sed etiam propter virtutem alte-
rius. Sicut principes & prælati ho-
norantur, etiam si sint mali, inquan
tum gerunt personam Dei & com
munitatis, cui præficiuntur: secun-
dum illud Prouerbiorum 26. Sicut
qui immittit lapidem in aceruum
Mercurij, ita qui tribuit insipienti
honorem. Quia enim Gentiles ra-
tiocinationem attribuebant Mer-
curio, aceruus Mercurij dicitur cu-
mulus ratiocinij, in quo merca-
tor quandoque mittit vnum lapil-
lum loco centum marcarum: ita
etiam honoratur insipiens qui po-
nitur loco Dei, & loco totius com-
munitatis. Et eadem ratione paren
tes, & domini sunt honorandi, pro
pter participationem diuinæ digni
tatis, qui est omnium pater & do-
minus. Senes autem sunt honoran
di, propter signum virtutis, quod
est senectus, licet hoc signum quan
doque deficiat. Vnde, vt dicitur Sa
pien. 5. Senectus venerabilis est, nō
diuturna, neq; annorum numero
cōputata. Cani autem sunt sensus
hominis, & ætas senectutis vita im
maculata. Diuites autem honoran
di sunt propter hoc, quòd maiore&#x0303;
locum in cōmunitatibus obtinent.
Si autem solum intuitu diuitiar&#x0169;
honorentur, erit peccatum acce-
ptionis personarum.</A+1></P>
<P>  <A+1>Et per hoc patet responsio ad
obiecta.</A+1></P>@@

<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P>&#x00B6; Conclusio est affirmatiua.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio Diui Thomæ certa est se-
cundum fidem, patet Iacobi. 2. Et col
ligitur ex illo ad Roman. 13. Reddite om-
nibus debita, cui tributum tributum, cui ho-
norem honorem. Et probatur, quia in alijs
bonis inferioris ordinis quæ debentur, con-
tingit acceptio personarum quando distri-
buuntur propter  indebitam causam: ergo
multo magis in distributione honoris. Cæ-
terum vt intelligas doctrinam in articulo.</P>
<P>  Supponendum est primo, quod honor
est signum & testimonium virtutis existen
tis in homine cui defertur honor. Secundò,
quod est præmium virtutis. Ita Aristotel. 4.
Ethic. cap. 3. & lib. 8. cap. 14. ex quibus colli
git quòd solum vir bonus honorandus est.</P>
<P>  Secundò. Nota, quod honor est multi-
plex. Alter simpliciter debitus, vt honor pa-
rentum & maiorum: alter vero debitus ex
suppositione, vt si inuitaueris aliquem tene-
ris illum honorare secundum morem. Vn-
de Luc. 7. Christus reprehendit Pharisæum
eo quod cum inuitasset illum nec vnxit vn-
gue&#x0303;to, nec lauit aqua, qui erat modus cōsue
tus apud Palæstinos. Alter est honor libere
exhibitus, vt quādo aliquem publicè hono
ras præter modum consuetum. Item in his
honoribus solet distingui honor externus,
qui non procedit ex peculiari affectu: & ille
qui procedit ab interna æstimatione perso-
næ qui est verus & proprius honor.</P>
<P>  Tertiò. Nota, quòd honor est quoddam
bonum eminens, cuius distributio per se
pertinebat ad rempublicam quæ sec&#x0169;dum
diuersitatem & merita personarum debe-
bat ciues honorare: veruntamen prudenter
hoc cōmittit ipsis ciuibus qui de facto sunt
distributores istorum bonorum commu-
nium, & tenentur sequi consuetudinem &
vsum communem tam in titulis quam in sa
lutationibus, quare manifestum est &#xA759; in ho
noris exhibitione potest interuenire iniusti
tia & contra iustitiam commutatiuam, quia
iniuria afficio alterum: & contra distributi-
uam, quia quod mihi commissum est à re-
publica distribuendum, distribuo propter
indebitā causam. Et hac ratione D. Iacobus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0326.jpg/>
@@1@<SE326>Quæst. LXIII. De accept. personarum. Art. III. 309
<duolan 2><-P>loquens de peccato isto, posuit exempl&#x0169; in
exhibitione honoris quasi ibi magis reluce
ret iniquitas acceptionis. Et Diuus Tho. in
articulo nullam adhibet rationem, sed tan-
quam manifestum supponens quòd quære
bat: pergit ad explicandum quibus modis
honor debeatur. &#x00B6; Difficultas tamen est de
honore qui libere exhibetur. Vtr&#x0169; ibi possit
reperiri acceptio personarum? & Caieta. in
præsenti respondet negatiuè. Et probatur,
quia talis honor est donum mere liberum
& gratuitum, ergo non est materia iniusti-
tiæ. Nam quod non est ex iustitia debitum,
non est materia iniustitiæ.</P>
<P>  Confirmatur, quia in alijs bonis mere li-
beris, non reperitur acceptio personarum,
vt diximus artic. 1. quòd ibi probat Diuus
Thom. ad tertium. Et si quæras à Caietano,
quod ergo vitium est non exhibere istum
honorem quando & quomodo oportet &
quibus impenditur. Respondet, quod est
inurbanitas aut vero vitium innominatum
quod opponitur obseruationi. Concedit ta-
men Caietanus, quod reductiuè est in spe-
cie acceptionis & quod iniustitiam quandā
participat, quatenus v. g. honorando magis
diuitem propter solas diuitias distribuit ho-
norem propter indebitam causam.</P>
<P>  Quod si arguas. Nam eadem ratione
prodigus reduceretur ad iniustitiam, quia
etiam distribuit pecunias propter indebi-
tam causam? Respondet negando conse-
quentiam: quia prodigus non expendit pe-
cunias propter aliquam causam debitas: at
vero honor de se debitus est propter virtu-
tem: & ita qui distribuit honorem propter
causam indebitam, peccat in exhibitione
honoris sine causa, & etiam quia honorem
debitum propter virtutem tribuit diuitijs.</P>
<P>  Alij iuniores parum discedunt à Caieta-
no: addunt tamen quod vitium istud in ho
noribus liberis exhibendis, non inurbanitas
sed prodigalitas dicetur. Alij autem magi-
stri tenent contra Caietanum, quod videli-
cet in his honoribus propriè contingat ac-
ceptio personarum. Et probāt, quia ille qui
non resalutat salutantem non solum inur-
banus est sed tanquam iniurius æstimatur.
Vnde communiter ad inferendam alteri in
iuriam est medium, vel non resalutare vel<-P>@@

<-P>minoribus titulis salutare: & sic iudicamus
talem virum passum esse iniuriam. Confir-
matur. Quia si iste solum esset inurbanus
sibi imputaretur dedecus, nō autem patien
ti iniuriam.</P>
<P>  In hac parte mihi videtur, quòd si honor
est mere gratuitus, est impossibile quod in
exhibitione eius interueniat acceptio: &
hoc conuincit ratio Caietani.</P>
<P>  Dico secundo, quod in casibus quibus
autores isti loquuntur vera est iniustitia &
acceptio personarum: quia illi honores sunt
aliqualiter debiti. Resalutare enim salutan-
tem debitum est, similiter & salutare iuxta
modum & consuetudinem patriæ, secun-
dum differentias personarum & dignitat&#x0169;
etiam debitum est. Et si quempiam inuita-
ueris etiam teneris non excipere illum à cō
muni honore conuiuarum. Et ita sententia
Caietani mihi videtur vera: quia loquitur
de honoribus purè gratuitis.</P>
<P>  Quæ Diuus Thomas dicit articulo de
principibus & dominis certa sunt sec&#x0169;dum
fidem. Patet primæ Petri. 2. Regem hono-
rificate, serui subditi estote dominis non tan
tum bonis & modestis: sed etiam discolis. Si
militer de honore seniorum id manifestum
est, de quo præcipitur quarto præcepto de-
calogi. De diuitibus autem difficultas est,
an honorandi sint propter diuitias? & Magi
ster Soto vbi supra. conclusione. 3. distin-
guit de honore, & dicit quòd honor exte-
rior qui non procedit ex peculiari æstima-
tione externa: bene potest absque acceptio-
ne personarum impendi diuitibus: verum
tamen honor qui procedit ex intèrno affe-
ctu & peculiari æstimatione: non debet tri-
bui diuitibus. Ita explicat sententiam Beati
Iacobi, & vt ipse dicit temperat acerbitatem
conclusionis tertiæ, quæ est Diui Thomæ.
Et satis probabilis est iste modus dicendi:
probabilius tamen dices, si distinguas de ho
nore cum Diuo Tho. quodlibet. 10. arti. 12.
vbi dicit, quod duplex est honor: alter debi
tus homini propter virtutem: alius vero qui
tribuitur propter statum & cōditionem pu
blicam siue forensem. Igitur dico quod tri-
buere honorem respondentem virtuti pro-
pter diuitias, peccatum est acceptionis: ve-
runtamen qui diuites honorat iuxta mo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0327.jpg/>
@@1@<SE327>310 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. IIII.
<duolan 2><-P>dum & consuetudinem reipublicæ: in ho-
norando huiusmodi homines non peccat
sed vrbanus est. Quod si quæras, qualiter
differat honor debitus virtuti, ab honore tri
buendo propter statum seculare? Responde
tur, quod multoties conueniunt, quia sæpe
vtimur eisdem signis pro vtrisque: nempe
detegere caput & assurgere coram eis. Ve-
runtamen per se alia signa exhibentur & de
be&#x0303;tur viris iustis. v. g. submittere capita oscu
lare manus aut vestimenta.</P>
<P>  Dico ergo ad argumenta, quod diues ra
tione diuitiarum præcise non honoratur:
veruntamen ratione status quem habet ex
diuitijs & qui merito illi conceditur à repu-
blica, honorandus est non solum externo si
gno, verum etiam interna æstimatione.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm in iudicijs locum habeat
peccat&#x0169; acceptionis personar&#x0169;.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-
tur. Videtur, quòd in iu-
dicijs locum non habeat
peccatum acceptionis personar&#x0169;.
Acceptio enim personarum oppo-
nitur distributiuæ iustitiæ, vt <marginalia rendition="dagger">Art. 1. hu|ius quæst.</marginalia> di-
ctum est. Sed iudicia maximè vide&#x0303;
tur ad iustitiam commutatiuā per-
tinere. Ergo personarum acceptio
non habet locum in iudicijs.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. P&#x0153;næ secundum
aliquod iudicium infliguntur. Sed
in p&#x0153;nis accipi&#x0169;tur personæ absq;
peccato: quia grauius puniuntur
qui inferunt iniuriam in personas
principum, quàm qui in personas
aliorum. Ergo personarum acce-
ptio non habet locum in iudicijs.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Ecclesiasti. 4. dici-
tur. In iudicando esto pupillis mi-
sericors. Sed hoc videtur esse acci-
pere personam pauperis. Ergo ac-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ceptio personarum in iudicijs non
est peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, quod dicitur Pro
uerbiorum 18. Accipere personam
in iudicio non est bonum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut <marginalia rendition="dagger">Quæst. 60.|artic. 1.</marginalia> dictum est, iudicium
est actus iustitiæ, prout iudex ad æ-
qualitatem iustitiæ reducit ea, quæ
inæqualitatem oppositam facere
possunt: personarum autem acce-
ptio inæqualitatem quandam ha-
bet, inquantum attribuitur alicui
aliquid præter proportionem suā,
in qua consistit inæqualitas iusti-
tiæ. Et ideo manifestum est, quòd
per personarum acceptionem iudi
cium corrumpitur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
iudicium dupliciter potest consi-
derari. Vno modo quantum ad ip-
sam rem iudicatam: & sic iudici&#x0169;
se habet communiter ad commu-
tatiuam, & ad distributiuam iusti-
tiam. Potest enim iudicio diffiniri
qualiter aliquid commune sit di-
stribuendum in multos, & quali-
ter alteri vnus restituat, quod ab eo
accepit. Alio modo potest conside
rari quantum ad ipsam formam iu
dicij, prout scilicet iudex etiam in
ipsa commutatiua iustitia ab vno
accipit, & alteri dat: & hoc perti-
net ad distributiuam iustitiam. Et
secundum hoc in quolibet iudi-
cio locum habere potest persona-
rum acceptio.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
cum punitur aliquis grauius pro-
pter iniuriam in maiorem perso-
nam commissam, non est persona-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0328.jpg/>
@@1@<SE328>Quæst. LXIII. De accept. personarum. Art. IIII. 311
<duolan 2><-P><A+1>rum acceptio, quia ipsa diuersitas
personæ facit, quantum ad hoc, di-
uersitatem rei, vt supra <marginalia rendition="dagger">Quæst. 58.|art. 10. ad|3. & q. 61.|artic. 2. ad|tertium.</marginalia> dict&#x0169; est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
homo in iudicio debet pauperi sub
uenire quantum fieri potest: tamen
sine læsione iustitiæ. Alioquin ha-
bet locum illud quod dicitur Exo-
di. 23. Pauperis quoque non mise-
reberis in iudicio.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P>&#x00B6; Conclusio est affirmatiua.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum. Vtrum in ijs quæ re
linquuntur arbitrio iudicis contingat
acceptio personarum? Verbi gratia, relin-
quitur arbitrio iudicis, quod possit proroga
re terminos iuris, aut illos restringere: & si-
militer relinquitur eius iudicio, vt in die fe-
sto sententiam ferat vel non: quærimus er-
go, Vtrum iudex qui in ijs casibus intuitu
personæ aut qualitatis personalis prorogat
terminos, sit acceptor personarum.</P>
<P>  Pro parte negatiua arguitur. Nam ista re
linquuntur arbitrio iudicis vt supponis: er-
go libera sunt, ac subinde nō debita nec ma-
teria iniustitiæ saltim contra distributiuam.</P>
<P>  Secundò. Contingit aliquādo quod sunt
opiniones æquè probabiles pro vtraque par
teiuris: ergo tunc iudex poterit quam ma-
luerit partem eligere in fauorem amici abs-
que vitio acceptionis. De hoc dubio, dispu-
tant Iuristæ super regulam 12. de regulis iu
ris in. 6. & super legem secundam. ff. de re
iudicata. Soto libr. 3. de Iustitia & iure. quæ-
stione. 6. artic. 5. ad tertium. & ad quartum
argumentum.</P>
<P>  Pro resolutione huius nota, quod ea quæ
relinquuntur arbitrio iudicis quædam con-
oeduntur in fauorem illius duntaxat, vt
quod die festo non teneatur ferre senten-
tiam: quædam autem infauorem causæ &
ipsorum litigantium, vt iuris & termino-
rum prorogatio aut restrictio.</P>
<P>  Dico ergo primo, quod in rebus prioris
generis, non contingit acceptio persona-<-P>@@

<-P>rum: quia istæ voluntariæ sunt omnino &
iudex potest cedere suo fauori in gratiam
amici. &#x00B6; Secundò dico, quod in rebus se-
cundi generis contingit sæpe iudices acce-
ptare personas. Probatur. Quia lex non ita
relinquit arbitrio iudicis quod pro libito id
faciat, sed ex rationabili causa, quę cum mul
tiplex possit contingere non potuit taxari à
lege: sed merito relinquitur prude&#x0303;tiæ ipsius
iudicis: ergo cum hoc facit intuitu personæ
peccat acceptione personarum.</P>
<P>  Confirmatur, quia si nulla esset lex, ipse
iudex teneretur adhuc prorogare terminos
vel illos restringere propter debitam cau-
sam: ergo modo supposita lege ad hoc ip-
sum tenetur, vt videlicet ex causa debita
exerceat huiusmodi actus. Et per hoc patet
ad primum argumentum.</P>
<P>  Et aduerte, quod non tantum erit pecca-
tum propter scandalum aut damnum illa-
tum: sed secundum formam contra iusti-
tiam distributiuam.</P>
<P>  Secundum argumentum petit difficulta
tem. Vtrum iudex teneatur sequi probabi-
liorem sententiam semper, aut vero possit
iudicare secundum opinionem æquè vel
minus probabilem: quia tamen non est hu
ius loci breuiter respondemus, quod iudex
tenetur sequi opinionem probabiliorem:
nam in rebus practicis & maximè in ijs in
quibus agitur de iure alieno multum in-
terest ad veritatem iudicij illud sequi, quod
pluribus placet & meliori ratione fulcitur.
Magister Soto vbi supra, ad quartum. asse-
rit, quod non est ita certum quod iudex se-
quens opinionem æquè probabilem intui-
tu personæ vel amici, peccet mortaliter con
tra iustitiam distributiuam: & quod potest
sine graui peccato n&#x0169;c alteram opinionem
sequi, dummodo non sit scandalum. Proba
bilius tamen est oppositum: quia cum opi-
niones sunt æquè probabiles æquale est ius,
ac subinde declinare in alteram partium
propter indebitam causam peccatum est.
Debet ergo iudex in hoc casu litigantes cō-
ponere meliori modo quo possit, vel diui-
dendo rem inter ipsos, vel si res fuerit indi-
uisibilis vt primogenitum, diuidere partem
fructuum. De vectigalibus autem & tribu-
tis qualiter sint iusta & qualiter in illis exi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0329.jpg/>
@@1@<SE329>312 Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. IIII.
<duolan 2><-P>gendis contingat violatio iustitiæ: dictum
est quæstione præcedenti.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundo. Vtrum violatio iu
stitiæ distributiuæ obliget ad restitu-
tionem? Verbi gratia, si distributor præter-
misit digniorem: an teneatur restituere be
neficium aut tale bonum reipublicæ aut
digniori. &#x00B6; Pro parte negatiua arguitur pri-
mo. Nam restituere est actus iustitiæ com-
mutatiuæ: vt patet quæst. 62. artic. 1. ergo læ-
sio iustitiæ distributiuæ non est reparanda
per restitutionem. Probatur consequentia,
quia actus destruens virtutem per opposi-
tum actum resarciri debet, vt actus intempe
rantiæ per temperantiam. &#x00B6; Confirmatur.
Quia restituere est iterato aliquem statue-
re in re sua, sed iste dignior prætermissus
nunquam possedit beneficium nec fuit il-
lius, ergo restitutio non est respectu dignio-
ris. &#x00B6; Sec&#x0169;dò arguitur. Qui violat iustitiam
legalem non tenetur restituere aliquid cō-
munitati: quia tale bonum non erat appro-
priatum reipublicæ, ergo nec qui violat iu-
stitiam distributiuā tenetur restituere: quia
bonum illud nunquam fuit appropriatum
digniori. &#x00B6; Confirmatur, quia non est mi-
nor obligatio partis ad totum quam totius
ad parte&#x0303;: sed ex obligatione partisad totum
non nascitur obligatio quanuis prætermitta
tur & destruatur ordo iste: ergo neq; etiam
quādo præter mittitur ordo totius ad partes.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Dignior iste prętermis-
sus non potest agere in iudicio contra pos-
sessorem dignum cui collatum est benefi-
cium: ergo non est facta illi iniuria. Proba-
tur consequentia, quia si iniustum patere-
tur, posset agere in iudicio. Et confirmatur,
quia si dignior habet ius ad beneficium,
quod collatum est minus digno: posset re-
dimere vexationem quam patitur per pe-
cunias: consequens est contra communem
opinionem, quæ damnat illum tanquam
simoniacum, ergo. Sequela patet, quoniam
licet pecunijs redimere vexationem etiam
in spiritualibus.</P>
<P>  Quartò arguitur. Sequeretur quod di-
gnus qui habet tale benefici&#x0169;, iniustè possi-
deat & teneatur illud reddere digniori. Pro-
batur, quia ideo tenetur restituere distribu-
tor si aliqua est ratio, quia iniquè dispensa-<-P>@@

<-P>uit tale beneficium: sed etiam dignus iniquè
comparauit illud: ergo tenetur restituere.
Minor probatur: quia non maior æquitas
est ex parte dantis quam ex parte recipien-
tis, maximè quando vterq&#x0301;ue cognoscit in-
æqualitatem quæ fit digniori.</P>
<P>  Quintò arguitur. Si distributor postea
conferat simile beneficium digniori, satisfa-
cit obligationi: ergo antea non tenebatur re
stituere beneficium collatum digno. Proba
tur cōsequentia, quia restitutio est eiusdem
rei ablatæ collatio.</P>
<P>  Sextò arguitur. Officia publica instituta
sunt in bonum reipublicæ per se: ergo si ali-
qua fit iniuria restituendum est reipublicæ
& non digniori prætermisso.</P>
<P>  Confirmatur, quia quando ecclesiæ da-
tur minister dignus, omnium sententia non
est aliqua restitutio facienda ecclesiæ. Ergo
multo minus digniori prætermisso. Proba-
tur consequentia, quia maius & præstantius
ius est quod habet ecclesia quam perso-
na priuata.</P>
<P>  Septimò arguitur. OEconomus qui non
adducit meliores operarios in vineam do-
mini, non tenetur restituere ipsis operarijs
nec domino: ergo à simili dispensator bono
rum communium non tenetur restituere
nec communitati nec digniori.</P>
<P>  Tandem arguitur, quia sequeretur quod
si plures digniores præter mitterentur, tene-
retur distributor singulis conferre singula
beneficia: nam omnes æqualiter damnifica
ti sunt, nec aliter videtur quomodo sit fa-
cienda restitutio.</P>
<P>  In hoc dubio est prima sententia cōmu-
niter iuniorum, quam innuit Soto in lib. 4.
de Iustitia. q. 6. artic. 3. ad 6. vbi dicit, quod si
bona quæ distribuuntur minus digno sint
per se ordinata in bonum ciuium, vt æra-
rium publicum: tenetur restituere digniori
bus. Si autem sint bona ordinata in commo
d&#x0169; reipublicę, nihil tenetur restituere. Idem
sequitur Couar. super regula peccatum par
te. 2. §. septimo. num. 6. Nauarro in suo Ma-
nuali cap. 17. à nu. 69. vsque ad 74. Cano su
per articulum secundum. quæstionis præce
dentis. & Magister Peña in præsenti.</P>
<P>  Secunda sententia est Adria. in. 4. in ma-
teria de restitutione, quæstione de collatio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0330.jpg/>
@@1@<SE330>Quæst. LXIII. De accept. personar&#x0169;. Art. IIII. 313
<duolan 2><-P>ne beneficior&#x0169;, quod nulla est obligatio re-
stituendi ipsis distributoribus iniquis.</P>
<P>  Tertia sententia antiquor&#x0169; est, quod vio
latio iustitiæ distributiuæ obligat ad restitu
tionem. Ita Ricard. & Palud. in. 4. distin. 15.
Syluest. verb. restitutio. 3. §. 12. Caieta. supra
quæst. 62. art. 1. & 2. & in summa verb. acce-
ptio personarum. & est expressa Diui Tho
mæ quæstione præcedenti. artic. 1. ad terti&#x0169;.
& artic. 2. ad quartum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO cuius decisione sit prima conclu-
sio. Distributor qui confert bona cuius-
cunq; generis sint indignis, tenetur restitue-
re reipublicæ omnia damna quæ patitur ex
tali distributione. Conclusio est communis
sententia Theologorum & Iuristarum. Pro
batur, quia iste est causa dnāi, ergo tenetur
illud restituere. Secundò, ex iustitia cōmu-
tatiua tenetur dare ministros dignos reipu-
blicæ, postquam designatus est tanquam di
spensator bonorum reipublicæ: ergo tene-
tur restituere damnum quod intulit.</P>
<P>  Confirmatur, quia &#x0153;conomus qui cōdu
cit operarios insufficientes in vineam domi
ni, & similiter iudex conferens pupillo ine-
ptum tutorem, tenetur restituere damna
vero domino illata: ergo à simili in distribu
tore. Et hocipsum dicimus de indigno pos-
sessore, qui tenetur ren&#x0169;tiare beneficium &
resarcire damna, de quo quæst. præcedenti.</P>
<P>  Secunda conclusio. Violare iustitiam in
distribuendis bonis institutis propter bon&#x0169;
ciuium, obligat etiam ad restitutione&#x0303;. Ver-
bi gratia, si quis ærari&#x0169; quod distribuen d&#x0169;
erat pauperibus aut solum ciuibus huius op
pidi distribuat diuitibus & alienis. Proba-
tur, quia iste talis qui nullum habet domi-
nium horum officiorum distribuit contra
voluntatem veri domini: ergo tenetur ista
bona restituere.</P>
<P>  Et confirmatur exemplo &#x0153;conomi: qui
omnino contra voluntatem veri domini di
stribuit bona non sua. Præterea nam iste sua
culpa damnum intulit, ergo iure tenetur sa-
tisfacere super his. Hoc quod dixi de totali
distributione iniusta, dicendum est de illo
qui non seruat proportionem secundum le
gem: vt si v. g. lex præcipiat quod diuitibus
distribuantur decem, pauperibus vero vi-
ginti: distributor qui secus fecerit, tenetur<-P>@@

<-P>restituere omnem partem quam minus cō
tulit: secus est quando prudentiæ & dispen-
sationi distributoris committitur.</P>
<P>  Tertia conclusio. Qui impositione one
rum & tributorum violat iustitiam distri-
butiuam, tenetur restituere non solum ci-
uibus qui magis grauātur: sed reipublicæ
aut principi, qui minus accepit. Probatur,
quia huiusmodi obligatio est ex iustitia nō
distribuere propter indebitam causam. Ita
vt iniustè accipiat bona quæ appropriata
sunt ciuibus illis, exigens plusquam æquum
est. Insuper etiam iniquè retinet quæ iu-
stè debebantur Regi & reipublicæ: ergo te-
netur restituere.</P>
<P>  Quarta conclusio. Quando distributor
est stipendiatus, vt distribuat dignioribus
bona publica: tenetur restituere reipubli-
cæ damna quæ sequuntur ex hoc quod non
habet digniorem ministrum. Probatur,
quia iste obligatus est ex iustitia commu-
tatiua & ex pacto ad rectè expendenda offi-
cia publica: ergo si non conferat digniori-
bus vt exigit respublica & lex præcipit: te-
netur restituere omnia damna illata.</P>
<P>  Ex quo sequitur, quod si respublica per
te ipsam immediatè distribueret ista offi-
cia dignis, prætermisso digniore non tene-
retur ad aliquam restitutionem respectu
communitatis: quia ipsa dominium habet
absolutum istorum officiorum. Et idem
probabiliter dicitur de Rege, quod videli-
cet distribuens dignis non teneatur restitue
re damna reipublicæ: quia respublica tran-
stulit omnem suam autoritatem & impe-
rium in Regem, quanuis dependenter, vt
supra diximus: & ideo satis probabiliter exi
stimandum est, quod contulit hanc ean-
dem autoritatem quam ipsa habebat, vt di-
stribuens dignis nō teneatur restituere dam
na communitati. Secus est in alijs distri-
butoribus, qui non habent dominium of-
ficiorum.</P>
<P>  Quinta conclusio. Distributor qui non
est dominus beneficiorum aut officiorum
& bonorum communium, tenetur restitue
re bona dignioribus. Conclusio præter quā
quòd est D. Tho. vbi supra. Probatur, quia
bona ista quanuis consequenter, ordinantur
tamen in bon&#x0169; & honore&#x0303; parti&#x0169;: quod spe-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0331.jpg/>
@@1@<SE331>314 Quæst. LXIII. De acceptione personar&#x0169;. Art. IIII.
<duolan 2><-P>cialiter de beneficijs ecclesiasticis colligitur
ex illo 1. ad Timo. 5. qui bene præsunt pres-
byteri duplici honore digni sunt: vbi per du
plicem honorem iuxta communem senten
tiam, intelligitur honor dignitatis & com-
modum temporale, quod maxime patet
ex sequentibus ibidem, ergo distributor qui
abstulit à dignioribus quæ illis debentur te-
netur eadem illis rest ituere. Confir matur.
Quia qui impedit ius alterius quodcunque
fuerit, tenetur rest ituere vt patet quæstione
præcedenti, ergo multo magis qui distri-
buit tollendo ius à digniori. Confir matur
etiam exemplo &#x0153;conomi quod in hoc du-
bio mirè confert ad probandam nostram
sententiam. &#x00B6; Item. Nam etiam si daremus
Magistro Soto quod beneficia sunt stipen-
dia pro labore ministrorum, nihilominus
adhuc qui impedit ne dignior consequatur
tale stipendi&#x0169;, tenetur restituere illi: quem-
admodum si quis impediret operarium ne
conduceretur à patrefamilias & ne sibi re-
portaret mercedem, teneretur restituere, ita
in proposito.</P>
<P>  Ad argumenta & ad primum responde
tur, quòd restitutio solum respondet læsio-
ni iustitiæ cōmutatiuæ quæ annexa est ini-
quæ distributioni. Ita colligitur ex D. Tho.
vbi supra, quo fit vt si detur casus in quo pu-
rè lędatur iustitia distributiua: nulla est obli
gatio ad restitutionem. In distributionibus
vero, vbi distributores nullum habe&#x0303;t domi
nium officiorum aut beneficiorum, semper
læditur iustitia cōmutatiua consequenter:
quia vel stipe&#x0303;diati sunt vel ministri designa
ti ad designanda officia vel beneficia secun
dùm legem vel voluntatem superioris, quę
præcipit vt dignior eligatur, aut vero quia
impedit ius dignioris. Ex quo sequitur, &#xA759;
materia iustitiæ distributiuæ, potest esse ma
teria commutatiuæ: sicut etiā materia elee-
mosynæ, vt patet in &#x0153;conomo facie&#x0303;te elee
mosynam ex voluntate domini.</P>
<P>  Ad confirmationem respondetur, quòd
illa diffinitio est quid nominis, & explican-
da est iuxta ea quæ dicta sunt quæstione
præcedenti, art. 1. & 2. quod videlicet resti-
tuere non solum sit statuere alique&#x0303; in pos-
sessione rei quam antea detinebat: sed etiam
in possessione rei quam iustè debebat habe<-P>@@

<-P>re, & à qua iniustè impeditur.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, quòd violator iustitiæ legalis, non læ-
dit iustitiam commutatiuam sicut distribu
tor iniquus: insuper etiam habet verum do-
minium earum rerum quæ non sunt ap-
propriata reipublicæ: non vero distributor
qui solum est dispensator alienæ voluntatis.
Et per hoc patet ad confirmationem.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,
quòd digniore prætermisso nō datur actio
in foro contentioso ad repetendum benefi-
cium sibi ablat&#x0169; iniustè, ne sint innumeræ
lites & iniquæ in republica. Verum tamen
in foro conscientiæ non solum datur actio
ver&#x0169; præcipitur, & est obligatio in iniquo
distributore ad restitutionem.</P>
<P>  Ad confirmationem respondetur, quòd
cum dignior non habet nec habuit ius in re,
sed tantum ius ad rem: consequenter cense-
retur simoniacus si offerret pecunias possi-
denti beneficium: quia per pretium tempo-
rale parat sibi viam ad obtinendum spi-
rituale.</P>
<P>  Ad quartum patet iam ex dictis quæstio
ne præcedenti, qualiter dignus non tenea-
tur renuntiare beneficium sibi de facto col-
latum: quia ipse non est agens morale sed
patiens, & potuit iustè præsentare suam di-
gnitatem absque præiudicio tertij. Distri-
butor autem est agens morale qui tenetur
iudicare inter dignum & digniorem, & pro
ferre sententiam in fauorem dignioris: qua-
re peccat iste contra vtranque iustitiam:
secus esset si dignus per vim & fraudem im
pediret digniorem, aut vero cognoscens
excessum & sciens quod certis medijs de-
beret impedire digniorem à consequutio-
ne illius beneficij: quia tunc tenetur re-
stituere.</P>
<P>  Ad quintum respondetur, quòd sufficiet
vt distributor conferat beneficium simile
digniori, quanuis illud sit ex bonis publicis:
quia compensatio ista fit sine iniuria reipu-
blicæ, imo in bonum ipsius, quia illi confer-
tur dignior minister.</P>
<P>  Ad sextum respondetur negando antece
dens, imo omnia officia & beneficia tend&#x0169;t
consequenter in bonum ciuium, quanuis de
quibusdam non ita constet: quemadmod&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0332.jpg/>
@@1@<SE332>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. I. 315
<duolan 2><-P>bonum totius compositi naturalis non po-
test non cedere in bonum partium.</P>
<P>  Ad confirmationem respondetur, quod
si sequantur damna ecclesię vt moraliter cō
tingunt ex hoc quod non eligatur dignior,
est facienda restitutio damnor&#x0169; ecclesiæ:
secus vero si nulla sequantur dāna de facto.</P>
<P>  Ad septimum respondetur, quòd in tali
casu nihil tenetur restituere operarijs: quia
illi nullum habebant ius ad istam mercede&#x0303;
indiuiduam, nisi forte dominus præciperet
vt specialiter isti operarij & non alij induce
rentur in vineam suam: quia tunc illis facie&#x0303;-
da est restitutio saltim damni sequuti.</P>
<P>  Ad octauum respondetur, quòd sicut in
distributione vbi concurrebant illi plures
digniores, satis esset eligere aliquem illor&#x0169;
quem maluisset distributor: ita etiam in re-
stitutione facienda satis fuerit quod ide&#x0303; vel
simile beneficium conferatur alicui dignio
rum qui prætermissi sunt: & hoc iuxta vo-
I&#x0169;tatem ipsius distributoris. Et hæc breuiter
ex parte dicta sufficiant pro hac materia.</P>
<Z><A+1>QVÆSTIO LXIIII.
De Homicidio.</A+1></Z>
<P><INI2>D</INI2>E hac materia disputant Scholastici
in. 4. distin. 15. Alexan. Alen. in. 3. par.
quæst. 34. Durandus in. 1. Sent. distinct. 47.
quæst. 4. & in 3. Senten. dist. 37. quæst. 1. Ma
gister Soto lib. 5. de iustitia & iure. Summi-
stæ in verb. homicidi&#x0169;. & Iuristæ in titulis
de homicidio.</P>
<P><A+1><INI2>P</INI2>OSTEA considerandum est
de vitijs oppositis commutati-
uæ iustitiæ. Et primò consideran-
dum est de peccatis, quæ commit-
tuntur circa inuoluntarias commu
tationes: secundo de peccatis quæ
committuntur circa commutatio-
nes voluntarias. Committuntur
autem peccata circa inuoluntarias
commutationes per hoc, quòd ali-
quod nocumentum proximo in-
fertur contra eius voluntate&#x0303;. Quod</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quidem potest fieri dupliciter, scili
cet facto & verbo. Facto quidem
cùm proximus læditur vel in perso
na propria, vel in persona coniun-
cta, vel in proprijs rebus. De his er-
go per ordinem considerand&#x0169; est.
Et primò de homicidio per quod
maximè nocetur proximo. &#x00B6; Et cir
ca hoc quæruntur octo.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm occidere quæcunque vi
uentia sit illicitum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Prim&#x0169; sic proceditur.<marginalia>1. dist. 39.|q. 2. ar. 2.|corp. & 3.|cont. cap.|112. fin.</marginalia>
Videtur &#xA759; occidere quæ-
cunque viuentia sit illici-
tum. Dicit enim Apostolus ad Ro-
man. 13. Qui ordinationi Dei resi-
stunt, ipsi sibi damnationem acqui
runt. Sed per ordinationem diuinę
prouidentiæ omnia viuentia con-
seruantur, secundùm illud Psalm.
146. Qui producit in montibus f&#x0153;
num, & dat iumentis escam ipso-
rum, ergo mortificare quæcunque
viuentia videtur esse illicitum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Homicidium est
peccatum ex eo, quòd homo priua
tur vita. Sed vita communis est om
nibus animalibus & plantis: ergo
eadem ratione videtur esse peccat&#x0169;
occidere bruta animalia & plantas.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. In lege diuina nō
determinatur specialis p&#x0153;na nisi
pro peccato. Sed occidenti bouem
vel ouem alterius, statuitur p&#x0153;na
determinata in lege diuina: vt pa-
tet Exod. 22. ergo occisio brutor&#x0169;<marginalia>† Lib. 1. c.|20. decli-|nando ad|fin. tom. 5.</marginalia>
animalium est peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod † August.</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0333.jpg/>
@@1@<SE333>316 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. I.
<duolan 2><-P><A+1>dicit in 1. de Ciuit. Dei. Cùm audi-
mus, Non occides, non accipimus
hoc dictum esse de fræneticis: quia
nullus eis est sensus, nec de irratio-
nalibus animalibus: quia nulla no-
bis ratione sociantur. Restat ergo
vt intelligamus de homine quod
dictum est, Non occides.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd nullus peccat ex hoc, quòd
vtitur re aliqua ad hoc, ad quod est.
In rer&#x0169; autem ordine imperfectio-
ra sunt propter perfectiora: sicut
etiam in generationis via, natura
ab imperfectis ad perfecta proce-
dit. Et inde est, quòd sicut in gene-
ratione hominis prius est viuum,
deinde animal, vltimò autem ho-
mo: ita etiam ea quæ tant&#x0169; viuunt,
vt plantæ, sunt cōmuniter propter
animalia, omnia autem animalia
sunt propter hominem. Et ideo si
homo vtatur plantis ad vtilitatem
animalium, & animalibus ad vtili-
tatem hominum, non est illicitum,
vt etiam patet per <marginalia rendition="dagger">Li. 1. c. 5.|à med. &|ca. 7. to. 5.</marginalia> Philosophum
in 1. Politicor. Inter alios aute&#x0303; vsus
maximè necessarius esse videtur, vt
animalia plantis vtantur in cibum,
& homines animalibus, quod sine
mortificatione eorum fieri non po
test. Et ideo licitum est & plantas
mortificare in vsum animalium, &
animalia in vsus hominum ex ipsa
ordinatione diuina. Dicitur enim
Genes. 1. Ecce dedi vobis omnem
herbam & vniuersa ligna, vt sint
vobis in escam & cunctis animan-
tibus terræ. Et Gen. 9. dicitur: Om-
ne quod mouetur & viuit, erit vo-
bis in cibum.</A+1></P>@@

<P>  <A+1>AD primum ergo dice&#x0303;dum, &#xA759;
ex ordinatione diuina conseruatur
vita animalium & plantarum, non
propter seipsa, sed propter homi-
nem. Vnde, vt <marginalia rendition="dagger">Li. 1. cap.|20. in fin.|tom. 5.</marginalia> August dicit in 1.
de Ciuit. Dei. Iustissima ordinatio-
ne creatoris & vita & mors eor&#x0169;,
nostris vsibus subditur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
animalia bruta & plantæ non ha-
bent vitam rationalem, per quam
à seipsis agantur, sed semper agun-
tur quasi ab alio, naturali quodam
impulsu. Et hoc est signum, quòd
sunt naturaliter serua, & aliorum
vsibus accommodata.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
ille qui occidit boue&#x0303; alterius, pec-
cat quidem: non quia occidit bo-
uem, sed quia damnificat homine&#x0303;
in re sua. Vnde nō continetur sub
peccato homicidij, sed sub peccato
furti vel rapinæ.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est vnica. Licitum est plan-
tas mortificare invsum animalium &
ipsa animalia in vsum hominum.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primò breuiter de veritate
conclusionis. Et arguitur primò con-
tra illam. Præceptum Decalogi vniuersali-
ter positum est: nō occides, ergo nulla occi
sio est licita.</P>
<P>  Arguitur secundò ex D. August. super
Psal. 102. & refertur. 36. dist. c. qui venatori-
bus. vbi negat venationem licitam esse, ergo
salte&#x0303; nō erit licit&#x0169; occidere feras syluestres.</P>
<P>  Propter prim&#x0169; argumentum, Manichæi
negabant esse licitum interficere bruta, plā-
tas euelere & mortificare. Et aiebant, stat&#x0169;
agricolarum peiorem esse quam vacanti&#x0169;
vsuris. In quo errore fuit August. per noue&#x0303;
annos, vt ipse deplorat lib. 3. confess. cap. 3.
refert etiam D. Tho. in. 1. Sent. d. 39. q. 2. ar. 2.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0334.jpg/>
@@1@<SE334>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. I. 317
<duolan 2><-P>suo tempore fuisse hæreticos, qui dicerent
peccatum esse, bruta occidere propter pri-
mum argume&#x0303;tum, scilicet, quia diuina pro
uidentia conseruat illa. Nihilominus cōclu
sio D. Tho. certissima est non solum lumi-
ne naturali: sed etiam lumine fidei, vt patet
ex testimonijs citatis in fine articuli. Et con
firmatur, quia Gen. 1. dictum est homini vt
dominaretur bestijs terræ & piscibus maris
& volatilibus cæli: si aute&#x0303; non esset licit&#x0169; ho
r&#x0169; occidere aliquod nō magis dominaretur
illis quam stellis cæli: ergo item in Psal. 8. di
citur, omnia subiecisti sub pedibus eius, qui
locus secund&#x0169; literæ corticem intelligitur
de ipso Adamo. Sed hoc domini&#x0169; nihil est
aliud quam facultas vtendi rebus istis in pro
prium vsum, qui non potest esse sine morti
ficatione viue&#x0303;tium. Ergo &c. Contra istum
errorem scripsit postea D. Aug. libr. 6. cōtra
Faust&#x0169; Manichæum, & lib. 2. de moribus
Manichæorum, c. 15. & 14. in lib. de hæresi
bus ad Quoduultdeum, hæres. 46. & libr. 1.
de ciuit. Dei. ca. 20. &#x00B6; Denique probatur con
clusio ratione naturali præter illam quæ est
in articulo. quoniā venatio licita est iure na
turæ, vt docet Arist. 1. Polit. c. 5. & D. Tho.
in. 1. par. q. 96. ar. 1. & lib. 2. de regimine prin
cipum. c. 6. ergo licitum est saltem occidere
feras & animalia syluestria. Et confirmatur.
Quia iure naturę agricultura cōcessa est ho
minibus, vt patet ex cōsensu omni&#x0169; nation&#x0169;
vbi necesse est vt sæpe auferatur vita plātæ,
alioquin homo nō poterat vitam propriam
substentare. &#x00B6; Ad prim&#x0169; argument&#x0169; respon
detur ex D. August. in vltimo loco citato,
quod illud præcept&#x0169; intelligend&#x0169; est de ho
minis occisione, vt explicabitur art. 2. &#x00B6; Ad
secundum respondetur, &#xA759; D. Aug. quando
damnat venatione&#x0303;, nō damnat illā eo quod
feræ occidātur: sed quia est otiosa vel perni-
tiosa vel periculosa ipsis hominibus. Quod
si venatores propriæ vitæ caueant, licita est
venatio ferar&#x0169; quæ vulgo dicitur, monteria.
Imo etiā huiusmodi pugna c&#x0169; bestijs feris si
fiat c&#x0169; sufficie&#x0303;ti cautela, licita est & vtilis rei-
publicæ. v. g. quādo in plateis publicis equi
tes pugnant c&#x0169; tauro, hoc enim vtile est rei-
publicæ: vt nobiles animosiores euadant ad
defensionem reipublicæ. Cæter&#x0169; aduerten-
d&#x0169; est, &#xA759; ipsis clericis interdicitur huiusmo<-P>@@

<-P>di venatio vel similis pugna c&#x0169; bestijs pro-
pter decentiā sui status. De qua re videatur
c. episcop&#x0169;. de clerico venatore. &. c. prim&#x0169;.
ne cler. vel monach. &. c. quorundā. 24. dist.
Ver&#x0169; est tamen vt docet Caiet. in verb. cleri
cor&#x0169; peccatum, & Syluest. in verb. venatio.
quod si absit temeritas & cōtemptus status
ecclesiastici non erit peccat&#x0169; mortale si cle-
ricus vadat aliquādo ad venand&#x0169;, quinimo
si hoc raro fiat & animi recreādi gratia, nul-
l&#x0169; videtur esse peccat&#x0169; huiusmodi venatio.
Intelligimus autem semper in huiusmodi
exercitio quod nullum sit pericul&#x0169; vitæ, &
propterea in Concil. Trid. Sess. 24. de refor-
mat. c. 12. præcipitur clericis vt abstineāt ab
illicitis venationibus: vbi plane insinuatur
quod sint aliquæ venationes clericis licitæ.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundo circa eande&#x0303; conclu
one&#x0303;; An esus carni&#x0169; fuerit licitus, &
in vsu ante diluui&#x0169;? &#x00B6; Arguitur primo pro
parte negatiua. Quoniā Genes. c. 1. concessit
Dñs hominibus in cib&#x0169; plantas, nulla facta
mentione animali&#x0169;, vt deseruirent in cib&#x0169;
hominibus: at vero postea post diluuium
Gen. c. 9. dixit Dñs Noe, omne quod moue
tur & viuit erit vobis in cib&#x0169; quasi olera vire&#x0303;
tia tradidi vobis omnia. Hinc sumitur argu
ment&#x0169;. Igitur sign&#x0169; cert&#x0169; videtur quod ho-
mines ante diluui&#x0169; non vescebantur carni-
bus, sed oleribus & fructibus arbor&#x0169;: & pro
pterea dixit Deus, quasi olera virentia dedi
vobis omnia: ac si diceret, sicut hactenus pa
sti estis huiusmodi: poteritis deinceps come
dere carnes animali&#x0169;. &#x00B6; Arguitur secundò.
Nō est verosimile quod si homines ante di
luui&#x0169; vescerentur carnibus, comederent eas
crudas more ferar&#x0169;: sed c&#x0169; Dñs Gen. 9. tradi
dit eis potestate&#x0303; vescendi carnibus, præcipit
mod&#x0169; comedendi, scilicet, excepto &#xA759; carne&#x0303;
cum sanguine non comedetis: ergo ante di-
luui&#x0169; nō comedebāt carnes, alias scire&#x0303;t pro-
fecto quomodo essent comede&#x0303;dæ. &#x00B6; Argui
tur tertio ex testimonio D. Tho. 1. 2. q. 102.
ar. 6. ad 2. vbi ait, quod post diluui&#x0169; introdu
ctus videtur esus carni&#x0169;. Et ad Rom. 14. lect.
1. dicit, quòd esus carni&#x0169; primo cōcessus fuit
Noe post diluui&#x0169;. &#x00B6; Denique arguitur. Nā
Dñs antediluui&#x0169; cōstituit homine&#x0303; in quadā
vitę simplicitate: sed carnes comedere, vide{t$}
pertinere potius ad curiositate&#x0303; & vitæ deli-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0335.jpg/>
@@1@<SE335>318 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. II.
<duolan 2><-P>tias, vesci aute&#x0303; plantis & fructibus terræ per
tinet ad vitæ simplicitate&#x0303;, ergo ante diluui&#x0169;
non fuit esus carnium. &#x00B6; De hoc dubio sunt
variæ opiniones. Quidam negant licitum
fuisse carnes comedere ante diluui&#x0169;. Ita te-
net Abul. Gen. 1. q. 36. & Gen. 9. q. 1. vbi ci-
tat in suam sententiā Boetium in lib. 2. de cō
solatione, metro. 5. Hanc sequitur Lyran. su
per vtrunque locum Genes. Alij vero aiunt
fuisse quidem licitum ante diluuium carnes
comedere: quia nulla lege prohibebatur,
sed non erat in vsu. Alij dicunt, fuisse licit&#x0169;
& in vsu. Hanc sequitur Magist. Victoria in
relectione de temperantia. hanc tenet Ma-
gist. Soto lib. 5. de iustit. quæst. 1. art. 1.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima cōclu
sio. Proculdubio licitus fuit esus carni&#x0169;
ante diluuium. Hæc videtur esse D. Tho.
1. 2. q. 103. ar. 1. ad 4. vbi ait, quòd distinctio
animalium mundor&#x0169; & immundor&#x0169; fuit
ante legem scriptam, quantum ad sacrificio
rum oblationem, non tamen quantum ad
esum, siquidem animalium esus nulla lege
erat prohibitus. &#x00B6; Deinde probatur ratione.
Quoniam ratio artic. D. Tho. probat, quod
licitum est homini iure naturæ carnes co-
medere: sed ante diluui&#x0169; nulla fuit lex quæ
prohiberet esum carnium, ergo licit&#x0169; erit.
Probatur minor. Quia nullibi reperitur ta-
le præceptum positiuum: eo vel maxime
quod status legis naturæ contentus erat na-
turalibus præceptis, excepto quod semper
fuerunt præcepta fidei, spei, charitatis: hæc
enim præcepta non excluduntur à Theolo
gis cum dicunt, quòd in statu legis naturæ
tant&#x0169; erant præcepta naturalia. Et ratio est.
Quoniā præcepta virtut&#x0169; Theologicarum
sunt intrinseca homini in ordine ad fine&#x0303; su-
pernaturale&#x0303;: vnde quodāmodo dici possunt
connaturalia respectu finis supernaturalis.</P>
<P>  Secunda conclusio. De facto ante dilu-
uium fuit esus carni&#x0169;. Probatur. Quoniam
ante diluuium erant sacerdotes offerentes sa
crificia, im molantes agnos & alia animalia,
vt patet ex hostia quam obtulit Abel ex pri
mogenitis ouium: sed sacrifici&#x0169; Deo grat&#x0169;
debet offerri ex illis rebus quæ apud homi-
nes in pretio aliquo habentur: at vero si car-
nes animalium nullius pretij erant apud ho
mines, nō esset Deo sacrificium gratum, er-<-P>@@

<-P>go licitus erat huius esus carnium. Et confir
matur. Quoniā apud omnes nationes fuit
receptum, vt aliqua pars sacrificij cederet in
vsum sacerdotum: at vero si sacerdotes non
comedebant carnes, nullius vsus erat apud
illos sacrifici&#x0169; mactati animalis, ergo. Con-
firmatur secundò. Quoniā pluris æstimaba
tur & magis gratum erat Deo sacrifici&#x0169; de
pinguioribus animalibus, quam de macilen
tis, vt patet in hostia quam obtulit Abel: at
vero si non erant maioris vtilitatis apud ho-
mines agnus pinguis quam macile&#x0303;tus, nulla
esset ratio quare esset magis gratum pingue
quàm macilentum sacrificium Deo: ergo.
&#x00B6; Denique. Post peccatum concupiscentia
erat inordinata: igitur non est credendum
quod homines compescerent appetit&#x0169; co-
medendi carnes, esset enim maxima absti-
nentia in ipso vulgo: quinimo est maxime
credibile quod propter nimiam comestio-
nem carnium fuerunt ante diluuium homi
nes valde luxuriosi. Propter quod dicitur in
Scriptura, quod omnis caro corruperat viā
suam super terram, & propterea venit dilu-
uium super terram.</P>
<P>  Tertia cōclusio. In statu innocentiæ ante
peccat&#x0169;, valde probabile est quod homines
non vescerentur carnibus. Ita tenet M. Soto
vbi sup. Et ratio est. Quia t&#x0169;c nulla esset ne-
cessitas comedendi carnes, & homines fuis-
sent tunc vsq; adeo recti, vt nō comederent
quidquam absq; necessitate: eo vel maxime
quod fructus terrę essent optimi & maxime
delectabiles ad vescend&#x0169;. Sed in oppositum
potest esse obiectio, quod ante peccatum di
ct&#x0169; est homini: dominamini piscibus maris
volatilibus cæli, &c. At vero si homines in
illo statu non erāt comesturi animalia, non
posse&#x0303;t exercere huiusmodi domini&#x0169;, ergo.
Respōdetur nihilominus ad hanc obiectio-
ne&#x0303;, quod domini&#x0169; illud decebat hominem,
non quide&#x0303; quia oporteret illud exercere cir
ca omnia animalia quantum ad comestio-
nem, non enim comesturus erat serpentes:
sed dominium illud exerceri poterat quan-
tum ad aliquem vsum aliquorum anima-
lium. Etenim si homines perseuerassent in
illo statu naturæ integræ oporteret equita-
re ad iter longum faciendum: quāuis enim
homines non erant morituri tamen non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0336.jpg/>
@@1@<SE336>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. II. 319
<duolan 2><-P>haberent corpora gloriosa donec fiere&#x0303;t bea
ti, quin potius ipsa corpora erant passibilia
quanuis nō paterentur incommoditates ali
quas propter certum regimen prudentiæ &
conditionem illius status. Si enim homo se
ad ignem applicaret combureretur, sed ta-
men prouidentia illius status tanta futura
erat, vt nunquā homo offenderet ad lapide&#x0303;
pedem suum. Respōdetur secundò. Quod
fortassis illud plen&#x0169; dominium quod dat&#x0169;
est homini d&#x0169; esset in natura integra: respi-
ciebat etiam futurum statum naturæ lapsæ.</P>
<P>  His non obstantibus sit vltima cōclusio.
Non caret probabilitate, quod si homines
perseuerarent in statu naturæ integræ ali-
quotiens carnes comederent, & quanuis nō
erant necessariæ ad vitæ sustentatione&#x0303;: pote
rat tamen esse vtilis illa comestio & pruden
ter fieri, tum ad perfectionem potentiæ gu-
stus humani & phantasiæ per quam acqui-
reretur scientia experimentalis rerum gusta
bilium: tum etiam vt laudaretur creator in
operibus suis, noua quadam ratione expe-
rientiæ delectationis sensibilium, quæ acci-
peretur secundùm leges prudentiæ.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum facile est
respondere. Ad primum respōdetur,
quòd ante diluuium fuit quidem potestas
homini concessa vt carnibus vesceretur: sed
tamen post diluuium iam erat necessitas, &
idcirco declarata est Gen. 9. Est autem du-
plex hæc necessitas: tum quia terra non erat
iam tam frugifera ad gignenda ea quæ de
terra nascuntur: tum etiā quia homines post
diluuium iam erant debilioris naturæ quā
antea, & idcirco c&#x0153;pit tunc freque&#x0303;tior vsus
carnium: ac propterea etiam creditur quod
ex tunc vsus vini c&#x0153;pit.</P>
<P>  Ad secundum respondetur fuisse decens
vt quando declarabatur hominibus necessi
tas vesce&#x0303;di carnibus: simul explicaretur mo
dus naturalis & cōueniens homini comede&#x0303;
di carnes, scilicet vt comederentur assæ, vel
coctæ, vel frixæ & non crudæ more ferar&#x0169;:
sicut fortassis comedebant multi homines
ante diluuium. &#x00B6; Ad testimonia D. Thom.
respōdetur ad primum. Quod loquutus est
sub dubio. Deinde respondetur, quòd cum
inquit introductum esse morem ill&#x0169;, loqui-
tur de introductione ex declaratione positi<-P>@@

<-P>ua ipsius Dei manifestantis necessitatem co
medendi carnes deinceps: nō quia antea nō
comedissent illas, aut non esset licit&#x0169; iure na
turæ comedere. Similiter dicimus, quod in
secundo testimonio D. Tho. concessum ide&#x0303;
valet quod declarat&#x0169;: non quia antea fuisset
illicitum. Ad Boeti&#x0169; vero dicimus, quòd
fortassis fuit illius sententiæ.</P>
<P>  Ad vltimam vero rationem respōdetur,
&#xA759; est topicum argumentum & quasi rheto
ricum, & solum probat quod ante diluui&#x0169;
non declarauerat dominus institutione po-
sitiua licitum esse comedere carnes.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm sit licitum occidere pec-
catores.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic proce-<marginalia>Inf. quæst.|108. ar. 1.|& 3. Et 1.|2. q. 100.|ar. 9. ad 3.|Et 3. cont.|c. 140. Et|Rom. 12.|lect. 3. cor.|4. fin.</marginalia>
ditur. Videtur, &#xA759; non sit
licit&#x0169; occidere homines
peccatores. Dominus enim Matth.
13. in parabola prohibuit extirpare
zizaniā, qui sunt filij nequā, vt ibi-
de&#x0303; dicitur: Sed omne quod est pro-
hibitum à Deo, est peccatum. Ergo
occidere peccatorem, est peccat&#x0169;.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Prc̨terea. Iustitia humana cō
formatur iustitiæ diuinæ. Sed sec&#x0169;-
dùm diuinā iustitiā peccatores ad
p&#x0153;nitentiam reseruantur: secund&#x0169;
illud Ezech. 18. Nolo mortem pec-
catoris, sed vt cōuertatur, & viuat.
Ergo videtur omnino esse iniust&#x0169;,
quòd peccatores occidantur.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Illud quod est se-
c&#x0169;dùm se malum, nullo bono fine
fieri licet: vt patet per <marginalia rendition="dagger">Cap. 7. pa-|r&#x0169; ante me|di&#x0169;, to. 4.|Li. 2. Eth.|ca. 6. par&#x0169;|ante fine&#x0303;,|tom. 4.</marginalia> August. in
lib. cōtra mendacium, & per † Phi-
losophum in 2. Ethic. Sed occidere
hominem, secund&#x0169; se malum est:
quia ad omnes homines tenentur
charitatem habere. Amicos autem
volumus viuere & esse: vt dicitur</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0337.jpg/>
@@1@<SE337>320 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. II.
<duolan 2><-P><A+1>in 9. <marginalia rendition="dagger">† Libr. 9.|c. 4. to. 5.</marginalia> Ethic. Ergo nullo modo li-
cet homine&#x0303; peccatorem occidere.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est quod dicitur Exo
di. 22. Maleficos non patieris viue-
re. Et in Psal. 100. In matutino in-
terficiebā omnes peccatores terræ.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut <marginalia rendition="dagger">Art. præc.</marginalia> dictum est, licitum est
occidere animalia bruta, inquan-
tum ordinantur naturaliter ad ho-
minum vsum, sicut imperfect&#x0169; or-
dinatur ad perfectum. Omnis au-
tem pars ordinatur ad totum, vt im
perfectum ad perfectum. Et ideo
omnis pars naturaliter est propter
totum. Et propter hoc videmus, &#xA759;
si saluti totius corporis humani ex-
pediat præcisio alicuius membri,
puta cùm est putridum vel corru-
ptiuum aliorum membrorum, lau
dabiliter & salubriter abscinditur.
Quælibet autem persona singula-
ris comparatur ad totam commu-
nitatem sicut pars ad tot&#x0169;: & ideo
si aliquis homo sit periculosus com
munitati & corruptiuus ipsius pro-
pter aliquod peccatum, laudabili-
ter & salubriter occiditur, vt bo-
num commune conseruetur. Mo-
dicum enim fermentum totā mas-
sam corrumpit, vt dicitur 1. ad Co-
rinthios. 5.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dice&#x0303;dum, &#xA759;
Dominus abstinendum mandauit
ab eradicatione zizaniorum, vt tri-
tico parceretur, id est, bonis. Quod
quidem fit, quando non possunt
occidi mali, quin simul occidantur
& boni, vel quia latent inter bo-<marginalia>Li. 3. c. 2.|à med. to-|mo. 7.</marginalia>
nos, vel quia habent multos sequa-
ces: ita quòd sine bonorum pericu-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>lo interfici nō possunt, vt August. †
dicit contra Parmenianum. Vnde
Dominus docet magis esse sinen-
dum malos viuere, & vltionem re-
seruandam vsque ad extremum iu
dicium, quàm quòd boni simul oc-
cidantur. Quando verò ex occisio-
ne malorum non imminet pericu-
l&#x0169; bonis, sed magis tutela & salus,
tunc licitè possunt mali occidi.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
Deus secundùm ordinem suæ sa-
pientiæ quandoque statim pecca-
tores occidit ad liberationem bo-
norum, quandoque autem eis p&#x0153;-
nitendi tempus concedit, secund&#x0169;
quod ipse nouit suis electis expedi
re. Et hoc etiā humana iustitia imi-
tatur pro posse. Illos enim qui sunt
perniciosi in alios, occidit: eos ve-
rò, qui peccant, alijs grauiter nō no
centes, ad p&#x0153;nitentiam reseruat.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
homo peccando, ab ordine ratio-
nis recedit. Et ideo decidit à digni-
tate humana: prout scilicet homo
est naturaliter liber & propter se-
ipsum existens: & incidit quodam-
modo in seruitutem bestiarum: vt
scilicet de ipso ordinetur, secund&#x0169;
quod est vtile alijs, secundùm illud
Psalm. 48. Homo cùm in honore
esset, non intellexit: comparatus est
iumentis insipientibus, & similis fa
ctus est illis. Et Prouerb. 11. dicitur:
Qui stultus est, seruiet sapienti. Et
ideo quanuis hominem in sua di-
gnitate manentem occidere sit se-
cundùm se malum, tamen homine&#x0303;
peccatorem occidere, potest esse
bonum, sicut occidere bestiam. Pe-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0338.jpg/>
@@1@<SE338>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. II. 321
<duolan 2><-P><A+1>ior enim est malus homo quàm be
stia, & plus nocet, vt Philosophus<marginalia>Li. 7. Eth.|c. 6. in fin.|tom. 5.</marginalia>
dicit in 1. Polit. † & in 7. Ethic.</A+1></P>
<P>&#x00B6; Conclusio est affirmatiua.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primò in hoc articulo de ve
ritate huius conclusionis & de bonita
te rationis illius? &#x00B6; Arguitur primò contra
ratione&#x0303; conclusionis, Sequitur ex illa, quod
sit licitum occidere innocentem quādo ex-
pedierit ad bonum communitatis. Proba-
tur seqnela. Quia sicut ipsa manus est pars
corporis, ita innocens est pars ipsius reipu-
blicæ, ergo sicut licitum est abscindere ma-
num, quia ordinatur ad bonum totius: ita
etiam licitum erit occidere innocentem,
quia ordinatur ad bon&#x0169; ipsius reipublicæ.</P>
<P>&#x00B6; Confirmatur. Quia propter salutem to-
tius corporis licitum est abscindere man&#x0169;,
non solum infirmam sed etiam si sit sana: er
go similiter etiam si homo sit innocens, lici
tum erit illum occidere si talis occisio cedit
in salutem reipublicæ.</P>
<P>  Arguitur secundò & confirmatur. Sequi
tur ex eadem ratione, quod licitum erit oc-
cidere hominem infectum peste ne alios
inficiat, quia est pars communitatis.</P>
<P>  Arguitur tertiò contra ipsam conclusio-
nem. Præceptum Decalogi, Non occides,
intelligitur, de occisione hominis, nisi exci-
piamus inde tantum illos quos Deus, vel da
ta lege vel expressa reuelatione iusserit in-
terfici: sed plurimi sunt quos nō attingit ista
exceptio: ergo non erit licitum illos occide-
re. Maior est expressa doctrina Augustini
lib. 1. de Ciuit. c. 20. & 21. Minor etiā patet.</P>
<P>  Arguitur quartò. Si aliquam modera-
tionem debemus ponere illi præcepto, Nō
occides, erit altera de duabus. Prima quide&#x0303;
quod intelligatur de homine innoce&#x0303;te. Sed
contra hoc est, quod isto modo non liceret
occidere innocentem probatum tamen no
centem. Tum etiam quia occidens priuata
autoritate nocentem, peccatcontra præce-
ptum istud: imo & ipse iudex peccat contra
hoc præceptum, si prætermisso ordine iuris
occidit peccatorem. Altera moderatio solet
esse, scilicet, Nō occides autoritate priuata,<-P>@@

<-P>sed hæc etiam moderatio refellitur, quia ne
que ipsi reipublicæ licitum est autoritate
publica interficere innocentem.</P>
<P>  In hoc dubio sunt variæ sententiæ in mo
do explicandi quintum illud præceptum,
Non occides. Scotus enim in 4. dist. 15. q. 3.
asserit, vsque adeo vniuersaliter intelligen-
dum esse præceptum, vt non liceat magi-
stratibus publicis interficere reos, quantum
libet sint nociui reipublicæ: nisi tatum illos
quos Deus speciali reuelatione, vel lege ius-
serit interfici. Vnde colligit licitum esse in-
terficere nocturnos fures: quia hoc Deus
præcepit in lege veteri: diurnos autem non
licet interficere. Colligit etiam adulteras nō
esse licitum interficere: quia quanuis olim
iusserit dominus in lege, adulteras lapidare:
tamen Ioan. 8. cap. abrogauit Christus Do-
minus legem illam, cum liberauit adulterā
cui dixit, nemo te condemnauit, neque ego
te condem nabo. Alij modi dicendi insinua-
ti sunt in 4. argum. quos etiam refert Duran
dus in 4. dist. 47. q. 4. & ille sequitur secun-
dam illam moderationem. D. Tho. etiam
annumeratalios modos dicendi in opusc.
4. in explicatione quinti præcepti.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Sententia Scoti est temeraria &
erronea in fide. Probatur. Quia secundùm
fidem catholicam, potestas publica habet fa
cultatem occidendi & mutilādi, etiam si sit
respublica gentilium, quibus nulla data est
lex diuina neque vlla facta reuelatio de oc-
cisione peccator&#x0169;, ergo. Hec sententia Scoti
erronea est. Probo antecedens, quoniam ad
Rom. 13. loquens Apostolus de magistrati-
bus publicis sui temporis inquit, Vis non ti-
mere potestatem, bonum fac. Si autem non
feceris, time: non enim sine causa gladium
portat. Ac si diceret, potestatem habet muti
landi & occidendi gladio. &#x00B6; Secundo proba
tur. Secundùm fidem licitum est hæreticos
occidere & igne cremare, vt satis ostenditur
supra. q. 11. art. 3. & 4. de p&#x0153;nis hæreticor&#x0169;:
at vero Deus non tulit aliquam legem de
comburendis hæreticis neq; specialem reue
lationem fecit: ergo male dicit Scotus requi
ri aliquā reuelatione&#x0303; vel vt lege sit præce-
pta huiusmodi occisio. Tertiò sequeretur
ex opposita sententia, quod modo in lege<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0339.jpg/>
@@1@<SE339>322 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. II.
<duolan 2><-P>noua nullum prorsus malefactorem lici-
tum esset occidere. Probatur sequela: quia
iam cessauerunt omnino legalia quantum
ad iudicialia & cæremonialia præcepta, &
in lege noua nulla data est lex positiua de
occidendis huiusmodi malefactoribus: er-
go nullum licitum est occidere. Præterea
ratio quam Diuus Thomas facit in articu-
lo procedit ex lumine naturali: ergo lex ista
naturalis nulla lege positiua abroganda est,
cum ipse Deus sit autor naturæ.</P>
<P>  Ex quo sequitur, quod si secundum Sco-
tum iure naturæ non esset licitum occide-
re malefactores quantumlibet Reipublicæ
nociuos: quod Deus lege sua positiua non
perfecerit, sed potius debilitaret legem na-
turalem.</P>
<P>  Quartò probatur, ex vsu communi om-
nium nationum: semper enim lumine na-
turali ducti legislatores, speciales leges tu-
lerunt de plectendis capitali p&#x0153;na aliqui-
bus malefactoribus, quod etiā patet ex sen-
tentia Philosophorum, qualis etiam fuit Ly
curgus & Solon & alij senatores. Et denique
summi Pontifices sæpe puniunt malefacto-
res p&#x0153;na capitis, & in Concilio Constan-
tiensi iussu concilij, est combustus Hiero-
ny mus de Parga hæreticus. Sunt etiam plu-
rima testimonia Sanctorum, testimonia &
pontificum, quæ habentur apud Gratian&#x0169;.
23. quæstione. 4. & in titulis, de homicidio
in toto iure Canonico & ciuili, specialiter in
l. capitalium. ff. de p&#x0153;nis.</P>
<P>  Secunda conclusio. Optima explicatio
quinti præcepti est, quod intelligatur non
occides hominem iniustè. Declaratur ista
conclusio. Pro quo notandum est, quod ho
minis occisio & homicidium differunt in-
ter se ex vsu loquendi Philosophorum &
Theologorum: quod hominis occisio quā-
uis sit de genere male sonantium & habeat
speciem mali: tamen non ita intrinsecè ma-
lum est, vt non possit honestari aliqua cir-
cunstantia. Verbi gratia, si sit malefactor no
ciuus reipublicæ & occidatur autoritate rei
publicæ. At vero homicidium, est actio in-
trinsecè mala quæ nullo modo potest ho-
nestari, & ita dixit Diuus Thomas 1. 2. quæ
stione 100. articulo. 8. ad tertium. quod id
quod prohibetur illo præcepto non occi-<-P>@@

<-P>des, habet rationem indebiti quod nos dici-
mus iniusti. Et ita docet Diuus Augustinus
libro. 1. de libero arbitrio. capit. 4. vnde
scholastici acceperunt prædictam distin-
ctionem. Probatur modo conclusio. Pri-
mo, quia quintum præceptum est præce-
ptum naturale: sed ius naturale solum pro-
hibet ea quæ sunt contra rationem: ergo
materia siue obiectum illius præcepti in-
cludit intrinsecè rationem indebiti contra
rationem naturalem, & propterea non fuit
necessarium, quod in ipso præcepto expri-
meretur non occides indebite, constabate-
nim quod talis intelligentia includebatur in
illis verbis non occides. Quemadmodum
Philosophi in diffinitionibus rer&#x0169; non mul
tiplicant verba, sed contenti sunt genere &
differentia: postea vero explicantes diffini-
tionem, ostendunt quomodo multa alia in-
cludebantur in illa: ita etiam debent esse le-
ges breues & compendiosæ, postea vero
explicantur àviris Iurisperitis.</P>
<P>  Sed obijcit Durandus vbi supra. Quia pa
ri ratione diceremus esse prohibitum ire in
campum scilicet indebite. Respondetur ta-
men, nō esse eandem ratione&#x0303;: & differentia
est, quod ire in campum si referatur ad mo
res hominum, est aliquid in differens secun-
dum se & absolutè consideratum, at vero
occisio hominis voluntaria secundum se &
absolutè considerata, est de genere malo-
rum, vnde oportet quod excusetur aliqua
circunstantia, scilicet quia homo est per-
niciosus & nociuus communitati & occi-
ditur ab habente autoritatem: vnde suffi-
cit quod in ipso præcepto absolutè dicatur
non occides.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum responde-
tur. Ad primum nego sequelam. Neque e-
nim est eadem ratio de manu & de homi-
ne innocente, sed differentia maxima est,
quia manus naturaliter non est propter se
ipsam sed propter totum: at vero homo ex
natura sua est aliquod totum immediatè or
dinabile ad finem beatitudinis: si autem ha-
bet rationem partis, hoc est secundum con-
uersationem & communem conuictum po
liticum, quapropter quandiu homo non
defuit in communi hac conuersatione & po
litica: non potest respublica illum directè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0340.jpg/>
@@1@<SE340>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. III. 323
<duolan 2><-P>vita priuare, etiam si ex morte illius sequa-
tur salus totius reipublicæ. Et hinc est quod
quanuis manum sanam & integram possi-
mus præscindere pro salute corporis, non
tamen occidere innocentem pro salute rei-
publicæ. Et per hoc patet ad confirmatio-
nem & ad secundum argumentum. Dici-
mus enim, quod nulla ratione infirmum
peste infectum, potest respublica occidere
ne inficiat alios: eo quod non incurrit ali-
quam culpam propter infirmitatem: ipse
tamen tenetur se ipsum ab alijs separare
quantum poterit ex charitate & ex iustitia,
quod si non fecerit poterit respublica il-
lum occidere in p&#x0153;nam peccati: imo qui-
uis alius titulo defensionis, poterit illum oc-
cidere si certus est moraliter, quod peste in-
ficietur ab illo.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,
quod Diuus Augustinus sæpe vocat leges
Dei, quibus licitum est reos nocentes oc-
cidere, non quia oporteat quod sint le-
ges diuinæ positiuæ: sed sufficit aliquando
lex ipsa naturalis, aliquando vero superad-
ditur lex humana quæ deriuatur ex lege
naturali tanquam illi consonans & conue-
niens. Et ita dicit Diuus Augustinus ibi-
dem, quod personam gerentes publicæ po-
testatis secundum eius leges, hoc est iustissi
mæ rationis imperium sceleratos morte pu
niunt, non faciunt contra præceptum, non
occides. Verum est tamen quod Diuus Au
gustinus aliquando non est multum solici-
tus de proprietate vocabuli, & appellat ex-
ceptiones illius præcepti quæ proprius di-
cerentur explicationes.</P>
<P>  Ad quartum argumentum respondetur,
nō esse legitimas illas explicationes nisi qua
tenus reducuntur ad nostram secundā con-
clusionem. Cæterum ad rationes Scoti re-
spondetur, quod legalia iam omnino cessa-
uerunt, nunc autem in lege gratiæ quantum
ad hoc quod est occidere vel non occide-
re hominem, lege naturali gubernamur
vel lege humana positiua: neq; illud quòd
dominus dixit Ioannis. 8. Non fuit abroga-
tio legis veteris, quæ adulteras præcipiebat
lapidare neque prohibitio ne de cętero oc-
cideretur: solum fuit manifestatio mansue-
tudinis Christi.</P>@@

<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm occidere hominem pecca
torem liceat priuatæ personæ.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic procedi-<marginalia>Infra. qō.|65. art. 1.|cor. & ad|2. Et 4. d.|37. q. 2. ar|tic. 1.</marginalia>
tur. Videtur quòd occide
re hominem peccatore&#x0303; li-
ceat priuatæ personæ. In lege enim
diuina nihilillicit&#x0169; mandatur. Sed
Exodi 32. præcepit Moyses, Occi-
dat vnusquisque fratrem suum &
amicum, & proximum suum, pro
peccato vituli conflatilis. Ergo e-
tiam priuatis personis licet peccato
rem occidere.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Homo &#xA753;pter pec
catum comparatur bestijs, vt di-
ctum <marginalia rendition="dagger">Arti. præ-|ced. art. 3.</marginalia> est. Sed occidere bestiam
syluestrem maximè nocentem, cui
libet priuatæ personæ licet. Ergo &
pari ratione occidere homine&#x0303; pec-
catorem.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Prætetea. Laudabile est, &#xA759;
homo etiam si sit priuata persona,
operetur quod est vtile bono com-
muni: Sed occisio malefactorum
est vtilis bono communi, vt dict&#x0169;
<marginalia rendition="dagger">Art. præce|denti.</marginalia> est. Ergo laudabile est si etiā priua
tæ personæ malefactores occidant.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod August.
dicit in primo <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|26. in me|dio: & ca.|21. in fine|tom. 5.</marginalia> de ciuit. Dei, Qui
sine aliqua publica administratio-
ne maleficum occiderit, velut ho-
micida iudicabitur: & tanto am-
plius, quāto sibi potestatem à Deo
non cōcessam vsurpare nō timuit.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut dictum <marginalia rendition="dagger">Art. præce|denti.</marginalia> est, occidere
malefactorem licitum est, inquan-
tum ordinatur ad salutem totius
communitatis. Et ideo ad illum so</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0341.jpg/>
@@1@<SE341>324 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. III.
<duolan 2><-P><A+1>lum pertinet, cui committitur cu-
ra communitatis conseruandæ. Si-
cut ad medicum pertinet præcide
re membrum putridum, quando
ei commissa fuerit cura salutis to-
tius corporis. Cura autem commu
nis boni commissa est principibus
habentibus publicam autoritatem.
Et ideo eis solum licet malefacto-
res occidere, non autem priuatis
personis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
ille aliquid facit, cuius autoritate
fit, vt patet per Diony. <marginalia rendition="dagger">Ex cap. 3.|Lib. 1. cap.|21. circa|prin. to. 5.</marginalia> 12. cap. cæ-
lestis hierar. Et ideo vt August. † di
cit in 1. de ciuit. Dei, non ipse occi-
dit qui ministerium debet iubenti,
sed sicut adminiculum gladius est
vtenti. Vnde illi qui occider&#x0169;t pro
ximos & amicos ex mandato Do-
mini: non hoc fecisse ipsi videntur:
sed potiùs ille, cuius autoritate fe-
cerunt. Sicut & miles interficit ho
stem autoritate principis, & mini-
ster latronem autoritate iudicis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
bestia naturaliter est distincta ab ho
mine. Vnde super hoc non requiri
tur aliquod iudicium, an sit occi-
denda, si sit syluestris: si verò sit do-
mestica, requireretur iudicium nō
propter ipsam, sed propter damn&#x0169;
domini. Sed homo peccator nō est
naturaliter distinctus ab homini-
bus iustis. Et ideo indiget iudicio
publico, vt discernatur an sit occi-
dendus propter salutem cōmune&#x0303;.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd fa
cere aliquid ad vtilitatem commu
nem quod nulli nocet, hoc est lici-
tum cuilibet priuatæ personæ: sed</A+1><-P>@@

<-P><A+1>si sit cum nocumento alterius, hoc
non debet fieri nisi secundum iudi
cium eius ad quem pertinet ęstima
re quid sit subtrahendum partibus
pro salute totius.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est, solum licet malefacto-
res occidere, habenti publicam au-
toritatem.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primo. Circa cōclusionem
Diui Thomæ, & arguitur contra il-
lam. Iudicum cap. 3. Laudatur Aioth. quod
occiderit Eglon. Similiter in historijs gen-
tium laudatur Brutus qui interfecto tyran-
no Romam liberauit.</P>
<P>  Secundò arguitur, quia lex diuina Nu-
mer. 35. concessit facultatem propinquis
interfecti, vt occiderent homicidam vbicun
que inuenirent absque tribunali & iudicio
publico.</P>
<P>  Pro solutione huius dubij notādum est,
quod dupliciter potest esse aliquis tyrānus.
Vno modo in dominatu absque iure domi
nij qui per vim & arma occupat rempubli-
cam: alio modo est aliquis tyrannus in ipso
regimine, quatenus tyrannicè gubernat c&#x0169;
aliàs sit legitimus princeps: nihilominus
omnia iura & cōmoda reipublicæ refert ad
suā vtilitate&#x0303; sicut facit Turca in regno suo.</P>
<P>  Sit igitur prima conclusio. Cuicunq; pri-
uatæ personæ licitum est interficere tyran-
num primi generis, non autem secundi ge-
neris. Probatur prima pars. Respublica ge-
rit bellum perpetuum cum tali tyranno: er-
go quilibet ciuis tanquā miles ipsius reipu-
blicę poterit huiusmodi tyrān&#x0169; interficere.</P>
<P>  Quod si quis dicat, non esse actuale bel-
lum neque semper exercentur bellica ar-
arma, ergo non quilibet ciuis miles est vt il-
lum interficiat in bello iusto. Respondetur,
&#xA759; tyrannus actualiter opprimit rempubli-
cam, vnde quælibet pars reipublicæ quan-
diu non discedit tyrannus: potest illum in-
terficere. Vnde dico quod non solum vt mi
les & minister reipublicæ, sed etiam vt per-
sona priuata potest in tali casu interficere ty<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0342.jpg/>
@@1@<SE342>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. III. 325
<duolan 2><-P>rann&#x0169;, si & ipse opprimitur cum alijs: quia
tunc titulo &#xA753;priæ defensionis potest interfi-
cere inuasorem: præsertim quando talis oc-
cisio non nocet reipublicæ neque vsurpat
autoritate&#x0303; reipublicæ, quin potius prodest
reipublicæ & adimplet eius voluntate&#x0303;. Imo
etiam adijcimus, quod quilibet alius etiam
si non esset pars illius reipublicæ neq; oppri
meretur à tyranno, licitè potest titulo defen
sionis innocentium, interficere tyrann&#x0169; pri
mi generis: quapropter merito laudantur il
li viri in locis citatis in argumento, quia occi
derunt tyrannos qui bellum gerebant ini-
quum contra rempublicam. Secunda vero
pars conclusionis probatur ex Concil. Con
stantiensi sess. 15. Vbi refertur tanquam er-
ror contra fidem, quod sit licitum priuatæ
personæ interficere tyrannum secundi ge-
neris. Item probatur ratione: quoniam ille
tyrannus habet legitimum ius ad regnum:
ergo non potest expoliari tali iure antequā
eius causa publica autoritate discernatur &
iudicetur.</P>
<P>  Sed quæret aliquis, quid nam erit licitum
reipublicæ agere quando tyrannicè oppri-
mitur à legitimo rege? Respondetur, quod
respublica potest & debet recurrere ad su-
periorem principem, v. g. ad Pontificem vel
imperatorem, vt corrigant & detineant ta-
lem principem tyrannicè gubernantem: at
vero si hoc remedium non fuerit possibile
vel non fuerit efficax, vel fuerit periculum
in mora: potestas est in illa republica ad iu-
dicandum de illo principe. Quod si ille ad-
monitus noluerit corrigi, potest illum à re-
gno eijcere & occidere si opus fuerit. Ratio
huius est euidens: quia iure naturæ rex or-
dinatur ad bonum communitatis & non è
contra, eo vel maximè quod respublica Re
gi contulit autoritatem ad bonam guberna
tionem ipsius reipublicæ: ergo in casu quo
Rex tyrannicè gubernet, potestas erit in re-
publica ad deponendum Principem, vel e-
tiam ad occidendum pro defensione ipsius
reipublicæ. Hoc quod diximus intelligen-
dum est, per se & absolutè loquendo consi-
deratis conditionibus reipubliæ & regis.
Nihilominus sæpe accident circunstantiæ
propter quas minus malum erit sustinere ty
rannicam gubernationem, quam amouere<-P>@@

<-P>Principem cum maiore calamitate reipu-
blicæ, vt si v. g. ex remotione Principis se-
quatur diuisio in ipsa republica & bella ciui
lia, & præsertim si sequatur detrimentum
Christianæ religioni. De hac re vide plura
apud D. Tho. opusc. 20. de regimine princi
pum libr. 1. cap. 6. Et obseruandum est viro
prudenti, quod vt in plurimum ex remotio
ne Principis consequuntur maxima dam-
na in ipsa republica: quapropter in re dubia
semper fauendum est regi, potius quam cō
munitati.</P>
<P>  Solet autem disputari hoc in loco, an sit
licitum priuatæ personæ occidere aliquem,
propterea quod sibi imponit falsum crime&#x0303;,
vel im ponere inte&#x0303;dit, ex quo sequetur occi
sio ipsius innocentis vel infamia? & vtrum
possit homo præuenire inimicum qui ha-
bet certum propositum inuadendi ipsum?
Sed hæc omnia commodius examinabun-
tur articulo. 7.</P>
<P>  Ad tertium argumentum dicemus du-
bio sequenti.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò. An possit Rex face
re copiam siue per legem siue per spe
ctalem commissionem priuatis ciuibus, vt
interficiant quosdam delinquentes in qui-
busdam speciebus criminum?</P>
<P>  Primò arguitur pro parte affirmatiua.
Quilibet ciuis potest licitè prospicere bono
communi vel alicuius innocentis. Ergo vbi
constiterit quod interficiendo aliquem ma-
lefactorem, impediuntur aliqua damna &
nocumenta multa reipublicæ: poterit Rex
committere priuatis personis, vt interficiant
huiusmodi, siue per legem latam in cōmu-
ni siue per sententiam in particulari.</P>
<P>  Secundò arguitur. Licitum est humanis
legislatoribus imitari leges diuinas positiuas
quæ olim datæ sunt: sed dominus id con-
cesserat olim, Numero 35. Faciens copiam
propinquis interfecti, vt vbi inuenirent ho-
micidā possent illum occidere. ergo & mo-
do licitum erit nostris principibus similem
legem condere.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Ex lege celebri Graccus
C. ad legem Iuliam. vbi conceditur marito
vt possit interficere vxorem cum adultero
deprehensos in adulterio, ergo absque tribu
nali & iudicio licitum est priuatæ personæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0343.jpg/>
@@1@<SE343>326 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. III.
<duolan 2><-P>aliquem malefactorem interficere, sola le-
gis autoritate. &#x00B6; Denique sæpe contingit in
republica etiam Christiana, quod magistra
tus vel Principes siue per sententiam latam
in particulari siue per legem, cōmittant cui-
libet priuatæ personæ vt interficiat aliquem
malefactorem: sic enim conceditur facultas
omnibus  Christianis vt possint assassinos in
terficere, vt bene colligit Syluest. in verbo,
Assassions, ex cap. pro humani. de homici-
dio, in. 6. & videtur esse certa intelligentia il
lius capituli: nam in fine illius appellantur
assassini diffidati: diffidatus autem ille dici-
tur qui secundum publicam concessionem
potest à quouis interfici.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius dubij sit vnica cō-
clusio. Per se loquendo, non erit iusta
lex quæ vniuersaliter fecerit copiam priua-
tis personis, vt malefactorem quemviderint
aut nouerint deliquisse in certo genere cri-
minis occidant illum ante latam sententiam
à iudice circa fact&#x0169;. Probatur primo. Quia
vsus est omnium nationum bene instituta-
rum, neminem condemnare nisi vocatum
ad iudicium & auditum de excusatione sui
criminis, ergo iniqua est lex. Probatur. An-
tecedens, ex eo quod dixit Nicodemus Ioā.
7. Lex nostra non iudicat quenquam, nisi
prius audierit ab eo. Et Actor. 25. cap. dixit,
Faustus iudex à Romanis constitutus, non
est consuetudo Romanis aliquem damna-
re nisi prius is qui accusatus fuerit præsentes
habeat testes & locum defendendi accipiat.</P>
<P>  Confirmatur. Ipsa enim natura nos do-
cet quæ (sicut ait Arist. in. 2. de anima.) dedit
nobis sensum quendam communem perce
ptiuum obiectorum particularium sensu&#x0169;,
vt de illis possit discernere: ergo similiter iu
dex necesse est vt rectè iudicet, quod intel-
ligat rationem quam de se ipso reus potest
reddere.</P>
<P>  Confirmatur sec&#x0169;dò. Quoniam senten-
tia iudicis publica debet procedere ex scien
tia publica, vt docet D. Tho. quæst. 66. art.
2. ergo necesse est, vt iudex si rectè debet iu
dicare, habeat notitiam publicam vtriusque
partis circa ipsum factum. Præterea per hu-
iusmodi licentiā datam perturbaretur pax
reipublicæ, eo quod homines nequam &
siccarij passim occasionem acciperent alios<-P>@@

<-P>occidendi, excusantes se ipsos eo quod dice-
rent eos deprehen disse in tali delicto.</P>
<P>  Diximus autem in conclusione per se &
absolutè loquendo, hoc est attenta conditio
ne iustitiæ vindicatiuæ quæ competit reipu
blicæ, alijs vero tanquā ministris illius. Cæ-
terum alio titulo distincto à iustitia vindica
tiua, videlicet titulo defensionis, possunt e-
uenire casus in quibus non solum respubli-
ca possit facere legem in communi, vt qui-
libet occidat hominem criminosum: sed e-
tiam quilibet particularis absque tali lege &
commissione reipublicæ, possit imo aliquā
do debeat occidere aliquem criminosum.
Exemplum est, si quis paratus sit incendere
ciuitate&#x0303; vel etiam occidere innocentem aut
principe&#x0303;, neque aliâs possit esse recursus ad
rempublicā: tunc quilibet potest huiusmo-
di criminosos occidere.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si malefactor publi-
cè fuerit vocatus ad iudicium neque volue-
rit comparere: tunc iudex lata sententia con
tra illum secundum allegata & probata, lici
tè poterit aliquādo committere cuilibet pri
uatæ personæ occisionem illius. Ratio hu-
ius est, quoniam aliquando sic expedit om-
nino bono communi. v. g. Si aliquis sit cele-
bris latro expolians transeuntes per viam, ne
que facile possit comprehendi: tunc licitum
erit iudici lata sententia cuilibet committe-
re occisionem illius. Hac etiam via excusari
possunt aliquæ occisiones, si fiant iussu prin
cipis, aliquorum qui committunt aliqua cri
mina læsæ maiestatis: quorum crimin&#x0169; ma
nifestatio in iudicio denigraret maiestate&#x0303;
Regiam: tunc enim licitum est cognita eui-
denter malitia criminis vt Rex faciat talem
criminosum occultè occidere. Nihilomi-
nus huiusmodi interfectiones ex tali com-
missione debent rarissimè fieri & propter
aliquod magnum bonum cōmunitatis aut
principis. Ratio est, quia ex huiusmodi occi
sionibus multa incōuenientia possunt sequi
quorum vnum est in republica Christiana,
quod ille malefactor absque p&#x0153;nite&#x0303;tia mo-
rietur & cum animi amaritudine & affectu
vindictæ. De hac re infra redibit ser mo co-
piosius. quæst. 67. de iudicijs. art. 2. videatur
etiam lex. 1. & 2. C. quando liceat sine sen-
tentia iudicis se vindicare.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0344.jpg/>
@@1@<SE344>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. III. 327
<duolan 2><P>  Ad argumenta in oppositum responde-
tur ad primum, quod titulo meræ defensio-
nis reipublicæ vel innocentis, nemo peccat
occidendo aggressore&#x0303;: sed necesse est quod
defensio sit cum moderamine inculpatæ tu
telæ: quapropter requiritur quod in hu-
iusmodi casibus sit certum periculum rei-
publicæ vel innocentis, & quod aliundè
non sequantur maiora damna ipsi com-
munitati.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur negando consequentiam: quia domi-
nus fecit illam legem tanquam dominus
vitæ & mortis, vnde alij Reges non pos-
sunt similem legem ferre: quia non sunt
domini vitæ & mortis. Respondetur se-
cundo, quod illa lex fuit tantum permissi-
ua in foro exteriori. Respondetur tertio
& melius, quod lex illa intelligebatur post
latam sententiam à iudice circa ipsum fa-
ctum: tunc enim lex committebat propin-
quis occisionem interfectoris: & in hoc mi
tior erat lex erga homicidam, quia propin-
qui poterant parcere. Hanc intelligentiam
insinuat Glossa inter linearis & Lyranus in
eodem loco Numer. 35.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respōdetur, &#xA759;
lex illa Gracus, est permissiua & iusto dolo
ri mariti compatiens non punit illum in fo-
ro exteriori: & hæc est communis sententia
Iurisperitorum & Theologorum.</P>
<P>  Ex quo sequitur, quod ipse adulter & a-
dultera possunt se defendendo si opus fue-
rit occidere maritum? Probatur, quia ipse
maritus peccat contra iustitiam intendens
illos occidere ibidem. At vero post latam
sententiam à iudice cōtra adulteram & adul
terum, adhuc aliqui Iurisperiti dicunt esse
legem permissiuam, vt maritus occidat v-
trunque in foro publico. Ratio illorum est:
quia relinquitur arbitrio mariti vt occidat
eos vel parcat esi. At vero Theologi om-
nes & peritiores Iurisperitorum aiunt, li-
citum esse, quod t&#x0169;c maritus occidat vtrun
que tanquam minister reipublicæ & sen-
tentiæ iudicis exequutor. Et probatur hæc
sententia. Primo quia ipsi iudices tradunt
adulteros ligatos in loco publico, quod
profecto non est tantum permittere sed co
operari ad occisionem: ergo maritus, vt mi<-P>@@

<-P>nister iudicis & exequutor sententiæ oc-
cidit illos.</P>
<P>  Confir matur, quoniam aliàs iudices pec
carent impedientes adulteros ne se defen-
dant ab iniquè occidentibus: siquidem ius
haberent illi defendendi vitam ab illo, sicut
habebant ante sententiā quando deprehensi
sunt in adulterio.</P>
<P>  Deinde probatur: quia si tantum esset
per missio legis quod maritus posset illos oc
cidere, sequitur quod cuilibet esset licitum
illos defendere. Probatut sequela, quia qui-
libet potest defendere patientes contra iusti
tiam: consequens est falsum, quia tunc iudi-
ces iustè punirent talem defensorem, quin
potius ipsi defenderent maritum, imo & as-
sist&#x0169;t in loco vindictę autoritatiue: ergo ipsi
principaliter occidunt adulteros quādo ma
ritus occidit.</P>
<P>  Neque tamen valet respondere, quod iu
dices non ferunt sententiam capitis simpli-
citer, sed tradunt illos marito vt occidat si
voluerit. Etenim nihilominus directè iudi
ces tradunt adulteros certo periculo mor-
tis, ac proinde non excusarentur à pec-
cato homicidij, si lex tantum esset per-
missiua: excederent enim conditiones per-
missionis. Sed ratio opposita conuincit,
quod non est tam rigurosa sententia, sicut
esset si iudex decerneret adulteros esse oc-
cidendos.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quod nos non
negamus, quin aliquando possit esse lici-
tum vt respublica committat priuatis per-
sonis, vt occidant aliquem vel aliquos ma-
lefactores: sed dicimus quod semper fieri
debet post latam sententiam, vel per le-
gem præsupposita euidentia facti: & pro-
pterea iustificatur lex illa de assassinis, quia
illi sunt quædam hominum iniqua socie-
tas, parata ad occidendum Christianos. At
vero qui nam propriè dicantur assassini &
receptores illorum, qui excommunicati
sunt ipso iure: explicant Caietanus, & Sylue
ster in verbo, assassinus. Habemus itaque,
quod facti publici notorietas solet valere
loco sententiæ.</P>
<P>  Vnde contingit vt iudex licitè possit ali-
quando malefactorem coram se & in pu-
blico peccantem statim occidere, Verbi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0345.jpg/>
@@1@<SE345>328 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. IIII
<duolan 2><-P>gratia. Si quis ministrum iustitiæ in foro pu
blico vel in tribunali occiderit, statim lici-
tum erit ill&#x0169; suspendere. Sicut etiā contingit
in bello, quod dux militem publicè à disci-
plina militari deuiantem statim interficit.
Sic etiam licitum erit, si ver&#x0169; est quod ai&#x0169;t,
quòd in actuali congressu belli singuli mi-
lites habent facultatem occide&#x0303;di socium an
tecedentem: quando ille se inclinauerit vel
in latus verterit vt fugiat ictum iaculi, licita
erit huiusmodi occisio quoniam fit publi-
ca autoritate. Et ratio huius rigoris est, pro-
pter commune bonum exercitus: opor-
tet enim vt acies ordinatissimè pugnent ad
victoriam cōsequendam. Cæterum de insi
dijs quæ licitè fiunt in bello & solent per pri
uatas personas fieri & procedere vsque ad
occisionem contrariorum vel ducis exerci-
tus contrarij: non est præsentis loci ad vn-
guem diffinire, sed magis hoc pertinet ad
materiam de bello. Nihilominus breuiter
dicimus, quod illæ insidiæ erunt licitæ in
bello quæ non destruunt leges, quæ iure
gentium admittuntur: quapropter quia iu-
re gentium receptissimum est, quod lega-
ti vtriusque exercitus recipiantur pacificè,
non erit licitum, quod princeps per lega-
tum suum insidias paret alteri Principi, aut
etiam duci exercitus intendens illos occide-
re sub titulo pacis. Hoc enim omnes gen-
tes vniuersaliter damnant, quoniam dare-
tur occasio, quod ipsismet legatis pararen-
tur insidię ac proinde destrueretur id, quod
iure gentium receptissimum est tanquam
necessarium ad hoc quod legatorum mi-
nisterio cessent bellorum incommoda quæ
maxima sunt.</P>
<P>  Dicimus secundo, &#xA759; quando is qui mitti
tur insidiari aut ipse vadit non fungitur offi-
cio legati, sed solum suo periculo occultè
vel per verba æquiuoca insidias parat Duci
vel Principi qui gerit bellum iniquum, vel
fuit traditor vel dolo aut fraude iniuriam fe
cit alteri reipublicæ: tunc licitum erit per in
sidias illum occidere. Huius rei exempla ha
bemus in Sacris literis plurima. Etenim Iu-
dith f&#x0153;mina insignis per insidias sanctas in-
ter fecit Holo fernem & Iahel f&#x0153;mina vt ha
betur Iudicum 4. Occidit Sisaram per hu-
iusmodi insidias. Et Aod, occidit Eglon<-P>@@

<-P>Regem Moab per huiusmodi insidias. Et
quanuis ipse Aod missus fuerit tanquam le-
gatus filiorum Israel per quem miserunt
munera regi Eglon vt habetur Iudicum. 3.
Nihilominus excusari poterit à peccato nō
solum, quia id fecit spiritu Domini vt ibi-
dem narratur, scilicet quod Dominus susci-
tauit filijs Israel saluatorem nomine Aod:
sed etiam quia postquam ille impleuit offi-
cium legati & iam abierat, postea reuersus
est, vt persona particularis & dixit ad Re-
gem, verbum secretum habeo ad te ò Rex,
tunc autem ipse Rex misit foras famulos &
mansit solus cum illo, quod quidem impru
denter fecit quanuis permittente domino,
ac propterea ipse Aod non infamauit offi-
cium legati. Hinc est quod nostris etiam
temporibus merito laudantur fortes mili-
tes, qui simulatè ingrediuntur castra inimi-
corum cum periculo vitæ, vt occidant prin
cipes aut duces illorum, qui iniqua bella ge
runt, qualis fuit ille qui occidit Principem
de Orange nostris temporibus, in quo ta-
men principe specialis erat ratio, vt quomo
dolibet occideretur: quoniam erat rebellis
Hispaniarum Regi Philippo Secundo, cu-
ius subditus erat, & idcirco tanquam reus
læsæ maiestatis potuit ab ipso Hispaniarum
Principe taliter occidi. Et quanuis ipse Rex
in particulari non præceperit militi, vt occi-
deret talem Principem, tamen quia rex ipse
misso iam exercitu pugnabat contra vassal-
lum suum reum læsæ maiestatis: consequen
ter eo ipso visus est talem facultatem singu-
lis militibus fecisse, vt quomodolibet occi-
deretur cuius signum est approbatio facti.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm occidere malefactores li
ceat clericis.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-<marginalia>Infra. qō.|70. art. 1.|ad 1. Et 4.|d. 25. q. 1.|art. 2. q. 2.</marginalia>
tur. Videtur, quòd oc-
cidere malefactores, li-
ceat clericis. Clerici enim præci-
puè debent implere quod Aposto-
lus dicit, primæ Corinthiorum. 4.</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0346.jpg/>
@@1@<SE346>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. IIII. 329
<duolan 2><-P><A+1>Imitatores mei estote, sicut & ego
Christi. Per quod nobis indicitur,
vt De&#x0169; & sanctos eius imitemur.
Sed ipse Deus, quem colimus, oc-
cidit malefactores: secundùm il-
lud Psalm. 135. Qui percussit Ægy-
ptum cum primogenitis eorum.
Moyses etiam à Leuitis fecit inter-
fici viginti tria millia hominum,
propter adorationem vituli: vt ha-
betur Exodi. 32. Et Phinees sacer-
dos interfecit Israelitem cum Ma-
dianitide coeuntem, vt habetur
Numerorum 25. Samuel etiam in-
terfecit Agag Regem Amalec, &
Elias sacerdotes Baal, & Matathias
eum qui ad sacrificandum accesse-
rat: & in nouo Testamento Petrus
Ananiam & Sapphiram. Ergo vide
tur, quòd etiam clericis liceat occi-
dere malefactores.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Potestas spiritua-
lis est maior, quàm temporalis &
Deo coniunctior. Sed potestas tem
poralis licitè malefactores occidit
tanquam Dei minister, vt dicitur
Romanorum. 13. ergo multò ma-
gis clerici, qui sunt Dei mini-
stri, spiritualem potestatem haben-
tes, licitè possunt malefactores oc-
cidere.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Quicunque licitè
suscipit aliquod officium, licitè po-
test ea quæ ad officium illud perti-
nent, exercere. Sed officium princi
pis terræ est malefactores occide-
re, vt dictum <marginalia rendition="dagger">Art. præc.</marginalia> est: ergo clerici qui
sunt terrarum principes, licitè pos-
sunt occidere malefactores.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur 1.
ad Timoth. 3. Oportet episcopum</A+1><-P>@@

<-P><A+1>sine crimine esse, non vinolentum,
non percussorem.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd nō licet clericis occidere, du-
plici ratione. Primò quidem, quia
sunt electi ad altaris ministerium,
in quo repræsentatur passio Chri-
sti occisi: qui cùm percuteretur, nō
repercutiebat, vt dicitur 1. Petri. 2.
Et ideo nō competit, vt clerici sint
percussores, aut occisores. Debent
enim ministri suum dominum
imitari, secundùm illud Eccles. 10.
Secundùm iudicem populi, sic &
ministri eius. Alia ratio est, quia cle
ricis committitur ministerium no-
uæ legis, in qua non determinatur
p&#x0153;na occisionis vel mutilationis
corporalis. Et ideo vt sint idonei
ministri noui testamenti, debent à
talibus abstinere.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd Deus vniuersaliter in omni-
bus operatur quę recta sunt, in vno
quoque tamen secundùm eius con
gruentiam. Et ideo vnusquisque
debet Deum imitari in hoc, quod
sibi specialiter congruit. Vnde licet
Deus corporaliter etiā malefacto-
res occidat, non tamen oportet &#xA759;
omnes in hoc eum imitentur. Pe-
trus autem non propria autoritate
vel manu Ananiam & Sapphiram
interfecit, sed magis diuinam sen-
tentiam de eorum morte promul-
gauit. Sacerdotes autem vel Leui-
tæ veteris Testamenti erant mini-
stri veteris legis, secundùm quam
p&#x0153;næ corporales infligebantur. Et
ideo etiam eis occidere propria ma
nu congruebat.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0347.jpg/>
@@1@<SE347>330 Quæst. LXIIII. De homicidio. Art. IIII.
<duolan 2><P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
ministerium clericorum est in me-
lioribus ordinatum, quàm sint cor-
porales occisiones, scilicet, in his
quæ pertinent ad spiritualem salu-
tem. Et ideo nō congruit eis, quòd
minoribus se ingerant.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
prælati ecclesiarum accipiunt offi-
cium principum terræ: non vt ipsi
iudicium sanguinis exerceant per
seipsos, sed quòd eorum autoritate
per alios exerceatur.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est negatiua. Cuius ratio est
duplex. Tum quia clerici deputati
sunt ministri ad altare Christi: & idcirco de
bent repræsentare mansuetudinem Chri-
sti. Tum etiam quia sunt ministri nouæ le-
gis, in qua nulla fit mentio p&#x0153;næ mortis.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur circa conclusionem. Quo
iure habeatur quòd clericis non li-
ceat occidere malefactores? Ad hoc respon
detur & sit prima conclusio. Non habetur
iure naturæ quòd ministri deputati ad sa-
crificia & cultum Dei non possint occide-
re malefactores. Probatur conclusio. Quia
nullam habet dissonantiam cum iure natu-
rali, quòd sacerdos exerceat officium iusti-
tiæ vindicatiuæ tam necessarium ad populi
tranquillitatem. Et confirmatur. Quia sa-
cerdotes veteris legis & Leuitæ exercebant
huiusmodi ministerium, & omnes illi quos
refert D. Thom. in primo argumento, ergo
non est contra ius naturæ.</P>
<P>  Secunda conclusio. Non est introducta
diuino iure positiuo huiusmodi prohibi-
tio. Primò, quia non inuenitur in Scriptura
locus vnde tale præceptum inueniatur, ne-
que est Ecclesiastica traditio, imo vero mul
ti Pontifices quando sibi videtur expedire
ferunt sententiam sanguinis etiam in cleri-
cos Cardinales, neque aliquis scandalizatur
de hac re qui sit vir pius & doctus, ergo in<-P>@@

<-P>summo Pontifice est huiusmodi potestas,
ac proinde poterit causam committere in-
ferioribus clericis, ergo non est contra ius
diuinum quòd clerici occidant malefacto-
res. Et denique communis sententia Theo
logorum est, quòd in lege noua non con-
tinetur aliquod diuinum præceptum posi-
tiuum præter illa quæ obligant ad receptio-
nem sacramentorum (semper autem præ-
supponimus quòd præceptum fidei, spei,
& charitatis intrinsecum est respectu ho-
minis ordinati ad finem supernaturalem)
sed tale præceptum quòd clerici non occi-
dant malefactores non continetur in aliquo
prædictorum neque colligitur ex illo, ergo
non est de iure diuino.</P>
<P>  Sed contra hanc conclusionem est du-
plex obiectio. Prima ex illo 1. ad Timo-
theum. 3. Oportet episcopum irreprehen-
sibilem esse, nō vinolentum, non percusso-
rem sed modestum. Neque valet responde
re, quòd Paulus ibi probibeat iniquam per-
cussionem, non autem illam quæ autorita-
te publica exercetur. Nam si hæc est intelli-
gentia illius loci, videtur quòd Diuus Tho-
mas ineptè adduceret illud testimonium
ad probandam conclusionem articuli, quæ
loquitur de occisione quæ fit publica auto-
ritate, nam ea quæ fit priuata autoritate ne-
que clericis neque non clericis licita est.</P>
<P>  Altera obiectio est ab exe&#x0303;plo Christi &
eius doctrina qui nunquam vsus fuit huius-
modi potestate, neque docuit vt ministri
sui occiderent malefactores, sed potius vt
omnem mansuetudinem præ se ferrent.</P>
<P>  Ad primam obiectionem respondetur
primò, quòd non omnia præcepta quæ ab
Apostolis suis temporibus sunt tradita ad
bonam gubernationem ecclesiasticam cen
senda sunt de iure diuino: etenim præcipie-
bant quædam tanquam ordinarij prælati
ecclesiæ, ac proinde consequentia facta non
valet. Secundò respondetur, quòd in illo lo
co non fit expressa mentio nisi de episcopo,
ergo nihil concluditur de alijs clericis. Ter-
tiò respondetur, quòd Diuus Thomas in ar
gumento, Sed contra, non semper necessa-
rio concludit neque testimoni&#x0169; sacræ Scri-
pturæ in literali sensu adducit, sed secun-
dùm quandā congruentiam interd&#x0169; arguit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0348.jpg/>
@@1@<SE348>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. IIII. 331
<duolan 2><-P>in oppositum tale testimonium est illud
1. ad Timotheum. 3. in quo Apostolus ex
professo voluit aduertere signanter man-
suetudinem & modestiam episcopi, vn-
de conuenienter ad hanc mansuetudinem
perficiendam prohibuit ecclesia ipsis cleri-
cis malefactores occidere etiam publica au
toritate vt plenius repræsentarent Christi
mansuetudinem.</P>
<P>  Ad secundam obiectionem negatur con
sequentia. Eadem enim ratione probares
non esse licitum clericis habere dominium
temporale, & iurisdictionem temporalem,
siquidem Christus non habuit vel non est
vsus huiusmodi potestate iurisdictionis.</P>
<P>  Tertia conclusio. De iure positiuo & in
ecclesia antiquissimo habetur huiusmodi
statutum ranquam maxime cōforme cum
iure diuino Euangelico. Ex canonibus Apo
stol. patet hæc conclusio canone. 8. Qui ap-
probati sunt in sexta synodo generali Con-
stantinop. & sunt approbati in cap. episco-
pum. dist. 45. & in cap. sententiam. ne cleri-
ci vel monachi. & in tit. de clerico percusso
re. Rationes vero Diui Thomæ probant se-
cundam partem conclusionis, & idcirco si-
ne vrgenti necessitate non debet dispensari
in huiusmodi statuto.</P>
<P>  Notandum est quod ista prohibitio ex
communi sententia doctorum extenditur
ad clericos etiam in minoribus constitutos,
& qui de&#x0303; de acolytho habetur expressè in
cap. fina. de clerico percusso. Cæterum de
clericis prima tonsura initiatis aliqui oppo-
situm opinatur: mihi tamen verosimilius
videtur quod illa prohibitio extendatur etiā
ad illos, nam quanuis prima tonsura secun-
dum opinionem probabiliorem non sit or-
do: tamen constituit hominem in statu cle-
ricali & facit capacem ad beneficia eccle-
siastica, & ille gaudet priuilegio clericali
quod habetur in capit. si quis suadente dia-
bolo. de sententia excommunicationis, er-
go ille debet vitare ea quæ non decent sta-
tum clericalem, verum est tamen quod
non est censendus mortaliter peccare cleri-
cus primæ tonsuræ qui vltro vellet suscipe-
re officium iudicis in causa sanguinis aut
testis vel tabellionis, &c. quanuis postea
priuaretur priuilegijs ecclesiasticis, & ma-<-P>@@

<-P>neret irregularis ad vlterius procedendum
in clericatu, at vero sacris ordinibus initia-
tus peccaret mortaliter, si absque dispensa-
tione Pontificis se intromitteret in causa
sanguinis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundo circa solutionem
ad tertium argume&#x0303;tum. Vtrùm præ
lati ecclesiæ qui habent temporalem iuris-
dictionem possint concedere facultatem
iudicibus à se assignatis ad iudicandum in
causa sanguinis? Et ratio dubitandi est, quia
Diuus Thomas dicit expressè, quòd prælati
ecclesiarum accipiunt officia principum
terræ: non vt ipsi per seipsos iudicium san-
guinis exerceant, sed quod eorum autori-
tate per alios exerceatur, videtur autem
quòd sit magis indecens occidere autori-
tatiuè quam ministerialiter, quia qui occi-
dit autoritatiuè principalior causa est. Ex
alia autem parte videtur incōueniens quòd
prælati ecclesiæ non possint occidere auto-
ritatiuè, etenim essent perniciosi domini te&#x0303;-
porales si nō possent in popul&#x0169; pace seruare
occidendo malefactores. Caietanus in hoc
articulo breuiter aduertit quòd coniunctio
dominij temporalis c&#x0169; spirituali nō æquam
reddit vtriusque conditionem vt possit præ
latus tanquam prælatus omnia illius offi-
cij, & tanquam dominus omnia illius do-
minij facere. Patet enim quòd non potest
episcopus qui est dominus temporalis, exer
cere officium sanguinis, bellare, &c. quæ
tamen posset si esset tantum dominus tem-
poralis, quin potius dominium tempora-
le modificatur à dominio spirituali, ita vt
quæcunque dedecent prælatum, dedeceant
illum dominum qui est prælatus, & hoc
quidem merito, quia nobilius debet ad se
trahere ignobilius, & ex hac radice habetur
quod non licet huiusmodi prælatis & do-
minis temporalibus simul vacare vena-
tionibus & alijs prohibitis clericis & præla-
tis, sicut eis non sunt licita quæ diximus bel-
lare, &c. Eadem enim est ratio quo ad esse
licitum vel illicitum, quanuis non sit ea-
dem p&#x0153;na. Hæc Caietanus. Sed ex ista do-
ctrina non habemus solutionem proposi-
ti dubij.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione igitur sit prima conclu-
sio. Quanuis prohibit&#x0169; sit clericis pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0349.jpg/>
@@1@<SE349>332 Quæst. LXIIII. De homicidio. Art. V.
<duolan 2><-P>ferre sententiam in causa sanguinis, & mul-
to magis alia exercitia ministerialia, non ta
men prohibetur eis concedere autoritatem
iudici delegato, vt iudicet huiusmodi cau-
sas. Hanc tenet gloss. expressè in. c. clericis.
& in cap. sententiam. ne clerici vel mona-
chi. Verum est tamen quod aliqui Theolo
gi vt excusent episcopos ne sint causa præci-
pua sententiæ iudicis delegati, aiunt quod
quando episcopus designat iudicem ad cau
sas sanguinis d&#x0169;tax at exercet nudum mini-
sterium creandi illum iudicem, non autem
confert illi autoritatem occidendi, quin po
tius illa autoritas confertur iudici vel à repu
blica vel à principe seculari qui primitus
creauit illud officium prætoris ex quo acce
pit episcopus iurisdictionem illam tempo-
ralem ad nominandam personam iudicis,
& afferunt exemplum quemadmodum so
lemus dicere supra quæst. 1. art. 10. quod c&#x0169;
Cardinales eligunt Summum Pontificem:
non conferunt illi autoritatem Pontificiam
sed solummodo eligunt & nominant perso
nam cui Christus tribuit Pontificiam auto-
ritatem. Ita dicunt, quod episcopus nominat
personam iudicis ad causas sanguinis, respu-
blica vero tribuit illi autoritatem occidendi
malefactores. Sed profecto hæc sententia
scrupulosior est quam oporteat, & quidem
D. Tho. in solutione ad tertium oppositum
dicit; ait enim expressè, quod prælatorum
autoritate, per alios exercetur iudicium san
guinis, & sic etiā aduer tit glossa supra cap.
clericis. vbi ait, episcopus & quicunque cle-
ricus habens autoritatem & potestatem se-
cularem, potest ex iuris concessione absque
aliqua dispensatione committere vices suas
alicui iudici, vt in causa sanguinis sententiā
ferat, ratio autem quare hæc autoritas non
dedeceat episcopum ea est: quia per huius-
modi cōmissionem in vniuersali nō amitti-
tur mansuetudo ecclesiastica, sed solum per
exercitium in particulari circa occisionem
malefactoris, vnde etiam & prædicatores
possunt exhortari prætores vt exerceant of-
ficium suum secundùm leges iustas & pu-
niant malefactores, nec propterea amit-
tunt mansuetudinem ecclesiasticam: mul-
to autem minus confessarij amittunt man-
suetudinem ecclesiasticam si prętorem p&#x0153;<-P>@@

<-P>nitentem admoneant in foro conscientiæ
vt in particulari exerceat iustum officium
etiam in causa sanguinis. Et ratio est mani
festa. Quia ille homo loco Dei præcipit in
foro conscientiæ ita fieri in particulari.</P>
<P>  Vnde ad argumentum primo loco fa-
ctum respondetur, quod non est indecens
occidere malefactores autoritatiue, sicut est
indecens occidere ministerialiter, maxime
quando autoritas residet in principe vel præ
lato qui nihil particulare exercet circa occi-
sionem singularem huius hominis, sed est
vt causavniuersalis & remota. Indecentia au
tem illa consistit in prolatione sententiæ, in
accusatione, in testificatione contra reum
particularem, & in ipso exercitio occidendi
physicè, at vero quod hæc fiant autoritate
prælati ecclesiastici non est indecens: quia
quāuis sit causa principalior est tñ vniuersa-
lior, sicut & ipse legislator qui tulit leges iu-
stas de occidendis malefactoribus nō ami-
sit mansuetudinem ecclesiasticam, neque
est irregularis, etiam si autoritate legis pluri
mi malefactores occidantur.</P>
<P>  Denique cum ista prohibitio sit eccle-
siastica ne clerici occidant malefactores,
non amplius exten denda est quam ex ipso
iure & approbata consuetudine colligitur.
Ex quo sequitur nullam irregularitatis no-
tam incurrere Inquisitores quando hæreti-
cos relaxant brachio seculari: quanuis sint
certi quod ex huiusmodi relaxatione seque
tur mors illorum, debent tamen seruare for
mam ab ipso iure præscriptam in capi. no-
uimus. de verborum significatione, vide-
licet, vt rogent sæculares iudices, vt beni-
gne se gerant cum hæreticis sibi relaxatis.
Cæterum de irregularitatis censura quæ ex
homicidio voluntario vel casuali incurritur
dicemus late artic. 8.</P>
<Z>ARTICVLVS V.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat alicui occidere se-
ipsum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quintum sic procedi-<marginalia>Sup. q. 59.|artic. 3. ad|2. & in-|fra quæst.|124. ar. 2.</marginalia>
tur. Videtur, quòd alicui
liceat seipsum occidere.
Homicidium enim est peccatum,</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0350.jpg/>
@@1@<SE350>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. V. 333
<duolan 2><-P><A+1>inquant&#x0169; iustitiæ contrariatur. Sed<marginalia>ad 2. Et 3.|q. 47. art.|6. ad 3. Et|4. d. 49. q.|5. ar. 3. q.|2. ad 6. Et|Hebr. 11.|le. 7. co. 1.|† Li. 5. c.|vlt. & ca.|6. ad fine&#x0303;,|tom. 5.</marginalia>
nullus potest sibiipsi iniustitiam fa-
cere: vt probatur in 5. † Ethic. ergo
nullus peccat occidendo seipsum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Occidere malefa-
ctores licet habenti publicam pote
statem. Sed quandoque ille, qui ha
bet publicā potestatem, est malefa-
ctor, ergo licet ei occidere seipsum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Licitum est, quòd
aliquis spōtaneè minus periculum
subeat, vt maius periculum vitet:
sicut licitum est, quòd aliquis etiā
sibiipsi amputet membrum putri-
dum, vt totum corpus saluetur. Sed
quandoque aliquis per occisionem
sui ipsius vitat maius malum, scili-
cet miseram vitam, vel turpitudi-
nem alicuius peccati: ergo alicui
occidere seipsum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Samson seipsum
interfecit: vt habetur Iudicum 16.
qui tamen connumeratur inter san
ctos: vt patet Hebr. 11. ergo licitum
est alicui occidere seipsum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 5 Præterea. 2. Mach. 14. dici-
tur, quòd Razias quidam seipsum
interfecit, eligens nobiliter mori
potius, quàm subditus fieri pecca-
toribus: & contra natales suos iniu
rijs agi. Sed nihil quod nobiliter fit
& fortiter, est illicitum, ergo occi-
dere seipsum non est illicitum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod August.
dicit in 1. <marginalia rendition="dagger">Li. 1. cap.|20. in fin.|tom. 5.</marginalia> de  Ciuitate Dei. Restat
vt de homine intelligamus illud
quod dictum est: Non occides: nec
alterum, ergo nec te. Neque enim
aliud quàm hominem occidit qui
seipsum occidit.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,</A+1><-P>@@

<-P><A+1>seipsum occidere, est omnino illici
tum, triplici ratione. Primò quide&#x0303;,
quia naturaliter quælibet res seip-
sam amat, & ad hoc pertinet, quòd
quælibet res naturaliter conseruat
se in esse, & corrumpentibus resi-
stit quantum potest. Et ideo quòd
aliquis seipsum occidat, est contra
inclinationem naturalem & cōtra
charitatem, qua quilibet debet se-
ipsum diligere. Et ideo sui ipsius
occisio semper est peccatum mor-
tale, vtpote contra naturalem le-
gem, & contra charitatem existe&#x0303;s.
Sec&#x0169;dò, quia quælibet pars id quod
est, est totius. Quilibet autem ho-
mo est pars communitatis: & ita id
quod est, est communitatis. Vnde
in hoc quòd seipsum interficit, in-
iuriam communitati facit, vt patet
per Philosophum in <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|vlt. to. 5.</marginalia> 5. Ethicor.
Tertiò, quia vita est quoddam do-
num diuinitus homini attribut&#x0169;,
& eius potestati subiectum, qui oc-
cidit & viuere facit. Et ideo qui se-
ipsum vita priuat, in Deum peccat:
sicut qui alienum seru&#x0169; interficit,
peccat in dominum, cuius est ser-
uus: & sicut peccat ille, qui vsurpat
sibi iudicium de re sibi non com-
missa. Ad solum enim Deum perti
net iudicium mortis & vitæ, secun
dùm illud Deuter. 32. Ego occidā,
& ego viuere faciam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
homicidium est peccatum non so-
lum, quia contrariatur iustitiæ, sed
etiam quia contrariatur charitati,
quam habere debet aliquis ad se-
ipsum. Et ex hac parte occisio sui-
ipsius est peccatum per compara-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0351.jpg/>
@@1@<SE351>334 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>tionem ad seipsum. Per compara-
tionem autem ad communitate&#x0303; &
ad Deum habet rationem peccati
etiā per oppositione&#x0303; ad iustitiam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
ille qui habet publicam potestate&#x0303;,
potest licitè malefactorem occide-
re per hoc, quòd potest de ipso iudi
care. Nullus autem est iudex sui
ipsius. Vnde non licet habenti pu-
blicam potestatem, seipsum occide
re propter quodcunq; peccatum:
licet tamen ei se committere iudi-
cio aliorum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
homo constituitur dominus suiip-
sius per liberum arbitrium. Et ideo
licitè potest homo de seipso dispo-
nere quantum ad ea, quę pertinent
ad hanc vitam, quæ hominis libe-
ro arbitrio regitur, nō tamen quan
tum ad ea quæ non subiacent suo
arbitrio. Sed transitus de hac vita
ad aliam feliciorem non subiacet
libero arbitrio hominis, sed pote-
stati diuinæ. Et ideo non licet ho-
mini seipsum interficere, vt ad feli-
ciorem transeat vitam. Similiter
etiam nec vt quaslibet miserias prę
sentis vitæ euadat, quia vltimum
malor&#x0169; huius vitæ & maximè terri
bile, est mors, vt patet per Philoso-
phum in 3. Ethic. <marginalia rendition="dagger">Li. 3. c. 6.|tom. 5.</marginalia> Et ideo inferre
sibi mortem ad alias huius vitæ mi-
serias euadendas, est maius malum
assumere ad minoris mali vitatio-
ne&#x0303;. Similiter etiā non licet seipsum
interficere propter aliquod pecca-
tum commissum. Tum quia in hoc
sibi maximè nocet, &#xA759; sibi adimit
necessarium p&#x0153;nitentiæ tempus.</A+1><-P>@@

<-P><A+1>Tum etiam, quia malefactore&#x0303; occi
dere non licet, nisi per iudicium pu
blicæ potestatis. Similiter etiam nō
licet mulieti seipsam occidere, ne
ab alio corrumpatur: quia non de
bet in se committere crimen maxi
mum, quod est suiipsius occisio, vt
vitet minus crimen alienum. Non
enim est crimen mulieris per vio-
lentiam violatæ, si consensus non
adsit: quia non inquinatur corpus
nisi de consensu mentis, vt Lucia.
dixit. Constat aute&#x0303; minus esse pec-
catum fornicationem vel adulte-
rium, quàm homicidium, & præci-
puè suiipsius, quod est grauissim&#x0169;,
quia sibiipsi nocet cui maximam di
lectionem debet. Est etiam pericu-
losissimum: quia nō restat tempus,
vt per p&#x0153;nitentiam expietur. Simi
liter etiam nulli licet seipsum occi-
dere ob timorem, ne consentiat in
peccatum: quia non sunt facienda
mala, vt veniant bona, vel vt viten-
tur mala, præsertim minora & mi-
nus certa. Incertum enim est, an ali
quis in futurum consentiat in pec-
catum. Potens est enim Deus ho-
minem quacunq; tentatione super
ueniente liberare à peccato.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dice&#x0303;dum, &#xA759; sicut
August. dicit <marginalia rendition="dagger">Li. 1. cap.|21. â med.|tom. 5.</marginalia> in 1. de Ciuit. Dei,
Nec Samson aliter excusatur quòd
seipsum c&#x0169; hostibus ruina domus
oppressit, nisi quòd latenter Spiri-
tus sanctus hoc iusserat, qui per ill&#x0169;
miracula faciebat. Et eandem ratio
nem assignat de quibusdā sanctis
f&#x0153;minis, quæ tempore persecutio-
nis seipsas occiderunt, quarum me
moria in ecclesia celebratur.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0352.jpg/>
@@1@<SE352>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. V. 335
<duolan 2><P>  <A+1>AD quintum dicendum, quòd
ad fortitudinem pertinet, quòd ali-
quis ab alio mortem pati non refu-
giat propter bonum virtutis, & vt
vitet peccatum. Sed quòd aliquis
sibi ipsi inferat mortem vt vitet ma
la p&#x0153;nalia, habet quidem quādam
speciem fortitudinis: propter quod
quidam seipsos interfecerunt, æsti-
mantes se fortiter agere, de quo-
rum numero Razias fuit: non ta-
men est vera fortitudo, sed magis
quædam mollities animi nō valen-
tis mala p&#x0153;nalia sustinere: vt patet<marginalia>† Li. 3. E-|thic. ca. 8.|tom. 5.|Li. 1. c. 23|circa med.|tom. 5.</marginalia>
per Philosophum in tertio † Ethi-
corum: & per Augustinum in 1. de
Ciuit. Dei †.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Illicitum est omni-
no quod aliquis occidat seipsum.</P>
<P>  Secunda cōclusio ad primum argumen
tum. Quioccidit seipsum, peccat cōtra cha
ritatem per comparationem ad se, peccat
autem cōtra iustitiam per comparationem
ad rempublicam & Deum.</P>
<P>  Tertia conclusio in solutione ad secun-
dum. Peccator etiam si habeat publicam au
toritatem non potest occidere seipsum pro
pter aliquod crimen, licet tame&#x0303; ei committe
re se alteri iudicanti.</P>
<P>  Quarta conclusio ad tertium. Non est li
citum homini occidere seipsum vt transeat
ad feliciorem vitā neque vt effugiat quam-
libet miseriam præsentis vitæ, etiam pecca-
ti. Istæ tres conclusiones vltimæ sunt expli-
cationes primæ conclusionis vniuersalis.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>A</INI2>Nte omnia in hoc articulo aduerten-
dum est fuisse olim hæreticos tam
amentes, vt dicerent quod qui se occideret
libera voluntate est verè martyr. De his me
minit August. libr. de hæresibus. Alij etiam
aiebant quod qui se occidit p&#x0153;nitentia du-<-P>@@

<-P>ctus commissi criminis, est verè martyr: ac
proinde Iudas fuisset protomartyr. De his
erroribus plurima dicit Diuus Augustinus
libro. 1. de Ciuitate Dei, cap. 17. per mul-
ta capita. Contra has etiam hæreses habe-
tur diffinitum in capit. tu dixisti. & in cap.
non est. & in cap. placuit. 23. quæstione. 5.
imo isti errores repugnant lumini naturali,
docet enim Aristoteles libro. 3. Ethicorum,
capit. 7. libro. 5. cap. 11. non esse actum for
titudinis sed pusillanimitatis, quod quis se-
ipsum occidat. Idipsum docet Cicero in. 1.
Tusculana, & in libro de somno Scipionis:
& rationes D. Tho. in hoc articulo sunt mo
rales demonstrationes.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur nihilominus primò circa
primam conclusionem. Et arguitur
contra illam primo. Eodem præcepto pro-
hibetur quis occidere alium & seipsum, sed
in multis casibus licitum est alium occide-
re, ergo in aliquo casu licitum erit occide-
re seipsum.</P>
<P>  Arguitur secundò. Eode&#x0303; præcepto tene-
tur homo non occidere seipsum & conser-
uare vitam proximi, sed in multis casibus li
citum est homini & sancto non conseruare
vitam nec desendere illam, sed potius ex-
ponere certo periculo mortis, ergo aliquan
do licitum erit homini se occidere. Proba-
tur consequentia. Quia ille moraliter se oc-
cidit qui voluntariè vitam certo periculo
mortis exponit.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Quoniam multi viri il-
lustres non solum apud Gentiles sed etiam
apud fideles laudantur quod seipsos inter-
fecerint, quorum plurima exempla refert
August. libro. 1. de Ciuitate Dei, capit. 21.
& Diuus Hieronymus in epistola ad Ge-
rōtiam laudat Lucretiam & quasdam alias
nobiles f&#x0153;minas quod seipsas interfecerint
propter virtutem castitatis, & super prim&#x0169;
cap. Ioannis inquit, In persecutionibus non
licet propria perire manu absque eo vbi ca-
stitas periclitatur. Et D. Thomas refert in
quarto & quinto argumento huiusmodi
exempla, & de B. Apolonia legimus, quod
seipsam vltro in flammas coniecerit.</P>
<P>  His tamen non obstantibus, conclusio
articuli certissima est. Confirmatur. Quia
(vt iam diximus) nunquam est licitum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0353.jpg/>
@@1@<SE353>336 Quæst. LXIIII. De homicidio. Art. V.
<duolan 2><-P>occidere hominem nisi publica autoritate
vel in defensione sui ipsius, at vero quando
quis seipsum inter ficit nihil horum interue
nit, ergo nunquam licitum erit quod quis
semetipsum occidat. Denique vsu ecclesiæ
cōfirmatur quæ sepulturam denegat ijs qui
se interfici&#x0169;t, ergo iudicat semper esse enor-
me peccatum & finalem imp&#x0153;nitentiam.
Tota igitur difficultas est in soluendis argu
mentis.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur
negando consequentiam. Et ratio discrimi-
nis est, quia materia immediata illius præce
pti negatiui est occisio hominis indebita cō
tra rationem, at vero contingit quòd occide
re alium non semper sit contra rationem.
v. g. occidere malefactorem autoritate pu-
blica, occidere vero seipsum semper est con
tra rationem, & ideo nunquam licet.</P>
<P>  Ad secundum argumentum vt respon-
deamus notandum est, quòd actio per quā
homo priuatur vita duplex esse potest: alte-
ra per quam directè corrumpitur vita. v. g.
si quis seipsum præcipitet vel gladio confo
diat: altera esse potest actio ex qua physicè
loquendo per accidens sequitur mors. v. g.
si miles cum fortiter pugnat occidatur: pro-
fecto tunc pugna illius non occidit illum
quanuis pugnando constituatur in periculo
mortis. Similiter medicus qui vult curare
infirmum peste infectum, cum magno pe-
riculo propriæ vitæ, certè curatio illa non
occidit medicum sed per accidens sequitur
ad illam mors ipsius medici. Similiter præ-
dicator dum prædicat Euangelium scie&#x0303;s &
prudens quod occidendus est ab hæreticis,
non se occidit sua prædicatione, quāuis per
accidens ad prædicationem suam sequa-
tur mors.</P>
<P>  Notan dum est secundò, quòd cum non
possit aliquid esse peccatum nisi sit volunta
rium, dupliciter contingit esse aliquid vo-
luntarium, vt docet D. Thom. 1. 2. quæst. 6.
art. 3. vno modo dicitur voluntarium dire-
cte, non solum vt finis intentus, sed etiam vt
medi&#x0169; quod dirigitur ad finem, altero mo-
do dicitur voluntarium indirectè, quando
aliquis poterat aliquid operari & tenebatur
operari & non operatur, tunc damn&#x0169; quod
sequitur ex non operatione dicitur esse vo-<-P>@@

<-P>luntarium homini qui non operatur, indire
ctè tamen, similiter erit voluntarium indire
ctè damnum quod sequitur ex aliqua ope-
ratione à qua tenebatur homo cessare vel
abstinere. Respondetur ergo ad secun dum
argumentum negando consequentiam, &
ad probationem negatur antecedens, nisi
intelligatur isto modo: idem videtur esse
occidere seipsum, & non conseruare vi-
tam; cum homo reneatur & possit se defen-
dere. Sic enim verum est antecedens, quòd
ille homo moraliter occidatur à seipso qui
non defendit & conseruat vitam propriam
cum possit & debeat, non autem ille se occi
dit moraliter neque physicè, qui potest de-
fendere vel conseruare vitam propriā quan
do non tenetur, quia tunc occisio illa neque
directè neque indirectè est sibi voluntaria,
quin potius sæpe erit actus perfectæ virtutis
non defendere vel conseruare propriam vi
tam, sed exponere illam certo periculo mor
tis dum homo exercet actionem virtutis ali
cuius. Et quidem aliquando erit necessari&#x0169;
pati mortem necessitate præ cepti. v. g. si ex-
pediat ad salutem reipublicæ, aliquando ve
ro erit in consilio propter magnum exem-
plum & aliorum ædificationem.</P>
<P>  Quod si quis interroget quænam erit
nobis regula ad dignoscendum quādo erit
licitum vt homo persistat in aliqua opera-
tione morali, non obstante certo mortis pe
riculo, quando vero non erit licitum, quan-
do erit in præcepto, quando in consilio. Re
spondetur ad hoc quòd boni viri prudentia
necessaria est sicut in alijs rebus moralibus,
iuxta doctrinam Aristot. lib. 10. Ethic. ca. 5.
vbi ait illud esse bonum quod viro bono vi
detur. Nihilominus possumus aliqua docu
menta proferre ad rem istam iudicandam.</P>
<P>  Primum docume&#x0303;tum sit. Quotiescunq;
ex aliqua actione humana, siue illa sit bona
ex natura sua siue indifferens, sequitur ma-
gnum commodum reipublicæ siue tempo
rale siue spirituale, quale est exemplum in-
signe virtutis, licitum est homini persistere
in tali actione non obstante certo mortis
periculo.</P>
<P>  Secundum docume&#x0303;tum est. Quotiesc&#x0169;
que ex eo quod homo desistat ex aliqua bo
na actione aut certè non illicita ex natura<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0354.jpg/>
@@1@<SE354>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. V. 337
<duolan 2><-P>sua consequitur notabile incommod&#x0169; rei-
publicæ vel honori diuino, tenetur homo
persistere in tali actione non obstante peri-
culo mortis.</P>
<P>  Tertium documentum. Sæpenumero
continget quod aliquis teneatur persistere
in talibus actionibus supradictis propter pa
ctum quod fecit vel officium quod susce-
pit, quando alij qui non fecerunt pactum ne
que habent officium, non tenebuntur persi
stere. v. g. Episcopus & parochus tenebun-
tur aliquando non obstante periculo mor-
tis ministrare sacramenta & docere popu-
lum quāndo alij non tenebuntur.</P>
<P>  Hæc documenta etiam Philosophi natu
rales cognouerunt & docuerunt. v. g. Arist.
3. Ethic. cap. 9. & lib. 2. Oeconomi cap. 2. in-
quit, mors illa maximè laudatur quam quis
oppetit vt tueatur sua Tullius etiā in. 1. Tu-
scula. Referens verba Socratis quæ habe&#x0303;tur
in Phędone Platonis ait, vetat ille dominans
in nobis Deus iniussu hinc nos migrare suo
cum autem causam iustam Deus ipse dede-
rit proculdubio lætus sapiens ex his tene-
bris in illam lucem excesserit. Et præterea
probantur hæc documenta testimonio Sa-
cræ scripturæ. 1. Machab. 3. melius est nobis
mori in bello quàm videre mala gentis no-
stræ & Sanctorum. Item primæ Ioan. 3. In
hoc cognouimus charitatem Dei: quoniam
ille animam suam pro nobis posuit & nos
debemus pro fratribus nostris ponere, quo-
modo autem hoc fieri debeat pro fratribus
diximus supra quæst. 26. arti. 3. & 4. Deniq;
hæc documenta ratione naturali probātur:
quoniam vita animalis in homine ex natu-
ra sua ordinatur ad rationalem & spirituale&#x0303;:
ergo vbi necessarium fuerit quod vita ani-
malis finiatur in operatione rationali, lex na
turæ postulat vt finiatur potius quam desi-
stat homo ab operatione virtutis necessaria
ad finem hominis ipsius.</P>
<P>  Ad tertium argumentum, respondet D.
Augustin. lib. 1. de ciui. Dei vbi supra quod
facta illa gentium habuerunt quidem quan
dam similitudinem cum fortitudine sed nō
fuerunt facta verę virtutis fortitudinis. Nam
& ipse Arist. 3. Ethicor. cap. 2. inquit, timidi
esse inferre sibi mortem ob fugiendum
quodcunq; malum. Ad exempla vero San-<-P>@@

<-P>ctorum quæ narrantur in Sacris literis & in
Ecclesiasticis historijs, respondet Augusti-
nus, quod illi spiritu Dei acti ita sunt opera-
ti. Sed profecto ad quædā huiusmodi exem
pla in particulari videtur posse responderi,
quod illi non iniecerunt manus in se ipsos
directè, sed dum operarentur actionem vir
tutis, per accidens interfecti sunt & ipsi, ita
excusat Samsonem Victoria in relectione
de homicidio, & similiter Eleazarum. 1. Ma
chab. 6. Qui interfecit Elefantem supposi-
tus illi cuius casu interfectus est. Sed aliqui
Theologi excusant quidem ratione natura
li Eleazarum nō autem Sansonem: nisi quia
id fecerit spiritu Dei actus. Et ratio illorum
est apparens, quia Samson suamet operatio
ne directè interfecit se & Philisthæos, scili-
cet auferendo col&#x0169;nas templi, at vero Elea-
zarus non eodem ictu interfectus est quo
ipse pugnabat confodiens Elefantem & su-
pra existentes corruere fecit: vnde excusari
potest etiam ratione naturali, quia fortiter
pugnando passus est mortem, ex quo infe-
runt quod non potest miles vt hostem præ
cipitet, se simul cum illo amplexus præcipi
tare, sed poterit se constituere in periculo, vt
ab alio pręcipitetur dum ipse præcipitat ho
stem, & hæc quidem satis probabiliter dic&#x0169;
tur, sed profecto differentiā inter Sansonem
& Eleazarum vix possum inuenire, quia
vterq&#x0301;ue se supposuit ruinæ, alter ipsius do-
mus, alter Elefantis. Igitur quemadmodum
si Philisthæi essent supra dom&#x0169; & Samson
auferret columnas haberet se similiter sicut
Eleazarus: quoniam supra Elefantem erant
hostes pugnantes, ita etiam parum retulerit
quod Philisthæi essent in inferioribus parti
bus domus, quapropter mihi videtur quod
vterq&#x0301;ue excusetur quia instinctu Dei ita fe-
cerunt vel vterq; etiam ratione naturali.</P>
<P>  Cæterum Razias de quo legitur. 2. Ma-
chab. cap. 14. quod se interfecerit non excu
satur hic à D. Tho. sed excusat illum Nico-
laus de Lyra super illum locum. Et profe-
cto ipsa Sacra scriptura videtur illum excu-
sare ex his quæ fecit antequam se occideret
& ex eo quod dixit dum moreretur: eo vel
maximè quod illa quæ ipse fecit postquam
se percussit vide&#x0303;tur miraculose facta. Vnde
probabiliter dici potest quod spiritu Dei<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0355.jpg/>
@@1@<SE355>338 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. V.
<duolan 2><-P>actus ita fecerit. &#x00B6; Ad confirmationem. Ex
Diuo Hieronymo respondetur, quod for-
tassis fuit illius opinionis vel retulit illā opi-
nionem, vel respondetur secundo, quod for
tassis illa particula, absque, dum dicit absque
eo vbi castitas periclitatur, non accipitur ex
clusiuè, sed potius inclusiuè: sicut Cantic. 4.
dicitur absque eo quod intrinsecus latet: vbi
non significatur quod quæ intrinsecus late-
bant non erant pulchra quin potius &#xA759; erant
maximè pulchra: atq; ita particula, absque,
non accipitur exclusiuè, sed inclusiuè. Iuxta
hunc modum loquendi dicit Apostolus. 2.
ad Corinth. 11. capit. præter ea quæ extrin-
secus sunt instantia mea quotidiana solicitu
do omnium ecclesiar&#x0169;. Vbi Apostolus nar-
rans suos labores maximos non intendit ex-
cludere laborem illum solicitudinis omni&#x0169;
ecclesiarum. Ad alterum testimonium Di
ui Hieronymi respondetur, quod illa fa-
cta non refert Diuus Hieronymus quasi
imitanda à f&#x0153;minis Christianis, sed pro il-
larum confusione quæ leuiora incommo-
da nolunt pati vt castè viuant.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur sec&#x0169;do. Vtrum qui se ipsum
occidit peccet cōtra iustitiam vel per
comparationem ad se, vel per comparatio-
nem ad rempublicam vel ad ipsum Deum.</P>
<P>  Primo arguitur & probatur, quòd non
peccet cōtra iustitiam per comparationem
ad rempublicam. Qui prodigit bona sua &
famam suam non peccat contra iustitiam
per comparationem ad rempublicam, er-
go neque qui se ipsum occidit. Antecedens
ab omnibus conceditur, probatur conseque&#x0303;
tia quoniam bona temporalia & bona fama
ciuium etiam pertinent ad commune bo-
num & decorem reipublicæ sicut & ipsa vi
ta ciuium, ergo pari ratione non erit contra
iustitiam occidere se ipsum vel certè vtrun-
q&#x0301;ue erit contra iustitiam. Cōfirmatur quod
sit eadem ratio vtriusque, quia respublica
non solum est custos vitę ciuium, sed etiam
bonorum temporalium & honoris & fa-
mæ ciuium. Ergo si qui ista prodigit non
peccat cōtra iustitiam per comparationem
ad rempublicam non peccabit contra iusti-
tiam qui se ipsum occidit.</P>
<P>  Secundò arguitur. Inter homine&#x0303; & De&#x0169;
non est propriè iustitia commutatiua, ergo<-P>@@

<-P>homo non potest peccare contra iustitiam
per comparationem ad Deum.</P>
<P>  Tertio arguitur. Mulier quæ voluntariè
permittit se per fornicationem corr&#x0169;pi pec-
cat contra iustitiam ipsamet, ergo etiam ho
mo qui se interficit vel ab alio petit vt se oc-
cidat peccabit contra iustitiam per compa-
rationem ad se ipsum, ergo falsa est prima
pars secundæ conclusionis, in qua dicitur
quod peccat tantum contra charitatem.</P>
<P><INI2>I</INI2>N decisione huius difficultatis variè lo-
quuntur Theologi. Quidam aiunt quod
qui se occidit patitur violentiam quandam
maximè dum petit ab alio vt ipsum occi-
dat atque ita talis percussor peccat contra iu
stitiam per comparationem ad percussum:
& idem sentiunt de stupratore qui virgi-
nem etiam volentem & inuitātem corrum
pit. Fingunt enim quandam vol&#x0169;tatem na-
turæ in occiso & in virgine corrupta contra
quam facit qui percutit volentem percuti
& qui corrumpit virginem volentem cor-
rumpi, neq; enim virgo potest ren&#x0169;tiare vo
luntati naturę ac proinde tam stuprator quā
ipsa peccant contra iustitiā. Sed tame&#x0303; de his
nō est in pręsenti loco prolixius disputād&#x0169;.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione igitur nostræ difficul-
tatis sit prima conclusio. Quia occi-
dit se ipsum nullo modo peccat contra iu
stitiam per cōparatione&#x0303; ad se. Ratio est tum
quia omnis iniustitia sicut iustitia debet esse
ad alterum. Tum etiam quia nemo patitur
iniust&#x0169; volens. Quæ documenta receptissi
ma sunt in schola Philosophor&#x0169; ex doctri-
na Arist. &#x00B6; Quod si quis obijciat quod mar
tyr patitur iniustum volens, vult enim mori
libenter pro confessione fidei. Respondetur
quod quāuis martyr vol&#x0169;tariè patiatur per
comparationem ad ipsum Deum & eccle-
siam: non tamen per cōparatione&#x0303; ad tyran-
n&#x0169;. Nō enim petit ab illo vt se occidat: imo
vero nollet mori cum peccato occidentis il
lum quāuis præsupposita malitia illius gau
det de bono patie&#x0303;tiæ. At vero ad hoc quod
aliquis dicatur pati iniustum: sufficit quòd
in illo sit inuoluntarium mixtum cum vo-
luntario. v. g. quando aliquis dat latroni pe-
cunias quoniam latro minatur mortem nisi
dederit: ille quidem dat voluntariè simpli-
citer pecunias, sed inuoluntariè secundum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0356.jpg/>
@@1@<SE356>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. V. 339
<duolan 2><-P>quid, & hoc sufficit vt patiatur iniust&#x0169; dans
pecunias latroni.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Qui se ipsum occidit
peccat contra iustitiam per cōparationem
ad rempublicam: hæc est expressa D. Tho.
sententia. Sed aliqui Thomistæ interpretan
tur hanc conclusionem de iustitia legali: ne
gant enim quod ille homo peccet contra iu
stitiam cōmutatiuam per comparationem
ad rempublicam, sed contra iustitiam lega-
lem. Sed aduersus istam intelligentiam facit
quod homicidium ex genere suo est pecca
tum iniustitiæ contra iustitiam commutati
uam, sed qui se occidit est vere homicida, er
go peccat cōtra iustitiam commutatiuam,
sicut qui furatur semper peccat contra iusti
tiam cōmutatiuam. Deinde, si tantum pec-
caret contra iustitiam legalem qui se occi-
dit eo quod omnis homo debet se conserua
re & ordinare ad bonum reipublicæ seque-
retur quod non semper occidere se ipsum
esset peccatum mortale iniustitiæ per com-
parationem ad rempublicam. Probo, seque
lam, quia quāuis vita hominis cuiuslibet sit
valde pretiosa respectu sui & per compara-
tionem ad ipsum Deum colendum & in-
quirendum tanquam finem vltim&#x0169;, tamen
per comparationem ad bonum ipsius reipu
blicæ multi homines sunt nullius aut parui
momenti, imo aliqui sunt perniciosi reipu-
blicæ, ergo ex hac parte erit peccatum iniu-
stitiæ veniale saltem. Quapropter ego cer-
tissimè arbitror cum D. Thoma quod iniu-
stitia quam committit se occidens per com
parationem ad rempublicam, non est tan-
tum contra iustitiam legalem, sed etiā con-
tra cōmutatiuam: & ratio est, quia ipsa res-
publica habetius sibi concessum ab autore
naturæ tanquam speciali domino ipsius vi-
tæ ad custodiendam vitam hominis etiam
ab ipsismet volentibus se occidere, ergo ho
mo qui se occidit facit cōtra istud ius quod
habet respublica erga illum non minus quā
si alium occidat. Et confirmatur hæc doctri
na: quoniam prætor ciuitatis qui habet pu-
blicam autoritate&#x0303;, tenetur ex officio defen-
dere vitam hominis non solum ab alio ag-
gressore, sed etiam ab ipsomet volente se oc
cidere, ita vt si non defen derit peccet contra
iustitiam cōmutatiuam, ergo qui se ipsum<-P>@@

<-P>occidit facit cōtra hoc speciale ius quod ha-
bet respublica ad custodiendā vitam homi
nis: neq; valet obijcere quod homicida siue
sui siue alterius non tenetur rest ituere reipu
blicæ, ergo non peccat contra iustitia com-
mutatiuam per comparationem ad rempu
blicam. Ad hoc enim respondetur, quod ra
tio quare ille deobligatur à restitutione nō
est quia nō faciat iniuriā reipublicę, sed quia
excusatur ex eo quod est irreparabalis vita
hominis vt redeat ad custodiā reipublicæ.</P>
<P>  Tertia conclusio. Qui se ipsum occidit
peccat peccatum iniustitiæ per comparatio
nem ad Deum, vt iniustitia opponitur vir-
tuti iustitiæ commutatiuæ. Hæc etiam sen-
tentia probatur esse D. Tho. cum enim di-
cat quod peccat contra iustitiam certum est
ex ipsa ratione, quod non loquitur de iusti-
tia legali: ait enim qui se ipsum vita priuat in
Deum peccat: sicut qui alienum seruum in-
terficit peccat in dominum cuius est seruus
& sicut peccat ille qui vsurpat sibi iudicium
de re sibi nō commissa. At vero huiusmodi
peccata constat esse contra iustitiam cōmu
tatiuam, scilicet occidere seruum alienum,
ergo qui se ipsum occidit peccat etiam con-
tra istam virtutem. Ex quo etiam potest su-
mi noua ratio ad confirmandam præceden
tem conclusionem: quoniam qui se occidit
vsurpat iudicium reipublicæ ad quam perti
net ex officio, iudicare an homo sit occiden
dus vel nō: quare qui se ipsum proprio iudi
cio interficit vsurpat officium reipublicæ.</P>
<P>  Ad argument&#x0169; in oppositum responde-
tur & ad primum nego consequentiam. Et
ratio differentiæ est quia homo est verè do
minus bonorum temporalium famæ, &c.
Non autem est dominus vitæ, sed tant&#x0169; est
custos sub custodia ipsius reipublicæ: & id-
circo non est eadem ratio. Et quanuis respu
blica sit etiam custos bonorum temporali&#x0169;
famæ & honoris ciuium: hæc tamen custo-
dia solum extenditur ad hoc quod teneatur
singulos ciues tueri ne quis illis iniurius sit
in auferendis huiusmodi bonis: at vero titu-
lo custodiæ non habet respublica ius ad im
pediendum verum dñm ne prodigat illa bo
na: verum est tamen quod alio titulo potest
respublica impedire aliquando homine&#x0303; ne
prodigat illa bona, videlicet quādo illa sunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0357.jpg/>
@@1@<SE357>340 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VI.
<duolan 2><-P>necessaria ad bonam gubernationem reipu
blicæ & huiusmodi sunt multæ leges quæ
impediunt translationem dominiorum, &
tunc homo agens contra huiusmodi leges
peccabit contra iustitiam legalem per com
parationem ad rempublicam.</P>
<P>  Ad secundum argumentum negatur cō
sequentia. Et ratio est: quia potest cōtingere
vt aliquod vitium speciale sit contra aliquā
specialem virtutem quantum est ex natura
vitij, & tamen quod illa virtus nō possit pro
priè & formaliter inueniri in eo in quo est
vitium, sed tamen sufficit quod possit inue-
niri aliquid altius illa virtute. v. g. potest con
tingere quod aliquis homo peccet speciale
peccat&#x0169; odij sui ipsius & tamen in ipso non
potest inueniri specialis virtus dilectionis
per comparationem ad se (loquimur enim
naturaliter) sed est in homine aliquid altius
virtute erga se ipsum, scilicet naturalis amor
sui ipsius. Est aliud exemplum, si quis occi-
dat patrem suum, verè peccat etiam contra
iustitiam cōmutatiuam, & tenetur restitue-
re dāna quæ sequuntur ex illa occisione, etsi
posset resuscitare patre&#x0303; teneretur ex iustitia
cōmutatiua restituere illi vitā: & tame&#x0303; inter
fili&#x0169; & patre&#x0303; per se loquendo nō est iustitia
cōmutatiua, sed aliquid altius ista virtute, ad
hunc igitur modum dico quod quia Deus
reseruauit sibi speciale dominium vitæ ho-
minis: omnis qui se occidit peccat peccat&#x0169;
iniustitiæ commutatiuę vsurpans alienum,
quod quidem vitium ex natura sua contra-
rium est virtuti commutatiuæ iustitiæ: quā
uis propter Dei excellentiam non inuenia-
tur propriè & formaliter iustitia commuta
tiua inter homine&#x0303; & ipsum Deum, sed est
aliquid altius quàm virtus iustitiæ commu
tatiuæ. Hac etiam ratione ponitur in homi-
ne secundum sententiam D. Tho. p&#x0153;niten
tia specialis virtus iustitiæ quæ reducitur ad
commutatiuam, quatenus per illam homo
nititur satisfacere Deo recompensando of-
fensam factam.</P>
<P>  Ad tertium argument&#x0169; respondetur, ne
go antecedens. Neque enim opus est ad spe
cifice distinguendum vitium stupri ab alijs
speciebus vitior&#x0169; cōtra castitatem, quod stu
prum habeat speciale&#x0303; rationem iniustitiæ,
vt aliqui subtiliter arbitrātur, aliâs enim pro<-P>@@

<-P>fecto etiā ipsa virgo volens, peccaret contra
iustitiam per cōparatione&#x0303; ad se ipsam: sicut
peccat peccat&#x0169; stupri &#xA751; cōparatione&#x0303; ad se:
& rursus ipse stuprator nō magis potest pec
care contra iustitiā per cōparatione&#x0303; ad virgi
nem volentem: quā si abscinderet man&#x0169; il-
lius volentis abscindi, sed constat ex dictis à
D. Tho. & à nobis &#xA759; nō peccat contra iusti
tiam, etiā qui occidit alter&#x0169; volentem occi-
di per cōparationem ad ipsum, ergo multo
minus peccabit contra iustitiā per compara
tionem ad virginem vltro volentem corr&#x0169;
pi, sed sufficit specialis ratio dehonestatis ad
cōstituendā speciem vitij contra castitate&#x0303;:
que&#x0303;admod&#x0169; distinguitur viti&#x0169; bestialitatis
specie ab alijsvitijs cōtra castitatem, & tame&#x0303;
in illo vitio nō inuenitur specialis ratio iniu
stitiæ, magis quā in mollitie quādo quis ha
bet pollutionem voluntariā quæ est species
quædā vitij cōtra castitatem. Ad h&#x0169;c igitur
mod&#x0169; dicimus, quod stupr&#x0169; habet speciale&#x0303;
deformitate&#x0303; contra castitate&#x0303;, videlicet quia
ipsa natura ordinauit integritatem illam ad
placend&#x0169; viro in vinculo matrimonij, ita vt
non aliter esset licitum rumpere signacul&#x0169;
virginitatis nisi per matrimoni&#x0169;. Fateor ta-
men quod magis me conuincit autoritas &
cōmunis opinio Theologor&#x0169; ad asserend&#x0169;
quod stuprum virginis vol&#x0169;tariæ corruptæ
sit necessario confitend&#x0169; quantum ad illam
circunstantiam quod mulier eratvirgo: quā
omnes rationes quæ adducuntur à Theolo
gis ad &#xA753;band&#x0169; quod illa circunstantia mor
taliter aggrauet supra peccat&#x0169; fornicatiōis.</P>
<Z>ARTICVLVS VI.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat in aliquo casu in-
terficere innocentem.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Sextum sic proceditur.<marginalia>1. 2. q. 64|ar. 5. ad 2.|& q. 110.|ar. 8. ad 3.|Et 1. q. 7.|ar. 6. ad 3.|Et opus. 9.|qō. 86. Et|Hebr. 11.|4. co. 3. fi.</marginalia>
Videtur &#xA759; liceat in aliquo
casu interficere innocen-
tem. Diuinus enim timor non ma-
nifestatur per peccatum: quoniam
magis timor Domini expellit pec-
catum, vt dicitur Eccles. 1. Sed A-
braham comme&#x0303;datus est &#xA759; timuit
Dominum: quia voluit interficere</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0358.jpg/>
@@1@<SE358>Quæst. LXIIII. De homicidio. Art. VI. 341
<duolan 2><-P><A+1>filium suum innocentem: ergo po
test aliquis innocentem interficere
sine peccato.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. In genere pecca-
torum quæ contra proximum cō-
mittuntur, tanto maius videtur ali
quod esse peccatum, quanto maius
nocumentum infertur ei, in quem
peccatur. Sed occisio plus nocet
peccatori, quàm innocenti qui de
miseria huius vitæ ad cælestem glo
riam transit per mortem. Cùm er-
go liceat in aliquo casu peccatore&#x0303;
occidere: multo magis licet occide
re innocentem vel iustum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Illud quod fit se-
cundùm ordinem iustitiæ, non est
peccatum. Sed quandoque cogi-
tur aliquis secundùm ordinem iu-
stitiæ occidere innocentem, puta
cùm iudex qui debet sec&#x0169;dùm alle
gata iudicare, condemnat ad mor-
tem eum, quem scit innocentem
per falsos testes conuictum. Et simi
liter minister qui iniustè condem-
natum occidit, obediens iudici: er-
go absq; peccato potest aliquis oc-
cidere innocentem.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur
Exod. 23. Insontem & iustum non
occides.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd aliquis homo dupliciter con-
siderari potest. Vno modo secun-
dùm se, alio modo per comparatio
nem ad aliud. Secundùm se quide&#x0303;
considerando hominem, nullum
occidere licet: quia in quolibet etiā
peccatore, debemus amare naturā
quam Deus fecit, quæ per occisio-
nem corrumpitur. Sed sicut suprà</A+1><-P>@@

<-P><A+1>dictum <marginalia rendition="dagger">Art. 2. hu|ius quæst.</marginalia> est, occisio peccatoris fit
licita per comparationem ad bon&#x0169;
commune, quod per peccat&#x0169; cor-
rumpitur. Vita autem iustorum est
conseruatiua & promotiua boni
communis: quia ipsi sunt principa-
lior pars multitudinis. Et ideo nul-
lo modo licet occidere innocente&#x0303;.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
Deus habet dominium mortis &
vitæ. Eius enim ordinatione mo-
riuntur & peccatores & iusti. Et
ideo ille qui mandato Dei occidit
innocentem, talis non peccat, sicut
nec Deus, cuius est executor. Et
ostenditur Deum timere, eius man
datis obediens.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
in pensanda grauitate peccati ma-
gis est considerandum id quod est
per se, quàm id quod est per acci-
dens. Vnde ille qui occidit iustum,
grauiùs peccat, quàm ille qui occi-
dit peccatorem. Primò quide&#x0303;, quia
nocet ei, quem plus debet diligere:
& ita magis contra charitate&#x0303; agit.
Secundò, quia iniuriam infert ei,
qui est minus dignus, & ita magis
contra iustitiam agit. Tertiò, quia
priuat communitatem maiori bo-
no. Quartò, quia magis Deum con
temnit, secundùm illud Lucæ. 10.
Qui vos spernit, me spernit. Quod
autem iustus occisus ad gloriā per-
ducatur à Deo, per accidens se ha-
bet ad occisionem.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
iudex si scit aliquem innocentem
esse, qui falsis testibus conuincitur,
debet dilige&#x0303;tius examinare testes,
vt inueniat occasionem liberandi</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0359.jpg/>
@@1@<SE359>342 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VI.
<duolan 2><-P><A+1>innoxium sicut Daniel fecit. Si au-
tem nec hoc potest, non peccat, se-
cundum allegata sententiā ferens:
quia ipse non occidit innocentem,
sed illi qui eum asser&#x0169;t nocentem.
Minister autem iudicis condemnā
tis innocentem, si sententia intole-
rabilem errorem contineat, nō de-
bet obedire: aliàs excusarentur car
nifices, qui martyres occiderunt. Si
verò non contineat manifestam in
iustitiam, non peccat præceptum
exequendo: quia ipse non habet di
scutere superioris sententiam, nec
ipse occidit innocentem, sed iudex
cui ministerium exhibet.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio principalis est nega-
tiua. Ratio est quia vita innoce&#x0303;tum est
conseruatiua & promotiua boni cōmunis.</P>
<P>  Secunda conclusio notetur in solutione
ad secundum argumentum, plus peccat qui
occidit innocentem quam qui occidit pec-
catorem.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca conclusionem articuli aduerten-
dum est, quod est intellige&#x0303;da de inno
cente prout nomo est, si nō probatur noce&#x0303;s
publica autoritate & dignus morte iudica-
tur, vt latius dicemus in quæst. 67. art. 2.</P>
<P>  Secundo. Nota quod aliquando per ac-
cidens occidere innocentem licitum est,
Verbi gratia. In bello iusto vbi directè in-
tenditur à principe occisio nocentum, inter
quos tamen sunt innocentes, qui simul oc-
ciduntur. Dicimus ergo quod nontenentur
milites abstinere ab expugnatione ciuitatis
ne simul occidantur innocentes quādo bel-
lum est iustum, de qua re diximus supra
quæstione. 40. Præterea etiam licitum erit
occidere per accidens innocentem quan-
do aliquis se ipsum defendens ab inuasore
iniquo cum moderamine inculpatæ tute-
læ & forte occidit aliquem innocentem,
qui erat propè inuasorem.</P>@@

<P><INI2>D</INI2>Vbitatur autem, an sit licitum occi-
dere innocentem quando tyrannus
petit à republica vt occidat aliquem inno-
centem, vel vt tradat illum sibi occiden-
dum, alioquin destruet ciuitatem?</P>
<P>  Pro cuius intelligentia aduerte, quod du
pliciter potest tyrannus hoc petere, vno
modo, vt ipsa respublica proprijs mani-
bus occidat innocentem, altero modo, vt
tradatur sibi innocens vel egrediatur ad ip-
sum, vt occidatur. De priore modo peti-
tionis, consensus communis est non esse li-
citum, quòd respublica occidat innocen-
tem. Et ratio est, quia hoc esset consenti-
re cum sæuitia & malitia tyranni & mini-
strare illi in re turpi quod esset maximum
dedecus, & infamia reipublicæ quapro-
pter potius debet tota respublica pati de-
structionem ciuitatis: quàm tanto sceleri cō
sentire. At vero secundo modo locus est
dubitandi.</P>
<P>  Et arguitur primo pro parte negatiua.
Respublica non potest obijcere ciuem peri
culo mortis nisi quando ille debet exerce-
re aliquam operationem studiosam nō ob-
stante quod sequatur mors illius, at vero in
illo casu innocens nullam talem operatio-
nem debet exercere neque exercet, ergo
respublica non potest illum tradere.</P>
<P>  Secundò arguitur. Esto ita quod inno-
cens teneatur exire ad tyrannum, tenetur ta
men ex charitate, at vero ad opera charita-
tis nemo potest cogi à republica: ergo res-
publica non potest illum tradere.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Idem videtur esse in il-
lo casu, quod respublica occidat innocen-
tem proprijs manibus & quod tradat occi-
dendum tyranno, sed illud non est licitum,
ergo neque istud erit licitum. Probatur con
sequentia, & confirmatur argumentum.
Quia non minus peccauerunt Iudæi, qui
tradiderunt innocentem Christum Pilato,
quàm ipse Pilatus, qui tulit sententiam mor
tis & milites qui crucifixerunt illum.</P>
<P>  Propter hæc argumenta Magister Soto
libro. 5. de Iustitia & iure, quæstione. 1. arti-
culo. 7. tenet quod ipse innocens in tali ca-
su debet exire ad tyrannum ex charitate pa-
triæ: sed respublica non potest eum tradere
aut cogere vt exeat.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0360.jpg/>
@@1@<SE360>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VII. 343
<duolan 2><P>&#x00B6; Nihilominus sit nobiscōclusio certa. Res-
publica potest præcipere innocentem, vt
exeat ad tyrann&#x0169; quod si noluerit iam non
est innocens, & idcirco poterit respublica il
lum tradere tyranno. Probatur conclusio.
Quia respublica habet autoritate&#x0303; præcipie&#x0303;
di ciuibus que&#x0303;libet actum moralem bon&#x0169;
ex obiecto suo, imo & indifferentem quan-
do expedierit bono communi.</P>
<P>&#x00B6; Confirmatur hæc doctrina, ex Aristotel.
libro. 5. Ethicorum. capit. 7. quod multi a-
ctus sunt qui ante legem latam nihil refert
sic vel aliter fiant: at vero post latam legem
iam sunt actus boni neque possunt aliter
fieri, at vero in nostro casu posito ille actus
exeundi ad tyrannum erat bonus ante le-
gem latam imo necessarius ipsi innocenti
ex præcepto charitatis, ergo multo magis
poterit esse debitus ex iustitia legali super-
ueniente præcepto reipublicæ quàm si fuis-
set indifferens: igitur si innocens non obe-
dierit præcepto poterit puniri à republica,
& in p&#x0153;nam peccati tradi tyranno. Et con-
firmatur ex doctrina Diui Thomę. 2. 2. quæ
stione 118. artic. 4. ad secundum. vbi docet
quod possunt diuites compelli per legem
ad faciendam eleemosynam pauperibus c&#x0169;
necessitas vrget. Id ipsum docent scholastici
supra quæst. 32. art. 5.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum responde-
tur. Ad primum, quod illic est actus mora-
lis bonus quem potest & debet exercere in-
nocens & mediante illo potest licitè se ex-
ponerepericulo mortis pro salute reipubli-
cæ & iste actus est exire animose ad tyran-
num, & si opus fuerit pugnare cum illo.</P>
<P>  Ad secundum negatur minor, vt patet
ex doctrina Aristotel. & præterea dicimus
quod ille tenetur ex iustitia legali quæ est
virtus ordinans actiones particulares homi-
nis ad bonum commune secund&#x0169; legem.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,
quod postquam ille innocens noluerit obe-
dire reipublicæ iam factus est nocens & po-
terit respublica proprijs manibus illum oc-
cidere & tradere tyranno ad occidendum:
at vero antequā respublica cognoscat, quod
ille non vult exire etiam posita lege non po
terit illum ligare & tradere tyranno: hoc e-
nim esset punire innocentem.</P>@@

<Z>ARTICVLVS VII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat alicui occidere ali
quem, se defendendo.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Septimum sic procedi<marginalia>4. dist. 25.|q. 2. art. 2.|q. 2. ad 2.|& 3.</marginalia>
tur. Videtur, quòd nul-
li liceat occidere alique&#x0303;,
se defendendo. Dicit enim Augu-
stinus <marginalia rendition="dagger">Epi. 154.|à medio il|lius, to. 2.|Et habe-|tur 23. q.|5. capit. de|occidend.</marginalia> ad Publicolam, de occiden
dis hominibus, Ne ab eis quisquā
occidatur non mihi placet consi-
lium, nisi fortè sit miles, aut publi-
cafunctione teneatur, vt non pro
se hoc faciat, sed pro alijs, accepta
legitima potestate, si eius congruat
personæ. Sed ille qui se defenden-
do, occidit aliquem, ad hoc eum
occidit, ne ipse ab eo occidatur. Er
go hoc videtur esse illicitum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. In primo de <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|5. nō mul-|t&#x0169; procul à|fine, to. 1.</marginalia> libe
ro arbitrio dicitur: Quomodo a-
pud diuinam prouidentiam à pec-
cato liberi sunt, qui pro his rebus
quas contemni oportet, humana
cæde polluti sunt? Eas autem res di
cit esse contemnendas, quas homi-
nes inuiti amittere possunt, vt ex
præmissis <marginalia rendition="dagger">In diuisio-|ne quæst.</marginalia> patet. Horum autem
præcipuum est vita corporalis. Er-
go pro conseruanda vita corpora-
li, nulli licitum est hominem oc-
cidere.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Nicolaus papa di-
cit, vt habetur in Decretis in di-
stinctione 50. <marginalia rendition="dagger">In Decre-|tis dist. 50.|cap. de his|clericis.</marginalia> de clericis pro qui-
bus consuluisti, scilicet, qui se de-
fendendo paganum occiderunt, si
postea per p&#x0153;nitentiam emenda-
ti, possunt ad pristinum statum re-
dire, aut ad altiorem ascendere, sci-
to nos nullam occasionem dare,</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0361.jpg/>
@@1@<SE361>344 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VII.
<duolan 2><-P><A+1>nec vllam tribuere licentiam eis,
quemlibet hominem quolibet mo
do occidendi. Sed ad præcepta mo
ralia seruanda tenentur communi-
ter clerici, & laici. Ergo etiam laicis
non est licitum occidere aliquem,
se defendendo.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Homicidium est
grauius peccatum, quàm simplex
fornicatio vel adulterium. Sed nul
li licet committere simplicem for-
nicatione&#x0303;, vel adulteri&#x0169;, vel quod-
cunque aliud peccat&#x0169; mortale pro
conseruatione propriæ vitæ: quia vi
ta spiritualis præferenda est corpo-
rali: ergo nulli licet defendendo se
ipsum, alium occidere, vt propriā
vitam conseruet.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 5 Præterea. Si arbor est mala,
& fruct&#xA770;, vt habetur Matth. 7. Sed
ipsa defensio sui videtur esse illici-
ta, secundum illud Rom. 12. Non
vos defendentes charissimi. Ergo
& occisio hominis exinde proce-
dens est illicita.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Exod. 22.
dicitur: Si effringens fur domum,
siue suffodiens inuentus fuerit, &
accepto vulnere mortuus fuerit,
percussor non erit reus sanguinis.
Sed multo magis licitum est defen
dere propriam vitam, quàm pro-
priam domum. Ergo etiam si ali-
quis occidat aliquem pro defensio
ne vitæ suæ, nō erit reus homicidij.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd nihil &#xA753;hibet vnius actus esse
duos effectus, quorum alter solum
sit in intentione, alius verò sit præ-
ter intentionem. Morales autem
actus recipiunt speciem sec&#x0169;dum</A+1><-P>@@

<-P><A+1>id quod intenditur. Non autem ab
eo quod est præter intentionem,
cùm sit per accidens, vt ex supradi-
ctis <marginalia rendition="dagger">q. 43. art.|3. & 1. 2.|q. 1. art. 3.|& qō. 29.|art. 7.</marginalia> patet. Ex actu ergo alicuius
seipsum defendentis, duplex effe-
ctus sequi potest. Vnus quidem cō
seruatio propriæ vitæ, alius autem
occisio inuadentis. Actus ergo hu-
iusmodi ex hoc, quòd intenditur
conseruatio propriæ vitæ non ha-
bet rationem illiciti, cùm hoc sit
cuilibet naturale, quòd se conser-
uet in esse quantum potest. Potest
tamen aliquis actus ex bona inten-
tione proueniens illicitus reddi, si
non sit proportionatus fini. Et ideo
si aliquis ad defendendam propriā
vitam vtatur maiori violentia, quā
oporteat, erit illicitum. Si verò mo-
deratè violentiam repellat, erit lici
ta defensio. Nam secundum iura,
vim vi repellere licet cum modera
mine inculpatæ tutelæ. Nec est ne-
cessarium ad salutem, vt homo a-
ctum moderatæ tutelæ prætermit-
tat ad euitandam occisionem alte-
rius: quia plus tenetur homo vitæ
suæ prouidere, quàm vitæ alienæ.
Sed quia occidere hominem non
licet nisi publica autoritate, pro-
pter bonum commune (vt ex su-
pradictis <marginalia rendition="dagger">Artic. 2.|& 3.</marginalia> patet) illicitum est quòd
homo intendat occidere homine&#x0303;,
vt seipsum defendat, nisi ei qui ha-
bet publicam autoritatem, qui in-
tendens hominem occidere ad sui
defensionem, refert hoc ad publi-
cum bonum, vt patet in milite pu-
gnante contra hostes, & in mini-
stro iudicis pugnante contra latro-
nes: quanuis etiam & isti peccent, si</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0362.jpg/>
@@1@<SE362>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VII. 345
<duolan 2><-P><A+1>priuata libidine moueantur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd autoritas August. intelligen-
da est in eo casu, quo quis intendit
occidere hominem, vt seipsum à
morte liberet. In quo etiam casu in
telligitur autoritas inducta ex li-
bro de <marginalia rendition="dagger">In arg. 2.|huius art.</marginalia> liber. arbit. Vnde signan-
ter dicitur, pro his rebus: in quo de
signatur intentio. Et per hoc patet
responsio ad Secundum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
irregularitas cōsequitur actum ho-
micidij, etiam si sit absque pecca-
to: vt patet in iudice, qui iustè ali-
quem condemnat ad mortem. Et
propter hoc clericus, etiam si se de-
fendendo, interficiat aliquem, irre-
gularis est: quanuis non intendat
interficere, sed seipsum defendere.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quart&#x0169; dicendum, &#xA759; actus
fornicationis, vel adulterij nō ordi
natur ad conseruatione&#x0303; propriæ vi
tæ ex necessitate, sicut actus, ex
quo quādoq; sequitur homicidi&#x0169;.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quintum dicendum, quòd
ibi prohibetur defensio, quæ est c&#x0169;
liuore vindictę. Vnde <marginalia rendition="dagger">Glos. inter|lin. ibid.</marginalia> gloss. dicit:
Non vos defendentes, id est, non
sitis referientes aduersarios.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Si aliquis ad defenden
dam propriam vitā vtatur maiori vio-
lentia quam oporteat, illicitum erit occide-
re alium se defendendo. &#x00B6; Secunda cōclu-
sio. Si quis moderatè violentiam repellat,
erit licita defensio etiam si alterum occidat.</P>
<P>  Tertia conclusio. Illicitum est quod ho-
mo inte&#x0303;dat occidere homine&#x0303; vt seipsum de
fendat, nisi ei qui habet publicā autoritate&#x0303;.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primò circa secundam con-
clusionem an vera sit: & arguitur pri-<-P>@@

<-P>mo contra illam. Vita spiritualis proximi
plus debet diligi quam vita corporalis pro-
pria, vt supra quæst. 26. art. 5. diffinitum est:
sed tunc perit vita spiritualis inuasoris quan
do me defendendo occido illum qui est in
peccato mortali, ergo potius deberem ego
pati mortem corporalem quā mittere ani-
mam proximi in gehennam. Confirmatur.
Si inuasor ex passione vel ignorantia vult
me occidere, videtur quod tunc sit saltem
tempus necessitatis proximi, vt ego ponam
vitam corporalem pro spirituali illius, ergo
saltim in tali casu non possum me defenden
do illum occidere.</P>
<P>  Arguitur sec&#x0169;dò. Sequitur ex conclusio-
ne D. Tho. quod qui dedit causam & fuit in
culpa vt ab alio inuaderetur, nihilominus
possit defendendo se, occidere inuasorem.
v. g. qui adulter deprehensus in adulterio
ab ipso marito posset occidere marit&#x0169; se de
fendendo, item qui proximum iniurijs la-
cessiuit possit, si lacessitus aggreditur occide
ne illum se defendendo.</P>
<P>  De hac difficultate prima sententia est
Abulen. q. 11. super. c. 11. Iosue, quòd homo
tenetur se defendere etiā occide&#x0303;do inuasore&#x0303;
& videtur quod ratio D. Tho. in artic. hanc
sententiam probet, dum inquit, Plus tenetur
homo vitæ suæ prouidere quam vitæ alie-
næ, ergo non poterit homo desistere à de-
fensione suæ vitæ, ne occidat alterum.</P>
<P>  Secunda sente&#x0303;tia est Gersonis in tract. de
Eucharist. & Ancarrano in lib. de autorita-
te ecclesiæ. quæstione. 52. articul. 3. & eam
sequitur Accursius in. l. vt vim. ff. de iusti-
tia & iure. videlicet, quod nemo potest in
defensionem propriæ vitæ, interficere ag-
gressorem.</P>
<P>  Tertia sententia est D. Antonini in. 3. p.
tit. 5. c. 8. §. 1. quā sequitur Nauar. in suo ma-
nuali. c. 15. nu. 7. & super. c. fin. 14. q. 6. nu. 15.
videlicet quod licitum est se defendendo
occidere inuasorem præterquàm quando
is qui inuaditur dedit culpabilem causam
aggressori, quale&#x0303; dat adulter marito in adul
terio deprehensus, & ille qui alterum conui
tijs lacessiuit, vt se aggrederetur.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Licitum est non defendere pro-
priam vitā quando homo non potest aliter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0363.jpg/>
@@1@<SE363>346 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VII.
<duolan 2><-P>se defendere quam occidendo inuasorem.
Probatur conclusio ex doctrina D. August.
li. 1. de doctr. Christ. c. 27. homo debet plus
diligere proximum quam corpus propri&#x0169;,
quæ quidem doctrina secundùm commu-
nem intelligentiam Theologorum aliquan
do est in præcepto, aliquando in consilio,
vt diffinitum est à nobis supra quæst. 26. ar-
tic. 4. ad 3. & art. 5. ad 3. ergo quanuis homo
possit se defendere cum moderamine in-
culpatæ tutelæ occidendo inuasorem, lici-
tum tamen erit ei ex perfecta charitate velle
potius pati mortem temporale&#x0303; quam quod
ipse inuasor pereat in æternum. Probatur
secundo exemplo Christi & plurimorum
martyrum, qui cum possent se defendere à
tyrannis voluerunt potius pati mortem, er-
go non quotiescunque homo potest se de-
fendere tenetur quando fuerit causa aliqua
spiritualis ad Dei gloriam vel ad salutem
proximi. Confirmatur ex doctrina Chri-
sti, Ecce ego mitto vos sicut oues in medio
luporum. Quam doctrinam vniuersi Chri
stiani sequi possunt ex consilio Euangelico,
item Ecclesiast. 28. Relinque proximo tuo
nocentite, & tunc deprecanti tibi peccata
soluentur, & quanuis in prædicto nostro ca
su non sit præceptum obligans, poterit ta-
men homo vti consilio ad maiorem con-
suetudinem comparandam, & vt non se
exponat periculo iræ & vindictæ cōtra pro
ximum. Obseruandum est tamen quod cō
clusio intelligenda est quando vita eius qui
inuaditur non est multum necessaria reipu
blicæ imo etiam qñ non est simile pericu-
lum circa salutem animæ propriæ. Tunc
enim in ijs duobus casibus magis debet ho
mo prouidere propriæ vitæ quam alienæ.</P>
<P>  Secunda conclusio. Licitum est homini
se defendendo cum moderamine inculpa-
tæ tutelæ occidere inuasorem. Probatur pri
mò ratione D. Thom. in corpore articuli,
quæ est demonstratio naturalis. Item ex ca
pit. ius naturale. distinctione. 1. vbi asseritur
esse iuris naturalis vt liceat vim vi repelle-
re, & idipsum habetur in. l. vt vim. ff. de iu-
stitia & iure. & in cap. significasti. el segun-
do de homicidio. & in cap. si vero. de sen-
tentia excommunicationis. Hanc doctri-
nam eleganter prosequitur Cicero in ora-<-P>@@

<-P>tione pro Milone & est communis con-
sensus omnium Philosophorum & Theo-
logorum. Hæc conclusio intelligenda est
cum exceptione quadam: quando scilicet
ex morte aggressoris sequitur notabile dam
num reipublicæ, tunc enim tenetur homo
potius pati mortem quàm occidere inua-
sorem cum tanto damno boni communis,
& hoc ipsa natura nos docet: experimur
enim quod grauia elementa proprios mo-
tus deorsum obliuiscuntur & ascendunt sur
sum, ne detur vacuum quod esset maxi-
mum damnum vniuersi. Sed nihilominus
dicimus, &#xA759; si occiderit inuasorem defen-
dendo propriāvitam cum moderamine nō
peccat cōtra iustitiam commutatiuam per
comparationem ad inimic&#x0169; occisum, sed
peccat mortaliter & grauiter contra cha-
ritatem & pietatem contra patriam, & in-
super contra iustitiam commutatiuam per
comparationem ad rempublicam cui ma-
ximum detrimentum infert. Aliud enim
esset non defendere regem cum possis, &
aliud occidere, etenim in priori casu peccas
tantum contra charitatem, in secundo vero
peccas contra iustitiam cōmutatiuam dam
nificando rempublicam.</P>
<P>  Tertia conclusio. Licitum est occidere
inuasorem, etiam si ille qui inuaditur fue-
rit in culpa prius vt alter aggrederetur ip-
sum. Hæc probatur eisdem rationibus &
iuribus sicut præcedens conclusio. Etenim
adulter ex iniuria quam facit marito non
amittit ius naturale defendendi propriam
vitam. Præterea ipse inuasor iniuriam &
vim facit, etiam si prius fuerit lacessitus fa-
ctis aut verbis, ergo licitum est vim illam
& iniuriam repellere. Et confirmatur à si-
mili. Si meus proximus sua culpa & pro-
digalitate deuenit in extremam necessita-
tem ego teneor illi succurrere, ergo etiam
si ego mea culpa meconstituerim in illo pe
riculo: non tamen poterit alter meoccide-
re, & ego possum licitè me defendere.</P>
<P>  Obseruandum est tamen, quod si adul-
ter vel lacessitor præuidit pericula mor-
tis futura ex actione propria, peccat cer-
tè peccatum homicidij in corde suo quan-
do tale periculum præuidens, nihilomi-
nus statuit se in illo constituere. At vero<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0364.jpg/>
@@1@<SE364>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. VII. 347
<duolan 2><-P>postea in ipso periculo positus, non amit-
tit ius defendendi se: imo tunc illi est maior
ratio se defendendi donec doleat de pecca-
to: quod non est ita facile in illo conflictu &
perturbatione animi.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum respon-
detur. Ad primum, quòd illa doctri-
na intelligenda est, quando proximus est
in graui aut extrema necessitate: at vero quā
do ipse inuasor ex malitia sua se exponit
tanto periculo, non teneor ego amittere vi-
tam corporalem ne ille damnetur. Ad con-
fir mationem respondetur, quòd quanuis
inuasor ex passione vel ignorantia etiam in-
uincibili aggrediatur, nihilominus non ex
eo derogatur iuri naturali quod ego habeo,
vt defendam propriam vitam.</P>
<P>  Quod si obijcias, tunc esse casum neces-
sitatis in quo debeo vitam corporalem po-
nere pro vita spirituali proximi, ergo non
licet interficere talem inuasorem. Respon-
detur, quòd in ipso inua sore duplex miseria
esse potest. Altera quod sit in peccato quod
ipse aliâs commiserat: altera quod dum ag-
greditur me, afficitur passione absorbente
vsum rationis & iudicium, vel habet igno-
rantiam inuincibilem iudicans, quòd ego
volo illum occidere. Dico ergo, quòd me-
dium ordinatum ad moderandam passio-
nem eius, vel tollendam ignorantiam, non
est quòd ego amittam propriam vitam,
manet enim ille cum eadem ignorantia &
passione ex quibus me interficere intendit.
Rursus neque ad liberandum illum à pec-
cato quod aliàs commiserat, medium est
quod ego permittam me occidi. Manet
enim cum eodem peccato me interfecto.
Sibi igitur imputandum erit si moritur in
peccato quod vltro commiserat, neque p&#x0153;
nituerat. Non enim propterea debeo amit-
tere ius quod habeo ad defendendam pro-
priam vitam, sed possum me ab illo defen-
dere sicut à bestia fera.</P>
<P>  Ad alterum argumentum patet ex dictis
in tertia conclusione, non enim adulter con
fert ius marito, vt occidat illum: neque ipse
amittit ius quod habebat defendendi vitam
propriam ex eo quod adulteri&#x0169; commisit.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò. An pro defensio-
ne rerum temporalium vel hono-<-P>@@

<-P>ris licitum sit inuasorem occidere? Ad
hoc breuiter respondetur conclusione af-
firmatiua, dummodo talis defensio fiat
cum moderamine secundùm proportio-
nem ad finem intentum. Hæc conclusio
est consensus Philosophorum & ferè om-
nium Theologorum. Illam asserit Cice-
ro vbi supra, & confirmatur ex Aristote-
le. 3. Ethicorum, capit. 7. vbi laudat mor-
tem, quam quis oppetit vt tueatur sua, er-
go si cum periculo vitæ propriæ potest ho-
mo bona temporalia tueri, multo magis
cum periculo vitæ aggressoris.</P>
<P>  Præterea, Exodi. 28. vt citatur à Diuo
Thoma in argumento, Sed contra, excu-
satur à reatu sanguinis qui percussit furem
effringentem fores vel effodie&#x0303;tem dom&#x0169;.
Item ratione naturali probatur conclusio.
Quoniam diuitiæ sunt instrumenta ad vir-
tutem & necessariæ ad vitæ conseruatio-
nem, ergo licitum est ista bona defende-
re ab iniquo aggressore & vim vi repellere,
non obstante occisione illius, quæ per ac-
cidens sequitur ex defensione mea: ipse
enim potius se occidit moraliter, dum à vi
inferenda non desistit. Eadem ratio proce-
dit de honore quod est excellentius bon&#x0169;,
quàm diuitiæ.</P>
<P>  Ex dictis sequitur vnum corollarium,
quod non tenetur homo fugere aggresso-
rem quando ipsa suga est ignominiosa: si-
cuti est militi & viro nobili. Cæterum cle-
ricus vel monachus tenetur fugere, si fu-
ga sua defendit vitam aut rem familiarem:
non enim amittit honorem secundùm sta-
tum suum, quod si noluerit fugere & se
defendendo occiderit inuasorem: peccat
mortaliter saltem contra charitatem: & cer
to credo quod peccat contra iustitiam. Et
ratio est, quia ille non se defendit cum mo-
deramine proportionato ad finem inten-
tum, sed maiorem vim adhibet quàm opor
teret ad assequutionem finis, etenim quod
respectu vnius hominis est proportiona-
tum medium, respectu alterius non est pro
portionatum: quoniam ille amitteret ho-
norem si fugeret, hic alter nihil amittit.
Conclusio posita intelligenda est cum li-
mitationibus conclusionum præcede&#x0303;tis du
bij, scilicet, &#xA759; si fuerit persona publica ipse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0365.jpg/>
@@1@<SE365>348 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. VII.
<duolan 2><-P>aggressor, ex cuius morte magnum dam-
num sequitur reipublicæ, tunc non erit lici-
tum illum occidere pro defensione rerum
temporalium & honoris. Argumenta verò
quæ contra conclusionem possunt obijci
vnico verbo soluuntur, si dicamus quod
quanuis homo teneatur plus diligere vitam
proximi, quàm bona propria temporalia:
hoc tamen præceptum non obligat nisi in
casu necessitatis proximi, & per media com
munia & ordinata ad illum finem, hic ta-
men casus non contingit quando proximus
est aggressor ex malitia sua. At vero si ex
ignorantia inuincibili aggreditur bona mea
rapere, putans esse sua, videtur quod tunc
non possim illa defendere occidendo ill&#x0169;.
Respondetur nihilominus, quòd iam est in
culpa dum propria autoritate cōtendit ven
dicare sibi illa bona, sed deberet petere ante
iudicem.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò. An sit licitum reper-
cutere eum qui postquam percussit,
separat se ab aggressione. v. g. si quis dedit
alapam proximo, an percussus possit statim
repercurtere? &#x00B6; Arguitur primò pro parte
affirmatiua. Quia illa repercussio est recu-
peratio honoris qui actualiter offenditur, &
repercussione defenditur & recuperatur.</P>
<P>  Arguitur secundò à simili. Licitum est
persequi latronem fugientem capta præda,
& eripere illam de manibus eius per vim,
etiam cum periculo vitæ latronis, ergo in
casu posito in fragranti iniuria, repercutere
est quasi eripere prædam honoris de mani
bus iniqui aggressoris.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Si quis irritet alterum ad
singulare certamen taliter quod irritatus
amittat honorem, nisi acceptauerit pugnā
aut statim euaginauerit gladium: & licitum
est illi defendere suum honorem, etiam si
is qui irritauit illum verbis, iam taceat neq;
vltra progrediatur, ergo etiam licitum erit
percutientem repercutere pro defensione
honoris qui adhuc læditur.</P>
<P>  Nihilominus sit nobis certissima conclu
sio & catholica doctrina. Non est licitum
repercutere eum qui percussit, nisi forte ad-
huc perseueret in pugna: tunc enim reper-
cussio habet rationem defensionis respectu
im minentis periculi, non vindictæ respectu<-P>@@

<-P>præteritæ iniuriæ. Probatur egregio testi-
monio. 1. Petri. cap. 3. Non reddentes ma-
lum pro malo, neque male dictum pro ma-
ledicto. Item probatur, quoniam vindicta
non est licita particularibus, vt patet Eccle-
siast. 28. Qui vindicari vult, à domino inue
niet vindictam. At vero qui repercutit vin-
dicat se de percutienti, ergo peccat morta-
liter. Hæc est communis doctrina Theolo-
gorum bene sentientium. Et si quis aliter
sentit iudicio nostro contradicit sacræ Scri-
pturæ. Verum est tamen quòd non desunt
qui velint fingere quòd illa repercusio non
habet rationem vindictæ dum fit in feruore
pugnæ: sed potius est defensio honoris. Et
idem dicunt de illo qui acceptat duellum
irritatus ab alio, aiunt enim quòd per illam
acceptationem homo defendit honorem
suum. Sed profecto vehementer falluntur
dum ita paralogizantur: quod patebit ex so-
lutionibus argumentorum.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,
nego antecedens. Quia quanuis honor se-
cundùm leges diaboli recuperetur, tamen
recuperatur per vindictam, quod est illici-
tum. Et ratio est: quia honor iam est læsus
propter illam percussionem priorem, &
ideo non habet locum ibi iam defensio, sed
est mera vindicta ipsa repercussio: quanuis
per illam recuperetur honor apud viros hu
ius seculi, qui sunt idololatræ mundani
honoris.</P>
<P>  Ad secundum concedo antecedens &
nego consequentiam. Ratio differentiæ est
manifesta. Quoniā latro adhuc est in exer-
citio capiendi aliena, dum non est iam in
loco quieto retinens rem alienam. At vero
qui semel percussit vel contumeliam dixit,
iam læsit honorem meum, neque portat
secum quidquam meum quod ego possim
eripere de manibus eius: sicut si quis ab-
scindat manum meam, non possum ego
abscindere manum eius. Imo si occidat
equum meum: non possum ego occidere
equum illius. Quia illa operatio non habet
rationem defensionis, sed potius offensio-
nis per vindictam. Ita igitur homo se habet
qui pro recuperatione honoris repercutit
eum qui sepercussit. Cæter&#x0169; de antecedente
argumenti, nota quòd si fur vel latro iam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0366.jpg/>
@@1@<SE366>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. VII. 349
<duolan 2><-P>constituit se in loco tuto, vel rem alienam
deposuit vel abscondit, non est mihi lici-
tum per vim recuperare meam rem: quia
tunc iam ille non infert vim actualiter, sed
omnino iam cessauit. Vnde oportet, quòd
respublica iudicet de latrone & compellat
vt mihi restitua. Quòd si quis obijciat. Si de
facto ego contendā cum latrone vt reddat
quod abstulit, ille non poterit iustè defen-
dere rem illam, igitur ego iustè cōtendo eri
pere rem illam. Respondetur nego conse-
quentiam. Quia non est inconueniens, &#xA759; sit
iniusta pugna ex vtraq&#x0301;ue parte: maximè &#xA759;
defensio latronis est contra iustitiam cōmu
tatiuam: compulsio autem mea est contra
iustitiam legalem, atque ita diuersis rationi-
bus vtraque pugna est iniusta.</P>
<P>  Ad tertium respōdetur, quòd nullo mo-
do est licitum acceptare duellum quod cō-
demnatur in Concil. Trident. Sess. 25. c. 19.
in decreto de reformat. & quanuis grauissi-
mæ p&#x0153;næ quæ illic apponuntur contra sic
pugnantes & contra fauentes illos, intelligā
tur de solenni duello, non solum illud duel
l&#x0169; est illicit&#x0169; iure naturæ, sed etiam quodli
bet aliud singulare certamen eorum, qui se
adinuicem inuitant vel irritantad pugnam,
est iure naturæ illicitum: nam vterque se ex
ponit periculo mortis vel occisionis: neque
potest habere rationem defensionis talis ac-
ceptatio. Poterit tame&#x0303; homo sic irritatus ab
alio prudenter & Christianè respōdere pro
defensione sui honoris, dicendo vbicunque
tu me fueris aggressus, vir ego sum qui me
possum defendere, etiam forte cum malo
tuo atque periculo. Atque ita vim modera-
tè repellit, quousque alter armis velit vti.
Tunc enim iam constat quòd armis potest
se defendere. Sed adhuc dubitat aliquis, si
quis iratus me vocat dicens, quòd vult mi-
hi certaverba facere seorsum, an sit licitum
exire, etiam si suspicer, quòd ille vult vti ar-
mis contra me? Ad hoc respondetur, quòd
prudentia opus est in huiusmodi casibus,
fortassis enim habet rationem defensionis,
si in tali casu vir nobilis irritatus velit ęxi-
re ad audiendum sermonem eius qui irri-
tat: quia forte verbis terminabitur illorum
dissidium. At vero si irritatus, est certus mo
raliter, quòd irritans vult cum illo digla-<-P>@@

<-P>diari, debet verbis suum honorem mo-
deste defendere, vt iam diximus: sed non
tenebitur domi manere, sed poterit exire
quoties sibi opportunum erit ad negotia
sua tractanda.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quarto. An in defensionem
sui, licitum sit præuenire eum qui pa-
ratus est iniquè aggredi? Verbi gratia, an
vxor quæ certa est, quòd maritus vult no-
cte illam suffocare, possit præuenire mari-
tum, & illum occidere. Similiter an habeat
rationem defensionis, si quis occidat eum
qui vadit ad iudicem, vt imponat falsum te-
stimonium propter quod erit occidendus,
vel infamandus vel amissurus bona tempo
ralia. &#x00B6; Pro solutione nota, quòd præueni-
re in præsenti est, antequam inimicus inua-
dat damnificare. Nota secundo, quòd ali-
quando huiusmodi præuentio non est sim-
pliciter præuentio, sed secundum quid, ver
bi gratia, quando ego post vnum actum ag
gressionis præuenio alterum, quem pruden
ter timeo esse suturum in damnum meum.</P>
<P>  Sit igitur prima conclusio. Non est lici-
tum simpliciter præuenire eum, quem ti-
meo futurum esse aggressorem. Probatur,
quia illa pręuentio non est propriè defen-
sio, sed directè est occisio hominis ordina-
ta ad conseruationem propriæ vitæ: quem-
admodum si adultera nouit, quòd maritus
est conscius adulterij quod illa commisit:
qui tamen nondum quidquam parauit, ni-
hil dixit, vnde colligatur, quòd est actualis
aggressor: nihilominus mulier prudenter
timet, quòd illam sit occisurus. Dicimus
quòd in hoc casu, non est licitum præueni-
re maritum, & per insidias illum occidere.
Confirmatur conclusio. Quia illud vniuer
sale principium, vim vi repellere licet, nul
lo modo verificatur in illo casu: quin po-
tius verificatur, quando supra iniuriam fa-
ctam altera additur.</P>
<P>  Secunda conclusio. Postquam iam ag-
gressor fecit aliquam actionem parando mi
hi insidias, quas ego aliter effugere non pos-
sum nisi occidendo illum: tunc licitum est
mihi medio tempore, antequā instet me&#x0169;
damn&#x0169;, occidere insidiātem etiā si pro tunc
quietus sit. Ratio est: quia tunc &#xA753;priè loque&#x0303;
do est defensio vitæ meæ: nā profecto mo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0367.jpg/>
@@1@<SE367>350 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VII.
<duolan 2><-P>raliter loquendo, ille est actualis aggressor.
v. g. in casu posito, potest mulier adultera
occidere maritum de quo certa est quod
iam habet vel venen&#x0169; paratum, vel gladi&#x0169;
aut aliquid simile: t&#x0169;c enim vim vi repellit
moraliter loquendo, quanuis physicè pro
tunc ipse maritus nihil agat. Similiter dico
de secundo casu: quod si ille qui vadit ad iu-
dicem fuerit admonitus & noluerit retroce
dere, poterit is qui iniuriā patitur occidere
illum defendendo se vel sua: si aliter non po
test. Imo vero Caiet. infra in. q. 95. ar. 8. ad 3.
& in summa in verbo duellum, ait, quòd
innocens tunc poterit prouocare accusato-
rem ad duellum & occidere: quoniā accusa
tor iam inuadit innocentem occisurus gla-
dio iudicis. Quin potius secund&#x0169; ist am ra-
tionem posset etiā occultè occidere aggres-
sorem nō prouocando ad duell&#x0169;, siquidem
habet illa actio rationem defensionis c&#x0169; mo
der amine inculpatæ tutelæ. At vero contra
hanc sententiā Caietani sunt tria argume&#x0303;ta.
Primum argumentum est. Si ipse accusator
bona fide imponeret mihi crimen, non lice
ret mihi illum occidere, ergo neque si mala
fide. Probo consequentiam. Quia defensio
vitæ propriæ, vt iam diximus licita est etiā
contra ignorantem inuincibiliter.</P>
<P>  Arguitur sec&#x0169;dò. Sequeretur &#xA759; etiam si
accusator intenderet damnificare in causa
ciuili, licitum esset ill&#x0169; occidere. Probatur
consequentia. Quia si illa actio habet ratio-
nem defensionis, licita erit pro conseruatio-
ne rerum temporalium. Cōsequens autem
videtur esse inconueniens. Quoniam tunc
daretur occasio litigantibus, vt occidere&#x0303;t ho
mines quos falsos testes esse iudicauerint:
quod esset magna pertur batio reipublicæ.
Confirmatur. Nam iudex iuste puniret ta-
lem interfectore&#x0303;, ergo ipse iniustè occidit.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Quia propriè vis non di
citur, nisi quando aliquis actualiter aggredi
tur aliquo facto per se nociuo, sed ille accu-
sator nondum sic aggreditur, ergo tunc nō
verificatur, quod vim vi innocens repellit.
Magister Soto propter hoc tertium argu-
mentum in lib. 5. de iust. & iure. q. 1. art. 8. te
net partem negatiuam. Nihilominus senten
tia Caiet. mihi multo probabilior est. Et cō
firmatur, quia licit&#x0169; esset mihi occidere ho-<-P>@@

<-P>minem qui vocat seruum, vt me occidat: si
non habeo alium medi&#x0169;, quo vitā seruem
incolu mem. Item si quis vadit vt soluat vel
irritet canem aut leonem contra me, licit&#x0169;
est mihi ill&#x0169; occidere, antequàm soluat ca-
nem aut leonem, ergo etiam in casu posito
licit&#x0169; erit occidere accusatore&#x0303; vel inuasore&#x0303;.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum respōde
tur. Ad primum, quòd sicut non pos-
sum me defendere per vim ab ipso iudice
& ministris, qui bona fide secundùm alle-
gata & probata procedunt, etiam si ex igno
rantia id faciat, ita neque accusatore&#x0303; possum
occidere, qui bona fide & iuridicè me accu
sat. Ratio est, quia omnes isti exequuntur
officium legalis iustitiæ, ac per consequens
non faciunt mihi iniuriam. Et confirmatur.
Quia innocens probatus nocens tenetur pa
ti mortem illatam à ministris reipublicæ, er
go accusatus tenetur pati accusationem fa-
ctam secundùm legalem iustitiam. Ratio
vtriusque est: quia sic expedit cōmuni bono
reipublicæ. Cęter&#x0169; quando quis me inuadit
vel accusat siue ex malitia siue ex ignoran-
tia & non secund&#x0169; iustitiam legalem, licit&#x0169;
mihi est me defendere, nō obstante morte
illius. &#x00B6; Sed rogat quis quid agam ego, si
quis vadit ad me accusandum de crimine
vero sed occulto, ex cuius accusatione mihi
cert&#x0169; pericul&#x0169; creatur mortis vel infamiæ.
Respondetur, quòd si ille non habet ius ad
me accusandum, neque procedit sec&#x0169;dùm
iustitiā legalem, ita me possum defendere
ab illo, sicut ab imponente falsum crimen.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur concedo sequelam. Diximus enim iam
quod licitum est pro defensione rer&#x0169; tem-
poralium inuasorem occidere. Cum igitur
ille accusator per se vel per tertiam personā
iniquè contendat accipere mea bona: licit&#x0169;
mihi erit illa defendere. Neque illud incon
ueniens sequitur ex ista doctrina, nisi ex ma
litia hominum litigantium: qui non pru-
denter examinabunt circunstantias, in qui-
bus licitum est falsum accusatorem & fal-
sum testem occidere. Ad confirmatio-
nem respondetur, concedo antecedens, &
nego consequentiam. Quia iudex proce-
deret ex falsa præsumptione. At si iuridi-
cè posset probari ratio iustæ defensionis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0368.jpg/>
@@1@<SE368>Quæst. LXIIII. De homicidio. Art. VII. 351
<duolan 2><-P>tunc iudex iniquè puniret interfectorem.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,
quòd moraliter loquendo, ille iam c&#x0153;pit
facere vim quando apponit causam certam
periculi futuri: sicut qui parat laqueum pe-
dibus meis in loco per quem mihi necesse
est transire, neque enim debeo expectare ad
repellendam vim, quando iam nullum erit
remedium. Sed tunc verè me defendam,
quando iam posita est aliqua actio per quā
per bonam consequentiam sequitur meum
periculum: alioquin postea nullus est locus
defensioni relictus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quinto & vltimo. An sit lici-
tum intendere occisionem aggresso-
ris, vt seipsum homo defendat vel sua bona?</P>
<P>  Arguitur primò pro parte affirmatiua.
Omne quod licitum est facere, licitum est
intendere & velle: sed licitum est occidere
inuasorem defendendo se cum moderami-
ne inculpatæ tutelæ, ergo & velle occisio-
nem illius & intendere illam.</P>
<P>  Arguitur secundò. Licitum est se defen-
de&#x0303;ti ferire aggressorem in corde illius: imo
& hoc ipsum intendere, sed talis percussio
ex natura sua mortifera est, ergo etiam est li
citum intendere occidere illum.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Quoniam sententia D.
Tho. videtur nimis scrupulosa. Quis enim
est qui se defendat, qui non eligat occisione&#x0303;
inuasoris, quando nō aliter potest euadere?
sed electio esse non potest sine intentione
finis: imo ide&#x0303; actus est electio & intentio di
uersis rationibus, ergo non peccat mortali-
ter, qui intendit occidere inuasorem, vt se
defendat. De hac difficultate M. Soto vbi su
pra, ait mentem D. Tho. claram esse, videli
cet quod tunc duntaxat homicidium fit ex
intentione propter defensione&#x0303;, quādo quis
alter&#x0169; aggreditur, ipsum præueniens vel ad
vindicandā præteritam iniuriam vel ad ca-
uendam futurā. Et ideo optime ait D. Tho.
id tantum licere publicæ potestati, vel per
bell&#x0169; respectu hostium exteriorum, vel per
exequutione&#x0303; iustitiæ respectu pestilentium
ciui&#x0169;. Sed quando aliquis se defendit c&#x0169; mo
deramine inculpatæ tutelæ, dicit quod nihil
hor&#x0169; cōtingit, etiam si homo directè mittat
iaculum ad cor, vt occidat aggressorem. Vn
de videtur sentire quod se defendendo cum<-P>@@

<-P>moderamine nō intendit occisione&#x0303; aggres-
soris. Et inquit insuper: quòd potest teneri,
&#xA759; talis occisio non est medi&#x0169; ad cōseruatio
nem vitæ: sed conseruationis effectus. Nam
consueto sermone rectè etiā appellatur me
dium, eodemq&#x0301;; nomine vtitur D. Thom. in
hoc artic. Hactenus Magister Soto. Verum
tamen hic modus dicendi & explicandi do
ctrinam D. Tho. neq; nobis placet, neq; D.
Tho. est, nusquā enim D. Tho. dicit quod
occisio hominis est medium licit&#x0169; personæ
priuatæ ad conseruatione&#x0303; vitæ, sed inquit,
quod ipsa defensio est medi&#x0169; ad conserua-
tione&#x0303; vitæ, & quod ipsa occisio est effectus
per accidens cōsequutus & præter intentio-
nem. Præterea limitare occisione&#x0303; hominis
ex intentione, tant&#x0169; ad illos modos, falsum
est. Nā potest quis inte&#x0303;dere occidere homi
nem, vt rapiat pecunias vel ob ali&#x0169; finem ad
salutem suā conseruandam. Alij aute&#x0303; aiunt,
quòd licit&#x0169; est velle occisionem & intende
re tanquā effectum necessario consequut&#x0169;
ex defensione vitæ: non autem vt medium
ad finem. Sed neque isti attingunt veritate&#x0303;
& mentem D. Tho. nā ipse appellat talem
occisionem effectum per accidens & præ-
ter intentionem defendentis seipsum. Qua-
propter effectus ille nulla ratione potest di-
ci moralis & voluntarius ipsi defendenti se.
Et ratio est manifesta. Quia ille effectus nō
est directè voluntarius, vt patet. Neque indi
recte, quia non tenetur homo euitare illum
effectum, dum se cum moderatione defen-
dit, ergo nullo modo est voluntarius. Item
falluntur in eo quod dic&#x0169;t esse effectum ne-
cessario consequutum ex defensione vitæ.
Etenim si dum ego defendo vitam meam,
ipse aggressor separet se: non sequitur mors
illius. At vero si persistit adhuc, & ego me
non possum aliter defendere, tunc necessa-
riò ex suppositione, consequitur occisio ag-
gressoris, non ex ipsa defensione vt est ope-
ratio defendentis volita & moralis. Et pro-
pterea propriè respectu illius defensionis di
citur effectus per accidens & præter inte&#x0303;tio
ne&#x0303; operantis. Caiet. autem in hoc loco opti-
me explicat mente&#x0303; D. Tho. exe&#x0303;plo medici,
qui intendit sanitatem infirmi per mediam
potionem, ex qua consequitur debilitatio
infirmi. Tunc enim profectò constat, quòd<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0369.jpg/>
@@1@<SE369>352 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VII.
<duolan 2><-P>medicus non intendit directè vel indirectè
debilitare infirmum: neque accipit pro me
dio debilitationem: sed solum permittit il-
lam propter maius bonum. Quemadmo-
dum etiam Deus concurrit ad aliquam ope
rationem quatenus bona est, quæ tamen ne
cessario est peccatum, quatenus est à libero
hominis arbitrio contra legem operante: &
tamen nullo modo intendit Deus peccat&#x0169;
neque directè neque indirectè neque est
causa peccati simpliciter: sed solum permit-
tit peccatum propter aliud maius bonum.
Ita omnino se habet qui se defendens cum
moderamine inculpatæ tutelæ aggressore&#x0303;
occidit.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO solutione argumentorum notan-
dum est, quòd idem actus materialiter
potest esse bonus respectu vnius voluntatis,
& malus respectu alterius. v. g. passio Chri
sti fuit valde bona respectu volutatis Chri-
sti: at verò fuit mala vt procedebat à volun-
tate Iudæorum & crucifigentium.</P>
<P>  Notandum secundò. Quod in defensio
ne cum modera mine inculpatæ tutelæ, ide&#x0303;
actus materialiter est defensio, & est occi-
sio. Defensio quidem bona, quia considera
tur ex parte ipsius defendentis tanquam me
dium proportionatum fini, qui est vitæ con
seruatio. Occisio autem est mala respectu
inuasoris: quia ipse tenebatur se subtrahere
ab illo periculo. Et ideo est illi indirectè vo
luntaria. Cæterum causa physica occisionis
illius bene potest contingere quod sit ipse
defendens se, non autem erit causa moralis,
nisi fortè ex vindicta & odio occidat ag-
gressorem, cum se defendit etiam cum mo
deramine inculpatæ tutelæ. Est autem hæc
doctrina valde necessaria pro alijs materijs
moralibus. Sunt enim aliqui casus, in quibus
oportet aduertere, an aliquis effectus, qui
aliâs esset malus, moraliter, sit dicendus effe
ctus per accidens, & præter intentionem?
Et an assumatur vt medium, vt sit directè,
vel indirectè volitum? Cuius rei sint nobis
duo exempla. Infirmatur quis vehementer
infirmitate stomachi, vel opilatione ven-
tris, ad cuius remedium necesse est puri &
optimi vini magnam quantitatem sumere:
vnde rursus necesse est, naturaliter quod in-
fir mus inebrietur. Tunc nihilominus secun<-P>@@

<-P>dùm communem sententiam licita est illa
medicina, non obstante ebrietate, quoniam
ebrietas in illo casu est effectus per accide&#x0303;s,
& præter intentionem accipientis medici-
nam per se ordinatam ad salutem. At verò
si illa medicina immediatè dirigeretur ad
ebrietatem, non esset licitum illam sumere,
etiam si ex ebrietate rursus sequeretur con-
seruatio vitæ. Ratio est: quia non sunt facien
da mala, vt inde veniant bona: sicut etiam
non sunt relinquenda bona, quanuis præter
intentionem operantis sequantur mala: iux
ta illud commune Prouerbium; Potius scan
dalum nasci permittitur, quàm veritas relin
quatur. Est aliud exemplum. Si ad conser-
uandam vitam, necessaria esset naturaliter
expulsio superflui seminis: nihilominus nō
esset licitum vti medicina vel confricatione
excitatiua pollutionis. Ratio est, quia tunc
sumeretur medium, quod secundùm se illi-
citum est. At vero si esset aliqua medicina,
quæ immediatè ordinaretur ad confortan-
dum partes vegetatiuas vel ad purgandum
hominem, vnde consequeretur physicè ef-
fusio seminis: licit&#x0169; esset sumere talem me-
dicinam, quia illa effusio est effectus per ac-
cidens, & præter intentionem accipie&#x0303;tis me
dicinam, nisi homo consentiat vel desideret
ipsam pollutionem: sicut potest etiam pec-
care se defendendo, qui gaudet de morte
aggressoris. Cæterum diiudicare, qui nam
dicantur effectus per accidens, & in quo ca-
su teneatur homo relinquere actione&#x0303; aliàs
bonam, ne inde consequatur malum: vel in
quo casu sit ei licitum prosequi bonā actio-
nem, etiam si inde sequatur aliquod mal&#x0169;:
magnum negotium est & prudentiæ non
vulgaris. Duo tamen documenta vniuersa-
lia possumus ante oculos habere in huius-
modi casibus diiudicandis.</P>
<P>  Primum documentum sit. Quādo actio
bona secundùm se, ex qua sequitur aliquis
effectus secundùm se illicitus vel nociuus
respectu alterius: est tamen mihi necessaria
ad cōseruationem eius, ad quod habeo ius:
erit mihi licit&#x0169; in illa bona actione perseue-
rare: d&#x0169;modo effectus ille per accidens cōse
quutus non sit nociuus notabiliter bonis cō
munibus. Et multo magis erit licitum per-
sistere in illa actione, quādo ipsa est promo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0370.jpg/>
@@1@<SE370>Quæst. LXIIII. De homicidio. Artic. VIII. 353
<duolan 2><-P>tiua boni cōmunis. Hoc documentum ve-
rificatur in actione defensionis propriæ vi-
tæ, ad quam sequitur occisio aggressoris: &
in sumptione medicinæ, ad quam sequitur
per accide&#x0303;s ebrietas vel emissio seminis. Ve
rificatur etiam maximè in bello iusto, quan
do milites pugnantes contra hostes, & ciui-
tate&#x0303;, occid&#x0169;t pariter innoce&#x0303;tes per accidens,
& præter intentionem. Sic enim expedit cō
muni bono, quòd milites non desistant ab
impugnatione ciuitatis, non obstante inno-
centum periculo.</P>
<P>  Secundum documentum sit. Quando
actio illa quæ bona est, aut certè non est ma
la secundum se, non est mihi necessaria, sed
potius parum vtilis: etsi cessem ab illa, pa-
rum aut nihil nocumenti mihi accidit: &
ex alia parte sequitur aliquod nocume&#x0303;tum
notabile proximo: teneor cessare ab illa a-
ctione vel ex charitate vel ex iustitia. Verbi
gratia. Si quis recreandi animi gratia velit ia
culari ad scopum, ad quam actionem ille
ius habet: tamen si dum vult iaculari videat
hominem transeuntem, & nihilominus ia-
culetur, & occidat hominem: non potest di
ci illa occisio effectus per accidens, & præ-
ter intentionem iaculantis, sed est illi indire
ctè volita illa occisio. Et ratio est, quia ille te
nebatur cessare ab illa actione: ex qua cessa-
tione parum, aut nihil damni reportabat:
quanuis aliâs haberet potestatem iaculan-
di. Et per hunc modum in alijs casibus phi-
losophandum est de proposita difficultate.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum responde-
tur. Ad primum quod si sermo sit de licito
per se: maior est vera, sed minor est falsa,
quod sit licitum per se & absolutè occidere
aggressorem: sed solum dicitur esse licitum
seu potius non illicitum in sua causa per acci
dens. Et idcirco non valet cōsequentia dum
infertur, ergo licitum est velle & intendere
occisionem aggressoris: sed solum sequitur,
ergo licitum est velle & intendere defensio
nem propriæ vitæ, non obstante occisione
aggressoris.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, cōcedo ma-
iorem & minorem, & nego cōsequentiam.
Quia variatur appellatio verbi intendere.
Non enim sequitur, quod si quis intendit
vnum cui aliud intrinsecè annectitur, quòd<-P>@@

<-P>intendat illud quod intrinsecè annectitur:
quemadmod&#x0169; medicus intendit dare me-
dicamentum propter salutem infirmi: cui ta
men medicamento intrinsecum est, quod
debilitet, tamen non sequitur quod medi-
cus intendat debilitationem infirmi: nec di-
rectè nec indirectè velit eam.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,
quod sententia Diui Thomæ, non est scru-
pulosa prout à nobis explicata est. Eodem
enim modo potest homo se defendere c&#x0169;
moderamine inculpatæ tutelæ, non obstan
te occisione inimici, atque si licitum esset in
illo casu intendere occisionem tanquā me-
dium ad salutem propriam. Quin potius
doctrina Diui Thomæ sic explicata, est ne-
cessaria pro alijs materijs. Et si quis aliter lo-
quitur impropriè loquitur: etiam si sentiat
nobiscum.</P>
<Z>ARTICVLVS VIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm aliquis casualiter occi-
dens hominem, incurrat homi-
cidij reatum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Octauum sic procedi
tur. Videtur, quòd ali-
quis casualiter occidens
hominem, incurrat homicidij rea-
tum. Legitur enim Genes. 4. quòd
Lamech credens interficere bestiā,
interfecit hominem: & reputatum
est ei ad homicidium. Ergo reat&#x0169;
homicidij incurrit, qui casu aliter
hominem occidit.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Exodi. 21. dicitur,
Si quis percusserit mulierem præ-
gnantem, & abortiuum fecerit: si
mors eius fuerit subsecuta, reddet
animam pro anima. Sed hoc potest
fieri absque intentione occisionis.
Ergo homicidi&#x0169; casuale habet ho-
micidij reatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. In decretis distin-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0371.jpg/>
@@1@<SE371>354 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII.
<duolan 2><-P><A+1>ctione <marginalia rendition="dagger">In decret.|dist. 50. c.|miror. &|ca. cleric&#x0169;.|& capi. de|his clericis|et c. si quit|viduam.</marginalia> 50. inducuntur plures ca-
nones, quibus casualia homicidia
puniuntur. Sed p&#x0153;næ non deben-
tur nisi culpæ. Ergo ille qui casuali-
ter hominem occidit, incurrit ho-
micidij reatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Augusti-
nus <marginalia rendition="dagger">Epi. 154.|non mult&#x0169;|procul à fi|ne epist. to|mo. 2.</marginalia> dicit ad Publicolam, Absit, vt
ea quæ propter bonum ac licitum
facimus, si quid propter hoc præ-
ter nostram vol&#x0169;tatem quicquam
mali acciderit, nobis imputetur.
Sed cōtingit quādoque, vt propter
bonum aliquod facientibus, homi
cidium consequatur casualiter. Er-
go nō imputatur facienti ad culpā.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd secundum Philosoph&#x0169; in se-
cundo <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. tex|tu. 49. &|50. to. 2.</marginalia> Physicorum. Casus est cau
sa agens præter intentione&#x0303;. Et ideo
ea quæ casualia sunt simpliciter lo-
quendo, non sunt intenta, neque
vol&#x0169;taria. Et quia omne peccatum
est voluntarium secundum Augu-
stinum, consequens est, quòd casua
lia, inquantum huiusmodi, nō sunt
peccata. Cōtingit tamen, id quod
non est actu, & per se volitum vel
intentum, esse per accidens voli-
tum vel intentum, sec&#x0169;dum quod
causa per accidens dicitur remo-
uens prohibens. Vnde ille qui non
remouet ea, ex quibus sequitur ho
micidium, si debeat remouere, erit
quodammodo homicidium volun
tarium. Hoc autem contingit du-
pliciter. Vno modo quando dans
operam rebus illicitis, quas vitare
debebat, homicidium incurrit. A-
lio modo quando non adhibet de-
bitam solicitudinem. Et ideo se-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>cundum iura, si aliquis det operam
rei licitæ, debitam diligentiam ad-
hibens, & ex hoc homicidium se-
quitur, non incurrit homicidij rea
tum: si verò det operam rei illicitæ,
vel etiam det operam rei licitæ, nō
adhibens diligentiam debitam, nō
euadit homicidij reatum, si ex eius
opere mors hominis sequatur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
Lamech non adhibuit sufficie&#x0303;tem
diligentiam ad homicidium vitan-
dum, & ideo reatum homicidij nō
euasit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD sec&#x0169;dum dicendum, quòd
ille qui percutit mulierem prægnā
tem, dat operam rei illicitæ. Et ideo
si sequatur mors vel mulieris, vel
pueri animati, non effugiet homi-
cidij crimen, præcipuè cùm ex tali
percussione in promptu sit, quòd
mors sequatur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd se
cundum canones imponitur p&#x0153;na
his qui casualiter occidunt, dantes
operam rei illicitæ, vel non adhi-
bentes diligentiam debitam.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Qui dans operam rei
licitæ adhibet debitam diligentiam: si
ex hoc homicidium sequatur, non incurrit
homicidij reatum.</P>
<P>  Secunda conclusio. Qui dat operam rei
illicitæ vel non adhibet diligentiam debi-
tam, non euadit homicidij reat&#x0169;: si ex eius
opere homicidium sequatur.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P>  Pro intelligentia literæ articuli. Nota ex
D. Tho. in 2. senten. dist. 30. quæst. 1. artic. 2.
quod nomine reatus &#xA753;priè intelligitur obli
gatio ad p&#x0153;nam propter culpam. Hinc est,
quod ipse docet in dist. 42. quæst, 1. artic. 2.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0372.jpg/>
@@1@<SE372>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII. 355
<duolan 2><-P>quod cum reatus sit medium inter culpam
& p&#x0153;nam, accipitur aliquando pro vtrali-
bet. Atque proinde in conclusionibus D.
Thom. potest reatus accipi propriè pro ip-
sa obligatione ad p&#x0153;nam: potest etiam ac-
cipi pro culpa vnde oritur obligatio, vel
etiam pro ipsa p&#x0153;na quæ oritur ex culpa.
Tota difficultas huius articuli est de irre-
gularitate, quæ consequitur ex occisione
vel mutilatione hominis. De qua re agunt
Iurisperiti in titulis de homicidio. & in de-
creto distinct. 50. Summistæ in verbo irre-
gularitas. & in verbo homicidium. Couar-
ru. in Clemen. si furiosus. de homicidio vo-
luntario. Nauar. in manua. c. 27. & super. c.
fin. 14. quæst. 6. Castro libro. 2. de pote-
state legis p&#x0153;nalis. Theologi in. 4. Sentent.
distinct. 25. Soto libro. 5. de iustit. & iure.
quæst. 1. art. 4. & 9.</P>
<P>  Quatuor nobis disputanda videntur ne-
cessariò in præsenti tractatu. Primum erit
de irregularitate, quæ incurritur ex homici
dio voluntario. Secundum, de illa quæ in-
curritur ex homicidio casuali. Tertium, de
illa quæ incurritur ex mutilatione. Quar-
tum, de modo quo tollitur irregularitas: &
simul dicemus, an irregularitas sit propria
censura ecclesiastica de qua possit quis ab-
solui, sicut de alijs censuris ecclesiasticis per
bullam Cruciatæ.</P>
<P>  Ante omnia supponenda est irregularita
tis diffinitio. Quæ quidem, vt colligitur ex
doctoribus citatis talis est. Irregularitas est
impedimentum iure Pōtificio introduct&#x0169;
ad suscipiendos ordines & in susceptis mini
strādum. Dicimus in hac diffinitione quod
sit impedimentum iure Pontificio introdu
ctum: vt doceamus, quod nulla irregulari-
tas iure naturali vel diuino introducta est.
In qua re omnes conueniunt. Sed specialius
legendus est Innoc. in. c. nisi cum pridem.
de renuntiatione. & in. c. ad audientiam. de
homicidio voluntario. Et probatur. Tum
quia in sacris literis nullus reperitur locus in
quo sit introducta irregularitas: tum etiam
quia sæpe Summi Pontifices dispensant su-
per irregularitatibus: at vero si irregularitas
naturali vel diuino iure esset introducta, nō
posset fieri huiusmodi dispensatio. Et quan
uis 1. ad Timot. c. 3. videatur fieri mentio de<-P>@@

<-P>irregularitate bigamiæ, & etiam de illa quæ
contrahitur ex homicidio: inde tamen non
colligitur, quod irregularitas sit diuino iure
introducta: quoniam Apostoli statuebant
aliquādo leges positiuas ecclesiasticas vten-
tes ordinaria potestate, quam habebant in
Ecclesia. Ex his sequitur: quod nulla irregu
laritas est admittenda, nisi fuerit expressa in
iure. Probatur. Quia iure positiuo est intro
ducta, ergo vbi non fuerit expressum ius de
irregularitate, non est admittenda. Et præte
rea probatur ex Bonifacio VIII. capit. ijs
qui. de sententia excom. in. 6. vbi expressè
hoc ipsum docet. Deinde irregularitas est
odiosum impedimentum: sed odia sunt re-
stringenda, ergo in materia irregularitatis,
non valet argumentum per locum à simili
vel à fortiori: sed debet esse expressa in ipso
iure. v. g. si sit imposita irregularitas contra
Sodomitas, non sequitur quod committen
tes peccatum bestialitatis incurrant illam.</P>
<P>  Est tamen argumentum contra istā do-
ctrinam. Quoniam in casu dubij, an Petrus
sit irregularis vel non, debet haberi tanquā
irregularis, ergo materia irregularitatis non
est odiosa. Antecedens probatur ex cap. ad
audientiam. & ex cap. significasti. de homi-
cidio. in quibus apertè diffinitur illud ante-
cedens. Ad hoc argumentum Ioannes An-
dreas, Panormit. & multi alij Canonistæ in
dict. cap. ad audientiam. & Nauar. in suo ma
nua. cap. 17. nu. 193. dicunt, quòd in foro cō
scientiæ in dubio, debet Petrus iudicari irre
gularis, non autem in foro contentioso. Sed
hæc distinctio non probatur à Couar. in lo
co citato. Sed arguit contra illam primò,
quia in citato cap. is qui. absque vlla distin-
ctione inter forum conscientiæ, & iudicia-
rium decernit Bonifacius, quod nulla est
irregularitas est nisi fuerit expressa, in iure,
ergo in re dubia, etiā in foro conscientiæ iu
dicandus est liber Petrus ab irregularitate.
Item canones citati, ad audientiam. & signi-
ficasti, absque distinctione decernunt, quod
in re dubia debet quis iudicari irregularis,
ergo non oportet distinguere inter forum
conscientiæ & iudiciarium, imo vero illa
iura ex primæua intentione videntur pro-
cedere de foro iudiciario. Aliter ergo re-
spondet Couarruuias dicens, quòd dubium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0373.jpg/>
@@1@<SE373>356 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII.
<duolan 2><-P>de irregularitate potest contingere dupli-
citer. Vno modo vt sit dubium de ipso iu-
re. Altero modo vt sit dubium de ipso fa-
cto. Hoc est, possumus dubitare an sit lata
aliqua lex de tali irregularitate: & rursus
possumus dubitare, an Petrus fecerit illam
actionem propter quam sit posita irregula-
ritas. Dicit ergo quod quando dubium fue-
rit de ipso iure: iudicandum est, quod Pe-
trus non sit irregularis. Et probatur ex cap.
is qui. vbi supponitur quod nulla est irre-
gularitas, nisi habeatur expressa in ipso iu-
re: at vero si dubitatio fuerit de facto: tunc
in vtroque foro debet Petrus censeri irregu
laris, quoniam ita disponit ius ecclesiasti-
cum in illis tribus citatis capitulis. Et quan-
tum ad hoc ita procedendum est de ipsa ir-
regularitate, sicut si esset materia fauorabi-
lis. Et præter ipsa iura citata: est etiam ratio
quæ colligitur ex iure. Quoniam in æquali
dubio ea pars est eligenda in qua minus pe
riculi est. Sed in materia de qua loquimur
minus periculi est, si homo se gerat vt irre-
gularis: quia ex hoc nullum timetur ma-
lum, at vero ex opposito magnum incom-
modum timetur, scilicet, quòd irregularis
& indignus minister celebret sacrame&#x0303;tum.
Ex qua etiam ratione possumus colligere,
quod si fuerit æquale dubium an Petrus sit
excommunicatus aut suspensus, debet se ha
bere tanquam excommunicatus & interdi-
ctus, maximè in foro conscientiæ: & debet
quærere absolutionem ab huiusmodi vin-
culis antequam celebret. Sequitur deinde
principaliter quod nulla irregularitas con-
trahitur propter actum purè interiorem.
Probatur quia omnis irregularitas introdu-
cta est iure pontificio: sed ius pōtificium ni-
hil decet nit circa actus purè interiores, er-
go. Vnde non facile intelligitur, quid signi-
cent quædam verba quæ habentur in Iubi-
læis & Priuilegijs. Videlicet, quod confessa-
rius electus possit dispensare super irregula-
ritate etiā mentali. Fortassis posset quis dice
re, quod nomine irregularitatis interioris &
mentalis intelligenda est illa quæ incurri-
tur propter actum exteriorem, sed ille a-
ctus est occultus, neque potest in iudicio
probari: ita vt talis irregularis absoluatur
tantum in foro animæ. Huic sententiæ non<-P>@@

<-P>videtur refragari Couarruuias vbi supra: eo
quod verba illa iubilæi non videntur posse
habere alium sensum: quoniam esset ridi-
culum explicare illa de irregularitate purè
mentali. Quia nulla talis est, neque esse po-
test. Ista intelligentia non est nobis impro-
babilis & certè probabilior esset: nisi con-
tingeret, quod in multis literis apostolicis
aliqua inseruntur ex inaduertentia notario-
rum, quæ omnino sunt impertinentia &
nullum operātur effectum. Sequitur etiam
ex dictis falsum esse quod irregularitas in-
curritur ex effusione sanguinis aut seminis
in Ecclesia, sicut opinatus est Soto vbi su-
pra artic. 4. ratio est quia in toto iure non
inuenitur.</P>
<P>  Est tamen argumentum ad probandum
quod est aliqua irregularitas diuino iure in-
troducta. Quoniam irregularitas bigamiæ
incurritur ante baptismi susceptionem, vt
verbi gratia, si infidelis in statu infidelitatis
duas habuit vxores successiuè, est irregula-
ris, ita vt etiam postea suscepto baptismate,
non possit promoueri ad ordines sine di-
spensatione irregularitatis. At vero lex po-
sitiua ecclesiastica nō extenditur ad eos qui
non sunt baptizati, ergo illa irregularitas nō
incurritur ex iure pontificio. Maior habe-
tur expressè in decreto distinctione 26. ca-
pit. acutius. & capit. deinde. quod est Inno-
centij Primi. & in capit. vna. quod est Diui
Ambrosij. & Innocent. in capit. deinde. dif-
finit hanc irregularitatem non tolli per ba-
ptismi susceptionem.</P>
<P>  Secundò arguitur. Probabilis sententia
est, quod propter homicidium perpetra-
tum ante baptismum incurritur irregulari-
tas, quæ non tollitur per baptismi susceptio
nem: sed illa irregularitas non potest intro-
duci per legem ecclesiasticam, ergo iure di
uino vel naturali introducta est. Maior est
opinio glossæ in capit. si quis viduam distin
ctione 50. quam sequuntur Archidiaconus,
Dominicus & alij Canonistæ. Et quidam
ex Theologis, vt est Ioannes de Maioris
in. 4. sentent. distinct. 27. quæst. 8.</P>
<P>  Ad primum argumentum Diuus Hiero
nymus, cuius verba habentur in decreto. di-
stin. 26. cap. 1. & super primam ad Timoth.
cap. 3. opinatus est, quod ante susceptionem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0374.jpg/>
@@1@<SE374>Quæst. LXIIII. De homicidio. Artic. VIII. 357
<duolan 2><-P>baptismi non contrahitur bigamia. Illum se
quuntur glo. ordi. & Lyra. in illo. cap. ad Ti
moth. supra. & Maior. in, 4. vbi supra. & nō-
nulli etiam ex Canonistis: vt refert Abbas
in capit. gaudemus. de diuortijs. & mouen-
tur ad hanc sententiam propter primum ar
gumentum. Nihilominus tenendum est,
quod bigamia contrahitur etiam ante ba-
ptismi susceptionem, & quod non tollitur
istud impedimentum per baptism&#x0169;. Hanc
veritatem efficaciter probāt tria capitula ci
tata in primo argumento, præsertim in cap.
deinde. quoniam illud est diffinitio Pontifi
cis quę nos cogit hanc sequi sententiam. Ad
argumentum igitur respondetur, quòd bi-
gamia consistit in hoc quod aliquis sit diui-
sus secundum carnem. Fit autem hæc diui-
sio per hoc quod aliquis successiuè cōtrahit
cum duabus vxoribus: eo quod vir & vxor
fiunt vna caro, & idcirco qui cum duabus
vxoribus contrahit, diuisus est secund&#x0169; car-
nem. Quæ quidem diuisio introducta est
non per legem positiuam: sed ex natura rei
cognoscitur. Hinc ergo dicimus quod irre-
gularitas bigamiæ habet fundame&#x0303;taliter or
tum ex natura rei: at verò non habet forma-
liter rationem irregularitatis, nisi accedente
lege ecclesiastica, quæ prohibet bigamum
promoueri ad ordines propter indecentia,
eo quod ministri ecclesiæ debent repræsen
tare Christum vnius ecclesiæ sponsum &
virum: cui repræsentationi non conuenit,
quod minister sit bigamus & diuisus secun-
dum carnem.</P>
<P>  Ad secundum argumentum. Ipsimet au
tores citati & quidam alij, quos refert Co-
uarru vbi supra, distingu&#x0169;t de occisione: &
aiunt, quod occisio iniusta quæ proprio no-
mine appellatur homicidium, ante baptis-
mum, vel non inducit irregularitatem, vel
si inducit tollitur per baptismum: per quem
omnis defectus moralis tollitur, & omnia
quæ ipsum consequuntur. Occisio vero iu-
sta & licita inducit irregularitatem. Et de
hac occisione procedit argumentum.</P>
<P>  Cæterum sententia quæ per oppositum
tenet, quod per nullam occisionem siue iu-
stam siue iniustam, quæ fuit ante baptism&#x0169;,
incurritur irregularitas, est communis inter
Canonistas, quos refert Couar. vbi supra. &<-P>@@

<-P>Syluest. verbo, irregularitas. num. 28. quam
sententiam etiam sequuntur Theologi do-
ctiores in quarto senten. quidam: distin. 25.
alij distin. 27. & hæc sententia habet funda-
mentum in illo cap. si quis viduam. vbi abso
lutè & sine aliqua distinctione asseritur, &#xA759;
homicidium ante baptismum factum non
inducit irregularitatem, at vero vbi ius non
distinguit, neque nos debemus distingue-
re: iuxta commune proloquium Iurisperi-
torum. Et profecto illa distinctio de occi-
sione iusta vel iniusta impertinens videtur
in rem præsentem: quoniam irregularitas
quæ ex homicidio contrahitur nō tam pen
sanda est ex iniustitia quā ex significatione
scilicet, ex defectu māsuetudinis & lenitatis,
qui interuenit in quacunque occisione siue
iusta siue iniusta, ergo omnis occisio ante
baptismum vel inducit irregularitatem: vel
nulla occisio inducit. Ad argumentum igi-
tur secundum negatur antecedens. Quòd si
quis interroget rationem differentiæ, quare
bigamia quæ fit ante baptismum inducat ir
regularitatem post baptismum: & non ho-
micidium? Respondent Couar. & Nauar.
vbi supra, quòd irregularitas in homicidio
incurritur propter quendam horrorem, qui
tollitur per baptismum. Sed non satis in-
telligo hanc solutionem: quia irregularitas
homicidij non in horrore sed in defectu le
nitatis consistit, quam debent seruare mini-
stri altaris: vt conformentur mansuetudini
Christi. Quapropter respondemus aliter:
quòd defectus qui reperitur in bigamia,
pertinet ad naturales defectus, qui quidem
possunt incurri ante obligationem legis po
sitiuæ & ante baptismum. Sicut si quis sit
mancus ante baptismum. At vero defectus
lenitatis, qui consideratur in homicidio: nō
est defectus naturalis: sed solum habet ra-
tionem defectus ex consideratione legis po
sitiuæ, comparātis hominem ad Christum
mansuetissimum. Et propterea iste defe-
ctus non contrahitur nisi ab illo qui subijci-
tur legi ecclesiasticæ: non tamen negamus
quin potuisset Ecclesia statuere, quod per
baptismum auferretur indecentia bigamiæ:
Sed assignamus ratione&#x0303; quare Ecclesia no-
luerit, quòd defectus ille bigamiæ tollere-
tur in baptismo: quin potius baptizatus sta-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0375.jpg/>
@@1@<SE375>358 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. VIII.
<duolan 2><-P>tim inciperet esse formaliter irregularis. Ha
ctenus de diffinitione irregularitatis.</P>
<P>  Iam vero accedentes ad primam consi-
derationem quæ est de homicidio volun-
tario, quomodo ex illo contrahatur irregu-
laritas, statuimus certam cōclusionem. Pro
pter homicidium voluntarium ante baptis-
mum siue iustè siue iniustè fiat, nulla incur
ritur irregularitas. Probatur ex ipsa disposi-
tione iuris titul. de homicidio. libro. 6. & in
illa distinctione 50. Decreti.</P>
<P>  Aduertendum est autem primo, quod
quanuis homicidium, si ad proprietatem
vocis attendamus, denotet occisionem in-
iustam, tamen secundum iuris consuetudi-
nem loquendi, sæpe accipitur vniuersaliter
pro occisione hominis siue iusta si&#x0169;e iniu-
sta, hoc patet in titulis de homicidio, vbi se-
cundum communem intelligentiam Cano
nistarum, nomine homicidij intelligitur e-
tiam occisio iusta. Et certè Diuus Thomas
articulo præcedenti ad tertium, etiam vide-
tur vsurpare homicidium in ista significa-
tione ampla. An verò in vniuersum tam in
iure communi, quàm in priuilegijs speciali-
bus hnc nomen homicidium voluntarium
accipiatur in hac ampla acceptione, dice-
mus infra in secundo tractatu.</P>
<P>  Aduertendum secundo, quod homici-
dium voluntarium illud est, quod procedit
ex intentione: siue intendatur vt finis, siue vt
medium, siue vt effectus necessario conse-
quutus ad aliquam actionem Physicè lo-
quendo, præuisus tamen est ab operante:
quanuis sequatur præter intentionem eius
& per accidens. Hinc est quod quando ali-
quis in sui defensionem interficit aggresso-
rem, illa occisio appellatur homicidium vo
luntarium secundum consuetudinem iuris
& modum loquendi Iurisperitorum.</P>
<P>  Nihilominus, differentia versatur inter
doctores in diffiniendo, an homicidium
quod in se ipso non est voluntarium, sed in
sua causa, debeat reputari vol&#x0169;tarium quan
tùm ad rationem incurrendi irregularita-
tem, & modum dispensandi in ipsa irregu-
laritate. Quæ res multum refert, vt intelli-
gamus ad quantum se extendunt concessio
nes iuris & priuilegia, quando datur facul-
tas dispensandi super irregularitatem casua-<-P>@@

<-P>lem, præter eam quæ est ex homicidio vo-
luntario. Caietanus in hoc articulo in solu-
tione ad tertium, dicit quod illud homici-
dium, quod est volitum in causa ex qua per
se moraliter, & vt in plurimum sequitur
mors, censendum erit voluntarium. Ponit
exemplum, verbi gratia, qui mulieri imprę
gnanti magnum terrorem incutit, ex quo
sequitur aborsus f&#x0153;tus animati, censetur ho
micida voluntarius: & incurrit irregularita-
tem homicidij voluntarij: quoniam ex illo
terrore per se & regulariter sequitur abor-
sus in muliere prægnante. Hanc senten-
tiam sequitur Couarruuias in secunda par-
te relectionis citatæ à principio. Et proba-
tur primo, quia qui vult causam per se, vult
etiam totum illud quod ex causa sequitur,
ergo qui vult homicidium in causa ex qua
sequitur per se mors, vult etiam per se mor-
tem & ex consequenti est voluntarium ho-
micidium. Confirmatur, quia illud dicitur
homicidium casuale, quod sequitur præter
intentionem operantis: sed homicidium
quod sequitur ex causa per se ex qua vt in
plurimum sequitur mors, non est præter
intentionem, imo videtur virtualiter voli-
tum, ergo numerandum est inter volunta-
ria homicidia. Secundo probatur ex capit.
fina. de homicidio. in sexto. vbi censetur ho
micida & irregularis ille qui præcepit ser-
uo, vt aliquem verberaret, exprimendo ta-
men ne occidas vel mutiles, si de facto ex
verberatione sequuta est mors. Hoc au-
tem non alia ratione decernitur, nisi quia
homicidium, illud fuit volitum in sua cau-
sa, scilicet in verberatione, ergo vera est sen-
tentia Caietani. Aliter sentit Nauarrus in
suo Manuali capitul. 17. numero 240. vbi
duo asserit. Primum est, quòd qui vult ho-
micidium in causa proxima ex qua neces-
sario sequitur mors naturali necessitate: re-
putatur homicida voluntarius. Verbi gra-
tia, si quis propinat venenum alicui, etiam
si id faciat sine animo occidendi, est homi-
cida voluntarius: quoniam venenum est
causa proxima inferens mortem. Secun-
dum est, quod quando causa nō est ita pro
xima neque necessariò sequitur mors ex il-
la, quanuis sequatur regulariter, non tamen
censebitur homicidium voluntarium. Hoc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0376.jpg/>
@@1@<SE376>Quæst. LXIIII. De homicidio. Artic. VIII. 359
<duolan 2><-P>secundum dictum directè contrariatur opi
nioni Caietani. Sed probatur, quia quando
homicidium voluntarium diffinitur in iu-
re, illud esse dicitur, quod dolo & animo oc-
cidendi committitur: ita diffinitur in. l. pri-
ma. ff. de Siccarijs. ergo homicidium quod
non committitur animo occidendi nō cen
setur in ipso iure voluntarium. Secundò pro
batur, quia in Concilio Tridentino, sessio-
ne 14. capit 7. illud duntaxat appellatur ho-
micidium voluntarium quod fit per insi-
dias aut ex proposito: & omne aliud homi-
cidium reducitur ad homicidia casualia. At
vero illud homicidi&#x0169;, quòd est tantum vo-
luntarium in sua causa aliquantum remota:
non censetur fieri per insidias neque ex pro
posito, ergo numerabitur inter casualia.</P>
<P>  Tertiò probatur. Illud capit. vltimum. de
homicidio. in sexto. in quo potissimum fun
datur sententia contraria, non probat quòd
homicidium, de quo ibi fit mentio, sit vo-
luntarium: sed tantum probat, quòd indu-
cat irregularitatem: & quod ille est homi-
cida. Sed omnia hæc verificantur satis de ho
micidio casuali, quod potest inducere irre-
gularitatem. Alijs verò Theologis placet
magis hæc opinio doctissimi Nauarri: quan
uis dicant quod si attendamus ad rigorem
Metaphysicum & Philosophicum mora-
lem, sententia Caietani verissima est, & eius
argumentum conuinceret illud homici-
dium esse simpliciter voluntarium. At ve-
ro ex iuris benignitate & pia interpretatio-
ne huiusmodi homicidium, de quo proce-
dit secundum dictum Nauarri, non debet
censeri voluntarium quantum ad modum
rigurosum inducendi irregularitatem, quā-
uis aliâs inducat illam tanquam homicidi&#x0169;
casuale. Præterea mouentur ex verbis Con
cilij Tridentini iam citati. Et denique quo-
niam secundum leges ciuiles iam citatas &
plures alias, huiusmodi homicidium non
punitur p&#x0153;na ordinaria & rigurosa: sicut
punitur homicidium voluntarium: sed ius
Canonicum debet esse magis pium quam
ciuile. Ergo si ius ciuile non reputat huius-
modi homicidium esse voluntarium, mul-
tominus iure Canonico debet censeri vo-
luntarium quantum ad rigurosam p&#x0153;nam
& censuram irregularitatis. Nobis tamen<-P>@@

<-P>neuter modus dicendi plene satisfacit, mul-
to autem minus sententia Caietani, videtur
enim loqui de voluntario quantum attinet
ad veram culpam. Constat autem, quòd ir-
regularitas absque aliqua culpa potest con-
trahi, ergo non loquitur de homicidio vo-
luntario, quantum attinet ad irregularita-
tem. &#x00B6; Deinde ratio Caietani satis infirma
est. Ostendimus enim iam non esse conse-
quentiam necessariā, quod si quis vult cau-
sam velit etiam effectum qui per se conse-
quitur ad ipsam causam, verbi gratia, infir-
mus vult sumerepotionem ex qua per se &
necessario sequitur debilitatio, & tamen nō
vult debilitationem: licet permittat illam.
Sed oportebat adijcere, vt ratio Caietani es-
set bona, quòd homo teneretur euitare il-
lam causam. Tunc enim effectus conse-
quens esset voluntarius in sua causa saltem
indirectè. Deinde modus explicandi Na-
uarri, etiam impugnatur exemplo. Verbi
gratia, quando quis defendens amicum aut
patrem, occidit aggressorem: nulla ratione
est voluntaria illa occisio nec directè nec
indirectè: & tamen incurritur irregularitas.
Ergo necessarius est alius modus explican-
di, quomodo per homicidium vol&#x0169;tarium
incurratur secundum rigorem iuris irregu-
laritas. Etenim prædictum homicidium
non potest reduci ad casuale: contrahitur
enim irregularitas indispensabilis, nisi per
summum Pontificem. Præterea secundum
communem omnium sententiam consu-
lens, præcipiens, exhortans ad occisionem
alicuius, si sequatur occisio contrahit irregu
laritatem rigurosam homicidij voluntarij.
Etenim non est necessarium, quòd ad con-
silium, ad præceptum, ad exhortationem
sequatur ille effectus occisionis: imo neque
vt in plurimum consequitur. Ergo alius mo
dus explicandi necessarius est, vt intelliga-
mus quando contrahitur irregularitas se-
cundum rigorem iuris ex homicidio vo-
luntario, prout opponitur casuali. Sit igitur
nobis hæc regula.</P>
<P>  Quotiescunque voluntas hominis dire-
cta siue licitè siue illicitè, influit in effectum
occisionis influentia morali, incurritur irre-
gularitas secundum rigorem iuris ex homi
cidio voluntario. In hac regula includimus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0377.jpg/>
@@1@<SE377>360 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII.
<duolan 2><-P>prætores, ferentes sententiam sanguinis, ac-
cusatorem, & testes, aduocat&#x0169; contra reum,
tabellionem, carnificem, præconem. Inclu-
dimus etiam omne homicidium ex propo
sito quod est peccatum mortale. At vero cō
sequenter etiam includimus præcipientes,
consulentes, exhortantes, & auxilium scien-
ter dantes. Non autem includimus homici-
dia omnia mortaliter culpabilia ex negli-
gentia, considerantis quod sequeretur occi-
sio. Hæc enim appellantur secundum mo-
rem loquendi iuris Canonici homicidia ca
sualia: quanuis propter illa incurratur irre-
gularitas dispensabilis ab episcopo. Si autem
essent purè casualia præter omnem ratio-
nem voluntarij, non incurritur propter ipsa
homicidia aliqua irregularitas.</P>
<P>  Secunda regula est magis particularis.
Quando occisio futura præuisa est in sua
causa: & nihilominus homo vult operari
causam illam: vel quia licitum est sibi sic o-
perari, vel quia tenetur, vel etiam peccando
sic operetur: manet irregularis secundum ri
gorem iuris: & illa occisio dicitur homici-
dium voluntarium. Ab ista secunda regula
excipiuntur aliqui casus ex benignitate iu-
ris. Videlicet quando quis defendens se ip-
sum pręuidet mortem aggressoris futuram,
& nihilominus se defendit. Sed non excipi-
tur quando præuidet mortem aggressoris
defendendo patrem, vbi nullum est pecca-
tum: imo esset peccatum si non defenderet.
Ratio huius est, quia in hoc impedimento
ecclesiastico irregularitatis, quę contrahitur
ex occisione hominis, magis attenditur in
ipsa repræsentatione occisionis: quàm ratio
culpæ. Et propterea quædam irregularita-
tes ex homicidio, quæ contractæ sunt simul
cum peccato mortali, sunt facilius dispen-
sabiles: quoniam occisio fuit casualis aliquo
modo, quàm aliæ irregularitates, quæ sine
culpa contractæ sunt: eo quòd occisiones
istæ non fuerunt à casu, sed fuerunt præ-
uisæ & directè volitę, vt medium ad finem:
sicut Prætor vult suspendere latronem. Ni-
hilominus vt hæc magis explicentur.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primo. An qui in defensio-
nem propriæ vitæ alterum occidit,
etiam cum moderamine inculpatæ tutelæ,
maneat nihilominus irregularis. Et ratio du<-P>@@

<-P>bij prima est, quia homicidium volunta-
rium illud etiam est, si quis præuidens mor
tem aggressoris, illum interficit. Ergo ma-
net irregularis. Patet consequentia, quia om
ne homicidium voluntarium inducit irre-
gularitatem. Illud autem non est casuale.</P>
<P>&#x00B6; Secundo, hoc videtur expressum in Con-
cilio Tridentino, Sessione 14. Decreto de re
formatione capit. 7. vbi dicitur. Si vero ho-
micidium non ex proposito, sed à casu vel
vim vi repellendo, vt quis se à morte defen-
dat, fuisse commissum narretur, committa-
tur ordinario loci, vel Metropolitano, aut
episcopo: qui probato euentu possit dispen-
sare. Ecce irregularis censetur qui se defen-
dendo alterum occidit, siquidem dispensa-
tio huius casus committitur episcopo. Re-
spondetur tamen, quod tempore D. Tho-
mæ iste talis irregularis habebatur, vt col-
ligitur ex articulo præcedenti ad tertium, vt
ibi bene notat Caietanus. Nihilo minus ta-
men nostris temporibus iam certum est op
positum: quòd videlicet non maneat irre-
gularis. Patet ex Clementina, si furiosus. de
homicidio. vbi excipitur ab irregularitate,
& qui purè casualiter occidit, & qui etiam
occidit in defensionem suæ vitæ. Disputant
autem doctores. Vtrùm ante decisionem
istam Clementis verè maneret irregularis
iste occidens, defendendo se. Nauar. in Ma-
nuali capit. 27. numer. 209. dicit quòd Pon-
tifex in illa Clementina, non fecit nouum
ius: sed declarauit antiquum. Et fatetur hoc
esse contra D. Thom. & ratio illius est: quia
textus non continet verba, quæ denotent no
uum ius, ergo ita interpretandus est. Sequ&#x0169;-
tur ill&#x0169; aliqui iuniores, maximè ex Iurispe-
ritis. Veruntamen oppositum reputo ve-
rum & colligo à posteriori, quia nullum
ius antiquum extat ante illam Clementi-
nam, nec Nauarrus illud attulit, ergo non
erat in iure. Et etiam quia Diuus Thom. id
non ignorabat, qui tanquam certo suppo-
nit, talem homicidam iucurrere irregulari-
tatem: olim ergo omnis homicida volun-
tarius irregularis erat, & solum excipiebatur
homicidium purè casuale.</P>
<P>  Ad primum respondetur, concedendo,
quod talis homicida voluntarius est, quia
sciens operatur & præuidens effect&#x0169; & mor<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0378.jpg/>
@@1@<SE378>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. VIII. 361
<duolan 2><-P>tem futuram: nihilominus cum damno ag-
gressoris se defendit. Cæterum ex benignita
te iuris excipitur iste talis ab irregularitate:
quia omnia iura tam naturalia quâm positi-
ua fauent conseruationi viuentium, & ma-
xime quando in conseruanda vita homo
patitur violentiam.</P>
<P>  Sed contra. Sequitur, quod non manet
irregularis adulter, qui occidit in defensio-
nem suæ vitæ maritum adulteræ inuadente&#x0303;
ipsum. Probatur sequela. Quia hoc facit
etiam in defensionem propriæ vitæ ad quā
conseruādam habet ius in illo casu. Ad hoc
quidam ex Iurisperitis negant consequen-
tiam, & sequuntur sententiam Nauar. in ma
nuali, cap. 15. nu. 7. & etiam Couar. vbi su-
pra. Dicunt enim isti, quod illa actio illici-
ta adulterij: est quasi via moraliter loquen-
do ad homicidium alterius, & idcirco indu
cit irregularitatem, nihilominus opposit&#x0169;
est probabilius. Et fundamentum contra-
riæ sententiæ supponit falsum, quia quanuis
aliquando ex tali actione illicita, sequatur
homicidium, tamen est per accidens. Mora
liter enim & frequenter illud non sequitur.
Quocirca tenendum est, quòd non maneat
irregularis, magis quàm qui dans operam
rei licitæ in sui defensionem, alter&#x0169; occidit.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd Con-
cil. Trident. loquitur, quando iste se defen-
dens dubitat rationabiliter de modo iustæ
defensionis, & vtrùm c&#x0169; moderamine in-
culpatæ tutelæ, aut sine illo tale homicidi&#x0169;
commiserit: iste enim casus frequenter con
tingere potest & ita iustum est, vt cōmitta-
tur ordinario & eius discussio & dispensa-
tio. Summo autem Pontifici reseruantur ir-
regularitates omnes quæ oriuntur ex ho-
micidio voluntario & à proposito.</P>
<P>  Aliud dubium est, Vtrùm qui occidit al
terum pro defensione honoris & bonorum
temporalium, maneat irregularis? Couarr.
relect. iam citata, par. 3. numer. 4. dubitat de
occidente in defensionem honoris, an ma-
neat irregularis: nihil ominus tamen nume-
ro. 5. concludit resolutoriè, quod occidens
siue defendendo honorem siue proprium
censum, non manet irregularis. Probatur
hæc sententia ex capit. 2. de homicidio, vbi
Summus Pontifex diffinit, quòd non sit de-<-P>@@

<-P>ponendus clericus, qui interfecit latronem
volentem expoliare illum, ergo non indu-
citur irregularitas ex occisione pro defen-
sione bonorum temporalium, alioquin de-
ponendus esset iste.</P>
<P>  Secundò de honore specialiter arguitur:
quia à viris probis & rectè sentientibus ho-
nor præfertur vitæ & prudenter ac iustè
quis pro honore prodigit vitam, ergo sicut
qui pro defensione vitæ occidens inuaso-
rem non manet irregularis: ita non mane-
bit irregularis qui pro defensione honoris
alterum occidit cum moderamine incul-
patæ tutelæ.</P>
<P>  Tertiò. Facultates & bona temporalia
per se ordinantur in conseruationem vitæ,
ergo sicut in defensione vitæ occidens non
manet irregularis, ita neque occidens pro
defensione bonorum. Consequentia proba
tur à paritate rationis: quia eadem causa est
de fine, & de his quæ per se ordinantur in
consequutione&#x0303; finis per se, quare Theologi
diffiniunt quod sicut licitum est defendere
vitam etiā cum damno aggressoris: ita etiā
licet defendere proprium censum c&#x0169; dam-
no tertij, vnde regula iuris habetur, quod
vbi est eadem ratio sit eadem iuris disposi-
tio. &#x00B6; Quarto & est argumentum potissi-
m&#x0169; Couar. quia nullus ex occisione priuata
manet irregularis, nisi talis occisio fuerit cul
pabilis, vt patet inductiuè: c&#x0169; ergo occisio
pro defendendo honore & proprijs faculta
tibus non sit culpabilis, nō inducet irregula
ritatem. &#x00B6; Alij autem doctores & maxime
Theologitenent oppositum, & ratio illor&#x0169;
est: quia iura non excipiunt homicidam ab
irregularitate nisi qui purè casualiter occi-
dit, vel in sui defensionem vel in propriæ vi
tæ defensionem: sed qui occidit inuasorem
pro defendendo honorem non occidit ca-
sualiter c&#x0169; præuideat talem effect&#x0169;, nec de-
fendit propriā vitam directè, ergo nō exci-
pitur in iure. Et fundament&#x0169; huius rationis,
est decret&#x0169; Bonifacij supra citat&#x0169; qui voluit
quod nullus habeatur irregularis, nisi qui
exprimitur in iure, qua ratione & in exce-
ptionibus vtendum est vt nullus videlicet
homicida excipiatur ab irregularitate, nisi
qui expressè excipitur in iure. Dicere vero
quod talis est homicida casualis in iure: fal-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0379.jpg/>
@@1@<SE379>362 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII.
<duolan 2><-P>sum supponit, nam eadem ratione habere-
tur homicida casualis, qui pro defendenda
vita alterum occidit: hoc vero est contra cō
textum iuris, qui distinguit inter homicidā
purè casualem & istum qui occidit in sui de
fensione&#x0303;. Vnde sententia Theologor&#x0169; quia
tutior & magis conformis iuri tenenda est.</P>
<P>  Ad primum respondetur, quòd ibi Pon
tifex dispensauit cum illo clerico super irre-
gularitate quam contraxerat, & hoc bene
colligit glossa, quia ibidem pręcipitur, quod
maneat & viuat in perpetua p&#x0153;nitentia: &#xA759;
signum est dispensationis.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd multi
viri honoratissimi tenent oppositum, quòd
videlicet vita præferatur, quia fundament&#x0169;
est omnium reliquorum: & quanuis id da-
remus oppositæ sente&#x0303;tiæ, quod honor esset
præferendus: consequentia est nulla. Sicut
non valet, bene viuere quid præstantius est
quàm vita: ergo sicut qui occidit inuasorem
non manet irregularis, ita nec qui occideret
impedientem vt aliquis nō rectè viuat. Sed
contra sequitur, quòd si aggressus occidit
inuasorem quem poterat non occidere si fu
geret, quod maneret irregularis: conseque&#x0303;s
est falsum, ergo. Sequela patet: quia iste talis
non defendit vitam sed honorem, postquā
facile posset seruare vitam sine occisione,
quanuis cum aliquali dedecore. Couar. vbi
supra dubius videtur in hac parte: verum ta
men certo tenendum est, quod nō maneat
iste irregularis: quia directè defendit pro-
priam vitam quanuis per accidens admi-
sceatur defensio honoris. Sicut enim aggre-
diens intendit occidere non vero inhono-
rare: ita etiam aggressus intendit per se de-
fendere propriam vitam non vero hono-
rem, nec tenetur consulere vitæ alienæ cum
iactura proprij honoris: quare non censetur
fuga ista medium ordinatum aut necessa-
rio ponend&#x0169; ad euitādam morte&#x0303; proximi.</P>
<P>  Ad tertium respondetur negando conse-
quentiā. Quia in iure non excipitur expres-
se qui occidit pro defensione bonorum tem
poralium, quæ licet ordinentur ad tuendā
vitā, non tamen semper, nec omnia illa qui-
bus expoliamur necessaria sunt ad vitā. Po-
terit enim qui ijs bonis priuatur, alia via sibi
comparare bona quibus viuat: secus esset si<-P>@@

<-P>daretur casus &#xA759; à me auferetur ab aliquo pa
nis quo extremè indigerem: quia tunc non
defenderem propriè bona temporalia sed
vitam, quæ non potest conseruari sine tali
pane vt supponimus. Similiter iudicandum
est, de illo qui defendit arma sine quibus
absque dubio morietur. Igitur in casu argu-
menti respondetur, quòd non est eadem
ratio de vita & de alijs bonis externis: imo
quanuis esset eadem ratio, argumentum nō
valeret: quia irregularitas non ex ratione sed
ex textu pensatur.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quòd irregula
ritas non semper respondet culpæ, quare
non semper est p&#x0153;na: sed quandoque vt di
ctum est incurritur propter significatione&#x0303;,
& ideo quanuis defendens bona tempora-
lia non culpabiliter occidat: tamen est suffi-
ciens fundamentum illatæ irregularitatis,
nempe significatio.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò. Vtrùm occidens ali-
quem pro defensione vitæ proximi,
aut pro conseruanda republica: maneat irre
gularis? &#x00B6; Pi ima opinio docet, quòd si iustè
quis defendat vitam proximi, siue ex præce
pto siue ex consilio id faciat, non manet irre
gularis occidendo inuasorem. Referuntur
autores huius sententiæ à Couar. vbi supra,
numer. 5. & argumentum illorum est: quia
irregularitas vel incurritur propter culpam
vel propter significatione&#x0303;: sed in huiusmodi
defensore non est culpa, vt patet, neque est
significatio quæ fundat irregularitate&#x0303;, quod
patet: quia defensio illa est maxime merito-
ria & actus excelle&#x0303;tissimæ virtutis: ergo nul
la ibi est significatio cui congruat censura
aut priuatio ordinum vel executionis eor&#x0169;.</P>
<P>  Alia sententia per opposit&#x0169; docet, &#xA759; talis
occisor semper manet irregularis, siue id fa-
ciat præcepto siue consilio. Ita tenet Nauar.
c. cit. nu. 14. & Caiet. 2. 2. q. 40. art. 2. Alij di-
stinguunt in hac parte, quod si defendens vi
tam alienā vel rempublicam, hoc faciat sua
sponte, manet irregularis occidendo: si au-
tem id facit quia præceptum imminet, non
manet irregularis. Sunt & aliqui iunio-
res qui aliter distinguunt, quòd si talis
defensor & occisor fuerit sacris initiatus,
non manet irregularis: si vero non ordina-
tus irregularitatem contrahit, & adhibent<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0380.jpg/>
@@1@<SE380>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII. 363
<duolan 2><-P>ratione&#x0303; huius: quia irregularitas in initiatis
sacris ordinibus, habet rationem p&#x0153;næ, ac
subinde supponit culpam, quæ cum nulla
sit in tali defensore & occisore non incurre-
tur: verum tamen in non ordinato iustè in-
curritur propter solam significationem nō
habens rationem p&#x0153;næ. Dico tamen in hu
ius resolutione, quod sententia communis
& quæ vsu recipitur est, quod iste talis ma-
neat irregularis, siue hoc faciat consilio siue
præcepto siue ordinatus vel non, siue pro
defendenda vita patris vel proximi, siue pro
defensione reipublicæ. Ratio est, quia hu-
iusmodi est voluntarius homicida & non
in suæ vitæ defensione, ergo secundùm ius,
vbi iste non excipitur, irregularis censetur.
Et ratio in oppositum inualida est: quia iu-
dex tenetur ex præcepto occidere reum, &
meretur in illo damnando, & tamen ma-
net irregularis. Similiter ante diffinitionem
Clementinæ citatæ, qui occidebat alterum
in suæ vitæ defensione manebat irregularis,
quanuis exerceret opus meritorium. Illud
autem discrimen quod alia opinio inuenit
de ordinato vel nō ordinato futile est: quia
ordinatus bene potest incurrere irregulari-
tatem quæ solum contrahitur propter signi
ficationem: & quidem in casu posito eande&#x0303;
habet deformitatem & indecentiam mors
sequuta in ordinato atque in non ordinato,
ergo eadem significatio ibi considerabitur.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quartò. Vtrùm denuntians
coram iudice ex quo sequitur quod
reus interficiatur, maneat irregularis? Pro
resolutione nota, quòd denuntiatio ista po-
test fieri tripliciter in proposito. Primò, ab-
solutè & nō intendens occisionem alterius
quanuis illam præuideat. Secundò, inten-
dens propriam vindictam denuntians ta-
men absolute coram iudice. Tertiò, interius
intendens vindictam & occisionem denun
tiati, exterius tamen protestansse hoc non
facere propter vindictam aut intentionem
mortis.</P>
<P>  Prima conclusio. Duobus modis prio-
ribus si fiat denuntiatio & sequatur homici-
di&#x0169;, inducitur irregularitas. Probatur, quia
in iure iste talis censetur homicida volunta-
rius, quia quanuis non velit mortem proxi-
mi vt finem vel vt medium: vult tamen il-<-P>@@

<-P>lam in effectu, ergo est irregularis.</P>
<P>  Secunda conclusio. Denuntians tertio
modo non est irregularis. Ita Couarruuias
in relectio. citata. & multi iuniores subscri-
bunt. Probatur ex cap. prælatis. de homici-
dio in. 6. vbi habetur quod clericus denun-
tians coram iudice ex quo aliquis occidi-
tur, si faciat protestationem se non intende-
re alterius mortem aut propriam vindictā,
non debet illi imputari, & loquitur iuxta
cōmunem interpretationem textus de non
imputanda irregularitate, ergo denuntians
tertio modo, siue clericus sit siue non, non
est irregularis. Et confirmatur, quia ius Ca-
nonicum cum exter num sit nō respicit ani-
mum nec intentionem internam, ergo c&#x0169;
iste protestatur exterius iuxta formā illius
capitis: verè excipitur ab irregularitate, nihil
conferens aut detrahens à tali exceptione
iuris, animus non explicatus.</P>
<P>  Sed contra sunt duo argumenta. Primò
arguitur. Nam iste est homicida volunta-
rius & dans operam rei illicitæ: ergo cense-
tur irregularis. Probatur antecedens. Quia
peccat in tali denuntiatione. Nec sufficit di-
cere, quod iste solum habet internam inten
tionem prauam: quia talis intentio tendit in
opus exter num & ibi explicatur: sicut quan
do hæreticus qui erat purè mentalis postea
nutibus aut signis explicat hæresim manet
excommunicatus in iure.</P>
<P>  Secundò. Quia iste clericus esto ita sit,
quod non maneat irregularis quia excipitur
in iure, tamen non ordinatus nullibi excipi
tur, & vt supra diximus, sicut ad inducen-
dam irregularitatem requiritur expressio iu
ris, ita ad exceptionem ab irregularitate re-
quiritur expressio iuris.</P>
<P>  Ad primum respondetur, quòd iste talis
non dat operam propriè rei illicitæ, quāuis
cum praua intentione licitā denuntiatione&#x0303;
exequa{t$}: sicut qui celebrat in peccato mor-
tali non dicitur dare operam rei illicitæ:
quare licet iste denuntians sit homicida
voluntarius quantum ad culpam: non ta-
men talis iudicatur iam supposita deter-
minatione illius textus, vel saltim excipi-
tur, & actus ille interior in isto denuntiante
nunquam manifestatus est, imo exterius
protestatus est oppositum: sicut si hæreticus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0381.jpg/>
@@1@<SE381>364 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII.
<duolan 2><-P>mentalis dicat exterius opposit&#x0169; illius quod
habet interius, non incurrit p&#x0153;nas iuris.</P>
<P>  Et ad secundum facile patet, quod ius ex
cipiens clericum, virtualiter excipit non or
dinatum: & ratio ibi subiuncta hoc osten-
dit & est communis, videlicet, ne metue&#x0303;tes
irregularitatem non denuntient, & sic ini-
qui homines multiplicentur in republica.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quintò. Vtrùm clericus vel
alius quicunque qui facta protestatio
ne prædicta denuntiet in causa sanguinis, nō
in sui sed alterius vindictam maneat irregu
laris? Nauar. & alij iuniores tene&#x0303;t, quod ma
net irregularis: quia in dicto cap. prælatis. so
lum clericus denuntians contra sibi malefa-
ctores eximitur ab irregularitate, ergo si de-
nuntiatio fiat contra malefactores reipubli-
cæ aut proximi, denuntians erit irregularis.
Quod confirmant, quia illa est exceptio iu
ris antiquioris, in quo omnis denuntiator
in causa sanguinis manebat irregularis: sed
exceptio cum sit odiosa & iniuriosa non est
extendenda sed potius restringenda, ergo.</P>
<P>  Secunda sententia est in oppositum, quo
niam eadem ratio est quando denuntiatio
fit contra proprios malefactores & in vtili-
tatem denuntiantis: atque si fiat contra ma-
lefactores reipublicæ & in vtilitatem alie-
nam: vbi autem est eadem ratio debet esse
eadem iuris dispositio: ergo non censebi-
tur iste irregularis. Ita videtur tenere Caie-
tanus. 2. 2. quæst. 40. art. 2. & Soto relectio-
ne de ratione tegendi & detegendi secre-
tum, memb. 2. quæst. 4. Nec displicet Co-
uarruuiæ vbi supra.</P>
<P>  Tertia sententia distinguit, quòd si immi
neat graue damnum, & maxime si illud ten
dat contra bonum commune, absque irre-
gularitate siue clericus, siue laicus sit, potest
denuntiare in causa sanguinis: cæterum si
denuntiatio tendat ad quærendam vindi-
ctam, vel sumendam satisfactionem de cri-
mine perpetrato: dicunt, quod incurritur
irregularitas: Ita Nauar. capit. citato, nume-
ro 213. & capit. 18. numero. 54. & Couarru-
uias in relectione citata, par. 2. §. 5. & qua-
drat sententiæ Caietani. 2. 2. quæstione. 33.
articulo. 7.</P>
<P>  Quarta sente&#x0303;tia est quod etiā absque ir-
regularitate in causa aliena, non solum rei-<-P>@@

<-P>publicæ sed personæ priuatæ, potest cleri-
cus denuntiare: maxime in vtilitatem con-
sanguineorum qui quasi vnum reputantur
in iure. ita Felin. in cap. significasti. 2. de ho-
micidio. Sed mihi non placet prima senten
tia, quia ius canonicum plus debet fauere
ijs qui denuntiant in vtilitatem reipublicæ,
quàm qui in commodum proprium, ergo
iustè extenditur illud cap. vt comprehen-
dat denuntiantes in vtilitatem alior&#x0169;. Qua-
re tenendum est, quòd cap. illud nō est ex-
ceptio iuris, sed nouum ius quod se exten-
dit ad clericos denuntiantes, facta tali prote
statione, siue hoc fiat in propria siue in alie-
nam satisfactionem, & in hoc fauet secun-
da sententia.</P>
<P>  Tertia sententia displicet, quia volunta-
riè excipit illum qui intendit satisfactione&#x0303;
proximi. Nam textus non attendit animi
intentionem, sed solum requirit quod exte
rior protestatio fiat, & ne mala exorbitent
in republica: quare bene corrigitur à quarta
sententia. Ex quo sequitur quod in capite
illo fit fauor denuntiantibus & iustè defen-
dentibus sua vel aliena, vnde ampliandus
est. Et quanuis ibi solum fiat mentio de de-
nuntiantibus contra suos proprios malefa-
ctores: rationabiliter tamen & propter cau-
sam ibi expressam quæ communis est, ex-
tenditur ad non clericos & ad alios qui in-
tendunt satisfactionem, siue publicam siue
priuatam.</P>
<P>  Nota tamen, quod clericis interdicitur
in iure denuntiatio in causa sanguinis, vt pa
tet in cap. clericis. & in cap. sententiam. ex-
tra. ne clerici vel monachi. quare si non fa-
ciat protestationem, peccat mortaliter &
manet irregularis. Laicus vero quanuis ma
neat irregularis, nō tame&#x0303; peccat mortaliter:
quia non est illi inter dicta talis denuntiatio.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur sextò. Vtrùm maneat irre-
gularis qui docet, consulit, aut præci-
pit, vt malefactores occidantur? &#x00B6; Pro parte
affirmatiua arguitur primò. Quia etiā im-
minente causa sanguinis, licet doctoribus
publico tradere ea quæ habentur in iure, &
decernere in quibus casibus malefactores
occidendi sint, quanuis ex hoc iudices post
modum tulerint sententiam capitis, ergo
non manent irregulares.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0382.jpg/>
@@1@<SE382>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. VIII. 365
<duolan 2><P>  Item confessarius potest iudicem sibi cō
fitentem: admonere in confessione, vt pu-
niat malefactores secundùm iura etiā per-
dendo & occidendo: & tamen non est ve-
rosimile, quod iste incurrat irregularitate&#x0303;,
ergo licet consulere in causa mortis absque
nota irregularitatis.</P>
<P>  Tertiò. Prælati ecclesiastici qui sibi con-
stituunt iudices & ministros etiam in causa
sanguinis, illisq&#x0301;ue præcipiunt vt iustè exe-
quantur p&#x0153;nas iuris, non manent irregula-
res, ergo præcipiens mortem in bon&#x0169; reipu
blicæ non incurrit irregularitatem. Quod
maxime confirmatur in inquisitoribus,
qui damnant ad mortem malefactores vel
saltim tradunt brachio seculari, quos certo
sciunt occidendos.</P>
<P>  In hac re nota, quod aliud est speculati-
uè docere veritatem: aliud vero consulere
& aliud præcipere. Et rursus, aliud est doce
re veritatem in causa mortis tanquam mini
ster & proxime cooperans vt aduocati fa-
ciunt: aliud vero docere illam in commu-
ni, & quando non imminetpericulum mor
tis. Similiter, aliud est consulere in commu
ni vt faciunt prædicatores, aliud vero in par
ticulari.</P>
<P>  Prima conclusio. Doctor non est irregu
laris quanuis efficaciter doceat, quod male-
factores huius generis plectendi sunt capi-
te. Probatur. Quia isti non intendunt mor-
tem, sed tantum tradunt veritatem specula-
tiuè, ergo non concurrunt nec indirectè ad
homicidium, alioquin omnes cathedrarij
iuris, imo & Theologi essemus irregulares.</P>
<P>  Sed quid, si iudex esset anceps an Petrus
sit occidendus, & requirat Iurisconsultum
aut Theolog&#x0169;, qui decernat talem esse occi
dendum. Respondetur, quòd si doctor iste
solum tradat veritatem iuris, sicut aliâs con
sueuit subscribere in casibus requisitis, non
vero consulat neque intendat exequutione&#x0303;
in casu particulari: non manet irregularis. Si
vero sciens & aduertens causam sanguinis
imminere, firmet decretum, ex quo iudex
occidit malefactorem: manet irregularis,
quia iste talis non solum tradit veritate&#x0303;, sed
virtualiter vel formaliter consulit mortem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Prædicator vel con-
fessarius vel alius quilibet consulens, nō ma<-P>@@

<-P>net irregularis, quanuis in communi consu
lant: imo & præcipiant quod malefactores
puniātur in republica. Probatur. Quia istud
est illorum munus, imo ex alia parte non
consulunt mortem neq; determinatè neq;
in particulari. Sed quid, si in particulari de
occidendo isto malefactore consulant isti,
iudice interrogante? Respondetur, quòd de
prædicatore doctore vel alio consiliario cer
tum videtur, quod manent irregulares si ta-
le consili&#x0169; præstant: quia moraliter loquen
do influit in mortem proximi, & iste actus
exterior est subiectus iuri canonico: si vero
confessarius fuerit, qui intra confessionem
tale consilium præstat non manet irregula-
ris: quia actus ille soli Deo reseruatur, & con
fessarius iure diuino tenetur in illo foro di-
cere veritatem debitam.</P>
<P>  Tertia conclusio. Inquisitores non ma-
nent irregulares tradentes malefactores bra
chio seculari. Probatur ex vsu recepto in
ecclesia, qui manifeste indicat illos peculia-
ri priuilegio gaudere, & est expressum in
cap. ad abolendam. de hæreticis. vbi conce-
ditur illis facultas relaxandi hæreticos bra-
chio seculari. Ver&#x0169; est tamen, quod in cap.
nouimus. de verb. signific. præcipitur vt effi
caciter intercedant pro illis ne occidantur,
quod communiter interpretātur de hære-
ticis non relapsis nec pertinacibus, non ne-
gatiuis, non ficte vel diminutè confitenti-
bus. Vide Roffen. contra Luther. cap. vlti-
mo. & licet hoc non haberetur in iure, ta-
men illos excusaret ab irregularitate actus
ipse moraliter consideratus: quia illi non
occidunt mediatè nec immediatè, nec fe-
runt sententiam sanguinis, nec sunt consu-
lentes, sed permittunt malefactores puniri
à iudice seculari secund&#x0169; leges regias cōmu
nes. De episcopis vero hoc ipsum certum
est, habeturq&#x0301;ue in cap. episcop. ne cleric. vel
monachi. vt constituant sibi iudices, etiam
in causa sanguinis: eo vel maxime quod epi
scopi non designant iudicem vt specialiter
occidat: sed vt iudicet in quibusuis casibus
occurrentibus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur septimò. Vtrùm clerici vel
religiosi qui in bello iusto exhortan-
tur milites, vt pugnent & occidant inimi-
cos: maneant irregulares effectu subsequn-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0383.jpg/>
@@1@<SE383>366 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. VIII.
<duolan 2><-P>to? Videtur pars affirmatiuam vera: quia isti
verè coadiuuāt tanquā cōsulentes, ergo ma
nent irregulares. Confirmatur. Quoniam
sequeretur quod absque irregularitate pos-
sent sibi arma assumere ad debellandos ho-
stes. Probatur sequela. Quoniam magis fa-
uent consilio quàm armis. Secundò sequi-
tur, quod eadem ratione absque irregulari-
tate possit clericus vel monachus in bello
iniusto consulere vt occidantur aduersarij.
Probatur sequela. Quia vterque est æqua-
lis causa homicidij, nec quod bellum sit in-
iustum auget voluntarium: ergo vtrobique
est eadem ratio. Tertiò sequeretur, quod
etiam clericus ministransarma militibus ve
rè occidentibus, non maneat irregularis. Cō
sequens est contra communem, ergo. Se-
quela patet. Quia iste talis solum est coad-
iuuans & indirectè concurrens multo mi-
nus quàm consiliarius.</P>
<P>  In hac re Nauar. supra. tenet, &#xA759; clericus
cōsiliarius in bello iusto nō est irregularis:
quia non est proxima causa mortis secutæ.
Explicat hoc, quia ille dans operam rei lici-
tæ habet obiectum honest&#x0169; & officiosum,
quare multum remotè ad actum illius se-
quitur mors: secus autem in bello iniusto
vbi obiectum illius actus est iniquum. Hāc
sententiam explicant aliqui interpretum in
præsenti: quia occisio ista non est directe
volita, vt patet: neque indirectè, quia clerici
nec debent nectenentur eam euitare, & hac
ratione non censetur vol&#x0169;taria in iure. Illud
enim voluntarium dicitur indirectè, vt lo-
quimur in præsenti: quando aliquis tenetur
cessare ab aliqua actione, vel eandem conti
nuare, & hoc non facit.</P>
<P>  Alia sententia est Syluestri & aliorum
quos citat, verbo bellum. 3. §. 2. quod si cle-
rici exhortentur milites in actuali cōflictu,
homicidio sequuto, mane&#x0303;t irregulares: quia
iste effectus est qua si proxime sequutus: si
autem bellum sit futurum, sacerdos consu-
lens non manet irregularis: quia effectus re-
motè se habet.</P>
<P>  Tertia sententia alior&#x0169; qui dicunt, quod
si bellum fuerit aggredientis, consiliarij cle-
rici manent irregulares: quia homicidium
censetur intent&#x0169;, si aute&#x0303; fuerit defende&#x0303;tis se,
absq; irregularitate poter&#x0169;t exhortari. Mihi<-P>@@

<-P>tamen videntur omnes istæ sententiæ falsæ.</P>
<P>  Et prima quidem impugnatur: quia ho-
micidium voluntarium, vt patet ex dictis,
est quod est intentum tanquam finis vel
tanquam medium, vel tanquam effectus cō
iunctus in re ipsi causæ, & maxime quando
tale homicidium est præuisum formaliter:
sed huiusmodi sunt homicidia quæ sequun
tur in bello propter exhortationem cleri-
corum: ergo. Confirmatur. Nam sequere-
tur, quod si clericus defendens patrem su&#x0169;,
occidat inuasorem, quod non maneat irre-
gularis: quia eadem ratione occisio illa no
erit volita directè nec indirectè sed multu
remotè. Si dicas esse discrimen quod homi-
cidium sequutum in defensione parentis,
est immediatus effectus illius actionis cleri-
ci, non autem quod sequitur in bello pro-
pter exhortationem, quare illud proxim&#x0169;
censetur ac subinde inducens irregularita-
tem, istud vero remotum. Contra. Sit casus
quod duo fratres defendant parentem, &
vnus illorum armis, alius vero industria &
consilio occidant aggressore&#x0303;: sequitur quod
iste consiliarius nō maneat irregularis. Pro-
batur ex tua ratione. Quia non sequitur ho-
micidium immediatè ex actione ipsius con
sulentis, eo vel maxime quod isti fratres nō
tenentur euitare illā actionem defensionis.
&#x00B6; Confirmatur item, quia sequeretur quod
pro defensione honoris & proprij census
posset quis occidere non incurrens irregula
ritatem. Probatur sequela. Quia iste non
intendit occidere, & homicidi&#x0169; sequutum
remotè se habet ad defensionem, ergo.</P>
<P>  Secunda sententia etiā impugnatur: quia
eodem modo intendit mortem qui exhor-
tatur in actuali conflictu atque ante illum,
& etiam quia verè ex tali consilio vtrobiq;
potest sequi homicidium, ergo vtrobique
incurritur eadem censura.</P>
<P>  Tertia sententia impugnatur: quia tam
aggressus quā defendens occide&#x0303;do, manet
irregularis si defendat vel rempublicā vel
pugnet pro bono externo, ergo etiam con-
sulens tale homicidium ex quo in effectu
sequitur, est irregularis.</P>
<P>  Respondetur ergo ad punctum, quod ta
les clerici aut monachi in bello iusto non
manent irregulares propter dispositionem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0384.jpg/>
@@1@<SE384>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. VIII. 367
<duolan 2><-P>iuris. Patet in capit. quicunque. cum duo-
bus sequentibus. 23. quæst. 8. & in cap. penul
timo de homicidio. & cap. vltimo. de cleri-
co percussore. & per hoc patet ad primum.</P>
<P>  Ad confirmationem respondetur cert&#x0169;
esse quod potest clericus assumere arma de
fensiua: si vero assumat offensiua & de facto
occidat manet irregularis: secus esset si assu-
mens arma offensiua de facto ipse non occi
deret, quanuis alij milites adiumento illius
occiderent. Ita colligitur ex cap. petitio. ex-
tra de homicidio. & ex cap. vltimo. de cleri
co percussore: peccaret autem grauiter assu
mens arma offensiua absque magna necessi
tate & esset deponendus: quod colligitur ex
cap. quicunque. 23. quæst. 8.</P>
<P>  Ad secundum respondetur negando pa-
ritatem rationis: quia & pugnantes & exhor
tatores in bello iniusto non gaudent priuile
gio iuris, nec aliqua ratio fauet illis, vt exi-
mantur ab irregularitate.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd Syluest.
verbo, homicidium. 3. ex sententia multor&#x0169;
tenet partem negatiuam. Nauar. autem vbi
supra numer. 215. tenet oppositum & illum
multi sequuntur. Ego vero existimo, quod
clerici ministrantes arma & maximè si hoc
faciant bona intentione, non manent irregu
lares. Ratio est, quia isti etiam non intend&#x0169;t
homicidium sed defensionem reipublicæ
& f&#x0153;licem exitum pugnę, & etiam quia ea-
dem ratio est atque de consulentibus: vnde
merito in eorum fauorem ampliantur iura
& gaudent benignitate iuris.</P>
<P><INI2>D</INI2>Einceps in 2. parte huius tractatus di-
sputand&#x0169; est deirregularitate quæ cō
sequitur ad homicidium casuale. Sed ante
omnia statuendum est, quid sit homicidi&#x0169;
casuale, secundum modum loquendi iuris.
Non enim dicitur casuale quasi nulla ratio-
ne sit volitum: ex hoc nanque nulla prorsus
contrahitur irregularitas, vt iam in superio-
ribus diximus & D. Tho. docet in hoc arti.
8. sed dicitur homicidium casuale, prout di
stinguitur ab homicidio voluntario secun-
dum modum loquendi ipsius iuris.</P>
<P>  Pro cuius maiori intelligentia notādum
est, quod potest sequi homicidium ex ali-
qua actione vel ex aliqua omissione, & hoc
quidem dupliciter: vno modo ita vt homi-<-P>@@

<-P>cidium illum fuerit præuisum fore sequutu
rum ex aliqua actione vel ex aliqua omis-
sione. Altero modo, ita vt neque fuerit pro-
uisum neque præuisum etiam si quis tene-
retur præuidere & impedire & culpabili-
ter non præuidit. Dicimus ergo quòd ho-
micidium casuale secundum modum lo-
quendi iuris isto secundo modo accipien-
dum est.</P>
<P>  Notandum est secundo, quòd non om-
ne homicidium præuisum fore sequutur&#x0169;
supposita aliqua omissione, dicetur cas&#x0169;ale
respectu illius: imo vero neque voluntari&#x0169;.
Verbi gratia. Si quis tenetur ex charitate de-
fendere proximum, & pręuidet certò quod
si non defendit illum occidendus erit: tunc
dicimus quod tale homicidium respectu il
lius hominis, neque dicitur casuale neq; vo-
luntarium secundum communem morem
loquendi iuris: & ita nulla incurritur irregu
laritas vt statim dicemus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo primo breuiter. Vtr&#x0169;
maneat irregularis ille, qui sciens &
prude&#x0303;s permittit mortem sui proximi que&#x0303;
commodè poterat defendere? Ad hoc Syl-
uester in verbo, homicidium. 1. §. vltimo. &
homicidium. 2. §. 15. inclinat magis in par-
tem affirmatiuam vniuersaliter loquendo.
Quam sententiam docuerunt quidam anti
qui Canonistæ & Couar. vbi supra citatus
est: sed aiunt, quòd si non defendat ex mali-
tia & dolo, manet irregularis, non autem si
desinat defendere non ex malitia & dolo.
Veruntamen non explicant quid sit, non de
fendere cum dolo & absque dolo. Funda-
mentum huius sententiæ est ratio quæ desu
mitur ex capit. quantæ. de sententia excom-
municationis. vbi excommunicatur qui vi-
dens & sciens non defendit clericum ab in-
iuria quæ sibi infertur. Ergo id ipsum erit di
cendum de irregularitate: quoniam eadem
est ratio: at vero Nauar. in suo manuali. cap.
27. nume. 232. & 233. tenet contrariam sen-
tentiam: quod vniuersaliter loquendo, qui
non defendit hominem à morte etiam si
possit commodè defendere non incurrit ir
regularitatem.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit
prima cōclusio. Qui non defendit ill&#x0169;
que&#x0303; titulo iustitiæ propriæ dictæ tenebatur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0385.jpg/>
@@1@<SE385>368 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. VIII.
<duolan 2><-P>defendere, manet irregularis si mors conse
fuerit. v. g. si quis ex pacto se obligauit de-
fendere Petrum, vel ex officio tenebatur
defendere & non defendit: manet irregu-
laris irregularitate quidem quæ consequi-
tur ex homicidio voluntario, si sciens &
prudens omisit defendere: at vero si negli-
e gessit incurritirregularitatem, quę
consequitur ex homicidio casuali. Exem-
plum est euidens in prætore, dum coram il
lo sciente & vidente neque defendente oc-
ciditur aliquis ciuis, manet irregularis irre-
gularitate ex homicidio voluntario: si au-
tem non expressè sciente & vidente, sed ex
aliqua negligentia non considerante sequa-
tur mors, manet irregularis ex homicidio
casualis. Ista conclusio quant&#x0169; ad hoc quod
incurratur irregularitas, cōmunis est apud
omnes Theologos & Iurisperitos: cęterum
quantum ad hoc quod illa irregularitas in
priori casu sit dicenda contrahi ex homici-
dio voluntario: non inueni in aliquo do-
ctore distincte assertum: sed ratio me con-
uincit, quoniam illa omissio est iniuriosa
directe, respectu hominis qui occiditur:
quoniam sciens & prudens vult non defen-
dere cum teneretur ex iustitia defendere.
Ex hac doctrina sequitur, quod etiam medi
cus qui ex pacto tenetur curare aliquem in-
firmum, & sciens & prudens non curat, vn-
de sequitur mors infirmi, manet irregularis
ex homicidio voluntario si sciens & prude&#x0303;s
omisit: si autem ex negligentia, manebit ir-
regularis ex homicidio casuali. Idem dicen
dum esset proportionabiliter de illo qui vo
luntariè suscipit custodiam infirmi: si enim
ex negligentia illius moritur, manebit irre-
gularis ex homicidio casuali: si autem illo
sciente & prudente infirmus moritur, dum
custos non apponit medium necessarium:
manebit irregularis ex homicidio volunta-
rio. Aliqui volunt extendere doctrinam hu
ius conclusionis ad eos qui tenentur defen-
dere ex iustitia largo modo dicta. v. g. ad pa
trem qui tenetur ex pietate defendere fili&#x0169;,
& ad silium qui tenetur ex pietate defende-
re patrem, & ad seruum & famulum qui te-
netur defendere dominum: verum tamen
quoniam huiusmodi irregularitas non ha-
betur in iure, neque rursus ratio conuincit<-P>@@

<-P>quod homicidium consequutum sit volun
tarium secundùm morem loquendi iuris,
imo vero neque casuale, non oportet illic
ponere irregularitatem: nam pari ratione
diceres, quòd frater qui non defendit fra-
trem, & amicus qui non defenditamicum,
manet irregularis: quia etiam ex quadam
iustitia largo modo dicta tenentur se adin-
uicem defendere. Cæterum de famulo &
de seruo maior ratio est, quod in prædicto
casu incurrantir regularitatem: quoniam est
quodam pactum implicitum & interpreta-
tiuum, quòd isti custo diant sicut res ipsas fa
miliares etiam domin&#x0169; ipsius domus: quan
do possunt absque notabili suo detrimento
defendere: atque ita quemadmodum famu
lus tenetur restituere rem quam videt rapi
à latrone dum ipse tacet dum facile potuis-
set defendere rem illam: ita etiam est reus
mortis ipsius domini, dum facile potuit de-
fendere & non defendit.</P>
<P>  Neque valet obiectio, quod pater maio-
re vinculo tenetur defendere filium, quam
ipse famulus patrem familias, ergo etiam
ille incurret irregularitatem: negamus enim
consequentiam, quoniam in irregularitate
quæ sequitur ex homicidio voluntario, ma-
gis attenditur ratio propria iniustitiæ, quàm
alterius vitij: nam etiam ex odio potest ali-
quis non defendere proximum quem com
modè poterat defendere: & tamen ille non
manet irregularis secundùm communem
opinionem, & tamen non consistit ratio in
currendi irregularitatem in eo quod maiori
vinculo tenetur defendere, vel in eo qui
maiori malitia nō defendit: sed in eo quod
sit causa influens directè vel indirectè in
ipsum effectum occisionis: quod quidem
non contingit quando aliquis tenetur ex
alia virtute defendere præter ipsam iusti-
tiam: quapropter ad hoc quod incurratur
irregularitas ex ipso homicidio, requiritur
vel ratio iniustitiæ, vel influentia directè in
ipsam occisionem.</P>
<P>  Secunda conclusio certissima quæ sequi
tur ex prima & ex ratione illius. Quando
aliquis impedit alium ne defendat proxi-
mum qui est in periculo vitæ, manet irregu
laris si mors fuerit sequuta. Hanc asserit Na-
uar. in loco supra citato. Et ratio est mani-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0386.jpg/>
@@1@<SE386>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII. 369
<duolan 2><-P>festa: quia per actionem iniuriosam impe-
dit defensione&#x0303; proximi, ergo est causa mor
tis illius. Neque valet respondere, quod ipse
impeditus non tenebatur succurrere nisi ex
charitate, ergo impediens non peccat con-
tra iustitiam impediendo. Non enim valet
ista consequentia. Nam etiam Petrus non
tenetur dare eleemosynam: nisi ex charita-
te & misericordia: & tamen impediens pec
cat contra iustitiam respectu pauperis.</P>
<P>&#x00B6; Sed aduertendum est in casu istius cōclu
sionis, quod si quis sciens & prudens impe-
diat aliquem ne defendat, erit irregularis ho
micidio voluntario: si autem ex inconside-
ratione culpabili impediuit defensore&#x0303;, erit
homicidium casuale.</P>
<P>  Tertia conclusio quæ communiter asse-
ritur. Qui cognoscit aut videt quod amici
aut consanguinei vel familiares, tractant in-
ter se de occidendo inimico & vindicanda
iniuria sibi facta & non impedit modo sibi
possibili ne interficiatur inimicus: erit irre-
gularis, morte sequuta. Ita docet Couar. vbi
supra. & Nauar. imo addit Nauarro, quod
si non potest obtinere ab illis ne occidant
inimicum, tenetur admonere illum, vt sibi
caueat aliâs manebit irregularis. Ratio hu-
ius sententiæ est, quia in huiusmodi casu il-
lud silentium est consensus cum homici-
dijs, & verificatur regula iuris, qui tacet con
sentire videtur. At vero hæc sententia sic
vniuersaliter asserta nobis non placet. Et pro
batur, quod sit falsa. Si illi conferrent inter
se de occisione amici, ego non manerem ir-
regularistacendo, etiā si illi occiderent ami
c&#x0169; quanuis certè peccarem contra charita-
tem & amicitiam: ergo neque si taceo quan
do agitur de occisione inimici manebo ir-
regularis. Antecedens, communis sententia
est, vt statim dicemus. Consequentia proba
tur, quia non magis debeo ex iustitia inimi-
co quam amico, imo minus, ergo.</P>
<P>  Deinde, si in prædicto casu ego taceo,
quia existimo nihil me effecturum cum il-
lis, vel quia timeo aliquod damnum ma-
gnum, non manebo irregularis: ergo neque
si simpliciter & absolutè taceam sine istis
circunstantijs. Probo consequentiam, quia
ego non magis influo in effectum occisio-
nis in vno casu quam in alio. Dicendum er-<-P>@@

<-P>go mihi videtur, quod ista tertia conclusio
intelligatur de irregularitate quantum ad iu
dicium fori ecclesiastici exterioris: merito
enim iudicabitur irregularis, quia merito
præsumitur quod suo silentio fauet consul-
tationi amicorum de occisione inimici, &
moraliter loquendo ita contingit de facto,
quod silentium illud in tali casu nocet inimi
co. Cæterum in foro conscientiæ aliter iu-
dicandum est. Si enim re vera silentium il-
lud non fauet neque fuit exhortatiuum ad
occisionem inimici, non manebit ipse ta-
cens irregularis: & hoc probant argumenta
quæ fecimus contra conclusionem. Imo ve
ro adijcimus, quod si silentium illud est qua
si exhortatiuum ad occisionem amici vel
filij vel patris, manebit irregularis tacens.</P>
<P>  Quarta conclusio. Præter casus positos
in tribus conclusionibus, qui permittit occi-
sionem proximi sciens & prudens, non ma-
net irregularis. Ita tenet Nauarrus vbi su-
pra. Et probatur, quia in talibus casibus tāt&#x0169;
tenetur homo ex charitate defendere ne-
que violat leges iustitiæ: ergo non incurrit
irregularitatem ex homicidio. Probatur cō
sequentia. Quia homicidium est contra iu-
stitiam, imo vero etiam si tacens compla-
ceat sibi in morte proximi, non manebit ir-
regularis, si eius silentium non influat in ef-
fectum, scilicet in mortem proximi directè
neq; indirectè. Et ratio est manifesta: quia
quanuis ille in corde suo est homicida co-
ram Deo, tamen irregularitas non incurri-
tur nisi ex occisione exteriori cuius homo
est causa.</P>
<P>  Ad argumentum ex cap. quantæ. respon
detur, quod quicquid sit de excommunica
tione, consequentia nihil valet: quia excom
municatio attendit iniuriam quæ irrogatur
clerico, & statui ecclesiastico, & propterea
voluit ius Canonicum, vt ex non defensio-
ne clerici, incurratur excommunicatio. At
vero irregularitas quæ incurritur ex homi-
cidio, attenditur ex quadam significatione
mansuetudinis vel humilitatis: & ideo no-
luit ius Canonicum, vt incurratur ex nō de-
fensione. Et denique potissima ratio est,
quia irregularitas non incurritur, nisi sit ex-
pressa in iure. At vero irregularitas ex homi
cidio vol&#x0169;tario vel casuali, expressa quidem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0387.jpg/>
@@1@<SE387>370 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII.
<duolan 2><-P>est in iure: quod autem non defendens sit ir
regularis non colligitur vniuersaliter, sed so
lum in casibus trium nostrar&#x0169; conclusion&#x0169;.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundo, circa secundā con-
clusionem, an quando irregularitas in
curritur propter culpā, sufficiet quod culpa
sit venialis, an vero requiratur quod sit mor
talis? Et arguitur primo ad proband&#x0169; quod
sufficiat venialis culpa. Ex D. Th. vbi supra.
vbi ait quod homo incurrit homicidij rea-
tum, quando non remouet ea quæ debet vi
tare: sed quando homo venialiter peccat, ex
quo sequitur occisio hominis, nō remouet
id quod debuit vitare: ergo &c. &#x00B6; Sec&#x0169;do ar
guitur. Peccat&#x0169; veniale est voluntari&#x0169;, ergo
homicidium quod sequitur ex illo, erit suffi
cienter voluntari&#x0169; ad contrahendā irregula
ritate&#x0303;. &#x00B6; Tertiò arguitur. Clericus in minori
bus cōstitutus si exerceat iudicium in causa
sanguinis, nō peccat nisi venialiter, vt habet
cōmunis opinio: & tamen incurrit irregula
ritate&#x0303;, d&#x0169; iudicat si sequitur mors, ergo &c.</P>
<P>  Quartò arguitur, supra diximus, quod ir
regularitas semper cōtrahitur ex occisione
hominis vel mutilatione, nisi sit purè casua-
lis, vel sequatur ex defensione propriæ vitæ
c&#x0169; moderamine inculpatæ tutelæ: sed c&#x0169; ali
quis occidit homine&#x0303; ex aliqua ira quæ non
sit peccat&#x0169; mortale, sed veniale, vt si motus
ille iræ nō fuit plene deliberatus, nec tamen
fuit motus primo primus, in quo null&#x0169; est
peccat&#x0169;, sed fuit motus secundo primus, vt
aiunt Theologi, in quo est veniale peccat&#x0169;:
tunc dicimus quod videtur incurri irregula
ritas: siquidem consequitur homicidi&#x0169; non
purè casuale, neq; ex defensione &#xA753;prię vitę.</P>
<P>  Ad hoc dubium Caiet. hic dicit sufficere
culpā venialem. Syluest. tamen in verb. ho-
micidium. 2. §. 2. reg. 4. tenet quod leuissima
culpa in homicidio casuali non inducit irre
gularitatem. Et probat ex cap. quæsitum. de
p&#x0153;nit. & remiss. vbi sacer dotes Græci excu
santur ab irregularitate propter morte&#x0303; filio
r&#x0169; paruulor&#x0169;: si tamen malitiosè nō procu-
rauer&#x0169;t illā vel ex neglige&#x0303;tia studiosa fuerit
mors cōsequuta. Ergo nō iucurritur irregu
laritas, si solum fuerit leuissima culpa, qualis
est peccati venialis. Alij vero Canonistæ
aiunt, quod si leuissima culpa fuerit non in
omitte&#x0303;do, sed in cōmittendo: incurritur irre<-P>@@

<-P>gularitas. Ita Couar. vbi sup. par. 2. §. 4. nu. 9.
Alij dicunt, quod siue leuissima culpa sit in
committendo siue in omittendo, n&#x0169;quam
incurritur irregularitas ex illa. Alij etiam di-
cunt, quod si leuissima culpa est omittendo
potest irregularitas incurri ab illo qui tene-
tur ex pacto & mercede adhibere diligen-
tiam, & non adhibuit. V. g. si quis fit condu-
ctus ad custodiendum infirmum, & sua le-
uissima culpa infirmus bibat vinum, & mo
riatur, incurrit irregularitatem. Ita Syluest.
vbi supra. quæst. 15. & Couar. vbi supra.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis obser
uand&#x0169; est, quod dupliciter potest tracta
ri ista quæstio, vno modo Theologice in fo
ro cōscientiæ corā Deo, vt confessarij sciant
iudicare de irregularitate. Altero modo in
foro exteriori ecclesiastico, vt iudices sciant
ferre sententiā circa irregularitate&#x0303;: qui sæpè
numero procedunt ex præsumptione iuris.
Siquidem loquamur isto sec&#x0169;do modo, vi-
detur nobis adhibe&#x0303;da fides Iurisperitis, quā-
uis inter illos sit tanta varietas opinion&#x0169;, vt
sit necessari&#x0169; cōfugere ad rationem Theo-
logicā, ad iudicand&#x0169; quæ nā opinio sit pro-
babilior. Ver&#x0169; est tame&#x0303;, quod ipse iudex ec-
clesiasticus poterit sequi suam opinionem,
quam reputat probabiliorem. Quod si res
ista Theologicè disputetur non est nobis re
gula doctrina Iurisperitorum.</P>
<P>  Nos igitur Theologicè diffinientes istā
difficultatem. Dicimus primo, quod apud
Iuristas, nomine culpæ, non intelligitur pec
cat&#x0169; aliquod corā Deo mortale velveniale:
sed intelligitur priuatio prouidentiæ vel dili
gentiæ, quę humano more solet adhiberi ab
homine diligente & prudente in aliquo ne
gotio secund&#x0169; qualitate&#x0303; negotij: ita sanè vt
priuatio diligentiæ & prudentiæ, quā solet
adhibere mediocriter dilige&#x0303;s, dicatur leuis
culpa: priuatio verò diligentiæ & prude&#x0303;tiæ,
quæ solet adhiberi ab homine dilige&#x0303;tissimo
iuxta naturam negotij, dicatur leuissima cul
pa: priuatio deniq; diligentiæ quam solent
adhibere homines vulgariter diligentes, di-
citur lata & ampla culpa, siue in huiusmodi
priuationibus prædictis sit aliquod peccat&#x0169;
corā Deo, siue nō. &#x00B6; Atq; ita diximus supra
in quæst. 62. art. 6. quod cōmodatarius tene
tur ad restitutione&#x0303; rei cōmodatæ quā amisit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0388.jpg/>
@@1@<SE388>Quæst. LXIIII. De homicidio. Artic. VIII. 371
<duolan 2><-P>etiā de leuissima culpa, non aute&#x0303; de casu for
tuito qui nō cadit sub humana prouidentia.
&#x00B6; Dicimus secundò. Quòd quando aliquis
iu soro exteriori iudicatur irregularis, etiam
si non sit irregularis coram Deo: nihilomi-
nus debet se gerere in exterioribus tanquā
irregularis sub p&#x0153;na peccati mortalis. Pro-
batur, quia excommunicatus in foro exte-
riori debet se gerere tanquam excommu-
nicatus in rebus exterioribus & publicis, e-
tiam si coram Deo non sit excommunica-
tus. Ratio est, quia ille tenetur obedire sen-
tentiæ iustæ iudicis in re graui, esset enim
scandalum oppositum facere: sed idem est
iudicum de irregularitate: ergo tenetur ho-
mo se gerere tanquam irregularis in publi-
co. Dicimus tertio, quod ad diffiniendum
in foro conscientiæ. Vtrum ex homicidio
vel mutilatione incurratur irregularitas:
impertinens est quod sequatur ex pecca-
to mortali vel veniali, & quod sit peccatum
ratione obiecti per se vel ratione circunstan
tiæ. Probatur istud documentum & decla-
ratur: quoniā potest sequi irregularitas ho-
micidij ex actu iusto & bono, vt patet in iu-
dice & in defendente amicum, qui incur-
runt irregularitate&#x0303; coram Deo si occidant:
potest etiam sequi ex peccato mortali, vt pa
tet in eo qui se vindicans occidit hominem.
Potest etiam sequi ex peccato veniali, vt pa
tet in eo qui occidit hominem, dum venia-
liter peccat defendendo amicum motu irę,
qui motus fuit peccatum veniale.</P>
<P>  Dicimus quarto. Quòd consideratio rei
licitæ vel illicitæ cui dat operam is qui occi
dit, solet esse vtilis ad inuestigandum ratio-
nem peccati voluntarij directè vel indire-
ctè: quæ quidem ratio voluntarij non se ha-
bet impertinenter ad irregularitate&#x0303;, sed per
se quanuis non adæquatè: quia bene sequi-
tur, voluntariè aliquis occidit directè vel in
directè: ergo incurrit irregularitatem.</P>
<P>  Dicimus quinto. Quòd quando ad irre-
gularitatem requiritur peccatum volunta-
rium directè vel indirectè, nunquam incur
ritur ex solo peccato veniali ex indelibera-
tione. Ratio est, quia illud non est volunta-
rium directè vel indirectè, & idcirco quan-
uis esset illud peccatum mortale ex obiecto:
non incurritur irregularitas coram Deo, si<-P>@@

<-P>non esset simpliciter deliberatum.</P>
<P>  Dicimus sexto. Quòd irregularitas po-
test consequi ex peccato veniali ex obiecto,
si est simpliciter voluntarium, sed tamen
tunc erit mortale ex circunstantia. Vt v. g. si
quis ex gula quæ est peccatum veniale ex
obiecto, exponat se periculo occidendi &
occidat postea: erit irregularis, etiam si quā
do occidit sit fræneticus. Ratio est, quia iam
ipsa gula fuitpeccatum mortale ex circun-
stantia.</P>
<P>  Dicimus vltimo, quòd irregularitas quæ
habet purè rationem p&#x0153;næ propter culpā,
nunquam incurritur coram Deo propter
solum peccatum veniale. Probatur, quoniā
alias esset excessiua & iniqua p&#x0153;na.</P>
<P>  Ex dictis sequitur vnum corollari&#x0169; vni-
uersalissimum. Nulla irregularitas ex homi
cidio vel mutilatione incurritur ex opera-
tione quæ sit peccat&#x0169; veniale, nisi aliàs etiā
sequeretur absque omni culpa. Hoc patet
etiā inductiuè neq; enim dabitur instantia.</P>
<P>  Ad argumenta in oppositum responde-
tur. Ad primum argumentum respōdetur,
quòd illud verbum, debet, significat perfe-
ctam rationem debiti sub reatu peccati mor
talis, vnde ex peccato veniali vt sic non se-
quitur irregularitas.</P>
<P>  Ad secundum argumentum respōdetur,
quod non omne peccatum veniale est sim-
pliciter voluntarium: sunt enim peccata ve-
nialia ex indeliberatione actus. Quando ve
ro fuerit peccatum veniale perfectè volun-
tarium, t&#x0169;c vt incurratur irregularitas opor
tet quod homo præuideat vel præuidere de
beat, quod ex illa actione sequitur homici-
dium, & tunc si nihilominus operetur effi-
cietur mortale peccatum ex circunstantia:
nisi in casu quo poterat occidere absque om
ni culpa. V. g. quando aliquis defendens ami
cum venialiter peccat.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respōdetur, &#xA759;
ille clericus non incurrit irregularitatem ex
eo quod peccat venialiter suscipiendo offi-
cium, sed quando postea exercendo offici&#x0169;
occidit vel mutilat incurrit irregularitatem,
etiam si iustè & sanctè occidat vel mutilet,
vnde ex illo peccato veniali non incurritur
irregularitas.</P>
<P>  Ad quartum argumentum respondetur,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0389.jpg/>
@@1@<SE389>372 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII.
<duolan 2><-P>&#xA759; occisio quæ sequitur ex ira quæ est tant&#x0169;
veniale peccatum in foro conscientiæ, repu
tabitur simpliciter casualis, quanuis non sit
purè casualis: quoniā habet aliquid de vol&#x0169;
tario secund&#x0169; quid ex indeliberatione vol&#x0169;
tatis. Cæterum antecedens argumenti pro
maiori, nō est vniuersaliter ver&#x0169;, nisi appo-
natur alia exceptio, scilicet quādo præuide-
tur occisio futura mediatè ex operatione
mea mihi licita propter præstātiore&#x0303; finem:
sic enim excusamus ab irregularitate cleri-
cos vel monachos exhortantes milites ad
bellum iustum. Similiter excusatur ab irre-
gularitate qui implorat aliorum auxili&#x0169; ad
defensionem patris, etiam si illi occidāt ag-
gressorem, dummodo ille non occidat vel
non concurrat.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertio, circa secundā conclu
sionem. An ille qui dat operā rei illici
tæ, ex qua sequitur mutilatio vel occisio ho
minis, incurrat semper irregularitatem.</P>
<P>  Arguitur primo pro parte affirmatiua.
Ex cap. dilectus. de homicidio. vbi quidam
capellanus excusatur ab irregularitate, quo-
niā dabat operā rei licitæ, equitando videli-
cet. Hinc sumunt argument&#x0169; Canonistæ à
cessante ratione & causa, quod nos dicimus
à cōtrario sensu, ergo si daret operā rei illici
tæ incurreret irregularitate&#x0303;. &#x00B6; Arguitur sec&#x0169;
do. Ex cap. ex literis. el 2. de homicidio. vbi
etiā excusatur quidā monachus ab irregula
ritate: quia dabat operā rei necessariæ & vti-
li: ergo si non daret operā rei licitæ incurre-
ret irregularitatem. Similiter in cap. tua nos.
excusatur quidā monachus qui pietatis gra-
tia aperuit ferro tumorem gutturis cuiusdā
mulieris, c&#x0169; esset expers in arte: quæ tamen
mulier postea mortua est. Ergo si non pieta
tis gratia, sed cupiditatis curasset illā, incurre
ret irregularitate&#x0303;. &#x00B6; Propter hæc argume&#x0303;ta,
& alia multa similia, est prima sente&#x0303;tia mul
tor&#x0169; Iurisperitor&#x0169; vniuersaliter asserenti&#x0169;,
&#xA759; qui dat operā rei illicitæ manet irregula-
ris, si ex illa operatione sequatur mors, quā
uis adhibeat plurim&#x0169; diligentiæ ne cōsequa
tur mors. Eande&#x0303; sententiā tenet Syluest. in
verb. homicidi&#x0169;. 2. §. 2. reg. 3. & Caiet. in hoc
loco, imo D. Tho. videtur esse huius senten
tiæ, d&#x0169; ait, dupliciter homicidij reat&#x0169; posse
incurri: vno modo quando aliquis dat ope-<-P>@@

<-P>ram rei illicitæ quam vitare debebat: altero
modo quando nō adhibet sufficiente&#x0303; dili-
gentiā, etiam si det operam rei licitæ, ergo
sunt duo modi differentes cōtrahendi irre-
gularitate&#x0303; quor&#x0169; vterq; sufficit sine altero.
Item D. Tho. in ipsa. 2. cōclus. disiunctiua, sa
tis apertè hoc asserit, & in 4. sent. d. 25. q. 2. ar
tic. 1. &#x00B6; Sec&#x0169;da sententia, est in alio extremo
quod quant&#x0169;cunq; aliquis det operam rei il
licitæ, nō incurrit irregularitatem si adhibet
sufficientem diligentiā ne sequatur occisio
vel mutilatio. Hanc docuit M. Cano dum
interpretaretur D. Tho. in 1. 2. q. 73. ar. 8. vbi
D. Tho. videtur eandem sententiā tenere: di
cit enim &#xA759; propter negligentiā cōsiderādi,
imputantur homini ad p&#x0153;nam nocume&#x0303;ta
quæ sequ&#x0169;tur si dabat operā rei illicitę. Ean
dem sententiā sequuti sunt postea quidam
Theologi, inter quos fuit M. Peña. &#x00B6; Tertia
sententia tenet, &#xA759; qui dat operam rei illicitæ
quæ natura sua est læsiua & ad mortem ten
dens, incurrit irregularitatem, quāt&#x0169;uis ad-
hibeat sufficiente&#x0303; diligentiā: si autem dabat
operam rei illicitæ quæ ex natura sua nō ha
bet ordinem ad mortem vel ad læsione&#x0303;, nō
incurrit irregularitatem: si tamen adhibeat
sufficiente&#x0303; diligentiā ne ex alijs circunstan-
tijs sequatur mors aut mutilatio. Exempl&#x0169;
primi habetur expressè in cap. fin. de homi
cidio in. 6. vbi quidā iudicatur incurrisse ir-
regularitatem qui mādauit seruo suo vt ver
beraret quempiam nō tamen occideret: eo
&#xA759; ipse verberatus post ea mortuus est. Exe&#x0303;-
plum secundi sit in clerico qui proficiscere
tur ad negotiationem sibi prohibitā, & for-
te in via iacentem cōclucauit & occidit, iste
non erit irregularis si adhibuit sufficientem
diligentiam ne ex aliqua circunstātia seque
retur occisio. Hanc sententiā tenet Soto lib.
5. de Iustitia. q. 5. artic. 9. & Couar. vbi supra
par. 2. §. 4. nu. 10. & citat in eandem senten-
tiam Castr. in lib. 2. de potest. leg. p&#x0153;n. c. 14.
citat in eandem sententiā Ancharranum, &
Villadiego. &#x00B6; Quarta sententia, est Nauar.
vbi supra. nu. 221. & super capit. fin. 14. q. 6.
circa finem. &#xA759; si qui dabat operam rei illici-
tæ, intendebat illam facere, incurrit irregula
ritatem, etiam si illud opus non sit ex natura
sua læsiuum neque ad mortem ducens: &
ponit exempl&#x0169;, si quis persuadeat socio vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0390.jpg/>
@@1@<SE390>Quæst. LXIIII. De homicidio. Artic. VIII. 373
<duolan 2><-P>ingrediatur vineam & furetur vuas & forte
erat ibi canis custos vineæ & momordit in-
gredientem & mortuus est: tunc ille persua
sor manet irregularis.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit pri
ma conclusio. Prima sententia non est
nobis verosimilis, etiam in foro exteriori.
Ex hoc quidem optimè probat Couar. vbi
supra, vbi ponit multa exempla in quibus vi
detur ridiculum &#xA759; incurratur irregularitas:
quia dabat operam rei illicitæ: sed sit exem
plum. Si medicus peritissimus curaret dili-
gentissimè episcopum intendens accipere
pro pretio benefici&#x0169; ecclesiasticum, seque-
retur, &#xA759; iste incurreret irregularitatem &#xA759; vi
detur ridiculum. Probatur sequela, quia ille
dabat operam rei illicitæ, erat enim simonia
cus. Similiter sequeretur &#xA759; fornicarius, si
forte mulier moreretur in actu fornicandi
vel etiam ex partu qui causatus fuit ex forni
catione. Præterea illa sententia, est cōtra ius
Canonicum, vt patet ex cap. tua nos. de ho-
micidio, vbi monachus ille condemnatur
quidem de culpa, quia vsurpauit officium
Chirurgi &#xA759; erat illicitum monacho: sed ex
cusatur ab irregularitate: quia cum esset peri
tus in arte chirurgiæ adhibuit sufficientem
diligentiam, ne illa mulier moreretur. Hoc
ipsum colligitur ex cap. quanto. 50. dist. vbi
excusatur ab irregularitate latro, qui duce-
bat equos ex furto, quibus in via concultam
mulierem occidit.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Tertia sententia vide-
tur probabilior quàm secunda. Probatur,
quia secunda sententia vix potest respōdere
huic argume&#x0303;to. Videlicet &#xA759; ipsa iura dupli
cem casum distinguunt ad incurrendā irre
gularitatem: alter&#x0169; si quis dabat operam rei
illicitæ. Alterum, si non adhibuit sufficiente&#x0303;
diligentiam, etiam si daret operam rei aliâs
licitæ. At vero secunda sententia omnia vni
uersaliter reducit ad negligentiam conside-
randi: siue quis det operam rei illicitæ, siue
licitæ, ergo non est cōformis iuri Canonico
quod sæpe distinguit, si dabat operam rei il
licitæ vel licitæ. Cæter&#x0169; tertia sente&#x0303;tia expli
cat ius Canonic&#x0169;, & distinguit si quis dabat
operā rei illicitæ, quæ ex natura sua nociua
est, incurrit irregularitatem: quanuis adhi-
beat dilige&#x0303;tiā, ergo hæc sente&#x0303;tia cōformior<-P>@@

<-P>est iuri Canonico, ac proinde probabilior.</P>
<P>  Tertia cōclusio. Nihilominus sec&#x0169;da sen
te&#x0303;tia probabilis est. Et argume&#x0303;to facto possu
mus respōdere, &#xA759; nō inuenietur in iure Ca-
nonico, vbi diffiniatur, quod aliquis incur-
rat irregularitate&#x0303;, sol&#x0169; quia dabat operā rei il
licitæ: sed quia c&#x0169; daret operā rei illicitæ, ne
gligens fuit vel præsumitur fuisse in cōside-
randis nocumentis. Vt patet in. c. fi. de homi
cidio. lib. 6. vbi dicitur: &#xA759; quia quidā mandā
do in culpa fuit, & hoc euenire posse, debuit
cogitare, irregularis fuit. Et huic cōsonat do
ctrina D. Tho. in 1. 2. vbi supra. Sed notan-
dum est in fauore&#x0303; huius sententię, &#xA759; ille qui
dat operā rei illicitæ, merito præsumitur ne
gligens in cōsiderādis nocume&#x0303;tis, quæ inde
possunt sequi: maxime si res illicita est talis
naturæ, vt ex ea possit sequi tale nocumen-
t&#x0169;. Vt in. c. suscepimus. de homicidio. poni-
tur exempl&#x0169;, & idcirco merito in foro exte
riori iudicabitur ille irregularis. Quod si re
vera apposuit omnem diligentiā, nō erit ir-
regularis corā Deo iuxta secundā sententiā.
V. g. si in hastiludio nō maneret irregularis
secularis, qui fortè occidit corriuale&#x0303;. Simili-
ter si clericus se intromitteret in hast iludi&#x0169;
c&#x0169; simili diligentia nō maneret irregularis:
quāuis in foro exteriori iudicaretur iste irre
gularis: quia dabat operā rei illicitæ, ex qua
poterat sequi illud nocumentum: eo quod
ille præsumitur negligens. Et hoc cōfirmari
potest, ex. d. c. tua nos. &#x00B6; Quarta conclusio.
Sente&#x0303;tia illa vltima nō est probabilis, vt ipse
met casus præsefert. Et cap. tua nos. conuin
cit, &c. quādo. 15. d. Imo ipse Nauar. vbi su
pra nu. 215. dicit, quod clericus, qui in bello
pugnat, vt exhortetur milites, nō manet irre
gularis, si tamen ipse per se nō occidat. Et ta
men cert&#x0169;, est quod dat operā rei illicitæ pu
gnando. Nō ergo sufficit ad incurrendā irre
gularitatem, quod aliquis ex intentione det
operā rei illicitæ. &#x00B6; Ad argumenta in oppo-
situm ad prim&#x0169; respōdetur, quod argumen
t&#x0169; à cōtrario sensu vel à cessante causa & ra-
tione, non est validum: nisi quādo causa est
adęquata alicuius effectus: quod sub alijs ter
minis docet Arist. li. 1. Post. tex. 20. d&#x0169; dicit:
si affirmatio est causa affirmationis, negatio
est causa negationis. Quod etiā debet intel-
ligi de causa adæquata. Nunc aute&#x0303; in propo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0391.jpg/>
@@1@<SE391>374 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII.
<duolan 2><-P>sito nō est causa adæquata, quare aliquis ex-
cusetur ab irregularitate: quia dat operā rei
licitæ. Potest enim dare operā rei licitæ, &
manere irregularis &#xA753;pter negligentiā consi
derādi nocume&#x0303;t&#x0169; quod poterat sequi. Simi
liter nō est causa adæquata quod aliquis cō-
trahat irregularitate&#x0303;, quia dabat operā rei il-
licitæ, vt patet in casibus cōfutationis primæ
& quartæ sente&#x0303;tiæ. &#x00B6; Ad secund&#x0169; argumen-
t&#x0169; respōdetur, &#xA759; ca. tua nos. potius &#xA753;bat op-
posit&#x0169;. Nā ille monachus dabat operā rei il-
licitæ exerce&#x0303;do offici&#x0169; chirurgi sibi prohibi
t&#x0169; in. c. sententiā. necler. vel monachi. Et per
hoc patet ad alia argume&#x0303;ta, quæ fi&#x0169;t ex alijs
capitulis iuris Canonici. Ad D. Tho. respō-
detur, &#xA759; illius disi&#x0169;ctiua est intellige&#x0303;da pro
altera parte, quādo aliquis dabat operā rei il
licitæ: quæ ex natura sua tendebat ad læsio-
ne&#x0303;. Et tunc quant&#x0169;libet aliquis adhibeat dili
ge&#x0303;tiā manebit irregularis, si sequitur occisio
vel mutilatio ex sua actione. Et hoc iuxta ter
tiā sententiā. At vero iuxta secundā senten-
tiā nō erit irregularis corā Deo, quāuis in fo
ro exteriori iudicetur irregularis. v. g. in exe&#x0303;
plo posito. Si clericus in hastiludio vel tor-
neame&#x0303;tis quæ licita sunt secularibus: ille ta-
men occidat vel mutilet, manebit irregula-
ris, quia dabat operā rei illicitæ, ex qua pote
rat sequi tale nocument&#x0169;. Secularis aute&#x0303; nō
manebitirregularis, si nō fuit notabiliter ne-
glige&#x0303;s in cōsiderādo nocume&#x0303;to quod inde
fequutum fuit.</P>
<P><INI2>I</INI2>AM vero in tertia parte huius tractatus
breuiter agendum est de irregularitate
quatenus consequitur ex mutilatione acti-
ua. Etenim in Clemen. vnica. de homici-
dio æquiparātur mutilatio & homicidium
quant&#x0169; ad irregularitate&#x0303;: nisiforte fiat causa
sanitatis, t&#x0169;c enim ipse chirurgus nō manet
irregularis: & ita recept&#x0169; est secund&#x0169; cōmu
nem sententiā doctor&#x0169;. Difficultas tota est
in definiendo, quid intelligatur nomine me&#x0303;
bri, quādo dicitur in iure quod mutilās, hoc
est membr&#x0169; scindens, manetirregularis. De
qua re mirum est, quàm variæ sunt senten-
tiæ. Sed nobis hac parte placet sententia Co-
uar. in 3. par. relect. citatæ in princip. nu. 8. &
9. quæ consistit in vnico dicto, scilicet, &#xA759; no
mine me&#x0303;bri simpliciter, vt colligitur ex Ari
stot. lib. 1. de partibus anim. c. 5. intelligenda<-P>@@

<-P>est illa pars animalis, qua exercetur specialis
operatio: & distincta ad perfectione&#x0303; totius
ordinata. V. g. pes ad ambulandum, manus
ad operationem, oculus ad visionem, auris
ad auditionem, lingua ad loquendum. Sed
de genitalibus non est ita certum. Quidam
enim aiunt quòd quanuis sit irregularis qui
sibi met abscindit virilia: vt habetur in. c. si
quis partem, dist. 55. tamen ibidem etiā cen
setur irregularis: qui sibi abscindit partem di
giti: & nihilominus cōstat, quòd si alter ab-
scinderet partem digiti alterius, non mane-
ret ipse irregularis. Quapropter videtur,
quod ius in odium atrocitatis erga seipsum,
voluerit apponere talem irregularitate&#x0303; ab-
scindenti sibi virilia & partem digiti. Non
igitur qui alteri abscindit genitalia mane-
bit irregularis. Nihilominus nobis est pro-
babilior sententia, quòd ille manebit irregu
laris. Probatur, quia ille abscindit membr&#x0169;
simpliciter: nam ea pars ordinata est à natu-
ra ad specialem operationem, scilicet, ad ge
neratione&#x0303; sibi similis: quæ est maxima perfe
ctio viuentis. Tunc enim vnumquodq; ani
mal perfectum est quando potest generare
sibi simile. Igitur manebit irregularis qui ita
proximum læserit vt omnino genitalia ab-
sciderit. Hic autem non facimus mentio-
nem de membris interioribus, scilicet, de
corde & epate & pulmonibus: quia hæc me&#x0303;
branon possunt abscindi nisi occidatur ho-
mo. Hæc diffinitio membri simpliciter, vi-
detur consir mariex dicto Apostoli ad Ro-
man. 12. Sicut enim in vno corpore multa
membra habemus, nō autem omnia mem-
bra e&#x0169;dem actum habent, &c. Vbi satis a-
pertè insinuat, quod ad rationem membri
pertinet habere specialem operationem.</P>
<P>  Ex hac doctrina infertur. Primo, quod si
quis abscinderet alteri auriculam, hoc est
cartilaginem extrinsecam, non manet irre-
gularis: quia non abstulit organum audi-
tus. Inferunt etiam aliqui, quòd non manet
irregularis qui abscindit mulieri māmil-
lam: eo quod non est membrum ad spe-
cialem operationem. Sed oppositum sentit
Baldus in. l. data opera. C. qui accusare non
possunt. numer. 75. & in hac parte videtur
nobis ista sententia probabilior. Et ratio est,
quia māmilla mulieris habet specialem ope<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0392.jpg/>
@@1@<SE392>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII. 375
<duolan 2><-P>ratione&#x0303;, scilicet sanguinem decoquere quo-
usque conuertatur in lac necessarium ad nu
tritionem infantis: quæ operatio necessaria
est ad perfectionem humanæ speciei.</P>
<P>  Infertur tertiò, quod si aliquis abscidit di
gitum alteri, non est irregularis. Ratio est
quia digitus non est membrum simpliciter
sed pars membri. Hoc est contra Caiet. quæ
stione sequenti. art. 1. & cōtra Soto lib. 5. de
Iustitia & iur. quæst. 2. art. 1. existimāt enim
digitum esse membrum principale contra
communem opinionem. Imo vero infer-
tur quartò, quòd non manebit irregularis
qui absciderit tres digitos principales alteri,
scilicet, pollicem, indicem & medium. Et
ratio est quia ille homo dicetur mancus: sed
non mutilatus me&#x0303;bro: quia simpliciter non
est abscisa manus. Hoc corollarium est con
tra aliquos Iuristas & Theologos, qui exi-
stimant vniuersaliter esse verum, quod si
quis percussione alterum facit irregularem:
ipse manet irregularis. Ita tenet Syluest. ver
bo, homicidium. 3. &#x00B6; Infertur quintò, quod
non est irregularis ille, qui percussione aut
læsione fecit membrum alterius inutile &
omnino aridum. Ratio huius est, sicut &
præcedentium, quoniam irregularitas est
impedimentum iure Pontificio introdu-
ctum, ergo non debet incurri nisi in casibus
expressis ab ipso iure. At vero iura non di-
cunt, si quis membrum are fecerit, vel inu-
tile reddiderit, manebit irregularis: sed si
quis mutilauerit membrum sit irregularis.
At vero mutilare propriè, sicut notat glos. su
per Clement. si furiosus. est membrum om
nino separare à corpore. Igitur ille non ma-
nebit irregularis quantum cunque læserit, si
tamen non abstulit membrum à corpore.
Hæc vera doctrina est contra Panormit. ca
pit. cum illorum. de sententia excommuni
cationis & contra Syluest. vbi supra. Et no-
biscum sentit Nauarrus in Manuali cap. 27.
à numero 206. Vbi optimas rationes facit
contra Caietanum & Soto. Notat tamen
ipse, quod quando quis alium facit irregu-
larem sua percussione, manet aliquando e-
tiam ipse irregularis irregularitate, quæ se-
quitur ex delicto, quando delictum est no-
torium: non quia fecit alium irregularem.
Appellat autem delictum notorium, quod<-P>@@

<-P>notorietate facti nulla ratione potest cela-
ri, vel notorietate iuris, quando iam aliquis
condemnatus est per sententiam in iudicio
publico: Dicitur vero irregularis ex delicto
publico. Verbigratia, quando irregularitas
consequitur ex continuata fornicatione no-
toria, vel ex adulterio vel ex quolibet deli-
cto maiore & notorio, propter quod me-
reatur homo deponi. Vt explicat Nauar-
rus supra numer. 248.</P>
<Z><A+1>&#x00B6; Jam verò in quarta parte hu-
ius tractatus agendum est de
dispensatione irregu-
laritatis.</A+1></Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primo, ante omnia vniuer-
saliter, an nomine censuræ intelliga-
tur irregularitas, ita vt cum in bullis Crucia
tæ conceditur confessoribus, vt possint ab-
soluere à qualibet censura intelligatur etiā
irregularitas. &#x00B6; Pro parte negatiua arguitur
primo. Ex Innocent. Tertio. capit. quæren-
ti. de verborum significatione. vbi ait quæ-
renti quid per censuram intelligatur cùm
huiusmodi clausulam in nostris literis ap-
ponimus: respondemus quòd nomine cen-
suræ non tantùm debet intelligi interdicti:
sed etiam suspensionis, & excommunica-
tionis sententiæ. Ecce vbi Pontifex nullam
facit mentione&#x0303; irregularitatis, nomine cen-
suræ, ergo nō intelligitur illo nomine. Nam
aliâs Pontifex fuisset diminutus.</P>
<P>  Secundo arguitur. In ipsis bullis Crucia-
tæ, vbi conceditur absolutio à qualibet cen-
sura, non conceditur dispensatio super irre-
gularitate. Probatur, quia absolutio propriè
non fit de irregularitate, sed dispensatio: vt
patet ex vsu ecclesiastico. Sic enim loquun-
tur Prælati etiam Religionum, Dispenso te-
cum super omni irregularitate, ergo non eo
ipso quòd cōceditur absolutio ab omni cen
sura, conceditur etiam dispensatio irregu-
laritatis.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Quia non est consue-
tudo neque stylus curiæ Romanæ, vt di-
spensatio super irregularitate, intelligatur in
vniuersali clausula, ergo non est intelligen-
da talis dispensatio in Bullis, cùm in illis di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0393.jpg/>
@@1@<SE393>376 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Artic. VIII.
<duolan 2><-P>citur, quod confessarius possit absoluere ab
omni censura.</P>
<P>  Ad hoc dubium communis sententia Iu
ristarum est negatiua. Ita tenet Nauarrus
in Manuali, cap. 27. num. 192. & 249.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Ir-
regularitas quæ tantum incurritur pro-
pter culpam quasi p&#x0153;na ipsius, intelligitur
nomine ce&#x0303;suræ ecclesiasticæ. Hanc sente&#x0303;tiā
docuit in hac schola Salmantina Magister
Cano & postea sequutus est illam. Soto in
4. Sententiarum, distinctione. 22. quæstio-
ne. 3. artic. 1. & multi alij Theologi moder-
ni. Et probatur primo, quoniā censura pro-
priè loquendo est quædam notatio & pu-
nitio, qua malefaciens punitur propter ali-
quam culpam: sed quædam irregularitates
sunt notatio quædam & punitio propter ali
quam culpam, ergo illæ veniunt intelli-
gendæ nomine censuræ. Explicatur minor.
Quando aliquis suspensus vel excommu-
nicatus celebrat, manet irregularis propter
culpam quam commisit: & tunc irregula-
ritas est propriè censura.</P>
<P>  Secundò probatur. Nam in quibusdam
Bullis dicebatur, quod cōfessor possit absol
uere ab omni excommunicatione suspen-
sione & interdicto & ab omnibus alijs cen-
suris & p&#x0153;nis ecclesiasticis. Ergo in istis
Bullis dabatur facultas absoluendi à quibus-
dam irregularitatibus. Probatur consequen
tia. Quia nullæ sunt aliæ censuræ præter il-
lastres: nisi quædam irregularitates.</P>
<P>  Tertiò, in quibusdam Bullis etiam cru-
ciatis olim, dum numerabantur casus qui
concedebantur confessoribus, ponebatur ta
lis exceptio, scilicet, excepto homicidio vo-
luntario (Porque el tal homicidio esta reser-
uado quanto a la irregularidad.) Ergo omnes
aliæ irregularitates propter culpam, conce-
debantur confessoribus quibus cōmitteba-
tur facultas absoluendi ab ipsis culpis.</P>
<P>  Et confirmatur. Nam in alijs Bullis olim
dicebatur, quòd conceditur facultas absol-
uendi ab omnibus censuris & p&#x0153;nis eccle-
siasticis, etiam sirequirant specialem men-
tionem sui & non includantur in vniuersali
clausula. Quod quidem videtur esse adie-
ctum propter eos qui dicunt nullam irregu
laritatem includi in generali clausula. Præ-<-P>@@

<-P>dictas Bullas ego vidi. Est tamen obseruan
dum nostris temporibus, quod in Bullis cru
ciatis, quæ dimanauerunt à Sede Apostoli-
ca à tempore Pij Quinti, fit mentio solum
facultatis absoluendi ab omni censura, at-
que ita volumus qui sequimur istam senten
tiam, quod nomine censuræ intelligantur
omnes illæ irregularitates, quæ impositæ
sunt directè propter aliquam culpam. Nam
contingit quod aliqua irregularitas contra-
hatur ex actu qui est culpa: non tamen est
directè p&#x0153;na propter culpa, qualis est ir-
regularitas, quæ contrahitur quando quis
alterum occidit iniquè: tunc enim irregu-
laris manet, nō quia iniquè occidit, sed quia
occidit voluntariè. Sicut manet irregularis
iudex qui iustè occidit.</P>
<P>  Obseruandum est secundo circa Bullas
cruciatas, quòd qui habuerit vltimam Bul-
lam cruciatam gaudebit omnibus priuile-
gijs præcedentium Bullarum non crucia-
tarum ante Pium Quintum concessis. Et ra
tio est: quia omnes aliæ bullæ n&#x0169;quam funt
reuocatæ, sed tantum suspensæ præterquàm
quantum ad illam clausulam. quòd religio-
si & alij sacerdotes possint oua comedere in
quadragesima. Hæc enim clausula vniuer-
saliter reuocata est à Pio Quinto. At vero
omnes aliæ Bullæ cruciatæ reuocatæ sunt
prorsus à Pio Quinto in prima Cruciata,
quam ipse concessit. Cæterum aliæ Cru-
ciatæ quæ post ipsum emanauerunt secum
afferunt clausulam reuocatiuam, seu potius
limitantem, ita vt non liceat gaudere gra-
tijs & facultatibus illic concessis nisi intra
annum prædicationis, & statim expirant.</P>
<P>  Ex quo sequitur, quod ipse commissa-
rius Cruciatæ non reualidat antiquas illas
cruciatas: quia non datur illi facultas reua-
lidandi nisi tantum illas quas ipse suspen-
dit. Suspendere autem non potest nisi eas
Bullas, quæ adhuc habent effectum: qua-
les sunt Bullæ sanctæ Catherinæ & redem-
ptionis captiuorum: & aliæ similes & etiam
personales facultates.</P>
<P>  His suppositis ad primum argumentum
respondetur, quod Pontifex nō dixit exclu
siuè, quod tantum illa tria intelligebantur
nomine censuræ: sed quod illa tria intelli-
gebantur, ratio autem quare non fecit men-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0394.jpg/>
@@1@<SE394>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. VIII. 377
<duolan 2><-P>tionem irregularitatis, duplex est. Altera
quia irregularitas non est censura secun-
dùm totam latitudinem, vt patet in irre-
gularitate bigamiæ & homicidij. Altera ve-
ro ratio est, quia ibi Pontifex solum inten-
debat numerare illas censuras, quibus iu-
dices ecclesiastici solent compellere rebel-
les, vt ex ipso literæ contextu patet. Cæ-
terùm irregularitas nunquam est censura
posita ab aliquo iudiceecclesiastico, sed ab
ipso iure. Quare non oportuit facere illius
mentionem.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd circa
irregularitatem, quę propriè est p&#x0153;na pro-
pter culpam, bene potest confessarius vti
verbo absolutionis, ita vt dicat, ego te ab-
soluo ab omni censura irregularitatis: imo
ineptè dixerit, ego dispenso tecum super ir-
regularitate: nisi forte ex speciali commis-
sione prælati sibi fuerit commissa dispen-
satio.</P>
<P>  Ad tertium negatur antecede&#x0303;s. Imo quo
tiescunque conceditur in curia Romana fa-
cultas absoluendi ab omni censura: conce-
ditur etiam facultas absoluendi à quibusdā
irregularitatibus: quæ nihil aliud sunt, quā
censuræ propter aliqua peccata.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò, An irregularitas
propter homicidi&#x0169; sit reseruata Sum
mo Pontifici? Hoc dubium mouemus ad
explicandum decretum Concilij Tridenti-
ni Sessione. 24. cap. 6. vbi in hunc modum
dicit. Liceat episcopis in irregularitatibus
omnibus & suspensionibus, excepta ea quæ
oritur ex homicidio voluntario, & exce-
ptis alijs deductis ad forum contentiosum,
dispensare. Hoc in loco concedit episcopis
Concilium ordinariam facultatem ad di-
spensandum in irregularitate quæ oritur ex
occulto delicto: vna excepta irregularitate,
quæ oritur ex homicidio voluntario. Sed
difficultas est de irregularitate, quæ oritur
ex occisione hominis iusta & licita.</P>
<P>  Caietanus in verbo irregularitas in sum-
ma dicit, quòd ille qui habet facultatem ad
tollendam irregularitatem, quæ oritur ex
homicidio casuali, habebit etiam faculta-
tem ad tollendam irregularitatem proue-
nientem ex occisione hominis voluntaria,
licita tamen: non obstante quod in tali con<-P>@@

<-P>cessione prohibeatur dispensatio super ir-
regularitate proueniente ex homicidio vo-
luntario. Ratio Caietani est: quoniam hæc
limitatio tantùm habet locum in irregula-
ritate quæ prouenit ex homicidio volunta-
rio iniquo. Etenim huiusmodi occisio pro-
priè & simpliciter dicitur homicidium.
Eandem sententiam & propter eandem ra-
tionem sequitur summa Armilla in verbo
irregularitas. Eandem sententiam sequitur
Couarruuias in relectione supra citata in 2.
parte. licet propter aliam rationem, videli-
cet, quia homicidium quod committitur
sine culpa, reputatur in iure casuale. Secun-
dùm istos doctores dicendum est conse-
quenter, quòd episcopus potest dispensare
super omni irregularitate proueniente ex
qualibet licita occisione hominis: sicut po-
test dispensare super irregularitate proue-
niente ex homicidio casuali, propter con-
cessionem sibi factam in decreto Conci-
lij: & illa exceptio ibidem facta de homi-
cidio voluntario tantùm intelligenda est
de homicidio voluntario, quod est verè
peccatum. Hæc tamen sententianobis om-
nino non placet. Imo existimo cum do-
ctissimo Nauarro vbi supra, quòd solus
ipse Summus Pontifex potest dispensare
super irregularitate proueniente ex occi-
sione hominis voluntaria, quātumlibet iu-
sta & licita. Et quidem ratio Caietani pa-
rum valet: quia vt supra diximus, nomine
homicidij vol&#x0169;tarij in iure Canonico quan
tùm ad materiam irregularitatis, compre-
henditur etiam occisio hominis iusta. Item
ratio quæ profertur à Couarruuia non vi-
detur habere fundamentum in iure. Imo
irrationabiliter dicitur, quòd quando iu-
dex, data sententia sanguinis, occidit homi-
nem, quod tunc dicatur casuale homici-
dium. Et ita omnino existimo, quòd nul-
lus episcopus dispensat neque audet dispen
sare super hac irregularitate, magis quàm su
per irregularitate bigamiæ: de qua nulla ra-
tione intelligitur episcopis facta copia di-
spensandi in supradicto decreto. Et ratio
est, quia in Cōcilio intelligitur facta illa ex-
ceptio ab illa vniuersali, scilicet quod liceat
episcopis dispensare super omni irregulari-
tate prouenie&#x0303;te ex delicto occulto, excepta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0395.jpg/>
@@1@<SE395>378 Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. VIII.
<duolan 2><-P>irregularitate homicidij voluntarij. In qua
exceptione intelligo homicidium volunta-
rium quod est peccatum. Nam aliud homi
cidium voluntarium, quod non est pecca-
tum, non oportebat excipere: quia non in-
cludebatur in vniuersali concessione, sicut
non includebatur irregularitas contracta ex
bigamia. Vnde neque ista excipitur, & ta-
men constat, quod episcopus super illam di
spensare non potest.</P>
<P><INI2>A</INI2>Ltera difficultas est, An episcopus
possit dispensare super irregularitate
contracta ex delicto homicidij voluntarij
occulto, nam si publicum est: omnes conue
niunt in hoc, quod Episcopus non potest
dispensare.</P>
<P>  In hac difficultate, omnino repellenda
est sententia Alphonsi de Castro in libro. 2.
de lege p&#x0153;nali asserentis, quòd propter ho-
micidium voluntarium & iniquum, si fue-
rit omnino occultum: nō incurritur aliqua
irregularitas. Hæc enim sententia aduersa-
tur dispositioni iuris in cap. finali. de tempo
ribus ordinationum & ordinādorum. & in
cap. inquisitioni. de accusationibus. & hic
autor singularis est in ista sententia: quāuis
etiam illam tenuerit quidā Vincentius cita-
tus à Syluestro in verbo homicidium. 3.
quæst. 8. Ac proinde Couarruuias vbi su-
pra, & Nauarro capit. illo. 27. citato. repro-
bant istam sententiam tanquam singulare&#x0303;
& iuri Canonico contrariam. Nam etiam si
textus in cap. ex tenore. de temporibus ordi
nationum. dicat, quod crimina quæ si essent
publica punirentur depositione & degrada
tione: si fuerint secreta, non impediunt asce&#x0303;-
sum ad superiores ordines: tamen non fa-
uet hoc prædictæ sententiæ. Quoniam vt
aduertit Couarruu. textus non loquitur de
criminibus, quæ ipso facto inducunt irregu
laritatem: quale est homicidium. Sed loqui
tur de illis, quæ si constarent punirentur in
iudicio p&#x0153;na depositionis & degradatio-
nis: qualia sunt grauissima quædā crimina.
Hoc supposito responde&#x0303;dum est ad propo
sitam difficultatem.</P>
<P>  Prima conclusio. Neque olim ante Con
cilium, neque modo post Concilium Tri-
dentinum, concessa est episcopis autoritas
dispensandi in huiusmodi irregularitate ad<-P>@@

<-P>suscipiendos sacros ordines: quanuis sit pro-
babile quod ante Concilium poterant epi-
scopi dispensare quo ad minores ordines su
scipiendos. Hæc omnia latissime probant
Couarruuias & Nauar. supra.</P>
<P>  Secunda conclusio. Etiam est probabi-
lis sententia, quod olim ante Concilium
Tridentinum poterat Episcopus dispensare
quantum ad beneficium simplex retinen-
dum & de nouo obtinendum. Imo aliqui
probabiliter existimant, quod etiam quan-
tum ad beneficium curatum retinendum.
Hoc colligunt doctissimi Canonistæ ex
cap. 2. de clerico pugnante in duello. To-
ta autem difficultas est, an Episcopus post
Concilium gaudeat huiusmodi facultate
dispensandi in huiusmodi irregularitate. Na
uarrus vbi supra tenet partem negatiuam,
& dicit, quod Episcopus non habet talem
facultatem, etiam quoad minores ordines
suscipiendos: & quo ad beneficium sim-
plex retinendum: sed quod solus Papa po-
test dispensare quantumlibet homicidium
sit occultum. Probat ex eo, quod in præ-
dicta Sessione dicitur expressè: quòd in
homicidio voluntario etiam si fuerit oc-
cultum, non liceat dispensare ad ordines
sacros suscipiendos: sed talis homicida om-
ni ordine ac beneficio ecclesiastico perpe-
tuo careat. In quo decreto duo verba ex-
penduntur. Alterum est, non liceat: alte-
rum est, careat. Quæ verba secundùm Ca-
ietanum in summa in verbo absolutio ab
excommunicatione, tollunt potestatem di
spensandi. Item in secunda parte eiusdem
decreti statuitur, quòd in irregularitate quæ
oritur ex homicidio casuali episcopus non
potest dispensare, nisi adhibitis quibusdam
circunstantijs & conditionibus ibi narra-
tis, ergo cùm limitet Concilium episco-
pis ipsis autoritatem dispensandi in homi-
cidio casuali: signum est, quod intendebat
totam illis autoritatem tollere dispensandi
in homicidio voluntario. Eo vel maxime,
quod Concilium contraponit homicidi&#x0169;
casuale contra voluntarium.</P>
<P>  Secundò probatur hæc sententia ex cap.
6. de reformatione, Sessio. 24. vbi cōceditur
facultas episcopis dispe&#x0303;sandi super omni ir-
regularitate prouenie&#x0303;te ex delicto occulto,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0396.jpg/>
@@1@<SE396>Quæst. LXIIII. De Homicidio. Art. IIII. 379
<duolan 2><-P>excepta ea quæ oritur ex homicidio volun-
tario, ergo Concilium prohibet dispensare
super irregularitate homicidij voluntarij
quantumlibet occulti. Nihilominus viris
doctis nostri temporis videtur, quòd episco
pieandem omnino autoritatem habent di-
spensandi post Concilium Tridentinum,
quam olim habebant ante Concilium ipso
iure communi. Ratio illorum est: quoniam
Concilium non tollit episcopis apertè istā
facultatem. Est enim dubia interpretatio li-
teræ Concilij, at verò quæcunque lex noua
interpretanda est quantum fieri potest con
formiter ad ius commune. Igitur adhuc epi
scopi habent facultatem, quam antea iure
communi habebant. Confirmatur. Res fa-
uorabilis est, quod episcopi habeant istam
facultatem, ergo decreta Concilij, si com-
modè fieri potest, debent interpretari in fa-
uorem episcoporum: atque ita ipsi inter-
pretantur.</P>
<P>  Ad primum enim argumentum respon
dent cum Couar. in loco citato, quòd Con-
cilium in illo cap. 7. non loquebatur de ho-
micidio omnino occulto: sed occulto ali-
quo modo, scilicet, de illo quod non pote-
rat in iudicio probari. Respondent secun-
dò, quòd synodus in illo decreto tantùm in
tendebat ostendere difficultatem maximā,
quæ debet esse in dispensatione irregularita
tis, quæ oritur ex homicidio voluntario: nō
autem intendebat limitare autoritatem epi
scoporum quam olim habebant. Et idcirco
verbum illud, non liceat, non tollit autorita
tem dispensandi, quidquid sit de doctrina
Caietani in verbo absolutio ab excommu-
nicatione. Sed aiunt quod denotat quod
prælati male facient, si absque grauissima
causa dispe&#x0303;sauerint. Et hoc colligunt ex eo
quod synodus ibi, non solum loquitur epi-
scopis, sed cuicunque dispensanti, etiā Sum-
mo Pontifici. Imo videtur quòd ex princi-
pali intentione loquebatur de dispensatione
quæ fit in Romana curia. Et ex hoc respon-
dent ad illud quod obijcitur de homicidio
casuali. Dicuntenim, quod Concilium tan-
tum limitat modum dispensandi episcopis
super hac irregularitate, quando dispensatio
committitur illis à Romano Pontifice. Ni-
hilominus non prohibet, quòd ipsi sua auto<-P>@@

<-P>ritate dispensent in eo quod antea poterant
iure communi: si ab ipsis immediatè peta-
tur dispensatio.</P>
<P>  Ad secundum argumentum respōdent,
quòd illa exceptio non fit simpliciter à fa-
cultate, quam habent episcopi dispensandi
in irregularitatibus: sed fit exceptio à faculta
te illis concessa per illud decretum Conci-
lij. Ita sane quod ex vi illius decreti nō pos-
sunt dispensare super irregularitate, quæ ori
tur ex homicidio voluntario occulto. Non
tamen ibi negatur, quòd iure communi ha
beant talem autoritatem dispensandi, salte&#x0303;
quantum ad aliquid, scilicet, quantum ad
beneficium simplex retinendum & obtine&#x0303;-
dum, & quantum ad beneficium curatum
retinendum. Iste modus explicandi Conci-
lium videtur nobis satis perplexus. Quapro
pter ego crediderim, quod in huiusmodi de
cretis Concilij Tridentini explicatum est,
quod olim erat obscurum & dubium inter
doctores secundùm ius commune: & insu-
per concessa est noua facultas episcopis di-
spensandi in multis irregularitatibus in foro
conscientiæ, super quibus antea dispensandi
facultatem non habebant. Et insuper con-
cessa est illis facultas absoluendi à plurimis
delictis reseruatis Summo Pontifici.</P>
<P>  Sed quæret aliquis, Vtrùm per bullam
Cruciatam habeat confessarius electus tan-
tam facultatem absoluendi à peccatis, quan-
tam habent episcopi concessam à Concilio
Tridentino, cap. 6. Sessio. 24. Respondetur,
quòd non habet tantam facultatem. Primo
quidem de crimine hæresis manifest&#x0169; est.
Quoniam in ipsa bulla Cruciata excipitur
facultas absoluendi: & tamen Concilium
Episcopo per semetipsum concedit, quod
possit absoluere in foro conscientiæ de cri-
mine hæresis. Deinde quanuis confessarius
electus possit absoluere semel ab omnibus
alijs peccatis & censuris reseruatis Summo
Pontifici: tamen episcopus toties quoties se
obtulerit occasio, potest in foro conscien-
tiæ ab huiusmodi peccatis absoluere secun-
dum formam concessam sibi in illo capi-
te. 6. Sessione 24. Qua propter confessa-
rius debet attendere, an delictum sit reser-
uatum Summo Pontifici vel non. Similiter
an excommunicatio sit reseruata vel non.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0397.jpg/>
@@1@<SE397>380 Quæst. LXV. De Mutilatione. Artic. I.
<duolan 2><-P>at vero circa irregularitates non est tantum
periculi, quia non est necessarium ad hoc
vt aliquis absoluatur à peccatis & recipiat sa
cramentum Eucharistiæ: quòd absoluatur
priùs à censura irregularitatis etiam quando
est vera censura. Cæterùm si p&#x0153;nitens sit
clericus & voluerit promoueri ad ordines
superiores vel obtinere aliquod beneficium
vel ministrare in ordine suscepto: ad ipsum
promouendum pertinebit inquirere: an illa
irregularitas sit reseruata Summo Pontifici
vel non. Vnusquisque enim tenetur scire ea
quæ pertinent ad suum statum. Et idcirco
ipse confessarius poterit se eximere ab isto
onere & remittere p&#x0153;nitentem, vt consulat
doctores circa huiusmodi irregularitates: si
confessarius non fuerit certus.</P>
<Z>QVÆSTIO LXV.
<A+1>De mutilatione membrorum.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de peccatis aliarum iniuriar&#x0169;,
quæ in personam committuntur.
Et circa hoc quæruntur quatuor.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm mutilare aliquem mem
bro suo, in aliquo casu poßit esse
licitum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic procedi-
tur. Videtur quod muti-
lare aliquem me&#x0303;bro suo,
in nullo casu possit esselicitum. Da
masc. enim dicit <marginalia rendition="dagger">Li. 2. c. 4.|& 30. &|li. 4. c. 21.</marginalia> in 2. libro, quòd
peccatum cōmittitur per hoc &#xA759; re
ceditur ab eo, quod est secund&#x0169; na
turā in id, quod est cōtra naturam.
Sed sec&#x0169;dùm naturam à Deo insti-
tutam, est, &#xA759; corpus hominis sit in-
tegr&#x0169; membris. Cōtra naturam au-
tem est, quòd sit membro diminu-
tum. Ergo mutilare aliquem mem
bro, semper videtur esse peccatum.</A+1></P>@@

<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Sicut se habet to-
ta anima ad totum corpus, ita se ha
bent partes animæ ad partes corpo
ris, vt dicitur in <marginalia rendition="dagger">Li. 2. tex.|9. tom. 2.</marginalia> 2. de Anima. Sed
non licet aliquem priuare anima,
occidendo ipsum, nisi publica po-
testate: ergo etiam non licet alique&#x0303;
mutilare membro, nisi fortè secun-
dùm publicam potestatem.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Salus animæ præ-
ferenda est saluti corporali. Sed nō
licet aliquem mutilare se membro
propter salutem animæ, puniuntur
enim secundùm statuta <marginalia rendition="dagger">In Decre-|tis dist. 55.|ca. Si quis|abscident.|Et cap. Si|quis per|ægritudi-|nem.</marginalia> Niceni
Concilij, qui se castrauerunt pro-
pter castitatem seruandam: ergo
propter nullam causam aliam licet
aliquem membro mutilare.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur
Exod. 21. Oculum pro oculo, den-
tem pro dente, manum pro manu,
pedem pro pede.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd cùm membrum aliquod sit
pars totius humani corporis, est
propter totum sicut imperfectum
propter perfectum. Vnde dispone&#x0303;-
dum est de membro humani cor-
poris, sec&#x0169;dùm quod expedit toti.
Membrum aute&#x0303; humani corporis
per se quidem vtile est ad bonum
totius corporis: per accidens tame&#x0303;
potest contingere quòd sit nociu&#x0169;,
puta c&#x0169; membrum putrid&#x0169; est to-
tius corporis corruptiuum. Si ergo
membrum sanum fuerit, & in sua
naturali dispositione consistens, nō
potest præscindi absque totius cor-
poris detrimento. Sed quia ip-
se totus homo ordinatur vt ad fi-
nem, ad totam communitatem</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0398.jpg/>
@@1@<SE398>Quæst. LXV. De Mutilatione. Art. I. 381
<duolan 2><-P><A+1>cuius est pars, vt suprà <marginalia rendition="dagger">q. 61. arti.|1. & 2. &|q. præced.|artic. 1. 2.|& 5.</marginalia> dict&#x0169; est,
potest contingere, quòd abscisio
membri etsi vergat in detriment&#x0169;
totius corporis, ordinatur tamen
ad bonum communitatis, inquan-
tum alicui infertur in p&#x0153;nam ad
cohibitionem peccator&#x0169;. Et ideo
sicut per publicam potestatem, ali-
quis licitè priuatur totaliter vita,
propter aliquas maiores culpas, ita
etiam priuatur membro propter
aliquas culpas minores. Hoc autem
non est licitum alicui priuatæ per-
sonæ, etiam volente illo cuius est
membrum: quia per hoc fit iniuria
communitati, cuius est ipse homo
& omnes partes eius. Si verò mem
brum propter putredinem sit to-
tius corporis corruptiuum, tunc li-
citum est de voluntate eius, cuius
est membrum, putridum membr&#x0169;
pręscindere propter salutem totius
corporis, quia vnicuique commis-
sa est cura proprię salutis. Et eadem
ratio est si fiat voluntate eius, ad
que&#x0303; pertinet curare de salute eius,
qui habet membr&#x0169; corruptiuum:
aliter autem aliquem membro mu
tilare est omnino illicitum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd nihil prohibet id quod est cō
tra particularem naturā, esse secun-
dùm naturam vniuersalem, sicut
mors & corruptio in rebus natura-
libus est contra particularem natu-
ram eius quod corrumpitur, cùm
tamen sit secundùm naturam vni-
uersalem. Et similiter mutilare ali-
quem membro, etsi sit contra natu
ram particulare&#x0303; corporis eius, qui
mutilatur, est tamen secundùm na</A+1><-P>@@

<-P><A+1>turalem rationem in comparatio-
ne ad bonum commune.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD sec&#x0169;dum dicendum, quòd
totius hominis vita non ordinatur
ad aliquid proprium ipsius homi-
nis, sed ad ipsam potiùs omnia quæ
sunt hominis, ordinantur. Et ideo
priuare aliquem vita, in nullo casu
pertinet ad aliquem, nisi ad publi-
cam potestatem, cui committitur
procuratio boni communis. Sed
præcisio membri potest ordinari ad
propriam salutem vnius hominis.
Et ideo in aliquo casu potest ad ip-
sum pertinere.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
membrum non est præscindend&#x0169;
propter corporalem salute&#x0303; totius,
nisi quando aliter toti subueniri
non potest. Saluti autem spirituali
semper potest aliter subueniri, quā
per membri præcisione&#x0303;: quia pecca
tum subiacet voluntati. Et ideo in
nullo casu licet membrum præscin
dere, propter quodcunque pecca-
tum vitandum. Vnde Chrysosto-
mus <marginalia rendition="dagger">Homi. 63.|in Matth.|circa med.|tom. 2.</marginalia> exponens illud Matthæi. 19.
Sunt eunuchi qui seipsos castraue-
runt propter regnum cælorum: di-
cit, non per membrorum abscis-
sionem, sed malarum cogitatio-
num interemptionem. Maledictio
ni enim est obnoxius qui mem-
brum abscindit. Etenim qui homi-
cidæ sunt, talia præsumunt. Et po-
stea subdit: Neque concupiscentia
mansuetior ita fit, sed molestior.
Ali&#x0169;de enim habet fontes sperma
quod in nobis est, & præcipuè à
proposito incontinenti & me&#x0303;te ne
gligente. Nec ita abscissio membri</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0399.jpg/>
@@1@<SE399>382 Quæst. LXV. De Mutilatione. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>comprimit tentationes, vt cogita-
tionis frænum.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Licitum est autoritate
publica mutilare peccatores. &#x00B6; Secun-
da conclusio. Licitum etiam est propter sa-
lutem corporis & vitæ, mutilare hominem
de voluntate ipsius vel de vol&#x0169;tate eius qui
curam illius gerit. &#x00B6; Tertia conclusio. Aliter
mutilare est illicitum.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N hoc articulo notandum est, quòd etiā
membrum sanum in seipso licitum erit
abscindere, quando opus fuerit ad salutem
hominis & vitam. Ratio est quam assignaui
mus in quæst. 64. art. 2. quia tot&#x0169; esse mem-
bri est propter totum: vnde quando fuerit
necessarium propter totum vt membrum
pereat, licitum erit abscindere. Quòd aute&#x0303;
D. Thom. dicit in tertia conclusione, quòd
aliter mutilare est illicit&#x0169;, intelligitur quan-
do homo consistit in plenaria sanitate.</P>
<P>  Secundò est notandum, quòd nemo po
test cogi vt patiatur abscisionem membri
propter vitam: nisi ab illo qui curam illius
gerit, vt à republica, quando vita illius fue-
rit necessaria bono communi, & non aliàs.
Ratio, quia homo non potest cogi à repu-
blica nisi secundùm operationes politicas
necessarias reipublicæ, secundùm quas ha-
bet rationem partis: potest etiam cogi filius
à patre quando est sub eius potestate: item
seruus à domino, quia non est sui iuris: simi-
liter etiam religiosus potest cogi à suo præ-
lato, maxime si vita illius necessaria est reli-
gioni, quod debet iudicare prælatus. Sed
quæret aliquis, An ipsemet homo teneatur
pati abscisionem membri propter seruan-
dā vitam? Et videtur quòd sic: quia tenetur
seruare vitā per media ordinata & propor-
tionata: sed abscisio membri est medi&#x0169; pro-
portionatum ad seruandam vitam, ergo te-
netur pati abscisionem. Respondetur & sit
prima conclusio, quod non tenetur absolu-
tè loquendo. Et ratio est. Quia quanuis ho-
mo teneatur conseruare vitam propriā, non
tenetur per media extraordinaria, sed per vi
ctum & vestitum cōmune, per medicinas
communes, per dolorem quendam cōmu-<-P>@@

<-P>nem & ordinari&#x0169;: nō tamen per quendam
dolorem extraordinarium & horribilem,
neq; etiam per sumptus extraor dinarios, se-
cundùm proportionem status ipsius homi
nis. Vt si v. g. cōmunem ciuem salutem con
sequuturum esset certum, si insumeret tria
millia ducatorum in quadam medicina, il-
le non tenetur insumere. Per hoc patet ad
argumentum. Nam quanuis illud medium
sit proportionatum secundùm rectā ratio-
nem, & ex consequenti licitum, est tamen
extraordinarium. Circa tertiam conclusio-
nem est dubium, An sit licitum vt quis se-
ipsum mutilet vt euadat periculum mortis
ab extrinseco imminens? Vt v. g. an sit lici-
tum &#xA759; scindat manum quā habet ligatam
vt effugiat flammam, aut feram aut tyrann&#x0169;
comminātem mortem: nisi ipsemet homo
se mutilet? Respondetur, quòd in hoc tertio
casu non est licitum, quia esset consentire
cum malitia tyranni, qui intendit inferre in-
iuriam naturæ rationali vt ipsamet in seip-
sam manus inijciat. Ita tenet Soto lib. 5. de iu
stitia. q. 2. art. 5. Cæterum in alijs casibus lici-
tum est: quia pars ordinatur in bon&#x0169; totius,
& non est aliqua causa quæ faciat actum illi
citum sicut in tertio casu.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat patribus verbera
refilios, aut dominis seruos.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic proce-<marginalia>Inf. q. 72.|ar. 2. ad 2.</marginalia>
ditur. Videtur quòd non
liceat patribus verberare
filios, aut dominis seruos. Dicit
enim Apost. ad Ephes. 6. Vospatres
nolite ad iracundiam prouocare fi-
lios vestros. Et infra subdit: Et vos
domini eadem facite seruis, remit-
tentes minas. Sed propter verbera
aliqui ad iracundiam prouocātur,
& sunt etiam minis grauiora: ergo
neque patres filios, neque domini
seruos, debent verberare.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Philosophus dicit<marginalia>Lib. 10. c.|vlti. ante|med. to. 5.</marginalia>
in 10. Ethic. quòd sermo paternus</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0400.jpg/>
@@1@<SE400>Quæst. LXV. De Mutilatione. Art. II. 383
<duolan 2><-P><A+1>habet solum admonitionem, non
autem coactionem. Sed quædam
coactio est per verbera: ergo paren
tibus non licet filios verberare.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Vnicuique licet al
teri disciplinam impendere. Hoc
enim pertinet ad eleemosynas spi-
rituales, vt suprà <marginalia rendition="dagger">q. 32. ar-|tic. 2.</marginalia> dictum est. Si er
go parentibus licet propter disci-
plinam, filios verberare: pari ratio-
ne cuilibet licebit quemlibet ver-
berare: quod patet esse falsum: er-
go & primum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur
Prouerb. 13. Qui parcit virgæ, odit
filium suum. Et infrà 23. Noli sub-
trahere à puero disciplinā. Si enim
percusseris eum virga, non morie-
tur. Tu virga percuties eum, & ani
mam eius de inferno liberabis. Et
Eccles. 33. dicitur: Seruo maleuolo
tortura & compedes.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd per verberationem nocume&#x0303;-
t&#x0169; quoddam infertur corpori eius
qui verberatur: aliter tamen quàm
in mutilatione. Nā mutilatio tollit
corporis integritatem, verberatio
verò tantummodo afficit sensum
dolore. Vnde multò minus nocu-
mentum est, quàm mutilatio mem
bri. Nocumentum autem inferre
alicui nōlicet, nisi per modum p&#x0153;-
næ propter iustitiam. Nullus aute&#x0303;
iustè punit aliquem, nisi sit eius iu-
risdictioni subiectus. Et ideo verbe
rare aliquem non licet, nisi haben-
ti potestatem aliquam super illum,
qui verberatur. Et quia filius subdi
tur potestati patris, & seruus pote-
stati domini, licitè potest verberare</A+1><-P>@@

<-P><A+1>pater filium, & dominus seru&#x0169; cau
sa correctionis & disciplinæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
cùm ira sit appetitus vindictæ, præ-
cipuè concitatur ira, cùm aliquis se
reputat læsum iniustè: vt patet per
Philosophum <marginalia rendition="dagger">Li. 2. cap.|13. parum|à prin. to-|mo. 6.</marginalia> in 2. Rhetoricæ. Et
ideo per hoc quòd patribus interdi
citur, ne filios ad iracundiam pro-
uocent, non prohibetur quin filios
verberent causa disciplinæ: sed &#xA759;
non immoderatè eos affligant ver-
beribus. Quòd verò indicitur do-
minis, quòd remittant seruis mi-
nas, potest dupliciter intelligi. Vno
modo, vt remissè minis vtantur:
quod pertinet ad moderationem
disciplinæ. Alio modo, vt aliquis
non semper impleat quod commi
natus est: quod pertinet ad hoc, &#xA759;
iudicium quo quis cōminatus est
p&#x0153;nam, quandoque per remissio-
nis misericordiam temperetur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
maior potestas maiorem debet ha-
bere coactionem. Sicut autem ciui
tas est perfecta cōmunitas, ita prin-
ceps ciuitatis habet perfectam po-
testatem coercendi. Et ideo potest
infligere p&#x0153;nas irreparabiles, scili-
cet occisionis vel mutilationis. Pa-
ter autem & dominus, qui præsunt
familiæ domesticæ, quæ est imper-
fecta communitas, habent imper-
fectam potestatem coercendi, sec&#x0169;
dùm leuiores p&#x0153;nas, quæ non infe
runt irreparabile nocumentum. Et
huiusmodi est verberatio.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
exhibere disciplinam volenti, cui-
libet licet. Sed disciplinam nolenti</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0401.jpg/>
@@1@<SE401>384 Quæst. LXV. De Mutilatione. Art. III.
<duolan 2><-P><A+1>adhibere, est sol&#x0169; eius, cui alterius
cura committitur. Et ad hoc perti-
net aliquem verberibus castigare.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Causa correctionis &
disciplinæ licitum est. &#x00B6; Secunda con-
clusio. Non est licit&#x0169; mutilare aut occidere.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>E hoc articulo vide Soto vbi supra, ar
tic. 2. & nota, quòd legibus ciuilibus
cautum est quantum se debeat extendere
ista potestas patrum erga filios, vt patet in. l.
si filius. C. de patria potestate. & in. l. prætor.
ff. de iureiurando. §. præterea. Sed quæritur,
An liceat patribus verberare filios clericos?
Syluester in verbo excommunicatio. 6. §.
4. refert sententiam Panormit. in cap. cum
voluntate. de sente&#x0303;tia excommunicationis.
quòd non est licitum patribus verberare fi-
lios in sacris constitutos, bene tamen in mi-
noribus: sed ipse Syluest. tenet esse licitum
verberare filios etiam in sacris constitutos:
& ratio eius est, quia hoc conceditur magi-
stris circa discipulos, etiam in sacris cōstitu-
tos, vt patet ex ca. super eo. de sentent. excō-
municationis, ergo erit licitum patribus. Pa
tet consequentia. Quia patres non habent
minorem iurisdictionem ad erudiendos fi-
lios, quam magistri. Et hæc sententia est
tenenda.</P>
<P>  Sed notandum est, quòd prælatis religio
num licitum erit flagellare subditos secun-
dum leges & constitutiones eorum, & non
aliàs: incurreret enim sententiam excom-
municationis prælatus, qui ira quadam sub-
ditum pedibus conculcaret aut alapis cæde
ret. Et hoc quod diximus patet ex cap. ex te
nore de sententia excommunicationis. No
tandum vero est, quòd si pater vel magi-
ster vel prælatus excesserit modum verbe-
randi, aut flagellandi, postquam iam semel
c&#x0153;pit iustè punire non statim incurrit sen-
tentiam excommunicationis: nisi sit notabi
lis excessus, quod quidem arbitrio boni vi-
ri iudicandum erit: si autem fuerit res dubia
Episcopus poterit dispensare de iure com-
muni. Etenim illa excommunicatio cano-<-P>@@

<-P>nis. si quis suadente diabolo, reseruatur Pon
tifici, quando certum est aliquem incurrisse
canonem, & fuit notabilis percussio. Vide
Caietanum in verbo excommunicatio.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat aliquem hominem
incarcerare.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic procedi-
tur. Videtur, quòd non li-
ceat aliquem homine&#x0303; in-
carcerare. Actus enim est malus ex
genere, qui cadit suprà indebitam
materiam, vt supra <marginalia rendition="dagger">1. 2. q. 18.|art. 2.</marginalia> dictum est.
Sed homo habens naturalem arbi-
trij libertatem est indebita materia
incarcerationis quæ libertati repu-
gnat. Ergo illicitum est aliquem in-
carcerare.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Humana iustitia
regulari debet ex diuina. Sed sicut
dicitur Eccles. 15. Deus reliquit ho-
minem in manu consilij sui. Ergo
videtur quòd non est aliquis coer-
cendus vinculis vel carcere.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Nullus est coerce&#x0303;-
dus nisi ab opere malo, à quo quili-
bet potest alium licitè impedire. Si
ergo incarcerare aliquem esset lici-
tum ad hoc, quòd cohiberetur à
malo, cuilibet esset licitum alique&#x0303;
incarcerare: quod patet esse falsum.
Ergo & primum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est quod Leuit. 24.
legitur, quendam missum fuisse in
carcerem propter peccatum blas-
phemiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd in bonis corporis tria per or-
dinem considerantur. Primò qui-
dem integritas corporalis substan-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0402.jpg/>
@@1@<SE402>Quæst. LXV. De Mutilatione. Artic. III. 385
<duolan 2><-P><A+1>tiæ, cui detrimentum affertur per
occisionem vel mutilationem. Se-
cundò delectatio vel quies sensus,
cui opponitur verberatiovel quod-
libet sensum dolore afficiens. Ter-
tiò motus & vsus membror&#x0169;, qui
impeditur per ligationem vel incar
cerationem, seu quamcunque de-
tentionem. Et ideo incarcerare ali-
quem vel qualiterc&#x0169;que detinere,
est illicitum, nisi fiat secundum or-
dinem iustitiæ, aut in p&#x0153;nam, aut
ad cautelam alicuius mali vitandi.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
homo qui abutitur potestate sibi
data, meretur eā amittere. Et ideo
homini qui peccando abusus est li-
bero vsu suorum membrorum, cō-
uenie&#x0303;s est incarcerationis materia.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
Deus quandoq&#x0301;ue secundum ordi-
nem suæ sapientiæ peccatores cohi
bet ne possint peccata implere se-
cundum illud Iob 5. Qui dissipat
cogitationes malignorum, ne pos-
sint implere manus eor&#x0169; quod c&#x0153;-
perant. Quandoque verò eos per-
mittit quod voluerint agere. Et si-
militer secundum humanam iusti-
tiam, non pro qualibet culpa homi
nes incarcerātur, sed pro aliquibus.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dice&#x0303;dum, quòd de-
tinere hominem ad horam ab ali-
quo opere illicito statim perpetran
do, cuilibet licet: sicut cum aliquis
detinet aliquem ne se præcipitet,
vel ne alium feriat. Sed simpliciter
aliquem includere vel ligare, ad e&#x0169;
solum pertinet qui habet dispone-
re vniuersaliter de actibus & vita
alterius: quia per hoc impeditur nō</A+1><-P>@@

<-P><A+1>solum à malis faciendis, sed etiam
à bonis agendis.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Incarcerare vel quali-
tercunque hominem detinere, est illici
tum: nisi fiat secundum ordinem iustitiæ.</P>
<P>  Secunda conclusio notetur in solutione
ad tertium. Detinere hominem ad horam,
cuilibet est licitum ad impediendum illum
à perpetratione alicuius mali.</P>
<P>  Tertia conclusio ibidem. Smpliciter ali-
quem includere vel ligare, ad eum solum
pertinet qui habet simpliciter disponere &
vniuersaliter, de actibus & vita alterius.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca istum articulum sunt duo dubia.
Primum est. An licitum sit cuilibet
detinere proximum ad horam ne perpetret
aliquod malum? Nam D. Tho. videtur vni
uersaliter id asserere.</P>
<P>  Respondetur & sit prima conclusio. Si
malum quod aliquis vult facere sit contra
iustitiam, licitum erit cuilibet illum detine-
re. Ratio est, quia tunc illa detentio habet
rationem defensionis.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Si autem mal&#x0169; quod
vult facere est contra alias virtutes, vt cōtra
temperantiam, aut castitatem: non est licit&#x0169;
cuilibet detinere illum. Ratio est, quia ho-
mo est dominus suarum operationum: er-
go fit illi iniuria si detineatur, nisi ab eo qui
habet aliquam iurisdictione&#x0303; supra illum. Ex
quo sequitur, quod in tali casu potest ille
homo detineri ad breue te&#x0303;pus à pædagogo
ipsius, à Magistro à præfecto ipsius domus.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si peccat&#x0169; fuerit scan-
dalosum non solum cōtra communitatem
quale est peccat&#x0169; hæresis quam aliquis vult
prædicare, sed etiam si fuerit scandalosum
pusillorum, vt v. g. Si aliquis vult ire ad scan
dalizandam virginem honestam: poterit
detineri à quolibet ad breue tempus. Ratio
huius est: quia talis detentio habet rationem
defensionis aut boni communis & religio-
nis, aut etiam innocentis & pusilli, quatenus
inuoluntariè aggreditur illum scādalizator.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium sec&#x0169;dum est. An possim ego
detinere illum qui me affecit iniuria,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0403.jpg/>
@@1@<SE403>386 Quæst. LXV. De Mutilatione. Art. IIII.
<duolan 2><-P>ad breue tempus donec iudicem voco? So-
to vbi supra, quæstione. 2. artic. 3. Respon-
det affirmatiuè. Nihilominus nobis oppo-
situm videtur, nisi in casu quo talis deten-
tio haberet rationem defensionis: vt verbi
gratia. Si ille adhuc pergeret in inferenda
iniuria & nocumento, & in auferendo à me
bona mea: quia tunc est in fragranti delicto.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm peccat&#x0169; aggrauetur in
hoc, quòd prædictæ iniuriæ infe-
runtur in personas alijs con-
iunctas.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-
tur. Videtur, quòd pecca
tum non aggrauetur ex
hoc, quòd prædictæ iniuriæ infer&#x0169;
tur in personas alijs cōiunctas. Hu
iusmodi enim iniuriæ habent ratio
nem peccati, prout nocumentum
alicui infertur contra eius volunta
tem. Sed magis est contra hominis
voluntatem malum quod in pro-
priam personam infertur, quàm
quod infertur in personam coniun
ctam: ergo iniuria illata in personā
coniunctam est minor.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. In sacra scriptura
præcipuè reprehenduntur qui pu-
pillis & viduis iniurias infer&#x0169;t. Vn
de dicitur Ecclesiast. 35. Non despi-
ciet preces pupilli, nec viduam, si
effundat loquelam gemitus. Sed vi
dua & pupillus non sunt personæ
alijs coniunctæ: ergo ex hoc, quòd
infertur iniuria personis coniun-
ctis, non aggrauatur peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Persona coniun-
cta habet propriam voluntatem, si
cut & principalis persona. Potest
enim aliquid ei esse voluntarium,</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quod est contra voluntatem princi
palis personæ, vt patet in adulte-
rio, quod placet vxori, & displicet
viro. Sed huiusmodi iniuriæ habe&#x0303;t
rationem peccati, prout consistunt
in voluntaria commutatione: ergo
huiusmodi iniuriæ minus habent
de ratione peccati.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Deute-
ronomium 28. ad quandam exag-
gerationem dicitur: Filij tui & fi-
liæ tuæ tradentur alteri populo vi-
dentibus oculis tuis.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd quanto aliqua iniuria in plu-
res redundat, cæteris paribus, tan-
to grauius est peccatum, & inde
est quòd grauius est peccatum si a-
liquis percutiat principem, quàm
personam priuatam: quia redun-
dat in iniuriam totius multitudi-<marginalia>1. 2. q. 73.|artic. 9.</marginalia>
nis, vt suprà † dictum est. Cùm au-
tem infertur iniuria in aliquam
personam coniunctam alteri, qua-
litercunque illa iniuria pertinet
ad duas personas. Et ideo, cæteris
paribus, ex hoc ipso aggrauatur
peccatum: potest tamen continge-
re, quòd secundum aliquas circun-
stantias sit grauius peccatum, quod
fit contra personam nulli coniun-
ctam, vel propter dignitatem per-
sonæ, vel propter magnitudinem
nocumenti.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
iniuria illata in personam coniun-
ctam, minus est nociua personæ,
cui coniungitur, quàm si in ipsam
immediatè inferretur: & ex hac
parte est minus peccatum. Sed hoc
totum quod pertinet ad iniuriam</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0404.jpg/>
@@1@<SE404>Quæst. LXVI. De Furto. Artic. I. 387
<duolan 2><-P><A+1>personæ, cui coniungitur, superad-
ditur peccato quod aliquis incur-
rit ex eo, quòd aliam personam se-
cundum se lædit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
iniuriæ illatæ in viduas & pupil-
los magis exaggerantur: tum quia
magis opponuntur misericordiæ,
tum quia idem nocumentum hu-
iusmodi personis inflictum, est
eis grauius, quia non habent rele-
uantem.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
per hoc quod vxor voluntariè con
sentit in adulterium, minoratur
quidem peccatum & iniuria ex par
te ipsius mulieris. Grauius enim
esset si adulter violenter eam op-
primeret. Non tamen propter hoc
tollitur iniuria ex parte viri: quia
vxor non habet potestatem sui cor
poris, sed vir, vt dicitur primæ ad
Corinthios. 7. Et eadem ratio est
de similibus. De adulterio tamen,
quia non solum iustitiæ, sed etiam
castitati opponitur, erit locus † in-
fra agendi, in tractatu de tempe-<marginalia>Quæ. 154.|artic. 8.</marginalia>
rantia.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P>&#x00B6; Conclusio est affirmatiua.</P>
<Z>QVÆSTIO LXVI.
<A+1>De Furto & rapina.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de peccatis iustitiæ oppositis,
per quæ infertur nocument&#x0169; pro-
ximo in rebus, scilicet de furto &
rapina. Et circa hoc quæruntur
nouem.</A+1></P>@@

<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtr&#x0169; naturalis sit homini pos-
seßio exteriorum rerum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic procedi-<marginalia>Infra con-|tra ca. 22.|fi. & 127.|fin.</marginalia>
tur. Videtur, quòd non
sit naturalis homini pos-
sessio exteriorum rerum. Nullus
enim debet sibi attribuere quod
Dei est. Sed dominium omnium
creaturarum est proprium Dei: se-
cundum illud Psalmi. 23. Domini
est terra, &c. Ergo non est natura-
lis homini possessio rerum exte-
riorum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. <marginalia rendition="dagger">In ser. ad|diuites a-|uaros à me|dio illius.</marginalia> Basilius expo-
nens verbum diuitis dicentis Luc.
12. Congregabo omnia quæ nata
sunt mihi, & bona mea: dicit, Dic
mihi quæ tua: vnde ea sumens in vi
tam tulisti? Sed illa quæ homo pos-
sidet naturaliter, potest aliquis con
uenienter dicere esse sua. Ergo ho-
mo non possidet naturaliter exte-
riora bona.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Sicut <marginalia rendition="dagger">Libr. 1. de|fide, ca. 1.|circa me-|di&#x0169;, to. 2.</marginalia> Ambros. di
cit in libr. de Trinit. Dominus no-
men est potestatis. Sed homo non
habet potestatem super res exterio
res: nihil enim potest circa earum
naturam immutare. Ergo possessio
exteriorum rerum non est homini
naturalis.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur in
Psal. 8. Omnia subiecisti sub pedi-
bus eius, scilicet hominis.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd res exterior potest dupliciter
considerari. Vno modo quantum
ad eius naturam, quæ non subiacet
humanæ potestati, sed solùm diui-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0405.jpg/>
@@1@<SE405>388 Quæst. LXVI. De Furto. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>næ, cui omnia ad nutum obedi&#x0169;t.
Alio modo quant&#x0169; ad vsum ipsius
rei, & sic habet homo naturale do-
minium exteriorum rerum: quia
per rationem & voluntatem potest
vti rebus exterioribus ad suam vti-
litatem, quasi propter se factis. Sem
per enim imperfectiora sunt pro-
pter perfectiora, vt supra <marginalia rendition="dagger">Qu. 64. ar|tic. 1.</marginalia> habi-
tum est. Et ex hac ratione Philoso-
phus probat in 1. <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|5. tom. 5.</marginalia> Politicor. quòd
possessio rerum exteriorum est ho-
mini naturalis. Hoc autem natura-
le dominium super cæteras creatu-
ras, quod competit homini secun-
dum rationem, in qua imago Dei
consistit, manifestatur in ipsa homi
nis creatione, Genes. 1. vbi dicitur:
Faciamus hominem ad imaginem
& similitudinem nostram: & præsit
piscibus maris, &c.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
Deus habet principale dominium
omnium rerum. Et ipse secundum
suam prouidentiā ordinauit quas-
dam res ad corporalem hominis su
stentationem. Et propter hoc, ho-
mo habet naturale rerum domi-
nium, quantum ad potestatem v-
tendi ipsis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
diues ille reprehenditur ex hoc &#xA759;
putabat exteriora bona esse princi-
paliter sua, quasi non accepisset ea
ab alio, scilicet à Deo.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd il-
la ratio procedit de dominio exte-
riorum rerum quantum ad natu-
ras ipsarum. Quod quidem domi-
nium soli Deo conuenit, vt <marginalia rendition="dagger">In corpor.|articuli.</marginalia> di-
ctum est.</A+1></P>@@

<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat alicui, rem aliquā
quasi propriam poßidere.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic procedi<marginalia>3. cōtra ca|pit. 127.|fin. Et opu|scul. 20. li.|4. cap. 4.</marginalia>
tur. Videtur, quòd non li
ceat alicui rem aliquā qua
si propriam possidere. Omne enim
quod est contra ius naturale, est il-
licitum. Sed secundum ius natu-
rale omnia sunt cōmunia: cui qui-
dem communitati cōtrariatur pro-
prietas possessionum. Ergo illici-
tum est cuilibet homini appropria
re sibi aliquam rem exteriorem.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. <marginalia rendition="dagger">In ser. ad|diuitesaua|ros post me|di&#x0169; illius.</marginalia> Basilius dicit, ex-
ponens prædictum verbum diui-
tis, Sicut qui præueniens ad spe-
ctacula, prohiberet aduenientes,
appropriādo sibi quod ad commu-
nem vsum ordinatur: similes sunt
diuites qui communia, quę præoc-
cupauerunt, æstimant sua esse. Sed
illicitum esset pręcludere viam alijs
ad potie&#x0303;dum communibus bonis.
Ergo illicitum est appropriare sibi
aliquam rem communem.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. <marginalia rendition="dagger">In ser. 81.|tom. 3. Et|habetur di|stinct. 47.|capi. sicut|hi.</marginalia> Ambrosius dicit,
& habetur in Decret. distinct. 47.
cap. sicut hi. Proprium nemo di-
cat quod est commune. Appellat
autem commune, res exteriores, si-
cut patet ex his quæ præmittit. Er-
go videtur illicitum esse, quòd ali-
quis appropriet sibi aliquam rem
exteriorem.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Cap. 40. to|mo. 6.</marginalia> Augu-
stinus dicit in libr. de hæresib. Apo
stolici dicuntur, qui se hoc nomi-
ne arrogantissimè vocauerunt, eo
quòd in suam communionem non</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0406.jpg/>
@@1@<SE406>Quæst. LXVI. De Furto. Artic. II. 389
<duolan 2><-P><A+1>acciperent vtentes coniugibus, &
res proprias possidentes: quales ha-
bet catholica Ecclesia, & mona-
chos, & clericos plurimos. Sed
ideo isti hæretici sunt, quia se ab
Ecclesia separantes, nullam spem
putant eos habere, qui vtuntur his
rebus, quibus ipsi carent. Est ergo
erroneum dicere quòd non liceat
homini propria possidere.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd circa rem exteriorem duo
compet&#x0169;t homini, quorum vnum
est potestas procurandi & dispen-
sandi: & quantum ad hoc licitum
est quòd homo propria possideat.
Et est etiam necessarium ad huma-
nam vitam, propter tria. Primò qui
dem, quia magis solicitus est vnus-
quisque ad procurandum aliquid
quod sibi soli competit, quàm id
quod est commune omnium vel
multorum: quia vnusquisque la-
borem fugiens, relinquit alteri id
quod pertinet ad commune, sicut
accidit in multitudine ministro-
rum. Alio modo, quia ordinatiùs
res humanæ tractantur, si singulis
immineat propria cura alicuius rei
procurandæ. Esset autem confu-
sio, si quilibet indistinctè quælibet
procuraret. Tertiò, quia per hoc
magis pacificus status hominum
con seruatur, dum vnusquisque re
sua contentus est. Vnde videmus,
quòd inter eos qui communiter &
ex indiuiso aliquid possident, fre-
quentius iurgia oriuntur.</A+1></P>
<P>  <A+1>Aliud verò quòd competit ho-
mini circa res exteriores, est vsus
ipsarum. Et quantum ad hoc non</A+1><-P>@@

<-P><A+1>debet homo habere res exteriores
vt proprias, sed vt communes: vt
scilicet de facilialiquis eas commu
nic et in necessitates aliorum. Vn-
de Apostolus dicit primæ ad Ti-
motheum vltimo. Diuitibus huius
seculi præcipe facile tribuere, com
municare.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd communitas rerum attribui
tur iuri naturali: non quia ius na-
turale dictet omnia esse possiden-
da communiter, & nihil esse quasi
proprium possidendum: sed quia
secundum ius naturale non est di-
stinctio possessionum, sed magis
secundum humanum condictum,
quod pertinet ad ius positiuum, vt
supra <marginalia rendition="dagger">Qu. 57. ar|ti. 2. & 3.</marginalia> dictum est. Vnde proprie-
tas possessionum nō est contra ius
naturale, sed iuri naturali superad-
ditur per adinuentionem rationis
humanæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD sec&#x0169;dum dicendum, quòd
si ille qui præueniens ad spectacu-
la præpararet alijs viam, non illici-
tè ageret. Sed ex hoc illicicè agit,
quòd alios prohibet. Et similiter di
ues non illicitè agit si præoccupans
possessionem rei, quæ à principio
erat communis, alijs etiam commu
nicat. Peccat autem si alios ab vsu
illius rei indiscretè prohibeat. Vn-
de <marginalia rendition="dagger">Loco cita-|to in argu-|men.</marginalia> Basilius ibidem dicit: Cur tu
abundas, ille verò mendicat, nisi
vt tu bonæ dispensationis merita
consequaris: ille verò patientiæ præ
mijs cotonetur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
cùm dicit Ambrosius: Nemo pro-
prium dicat quod est commune:</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0407.jpg/>
@@1@<SE407>390 Quæst. LXVI. De Furto. Artic. III.
<duolan 2><-P><A+1>loquitur de proprietate quantum
ad vsum. Vnde <marginalia rendition="dagger">Loco cita-|to in argu|ment.</marginalia> subdit: Plusquam
sufficeret sumptui, violenter ob-
tentum est.</A+1></P>
<P><INI2>D</INI2>E articulo primo & secundo, non est
huius loci disputare, disputatum est
in principio quæstionis 62.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm sit de ratione furti, oc-
cultè accipere rem alienam.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic procedi-
tur. Videtur, quòd non
sit de ratione furti occul-
tè accipere rem alienā. Illud enim
quod diminuit peccatum, non vi-
detur ad rationem peccati pertine-
re. Sed in occulto peccare pertinet
ad diminutione&#x0303; peccati: sicut è con
trariò ad exaggerandum peccatum
quorundam, dicitur Isaiæ. 3. Pecca-
tum suum quasi Sodoma prædica-
uerunt, nec absconderunt. Ergo
non est de ratione furti occulta ac-
ceptio rei alienæ.</A+1></P>
<P><A+1>&#x00B6; 2 Præterea. <marginalia rendition="dagger">Ambro. in|ser. 81. nō|procul â fi|ne, tom. 3.|Et habe-|tur distin.|47. cap. si-|cut ij, an-|te med.</marginalia> Ambr. dicit, & ha-
betur in Decret. dist. 47. Minus est
criminis habe&#x0303;ti tollere, quàm cùm
possis & abundans sis, indige&#x0303;tibus
denegare. Ergo sicut furtum consi-
stit in acceptione rei alienæ, ita etiā
in detentione ipsius.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Homo potest fur-
tim ab alio accipere etiā quod su&#x0169;
est, puta rem quam apud alium de-
posuit: vel quæ est ab eo iniustè abla
ta. Non est ergo de ratione furti, &#xA759;
sit occulta acceptio rei alienæ.</A+1><marginalia>Lib. 10. c.|6. incipit,|Facundus|dictus est,|à medio il|lius.</marginalia>
<P>  <A+1>SED contra est quod † Isidorus
dicit in lib. Etymologiarum. Fur à
furuo dictus est, id est, à fusco: nam</A+1><-P>@@

<-P><A+1>noctis vtitur tempore.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd ad rationem furti tria concur
runt. Quorum primum conuenit
sibi, secund&#x0169; quod contrariatur iu-
stitiæ, quæ vnicuique tribuit quod
suum est: & ex hoc competit ei, &#xA759;
vsurpat alienum. Secundum verò
pertinet ad ratione&#x0303; furti, prout di-
stinguitur à peccatis, quæ sunt con
tra personam, sicut ab homicidio
& adulterio & secundum hoc com
petit furto, quod sit circa rem pos-
sessam. Si quis enim accipiat id
quod est alterius nō quasi possessio,
sed quasi pars: sicut si amputet me&#x0303;-
brum: vel sicut persona coniuncta,
vt si auferat filiam vel vxorem, non
habet propriè rationem furti. Ter-
tia differentia est, quæ complet ra-
tione&#x0303; furti: vt scilicet occultè vsur-
petur alienum. Et secundum hoc
propria ratio furti est, vt sit occulta
acceptio rei alienæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
occultatio quandoque quidem est
causa peccati, puta cùm quis vtitur
occultatione ad peccandum, sicut
accidit in fraude & dolo. Et hoc
modo non diminuit, sed constituit
speciem peccati, & ita est in furto.
Alio modo occultatio est simplex
circunstantia peccati. Et sic dimi-
nuit peccatum. Tum quia sign&#x0169; ve
recundiæ est: t&#x0169; quia tollit scādal&#x0169;.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
detinere id quod alteri debetur, eā
dem rationem nocume&#x0303;ti habet c&#x0169;
acceptione iniusta. Et ideo sub iniu
sta acceptione intelligitur etiam in
iusta detentio.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0408.jpg/>
@@1@<SE408>Quæst. LXVI. De Furto. Artic. IIII. 391
<duolan 2><P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
nihil prohibet id quod est simplici-
ter vnius, secundum quid esse alte-
rius: sicut res deposita est simplici-
ter quidem depone&#x0303;tis: sed est eius,
apud quem deponitur, quantum
ad custodiam. Et id quod est per ra
pinam ablat&#x0169;, est rapientis, non sim
pliciter, sed quant&#x0169; ad detentione&#x0303;.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio est affirmatiua. &#x00B6; Se-
cunda conclusio. Habetur in solutione
ad secundumsub nomine iniustæ ac ceptio
nis, intelligenda est etiam iniqua detentio,
quæ pertinet ad speciem furti quando est
occulta.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm furtum & rapina sint
peccata differentia specie.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-<marginalia>Infra art.|9. corp. &|q. 73. ar. 1.|cor. Et ad|secundum.|Et 2. Co-|rin. 12. co.|13. fin.</marginalia>
tur. Videtur, quòd furt&#x0169;
& rapina non sint pecca-
ta differentia specie. Furtum enim
& rapina differunt secundum oc-
cultum & manifestum. Furtum e-
nim importat occultam acceptio-
nem, rapina vero violentam & ma
nifestam. Sed in alijs generibus pec
catorum, occultum & manifestum
non diuersificant speciem. Ergo
furtum & rapina non sunt peccata
specie diuersa.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Moralia recipiunt
speciem à fine, vt suprà <marginalia rendition="dagger">1. 2. qō. 1.|ar. 3. & q.|18. art. 6.</marginalia> dictum
est. Sed furtum & rapina ordinan-
tur ad eundem finem, scilicet ad ha
bendum aliena. Ergo non diffe-
runt specie.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea, Sicut rapitur ali-
quid ad possidend&#x0169;, ita rapitur mu</A+1><-P>@@

<-P><A+1>lier ad delectand&#x0169;. Vnde & <marginalia rendition="dagger">Lib. 10. c.|17. & in-|cipit, Reli|giosus, à|med.</marginalia> Isido
rus dicit in lib. Etymolog. &#xA759; raptor
dicitur corruptor, & rapta dicitur
corrupta. Sed raptus dicitur, siue
mulier auferatur publicè siue occul
tè. Ergo & res possessa rapi dicitur,
siue occultè, siue publicè rapiatur.
Ergo non differ&#x0169;t furt&#x0169; & rapina.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|2. in fine,|tom. 5.</marginalia> Philoso-
phus in 5. Ethic. distinguit furtum
à rapina, ponens furtum occult&#x0169;,
rapinam verò violentam.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd furtum & rapina sunt vitia iu
stitiæ opposita, inquantum aliquis
alteri facit iniustum. Nullus autem
patitur iniustum volens, vt proba-
tur in 5. <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|9. ante me|di&#x0169;, to. 5.</marginalia> Ethic. Et ideo furtum &
rapina ex hoc habe&#x0303;t rationem pec-
cati, quòd acceptio est inuolunta-
ria ex parte eius cui aliquid subtra-
hitur. Inuoluntarium autem dupli
citer dicitur, scilicet per ignoran-
tiam, & violentiam, vt habetur in
3. <marginalia rendition="dagger">Lib. 3. ca.|1. tom. 4.</marginalia> Ethic. Et ideo aliam rationem
peccati habet rapina, & aliā furt&#x0169;.
Ergo propter hoc differ&#x0169;t specie.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
in alijs generibus peccatorum non
attenditur ratio peccati ex aliquo
inuoluntario, sicut attenditur in
peccatis oppositis iustitiæ. Et ideo
vbi occurrit diuersa ratio inuolun-
tarij, est diuersa species peccati.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
finis remotus rapinæ & furti idem
est. Sed hoc non sufficit ad identi-
tatem speciei, quia est diuersitas in
finibus &#xA753;ximis. Raptor enim vult
per propriam potestatem obtinere,
fur verò per astutiam.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0409.jpg/>
@@1@<SE409>392 Quæst. LXVI. De Furto. Art. V.
<duolan 2><P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd ra
ptus mulieris non potest esse occul
tus ex parte mulieris, quæ rapitur.
Et ideo etiam si sit occultus ex par-
te aliorum, à quibus rapitur, adhuc
remanet ratio rapinæ ex parte mu-
lieris, cui violentia infertur.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est affirmatiua. De hac ma
teria est nobis communis disputatio
cum Iurisperitis vtriusque iuris in suis titu-
lis de furtis. Vide Soto libr. 5. de Iustitia. q. 3.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>P</INI2>RO explicatione definitionis furti ar
guitur primo. Ex. l. 1. ff. de furtis. vbi
Paulus Iurisconsultus aliā definitionem assi
gnat, scilicet furtum est contrectatio fraudu
losa lucri faciendi gratia, vel ipsius rei, vel
possessoris eius, vel vsus illius. Eandem de-
finitionem assignat Iustinianus, Instituta de
obligationibus quæ ex delicto nascuntur.
Item Theologi communiter addunt illi de
finitioni, inuito domino. Ergo definitio Di-
ui Tho. diminuta est. &#x00B6; Secundò qui iustè
rem alienam accipit commodato, etiam si
postea iniquè detineat, non dicitur fur ne-
que punitur vt fur, ergo secunda conclusio
tertij articuli falsa est. Tertio. Vsura vel
iniqua emptio vel venditio non est furtum:
& tamen est acceptio occulta rei alienæ: er-
go mala est definitio.</P>
<P>  Vltimo arguitur. Ex. l. si vendidero. ff. de
furtis. & ex Augustino in sermone 19. de
verbis Apostoli, & libr. 2. quæstionum Exo
di quæstione 71. cuius verba habentur 14.
quæstione 5. cap. si quid inuenisti. & capit.
p&#x0153;nale. Ex quibus locis habetur, quòd rapi
na est furt&#x0169; & pars subiectiua illius, hoc est
specifica, & tamen non est occulta: ergo ma
la est definitio rapinæ & furti. Respōdetur,
definitionem D. Tho. esse optimam, & ma-
gis secundum artem quam definitionem Iu
risconsulti. Et probatur. Nam particula illa,
fraudulosa, non pertinet formaliter ad ratio
nem furti, sed ad quoddā vitium impruden
tiæ, per quod aliquis vtitur simulatis vijs in
factis ad intentionem suam exequendam.<-P>@@

<-P>Cæterum in furto sufficit occultatio, neque
opus est simulatione. Item illa particula lu-
cri faciendi gratia, denique aliæ duæ parti-
culæ, scilicet possessio & vsus rei, sufficien-
ter intelliguntur nomine rei. Definitionem
etiam D. Tho. ponit Isidorus, lib. 5. Etymo-
logiarum, cap. 26. Sed loco illius particulæ
occulta ponit clādestina. Quod aute&#x0303; Theo
logi solent addere, inuito domino, magis fa
ciunt explicandi gratia, quam necessitatis:
quia per se loquendo, non est occulta acce-
ptio quando fit voluntario domino saltem
interpretatiuè. Et per hoc patet ad prim&#x0169; ar
gument&#x0169;. &#x00B6; Ad secund&#x0169; respondetur, &#xA759; ini
qua detentio rei alienæ ignorante domino,
peccatum est furti apud Deum in foro con-
scientiæ: quanuis in foro exteriori nō punia-
tur vt fur, nisi quando accipit occultè. &#x00B6; Ad
tertium respondetur, &#xA759; vsura & emptio vel
venditio iniqua, non necesse est &#xA759; fiat igno
rante domino, sed sæpe fit domino sciente.
Cæterum quādo fuerit occulta habebit ma
litiam etiam furti. &#x00B6; Ad quartum responde-
tur, &#xA759; sæpe apud Latinos ista duo confun-
duntur, scilicet furtum & rapina, & alterum
pro altero accipitur. Cæterum quod D. Au
gust. inquit in loco citato, &#xA759; per furtum in-
telligitur rapina in septimo præcepto Deca
logi, quasi à parte totum, ita erit explicand&#x0169;,
quia per furt&#x0169; intelligitur etiā omnis iniqua
acceptio, & quicquid continetur sub iniqua
acceptione sicut continetur rapina.</P>
<Z>ARTICVLVS V.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm furtum semper sit pec-
catum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quintum sic procedi-<marginalia>Infra qō.|118. ar. 4.|con. Et 2.|q. 42. q. 2.|art. 4. con.|Et mal. q.|10. art. 2.|cor. Et qō.|15. art. 2.|cor. princ.</marginalia>
tur. Videtur, quòd furt&#x0169;
non semper sit peccatum.
Nullum enim peccatum cadit sub
præcepto diuino. Dicitur enim Ec
cles. 15. Nemini mādauit impiè age
re. Sed Deus inuenitur præcepisse
furtum. Dicitur enim Exod. 12. Fe-
cerunt filij Israel sicut præceperat
Dominus Moysi, & expoliauerunt</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0410.jpg/>
@@1@<SE410>Quæst. LXVI. De Furto. Artic. V. 393
<duolan 2><-P><A+1>Ægyptios. Ergo furtum non sem-
per est peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Ille qui inuenit re&#x0303;
non suam, si eam accipiat, videtur
furtum committere: quia accipit
rem alienam. Sed hoc videtur esse
licitum secund&#x0169; naturalem æqui-
tatem, vt Iuristæ dicunt. Ergo vide
tur, quòd furtum non semper sit
peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Ille qui accipit rem
suam, non videtur peccare: cùm
non agat contra iustitiam, cuius æ-
qualitatem non tollit. Sed furtum
committitur etiam, si aliquis rem
suam occultè accipiat ab altero de-
tentam vel custoditam. Ergo vide-
tur quòd furtum non semper sit
peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra, est quod dicitur Exo
di 20. Non furtum facies.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd si aliquis consideret furti ra-
tionem, duas rationes peccati in eo
inueniet. Primò quide&#x0303; propter con
trarietatem ad iustitiam, quæ red-
dit vnicuique quod suum est. Et sic
furtum iustitiæ opponitur, inquan
tum furtum est acceptio rei alienæ.
Secundò ratione doli seu fraudis,
quam fur cōmittit, occultè, & qua-
si ex insidijs rem alienam vsurpan-
do. Vnde manifestum est, &#xA759; omne
furtum est peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd accipere rem alienam vel oc-
cultè, vel manifestè autoritate iu-
dicis hoc decernentis, non est fur-
tum, quia iam fit sibi debitum per
hoc, quòd sententialiter sibi est ad-
iudicatum. Vnde multò minus fur</A+1><-P>@@

<-P><A+1>tum fuit, quòd filij Israel tulerunt
spolia AEgyptiorum ex præcepto
Domini, hoc decernentis, pro affli
ctionibus, quibus Ægyptij eos sine
causa afflixerant. Et ideo signanter
dicitur Sapientiæ. 10. Iusti tulerunt
spolia impiorum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
circa res inuentas est distinguen-
dum. Quædam enim sunt quę nun
quam fuerunt in bonis alicuius, si-
cut lapilli & gemmæ, quæ inue-
niuntur in littore maris. Et talia
occupanti conceduntur. Et eadem
ratio est de thesauris antiquo tem-
pore sub terra occultatis, quorum
nō extat aliquis possessor, nisi quòd
secundùm leges ciuiles tenetur in-
uentor dare medietatem domino
agri, si in alieno agro inuenerit.
Propter quod in parabola Euange-
lij dicitur Matth. 13. de inuentore
thesauri absconditi in agro, quòd
emit agrum, quasi vt haberet ius
possidendi totum thesaur&#x0169;. Quæ-
dam verò res inuentæ fuerunt de
propinquo in alicuius bonis. Et t&#x0169;c
si quis eas accipiat non animo reti-
nendi, sed animo restituendi domi
no, qui eas pro derelictis nō habet,
non committit furtum. Et simili-
ter si pro derelictis habeantur, &
hoc credat inuentor, licet sibi eas
retineat, non committit furtum:
aliàs autem committitur peccatum
furti. Vnde <marginalia rendition="dagger">Serm. 19.|de verb.|Aposto. à|medio, to-|mo. 10.|Ethabetur|14. q. 5. ca.|Si quid.</marginalia> August. dicit in qua-
dam homil. & habetur 14. quæstio-
ne. 5. Si quid inuenisti, & non red-
didisti, rapuisti.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicend&#x0169;, quòd ille
qui furtim accipit rem suam apud</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0411.jpg/>
@@1@<SE411>394 Quæst. LXVI. De Furto. Artic. V.
<duolan 2><-P><A+1>alium depositam, grauat deposi-
tarium: qnia tenetur ad restituen-
dum, vel ad ostendendum se esse
innoxium. Vnde man ifestum est
quòd peccat, & tenetur ad releuan
dum grauamen depositarij. Qui ve
rò furtim accipit rem suam apud
alium iniustè detentam, peccat qui
dem, non quia grauet eum qui de-
tinet (& ideo non tenetur ad resti-
tuendum aliquid vel ad recompen
sandum) sed peccat contra commu
nem iustitiam, dum ipse sibi vsur-
pat suæ rei iudicium, iuris ordine
prætermisso. Et ideo tenetur Deo
satisfacere, & dare operam, vt scan
dalum proximorum, si inde exor-
tum fuerit, sedetur.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Furtum habet duas ra
tiones peccati, scilicet, iniustitię, & doli.</P>
<P>  Secunda conclusio in solutione ad secun
dum. Res inuentæ quæcunque nō fuerunt
alicuius, sicut sunt gemmæ inuentæ in litto
re maris efficiuntur ipsius inuenientis, & oc
cupantis.</P>
<P>  Tertia conclusio ibidem. Eadem est ra-
tio de thesauris antiquis occultatis in terra,
quorum nullus est possessor, sed tamen se-
cundùm leges ciuiles dimidia pars redden-
da est domino agri.</P>
<P>  Quarta conclusio. Si quis res inuentas,
quæ de propinquo fuerunt alicuius domi-
ni accipiat animo restituendi, non commit
tit furtum.</P>
<P>  Quinta conclusio ibidem. Non com-
mittit furtum qui res inuentas quæ pro de-
relictis habentur sibi accipit.</P>
<P>  Sexta conclusio. Qui aliter quam dict&#x0169;
est accipit rem alienam, committit furtum.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca primam conclusionem nota, &#xA759;
prima consideratio peccati in furto,<-P>@@

<-P>est generica, sec&#x0169;da vero specifica: vnde ex
illis consurgit vnica species peccati. Circa so
lutione&#x0303; ad primum. vide Cano lib. 2. de lo-
cis. cap. 4. & Soto lib. 3. de iustitia, quæst. 3.
art. 3. ad primum. & lib. 2. quæst. 3. artic. 8.</P>
<P>  Circa secundam conclusionem arguitur
sic. Reges Catholici Hispaniæ tulerunt le-
gem, ne quis in mari Indico Occidentali
quæreret margaritas, nisi esset talis vel talis
conditionis, ergo ibi margaritæ inuentæ nō
erunt inuentoris. Respondetur, quòd secun-
da conclusio est vera stando in solo iure na-
turæ, & etiam in iure communi, vt habetur
in. l. item lapilli. ff. de rerum diuisione. & In-
stituta eod. titulo. §. item lapilli. & est Arist.
1. Politicorum, in initio. & omnium Philo-
sophorum & Iurisperitorum & Theologo
rum. Vide Diuum Antoninum in. 2. par. ti-
tulo. 1. cap. 15. §. secundo.</P>
<P>&#x00B6; Ad argumentum vero respōdetur, quòd
lex illa particularis est, & potest iustificari
propter bonum commune huius Regni
vel illius, ad quod pertinet vt non quilibet
quærat huiusmodi margaritas. Simili mo-
do poterit Rex condere legem, vt in suo
regno nullus alienigena quærat margari-
tas. Notandum est tamen, quòd lex illa
Hispaniæ prohibet quærere margaritas, nō
autem forte repertas sibi accipere. Item etiā
est notandum, quòd illa lex omnino p&#x0153;na
lis est, neque obligat ad restituendas marga
ritas ante cōdemnationem iudicis, sicut lex
quę prohibet piscationem aut venationem.</P>
<P>  Circa tertiam conclusionem notandum
est, quòd thesaurus dupliciter dicitur. Vno
modo propriè: alio modo impropriè. The-
saurus propriè, dicitur vetus depositio pecu
niæ cuius non extat memoria ita vt domi-
num non habeat. Sed nomine pecuniæ in-
telligamus id quod pecunia æstimatur. Ita
definit Iurisconsultus in. l. nunquam. §. the-
saurus. ff. de acquirendo rerum dominio. &
in. l. vnica. C. dethesauris. lib. 10. & Instituta
de rerum diuisione. §. thesaurus. Thesaurus
vero impropriè, dicitur in eisdem legibus ci
tatis depositio pecuniæ quam quisque lucri
gratia, vel metus, vel custodiæ, sub terra cō-
didit. Possumus etiam nos addere honoris
ostentandi gratia.</P>
<P>  Sit ergo prima conclusio. Qui inuenit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0412.jpg/>
@@1@<SE412>Quæst. LXVI. De Furto. Artic. V. 395
<duolan 2><-P>thesaurum impropriè dictum, tenetur ad re
stitutionem vero domino, vel hæredibus
eius. Pro cuius explicatione nota, moris
fuisse olim apud gentes, & forte nunc etiam
est: vt in sepulchris simul cum cadaueribus
multas diuitias conderent ad ostentatio-
nem honoris & gloriæ suæ, vel suorum in
posterum, aut etiam ad reipublicæ defen-
sionem: si quando in magno periculo con-
stituta indigeret diuitijs. Ponebantur au-
tem in sepulchris vt ibi tutius seruarentur
ad ingentem necessitatem reipublicæ: vn-
de non erat fas sine vrgenti tali necessita-
te illas educere. Cuius exemplum est apud
Iosephum libro. 7. antiquitatum, capit. vl-
timo. vbi refert Salomonem ædificasse pa-
tri Dauid magnificum sepulchrum, & ibi
plurimas diuitias condidisse, quibus, po-
stea mille & trecentos annos, vsus est Hyr-
canus sacerdos, quando Antiochus obsi-
debat Hierusalem cui data fuit pecuniæ
ingens summa, vt solueret obsidionem,
& sic reparauit ciuitatem. Probatur ergo
conclusio ex. l. nunquam. vbi supra, vbi
expressè Iurisconsultus dicit, quòd qui ac-
cipit huiusmodi thesaurum, furtum com-
mittit. Et confirmatur. Quia huiusmodi
thesaurus non habetur pro derelicto. Hinc
inferunt aliqui corollarium quòd Hispa-
ni qui apud Indos Occidentales extraxe-
runt thesauros de sepulchris, tenentur ad
restitutionem. Et ratio est, quia adhuc erant
hæredes illius thesauri, scilicet filij domi-
norum, vel ipsamet respublica. Sed ta-
men nobis vi detur, quòd non est vniuer-
saliter verum hoc corollarium: sed dici-
mus, quòd vbi constiterit diuitias illas su-
perstitionis causa esse depositas: non te-
nentur qui illas inuenerunt restituere. Pro-
batur. Quia tales diuitiæ nullius rei ve-
ra causa depositæ sunt: ergo habentur pro
derelictis, ex quibus nullus vsus expectatur
fore hæredibus aut reipublicæ: nisi tantum
quòd illæ diuitiæ sacrificabantur idolis &
falsæ religioni: & tales fuisse aliquos the-
sauros depositos in sepulchris apud Indos
valde probabile est, ex his quæ nobis nar-
rant qui inde aduenerunt.</P>
<P>  Secunda conclusio. Stando in solo iure
naturæ, thesaurus propriè dictus efficitur<-P>@@

<-P>ipsius inuentoris. Hæc est omnium expres-
sa sententia, & habetur in. l. nunquam. vbi
supra. Et ratio est. Quia quæ in nullius bo-
nis sunt, statim efficiuntur occupantis, sicut
facta est diuisio rerum.</P>
<P>  Tertia conclusio. Secundum tamen ius
commune positiuum & Hispanicum, the-
saurus inuentus arte magica totus adiudica-
tur fisco. Hæc conclusio probatur ex. l. vni
ca. Codice de thesauris. & in. l. nemo. Co-
dice de maleficis & mathematicis. Item in
l. Regia 44. titulo. 28. Partita. 2. Sed nota,
quòd cum istæ leges sint p&#x0153;nales contra ar
tem magicam non obligant ante condem-
nationem iudicis.</P>
<P>  Quarta conclusio. Si eadem iura atten-
damus thesaurus inuentus in proprio fun-
do, totus est inuentoris, si autem inue-
niatur in alieno: tunc si ex proposito quæ-
rebatur, totus est reddendus domino agri:
si autem à casu fuerit repertus diuidendus
est æqualiter inter inuentorem & domi-
num agri. Hæc habetur in. l. vnica. Codi-
ce de thesauris. §. thesaurus. & in. l. Regia
44. supra.</P>
<P>  Sed nota circa secundam partem con-
clusionis vbi dicitur, quòd thesaurus ex pro
posito inuentus, totus adiudicetur domi-
no agri: quod non est intelligenda ipso fa-
cto ante sententiam iudicis, quoniam illæ
leges sunt p&#x0153;nales contra illum qui in agro
alieno quærit thesaurum. Cæterùm quant&#x0169;
adillud quod inquit thesaurum diuidend&#x0169;,
non opus est sententia iudicis: sed in foro
conscientiæ tenetur ipse inuentor dimi-
diam partem reddere domino agri. Ra-
tio huius est, quia finis legis non est puni-
re, sed componere ciues inter se. Nam do-
minus agri poterat pro se adducere, quod
cum ager esset proprius, etiam thesau-
rus, qui ibi latebat sibi debebatur. Con-
tra ipse inuentor diceret pro se, quòd for-
tuna sibi fauit, vt totus thesaurus sibi de-
beretur: & ideo lex voluit componere
istam discordiam, & ipso facto adiudi-
care dimidiam partem, vni & dimidiam
alteri.</P>
<P>&#x00B6; Quinta cōclusio. Si eade&#x0303; iura atte&#x0303;damus,
qui inuenit thesaur&#x0169; in agro que&#x0303; emit, siue
sciens ibi latere, siue nesciens: efficitur domi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0413.jpg/>
@@1@<SE413>396 Quæst. LXVI. De Furto. Art. V.
<duolan 2><-P>nus ipsius thesauri. Probatur primò. Qui
inuenit in agro proprio thesaurum, fit do
minus totius, sed isteinuenit in agro pro-
prio, ergo &c.</P>
<P>  Secundò. Finis legum est, componere
discordiam ciuium inter se, sed quando ho-
mo iam emit agrum, nulla est discordia, er-
go cessat finis legum.</P>
<P>  Confirmatur ex D. Thoma supra quæ-
stione. 66. articulo. 5. in solutione ad secun-
dum, vbi ait, quòd propterea in parabola
Matth. 13. dicitur, quòd qui inuenit thesau-
rum emit agrum illum, scilicet, vt totum
possideret. & ita sentit Iurisconsultus in. l. tu
tore. ff. de rei vendicatione.</P>
<P>  Sed contra istam confirmationem argui
tur primò. Venditor agri ex ignorantia pa-
titur inuoluntarium: non enim venderet si
sciret latere thesaurum: ergo ipse emptor
tenetur restituere dimidiam partem. Pro-
batur consequentia. Quia tacendo fuit cau-
sa inuoluntarij alterius.</P>
<P>  Secundò. Esto non teneatur ipse emptor
restituere quando ignorans latere thesau-
rum emit agr&#x0169; illum: tamen quando sciens
latere emit agrum, tollit ius quod vendi-
tor habet ad dimidiam partem thesauri: er-
go tenebitur restituere.</P>
<P>  Tertiò. Venditor non vendidit thesau-
rum cum agro, ergo emptor non acquisi-
uit maius ius, quam antea habebat ad the-
saurum.</P>
<P>  Ad primum respondetur, quòd emptor
non est causa inuoluntarij quod patitur ven
ditor: quia non tenetur reuelare illi quod
ipse sua industria cognouit, maximè quia
non pertinet ad substantiam rei venditæ
thesaurus absconditus, quia ager appretiatur
secundùm superficiem quam habet maius
vel minus fructificā, non vero secundùm
ea quæ accidentario ibi recondita sunt.
Quemadmodum si quis emeret equum,
quem scit bibisse margaritam in flumine,
non tenetur reuelare domino equi: quia nō
pertinet ad substantiam equi, neque ad va-
lorem illius. De qua revide Soto libro. 6.
de iustitia, quæstione. 3. articulo. 2. circa fi-
nem, quanuis Soto ipse libro. 5. de iustitia,
quæstione. 3. articulo. 3. ad secundum. tenet
aliquid contrarium nostræ conclusioni, sci-<-P>@@

<-P>licet quòd qui emit agrum alienum in quo
postea inuenit thesaurum: tenetur restitue-
re dimidiam partem venditori. Sed tamen
hoc non probat sufficienter: quia talis me-
dietas thesauri nullo titulo debetur ipsi ven-
ditori agri.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd si ille
qui ignorans emit agrum, non tenetur ali-
quid reddere venditori, non etiam tenebi-
tur reddere si sciens latere thesaurum emit
agrum. Ratio est, quia ignorantia empto-
ris, non tollit aliquod ius quod antea habe-
bat venditor, ergo si ignorans non tenetur,
non tenebitur sciens.</P>
<P>  Ad tertium respondetur nego cōsequen
tiam, quia emptor non acquirit dominium
thesauri ex venditione alterius, sed ex in-
uentione in agro proprio, neque ipse ven-
ditor antea erat dominus thesauri: alio-
quin non esset thesaurus propriè dictus, de
cuius ratione est quòd non habeat domi-
num. Vide Syluestrum in verbo, inue&#x0303;tum,
§. 8. & in Rosa aurea in tractatu de quæstio-
nibus impertinentibus, casu. 39.</P>
<P>  Sexta conclusio. Princeps potest iustam
legem condere, vt cōmunis thesaurus pro-
priè dictus inuentus in suo regno ad se per-
tineat. Hæc conclusio est contra Syluest.
vbi supra, quem citat & sequitur Soto vbi
supra. Imo ipse addit, quòd nullam par-
tem thesauri inuenti potest princeps sibi
applicare. Insuper dicit se neque scire neque
approbare, quòd Princeps possit etiam vr-
gente necessitate reipublicæ, huiusmoditri
butum imponere.</P>
<P>  Sed nihilominus probatur conclusio.
Nam sicut iure naturæ omnia dicuntur es-
se communia, nihilominus iure gentium
facta est diuisio rerum in communi, ita
etiam ius gentium quo res efficiuntur occu
pantis, potest determinari iure positiuo Re-
gni & prouintiæ, ergo Rex poterit sine de-
trimento iuris naturalis, aut gentium, ap-
plicare sibi huiusmodi thesauros tanquam
personæ quæ gerit vicem reipublicæ.</P>
<P>  Secundò probatur. Nam de facto est
lex Hispaniæ libro. 6. ordinationum Re-
gali&#x0169;, tit. 12. nu. 7. quæ decernit, &#xA759; thesaurus
inuentus in quouis loco Regni Regi acqui-
ratur, data quinta parte vel quarta inue&#x0303;tori.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0414.jpg/>
@@1@<SE414>Quæst. LXVI. De Furto. Art. V. 397
<duolan 2><-P>Neque valet dicere quòd intelligitur illa
lex de inuentis thesauris in loco commu-
ni reipublicæ, quoniam vsus est in con-
trarium, quod vbicunque inueniatur the-
saurus Rex sibi illum applicat. Paludanus
in. 4. distinctione. 15. quæstione. 3. articu-
lo. 5. inquit, esse communem vsum in to-
to orbe. Idipsum dicit Diuus Antoninus
in 2. parte, titulo. 3. §. 5. capite. 1. Neque
valet etiam dicere, quod illa est lex p&#x0153;-
nalis: quia lex p&#x0153;nalis semper prohibet ali-
quem actum malum, vel habentem specie&#x0303;
mali: sed illa lex nullum actum prohibet,
sed solum dicit, quòd thesaurus inuentus
acquiratur Regi.</P>
<P>  Sed probatur tertiò specialiter contra
sententiam Soto. Nam Rex imponit tri-
buta iusta & exigit illa de rebus magno la-
bore partis, vt de tritico, ergo multo me-
lius poterit imponere tributa super rebus
forte inuentis.</P>
<P>  Et si quis arguat contra nostram senten-
tiam, quòd sua natura thesaurus inuentus
est inuentoris, ergo iniqua est lex quæ pro-
hibet huiusmodi dominium. Patet conse-
quentia. Quia est contra legem naturæ.
Respondetur primò, quòd idem argumen-
tum probaret, quòd etiam est iniquum ius
gentium per quod facta est diuisio rerum,
quæ iure naturæ communes erant.</P>
<P>  Secundò respondetur, quòd cum dici-
tur iure naturæ thesaurus inuentus fieri in-
uentoris: intelligen dum est negatiuè, non
omnino positiuè: hoc est, quod ius na-
turæ non præcipit positiuè, quòd thesau-
rus sit inuentoris: sed quia iure naturæ non
est alterius, statim efficitur occupantis.</P>
<P>  Tertio respondetur clarius, quòd quan-
uis iure naturæ qui inuenit thesaurum sta-
tim acquirat dominium: tamen ius parti-
culare inuentoris potest impediri alio iu-
re naturali vniuersaliori, vt v. g. nisi pro-
pter bonum commune expediat, quòd
thesaurus efficiatur reipublicæ, aut Prin-
cipis: tunc enim lex positiua quæ hoc de-
terminat fundatur in iurenaturali. Est exem
plum in naturalibus, Aqua habet natura-
lem inclinationem specificam ad motum
deorsum: & nihilominus propter bonum
vniuersi ascendit sursum: neque in isto mo-<-P>@@

<-P>tu sursum sit aliqua violentia aquæ: quia
etiam habet naturalem inclinationem ad
illum motum inquantum est pars vniuersi.
Sic etiam homo habet naturalem inclina-
tionem, & ius naturale ad conseruandam
& defendendam propriam vitam: & ni-
hilominus obligatur iure naturali pati mor
tem propter bonum commune, inquan-
tum est pars reipublicæ. Et per hoc patet
ad aliud argumentum quod posset fieri ex
lege, intelligitur. ff. de iure fisci. vbi dici-
tur Regi tribuatur dimidia pars thesauri in-
uenti in loco Regis, vel fisci. Respōdemus
enim, &#xA759; istud ius commune limitatur iure
Regni particularis. De qua re vide Nauar-
ro in manuali, capite 17. à numero 172.
vsque ad finem capitis, vbi tenet nostram
quintam & sextam conclusionem. Ex di-
ctis etiam sequitur, quomodo sit intelli-
gendum quod dicitur in capit. cum tu. de
vsuris. & in multis alijs. 14. quæstione. 5.
vbi præcipitur quòd res quæ non habent
certos dominos conuertantur in vsus pios
pauperum: non enim intelligitur hoc de
thesauris propriè dictis: sed de illis rebus
quæ habent dominos sed ignotos, & in
huiusmodi maximè verificantur illi cano-
nes quando illæ res sunt ablatæ per iniqui-
tatem, vel per aliquam acceptionem ex
qua virtute contractus oritur obligatio iu-
stitiæ in accipiente, vt reddat quod recipit.</P>
<P>  Septima conclusio. Nō obstantibus quæ
dicta sunt, ille qui inuenit thesaurum non
tenetur statim dare Regi totum thesaurum
accepta sibi quarta vel quinta parte: quo-
usque exigatur ab illo. Ratio est, quia hu-
iusmodi lex imponit tributum: non est au-
tem in vsu vt tributa soluantur nisi exigan-
tur à ministris Regis. Tenebitur autem da-
re dimidiam partem Regi si inuenit the-
saurum in fundo Regis: quia illa dimidia
pars non est tributum, sed debitum ex iusti
tia commutatiua, sicut est debitum quod de
tur dimidia pars domino agri.</P>
<P>  Octaua conclusio. Mineralia auri vel ar-
genti, vel metallorum venæ, si solum ius na
turæ attendamus, sunt illorum quorum
sunt loci vbi inueniuntur. Ratio est, quia
huiusmodi sunt veluti fructus ipsius ter-
ræ, vt, verbi gratia, quercus & herba: si au-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0415.jpg/>
@@1@<SE415>398 Quæst. LXVI. De Furto. Artic. V.
<duolan 2><-P>tem attendamus ius commune positiuum,
similiter iudicandum est de mineralibus,
atque de thesauris, vt patet ex eisdem le-
gibus, quas supra citauimus: si denique at-
tendamus ius Regni Hispaniæ multo aliter
determinatur. Nam in. l. 6. titulo. 28. Par-
tita. 3. dicitur, quòd ad Regem pertineant
venæ metallorum & mineralium. & in. l.
8. titulo. 1. libro. 6. ordinationum Regalium
dicitur, quòd nemini liceat absque priui-
legio Regis ea quærere: & inde sibi ali-
quid accipere. Deinde titul. 12. ibidem con-
ceditur cuiq&#x0301;ue facultas quærendi vbicun-
que: dummodo fiat sine detrimento agri
alieni, & de voluntate domini, & dummo-
do deductis expensis duas tertias reddat Re
gi, & sibi possit vnam accipere. Sed Ni-
hilominus nostris temporibus vidimus, &#xA759;
hæc lex non fuit seruata cum illo, qui in-
uenit minam argenti, quæ vulgo dicitur
guadalcana, & fuit data illi minima quæ-
dam portio pecuniæ, & Rex accepit domi-
nium illius. Ratio harum rerum esse po-
test, quia huiusmodi mineralia maximeau-
ri & argenti, sunt fructus opimi valde ip-
sius terræ, qui non decent nisi Regiam ma-
iestatem & magnificentiam, & hoc pro-
pter bonum commune reipublicæ.</P>
<P><INI2>S</INI2>Vperest iam disputare circa quartā cō-
clusionem D. Tho. de rebus inuentis
quas adhuc habere dominum verosimile
est, quæ bona vulgo dic&#x0169;tur, bienes mostren
cos. De his igitur bonis hoc supponendum
est, quòd qui illa inuenit, tenetur inquire-
re verum dominum: & si inuenerit redde-
re. Hæc est communis omnium senten-
tia. Sed arguitur contra illam. Ille qui in-
uenit hæc bona potest ea relinquere vbi in-
uenit: nec tenebitur ad restitutionem, etiam
si res illa pereat: quia non tenebatur ex iu-
stitia sed tantum ex charitate seruare illa bo
na domino suo, ergo etiamsi semel acce-
perit ista bona, non tenebitur ex iustitia
quærere dominum. Respondetur nego cō-
sequentiam. Quoniam postquam semel
accepit, vt illa acceptio sit iusta debet se
obligare ratione rei, quærere dominum il-
lius, quia si non accepit illam ista intentio-
ne: iam est acceptio iniusta, & tenebitur
ratione iniustæ acceptionis restituere. Du-<-P>@@

<-P>bium autem est, vtrùm post factam dili-
gentiam inquirendi dominum, si non in-
uenerit possit sibi retinere? Ad quod fere
omnes respondent, quòd tenetur restitue-
re pauperibus. Syluester in verbo inuen-
tum, dicit hanc sententiam esse commu-
nem, & arguitur primo pro illa ex Au-
gustino. 14. quæstione. 5. can. si quid inue-
nisti & non reddidisti, rapuisti: & canone
multi. hoc ipsum habetur: & præterea in
canone communia, de successionibus. &. l.
1. Regia titulo penultimo, Partita. 6. præci-
pitur, quòd bona peregrini morientis abs-
que testamento, si non comparuerit hæ-
res: per episcopum pauperibus distribuan-
tur. Secundò. Bona per iniquitatem acce-
pta aut etiam mutuo, reddenda sunt paupe-
ribus si non comparuerit dominus, ergo
etiam aliæ res inuentæ. Antecedens patet
ex capit. cum tu. de vsuris. & in multis alijs
14. quæstione. 5. Quod si aliquis respon-
deat negando consequentiam: quia ante-
cedens definitum est iure Canonico, non
autem consequens. Contra. Nam saltem
sequitur, quòd teneatur illa bona conuer-
tere in vsus reipublicæ. Patet sequela. Quia
iure naturæ, bona quorum dominus non
comparet redeunt ad ipsam rempublicam.
&#x00B6; Tertiò. Talia bona sunt expendenda se-
cundùm voluntatem interpretatiuam do-
mini, quando voluntas expressa haberi non
potest: sed merito præsumitur voluntas
domini esse, vt illa bona in pios vsus ex-
pendantur, ergo inuentor tenetur bona il-
la pauperibus restituere. Altera sententia
est Soto vbi supra artic. 3. ad secundum, vbi
ait, sub consilio tantum esse vt illa bona
dentur pauperibus: neque esse sub præce-
pto, vt homo etiam diues teneatur illa bo-
na reddere pauperibus.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione quæstionis sit prima cō
clusio. Stando in solo iure naturæ, &
etiam communi Ciuili & Canonico, res in-
uentas in nostro casu, non est necesse da-
re pauperibus: sed licitum erit inuentori-
bus sibi retinere. Probatur. Quia nulla ra-
tio, nullus textus est, qui conuincat op-
positum. Et confirmatur. Nam iure natu-
ræ res quæ in nullius bonis sunt, efficiun-
tur occupantis: sed huiusmodi res inuentæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0416.jpg/>
@@1@<SE416>Quæst. LXVI. De Furto. Artic. V. 399
<duolan 2><-P>de quibus iam non est spes quòd appareat
dominus illarum, reuera in nullius bonis
computantur: sed habentur pro derelictis
ergo efficiuntur ipsius inuentoris primo
occupantis.</P>
<P>  Secunda conclusio. Nihilominus seruan
dæ sunt leges iustæ cuiusque Regni & pro-
uintiæ circa huiusmodi res inuentas. Ita te-
net Caietanus hic & Nauarro in manuali,
capit. 17. numero. 174. Imo dicit quòd non
opus est expectare sententiam iudicis ad
huiusmodi res restituendas secundùm nor-
mam legis. Vt v. g. est lex apud Hispanos
libro. 4. fori Regalis titulo. 13. lege. 2. & li-
bro. 6. ordinationum Regalium titulo. 12.
l. 1. quòd huiusmodi res inuentæ tradan-
tur iudici, qui post vocem præconis in die-
bus feriatis, hoc est, de mercado, o feria, si nō
comparuerit dominus tradat illas res illi,
cui ex priuilegio Regis competunt, & ita
faciendum est in foro conscientiæ: quia
sunt leges istæ iustæ neque sunt tributariæ
aut p&#x0153;nales, vt expectetur quod petatur
tributum: sed statim dandæ sunt iudici. Sed
notandum est quòd istæ leges loquuntur
de rebus, quæ vulgo dicuntur, bienes mo-
strencos, cuius appellatione non veni&#x0169;t nisi
animalia, vt iumenta & pecudes. Vnde si
quis inuenerit annulum aut gemmam, po-
terit sibi retinere facta diligentia inuenien-
di dominum. Quod si postea comparue-
rit dominus, valde probabilis est sententia
quæ tenet, quòd illi reddenda sunt bona
sua: si comparuerit ante tempus præscri-
ptionis.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in contrarium respon-
detur. Ad primum respōdetur, quòd
illa iura intelliguntur nisi inuentor fecerit
sufficientem diligentiam inquirendi domi-
num: leges vero ibidem citatæ loquuntur
de bonis quæ licet in præsenti non habeant
certum dominum: constat tamen de pro-
ximo habuisse certum dominum. Nos au-
tem loquimur de bonis, de quorum domi-
no certo non constat, neque de præsenti,
neque de propinquo.</P>
<P>  Ad secundum argumentum bene ibi-
dem responsum est. Sed ad replicam re-
spondetur: quòd non omnia bona quo-
rum dominus non comparet, cedunt in<-P>@@

<-P>vsum aut dispositionem reipublicæ: sed
illa tantùm, quæ sunt superflua possiden-
ti. Dicuntur autem superflua possidenti il-
la, quæ ipse tenetur restituere vel redde-
re, siue ratione iniquæ acceptionis siue mu-
tuò acceperit, aut ex alio contractu iusto.
Nos autem contendimus, quòd ille qui in-
uenit rem aliquam, non comparente do-
mino illius, efficitur dominus illius titulo
inuentionis.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd volun-
tas interpretatiua antiqui domini, ea præ-
sumitur esse: vt disponatur de re amissa eo
modo, quo melius & faciliùs possit redi-
re ad dominum suum, quòd si distribua-
tur pauperibus, omnino nulla est spes re-
liqua: quòd res illa perueniat ad verum
dominum. Nam obligare ipsum inuento-
rem, vt si postea comparuerit dominus,
ipse restituat illi: esset intolerabile, ergo
melius est & magis in fauorem domini an-
tiqui, vt ipse inuentor acquirat dominium
rei, reuocabile tamen, si comparuerit domi
nus intra tempus præscriptionis.</P>
<P>  Notandum est circa solutionem ad ter-
tium, vbi dicit Diuus Thomas duo. Alte-
rum est, quòd qui accipit rem propriam
furtim à depositario, grauat ipsum depo-
sitarium: & tenetur ad reuelandum hoc
grauamen. Qui autem accipit rem pro-
priam ab iniquo possessore non grauat ip-
sum, licet peccet contra iustitiam commu-
nem vsurpando sibi iudicium, iuris ordi-
ne prætermisso. Notandum inquam est cir
ca hanc definitionem, quòd est differen-
tia inter depositarium & iniquum posses-
sorem quantùm ad hoc, quòd deposita-
rio fit iniuria contra iustitiam commuta-
tiuam ratione sui officij. Iniquo autem pos-
sessori non fit talis iniuria. Ex quo sequi-
tur, quòd si depositarius incurrat aliquod
aliud detrimentum ex eo quòd ego acce-
pi rem meam furtim ab illo, teneor ad resti-
tutionem illius detrimenti, & non sufficit re
uelare illi quòd ego accepi rem meam. Si
autem fur incurrat aliquod detriment&#x0169; ex
eo &#xA759; ego accepi furtim ab illo rem meam:
non teneor ad aliquam restitutionem illi fa
ciendam: sed sufficit reuelare illi per meip-
sum vel per alium, &#xA759; ego accepi rem meā,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0417.jpg/>
@@1@<SE417>400 Quæst. LXVI. De Furto. Artic. VI.
<duolan 2><-P>ne teneatur ex ignorantia iterum restitue-
re. Et hoc intelligitur quando ego non sum
passurus aliquod detrimentum ex tali reue
latione: tunc enim malitiæ suæ deputet ipse
fur, quòd iterum teneatur restituere ex ig-
norantia sua.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium est circa eandem solutione&#x0303;,
An qui non potest iuris ordine serua-
to recuperare rem suam, possit illam secre-
tò accipere? Et videtur quòd non. Primò,
quia aliàs sequeretur quòd etiam posset ho-
mo priuata autoritate vindicare se de illo,
qui fecit sibi iniuriam: quando non potest
alia via obtinere sententiam iudicis. Secun-
dò sequeretur, quòd possem ego per vim
in eodem casu accipere rem meam ab ini-
quo possessore, quando non possum aliter
rem meam recuperare.</P>
<P>  Respondetur vnica conclusione affirma
tiua. Et probatur primò, quia per talem ac-
ceptionem nulli fit iniuria. Nam nō fit ipsi
iniquo possessori, vt D. Thom. docet ex-
pressè in articulo. Neque fit iudici: quia ipse
iudex vel non potest facere suum officium
vel non vult, ergo nulla fit illi iniuria. Se-
cundò probatur. Nam recompensatio rei
pro re, licita est etiam priuata autoritate, er-
go licita erit acceptio ipsius rei propriæ: quā
do nulla est alia via recuperandi: hæc est
sententia communis: & ita sentit Caietanus
hic. Sed notandum est necessarium esse ad
hoc quòd sit licitum rem propriam accipe-
re prædicto modo, quòd homo sit certus
rem esse propriam: & quòd aliter illam re-
cuperare non potest. Vnde respondetur ad
primum argumentum negando sequelam.
Et ratio discriminis est, quòd in recupera-
tione honoris, vtitur homo vindicta: quæ
nunquam est licita propria autoritate: at in
recuperatione rei nulla est vindicta: sed tan
tum recompe&#x0303;satio sine damno alterius aut
læsione. Ex quo sequitur, quòd siego pos-
sum recuperare meum honorem cum tali
damno proximi: quale ipse tenetur pati an-
te sententiam iudicis, vt restituat mihi ho-
norem: licitum erit mihi recuperare meum
honorem illo modo: v. g. probādo illi per
testes quòd mentitus est: ipse enim teneba-
tur dicere quòd mentitus est.</P>
<P>  Ad secundum negatur sequela. Et ratio<-P>@@

<-P>est, quia quando per vim recupero rem
meam: perturbo pacem reipublicæ: non au-
tem quando furtim & occultè accipio. Ve-
rum est tamen quòd si vis non sit scandalo-
sa vel multum nociua ipsius proximi, lici-
tum erit per vim arripere rem meam: quan
do aliter recuperare non possum.</P>
<Z>ARTICVLVS VI.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm furtum sit peccat&#x0169; mor-
tale.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Sextum sic proceditur.<marginalia>Locis su-|prà art. 5.|inductis.</marginalia>
Videtur quòd furtum nō
sit peccatum mortale. Di-
citur enim Prouerb. 6. Non gran-
dis est culpæ, cum quis furatus fue-
rit. Sed omne peccatum mortale
est grandis culpæ. Ergo furtum nō
est peccatum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Peccato mortali
mortis p&#x0153;na debetur. Sed pro fur-
to non infligitur in lege p&#x0153;na mor
tis, sed solum p&#x0153;na damni, secun-
dùm illud Exod. 22. Si quis furatus
fuerit bouem aut ouem, quinque
boues pro vno boue restituet, &
quatuor oues pro vna oue. Ergo fur
tum non est peccatum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Furtum potest cō-
mitti in paruis rebus, sicut & in ma
gnis. Sed inconueniens videtur &#xA759;
pro furto alicuius paruæ rei, puta
vnius acus, vel vnius pennę, aliquis
puniatur morte æterna. Ergo fur-
tum non est peccatum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, quòd nullus dam
natur secundùm diuinum iudici&#x0169;
nisi pro peccato mortali. Condem-
natur autem aliquis pro furto: se-
c&#x0169;dùm illud Zachar. 5. Hæc est ma-
ledictio, quæ egreditur super facie&#x0303;
omnis terræ: quia omnis fur, sicut</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0418.jpg/>
@@1@<SE418>Quæst. LXVI. De Furto. Artic. VI. 401
<duolan 2><-P><A+1>ibi scriptum est, iudicabitur. Ergo
furtum est peccatum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut suprà <marginalia rendition="dagger">Qu 24. ar.|12. & 12.|q. 72. art.|5. & 87.|artic. 3.</marginalia> habitum est, pec
catum mortale est quod contraria-
tur charitati, sec&#x0169;dum quod est spi
ritualis animę vita. Charitas autem
consistit principaliter quidem in di
lectione Dei, secundariò verò in di
lectione proximi, ad quam perti-
net, vt proximo bonum velimus,
& operemur: per furtum autem ho
mo infert nocumentum proximo
in suis rebus, & si passim homines
sibi inuicem furarentur, periret hu
mana societas. Vnde furtum tan-
quam contrarium charitati est pec
catum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
furtum dicitur non esse grādis cul-
pa duplici ratione. Primò quidem,
propter necessitatem inducentem
ad furandum, quæ diminuit, vel to
taliter tollit culpam, vt infrà <marginalia rendition="dagger">Artic. se-|quenti.</marginalia> pate
bit. Vnde subditur: Furatur enim,
vt esurientem impleat animā. Alio
modo dicitur furtum non esse grā-
dis culpa per cōparationem ad rea
tum adulterij, quod punitur mor-
te. Vnde subditur de fure, quòd de
prehensus reddet septuplum: qui
autem adulter est, perdet animam
suam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
p&#x0153;nę præsentis vitę magis sunt me
dicinales, quàm retributiuæ. Retri-
butio enim reseruatur diuino iudi
cio, quod est secundum veritatem
in peccantes. Et ideo secundum iu
dicium præsentis vitæ, nō pro quo-
libet peccato mortali infligitur p&#x0153;</A+1><-P>@@

<-P><A+1>na mortis, sed solùm pro illis, quæ
inferunt irreparabile nocume&#x0303;tum,
vel etiam pro illis quæ habent ali-
quam horribilem deformitate&#x0303;. Et
ideo pro furto quod irreparabile
damnum non infert, non infligitur
secundum præsens iudicium p&#x0153;na
mortis, nisi vt furtum aggrauatur
per aliquam grauem circunstantiā:
sicut patet de sacrilegio, quod est
furtum rei sacræ, & de peculatu,
quod est furtum rei communis: vt
patet per <marginalia rendition="dagger">Tract. 50.|à medio to|mo. 9.</marginalia> Augustin&#x0169; super Ioan-
nem, & de plagio, quod est furtum
hominis, pro quo quis morte puni-
tur: vt patet Exodi 21.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd il-
lud quod modicum est, ratio appre
hendit quasi nihil. Et ideo in his
quæ minima sunt, homo non repu
tat sibi nocumentum inferri. Et il-
le qui accipit, potest pręsumere hoc
non esse cōtra voluntatem eius, cu
ius est res. Et pro tanto si quis fur-
tiuè huiusmodi res minimas acci-
piat, potest excusari à peccato mor
tali. Si tamen habeat animum furā
di & inferendi nocumentum pro-
ximo, etiam in talibus minimis po
test esse peccatum mortale, sicut &
in solo cogitatur per consensum.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Furtum secund&#x0169; spe-
ciem suam & obiectum est peccatum
mortale.</P>
<P>  Secunda conclusio in solutione ad ter-
tium. Si quis res minimas furtim accipiat,
potest excusari à peccato mortali. &#x00B6; Tertia
ibidem. Si autem aliquis habeat animum fu
randi & inferendi nocumentum proximo
etiam in rebus minimis, potest esse peccat&#x0169;
mortale: sicut etiam in sola cogitatione.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0419.jpg/>
@@1@<SE419>402 Quæst. LXVI. De Furto. Artic. VI.
<duolan 2><Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca solutionem ad primum. Nota, &#xA759;
furtum est minimum peccatum inter
peccata quæ committuntur contra proxi-
mum: quia fur lædit in minimis bonis. Cæ-
terum hoc intelligitur cæteris paribus & ex
natura rei. Quia tantum potest esse furtum
quod superet aliquam infamiam.</P>
<P>  Circa solutionem ad secundum. Nota, &#xA759;
latrones & raptores & grassatores apud om
nes nationes ferè plect&#x0169;tur p&#x0153;na mortis. Vt
patet in. l. capitali. §. fa mosos. ff. de p&#x0153;nis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur autem de furibus, an merito
interficiantur. Et arguitur primo pro
parte negatiua. Nam in lege veteri quæ fuit
rigida valde, non interficiebantur: vt patet
Exodi 22. Vbi qui furabatur pecuniam, pu-
niebatur p&#x0153;na dupli. Qui bouem p&#x0153;na
quintupli: qui ouem p&#x0153;na quadrupli. Po-
stea vero tempore Salomonis, vt significa-
tur Prouerb. 6. Puniebatur p&#x0153;na septupli.
Præterea etiam in. l. sed nouo iure. C. de ser-
uis fugitiuis. & in authentico. sed nulli iudi-
ci liceat. collatione. 9. Decernitur, vt fures
non interficiantur. Ergo iniquum est illos
occidere. Secundo vita hominis multo pre
tiosior est rebus temporalibus, ergo non est
æquum auferre vitam ab illo, qui tantum
nocuit in rebus temporalibus. Tertio. Nam
fur non perturbat pacem temporalem ne-
que est sacrilegus furando res sacras, neque
expoliat publicum ærarium. Ergo nimis du
rum videtur, vt occidatur. Alexand. Alen-
sis in 3. par. quæst. 47. artic. 4. membro 4. ne
gat esse licitum occidere fures. Scotus in. 4.
dist. 15. quæst. 3. Vniuersaliter negat esse lici
tum occidere malefactores, nisi tantum il-
los quos lex Vetus declarauit esse occiden-
dos. &#x00B6; De hac opinione iam supra diximus
in quæst. 64. quam falsa sit & omnino in-
tolerabilis. Syluester etiam in verbo, fur-
tum. quæstione 3. quòd attinet ad fures, te-
net eandem sententiam. Soto in libr. 5. de Iu
stitia & iure. quæstione. 3. artic. 3. ad quar-
tum. nimis ægrè fert, quòd fures occidan-
tur & inuehitur in Baldum: quia eius sen-
tentia fuerit in causa, quòd ista lex sit in vsu
quòd fur pro tertio furto occidatur, aut pro
vno ingenti. Erasmus etiam in annotationi
bus ad Titum 3. inquit, Iurisperitos ob igno<-P>@@

<-P>rantiam vocabulorum, occidunt fures: eo
quòd sermone vulgari apud Hispanos &
Gallos appellantur, ladrones: cum tamen
fures non sint latrones.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit conclusio. Iustissi-
mus est mos Hispaniæ, vt fur pro ter-
tio furto suspendatur, aut etiam pro vno in-
genti. Hanc sententiam tenent omnes Iu-
risperiti specialiter Ioannes de Castro in au
tentico citato. Inter Theologos etiam tenet
hanc sententiam Driedo. in libr. de libertate
ecclesiastica, pag. 115. & Ioannes de Medi-
na in lib. de restitutione. quæstione 4. & Ma
ioris in 4. distinctione 15. quæstione 27. art.
4. Et probatur ratione. Primò, quia vt om-
nes aiunt & Diuus Thom. etiam in articu-
lo, iustissimè occid&#x0169;tur qui furantur de tem
plo vel de publico ærario, quod vitium di-
citur peculatus, sed interdum maius nocu-
mentum facit communitati, qui furatur, er-
go iustè occiditur. Secundò. Nam experien
tia docuit in Hispania necessarium esse, vt
fures occiderentur. Nam cum paucis annis
mitterentur ad Triremes: tota Hispania sca
turiebat furibus: donec iterum introductus
est mos, vt suspenderentur.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,
quòd pro varietate temporum & locorum
variæ leges datæ sunt contra fures. &#x00B6; Ad se-
cundum argumentum respondetur, quòd
tran quillitas reipublicæ præstat vitæ homi-
nis malefactoris. &#x00B6; Ad tertium respondetur
negando antecedens. Imo frequentia fu-
rum perturbat valde rempublicam. Et no-
tandum est, quòd quāuis ex textu expresso
non habeatur, quòd furi non valeat confu-
gium ad ecclesiam: sed tantum latroni. Ta-
men vsu communi seculari & ecclesiastico
receptum est &#xA759; furibus non valeat ecclesia.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur circa secundam conclusio-
nem quæ habetur in solutione ad ter
tium. An sit aliqua regula certa ad iudican-
dum, quæ nam materia sit grauis ad hoc vt
furtum sit peccatum mortale? Respōdetur
quòd Doctores communiter distingu&#x0169;t du
plicem materiam grauem. Alteram absolu
tam sine respectu ad dominum ipsius rei.
Alteram respectiuam, hoc est, quæ respicit
conditionem ipsius domini, scilicet, an sit
diues vel pauper. Exemplum primi. Furari<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0420.jpg/>
@@1@<SE420>Quæst. LXVI. De Furto. Artic. VI. 403
<duolan 2><-P>duos vel tres ducatos est peccatum morta-
le: quia materia est grauis absolutè loquen-
do. Ita censet Sotus lib. 5. de Iustitia. quæst. 3.
arti. 3. ad tertium. Alij vero dicunt &#xA759; mate-
ria grauis est absolutèvnus ducatusvel dimi
dius: materia verò grauis respectiua est. Ver
bi gratia. Duo argentei vel tres: quia respe-
ctu ducis erit leuis materia: respectu vero
militis, erit grauis materia. Similiter etiam
philosophantur de materia leui. Est enim
materia leuis absolutè loquendo, quæ quan
tum in se est respectu cuiuslibet facit pecca
tum veniale. Vt v. g. furari dipondium vel
trientem. Sed tamen nobis non videtur ista
certa regula & absque confusione. &#x00B6; Sit igi-
tur nobis primum documentum. Nulla ma
teria est grauis in furto, nisi quia graue dam
num infert domino. Probatur, quia furtum
ea tenus est peccatum quatenus infert nocu
mentum proximo in bonis temporalibus.
Ergo si nocumentum in bonis temporali-
bus non est graue, non erit peccatum mor-
tale. Et confirmatur. Ideo furtum est pecca-
tum, quia est contra iustitiam, sed iniustitia
leuis non est peccatum mortale: ergo neq;
furtum rei, quod parum nocet proximo.
Patet consequentia: quia est iniustitia leuis.
Ex hoc sequitur, quod nunquā potest quan
titas materiæ in furto tam absolutè conside-
rari, quin habeatur respectus ad dominium
ipsius rei vel ad dominos. Probatur, quia in
definitione furti includitur hoc nocumen-
tum inuito domino. Sed nihilominus Do-
ctores qui faciunt illam distinctionem in-
telligunt per materiam grauem absolutè, il
lam quæ consideratur sine speciali respectu
ad cōditionem domini: non tamen sine ge-
nerali respectu ad nocumentum domini.</P>
<P>&#x00B6; Secundum document&#x0169; est. Etiam si ma-
teria videatur grauis prima facie secundum
se, tamen non statim erit peccatum morta-
le, nisi dominus fuerit valde rationabiliter
inuitus. V. g. si filius furetur à patre prædiui
te quinquaginta aureos, non erit peccatum
mortale: & tamen si seruus furetur ab eode&#x0303;
vnum ducatum erit peccatum mortale. Ra
tio huius est: quia respectu filij non est val-
de rationabiliter inuitus ipse pater, benè ta-
men respectu famuli. Similiter est aliud
exemplum. Si aliquis priuatus Regis cui<-P>@@

<-P>committitur dispensatio multorum millia-
rium ducatorum, accipiat sibi centum vel
ducentos: non est peccatum mortale. Ra-
tio est, quia Rex ipse non est rationabiliter
inuitus in ordine ad talem ministrum.</P>
<P>  Arguitur tamen contra document&#x0169; pri-
mum. Sequitur ex illo quòd si aliquis fure-
tur à Rege centum ducatos, nō peccat mor
taliter quicunque ille sit. Probatur seque-
la, quia minus nocet Regi qui furatur cen-
tum ducatos, quàm qui à paupere furatur
trientem, sed furari à paupere trientem, non
est peccatum mortale, ergo &c. Responde-
tur quòd grauitas nocumenti non est atten-
denda in surto ex eo quòd dominus patitur
damnum in sua persona, scilicet, in victu aut
vestitu: sed quia ipse dominus priuatur fa-
cultate quam habebat disponendi de re sua.
&#x00B6; Vnde ad argumentum respondetur ne-
gando sequelam, quia plus patitur ipse Rex
in temporalibus, dum priuatur potestate di
sponendi de centum ducatis quam pauper-
cula, quæ priuatur potestate disponendi de
triente. &#x00B6; Secundo arguitur. Sequitur quòd
sit peccatum mortale furti, furari ab aliquo
artifice instrumentum artis suæ, licet sit par
ui pretij. Vt verbi gratia, à sartore acum. Pa
tet sequela, quia plus nocumenti accipit,
quam si aliquis ab illo furaretur tres vel qua
tuor argenteos. Ad hoc argumentum & si-
milia respondetur, quòd etiam si materia sit
leuissima secundum se: furtum poterit esse
peccatum mortale ex circunstantia: pro-
pterea, quòd proximus amittit lucrum oc-
casione furti. Non autem erit peccat&#x0169; mor-
tale intra speciem furti, quia proximus non
læditur directè in temporalibus per illud
furtum, nisi leuiter. Vnde neque ipse fur
condemnabitur p&#x0153;na furti notabilis. Te-
nebitur tamen ad restitutionem de damno
dato & lucro cessante: quia peccauit contra
iustitiam impediendo lucrum proximi.
Vnde parum refert ad forum conscientiæ,
quòd dicamus illud furtum esse peccatum
mortale in ratione furti aut in ratione iniu-
stitiæ. Eadem enim est grauitas peccati &
eadem restitutio.</P>
<P>  Tertiò arguitur contra idem documen-
tum. Sequitur ex illo, quòd non peccat mor
taliter ille qui à multis accipit quinquaginta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0421.jpg/>
@@1@<SE421>404 Quæst. LXVI. De Furto. Artic. VI.
<duolan 2><-P>aureos, si à singulis accipiat vnum dipon-
dium tantum: quales sunt caupones, qui per
fallaciam occultam plurimos defraudant in
paucis. Probatur sequela: quia isti nulli no-
cent notabiliter in temporalibus. Responde
tur negando sequelā. Quia isti tales nocent
grauiter ipsi communitati, etiam si singulis
parum noceant. Cuius signum certum est,
quoniā ipsa communitas ægrè ferret &#xA759; Rex
tale tributum imponeret etiam si singulis
parum detrimenti accederet.</P>
<P>  Quartò arguitur contra secundum do-
cumentum. Pater aliquis rationabiliter est
inuitus, quando filius accipit occultè quin-
quaginta aureos ad ludendum vel luxurian
dum, ergo falsum est quod diximus, quòd
filius non peccat mortaliter accipiendo il-
lam quantitatem à patre valde diuite. Re-
spondetur, quòd pater in illo casu valde ra-
tionabiliter est inuitus respectu ludi vel lu-
xuriæ: sed tamen non respectu rei familia-
ris. Eo quod cùm filius sit aliquid patris re-
spectu illius nō est grauis materia: quę respe
ctu alterius esset grauissima. Et ideo pater
in ordine ad filium non est rationabiliter in
uitus valde: neque filius tenebitur ad aliquā
restitutionem sub peccato mortali, nisi for-
te fratribus suis cohæredibus notabiliter no
ceat. Sequitur ex dictis, quòd si scio proxi-
mum valde contristandum, ex eo quòd ac-
cipio ab illo rem leuem, erit peccatum mor
tale: sed non erit mortale furti: quia non no-
ceo notabiliter in temporalibus. Sed erit cō
tra charitatem & beneficentiam. Ex eisdem
documentis sequitur, quòd accipere res alie
nas quæ magno periculo sunt expositæ, vel
quæ paruo labore & industria nascuntur,
non erit peccatum mortale accipere in tan-
ta quantitate quanta erat suffictens consti-
tuere peccatum mortale in alia materia, vel
in rebus, quæ non essent tanto periculo ex-
positæ. Vt verbi gratia, non erit peccatum
mortale, accipere castaneas & nuces Sylue-
stres in tanta quantitate quæ æstimaretur
vno ducato in foro. At vero etiam si res sit
exposita periculo, sed tamen magno labo-
re & industria nascitur: vt sunt vuæ & fru-
ges: non erit absque peccato mortali in
tanta quantitate accipere. Sed non erit
mortale accipere in maiori quantitate, dum<-P>@@

<-P>sunt in campo, quam si res illæ iam essent
domi collocatæ. Ex dictis sequitur etiam
quòd pueri aulici qui deseruiunt mensis di-
uitum, non peccant mortaliter, si deuorent
quæ de mensa tollunt aut fortè non peccant
nisi peccatum gulæ. Et ratio est, quoniam
domini, aut non sunt valde rationabiliter
inuoluntarij, aut nullo modo. Et etiam quia
tales res sunt valde expositæ periculo. Hoc
tamen intelligendum est, nisi fortè cibi in-
tegri qui de mensa tolluntur, sint decreti
pro stipendio Architriclini vel alterius offi
cialis. Tunc enim est furtum huiusmodi ac-
ceptio, quia fit inuito officiali.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium est circa eadem documenta.
An materia furti quæ sufficit ad pec-
catum mortale, sufficiat vt iudex ecclesia-
sticus possit ferre sententiam excommuni-
cationis, vt restituatur huiusmodi ablatum.
De hoc dubio habemus determinationem
Concilij Tridentini, Sessione 25. capit. 3. de
reformatione. Vbi dicitur quod excommu
nicationes pro rebus deperditis aut sublatis
non dentur, nisi pro re nō vulgari, & quòd
non ab alio dentur nisi à solo Episcopo. Vbi
aduertendum est, quòd si ex commissione
Episcopi dentur tales excommunicationes
à suo vicario, factum tenet: quia consilium
non dixit quòd si secus factum fuerit, to-
tum sit irritum & inane: peccabit tamen
Episcopus contra mandatum Concilij, si
sine causa vrgenti committat huiusmodi ex
communicationes suo vicario. Est autem
dubi&#x0169;, an episcopus peccet mortaliter dan-
do tales excommunicationes pro rebus nō
magni momenti, & an factum teneat si illas
dederit. Respondetur quòd episcopus mor
taliter peccat concedendo tales excommu-
nicationes. Probatur, quoniam pro furto
vnius ducati, quod est peccatum mortale,
in foro seculari vix flagellaretur fur, ergo
peccatum est vt in foro ecclesiastico excō-
municetur. Probatur consequentia, quo-
niam excommunicatio est gladius spiritua-
lis ad puniendum rebelles in regrauissima.
Item etiam, quia facit contra mandat&#x0169; Con
cilij in re graui.</P>
<P>  Secundo dico, quod si ferat excommu-
nicationem in tali casu, valida est: tum quia
in Concilio dicitur, quod totum negotium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0422.jpg/>
@@1@<SE422>Quæst. LXVI. De Furto. Artic. VII. 405
<duolan 2><-P>& examinatio causæ pro loco & tempore
& persona committitur arbitrio episcopus:
& ponitur in eius conscientia: & etiam quia
sententia pastoris licet iniusta timenda est,
vt habet commune proloquium. Tum de-
nique, quia excommunicatio fertur contra
inobedientem & rebelles, quod est gra-
uissimum peccatum, & non contra furtum
quodlibet: etiam si sit peccatum mortale.
Nam quanuis episcopus debeat examinare
& iudicare causam grauissimam, vt non de
facili inijciat laqueum animabus: tamen
postquam iam iudicauit, efficitur causa gra
uissima ratione inobedientiæ & rebellionis.</P>
<P>  Circa solutionem ad tertium notandum
est, quòd cum D. Tho. ait quòd furādo res
minimas potest quis peccare mortaliter:
quia habet animum furandi & nocendi, nō
intelligatur quia habet animum furandi res
minimas vel noce&#x0303;di in rebus minimis. Sed
absolutè habet animum furandi, aut nocen-
di absolutè. Furari autem res minimas non
est furtum simpliciter & absolutè, neq; no-
cere in rebus minimis est nocume&#x0303;tum sim-
pliciter: quòd autem hæc sit mens D. Tho.
patet, ex eo quòd solo cogitatu poterat pec-
care mortaliter non inferendo aliquod no-
cumentum.</P>
<Z>ARTICVLVS VII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat alicuifurari pro-
pter neceßitatem.</A+1></negEZ><marginalia>Infra. qō.|100. arti.|3. ad 4. Et|4. dist. 15.|q. 2. art. 1.|q. 4. ad se-|cund&#x0169;. &|art. 4. 4. q.|2. ad sec&#x0169;|dum, & ar|ti. 5. q. 1.|corp.</marginalia>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Septimum sic procedi
tur. Videtur, quòd non li-
ceat alicui furari propter
necessitatem. Non enim imponi-
tur p&#x0153;nitentia nisi peccanti. Sed
extrà, de furtis † dicitur: Si quis per
necessitatem famis aut nuditatis
furatus fuerit cibaria, vestem, vel<marginalia>† In decre|talib. li. 5.|tit. 18. ca.|3. & inci-|pit, fi quis|proptar.</marginalia>
pecus, p&#x0153;niteat per hebdomadas
tres. Ergo non licet furari propter
necessitatem.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea, † Philosophus di-
cit in 2. Ethic. quòd quædam con-<marginalia>† Lib. 2. c.|6. ad fine&#x0303;,|tom. 5.</marginalia>
festim nominata, conuoluta sunt</A+1><-P>@@

<-P><A+1>cum malitia, inter quæ ponit fur-
tum. Sed illud quod est secundum
se malum, non potest propter ali-
quem bonum finem, bonum fieri.
Ergo non potest aliquis licitè fura-
ri, vt necessitati suæ subueniat.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Homo debet dili-
gere proximum, sicut seipsum. Sed
nōlicet furari ad hoc, quòd aliquis
per eleemosynam proximo subue-
niat: vt <marginalia rendition="dagger">† Capit. 7.|in medio,|tom. 4.</marginalia> August. dicit in lib. cōtra
mendacium. Ergo etiam non licet
furari ad subueniend&#x0169; propriæ ne-
cessitati.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quòd in necessi
tate sunt omnia communia: & ita
non videtur esse peccatum, si ali-
quis rem alterius accipiat propter
necessitatem sibi factam cōmune&#x0303;.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd ea quæ sunt iuris humani, nō
possunt derogare iuri naturali, vel
iuri diuino. Secundum autem na-
turalem ordinem ex diuina proui-
dentia institut&#x0169;, res inferiores sunt
ordinatæ ad hoc, quòd ex his sub-
ueniatur hominum necessitati: &
ideo per rerum diuisionem & ap-
propriatione&#x0303; ex iure humano pro-
cedentem non impeditur, quin ho
minis necessitati sit subuenie&#x0303;dum
ex huiusmodi rebus. Et ideo res
quas aliqui superabundanter ha-
bent, ex naturali iure debentur pau
perum sustentationi. Vnde <marginalia rendition="dagger">Ambro. in|ser. 81. nō|procul à fi|ne, tom. 3.|Et habe-|tur distin.|47. capit.|sicut ij.</marginalia> Am-
bros. dicit, & habetur in Decretis
distinctiōe quadragesimaseptima.
Esurientium panis est, quem tu de-
tines: nudorum indumentum est,
quod tu recludis: miserorum re-
demptio & absolutio est pecunia,</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0423.jpg/>
@@1@<SE423>400 Quæst. LXVI. De Furto. Artic. VII.
<duolan 2><-P><A+1>quam tu in terrā defodis. Sed quia
multi sunt necessitatem patientes,
& non potest ex eadem re omni-
bus subueniri: committitur arbi-
trio vniuscuiusque dispensatio pro
priarum rerum, vt ex eis subueniat
necessitatem patientibus. Si tame&#x0303;
adeo sit euidens & vrgens necessi-
tas, vt manifestum sit instanti ne-
cessitati de rebus occurre&#x0303;tibus esse
subueniendum (puta cùm immi-
net personæ pericul&#x0169;, & aliter sub-
ueniri non potest) tunc licitè po-
test aliquis ex rebus alienis suæ ne-
cessitati subuenire, siue manifestè,
siue occultè sublatis, nec hoc pro-
priè habet ratione&#x0303; furti vel rapinæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
Decretalis illa loquitur in casu, in
quo non est vrgens necessitas.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
vti re aliena occultè accepta in ca-
su necessitatis extremæ, non habet
rationem furti, propriè loquendo:
quia per talem necessitatem effici-
tur suum id, quod quis accipit ad
sustentandam propriam vitam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd in
casu similis necessitatis etiam po-
test aliquis occultè rem alienam ac
cipere, vt subueniat proximo sic
indigenti.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Bona quæ superflu&#x0169;t
diuitibus, naturali iure debentur paupe
rum sustentationi. &#x00B6; Secunda conclusio. Ne
mo citra extremam necessitatem potest hu
iusmodi bona sibi accipere palàm vel oc-
cultè. &#x00B6; Tertia conclusio. In extrema ne-
cessitate licitum est cuilibet occultè vel pa-
làm huiusmodi bona accipere ad vsum sibi
necessarium.</P>@@

<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca primam conclusionem. Nota &#xA759;
non est debitum iustitiæ sed miseri-
cordiæ, vt ea quæ superflu&#x0169;t diuitibus, den-
tur pauperibus: vt definitur supra. 22. quæ-
stione 32. alioquin citra extremam necessi-
tatem licitum esset pauperibus occultè ac-
cipere à diuitibus ea quæ superfluunt.</P>
<P>  Circa tertiam conclusionem notandum
est, quòd quanuis proximo existenti in ex-
trema necessitate non teneatur quis ex iusti
tia dare propria, vt habet communis opi-
nio, tamen tenetur ex iustitia non impedi-
re, si ille velitaccipere sibi necessaria. Ratio
est: quia alias daretur iustum bellum ex v-
traque parte sine aliqua ignorantia. Nam
extremè indigens ius habet ad acquiren-
dum panem. Ergo ex illa parte bell&#x0169; est iu-
stum: si autem qui possidet non iniustè de-
fendit: erit bellum iustum ex vtraq; parte.</P>
<P>  Nota etiam circa eandem cōclusionem,
quòd extrema necessitas, de qua loquitur
Diuus Thomas, est quando homo consti-
tuitur in periculo vitæ ex defectu cibi aut
potus aut vestitus aut alterius rei: non au-
tem in præsenti appellat extremam ne-
cessitatem, periculum amittendi honores.
Vtrum autem sit licitum in tali periculo ac-
cipere aliena: diximus supra quæstione 62.
artic. 6. dubio vltimo, & artic. 8. dubio. 2. sed
nunc breuiter dico: quòd absolutè loquen-
do non est sufficiens necessitas tale pericu-
lum, vt aliquis iustè accipiat sibi aliena. Ra-
tio est, quia hæc bona temporalia non or-
dinantur per se ad honorem hominis, sed
ad vitæ sustentationem. Honor enim præ-
mium est virtutis. Item etiam quia aliàs qui
libet vir honoratus posset occultè & palàm
accipere aliena, ne amitteret honorem su&#x0169;.
&#x00B6; Nihilominus dicimus secundo. Quòd in
tali casu licitum erit homini cui est valde in
honestum mendicare, occultè accipere alie
na animo restituendi, si tamen aliter non
potest sibi succurrere: qui casus rarissimus
est, quia huiusmodi homines possunt Prin-
cipibus deseruire, aut in militiam proficisci.
Ratio autem huius asserti est communis pie
tas hominum erga huiusmodi egentes. Nō
autem damus illis dominium: quia res tem-
porales non ordinantur ad honorem.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0424.jpg/>
@@1@<SE424>Quæst. LXVI. De Furto. Artic. VIII. 407
<duolan 2><Z>ARTICVLVS VIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm rapina poßit fieri sine
peccato.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Octauum sic procedi-<marginalia>Art. 4. hu|ius quæst.</marginalia>
tur. Videtur, quòd rapi-
na possit fieri sine pecca-
to. Præda enim per violentiam acci
pitur: quod videtur ad rationem ra
pinæ pertinere, secundum <marginalia rendition="dagger">Libr. 1. de|Abraham|ca. 3. à me|dio, to. 4.</marginalia> prædi
cta. Sed prædam accipere ab hosti-
bus licitum est. Dicit enim † Am-
bros. in lib. de Patriarchis: C&#x0169; præ-
da fuerit in potestate victoris, de-
cet militarem disciplinam, vt regi
seruentur omnia, scilicet ad distri-
buendum. Ergo rapina in aliquo ca
su est licita.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Licitum est aufer-
re ab aliquo id quod non est eius.
Sed res quas infideles habent, non
sunt eorum. Dicit enim August. in
epistola ad <marginalia rendition="dagger">Epist. 48.|in 2. pagi-|na ante fi-|nem epist.|tom. 2.</marginalia> Vincentium Donati-
stam: Res falsò appellatis vestras,
quas nec iustè possidetis, & secun-
dum leges terrenor&#x0169; regum amit-
tere iussi estis. Ergo videtur, quòd
ab infidelibus aliquis licitè rapere
possit.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Terrarum princi-
pes multa à suis subditis violenter
extorquent: quod videtur ad ratio-
nem rapinæ pertinere. Graue aute&#x0303;
videtur dicere, &#xA759; in hoc peccent:
quia sic ferè omnes principes dam-
narentur. Ergo rapina in aliquo ca
su est licita.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est &#xA759; de quolibet li
citè accepto potest fieri Deo sacrifi
cium, vel oblatio. Non autem po-
test fieri de rapina, secundum illud</A+1><-P>@@

<-P><A+1>Isa. 61. Ego Dominus diligens iudi
cium, & odio habens rapinam in
holocaustum. Ergo per rapinam ali
quid accipere non est licitum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd rapina quandam violentiam
& coactionem importat, per quam
contra iustitiam alicui aufertur, &#xA759;
suum est. In societate autem homi
num nullus habet coactionem, nisi
per publicam potestatem. Et ideo
quicunque per violentiam aliquid
alteri aufert, si sit priuata persona,
non vtens publica potestate, illici-
tè, & rapinam committit: sicut pa-
tet in latronibus. Principibus verò
potestas publica cōmittiturad hoc,
quòd sint iustitiæ custodes. Et ideo
non licet eis violentia & coactione
vti, nisi se cundum iustitiæ tenore&#x0303;:
& hoc vel contra hostes, pugnan-
do, vel contrà ciues malefactores,
puniendo. Et quod per talem vio-
lentiam aufertur, non habet ratio-
nem rapinæ, cùm non sit contra iu
stitiam. Si verò contra iustitiam ali
qui per publicam potestatem vio-
lenter abstulerint res aliorum, illici
tè agunt, & rapinam committunt,
& ad restitutionem tenentur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
circa prædam distinguendum est.
Quia si illi qui deprædantur hostes,
habeant bellum iustum, ea quæ per
violentiam in bello acquirunt, eo-
rum efficiuntur. Et hoc non habet
rationem rapinæ. Vnde nec ad re-
stitutionem tenentur. Quāuis pos-
sint in acceptione prædæ iustum
bellum habentes, peccare per cu-
piditatem ex praua intentione: si</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0425.jpg/>
@@1@<SE425>408 Quæst. LXVI. De Furto. Artic. IX.
<duolan 2><-P><A+1>scilicet non propter iustitiam, sed
propter prædam principaliter pu-
gnent. Dicit enim <marginalia rendition="dagger">Serm. 19.|circa prin-|cip. to. 10.|Ethabetur|23. qō. 1.|capi. Mili|tare.</marginalia> Augustinus in
libr. de verbis Domini, quòd pro-
pter prædam militare peccat&#x0169; est.
Si verò illi, qui prædam accipiunt,
habeant bellum iniustum, rapinam
committunt, & ad restitutionem
tenentur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
in tantum aliqui infideles res suas
iniustè possident, inquantum eas
secundum leges terrenorum prin-
cipum amittere iussi sunt: & ideo
ab eis possunt per violentiam sub-
trahi, non priuata auctoritate, sed
publica.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd si
principes à subditis exigant quod
eis secund&#x0169; iustitiam debetur, pro-
pter bonum commune conferuan
dum, etiam si violentia adhibea-
tur, non est rapina. Si verò aliquid
principes indebitè extorqueāt per
violentiam, rapina est, sicut & la-
trocinium. Vnde dicit † Augusti-
mis in 4. de ciuitate Dei, Remota<marginalia>Lib. 4. ca.|4. in prin.|tom. 5.</marginalia>
iustitia, quid sunt regna, nisi ma-
gna latrocinia? quia & latrocinia
quid sunt, nisi parua regna? Et Eze-
chielis 22. dicitur: Principes eius in
medio eius quasi lupi rapientes prę
dam. Vnde & ad restitutionem te-
nentur, sicut & latrones. Et tanto
grauiùs peccāt, quàm latrones, quā
to periculosius & communius con
tra publicam iustitiam agunt, cu-
ius custodes sunt positi.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est negatiua, & patet dictis.
Circa solutionem ad secundum, de iu
sto bello cōtra infideles à nobis disputatum<-P>@@

<-P>est. 22. quæstione. 10. artic. 10. Et vide Caie-
tanum hic. Et Soto libr. 5. quæst. 3. artic. 5.</P>
<Z>ARTICVLVS IX.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm furtum sit grauius pec-
catum, quàm rapina.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Nonum sic proceditur.<marginalia>Inf. q. 73.|arti. 3. ad|secñdum.|Et q. 116.|artic. 2. ad|prim&#x0169;. Et|q. 114. ar.|2. ad 4.</marginalia>
Videtur, quòd furtum sit
grauius peccatum, quàm
rapina. Furtum enim super acce-
ptionem rei alienæ habet adiunctā
fraudem & dolum, quod non est
in rapina. Sed fraus & dolus de se
habent rationem peccati, vt <marginalia rendition="dagger">Q. 55. ar.|4. & 5.</marginalia> supra
habitum est. Ergo furtum videtur
esse grauius peccat&#x0169;, quàm rapina.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Verecundia est ti-
mor de turpi actu, vt dicitur <marginalia rendition="dagger">Lib. 4. ta.$unclear|9. tom. 5.</marginalia> in 4.
Ethico. Sed magis verecundantur
homines de furto, quàm de rapina.
Ergo furt&#x0169; est turpius, quā rapina.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Quanto aliquod
peccat&#x0169; pluribus nocet, tanto gra-
uius esse videtur. Sed per furtum
potest nocumentum inferri & ma-
gnis & paruis. Per rapinam autem
solùm impotentibus, quibus potest
violentia inferri. Ergo grauius vi-
detur esse peccatum furti quàm
rapinæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quòd sec&#x0169;dum
leges grauiùs punitur rapina, quàm
furtum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd rapina & furtum habent ra-
tionem peccati, sicut suprà <marginalia rendition="dagger">Artic. 4.|& 6.</marginalia> di-
ctum est, propter inuoluntarium,
quod est ex parte eius cui aliquid
aufertur: ita tamen quòd in furto
est inuoluntarium per ignorātiam,
in rapina autem est inuoluntarium</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0426.jpg/>
@@1@<SE426>Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. I. 409
<duolan 2><-P><A+1>per violentiam. Magis est autem ali
quid inuoluntarium per violentiā,
quàm per ignorantiam: quia violen
tia directiùs opponitur voluntati,
quàm ignorantia. Et ideo rapina est
grauius peccatum, quàm furtum.
Est & alia ratio, quia per rapinam
non solùm infertur alicui damnum
in rebus, sed etiam vergit in quan-
dam personæ ignominiam siue in-
iuriam. Et hoc præponderat fraudi
vel dolo, quæ pertinent ad furtum.
Vnde patet responsio ad Primum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
homines sensibilibus inhærentes,
magis gloriantur de virtute exterio
ri, quæ manifestatur in rapina, quā
de virtute interiori, quę tollitur per
peccatum. Et ideo minus verecun-
dantur de rapina quàm de furto.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd li-
cet pluribus possit noceri per fur-
tum, quàm per rapinam. tamen gra
uiora nocume&#x0303;ta possunt inferri per
rapinam, quàm per furtum: vnde
etiā ex hoc rapina est detestabilior.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est affirmatina: quia rapina
includit violentiam.</P>
<Z>QVÆSTIO LXVII.
<A+1>De Iudicis iniustitia.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de vitijs oppositis commutati
uæ iustitiæ, quæ consistunt in ver-
bis, quibus læditur proximus. Et
primò, de his quæ pertinent ad iudi
cium: secundò, de nocumentis ver-
borum quæ fiunt extra iudicium.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; Circa primum quinque conside
randa occurrunt. Primò quidem,</A+1><-P>@@

<-P><A+1>de iniustitia iudicis in iudicando:
secundò de iniustitia accusatoris in
accusando: tertiò, de iniustitia ex
parte rei in sua defensione: quartò,
de iniustitia testis in testificando:
quintò, de iniustitia aduocati in pa
trocinando. Circa primum quærun
tur quatuor.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm quis poßit iustè iudicare
eum, qui non est sibi subiectus.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D PRIMVM sic pro-<marginalia>Supra. q.|60. ar. 6.|Et 4. dist.|17. q. 3.|ar. 3. q. 4.|Et. d. 48.|q. 1. ar. 1.|cor.</marginalia>
ceditur. Videtur, quòd
aliquis possit iustè iudi-
care eum, qui non est sibi subdi-
tus. Dicitur enim Daniel. 13. cap.
quòd Daniel seniores de falso testi-
monio conuictos, suo iudicio con-
demnauit. Sed illi seniores non
erant subditi Danieli, quinimo ipsi
erāt iudices populi. Ergo aliquis po
test licitè iudicare sibi non subdit&#x0169;.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Christus non erat
alicuius hominis subditus, quini-
mo ipse erat Rex Regum & domi-
nus dominantium. Sed ipse exhi-
buit se iudicio hominis. Ergo vi-
detur quòd aliquis licitè possit iu-
dicare aliquem, qui non est subdi-
tus eius.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Secund&#x0169; iura qui-
libet sortitur forum secundùm ra-
tionem delicti. Sed quandoque il-
le, qui delinquit, non est subditus
eius, ad quem pertinet forum illius
loci: puta cùm alterius est di&#x0153;cesis,
vel cùm est exemptus. Ergo videtur
quòd aliquis possit iudicare eum,
qui non est sibi subditus.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quòd Grego-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0427.jpg/>
@@1@<SE427>410 Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. I.
<duolan 2><-P><A+1>rius dicit super illud Deuteronom.<marginalia>Refertur|6. q. 3. ca.|Scriptum|est.</marginalia>
23. Si intraueris segetem, &c. Fal-
cem iudicij mittere non potest in
cam rem, quæ alteri videtur esse
commissa.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sententia iudicis est quasi quę
dam particularis lex in aliquo par-
ticulari facto. Et ideo sicut lex ge-
neralis debet habere vim coacti-
uam, vt patet per <marginalia rendition="dagger">Li. 10. c.|vlt. to. 5.</marginalia> Philosophum
in 10. Ethicorum. ita etiam & sen-
tentia iudicis debet habere vim co-
actiuam, per quam constringatur
vtraque pars ad seruandam senten-
tiam iudicis: alioquin iudicium nō
esset efficax. Potestatem autem co-
actiuam non habet licitè in rebus
humanis, nisi ille, qui fungitur pu-
blica potestate. Et qui ea fungun-
tur, superiores reputantur respectu
eorum, in quos sicut in subditos po
testatem accipiunt, siue habeantor
dinariam, siue per commissionem.
Et ideo manifestum est quòd nul-
lus potest iudicare aliquem, nisi sit
aliquo modo subditus eius vel per
commissionem, vel per potestatem
ordinariam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd Daniel accepit potestatem ad
iudicand&#x0169; illos seniores quasi com-
missam ex instinctu diuino. Quod
signatur per hoc, quod ibidem dici
tur: Quòd suscitauit Dominus spi-
ritum pueri iunioris.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secun dum dice&#x0303;dum, quòd
in rebus humanis aliqui propria
sponte possunt se subijcere aliorum
iudicio, quanuis non sint eis supe-
riores: sicut patet in his, qui com-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>promittunt in aliquos arbitros. Et
inde est quòd necesse est arbitrium
p&#x0153;na vallari: quia arbitri qui non
sunt superiores, non habent de se
plenam potestatem coercendi. Sic
ergo & Christus propria sponte, hu
mano iudicio se subdidit: Sicut etiā
& <marginalia rendition="dagger">Habetu|2. q. 7. ca.|Nos si in.|competen|ter.</marginalia> Leo Papa se iudicio Imperato-
ris subdidit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
Episcopus in cuius di&#x0153;cesi aliquis
delinquit, efficitur superior eius ra-
tione delicti, etiam si sit exemptus,
nisi fortè delinquat in re aliqua ex-
empta, putà in administratione bo-
nor&#x0169; alicuius monasterij exempti.
Sed si aliquis exemptus committat
furtum, vel homicidi&#x0169;, vel aliquid
huiusmodi, potest per ordinarium
iustè condemnari.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est negatiua. Ratio est, quia
iudicium debet habere vim coacti-
uam sicut & ipsa lex. Vim autem coacti-
uam nemo habet, nisi qui fungitur autho-
ritate publica: sed qui fungitur authorita-
te publica superior est secundùm istam ra-
tionem, quàm ille circa quem fungitur ista
authoritate, ergo.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum in hoc articulo est,
An sententia tyranni Principis qui
per vim obtinet rempublicam oppressam,
sit valida: si detur secundùm leges iustas.</P>
<P>  Pro parte negatiua arguitur primo ex ra-
tione Diui Thomæ in articulo, & commu-
nisententia Scholasticorum in 4. distinctio-
ne. 17. & 18.</P>
<P>  Secundò arguitur ex iure Canonico, vbi
sæpe dicitur, quòd sententia à non iudice,
nulla est. Vt v. g. in cap. at si clerici. de iudi-
cijs. & in. l. Barbarius. ff. de officio prætoris.</P>
<P>  De hoc dubio Soto libro. 3. de iustitia,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0428.jpg/>
@@1@<SE428>Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. I. 411
<duolan 2><-P>quæstione. 4. artic. 6. inquit, quòd sententia
tyranni nunquam est valida nisi iam ipse
tyrannus factus sit princeps legitimus ex
consensu reipublicę: quales fuerint in Hispa
nia Gothi, & in Gallia Franci. Qui qui-
dem à principio fuerunt tyranni, postea ve-
ro respublica consensit illorum gubernatio
ni. Sed opposita opinio est nobis probabi-
lior, scilicet, quòd sententia tyranni, qui
iam oppressit rempublicam & obtinet prin
cipatum quanuis tyrannicè, valida est &
obligat in foro conscientiæ. Hanc senten-
tiam tenuit Victoria. Cuius ratio est, quia
talis sententia, quanuis vt proficiscitur à ty-
ranno, sit à non iudice: tamen quatenus
proficiscitur à voluntate interpretatiua rei-
publicæ, valida est. Colligitur autem vo-
luntas interpretatiua reipublicæ tali ratio-
ne. Quia necesse est vt in tali oppressione
reipublicæ, sit aliquis qui dirimat lites in-
ter ipsos ciues. Non est autem alius modus
possibilis, nisi vt sententia tyranni quæ da-
tur secundùm leges, sit valida, ergo Respu-
blica interpretatiuè consentit & debet con-
sentire in tali sententia: etiam si non consen-
tiat in principatu tyranni. Et confirmatur
ex illo Matthæi cap. 22. Reddite quæ sunt
Cæsaris Cæsari. Et tamen constat quòd Ro-
manityrannicè dominabantur Iudæis, er-
go reddenda sunt tributa secundùm senten-
tiam Principis tyranni, si aliàs sunt mode-
rata. Ad argumenta verò in oppositum re-
spondetur, quòd talis sententia quæ datur à
tyranno non est valida quatenus est ab illo,
sed quatenus est à voluntate reipublicæ in-
terpretatiua saltem.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium secundum est, An clerici sint
subiecti Principibus secularibus. Pro
parte affirmatiua arguitur primò. Respubli
casecularis est perfecta, ergo potest punire
omnes suos ciues malefactores perturban-
tes pacem reipublicæ: sed tales possunt esse
clerici, qui suntciues ipsius reipublicæ, ergo
ab ipsa possunt puniri.</P>
<P>  Secundò. Clerici tenentur de facto mul-
tis legibus secularibus: vt v. g. legi de taxa-
tione tritici & aliarum rerum, ergo sunt sub-
diti. Nam lex loquitur his qui sunt subditi.
Et confirmatur experientia. Nam in tribu-
nalibus Regijs videmus quotidie compare-<-P>@@

<-P>re clericos & monachos, ergo sunt subditi.</P>
<P>  Tertiò. Christus Dominus Summus Pō
tifex ecclesiæ totius, subiecit se iudicio Pi-
lati in causa sanguinis. Item etiam tributum
soluit Cæsari, ergo nemo ecclesiasticus est
exemptus à potestate seculari. Et confirma-
tur. Nam Leo. 4. subiecit se iudicandum
Ludouico Imperatori, vt patet. 2. quæst. 7.
canone, nos si incompetenter. De hac re fuit
hæresis antiqua cuiusdam Marsilij Paduani
tempore Ioannis 22. qui aiebat Summum
Pontificem, & omnes sacerdotes nullam
habere potestatem, nisi datam à Cæsare.
Imo & Christum Dominum soluisse tribu-
tum ex necessitate, non ex liberalitate. Ista
hæresis damnatur in Concilio Constantie&#x0303;si
contra Ioannem Hus & contra Vvitcleph:
vt pateterrore. 12. & 17. & in Extrauaganti-
bus etiam Ioannis 22. contra Marsilium Pa-
duanum. Hanc etiam hæresim sequutus est
Lutherus in quadam reformatione quam
misit ad Carolum V. anno Domini 1520.
Henricus etiam octauus Rex Angliæ se con
stituit supremum caput ecclesiæ Anglicanę
in spiritualibus & temporalibus.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Cō-
munis status Ecclesiæ iure diuino in spi
ritualibus, exemptus est ab omni potestate
seculari. Vt v. g. in creandis Episcopis & cæ
teris ministris ecclesiæ, in administratione
sacramentorum actiua & passiua, & in de-
finiendis rebus fidei, & in explicandis po-
pulo, & in similibus. Probatur ista con-
clusio ex illo Ioannis vltimo capite. Pasce
oues meas. Vbi Christus plenariam pote-
statem dedit Petro & successoribus ad pa-
scendum oues in omnibus quæ pertinent
ad pastum spiritualem, ergo nulla respubli-
ca temporalis habet potestatem supra Pe-
trum & successores eius in his quæ pertine&#x0303;t
ad spiritualem gubernationem. Et confir-
matur. Quia Petro datæsunt claues regni
cælorum: vt quodcunque soluerit super
terram, sit solutum & in cælis, ergo non
est aliud tribunal sub cælo superius tribu-
nali ecclesiæ. Prima ista conclusio expres-
sè definita est in Concilio Constantiensi vbi
sup. & Ioan. 22. vbi sup. & probatur Aposto
licatraditione & perpetua: n&#x0169;quā enim Apo
stoli in gubernatione spirituali deferebant<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0429.jpg/>
@@1@<SE429>412 Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. I.
<duolan 2><-P>aliquid autoritatis Principibus secularibus.
Item probatur ratione. Finis reipublicæ spi-
ritualis est supernaturalis: secularis autem
reipublicæ finis est naturalis: ergo respubli-
ca secularis non potest gubernare spiritua-
lem. Consequentia probatur. Nam non po-
test esse bona gubernatio, nisi in ordine ad
finem præcognitum, quem constat ratione
naturali non posse cognosci. Confirmatur.
Nam spiritualis respublica est immediatè à
Deo: at verò potestas reipublicæ secularis
est immediatè ab ipsa republica collata Prin
cipi, ergo ista non potest iudicare de illa, vt
pote quæ est inferior.</P>
<P>  Secunda conclusio. Clerici in tempora-
libus & in naturalibus non sunt exempti ip-
so iure diuino immediatè à potestate secu-
lari. Probatur. Nam distinctio clericorum
à reliquo populo, tantùm habetur iure diui-
no positiuo: sed iure naturali omnes qui
sunt partes alicuius reipublicæ debent obe-
dire legibus ipsius reipublicæ, ergo clerici
nō sunt exempti iure diuino, siquidem sunt
partes reipublicæ. Patet consequentia. Quia
gratia, vt dicitur, non destruit naturam: sed
perficit. Item confirmatur ex illo Pauli ad
Romanos 13. Omnis anima potestatibus
sublimioribus subdita sit, siue Regibus, &c.
vbi Apostolus ad omnes Christianos vni-
uersaliter loquitur, non excipiens clericos.
Et ibidem D. Thom. inquit, clericos iure
positiuo exemptos esse à tributis, non iure
diuino. Denique confirmatur. Nam de fa-
cto in quibusdam sunt subiecti, vt inquit
Syluester in verbo, iudex, primo. §. 4. ergo
non sunt exempti iure diuino. Aliàs ecclesia
non posset permittere illos subijci.</P>
<P>  Tertia conclusio. Nihilominus valde cō
sentaneum est iuri diuino, vt ecclesia, si vi-
derit expedire, eximat clericos à potestate
seculari in temporalibus. Ratio potissima
est. Nam ecclesia habet plenariam pote-
statem in ordine ad finem supernaturalem,
ergo in ordine ad media conuenientia ad
talem finem. Et est conueniens sæpissime,
vt clerici eximantur, ergo &c. Minor pro-
batur. Nam expedit maxime bono spiritua
li ecclesiæ, vt clerici in honore habeantur:
si autem deferrentur ad tribunalia secula-
ria illorum delicta spernerentur à populo,<-P>@@

<-P>ergo &c. Confirmatur. Nam propterea cō
uenientissimum est, vt fideles eximantur à
tribunalibus infidelium, propter honorem
fidei, vt patet 1. Corinthiorum 6. Contem-
ptibiles qui sunt in ecclesia constituite ad iu-
dicandum. At est eadem proportio inter
statum secularem & ecclesiasticum quan-
tum ad honorem Christianæ religionis, er-
go &c. Item est absurdissimum, vt qui sunt
subditi in spiritualibus, fiant statim iudices
in temporalibus, & habeant vt reos, quos
paulò ante habuerunt vt iudices spirituales.</P>
<P>  Quarta conclusio. Clerici de facto sunt
exempti à republica seculari in temporali-
bus, non solum iure Pontificio & commu-
ni: sed etiam iure seculari. Patet ex Concilio
Constantien si Sessione. 13. & 15. & in Con-
cilio Tridentino Sessione. 25. capite. 20. de
reformatione. & cap. non minus. in. 6. de fo
ro competenti. & in capit. seculares. 96. di-
stinctione. Et causa. 11. quæstione. 1. Item in
iure ciuili in authentico statuimus. de epi-
scopis & clericis. Idem habetur etiam in iu-
re Hispaniensi Partita. 1. titulo. 6. in. l. 5. Item
etiam in ordinationibus Regalibus libro. 1.
titulo. 3. l. 6. Vide Ruffinum in libro. 16.
Ecclesiasticæ historiæ, vbi narrat dictum
Constantini Imperatoris: qui cum in syno-
do Nicena rogaretur à quibusdam episco-
pis, vt lites quasdam inter ipsos iudicaret
& examinaret processus, Respondit. Indi-
gnum est, vt vos qui sacerdotes dati estis
nobis à Deo, à nobis iudicemini. Vos estis
Dij, & ideo ab illo iudicandi: de quo scri-
ptum est, Deus stetit in synagoga Deorum.
Ex dictis sequitur suspectos esse merito de
hæresi Lutherana seculares iudices qui cle-
ricos contra sua priuilegia comprehendunt
vel ad sua tribunalia trahunt. Probatur, quia
facto ipso confirmant quod error Luthera-
nus asserit, scilicet, clericos subditos esse
Principibus sæcularibus. Quemadmodum
si quis imaginem conculcaret, vehementer
esset suspectus de hæresi Lutherana quæ as-
serit imagines non esse colendas. Sequitur
secundò ex dictis, quòd in grauissima ne-
cessitate Regni secularis debent clerici pati
aliquam contributionem de licentia Pon-
tificis, si non sit periculum in mora. Nam si
est tale periculum, non oportet expectare<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0430.jpg/>
@@1@<SE430>Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. I. 413
<duolan 2><-P>facultatem Pontificis. Tunc enim ius na-
turæ obligat, vt si opus fuerit non solum
bona temporalia tribuant, sed etiam vi-
tam periculo exponant, & arma capiant
pro defensione reipublicæ. Non enim
ius Pontificium derogare debet iuri na-
turali.</P>
<P>  Vnde sequitur quinta conclusio. Iure
defensionis innocentis, vel tranquillitatis
reipublicæ poterit potestas secularis cleri-
cos comprehendere & detinere, donec
opportunè suis prælatis tradat. Et si quis
dicat quòd iure defensionis quilibet pote-
rit hoc facere. Respondetur, quòd in actua-
li aggressione innocentis quilibet poterit
illum defendere, sed tamen respublica se-
cularis amplius potest, scilicet, prouide-
re & anticipare, ne sint occasiones & tu-
multus in republica. v. g. si clerici nocte
incedant armati: poterit officialis potesta-
tis secularis illos comprehendere & arma
auferre ab illis: sicut ab alijs secularibus.
Ratio huius asserti est: quoniam ius Pon-
tificium, non derogat iuri naturali, se-
cundùm quod respublica potest seipsam
tranquillam seruare: non potest autem alio
modo, ergo licitum erit illi, exercere suam
potestatem in clericos perturbantes pacem
reipublicæ. Ex dictis sequitur, quòd si in
ecclesia non esset possibilitas puniendi cle-
ricos sufficienter ad tranquillitatem reipu-
blicæ secularis: tunc potest inuocare au-
xilium brachij secularis: quod si non inuo-
cauerit: respublica secularis poterit se in-
tromittere & punire tales clericos: non ta-
men p&#x0153;na mortis, quia hoc esset impium
& scandalosum, & non necessarium ad
tranquillitatem reipublicæ. Ratio huius
corollarij est eadem atque conclusionis, &
eadem ratione potest Rex secularis bellum
indicere contra Summum Pontificem, si
quod Deus auertat, iniquè rapiat aliquod
oppidum, aut ciuitatem iurisdictionis se-
cularis.</P>
<P>  Sexta conclusio. Rex Hispaniæ habet
priuilegium à Summo Pontifice vt pos-
sit causas clericorum ad sua tribunalia in-
terim aduocare, quando aliquis etiam se-
cularis conqueritur, quòd vim patitur à
iudice ecclesiastico, quod vulgo dicitur,<-P>@@

<-P>por via de agrauio y fuerça: tunc iudices se-
culares poterunt iudicare ex ipsa commis-
sione Pontificis, An fiat vis vel non. Quæ
res multum reprimit episcoporum vicarios
ab insolentijs. Nihilominus semper manet
recursus liber ad sedem Apostolicam.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,
quòd probat quintam conclusionem. Nam
quanuis ipsa respublica secularis perfecta
sit, est tamen subdita reipublicæ spiritua-
li in ordine ad finem supernaturalem. Vn-
de quando fuerit opus in ordine ad talem
finem, vt clerici eximantur ab illa pote-
state seculari, exempti erunt: dummodo
ab ecclesia sufficienter prouideatur, ne
per talem exemptionem perturbetur tran-
quillitas & pax Reipublicæ.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd pre-
tium iustum in emptionibus & venditio-
nibus omnes tenentur seruare secundùm
morem reipublicæ in qua habitant: & hoc
est de iure naturali. Est autem per acci-
dens quòd pretium iustum constituatur
per legem vel consuetudinem reipubli-
cæ ad hoc quòd clericus teneatur serua-
re pretium iustum in emptione & vendi-
tione.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd Chri-
stus Dominus soluit tributum, non quòd
teneretur: vt ipse dixit, Matthæi. 17. cap.
ergo liberi sunt filij. Vbi loquitur de fi-
lio naturali. Cæterum quòd Christus Do-
minus voluerit iudicari à Pilato, non pro-
bat quòd Pilatus non vsurpauerit iudi-
cium: quia voluntas Christi Domini fuit
in ordine ad Deum, non autem in ordi-
ne ad Pilatum committens illi iudicium,
sed patiens ab illo iudicari propter Deum.
Et hoc est quod Pilato dixit Christus:
Non haberes potestatem aduersus me vl-
lam, nisi tibi datum esset desuper. Hoc
est, permissum. Nihilominus Pilatus vsur-
pauit iudicium, non solum ea ratione qua
vsurpabat iudicando alios Iudæos, vt mi-
nister tyranni Principis, sed etiam specia-
li ratione respectu personæ Christi: qui
cum esset verus Messias, nulli Princi-
pi subiectus erat. Neque ignorantia hu-
ius excusabat Pilatum: eo quòd erat val-
de culpabilis, quia ipsemet Pilatus po-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0431.jpg/>
@@1@<SE431>414 Quæst. LXVII. De Iniustitia iudicis. Art. I.
<duolan 2><-P>terat & tenebatur illi credere, sciebat enim
quòd per inuidiam tradidissent illum, qui
multa miracula fecerat in testimonium ve-
ritatis quam prædicabat. Quod si quis con-
tra obijciat, quòd illa sententia approbatur à
Deo, ergo non erat iudicium vsurpatum.
Distinguitur cōsequens. In ordine quidem
ad Pilatum, nego consequentiam. In ordine
autem ad Deum, concedo consequentiam.
Quia nulla fiebat iniuria Christo Domino
ex parte Dei, sed erat iustus contractus & iu
sta sententia, quòd si vellet esse Redemptor
hominum, pateretur pro illis & moreretur.
Ad confirmatione&#x0303; dicemus dubio seque&#x0303;ti.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium terti&#x0169; sit, Vtrùm Papa possit
se subijcere alicuius iurisdictioni. Pro
parte affirmatiua facit cōfirmatio prædicta.</P>
<P>  Secundò arguitur. Nam Papa subijcit se
iudicandum sacerdoti in foro conscientiæ,
ergo in alijs potest se subijcere. In opposit&#x0169;
est communis sententia Theologorum in
4. distin. 18. & 19. quòd Papa non potest se
subijcere alicui iudici in personalibus & cri
minalibus.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Iu-
re diuino Papa hæreticus subijcitur di-
spositioni Concilij. De qua re disputatur à
nobis in 2. 2. quæstione. 1. artic. 10. De qua re
vide Caietanum in opusculo de autoritate
Papæ & Concilij cap. 10. Et Cano lib. 6. de
locis. cap. vltimo, ad vltimum. definita est
conclusio in cap. si Papa. dist. 40. & in quin-
ta synodo Romana, & in epistola. 3. Anacle
ti de Patriarchis.</P>
<P>  Secunda conclusio. Nullus iudex ordina
rius potest ordinaria potestate iudicare Pa-
pam in quacunque alia re. Ista est commu-
nis sententia Theologorum & Iurisperito-
rum. Et ratio est. Quia Papa est supremum
caput in terra reipublicæ spiritualis, ergo ha
bet ipse plenariam potestatem in ordine ad
gubernationem spiritualem & eius finem:
alioquin esset imperfecta respublica spiri-
tualis. Rursus, ergo Summus Pontifex po-
test eligere media etiam temporalia conue-
nientia ad finem spiritualem: sed vnum me
dium necessarium est, vt nullus princeps
temporalis possit legitimè Summum Pon-
tificem cogere & punire, ergo hoc datum
est illi à Deo, vt non sit subiectus iurisdi-<-P>@@

<-P>ctioni alicuius Principis. Et confirmatur. Pa
pa potest alios clericos à potestate ciuili exi
mere etiam in rebus temporalibus, ergo
ipse est exemptus iure diuino. Probatur con
sequentia. Quia alias Princeps secularis po-
terat illi præcipere, vt neminem eximeret,
ergo necesse est, vt qui alios potest eximere
ipse sit exemptus.</P>
<P>  Tertia conclusio. Papa potest se subijce-
re iudici seculari in rebus temporalibus: &
in spiritualibus sacerdoti in foro conscien-
tiæ. Hanc conclusionem probant duo argu
menta facta pro parte affirmatiua.</P>
<P>  Quarta conclusio. In huiusmodi subie-
ctione, quæ fit in rebus temporalibus, sem-
per manet superior potestas Pontificis sim-
pliciter loquendo, & non potest cogi ab ali
quo iudice. Probatur. Quia potestas ex cō-
missione semper manet inferior potestate
committentis: sed potestas iudicis in propo
sito casu, est ex cōmissione Pontificis, ergo.</P>
<P>  Quinta cōclusio. Papa qui se alteri subij-
cit iudicandum, tenetur acceptare sententiā
iustam necessitate virtutis iustitiæ commu-
tatiuæ, ita vt sit iniustus, nisi acceptauerit sen
tentiam: non tamen necessitate coactionis.
Hanc asserit Caietanus in hoc loco. Sed est
intelligenda ita quòd Summus Pontifex
peccabit contra iustitiam respectu partis læ-
sæ: non autem respectu iudicis delegati. Nā
respectu illius, semper habet ius reuocandi
sententiam eius. Sed nihilominus peccabit
etiam contra iustitiam commutatiuam re-
spectu iudicis si dum commisit illi potesta-
tem promisit illi se staturum sententiæ eius,
& ea conditione iudex acceptauit. Ista con-
clusio ita explicata non aliter probatur quā
cæteræ præcedentes.</P>
<P>  Sexta conclusio. Papa in omnibus non
potest se subijcere alterius potestati etiam
modo prædicto. Hanc tenet D. Thom. in
4. distin. 19. quæst. 1. artic. 3. quæstiun. vlti-
ma ad tertium. & Richardus in distinct. 18.
artic. 5. quæstione. 1. & Paludanus quæst. 2.
& Caietanus hic. Et probatur. Nam Papa
non potest se alteri subijcere suspendendum
vel excommunicandum. Et si quis quærat,
quare in quibusdam possit, & in quibusdam
non possit subijci? Respondet Caietanus,
quòd in omnibus in quibus Papa potest per<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0432.jpg/>
@@1@<SE432>Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. II. 415
<duolan 2><-P>seipsum de se iudicare & exequi iudicium:
potest etiam se alteri iudicandum subijcere.
In quibus autem non potest per seipsum de
se iudicare, neque poterit alteri se subijcere.
Exemplum primi. Papa potest per seipsum
diiudicare iniurias quas alteri fecit & resti-
tuere: & ideo poterit etiam alteri iudicium
committere. Exemplum secundi. Papa non
potest per seipsum se suspendere ab officio
vel excommunicare: & ideo nec poterit al-
teri committere. Sed contra hoc est argume&#x0303;
tum. Papa non potest seipsum absoluere à
peccatis, & tamen potest alteri committere
tale iudicium, ergo regula falsa est. Respon-
detur, quòd regula Caietani intelligitur de
iudicio in foro exteriori, non autem in foro
conscientiæ. Et ratio differentiæ est, quia in
foro conscientiæ quilibet sacerdos habet po
testatem iure diuino remittendi peccata: iu-
risdictionem autem circa istum vel alium
peccatorem, interdum habet sacerdos ex
commissione Pontificis. Et quia ipse Sum-
mus Pontifex, si peccat mortaliter, manet iu
re diuino subiectus clauibus ecclesiæ absol-
uendus. Ideo quando alteri se subijcit in fo-
ro conscientiæ, habet se vt persona quædam
particularis. Habet autem facultatem iure
diuino eligendi confessorem: quia non ha-
bet superiorem in terra. Vnde colligitur pla
ne: quòd facultas absoluendi Summum Pō
tificem, non est ex commissione Pontificis,
vt iudex est: sed tantum ministrat materiā,
inquantum est p&#x0153;nitens. Vnde ad primum
argumentum respondetur, quòd Leo Papa
subiecit se imperatori, non simpliciter, sed
secundùm quid, scilicet, ita vt teneretur acce
ptare sententiam iustam ex virtute iustitiæ
directiuæ, non autem ex necessitate iustitiæ
vindicatiuæ & coactiuæ.</P>
<P>  Ad secundum argumentum patet ex vl-
tima conclusione. Si enim Papa peccat mor
taliter, tenetur iure diuino subijcere se sacer-
doti, & hoc non facit inquantum iudex sed
vt reus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quartò. An iudices extrahen
tes subditos suos ab ecclesijs ad quas
confugiunt, vsurpent iudicium si postea iu-
dicauerint illos? Et videtur quòd nō. Quia
huiusmodi priuilegia tantum sunt concessa
in fauorem ecclesiarum, ergo non fit iniu-<-P>@@

<-P>ria subditis, si iudicentur iam extracti ab ec-
clesia. &#x00B6; Secundò. Iudices qui extractos ab
ecclesia iudicant, non tenentur restituere,
nisi tātum ecclesijs saltem, & ita habet vsus:
ergo nullam iniuriam faciunt subditis iam
extractis, ergo non vsurpant iudicium.</P>
<P>  Tertiò. D. Thom. infrà quæst. 99. art. 2.
ad tertium, inquit, quòd sacrilegium potest
inueniri separatum ab omnibus peccatis, &
ponit exemplum in casu nostri dubij: ergo
ibi non est ratio iniustitiæ.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit conclusio. Huiusmo
di iudices vsurpant iudicium, & faciunt
iniuriam reo. Probatur. Quia in tali casu
tollitur ab ipsis iudicibus facultas iurisdictio
nis, vt patet in titulo de immunitate eccle-
siarum. & in 1. 2. quæst. 4. & C. de sacrosan-
ctis ecclesijs. & de his qui ad ecclesias confu
giunt. & in iure Hispan. 1. par. titulo. 11. &
lib. 1. Ordin. Regal. titul. 2. & lib. 1. for. Reg.
titul. 5. ergo tales iudices vsurpant iudicium
& sententia illorum nulla est.</P>
<P>  Ex quo sequitur, quòd ille qui extrahitur
ab ecclesia contra priuilegia ecclesiar&#x0169;, po-
test se armis defendere: eo quòd patitur vio
lentiam, neque tenetur postea respondere
iudici interroganti etiamsi alias teneretur.</P>
<P>  Ad primum respondetur, quòd priuile-
gia data sunt quidem in fauorem ecclesia r&#x0169;
primario, sed secundario data sunt etiam in
fauorem confugientium.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd nō tan
tum fit iniuria loco sacro, sed etiā extracto,
vnde iudex tenetur restituere reo quicquid
patitur ex eo quòd est extractus.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd D. Tho.
voluit ibi docere, quòd tota ratio culpæ in
illo casu ortum habet à sacrilegio.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quintò. An iudex ex eo &#xA759;
sit excommunicatus vsurpet iudici&#x0169;.
Probatur quòd non. Nam aliàs esset per-
turbatio in conscientijs hominum, nescien-
cientium, An iudices sint excommunica-
ti dum proferunt sententiam, & dominia
rerum transferunt. Sed in oppositum est
quod habetur. 14. quæstione. 1. cap. mira-
mur. & cap. auerte. & capit. ait Cælestinus.
& 15. quæstione. 6. capit. nos sanctorum. &
capite iuratus. quibus in locis excommu-
nicati iudices priuantur authoritate iuris-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0433.jpg/>
@@1@<SE433>416 Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. II.
<duolan 2><-P>dicendi & exercendi quoscunque actus iu-
diciales, & subditi absoluuntur ab eorum
obedientia. De hoc dubio Caietanus, verbo
excommunicatio, prope finem in cap. Vbi
scito, ait vniuersaliter, quòd gesta per excō-
municatum ratione publici officij etiam ci-
uilis, non valent. Quam sententiam sequi-
tur Soto lib. 3. quæst. 4. art. 6. corollario. 2. &
in. 4. distin. 22. quæst. 1. artic. 4. Idem vide-
tur tenere.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima cōclusio. Om
nes iudices excōmunicativsurpant iudi
cium, & mortaliter peccant ferendo senten-
tiam & exercendo actus iudiciales. Proba-
tur, quia sunt priuati autoritate & publica fa
cultate iurisdice&#x0303;di, vt patet in iuribus citatis.</P>
<P>  Secunda conclusio. Nihilominus senten
tia excommunicati qui ab ecclesia tolera-
tur, valida est. Hæc conclusio est contra Ca
ietanum & Soto: & probatur. Nam in Con-
cilio Constantiensi sub Martino V. conce-
ditur fidelibus, vt possint communicare c&#x0169;
excommunicatis, exceptis nominatim ex-
communicatis, & notoriè clericorum per-
cussoribus. &#x00B6; Arguitur ergo. Talis cōcessio
facta fuit in fauorem populi fidelis. C&#x0169; ergo
populus fidelis non minus habeat vtilitatis
ex eorum communicatione, quam si non
essent excommunicati, erit valida sententia.
Et nihilominus ipsi iudices non peccāt exer
cendo suum officium, quam si talis gratia
non esset concessa.</P>
<P>  Secundò. Absolutio sacramentalis facta
ab excommunicato qui toleratur ab eccle-
sia valida est, ergo multo magis sententia la
ta in foro ciuili. Antecedens patet ex Con-
cil. supra, & ex communi sententia Theolo
gorum. Consequentia probatur. Quia ex-
communicatio ex natura sua magis priuat
à communicatione in spiritualibus quam in
ciuilibus aut politicis.</P>
<P>  Tertiò arguitur ex. l. Barbarius. ff. de offi-
cio prætoris. vbi dicitur, quòd ignorantia
communis circa autoritatem iudicis, non
irritat neque inualidat gesta per illum iudi-
cem, & ita est communis sententia Iurispe-
ritorum, qui etiam tenent nostram conclu-
sionem. Vide Innocentium & Panormita-
num in cap. veritatis. de dolo & contuma-
cia. & Syluestrum in verbo excommunica<-P>@@

<-P>tio. 3. quæst. 23. num. 4. vbi refert Richard&#x0169;
& alios Theologos pro nostra sententia. Et
si quis contra arguat. Ille iudex excommu-
nicatus vsurpat iudicium, ergo illa sententia
est à non iudice, & per consequens est inua
lida. Respondetur primò nego consequen-
tiam: quia illa sententia est à republica, &
ecclesia, quæ vult esse validam sententiam,
non quatenus est ab ipso iudice excōmuni-
cato: sed quatenus ab ecclesia toleratur & il-
lius gesta approbantur, sicut diximus dubio
primo de tyranni sententia. Hinc est, quòd
ipse iudex perinde peccet iudicando: atque
si ab ecclesia non esset concessa facultas fide
libus vt non vitarent excommunicatum: eo
quòd in ipsomet Concilio expressè dicitur,
quòd per hoc nolumus aliquam gratiam fa
cere excommunicatis ipsis, aut in aliquo il-
los subleuare. Ad argumentum in opposi-
tum respondetur, quòd illud militat contra
sententiam Caietani & Soto, & probat no-
stram secundam conclusionem.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iudici liceat iudicare
contra veritatem, quam nouit,
propter ea quæ in contrarium
proponuntur.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic proce-<marginalia>Sup. q. 64.|ar. 6. ad 3.|Et 4. dist.|27. q. 1. ar|tic. 2. q. 4.|ad 2. & 3.|Et quo. 5.|art. 15. ad|primum.</marginalia>
ditur. Videtur, quòd iu-
dici non liceat iudicare
contra veritatem, quam nouit, pro
pter ea quæ in contrarium propo-
nuntur. Dicitur enim Deuter. 17.
Venies ad sacerdotes Leuitici ge-
neris, & ad iudicem qui fuerit illo
tempore, quæresq&#x0301;ue ab eis qui iu-
dicab&#x0169;t tibi, iudicij veritatem. Sed
quandoq; aliqua proponuntur con
tra veritatem, sicut cùm aliquid per
falsos testes probatur. Ergo non li-
cet iudici iudicare secund&#x0169; ea quæ
proponuntur & probantur contra
veritatem, quam ipse nouit.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0434.jpg/>
@@1@<SE434>Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. II. 417
<duolan 2><P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Homo in iudican
do debet diuino iudicio conforma
ri: quia Dei iudicium est, vt dicitur
Deut. 1. Sed iudicium Dei est secun
dum veritatem, vt dicitur Rom. 2.
Et Isaiæ. 11. prædicitur de Christo:
Non secundum visionem oculor&#x0169;
iudicabit, neque secundum audi-
tum aurium arguet: sed iudicabit
in iustitia pauperes, & arguet in æ-
quitate pro mansuetis terræ. Ergo
iudex non debet secundum ea quę
coram ipso probantur, sententiam
ferre contra ea, quæ ipse nouit.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Idcirco in iudicio
probationes requiruntur, vt fides
fiat iudici de rei veritate. Vnde in
his quæ sunt notoria, non requiri-
tur iudicialis ordo, secundum illud
1. ad Timoth. 5. Quorundam homi
num peccata manifesta sunt, præce
dentia ad iudicium. Si ergo iudex
per se cognoscat veritatem, non de
bet attendere ad ea quę probantur,
sed sententiam ferre secundum ve
ritatem, quam nouit.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Nomen conscien-
tiæ importat applicationem scien-
tiæ ad aliquid agibile, vt in 1. <marginalia rendition="dagger">11. q. 79.|artic. 13.</marginalia> habi
tum est. Sed facere contra scientiā
est peccatum. Ergo iudex peccat, si
sententiam ferat secundum allega-
ta contra conscientiam veritatis,
quam habet.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Ambro. in|Psa. 118.|sermo. 20.|vers. 4. an|te med. to.|4. Aug. de|ver. relig.|cap. 31. to|mo. 1.</marginalia> August.
dicit super Psalteri&#x0169;: Bonus iudex
nihil ex arbitrio suo facit, sed secun
dum leges & iura pronuntiat. Sed
hoc est iudicare secundum ea, quæ
in iudicio proponuntur & proban
tur. Ergo iudex debet secundum</A+1><-P>@@

<-P><A+1>huiusmodi iudicare, & non secun-
dum proprium arbitrium.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut <marginalia rendition="dagger">Art. præc.|& supr. q.|60. art. 2.|5. & 6.</marginalia> dictum est, iudicare
pertinet ad iudice&#x0303;, secund&#x0169; quod
fungitur publica potestate. Et ideo
informari debet in iudicando, non
secundum id quod ipse nouit tan-
quam priuata persona, sed secund&#x0169;
id quod sibi innotescit tanquā per-
sonæ publicæ. Hoc autem innote-
scit sibi & in communi & in parti-
culari: in communi quidem per le-
ges publicas, vel diuinas, vel huma
nas, contra quas nullas probatio-
nes admittere debet: in particulari
autem negotio aliquo per instru-
menta, & testes, & alia huiusmodi
legitima documenta, quæ debet se
qui in iudicando magis, quàm id
quod ipse nouit tanquam priuata
persona. Ex quo tamen ad hoc ad-
iuuari potest, vt districtius discu-
tiat probationes inductas, vt possit
earum defect&#x0169; inuestigare. Quod
si eas non possit de iure repellere,
debet, sicut <marginalia rendition="dagger">In isto ar-|ticulo.</marginalia> dictum est, eas in iudi
cando sequi.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
ideo præmittitur in illis verbis de
quæstione iudicibus facienda, vt in
telligatur quòd iudicare debent iu
dices veritatem secundum ea, quæ
fuerunt sibi proposita.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
Deo competit iudicare secundum
propriam potestatem. Et ideo in
iudicando informatur secundum
veritatem, quam ipse cognoscit,
non secundum hoc, quod ab a-
lijs accipit. Et eadem ratio est de</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0435.jpg/>
@@1@<SE435>418 Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>Christo, qui est verus Deus & ho-
mo. Alij autem iudices non iudi-
cant secundum propriam potesta-
tem: & ideo non est similis ratio.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, &#xA759; Apo-
stolus loquitur in casu quando ali-
quid non solum est manifestum iu-
dici, sed sibi & alijs, ita quòd reus
nullo modo crime&#x0303; inficiari potest,
vt in notorijs, sed statim ex ipsa eui
dentia facti conuincitur: si autem
sit manifestum iudici & non alijs:
vel alijs, & non iudici: tunc est ne-
cessaria iudicis discussio.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, &#xA759; ho-
mo in his quæ ad propriam perso-
nam pertinent, debet informare cō
scientiam suam ex propria scientia.
Sed in his quæ pertinent ad publi-
cam potestatem, debet informare
conscientiā suam secund&#x0169; ea quæ
in publico iudicio sciri possunt &c.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Iudex debet sequi in
iudicando instrumenta & testes & alia
legitima docume&#x0303;ta, potiusquam, quòd ipse
nouit tanquam persona priuata. Ratio est,
quia iudex dum iudicat fungitur autoritate
publica: ergo debet informari de ipsa verita
te per publica testimonia.</P>
<P>  Secunda conclusio. Nihilominus iudex
poterit adiuuari ex eo, quòd nouit vt perso-
na priuata: vt districtius examinet testes &
discutiat probationes inductas. Ratio est,
quia quilibet tenetur iure naturæ defendere
innocentem inquantum fuerit possibile: er-
go multo magis iudex qui ex officio tene-
tur nulli iniuriā facere & impedire facie&#x0303;dā.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>N</INI2>Otand&#x0169; est, &#xA759; D. Tho. supra q. 60. ar
ti. 5. mouet quæstione&#x0303; similem huic,
vtrum iudex debeatiudicare secund&#x0169; leges
scriptas. Sed tamen differe&#x0303;tia est inter illam
quæstione&#x0303; & istam. Nam ibi disputatur de<-P>@@

<-P>scientia in cōmuni secund&#x0169; leges: hic aute&#x0303;
disputamus de scientia in particulari nego-
tio, quæ dicitur scie&#x0303;tia facti, & de hoc defini
mus&#xA759; debet haberi ex testimonijs publicis.</P>
<P><INI2>Q</INI2>Væstio celebris est. An iudex possit
ferre sententiā cōtra innocente&#x0303; que&#x0303;
uouit esse innocente&#x0303; scientia priuata, &#xA753;bat&#x0169;
tame&#x0303; nocente&#x0303; publicis testimonijs & legiti-
mis. &#x00B6; Arguitur primò pro parte negatiua.
Si iudex sciret scientia priuata aliquā legem
esse iniquam, nō posset iudicare secundum
illā, etiam si à plurimis probaretur vt iusta:
ergo simili ratione, non poterit iudicare se-
cund&#x0169; allegata & probata, si cognoscit esse
falsa. Secundò. Cōfirmator alicuius electio-
nis indigni, que&#x0303; ipse scientia priuata cogno-
scit in dign&#x0169;, non potest electione&#x0303; illam eon
firmare, sed poterit illam cassare: ergo etiā
in nostro casu. Cōsequentia probatur. Nam
talis cōfirmator etiā est iudex illius electio-
nis. Tertiò. Papa nō potest definire aliquā
propositione&#x0303; esse de fide, quā ipse certo scit
nō esse de fide, etiam si à multis doctoribus
asseratur esse de fide. Ergo similiter dicen-
d&#x0169; est de iudice. Quartò. Iudicare cōtra ve
ritate&#x0303; est cōtra ius naturæ & diuin&#x0169;. Iuxta il-
lud Exodi 23. Nō suscipies vocem me&#x0303;dacij
& in iudicio non acquiescas plurimor&#x0169; sen
tentiæ vt à vero deuies: ergo nunquā est lici
tum. Quintò. Quando aliquod medi&#x0169; est
contrari&#x0169; fini intento non debet eligi à pru-
dente, etiā si cōmuniter illud medi&#x0169; soleat
esse cōueniens ad talem finem. Vt v. g. me-
dicus sapiens nō eligit hic & nunc medici-
nam quā scit esse contrariā saluti, etiā si sec&#x0169;
dum sententiā medicor&#x0169; dicatur esse vtilis
ad talem infirmitate&#x0303;. Ergo iudex etiam qui
scit veritate&#x0303; Innocentis, non debet eligere &
procedere secund&#x0169; allegata & probata. Pro
batur cōsequentia, quia allegata & probata
sunt medi&#x0169; ad manifestandā veritate&#x0303;: ergo
si certus est iudex, quòd allegata & probata
offuscant veritatem, non debet illa eligere.
Sextò. Virtus quæ dicitur epicheia est spe-
cies quædā iustitiæ superior quā iustitia le-
galis, vt docet D. Tho. 2. 2. quæst. 120. artic.
2. Cuius officium est moderari verba le-
gis & sequi intentionem legislatoris in casu
extraor dinario, prætermissa forma verbor&#x0169;
legis. Hinc igitur sumitur argument&#x0169;, inten<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0436.jpg/>
@@1@<SE436>Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. II. 419
<duolan 2><-P>tio legis & legislatoris pręcipientis, vt iudex
procedat secundum allegata & probata est,
vt manifestetur veritas: ergo quādo in casu
extraordinario constat iudici, &#xA759; veritas de-
struitur per allegata & probata: debetvti vir
tute epicheya ad ferendam sententiā non se
cund&#x0169; verba legis, sed secund&#x0169; intentione&#x0303;.</P>
<P>  DE hoc dubio est prima sententia Diui
Tho. &#xA759; in omni causa ciuili vel criminali,
iudex debet procedere secund&#x0169; allegata &
&#xA753;bata prætermissa scientia sua priuata. Hāc
tenet D. Tho. expressè supra quęst. 64. art. 6.
ad 3. Hanc tenet Maioris in 3. d. 33. q. 4. Di-
uus Antoni. in. 3. par. tit. 9. c. 2. §. 6. Hanc etiā
sententiā tenet Abulen. Exod. 23. q. 6. & Tur
ræcrema. in ca. iudicet. 3. q. 7. & alij quos re-
fert Couar. libr. 1. Variar. resolut. nu. 3. & 6.
&#x00B6; Sec&#x0169;da sententia est in altero extremo, &#xA759;
in omni causa debet iudex ferre sententiā se
cundum veritate&#x0303; quam ipse nouit, siue scie&#x0303;-
tia priuata siue scie&#x0303;tia publica, ita &#xA759; nunquā
sit licitum iudicare contra veritate&#x0303; quā ipse
nouit scientia priuata. Hanc sententiā tenet
Hugo in l. Prætor. ff. de iurisd. omn. iudic&#x0169;.
quem sequitur Caldericus & Panorm. in c.
Pastoralis. §. quia vero. tit. de offic. delegati.
Angel. in verb. iudicare. q. 7. Lyra Exod. 23.
in illa verba, insontem & iustum non occi-
des, & alij quos refert Couar. vbi supra.</P>
<P>&#x00B6; Tertia sententia est, &#xA759; in criminalibus cau
sis, debet iudex sequi priuatam sententiā nō
obstantibus allegatis & probatis: non autem
in causis ciuilibus. Hanc sententiam tenet
Adrianus quod lib. 6. art. 3. & inquit esse cō
munem sententiā Theologor&#x0169;, hāc tenent
multi Iurisperiti quos citat Couar. vbi su-
pra, sed aliqui moderātur illam sic, &#xA759; etiam
in negotijs ciuilibus magni momenti, debet
iudex sequi sententiam priuatam.</P>
<P>&#x00B6; Quarta sententia est, &#xA759; iudex ex priuata
scientia veritatis, debet absoluere reum non
aute&#x0303; potest conde&#x0303;nare. Autores huius sente&#x0303;
tiæ citat Couar. vbi supra. &#x00B6; Quinta sente&#x0303;tia
est, &#xA759; supremi iudices possunt sequi priuatā
scientiam veritatis. Non obstantibus allega-
tis & probatis: inferiores vero non possunt
nisi iudicare secundum allegata & probata.
Annumerant aute&#x0303; inter supremos iudices,
eos qui sunt supremi senatus quos vulgo di-
cimus del Consejo Real, etiam si habeāt Prin<-P>@@

<-P>cipem superiorem. Huius sententiæ est Gui
do Papa, vt refert Couar. vbi supra. Ipse ta-
men ait Principe&#x0303; suprem&#x0169; id posse facere.</P>
<P>  Ex his sententijs prima est tenenda non
solum vt probabilior, sed vt veritas demon-
strata moraliter. Probatur primo, ratione
D. Tho. in artic. sed confirmatur illa ratio.
Nam iudex iudicat, vt persona publica vice
reipublicæ: sed si respublica iudicaret non
posset procedere nisi secund&#x0169; scientiam pu
blicā: ergo iudex debet iudicare secundum
illā, aliàs non esset vicarius bonus ipsius rei-
publicę. Et hanc rationem insinuat D. Tho.
in solut. ad 2. vbi ait, &#xA759; Deus iudicat secun-
dum propriā scientiam, quia iudicat secun-
dum propriā autoritate&#x0303;: ergo qui non iudi-
cat secund&#x0169; propriā autoritatem, sed vice al
terius, scilicet reipublicæ: debet iudicare se-
cund&#x0169; scientiam sec&#x0169;dum quam iudicaret
respublica. Secundo. Nam ex oppositis sen-
tentijs sequuntur magna incommoda reipu
blicæ & iudicior&#x0169; peruersio: nam iniqui iu-
dices facile condem narent innocentes & ab
soluerent nocentes, dicere&#x0303;t enim se scire ve-
ritatem priuata scientia, & proferrent sente&#x0303;
tiam contrariā allegatis & probatis. Rursus
boni iudices semper inciderent in magnas
angustias & perplexitates, vt v. g. si aliquis
probaretur reus læsæ maiestatis vel hæreti-
cus sec&#x0169;d&#x0169; allegata & probata, & ipse iudex
sciret innocentiā illius scientia priuata: siqui
dem absolueret ill&#x0169; ipse puniretur p&#x0153;na ca
pitis: si aute&#x0303; conde&#x0303;naret peccaret mortaliter
secund&#x0169; illas sente&#x0303;tias: ergo &c. Tertio. Vtili
tas iudicior&#x0169; ea maximè est, vt reipublicæ
satisfiat, vt in tranquillitate cōsistat, & in trā
quillitate seruetur dum iniqui puniuntur &
alij à malo arcentur: sed nisi prima sententia
sit vera omnia ista commoda pereunt, dum
ipsa respublica non puniret eos qui publice
probantur iniqui. Quartò probatur testimo
nijs Sanctor&#x0169;. In primis est D. Ambr. serm.
20. super Psal. 118. in illud, Misericordiæ tuæ
multæ Dñe secundum iudicium tuum vi-
uifica me, inquit, Bonus iudex nihil ex arbi-
trio suo facit, sed secundum leges pronun-
ciat, & secundum quod audit iudicat. Hoc
habetur 3. quæst. 7. canone iudicet. & quan-
uis referatur à Diuo Thoma esse D. Augu.
errore tamen librariorum fuit. Sed etiam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0437.jpg/>
@@1@<SE437>420 Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. II.
<duolan 2><-P>D. August. super Psal. 57. in illud, Molas leo
num confringet Dominus inquit, Iudex nō
potest nisi sec&#x0169;dum leges iudicare, & idem
dicit in lib. de vera relig. cap. 31. Idem dicit
D. Gregor. & habetur 11. quæst. 3. can. sum-
mopere. Item omnia iura canonica & ciui-
lia aiunt, quòd ex instrumentis sit certus iu-
dex de iure litigantium. Hoc habetur in ca.
dilectus. in cap. accepimus. in cap. cōtingit.
de fide instrumentorum. & cap. Pastoralis.
§. quia vero. de officio delegati. & in. l. ado-
ptio. ff. de adoptionibus. Et denique Daniel
3. Daniel quanuis nouit veritatem scientia
priuata ab Spiritu sancto, tamen non con-
demnauit senes illos, donec coram populo
conuicit illos mendacij ex ore proprio.</P>
<P>  Ad primum argumentum in contrari&#x0169;
respondetur negando cōsequentiam. Nam
bonitas legis non pendet ex dicto ignoran-
tium, aut iniquor&#x0169;, sed ex eo quòd lata est
ab habente autoritatem & conformis est le
gi naturæ. Cæterum veritas facti in publico
iudicio pendet ex testibus, aut ex ipsa noto-
rietate facti, ex quo sequitur, &#xA759; iudex sciens
legem esse iniquam non potest iudicare se-
c&#x0169;dum illam. Item est alia differentia egre
gia: quia quando iudici constat legem esse
iniquam publice hoc potest probari facien
do demonstrationem: quando vero cōstat
iudici de veritate facti non potest publicè
ostendere veritatem illam.</P>
<P>  Ad secundum argumentum negatur cō
sequentia. Et ratio est, quia confirmator ex
officio habet ius confirmandi vel cassandi
electione&#x0303; prout sibi videbitur expedire bo-
no communi: ita prorsus vt sicuti electores
libere eligunt quem ipsi iudicant esse di-
gnum scientia priuata, ita confirmator legi-
timè confirmat quem iudicauerit esse di-
gnum, siue scientia publica siue priuata, &
in hoc deficit confirmator à ratione iudicij,
quòd iudex vt sic, tenetur ferre sententiam
secundum allegata & probata, & si opposi-
tum fecerit nulla est sententia. Cæter&#x0169; con-
firmator quomodolibet cassauerit electio-
nem etiā digni cassata est. Quod si aliquis
obijciat. Cōtra ille confirmator iniuriam fa
cit electo, ergo tenetur confirmare eum ex
iustitia. Probatur antecedens: quia statim
iudicabitur electus suspectus de aliquo cri-<-P>@@

<-P>mine, propter quod non confirmatur à præ
lato. Respondetur nihilominus, nego ante-
cedens, & ad probationem respondetur, &#xA759;
est temerarium iudicium, quia multis vijs
potest cassari electio etiam digni.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,
quòd definitio propositionis veritatis de fi-
de, nō pendet ex testimonio hominum, sed
ex assistentia Spiritus sancti: vnde Pontifex
poterit definire non solum contra testimo-
nium hominum, sed etiam contra id quod
ipse opinatur, vt v. g. si esset hæreticus.</P>
<P>  Ad quartum argumentum respondetur,
quòd illud antecedens potest esse verum &
est verum, si intelligatur proportionabiliter
loquendo de iudicio & de veritate, scilicet,
quòd iudicare publice contra veritatem pu
blice probatam, est contra ius naturæ, & iu-
dicare secreto contra veritatem secretam e-
tiam est contra ius naturæ: sed tamen iudi-
care publice & vt persona publica contra ve
ritatem quam ipse nouit scientia priuata nō
est contra ius naturæ: sed consonum valde
iuri naturæ, vt procedat secundum allegata
& probata, propter tranquillitatem & pa-
cem ipsius reipublicæ.</P>
<P>  Ad quintum argumentum respondetur.
Concedo Maiorem, sed distinguo minore&#x0303;.
Allegata & probata sunt medium ad mani
festandam veritatem, quantum in iudicio
publico manifestari potest, concedo. Non
autem ad manifestandam veritatem, secun
dum quòd à parte rei est, hoc enim nō sem
per est necessarium aut possibile. Exempl&#x0169;
autem de medico non conuincit, quoniam
medicatio per se ordinatur ad salute&#x0303; istius
hominis hic & nunc: sente&#x0303;tia autem iudicis
ordinatur ad tranquillitatem & pacem rei-
publicæ, quę consurgit ex eo quòd vnicuiq;
tribuitur suum ius sec&#x0169;dum allegata & pro
bata. Item etiā iudex dicendo ius, distribuit
bonum quodam commune distribuend&#x0169;
secundum merita causar&#x0169;, quatenus ex alle-
gatis & probatis cognoscuntur: medicus au
tem operatur aut ex iustitia cōmutatiua aut
ex misericordia vel ex liberalitate, quare te-
netur attendere quod cōmodum est istius
hominis hic & nunc.</P>
<P>  Ad vltimum respondetur, &#xA759; intentio le-
gislatoris & legis est, vt iudex non sequatur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0438.jpg/>
@@1@<SE438>Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. II. 421
<duolan 2><-P>scientiam priuatam sed procedat sec&#x0169;dum
allegata & probata. Cæterum quod ibi di-
ctum est de virtute epicheya ver&#x0169; est. Sed
notandum est, quòd ista virtus exercetur in
casibus extra ordinarijs in quibus si seruen-
tur verba legis, sequetur inconueniens con-
tra omnem intentionem legislatoris & con
tra bonum publicum, quod quidem maxi-
mè est attendendum ad exercitium huius
virtutis. Vt v. g. Dicit lex vt vnicuiq; redda
tur suum depositum petenti: sed cōtingit vt
furiosus si petat gladium ad occidendum in
nocentem vel contra rempublicam, nō est
illi reddendum depositum. Et quia in casu
nostræ disputationis sequitur magn&#x0169; incon
ueniens bono communi, nisi iudex ferat sen
tentiam secundum allegata & probata: non
habet locum virtus epicheiæ, sed potius est
intentio legislatoris, quòd in tali casu serue-
tur forma verborum legis, etiam si per acci-
dens occidatur innocens.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundo circa secundā con-
clusionem D. Thom. Quid possit, &
quid teneatur facere iudex in prædicto casu
vt liberet innocentem? &#x00B6; Ad quod respōde-
tur, & sit prima conclusio. Non tenetur iu-
dex renuntiare officio suo. Ista est cōtra Syl
uestr&#x0169; in verbo, iudex. 2. quæst. 5. Probatur,
quia nemovtens iure suo facit alteri iniuriā,
sed iudex vtitur iure suo, ergo. Secundo, iu-
dex ex officio suo tenetur seruare leges cō-
munes & prouidere paci & trāquillitati rei-
publicæ. Ergo etiam si inde sequatur præter
intentionem eius mors alicuius innocentis,
non tenetur cessare ab officio suo: quemad-
modum Dux in bello non tenetur cessare
ab impugnatione ciuitatis, etiam si aliqui in
nocentes ibide&#x0303; occidendi sint per accidens.</P>
<P>  Secunda conclusio. Non tenetur iudex
remittere causam superiori, imo non potest
si altera pars instet, vt faciat iudicium & iu-
stitiam. Prima pars probatur eisdem ratio-
nibus atque prima conclusio. Secunda vero
probatur. Quia supposito, &#xA759; non cedit offi-
cio suo tenetur seruare ordinem iuris in pro
cede&#x0303;do ad iudicium. Ordo autem iuris est,
vt in tali tribunali fiat prima instantia: ergo
tenetur illum seruare. Quod si aliquis obij-
ciat contra istam conclusionem, &#xA759; Diuus
Tho. dicitsupra in quæst. 64. art. 6. ad terti&#x0169;,<-P>@@

<-P>quòd iudex si non habet occasionem libe-
randi talem innocentem remittat illum &
debet remittere superiori iudicandum.</P>
<P>  Respōdetur & sit tertia cōclusio. Quòd
de consensu vtriusque partis potest & debet
iudex in tali casu remittere innocentem, &
hoc est quod Diuus Thomas ibi voluit do-
cere d&#x0169; dixit, &#xA759; si hoc non potest nō peccat
iudicādo ill&#x0169;, acsi diceret, &#xA759; si nō potest ser
uato ordine iuris, scilicet, de cōsensu vtriusq;
partis, non peccat iudicando. Itaque iudex
debet quantum in se est fauere innocenti ser
uato ordine iuris necessario. Vt v. g. debet
ad mittere appellatione&#x0303; illius. Item debet re
laxare p&#x0153;nam iuris in casibus in quibus est
licitum, vt arti. 4. dicemus. Item si potest si-
ne scandalo publico dare illi occasionem
vt fugiat: tenetur facere. Ratio est, quia qui-
libet tenetur in quantum persona priuata
adhibere media licita ad seruandum inno-
centem. &#x00B6; Quarta conclusio. Non potest
iudex pronuntiare sententiam in hunc mo-
dum, scilicet dicendo, non constat de veri-
tate causæ. Pro quo nota, quòd est vnus mo
dus terminandi iudicium, cum iudex dicit,
Non liquet de veritate. Hæc conclusio est
contra Alciatum cap. 1. de officio ordinarij,
qui ait in tali casu debere iudicem proferre
talem sententiam. Sed probatur conclusio
nostra, quia sententia iudicis debet intelli-
gi secundum allegata & probata, sicut de-
bet dari secundum allegata & probata: sed
falsum est dicere in illo casu, quòd secund&#x0169;
allegata & probata non constat publice de
veritate causæ: ergo sententia falsa est. Item
respublica non minus scandalizaretur de
eiusmodi sententia, atque si illum absolue-
ret: scit enim respublica crimen esse proba-
tum in iudicio: sed maximè scandalizare-
tur respublica in illius absolutione: ergo e-
tiam in prolatione talis sententiæ.</P>
<P>  Quinta cōclusio. Princeps supremus de
bet etiam iudicare secund&#x0169; allegata & pro-
bata contra veritatem quam cognoscit pri-
uata scientia. Probatur, quia eadem incon-
uenientia sequ&#x0169;tur si non ita iudicet, quæ se
qu&#x0169;tur in inferiori tribunali, vt dict&#x0169; est iā.
Nihilominus c&#x0169; ipse Princeps sit dispe&#x0303;sator
leg&#x0169; & habeat plenariā potestate&#x0303; à republi-
ca, poterit in tali casu secluso scandalo reipu<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0439.jpg/>
@@1@<SE439>422 Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. II.
<duolan 2><-P>blicæ aut nocumento dispensare cum illo
innocente, quantum ad p&#x0153;nas iuris, quæ in
fliguntur propter bonum reipublicæ: non
autem quantum ad p&#x0153;nas, quæ respiciunt
satisfactionem alterius partis. Item etiam
poterit vti testimonio suo secundum scien-
tiam priuatam & publicare illud contra te-
stes falsos, qui non sunt magnæ autoritatis:
quia tunc esset scandalum in republica in-
famare illos. Et deniq; dicimus, quòd quo-
tiescunque Princeps potest dispensare in le
ge cum vere reo, tenetur dispensare cum in
nocente: etiam si probetur nocens. Ratio
est, quia iure naturæ vnusquisque tenetur
vti medijs licitis ad defendend&#x0169; innocente&#x0303;.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium tertium est. An cum Principi
notum est crimen alicuius, quod pro
bari potest facile, vel probatur testibus: pos-
sit illum interficere non citando illum vt se
defendat & à crimine purget. Vt verbi gra-
tia, an possit illum occidere per venenum se
creto propinatum, aut alia via occulta? Et
pro parte affirmatiua sic arguitur. Primo
euidentia patratis sceleris non indiget pro-
cessu iuridico: sed in tali casu euidens est
Principi, etiam per testes sufficientes, cri-
men malefactoris: ergo poterit illum con-
demnare & occidere, quando & quomodo
voluerit. &#x00B6; Secundò. Reus ipse dignus est
morte: ergo non fit illi iniuria si occidatur à
Principe habente publicam potestatem. Et
confirmatur. Nam per occisionem occul-
tam consulitur famæ malefactoris: ergo
nulla fit illi iniuria. &#x00B6; Tertiò. Sit casus quòd
reus non possit citari sine incommodo rei-
publicæ. Vt v. g. si est Dux, qui habet exer-
citum sibi beneuol&#x0169;, & timetur &#xA759; inuadet
rempublicam. Vel etiam sit casus, &#xA759; si reus
citetur infamabitur persona principis: quia
crimen commissum fuit. v. g. adulteri&#x0169; cum
Regina, tunc videtur necessarium &#xA759; male-
factor puniatur non citatus, aliquo modo
occulto. Ad hoc dubium respondet Caieta
nus in sum. in verb. homicidium. vnica cō-
clusione negatiua, cuius ratio est. Nam ius
naturale postulat vt sicut potestas occide&#x0303;di
debet esse publica: ita notitia criminis debet
esse publica. Ita etiam ipse reus publice ci-
tandus est & publice puniendus ea publici-
tate, quæ sufficit vt reus cognoscat se puniri<-P>@@

<-P>à publica potestate propter crimen, de quo
conuincitur & cōdemnatur. Hinc sequitur,
&#xA759; non solum Princeps qui aliter occiderit
vel occidi fecerit, sed etiam ministri ipsius
qui exequuntur eius mandatum sunt homi
cidæ: quia constat illis, quòd huiusmodi oc-
cisio non procedit à potestate publica in-
quantum publica est, & sic non excusat il-
los obedientia sicut excusat quando publi-
ca potestate procedunt ad bellum, de quo
dubitant, an sit iustum vel iniustum. De qua
re aliqua diximus supra quæst. 64. art. 3.</P>
<P>  Ad primum respondetur, quòd euiden-
tia patrati sceleris, non solum debet esse re-
spectu Principis: sed etiam respectu iudicij
& testium, & respectu ipsius rei, qui euiden
ter conuincitur ex publicitate facti, vnde li-
citum quidem erit iudici ante cuius oculos
aliquis occidit hominem præsentibus mul-
tis testibus, statim illum publice punire: n&#x0169;-
quam tamen erit licitum hominem malefa
ctorem occidere, nisi ipse sciat quòd occidi
tur à publica potestate.</P>
<P>  Ad secundum negatur cōsequentia: quia
etiā si sit dignus morte, nō tñ repe&#x0303;tina, ita vt
ignorans causam & à quo occidatur pereat:
cæterum quòd eius famæ consulatur per ac
cidens est, magis enim infamatur respubli-
ca & Princeps ipse, ex eo quòd homines in
terficiantur illo modo quàm si eius crimen
publicaretur & puniretur. Item per huius-
modi punitiones secretissimas frustratur fi-
nis intentus à republica, qui est, vt alij à ma-
lo arceantur scientes causam punitionis, &
denique inhumanum est valde hominem
imparatum occidere, quia certè condemna
bitur in æternum.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, &#xA759; vix est possi-
bilis ille casus sed admisso illo casu respon-
detur, &#xA759; minus inconueniens est &#xA759; Prin-
ceps dissimulet punitione&#x0303; ad tempus, quā
vt procedat ad punie&#x0303;dum contra ordinem
iuris naturalis: id quod prudenter fecit Da-
uid non puniendo Ioab propter sua delicta,
vsque quo iam moriturus præcepit filio Sa-
lomoni, vt occideret Ioab: sed cōtra hoc est
argumentum: demus &#xA759; sit pericul&#x0169; in mo-
ra, nisi statim puniatur malefactor: quia tra-
diturus est rempublicam, vel committet ite
rum idem crimen læsæ maiestatis. Respon-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0440.jpg/>
@@1@<SE440>Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Art. III. 423
<duolan 2><-P>detur, quòd iam tunc proceditur contra il-
lum iure defensionis reipublicæ, aut læsæ
maiestatis Regiæ: & tunc licitum erit vni-
cuique illum occidere: non autem erit li-
citum occidere illo modo propter delicta
præterita, quia iste processus est via puni-
tionis qui publicus debet esse.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iudex poßit aliquem cō-
demnare, etiam si non sit ali-
quis accusator.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic &#xA753;ceditur.<marginalia>Opusc. 19.|ca. 5. fine.</marginalia>
Videtur, &#xA759; iudex possit
aliquem iudicare, etiam si
non sit aliquis accusator. Humana
enim iustitia deriuatur à iustitia di-
uina. Sed Deus peccatores iudicat,
etiam si nullus sit accusator. Ergo
videtur, quòd homo possit in iudi-
cio aliquem condemnare, etiam si
non adsit accusator.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Accusator requi-
ritur in iudicio ad hoc, &#xA759; deferat
crimen ad iudicem: sed quandoq;
potest crime&#x0303; ad iudicem deuenire
alio modo, quàm per accusatione&#x0303;,
sicut per denuntiationem, vel per
infamiam, vel etiam si ipse iudex vi
deat. Ergo iudex potest alique&#x0303; con
demnare absque accusatore.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Pręterea. Facta sanctorum in
Scripturis narrantur quasi quędam
exemplaria humanæ vitæ. Sed Da-
niel simul fuit accusator & iudex
contra iniquos senes, vt patet Da-
niel. 13. ergo non est contra iustitiā
si aliquis aliquem cōde&#x0303;net tanquā
iudex, & ipsemet sit accusator.</A+1><marginalia>1. ad Cor.|5. to. 5. ha|betur 23.|q. 4. ca. si|quis pote-|statem.</marginalia>
<P>  <A+1>SED contra est, quod 1. ad Co-
rinth. 5. † Ambr. exponens senten-
tiā Apostoli de fornicatore, dicit:</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quòd iudicis nō est sine accusatore
damnare: quia Dominus Iudam,
cùm fuisset fur, quia non est accusa
tus, minimè abiecit.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
&#xA759; iudex est interpres iustitiæ. Vnde
sicut <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|4. par&#x0169; an|te medi&#x0169;,|tomo. 5.|Qu, 58. ar|tic. 2.</marginalia> Philosophus dicit in 5. Ethic.
homines ad iudicem confugiunt,
sicut ad quandam iustitiam anima-
tam. Iustitia autem, sicut supra † di-
ctum est, non est ad seipsum, sed ad
alterum. Et ideo oportet, quòd iu-
dex inter aliquos duos diiudicet.
Quod quidem fit, cùm vnus est a-
ctor, & alius est reus. Et ideo in cri-
minibus non potest aliquem iudi-
cio condemnare iudex, nisi habeat
accusatorem, sec&#x0169;dum illud Acto
rum 25. Non est consuetudo Roma
nis dānare aliquem homine&#x0303; prius-
quā is qui accusatur, præsentes ha-
beat accusatores, locumq&#x0301;ue defen-
dendi accipiat ad abluenda crimi-
na, quæ ei obijciuntur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
Deus in suo iudicio vtitur conscien
tia peccantis quasi accusatore, sec&#x0169;
dum illud Rom. 2. inter se inuicem
cogitationum accusantium, aut e-
tiam defendentium. Vel etiam eui
dentia facti, quantum ad ipsum: se-
cundum illud Genes. 4. Vox san-
guinis fratris tui Abel clamat ad
me de terra.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
publica infamia habet locum accu
satoris. Vnde super illud Genes. 4.
Vox sanguinis fratris tui, &c. dicit
gloss. Euidentia perpetrati sceleris,
accusatore non eget. In denuntia-<marginalia>Qu. 33. ar|tic. 7.</marginalia>
tione vero, sicut supra † dictum est,</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0441.jpg/>
@@1@<SE441>424 Quæst. LXVII. De Iniustitia iudicis. Art. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>non intenditur punitio peccantis,
sed emendatio. Et ideo nihil agitur
contra eum, cuius peccatum den&#x0169;
tiatur, sed pro eo: & ideo nō est ibi
necessarius accusator. P&#x0153;na autem
infertur propter rebellione&#x0303; ad Ec-
clesiam: quæ, quia est manifesta, te-
net locum accusatoris. Ex eo aute&#x0303;,
quòd ipse iudex videt, non potest
procedere ad sententiam ferendā,
nisi secundum ordinem publici iu
dicij, quod tenet loc&#x0169; accusatoris.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, &#xA759; Deus
in suo iudicio procedit ex propria
notitia veritatis: non autem homo,
vt supra <marginalia rendition="dagger">Arti. præ-|cedenti.</marginalia> dictum est. Et ideo ho-
mo non potest simul esse accusa-
tor, & testis, & iudex, sicut Deus.
Daniel autem accusator fuit simul
& iudex, quasi diuini iudicij execu
tor, cuius instinctu mouebatur, <marginalia rendition="dagger">Art. 1. ad|primum.</marginalia> vt
dictum est.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. In criminibus non po
test iudex aliquem condemnare si non
habeat accusatore&#x0303;. Ratio est, quia officium
iudicis est iudicare inter duos, eo quòd iu-
dex est quædam iustitia animata.</P>
<P>  Secunda conclusio, notetur in solutione
ad secundum. Publica infamia & rebellio
ad Ecclesiam, habet locum accusatoris.</P>
<P>  Tertia conclusio ibidem. In denuntiatio
ne non est necessarius accusator.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm iudex licitè poßit p&#x0153;-
nam relaxare.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-<marginalia>3. q. 46. ar|ti. 2. ad 3.|Et di. 43.|q. 2. art. 2.|ad 5. et 4.|dist. 46. q.|3. artic. 2.</marginalia>
tur. Videtur, quòd iudex
licitè possit p&#x0153;nam rela-
xare. Dicitur enim Iac. 2. Iudicium
sine misericordia ei, qui non facit</A+1><-P>@@

<-P><A+1>misericordiam. Sed nullus punitur<marginalia>q. 2. & q.|2. art. 1. q.|3. art. 1.</marginalia>
propter hoc, &#xA759; nō facit illud quod
licitè facere non potest. Ergo quili
bet iudex potest licitè misericor-
diam facere, relaxando p&#x0153;nam.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Iudicium human&#x0169;
debet imitari iudicium diuinum.
Sed Deus p&#x0153;nitentibus relaxat
p&#x0153;nam: quia non vult morte&#x0303; pec-
catoris, vt dicitur Ezechie. 18. Ergo
etiam homo iudex potest p&#x0153;niten
ti licitè laxare p&#x0153;nam.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Vnicuiq; licet face
re quod alicui prodest & nulli no-
cet. Sed absoluere re&#x0169; à p&#x0153;na pro-
dest ei, & nulli nocet. Ergo iudex li
citè potest reum à p&#x0153;na absoluere.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur
Deut. 13. de eo qui persuadet serui-
re dijs alienis, non parcat ei oculus
tuus, vt miserearis, & occultes e&#x0169;,
sed statim interficies eum. Et de ho
micida dicitur Deuter. 19. Morie-
tur, nec misereberis eius.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
&#xA759; sicut ex <marginalia rendition="dagger">Artic. 2.|& 3.</marginalia> dictis patet, duo sunt,
quantum ad propositum pertinet,
circa iudicem consideranda, quo-
rum vnum est, quòd ipse habet iu-
dicare inter accusatorem & reum:
aliud autem est, quòd ipse non fert
iudicij sententiam, quasi ex pro-
pria, sed quasi ex publica potestate.
Duplici ergo ratione impeditur iu
dex, ne reum à p&#x0153;na absoluere pos
sit. Primo quidem ex parte accusa-
toris, ad cuius ius quandoque per-
tinet, vt reus puniatur, puta pro-
pter aliquam iniuriam in ipsum cō
missam: cuius relaxatio non est in
arbitrio alicuius iudicis: quia quili-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0442.jpg/>
@@1@<SE442>Quæst. LXVII. De Iudicis iniustitia. Artic. IIII. 425
<duolan 2><-P><A+1>bet iudex tenetur ius suum reddere
vnicuique. Alio modo impeditur
ex parte reipublicæ, cuius potestate
fungitur, ad cuius bonum pertinet,
quòd malefactores puniantur. Sed
tamen quantum ad hoc, differt in-
ter inferiores iudices & supremum
iudicem, scilicet principem, cui est
plenariè potestas publica commis-
sa: iudex enim inferior non habet
potestatem absoluendi reum à p&#x0153;-
na contra leges à superiore sibi im-
positas. Vnde super illud Ioann. 19.
Non haberes aduersum me pote-
statem vllam, dicit August. <marginalia rendition="dagger">Tractat.|116. par&#x0169;|à med. to-|mo. 9.</marginalia> Tale&#x0303;
Deus dederat Pilato potestatem, vt
esset sub Cæsaris potestate, ne ei om
nino liberum esset accusatum absol
uere: sed princeps qui habet plena-
riam potestatem in republica, si ille
qui passus est iniuriam, velit eam re-
mittere, poterit reum licitè absolue
re, si hoc publicæ vtilitati viderit
non esse nociuum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
misericordia iudicis habet locum
in his, quæ arbitrio iudicis relin-
quuntur, in quibus boni viri est, vt
sit diminutiuus p&#x0153;nar&#x0169;: sicut Phi-
losophus dicit in 5. Ethicor. <marginalia rendition="dagger">Li. 5. cap.|10. circa|fin. to. 5.</marginalia> In his
autem quæ sunt determinata secun
dùm legem diuinam vel humanā,
non est suum misericordiā facere.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
Deus habet supremam potestatem
iudicādi, & ad ipsum pertinet quic-
quid contra aliquem peccatur. Et
ideo liberum ei est p&#x0153;nam remitte
re, præcipuè cùm peccato ex hoc
p&#x0153;na maximè debeatur, quod est
contra ipsum: non tamen remittit</A+1><-P>@@

<-P><A+1>p&#x0153;nam, nisi secundùm quod decet
suam bonitatem, quæ est omnium
legum radix.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
iudex si inordinatè p&#x0153;nam remitte
ret, nocumentum inferret & com-
munitati, cui expedit, vt maleficia
puniantur, ad hoc, quòd peccata vi-
tentur. Vnde Deut. 13. post p&#x0153;nam
seductoris subditur: Vt omnis Is-
rael audiens timeat, & nequaquam
vltra faciat quippiam huius rei simi
le. Nocet etiam personæ cui est illa-
ta iniuria, quæ recompensationem
accipit per quandam restitutionem
honoris in p&#x0153;na iniuriantis.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Nullus iudex potest
relaxare p&#x0153;nam iuris, contra ius quod
habet accusator, vel actor vt sibi satisfiat.</P>
<P>  Secunda conclusio. P&#x0153;na iuris, quæ est
infligenda propter bonum reipublicæ: nul-
lus iudex inferior potest relaxare.</P>
<P>  Tertia conclusio. Hanc p&#x0153;nam potest
relaxare supremus Princeps, quando non se
quitur ex tali remissione detrimentum rei-
publicæ.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca primam & secundam conclusio-
nem nota primò, quòd sunt intelligen
dæ regulariter loquendo. Nam potest con-
tingere vt reus sit adeo necessarius reipubli-
cæ, vt locum habeat epicheia, & relaxetur
p&#x0153;na iuris, satisfaciendo parti alia via: idque
insinuat D. Tho. quæst. 68. art. 3. ad tertium.
& Caietanus ibidem, & Soto in quæstio. .
art. vlt. lib. 5.</P>
<P>  Secundò nota, quòd nomine inferioris
iudicis, intelligimus etiam Duces & Mar-
chiones & cæteros Hispaniæ, qui sunt iudi-
ces supremi Principis, & ideo non possunt
dispensare in p&#x0153;na taxata per legem supe-
rioris: etiam si accusator condonet illam.</P>
<P>  Tertiò nota, quòd licet in Partita. 7. tit. 1.
l. 22. dicatur, quòd remittente accusatore nō<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0443.jpg/>
@@1@<SE443>426 Quæst. LXVII. D Iudicis iniustitia. Artic. II.
<duolan 2><-P>puniat iudex reum corporali p&#x0153;na taxata
per legem: tamen hæc lex vt iacet non est
in vsu, nam si crimen est atrox, iudices pu-
nire debent & puniunt secundùm p&#x0153;nam
legis, etiam si actor condonet: si autem cri-
men non sit atrox, puniatur reus mitiore
p&#x0153;na, etiam arbitraria: & hoc est in vsu &
valde iustum: & in huiusmodi p&#x0153;nis ha-
bent locum preces proborum virorum, vt
iudex minuat p&#x0153;nam quæ in eius arbitrio
ponitur: hoc enim conforme est legi quid
ergo. §. p&#x0153;na. ff. de his qui notantur infa-
mia. & cap. at si clerici. de iudicijs.</P>
<P>  Quartò nota, quòd supremus Princeps
non debet frequenter & facile relaxare p&#x0153;-
nas, & multo minus debet facile concede-
re, vt p&#x0153;na corporalis pretio redimatur:
hoc enim esset dare occasionem peccandi
prauis hominibus: & esset nota auaritiæ in
Principe, quod est maxime indecens. De-
nique iniquissimum esset, pretium recipere
pro delictis, quando possunt alia via impe-
diri in futurum, vt v. g. quando nulla cura
est vt non sint concubinarij, & tamen sum-
ma diligentia est in exigendis p&#x0153;nis pecu-
niarijs. Et de hoc vitio reprehendebantur
olim sacerdotes Oseæ cap. 4. Sacerdotes pec
cata populi mei comedent, & ad iniquita-
tem subleuabunt animas eor&#x0169;. Vide de hac
re Caiet. in verbo, iudicis peccata.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur deinde, An iudex qui contra
dicente accusatore relaxat p&#x0153;nam iu
ris, teneatur restituere fisco suam portione&#x0303;,
& etiam ipsi accusatori? Pro parte negatiua
arguitur primò. P&#x0153;nam talionis nemo te-
netur subire, nisi condemnatus per senten-
tiā: sed quod iudex restituat suas portiones
fisco & accusatori videtur esse p&#x0153;na talio-
nis: ergo in cōscie&#x0303;tia nō tenetur ante cōdem
natione&#x0303;. Et cōfirmatur. Nā iudex in illo casu
nō tenetur subire p&#x0153;nā corporalem, quā te-
nebatur subire reus: ergo neque pecuniariā.</P>
<P>  Secundò. Reus ipse qui interrogatus iuri-
dicè negat veritatem & deludit sententiam,
non tenetur restituere p&#x0153;nam lege taxatā
fisco, vel accusatori, vt oste&#x0303;detur. q. 69. ergo
neque ipse iudex tenebitur in illo casu. Pro-
batur consequentia: quia vterque peccat cō-
tra iustitiam. &#x00B6; Tertiò. Testis qui legitimè
interrogatus negat veritatem, quam si con-<-P>@@

<-P>fiteretur esset in causa, vt reus solueret pe-
cuniam fisco vel accusatori: non tenetur
ipse ad talem restitutionem, si reus non con
demnetur, vt dicemus in quæst. 70. ergo ne-
que iudex.</P>
<P>  Ad hoc dubium Syluester in verbo, iu-
dex primo. §. 16. quæstio. 11. particula. 5. ait,
quod secundùm D. Thom. tenetur iudex
in tali casu restituere communitati vel accu
satori, si illo contradicente relaxata est p&#x0153;-
na. Tamen apud D. Thom. nunquam inue
niuntur hæc verba. Soto vbi supra ait, quòd
tenetur iudex restituere accusatori si illo cō
tradicente relaxata est p&#x0153;na.</P>
<P>  Prima conclusio. Iudex tenetur restitue-
re parti læsæ totum suum ius quod per rela-
xationem p&#x0153;næ amittit. Ratio est: quia
iudex tenetur ex iustitia commutatiua ra-
tione officij, suum ius vnicuique tribuere, er
go tenetur ad restitutionem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si iudex post latam
sententiā non exequatur illam, tenetur resti-
tuere fisco & accusatori suas portiones taxa-
tas per legem. Ratio est: quia fiscus & accusa
tor, eo ipso quod fertur sententia contrare&#x0169;,
acquirunt ius in actu ad tales portiones: ergo
iudex qui per iniquitatem impedit illam vti
litatem tenebitur restituere.</P>
<P>  Tertia conclusio. Iudex & omnes alij mi
nistri iustitiæ, si ex eo quòd non rectè faci&#x0169;t
suum officium, sequitur aliquod nocumen-
tum fisco vel accusatori: tenetur ad restitu-
tionem. Ratio huius est: quia isti officiales te
nentur ex iustitia cōmutatiua dicere ius om
nibus petentibus illud: quod si non fecerint
teneb&#x0169;tur ad restitutione&#x0303; omni&#x0169; damnor&#x0169;
quæ sequ&#x0169;tur, ex eo &#xA759; nō faci&#x0169;t su&#x0169; offici&#x0169;.</P>
<P>  Quarta cōclusio. Fiscalis Regius tenetur
accusare tales iudices & ministros. Ratio
est: quia etiam ipse tenetur ex iustitia com-
mutatiua facere suum officium in ordine ad
bonum reipublicæ.</P>
<P>  Quinta conclusio. Quando iudex ex ali
qua ignorantia inuincibili relaxat p&#x0153;nam,
quam reuera non debebat relaxare: non te-
nebitur postea ad restitutionem, etiam si co
gnoscat se errasse. Ratio est, quia ille non te-
netur ratione rei acceptæ, neq; ratione iniu-
stæ acceptionis: quia excusatur ignorantia à
peccato, ergo nullo modo tenetur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0444.jpg/>
@@1@<SE444>Quæst. LXVIII. De Accusatione. Artic. I. 427
<duolan 2><P><INI2>A</INI2>D argumenta in contrarium respon-
detur. Ad primum respōdetur, quòd
propriè loquendo, non dicitur p&#x0153;na talio-
nis quando quis ex iustitia commutatiua te-
netur aliquid reddere, etiam si habeat quan-
dam similitudinem cum p&#x0153;na talionis.</P>
<P>  Ad confirmationem respondetur, nego
consequentiam: quia p&#x0153;na corporalis non
est incommodum alterius, sicut p&#x0153;na pecu
niaria. Item p&#x0153;na corporalis est purè p&#x0153;-
na: at vero solutio pecuniæ pertinet ad iusti-
tiam commutatiuam quam violauit iudex:
vnde tenebitur in foro conscientiæ ante con
demnationem restituere. Et denique, p&#x0153;na
corporalis est purè passio ab alio infligen-
da: p&#x0153;na autem pecuniaria in casu posito
debet esse actio iustitiæ cōmutatiuæ, ergo.</P>
<P>  Ad secundum & tertium argumentum
respondetur, quòd neque reus neque testis
tenetur per se loquendo ex iustitia commu
tatiua, dicere veritatem in iudicio: sed tan-
tum ex iustitia legali, & ideo violatio iusti-
tiæ legalis non obligabit ad restitutionem.</P>
<Z><A+1>QVÆSTIO LXVIII.
De accusatione, quando & quo
modo fieri debeat.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>P</INI2>OSTEA considerandum est
de his quæ pertinent ad iniustā
accusationem. Et circa hoc quęrun
tur quatuor.</A+1></P>
<P><INI2>D</INI2>E ista materia disputant Doctores in
4. dist. 19. & Durand. quæst. 3. & 4.</P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm homo teneatur ad accu-
sandum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic procedi-
tur. Videtur, quòd homo
non teneatur ad accusan
dum. Nullus enim excusatur ab im
pletione diuini præcepti propter
peccatum, quia iam ex suo peccato</A+1><-P>@@

<-P><A+1>commodum reportaret: sed aliqui
propter peccatum redduntur inha
biles ad accusandum, sicut excom-
municati, infames, & illi qui sunt
de maioribus criminibus accusati,
priusquam innoxij demonstre&#x0303;tur:
ergo homo non tenetur ex præce-
pto diuino ad accusandum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Omne debitum ex
charitate dependet, quæ est finis
præcepti. Vnde dicitur Roman. 13.
Nemini quicquam debeatis, nisi vt
inuice&#x0303; diligatis: sed illud quod est
charitatis, homo debet omnibus
maioribus & minoribus, subditis
& prælatis. Cùm ergo subditi non
debeant prælatos accusare, nec mi-
nores suos maiores, vt per plura ca-
pitula probatur, <marginalia rendition="dagger">2. q. 7. per|multa cap.</marginalia> 2. quæst. 7. vide-
tur quod nullus ex debito teneatur
accusare.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Nullus tenetur cō
tra fidelitatem agere, quam debet
amico: quia non debet alteri facere
quod sibi non vult fieri. Sed accusa
re aliquem quandoque est contra
fidelitatem, quam quis debet ami-
co: dicitur enim Prouer. 11. Qui am
bulat fraudulenter, reuelat arcana:
qui autem fidelis est, celat amici
commissum: ergo homo non tene-
tur ad accusandum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur Le
uit. 5. Si peccauerit anima, & audi-
uerit vocem iurantis, testisq&#x0301;ue fue-
rit quòd aut ipse vidit, aut conscius
est, nisi indicauerit, portabit iniqui-
tatem suam.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,<marginalia>q. 23. art.|6. & 7. &|q. præced.|ar. 3. ad 2.</marginalia>
quòd sicut supra † dictum est, hæc
est differentia inter denuntiatio-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0445.jpg/>
@@1@<SE445>428 Quæst. LXVIII. De Accusatione. Art. I.
<duolan 2><-P><A+1>nem & accusationem: quod in de-
nuntiatione attenditur emendatio
fratris, in accusatione autem atten
ditur punitio criminis. P&#x0153;næ aute&#x0303;
præsentis vitæ non per se expetun-
tur, quia non est hic vltimum retri-
butionis tempus, sed inquantum
sunt medicinales conferentes, vel
ad emendationem personę peccan
tis, vel ad bonum reipublicæ, cuius
quies procuratur per punitionem
peccantium. Quorum primum in-
tenditur in denuntiatione, vt <marginalia rendition="dagger">q. 33. ar-|tic. 7.</marginalia> di-
ctum est: secundum autem propriè
pertinet ad accusationem: & ideo
si crimen fuerit tale, quòd vergat in
detrimentum reipublicæ, tenetur
homo ad accusationem, dummo-
do sufficie&#x0303;ter possit probare, quod
pertinet ad officium accusatoris,
putà cùm peccatum alicuius ver-
git in multitudinis corruptelā cor-
poralem, seu spiritualem: si autem
non fuerit tale peccatum quod in
multitudinem redundet, vel etiam
si sufficientem probationem adhi-
bere non possit, non tenetur ad in-
tentandum accusationem: quia ad
hoc nullus tenetur, quod non po-
test debito modo perficere.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
nihil prohibet, perpeccatum reddi
aliquem impotentem ad ea, quę ho
mines facere tenentur: sicut ad me-
rendum vitam æternam, & ad assu
mendum ecclesiastica sacramenta:
nec tamen ex hoc homo reportat
commodum: quinimo deficere ab
eis, quæ tenetur facere, est grauissi-
ma p&#x0153;na: quia virtuosi actus sunt
quædam hominis perfectiones.</A+1></P>@@

<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
subditi prælatos suos accusare pro-
hibentur, qui non affectione chari-
tatis, sed sua prauitate vitam eor&#x0169;
diffamare & reprehendere quær&#x0169;t.
Vel etiam si subditi accusare volen
tes fuerint criminosi, vt habetur <marginalia rendition="dagger">2. q. 7. $unclear.|Clericus|& in se-|quentibus|tribus cap.</marginalia>
2. quæst. 7. alioquin si fuerint aliàs
idonei ad accusandum, licet subdi-
tis ex charitate suos prælatos ac-
cusare.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd re
uelare secreta in malum personæ,
est contra fidelitatem: non autem si
reuelentur propter bonum cōmu-
ne, quod semper præfer endum est
bono priuato. Et ideo contra bon&#x0169;
commune, nullum secretum licet
recipere. Nec tamen omnino est se
cretum quod per sufficientes testes
potest probari.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Si crimen vergat in de
trimentum reipublicæ, & homo possit
illud sufficienter probare: tenetur ad accu-
sandum. &#x00B6; Secunda conclusio. Si autem nō
vergat crimen in detrimentum reipublicæ,
vel homo non possit illud sufficienter pro-
bare: non tenetur accusare.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca istam materiam notandum est,
triplicem esse viam ad abluenda cri-
mina in iudicio, scilicet, viam inquisitionis,
accusationis, & denuntiationis iudiciariæ,
quæ deseruit ad inquisitionem & distingui-
tur à denuntiatione Euangelica: quia per
istam intenditur bonum fratris denuntiati:
per illam autem intenditur bonum reipubli
cæ aut alterius innocentis. C&#x0169; ergo D. Tho.
in hoc articulo loquitur de denuntiatione,
intelligit de Euangelica. Cæterum denun-
tiationem iudiciariam visus est comprehen
dere sub accusatione, tanquam imperfect&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0446.jpg/>
@@1@<SE446>Quæst. LXVIII. De Accusatione. Artic. I. 429
<duolan 2><-P>sub perfecto. Nihil enim aliud est denun-
tiatio, nisi quædam imperfecta accusatio.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum est in hoc articulo,
An prima conclusio D. Thom. sit ve-
ra, etiam quando homo sperat se posse corri
gere delinquentem per correptionem fra-
ternam: & an etiam tunc teneatur in con-
scientia accusare vel potius præmittere cor-
reptionem fraternam? &#x00B6; Arguitur primò &
probatur, quòd non sit præmittenda corre-
ptio fraterna. Pro tunc in foro exteriori non
requiritur correptio fraterna, ergo neque in
foro conscientiæ. Probatur consequentia.
Quia leges concedunt ius in foro conscien-
tiæ sicut in foro exteriori. Antecedens patet
in titulo de accusationibus per multa capita.</P>
<P>  Secundò. Quando quis accusat petendo
satisfactionem propriæ iniuriæ, non tenetur
prius corripere fratrem, ergo neque quan-
do accusat propter bonum commune. Pa-
tet consequentia. Quia bonum commune
præferendum est bono particulari.</P>
<P>  Tertiò. Nullus est ordo per se, inter cor-
reptionem fraternam & accusationem: er-
go non requiritur, vt præmittatur correptio
fraterna ante accusationem. Antecede&#x0303;s pro-
batur. Quia finis est diuersus, item princi-
pium est diuersum: nam alterius est miseri-
cordia, alterius vero iustitia legalis: materia
etiam diuersa est: Nam materia accusatio-
nis est peccatum probabile in iudicio. Ma-
teria verò correptionis est peccat&#x0169; quomo
dolibet notum corripienti.</P>
<P>  Quartò. In republica sunt leges iustę quę
accusatoribus certam portionem decern&#x0169;t,
ergo licitum est homini statim accusare, ne
amittat suum lucrum. Et cōfirmatur. Nam
fiscales punirentur, nisi crimina sibi nota sta
tim accusare&#x0303;t, ergo non necessaria est corre-
ptio fraterna. Similiter etiam iudices proce-
dentes via inquisitionis non præmitt&#x0169;t cor-
reptionem fraternam: ergo non est necessa-
ria. &#x00B6; De ista quæstione D. Thom. in. 4. dist.
19. quæst. 2. art. 3. refert duas sententias con-
tradictoriè oppositas: & ipse videtur sequi
partem negatiuam, quam secundo loco re-
fert. Tamen Syluester in verb. accusatio. §.
3. putat D. Thom. sequi partem affirmati-
uam, sed fallitur. Nam D. Tho. in quodlibe-
to. 1. art. 16. & quodlibeto. 11. art. 13. sequitur<-P>@@

<-P>partem negatiuam, & in isto articulo vide-
tur etiam hanc sententiam tenere, dum po-
nens præceptum de accusatione, nullā men
tionem facit de præmissione correctionis
fraternæ. Durandus in 4. Sentent. vbi supra,
quæst. 4. sequitur partem negatiuam. Caie-
tanus hic & supra in quæst. 33. artic. 7. dicit
duo. Alterum est, quòd quando quis tene-
tur ad accusandum, non habet locum secre-
ta admonitio. Alterum est, quòd quando
accusatio non est in præcepto, licet sit lici-
tum accusare: tunc tenetur homo præmitte-
re correctionem fraternam. Soto in relectio
ne de ratione tegendi, membro. 2. quæst. 5.
ait, quòd quoties quis habet ius ad accusan-
dum, non tenetur præmittere correctione&#x0303;
fraternam. Sed tamen hoc videtur petere
principium: quia nostra quæstio est, An ha-
beat ius ad accusand&#x0169; si non præmittat cor-
rectionem fraternam.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius quæstionis, sit pri
ma conclusio. Non est necessari&#x0169; per
se loquendo præmittere correctionem fra-
ternam ante accusationem. Hanc conclusio
nem probant argumenta facta pro parte ne-
gatiua. Et sic intelligatur S. Tho. in 4. Sen-
tentiarum, supra.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si per correctionem
fraternam corrigitur frater, vel speratur pru
denter corrigendus, tunc nō tenetur aliquis
eum accusare: nisi crimen sit perniciosum
bono cōmuni. Probatur prima pars. Quia
accusatio ordinatur per se ad conseruatione&#x0303;
boni communis, sed bono publico sufficien
ter prouidetur in illo casu per correctionem
fraternam: ergo tunc non est procedendum
ad accusationem. Probatur consequentia.
Quia aliàs punitio per se intenderetur. Et
cōfirmatur. Quia cùm quis potest cum mi-
nimo detrimento proximi prouidere bono
communi, tenetur non facere maius nocu-
mentum, ergo si potest cum nullo proximi
detrimento sucurrere bono communi: tene
tur non accusare. Et confirmatur secundò.
Ita se habet homo criminosus in republica,
sicut membrum infirmum in corpore: sed
chirurgus, qui curat salutem corporis, tene-
tur cum minimo detrimento membri, pro-
uidere saluti totius: ergo ille qui curat proui
dere bono communi: tenetur cum minimo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0447.jpg/>
@@1@<SE447>430 Quæst. LXVIII. De Accusatione. Art. I.
<duolan 2><-P>detrimento partis, scilicet, criminosi homi-
nis, illi bono cōmuni prouidere. Hinc sequi
tur, &#xA759; si opposit&#x0169; aliquis faciat, scilicet accu
sando ill&#x0169;, que&#x0303; poterat per correctionem fra
ternam corrigere, ita vt bonum cōmune ni
hil pateretur: tenetur ad restitutione&#x0303; totius
damni, quod patitur accusatus. Probatur,
quia ille peccat non solum contra charita-
tem, sed etiam contra iustitiam, inferendo
damnum proximo sine causa.</P>
<P>  Secundò probatur eadem pars. Præce-
ptum de correctione fraterna est affirmati-
uum, quod obligat pro tempore quo proxi
mus est corrigibilis absque detrimento cor-
rigentis & boni publici, ergo in casu nostræ
conclusionis magis obligat. Secunda pars
conclusionis manifesta est. Nam c&#x0169; bonum
commune periclitatur, tunc publicè delicta
punienda sunt, etiam si criminosus coram
Deo sit iam iustificatus.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando homo per
accusationem intendit recompensam pro-
priæ iniuriæ, aut restitutionem rei familia-
ris, si non potest aliter recuperare: licitum
est illi, prætermissa correctione fraterna, ac-
cusare, etiam si sciat, quòd per suam corre-
ctionem corrigatur frater. Ratio est. Quia
ille homo habet ius ad suum honorem &
ad suum commodum recuperandum ordi-
ne iuridico: sed tunc non potest aliter recu-
perare, ergo licitum est illi suum honorem
recuperare per accusationem. Sed hoc no-
tandum est, habendam esse rationem dam-
ni quod ego patior, & detrimenti quod pa-
tietur accusatus: & tunc si damnum accusati
notabiliter excedit meum detriment&#x0169;, erit
contra charitatem illum accusare.</P>
<P>  Quarta conclusio. Quoties quis licitè
potest accusare, si probabiliter sperat, quòd
per suam correctionem corrigetur proxi-
mus, non excusatur à præcepto correctio-
nis fraternæ, siue ante accusatione&#x0303; siue post
accusationem prout sibi videbitur opportu
nè expedire. Probatur. Quia si homo non
esset accusaturus fratrem suum, tenebatur
corrigere illum in tali casu: sed accusatio nō
excusat illum à præcepto correctionis: ergo
adhuc tenetur corripere.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argume&#x0303;ta in cōtrari&#x0169; respondetur.
Ad prim&#x0169;, &#xA759; iudex in foro exteriori,<-P>@@

<-P>nō curat de his quæ per accide&#x0303;s se habe&#x0303;t ad
accusationem. Sed inde non sequitur, quòd
ille qui accusat non teneatur in aliquo casu
prius corrigere. &#x00B6; Ad secundum negatur cō
seque&#x0303;tia propter ratione&#x0303; tertiæ cōclusionis.
&#x00B6; Ad tertium respondetur quòd probat pri-
mam conclusionem. &#x00B6; Ad quartum respon
detur, quòd illa portio pecuniæ quæ decer-
nitur accusatoribus, eatenus decernitur, qua
tenus illi præsumuntur intendere bonum
commune, & ideo si illi non prouideant bo
no communi, quia reuera nihil periclitatur
bonum commune: non est illis licitum ac-
cusare, quin potius peccant contra iustitiā.
Et proportionabiliter dicimus de fiscalibus
quod semper debe&#x0303;t bono publico &#xA753;uidere.
Cui si alia via prouideri potest, nisi per accu
sationem: non tamen ideo semper excusan-
tur à præcepto correctionis fraternæ. Id ip-
sum dicimus de iudicibus qui possunt per
viam inquisitionis procedere aduersum ali
quem, de quo est publica infamia, aut cla-
morosa insinuatio, quia tunc semper præsu-
mitur, quòd bonum cōmune patitur: dum
crimina non puniuntur. Cæterum si in ali-
quo casu ipsemet iudex certus sit, quòd per
suam correctionem malefactor corrigetur,
ita vt bonum publicum nihil patiatur, tene-
tur illum corrigere & remittere viam inqui
sitionis inquantum satisfuerit ad exemplum
publicum. Ratio istius est, quia iudex tene-
tur præcepto correctionis fraternæ sicut &
alij Christiani: ergo vbi officio iudicis non
deest, tenetur corripere proxim&#x0169;. Sed heu
quam pauci iudices induunt charitatis visce
ra erga reos.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò, An accusatio sit in
præcepto. &#x00B6; Pro parte negatiua argui-
tur primò. Omne peccatum est contra bo-
num commune aliquo modo, maxime i$unclear
sit notorium, sed si homines tenerentur ex
præcepto accusare, omnia crimina quę sunt
contra bonum cōmune, sequeretur magna
perturbatio in republica: dum ciues freque&#x0303;-
tissime inuicem accusarent.</P>
<P>  Secundo. Per denuntiationem iudiciariā
sufficienter prouidetur bono communi, er-
go non necesse est accusare.</P>
<P>  Tertio. Qui accusat, exponit se magno
periculo si defecerit in probatione: punietur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0448.jpg/>
@@1@<SE448>Quæst. LXVIII. De Accusatione. Artic. I. 431
<duolan 2><-P>enim p&#x0153;na talionis, si testes noluerint testi-
ficari, ergo non est in præcepto accusatio.</P>
<P>  Quartò. Consilium Euangelicum est
de remittendis iniurijs proprijs, ergo saltem
in propria causa non est præceptum accu-
sandi. Caietanus in isto articulo refert sen-
tentiam assere&#x0303;tem accusationem neque es-
se in præcepto neque licitam. Quam senten
tiam summa Angelica in verbo accusatio,
tribuit glossæ in. l. furti. ff. de his qui notantur
infamia. Ipse autem Angelus inquit, esse lici
tam accusationem: negat tamen esse in præ-
cepto. Caiet. in. 2. 2. quæst. 33. art. 7. ait, nun-
quam esse in præcepto accusationem, nisi
propter bonum commune fiat. Quam sen-
tentiam videtur tenere Soto lib. 5. de iusti-
tia, quæst. 5. art. 1. ait enim quòd in causa pro
pria nemo tenetur ad accusandum, nisi iniu
ria redundet in aliorum damnum. In causa
vero publica tenetur homo ad accusand&#x0169;,
quando crimen immediate lædit bonum
publicum. Vt est hæresis, conspiratio con-
tra Regem.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Ac-
cusare aliquem in iudicio licitum est, &
oppositum est error in fide. Et probatur.
Quia in veteri testamento v. g. Leuitici. 5.
& aliàs sæpe, approbantur accusationes in
iudicio. Item in Concilijs antiquissimis &
nouissimis acceptatæ sunt accusationes etiā
in scriptis contra aliquos peruersos. Deinde
Summi Pontifices plurima decreta edide-
runt de forma accusandi: vt patet in titulis
de accusationibus. Imperatoresetiam Chri-
stianissimi multas leges condiderunt de ac-
cusationibus faciendis, vt patet in iure Ciui-
li. Et denique conclusio est communis sen-
tentia Theologorum in. 4. dist. 19. & Iuris-
peritorum in titulis de accusationibus. Sed
& ratione naturali probatur conclusio. Nā
quilibet homo tenetur omnem suam indu-
striam impendere, cum opus fuerit pro bo-
no publico: sed accusare est medium quod-
dam proportionatum ad defensionem rei-
publicæ, ergo tenetur homo aliquando dili
gentiam adhibere ad accusandum.</P>
<P>  Secunda conclusio. Accusatio aliquando
est licita & non in præcepto. Hanc tenet Ca
ietanus vbi supra. Et verificatur imprimis
quando aliquis in causa propria potest accu<-P>@@

<-P>sare, vt sibi fiat satisfactio, & potest etiam
remittere omnino iniuriam sibi factam. Se-
cundò verificatur respectu boni publici:
quando v. g. ex criminis vltione, sequitur
aliquod commodum reipublicæ, & nihilo
minus si crimen maneat inultum nō sequi-
tur incommodum reipublicæ. Tunc si ali-
quis non accuset, non peccat contra pręce-
ptum. Ratio huius est: quia nemo particula-
ris tenetur ad omnem promotionem boni
publici licet teneatur quilibet ad defensio-
nem boni publici.</P>
<P>  Tertia conclusio. Fiscalis quotiescunque
potest licitè accusare, tenetur ex præcepto
accusare: Ratio est, Quia ex officio & pacto
& iuramento est obligatus ad accusandum
quoties expedierit ad promotionem boni
publici.</P>
<P>  Quarta conclusio. Non solum tenetur
ciuis particularis accusare crimina quę im-
mediatè lædunt bonum publicum: sed etiā
illa quæ fiunt contra priuatas personas, quæ
redundāt in malum publicum, & per puni-
tionem prouidetur bono publico. Hæc con
clusio probatur ratione Diui Thomæ in ar-
ticulo, & verificatur in casu quo in republi-
ca essent frequentia crimina perturbantia pa
cem illius & destruentia iustitiam innocen-
tum. Vt v. g. si in hac vniuersitate Salmanti-
na suffragia pecunijs frequenter emerentur:
tenetur qui poterit probare, accusare tale cri
men contra aliquem particularem propter
bonum publicum, quod notabiliter detri-
mentum patitur tali negotiatione.</P>
<P>  Quinta conclusio. Si accusatio necessa-
ria sit ad defensionem alicuius innocentis,
tenetur homo accusare, protestando tamen
si fuerit clericus, quòd non intendit punitio
nem malefactoris, sed defensionem inno-
centis. Ista conclusio probatur. Quia iure
naturæ tenemur defen dere innocente&#x0303;, iux-
ta illud Prouerb. cap. 24. Erue eos, qui du-
cuntur ad mortem. Et Ecclesiastici. 17. Vni-
cuique mandauit Deus de proximo suo. VI
timò probatur. Quia bonum innoce&#x0303;tis præ
stat bono nocentis & iniqui, ergo in illo ca-
su debemus eligere accusationem cum de-
trimento criminosi, vt defendamus bonum
innocentis.</P>
<P>  Sexta conclusio. Multis titulis potest con<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0449.jpg/>
@@1@<SE449>432 Quæst. LXVIII. De Accusatione. Art. I.
<duolan 2><-P>tingere vt aliquis teneatur accusare in pro-
pria causa. Primus titulus est propter bon&#x0169;
reipublicæ, quòd patitur aliquando detri-
mentum ex eo quòd aliquis particularis pa-
tiatur iniuriam. Alter titulus est: vt homo
non sit prodigus & sine causa permittat pe-
rire censum suum aut honorem, quibus vti
potest ad exerce&#x0303;das virtutes. Sed nota quòd
iste titulus non obligat ad peccatum mor-
tale per se, quia homo est dominus suæ fa-
mæ & census, vt supra diximus in tractatu
de dominio. Tertius titulus est ex charitate
propria sui ipsius. Vt v. g. si homo timet de
seipso quòd sine honore aut sine diuitijs fa-
cile incidet in peccata mortalia: tenebitur
accusare vt ista bona recuperet. Et idem di-
cendum in casu quo homo habeat familiā,
quam tenetur alere: & quomodolibet ha-
beat suum censum aut honorem obligatum
alijs, tenebitur accusare.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argume&#x0303;ta in contrarium responde
tur. Ad primum respondetur, quòd
sicut respublica permittit aliqua peccata pu-
blica, vt vitentur maiora: ita etiam non tene-
bitur homo accusare omnia peccata, vt vi-
tentur maiora mala, scilicet, perturbatio rei-
publicæ & tranquillitatis eius. Id quod adno
tauit Soto vbi supra.</P>
<P>  Ad secundum argumentum cōcedimus
non esse necessarium accusare, quando suf-
ficit denuntiare iudici vel fiscali ipsum cri-
men. Pro cuius explicationenota, quòd ac-
cusatio & denuntiatio iuridica, per quam
intenditur punitio criminis, non differunt
substantialiter. Sed differentia est acciden-
talis, quæ præcipit vt accusatio fiat in scri-
ptis, & accusator obligetur ad probationem
sub p&#x0153;na talionis. Nihilominus dicimus,
quòd si aliquando necessarium fuerit ad bo
num reipublicæ vt fiat accusatio cum istis
cōditionibus tenetur accusare homo ex præ
cepto. Et ad tertium argumentum respon-
detur, quòd homo debet esse certus morali-
ter, quòd poterit probare testibus crimen
quod accusat: vt obligemus illum sub præce
pto ad accusandum. &#x00B6; Ad quartum respon-
detur, quòd consilium euangelicum intelli-
gendum est quando nō interuenerit aliqua
circunstantia propter quam teneatur homo
ad accusandum. Denique notandum est,<-P>@@

<-P>esse aliam viam in iure, quæ dicitur exce-
ptio, quæ reducitur ad accusationem. Qua
vtuntur oppositores alicuius præbendæ vel
cathedræ contra se inuicem obijcientes sibi
aliquod peccatum propter quod sunt inha-
biles ad obtinendam præbendam. In qua
exceptione non obligantur partes ad proba
tionem. De ista via habetur in cap. super his.
de accusationibus. Ex dictis in ista quæstio-
ne sequuntur aliquot corollaria valde notan
da. Primum est, quòd qui non accusat cùm
tenetur accusare tantum ex iustitia legali, nō
obligatur ad restitutionem aliquam, quia re
stitutio pertinet ad iustitiam commutatiuā.
&#x00B6; Secundum corollarium est, quòd fiscalis
vel quilibet alius qui ex officio vel pacto te-
netur accusare & denuntiare, vt sunt custo-
des montium & tributorum iustor&#x0169;, tenen
tur ad restitutionem nisi accusauerint vel de
nuntiauerint quoties fuerit licitum accusa-
re vel denuntiare. Ratio est, quia peccant
contra iustitiam commutatiuam per quam
obligantur ad facienda hæc officia fideliter.
&#x00B6; Tertium corollarium. Quoties prælati
præcipiunt etiam sub excommunicationis
p&#x0153;na, vt qui cognouerit tale vel tale crime&#x0303;,
denuntiet vel accuset, tenebuntur accusare
vel denuntiare omnes illi, qui ante præce-
ptum poterant licitè accusare, vel denuntia-
re. Ratio est, quia præceptum superioris po-
test obligare ad actiones etiā indiffere&#x0303;tes an
tequā poneretur præcept&#x0169;, & hoc sub pecca
to mortali, ergo multo magis poterit obliga
re ad actiones licitas ex se antequā præcept&#x0169;
poneretur. &#x00B6; Quart&#x0169; corollari&#x0169;. Si ante præ
ceptum superioris erat illicitum accusare ali
quod crimen vel denuntiare, superueniente
præcepto superioris, non est licitum accu-
sare vel denuntiare tale crimen. Ratio est,
quia præceptum humanum non debet es-
se contrarium præcepto naturali & diuino:
sed præcepto naturali ego tenebar seruare se
cretum in aliquo crimine, ergo etiam super
ueniente præcepto superioris, illicitum erit
reuelare tale secretum. &#x00B6; Quintum corol-
larium est. Crimen hæresis semper est tu-
tum & necessarium reuelare Inquisitori-
bus sancti Officij vel Episcopo. Ratio hu-
ius est: quia fides est fundamentum vni-
tatis ecclesiasticæ, vnde crimen hæresis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0450.jpg/>
@@1@<SE450>Quæst. LXVIII. De Accusatione. Artic. II. 433
<duolan 2><-P>valde nocet communitati: neque poterit ali
quis facile de se præsumere, quòd corriget
hæreticum, qui decessit à totius Ecclesiæ au
toritate. Item quia experientia compertum
est, quantum damni sequutum fuerit sæpe
in Ecclesia ex eo quòd aliquis non denun-
tiauerit de hæretico: eo quòd inquit Paulus
1. ad Timoth. 2. sermo eorum vt cancer ser
pit. Sed notandum est, quòd non negamus
quin teneatur aliquis corripere fraternali-
ter hæretic&#x0169; si speratse posse corrigere: sed
tamen dicemus, &#xA759; simul debet etiam den&#x0169;
tiare de illo propter periculi magnitudine&#x0303;.
De qua re supra quæst. 33. plura diximus.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm sit necessarium accusa-
tionem in scriptis fieri.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic procedi<marginalia>4. dist. 19.|q. 2. ar. 3.|q. 1. ad 4.|Et di. 35.|ar. 3. ad 6.|& quolib.|11. ar. 13.|corp.</marginalia>
tur. Videtur, quòd non sit
necessari&#x0169; accusatione&#x0303; in
scriptis fieri. Scriptura enim adin-
uenta est ad subueniendum huma
nę memoriæ circa præterita. Sed ac
cusatio in præsenti agitur: ergo ac-
cusatio scriptura non indiget.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Pręterea. <marginalia rendition="dagger">2. q. 8. ca.|per scripta</marginalia> 2. quæst. 8. dicitur:
Nullus absens accusare potest, nec
ab aliquo accusari. Sed scriptura ad
hoc videtur esse vtilis, vt absenti-
bus aliquid significetur, vt patet
per <marginalia rendition="dagger">Lib. 10. c.|1. aliquan|tulum. à|princi. to-|mo. 3.</marginalia> August. 10. de Trinit. Ergo in
accusatione non est necessaria scri-
ptura, præsertim cùm canon dicat,
quòd per scripta nullius accusatio
suscipiatur.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Sicut crimen alicu
ius manifestatur per accusationem,
ita per denuntiationem. Sed in de-
nuntiatione non est scriptura ne-
cessaria. Ergo videtur quòd neque
etiam in accusatione.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, quod dicitur <marginalia rendition="dagger">2. q. 8. ca.|accusator&#x0169;</marginalia> 2.</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quæst. 8. Accusatorum personæ si-
ne scripto nunquam recipiantur.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut suprà <marginalia rendition="dagger">Arti. præ-|cede&#x0303;. & q.|præce. ar-|tic. 3.</marginalia> dictum est, quan
do in criminibus per modum accu
sationis agitur, accusator constitui
tur pars, ita quòd iudex inter accu-
satorem, & eum qui accusatur, me
dius constituitur ad examen iusti-
tiæ, in quo oportet, quantum possi
bile est, secundum certitudinem
procedere. Quia verò ea, quæ ver-
bo tenus dicuntur, facilè labuntur
à memoria, non posset iudici esse
certum quid & qualiter dictum sit,
cùm debet proferre sententiam, ni
si esset in scriptis redactum. Et ideo
rationabiliter institutum est, vt ac-
cusatio, sicut & alia quæ in iudicio
aguntur, redigatur in scriptis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
difficile est singula verba (propter
eorum multitudinem & varietate&#x0303;)
retinere: cuius signum est, quòd
multi eadem verba audientes si in-
terrogarentur, non referrent ea si-
militer, post modicum tempus: Et
cùm modica verborum differentia
sensum variet, ideo etiam si post
modicum tempus debeat iudicis
sentia promulgari, expedit ad cer-
titudinem iudicij, vt accusatio re-
digatur in scriptis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
scriptura non solùm necessaria est
propter absentiam personæ quæ si-
gnificat, vel cui est aliquid signifi-
candum, sed etiam propter dilatio-
nem temporis, vt <marginalia rendition="dagger">Ad prim&#x0169;|argumen.</marginalia> dictum est: &
ideo cùm dicit canon: Per scripta
nullius accusatio suscipiatur: intel-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0451.jpg/>
@@1@<SE451>434 Quæst. LXVIII. De Accusatione. Artic. III.
<duolan 2><-P><A+1>ligend&#x0169; est ab absente qui per scri-
pta accusationem mittat: non ta-
men excluditur, quin cum præsens
fuerit, necessaria sit scriptura.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd de
nuntiator non obligat se ad probā-
dum. Vnde nec punitur, si probare
nequiuerit. Et propter hoc in de-
nuntiatione non est necessaria scri-
ptura, sed sufficit si aliquis verbo
denuntiet Ecclesiæ, quæ ex officio
suo procedet ad fratris emendatio-
nem.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm accusatio reddatur in-
iusta propter calumniā, præua-
ricatione&#x0303;, & tergiuersatione&#x0303;.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic procedi-
tur. Videtur, quòd accu
satio non reddatur iniu-
sta propter calumniam, præuarica-
tionem, & tergiuersationem: quia
sicut dicitur <marginalia rendition="dagger">2. q. 3. cap.|Si que&#x0303; p&#x0153;|nituerit.</marginalia> 2. quæst. 3. calumnia-
ri est falsa crimina intendere. Sed
quandoq; aliquis alteri falsum cri-
men obijcit ex ignorātia facti, quæ
excusat. Ergo videtur, &#xA759; non sem-
per reddatur iniusta accusatio, si sit
calumniosa.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. <marginalia rendition="dagger">2. q. 3. ca.|si que&#x0303; p&#x0153;-|nituerit.</marginalia> Ibidem dicitur, &#xA759;
præuaricari est vera crimina abscō-
dere. Sed hoc non videtur esse illi-
citum: quia homo non tenetur ad
omnia crimina detegenda, vt <marginalia rendition="dagger">Ari. 1. &|q. 33. arti.|septimo.</marginalia> su-
prà dictum est. Ergo videtur quòd
accusatio non reddatur iniusta ex
præuaricatione.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Sicut <marginalia rendition="dagger">2. q. 3. cap.|si que&#x0303; p&#x0153;-|nituerit.</marginalia> ibidem di-
citur: tergiuersari est in vniuerso ab
accusatione desistere. Sed hoc abs-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>que iniustitia fieri potest. Dicitur
enim <marginalia rendition="dagger">Loco nunt|dicto.</marginalia> ibidem: Si quem p&#x0153;nitue-
rit, criminaliter accusationem, &
inscriptionem fecisse de eo quod
probare non potuerit, si c&#x0169; ei accu-
sato innocente conuenerit, inui-
cem se absoluant. Ergo accusatio
non redditur iniusta per tergiuer-
sationem.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">2. q. 3. cap.|si que&#x0303; p&#x0153;-|nituerit.</marginalia> ibidem
dicitur: Accusatorum temeritas tri
bus modis detegitur. Aut enim ca-
lumniantur, aut præuaricantur, aut
tergiuersantur.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut <marginalia rendition="dagger">Art. 1. hu|ius quæst.</marginalia> dictum est, accusatio
ordinatur ad bonum commune,
quod intenditur per cognitionem
criminis. Nullus autem debet no-
cere alicui iniustè, vt bonum com-
mune promoueat. Et ideo in accu-
satione, duplici ratione contingit
esse peccatum, vno modo ex eo,
quod aliquis iniustè agit contra e&#x0169;,
qui accusatur, crimina falsa ei im-
ponendo, quod est calumniari: alio
modo ex parte reipublicæ, cuius
bonum principaliter intenditur in
accusatione, dum aliquis impedit
malitiosè punitione&#x0303; peccati. Quod
iterum dupliciter contingit, vno
modo fraudem in accusatione ad-
hibendo. Et hoc pertinet ad præ-
uaricationem: nam præuaricator di
citur quasi varicator, quia aduer-
sam partem adiuuat, prodita causa
sua. Alio modo totaliter ab accu-
satione desistendo: quod est tergi-
uersari. In hoc enim quòd desistit
ab hoc, quod c&#x0153;perat, quasi terg&#x0169;
vertere videtur.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0452.jpg/>
@@1@<SE452>Quæst. LXVIII. De Accusatione. Artic. IIII. 435
<duolan 2><P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
homo non debet ad accusationem
procedere, nisi de re omnino sibi
certa, in qua ignorātia facti locum
non habeat. Nec tamen qui falsum
crimen alicui imponit, calumnia-
tur: sed solum qui ex malitia in fal-
sam accusationem prorumpit. Cō-
tingit enim quandoque ex animi
leuitate ad accusationem procede-
re: quia scilicet aliquis nimis facili-
ter credit quod audiuit: & hoc te-
meritatis est. Aliquando autem ex
iusto errore mouetur aliquis ad ac-
cusandum, quæ omnia secundum
prudentiam iudicis debent discer-
ni, vt non prorumpat, eum calum-
niatum fuisse, qui vel ex leuitate a-
nimi, vel ex iusto errore in falsam
accusationem prorupit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
non quicunque abscondit vera cri-
mina, præuaricatur: sed solum qui
fraudulenter abscondit ea, de qui-
bus accusationem proponit collu-
dens cum reo, proprias probatio-
nes dissimulando, & falsas excusa-
tiones admittendo.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicend&#x0169;, quòd ter-
giuersari est ab accusatione desiste-
re omnino, animum accusandi de-
ponendo, non qualitercunque, sed
inordinatè. Contingit autem ali-
quem ab accusatione desistere or-
dinatè absq; vitio, dupliciter. Vno
modo in ipso accusationis proces-
su, si cognouerit esse falsum id, de
quo accusauit: & si pari consensu se
absoluunt accusator & reus. Alio
modo, si princeps, ad quem perti-
net cura boni communis (quod per</A+1><-P>@@

<-P><A+1>accusationem intenditur) accusa-
tionem aboleuerit.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm accusator qui in proba-
tione defecerit, teneatur ad p&#x0153;-
nam talionis.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-<marginalia>4. dist. 41.|art. 5. q. 2.|ad prim&#x0169;.|Et quolib.|11. ar. 13.|corp.</marginalia>
tur. Videtur, quòd accusa
tor, qui in probatione de-
fecerit, non teneatur ad p&#x0153;nam ta
lionis. Contingit enim quandoque
aliquem ex iusto errore ad accusa-
tionem procedere: in quo casu iu-
dex accusatorem absoluit, vt dici-
tur <marginalia rendition="dagger">2. q. 3. ca.|si que&#x0303; p&#x0153;-|nituerit.</marginalia> 2. quæst. 3. Non ergo accusa-
tor, qui in probatione defecerit, te-
netur ad p&#x0153;nam talionis.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Si p&#x0153;na talionis
ei, qui iniustè accusat: sit iniungen-
da, hoc erit propter iniuriam in ali-
quem cōmissam. Sed non propter
iniuriam commissam in personam
accusati: quia sic princeps non pos-
set hanc p&#x0153;nam remittere. Nec e-
tiam propter iniuriam illatam in re&#x0303;
publicam, quia sic accusatus non
posset eum absoluere. Ergo p&#x0153;na
talionis non debetur ei, qui in accu
satione defecerit.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Eidem peccato nō
debetur duplex p&#x0153;na, secundum
illud Naum. 1. Non iudicabit Deus
bis in idipsum. Sed ille qui in pro-
batione deficit, incurrit p&#x0153;nam in
famiæ, quam etiam Papa non vide-
tur posse remittere, secundum il-
lud <marginalia rendition="dagger">Habetur|2. q. 3. ca.|Euphemi&#x0169;.</marginalia> Gelasij papæ: Quanquam ani
mas per p&#x0153;nitentiam saluare possi
mus, infamiam tamen abolere non</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0453.jpg/>
@@1@<SE453>436 Quæst. LXVIII. De Accusatione. Artic. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>possumus: non ergo tenetur ad p&#x0153;
nam talionis.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Habetur|2. q. 3. ca.|qui nō pro|bauerit.</marginalia> Adria-
nus papa dicit: Qui non probaue-
rit quod obiecit, p&#x0153;nam quam in-
tulit, ipse patiatur.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut suprà <marginalia rendition="dagger">Artic. 1.|& 2.</marginalia> dictum est, accu
sator in causa accusationis consti-
tuitur pars, intendens ad p&#x0153;nam
accusati. Ad iudicem autem perti-
net, vt inter eos iustitiæ æqualita-
tem constituat. Iustitiæ autem æ-
qualitas hoc requirit, vt nocumen-
tum quod quis alteri intentat, ipse
patiatur, secundum illud Exod. 21.
Oculum pro oculo, dentem pro
dente. Et ideo iustum est, vt ille qui
per accusationem aliquem in peri-
culum grauis p&#x0153;næ inducit, ipse
etiam similem p&#x0153;nam patiatur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
sicut <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|9. to. 5.</marginalia> Philosophus dicit in 5. Ethi-
corum. In iustitia non semper com
petit cōtrapassum simpliciter: quia
multum differt, an aliquis volunta
riè vel inuoluntariè ali&#x0169; lædat. Vo-
lunrario autem debetur p&#x0153;na, sed
inuol&#x0169;tario debetur venia. Et ideo
quando iudex cognouerit aliquem
de falso accusasse non voluntate no
cendi, sed inuol&#x0169;tariè propter igno
rantiam ex iusto errore, non impo
nitp&#x0153;nam talionis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
ille qui male accusat, peccat & con
tra personam accusati, & contra
rempublicam. Vnde propter vtrun
que punitur. Et hoc est quod di-
citur Deuteronomio decimono-
no. Cumq&#x0301;; diligentissimè perscru-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>tantes, inuenerint falsum testem
dixisse contra fratrem suum men-
dacium, reddent ei sicut fratri suo
facere cogitauit, quod pertinet ad
iniuriam personæ. Et postea quan-
tum ad iniuriam reipublicæ, sub-
ditur: Et auferes malum de me-
dio tui, vt audientes cæteri timo-
rem habeant, & nequaquam talia
audeant facere. Specialiter tamen
personæ accusati facit iniuriam, si
de falso accuset. Et ideo accusa-
tus si innocens fuerit, potest ei in-
iuriam suam remittere, maximè si
non calumniosè accusauerit, sed
ex animi leuitate: si verò ab accu-
satione innocentis desistat propter
aliquam collusionem cum aduer-
sario, facit iniuriam reipublicæ: Et
hoc non potest ei remitti ab eo,
qui accusatur: sed potest ei remit-
ti per principem, qui curam reipu-
blicæ gerit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
p&#x0153;nam talionis meretur accusator
in recompensationem nocumenti,
quod proximo inferre intentat.
Sed p&#x0153;na infamiæ ei debetur pro-
pter malitiam ex qua calumniosè
alium accusauit. Et quandoq; qui-
dem princeps remittit p&#x0153;nam, &
non abolet infamiam. Quandoque
autem etiam infamiam abolet. Vn-
de &. papa potest huiusmodi infa-
miam abolere. Et quod dicit <marginalia rendition="dagger">Loco cita|to in argu.</marginalia> Pa-
pa Gelasius, Infamiam abolere non
possumus, intelligend&#x0169; est de infa-
mia facti, vel quia eā abolere aliquā
do nō expedit: vel etiam loquitur
de infamia irrogata per iudice&#x0303; ciui<marginalia>Ibidem.</marginalia>
lem, sicut dicit † Gratianus.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0454.jpg/>
@@1@<SE454>Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. I. 437
<duolan 2><Z>QVÆSTIO LXIX.
<A+1>De rei seu accusati iniustitia.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de peccatis, quæ sunt contra
iustitiam ex parte rei. &#x00B6; Et circa
hoc quæruntur quatuor.</A+1></P>
<P><INI2>D</INI2>E ista materia agitur in iure in titulo
de accusationibus. Et in titul. de quæ
stionibus. Et in titul. de confessis. Et Theo-
logi in quarto distin. 19. Summistæ in ver-
bo, Inquisitio. & in verbo, confessio crimi-
nalis. Soto in relect. citata, membro. 2. quæ-
stione. 6. & in lib. 5. de Iustitia. quæst. 6.</P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm absque peccato mortali
poßit accusatus veritatem ne-
gare, per quā condemnaretur.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI5>A</INI5>D Primum sic proce-<marginalia>4. dist. 17.|q. 3. art. 1.|q. 2. ad 1.|et 3. & di|stin. 19. q.|2. art. 3. q.|1. ad 5. &|q. 2. cor.|† Chrysost.|homil. 31.|ad Hebr. â|med. to. 4.</marginalia>
ditur. Videtur, quòd
absque peccato morta-
li possit accusatus veri
tatem negare, per quā
conde&#x0303;naretur. Dicit enim † Chry-
sostomus. Non tibi dico vt te pro-
das in publicum, neq; apud alium
accuses: sed si veritatem confitere-
tur in iudicio accusatus, seipsum
&#xA753;deret, & accusaret. Nō ergo tene
tur veritate&#x0303; dicere, & ita nō peccat
mortaliter, si in iudicio mentiatur.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Sicut mendacium
officiosum est, quando aliquis men
titur, vt alium à morte liberet: ita
mendacium officiosum esse vide-
tur, quando aliquis mentitur, vt se
liberet à morte: quia plus sibi tene-
tur, quàm alteri. Mendacium aute&#x0303;
officiosum non ponitur esse pecca
tum mortale, sed veniale. Ergo si ac</A+1><-P>@@

<-P><A+1>cusatusveritatem in iudicio neget,
vt se à morte liberet, non peccat
mortaliter.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Omne peccatum
mortale est contra charitatem, vt
supra <marginalia rendition="dagger">q. 24. arti.|12.</marginalia> dictum est. Sed quòd accu-
satus me&#x0303;tiatur, excusando se à pec-
cato sibi imposito, non contraria-
tur charitati, neque quantum ad di
lectionem Dei, neque quantum ad
dilectionem proximi. Ergo huius-
modi mendacium non est peccat&#x0169;
mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra. Omne quod est cō
trarium diuinæ gloriæ, est peccat&#x0169;
mortale: quia ex præcepto tene-
mur omnia in gloriam Dei facere,
vt patet 1. ad Corinth. 10. Sed quòd
reus id quod contra se est, confitea-
tur, pertinet ad gloriam Dei, vt pa-
tet per illud quod Iosue dixit ad
Acham, Fili mi da gloriam Domi-
no Deo Israel, & confitere atque
iudica mihi quid feceris: ne abscon
das: vt habetur Iosue. 7. Ergo men-
tiri ad excusandum peccatum, est
peccatum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd quicunque facit contra debi-
tum iustitiæ, mortaliter peccat, si-
cut supra <marginalia rendition="dagger">qō. 59. ar-|ticulo. 4.</marginalia> dictum est. Pertinet au-
tem ad debitum iustitiæ quòd ali-
quis obediat suo superiori in his,
ad quæ ius prælationis se extendit.
Iudex autem, vt suprà <marginalia rendition="dagger">qō. 67. ar-|ticulo. 1.</marginalia> dictum est,
superior est respectu eius qui iudi-
catur. Et ideo ex debito tenetur ac
cusatus iudici veritatem exponere,
quam ab eo secundum formam iu
ris exigit. Et ideo si confiteri nolue
rit veritate&#x0303;, quam dicere tenetur,</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0455.jpg/>
@@1@<SE455>438 Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>vel si eam mendaciter negauerit,
mortaliter peccat. Si verò iudex
hoc exquirat, quod non potest, se-
cundum ordinem iuris nō tenetur
ei accusatus respondere. Sed potest
vel per appellationem, vel aliter li-
citè subterfugere: mendacium ta-
men dicere non licet.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
quando aliquis sec&#x0169;dum ordinem
iuris à iudice interrogatur, nō ipse
se prodit: sed ab alio proditur, dum
ei necessitas respondendi imponi-
tur per eum, cui obedire tenetur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
mentiri ad liberandum aliquemà
morte cum iniuria alterius, non est
me&#x0303;dacium simpliciter officiosum,
sed habet aliquid de pernicioso ad-
mixtum. Cùm autem aliquis men-
titur in iudicio ad excusatione&#x0303; sui,
iniuriam facit ei, cui obedire tene-
tur, dum sibi denegat quod ei de-
bet, scilicet confessione&#x0303; veritatis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd il-
le, qui mentitur in iudicio, se excu-
sando, facit & contra dilectionem
Dei, cuius est iudicium: & contra
dilectionem proximi, tum ex par-
te iudicis, cui debitum negat: tum
ex parte accusatoris, qui punitur, si
in probatione deficiat. Vnde & in
Psalmo 140. dicitur. Ne declines
cor meum in verba malitiæ, ad ex-
cusandas excusationes in peccatis.
Vbi dicit Gloss. Hæc est consuetu-
do impudenti&#x0169;, vt deprehensi, per
aliqua falsa se excusent. Et <marginalia rendition="dagger">Lib. 22. ca|pit. 13. in|princ.</marginalia> Grego
rius 22. Moral. exponens illud Iob
31. Si abscondi quasi homo pecca-
tum meum, dicit: Vsitatum huma</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ni generis vitium est, & labe&#x0303;do pec
catum committere, & commissum
negando abscondere, & cōuictum
defendendo multiplicare.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Quando accusatus in
terrogatur secund&#x0169; ordinem iuris, pec-
cat mortaliter si veritatem non fateatur.</P>
<P>&#x00B6; Secunda cōclusio. Si iudex exquirit quod
non potest, secundum ordinem iuris, accu-
satus non tenetur respondere. &#x00B6; Tertia con-
clusio. In tali casu accusatus poterit per ap-
pellationem subterfugere vel alio modo ve
ritatem occultare: nunquam tamen menda
cium dicere.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm accusato liceat calum-
niosè se defendere.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Sec&#x0169;dum sic procedi-<marginalia>Infra arti.|3. corp.</marginalia>
tur. Videtur, &#xA759; accusato
liceat cal&#x0169;niosè se defen
dere. Quia sec&#x0169;dum iura ciuilia in
causa sanguinis licitum est cuilibet
aduersarium suum corr&#x0169;pere. Sed
hoc maximè est calumniosè se de-
fendere. Ergo non peccat accusa-
tus in causa sanguinis, si calumnio-
sè se defendat.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Accusator c&#x0169; accu
sato colludens, p&#x0153;nam recipit à le-
gibus constitutam, vt habetur <marginalia rendition="dagger">2. q. 3. ca.|si que&#x0303; pa-|nituerit.</marginalia>. 2.
quæst. 3. Non autem imponitur p&#x0153;
na accusato per hoc, &#xA759; cum accusa-
tore colludit. Ergo videtur &#xA759; liceat
accusato calumniosè se defendere.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Prouer. 14. dicitur:
Sapiens timet & declinat à malo:
stultus autem transilit & confidit.
Sed illud quod fit per sapientiā, nō
est peccat&#x0169;. Ergo si aliquis qualiter
cunque se liberetà malo, nō peccat.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0456.jpg/>
@@1@<SE456>Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. II. 439
<duolan 2><P>  <A+1>SED contra est, quod etiam in
causa criminali iuramentum de ca
l&#x0169;nia est præstand&#x0169;, vt habetur <marginalia rendition="dagger">In decreta|li lib. 2. ti|tul. 7. c. 1.</marginalia> ex
tra, de iuramento cal&#x0169;niæ, inhæren
tes. Quod non esset, si cal&#x0169;nio sè se
defendere liceret. Ergo nōest licit&#x0169;
accusato calumniosè se defendere.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd aliud est veritatem tacere, a-
liud est falsitatem proponere. Quo
rum primum in aliquo casu licet;
non enim aliquis tenetur omnem
veritatem confiteri, sed illam sol&#x0169;,
quam ab eo potest, & debet requi-
rere iudex secundum ordinem iu-
ris: puta cum præcessit infamia su-
per aliquo crimine, vel aliqua ex-
pressa indicia apparuerunt, vel etiā
cùm præcessit probatio semiplena.
Falsitatem tame&#x0303; proponere in nul-
lo casu licet alicui. Ad id aute&#x0303; quod
licitum est, potest aliquis procede-
re, vel per vias licitas & fini intento
accōmodas, quod pertinet ad pru-
dentiam: vel per aliquas vias illici-
tas & proposito fini incongruas,
quod pertinet ad astutiam, quæ
exercetur per fraudem & dolum,
vt ex suprà <marginalia rendition="dagger">q. 55. art.|4. & 5.</marginalia> dictis patet. Quorum
primum est laudabile, secundum
verò, vitiosum. Sic ergo reo qui ac-
cusatur, licet se defendere verita-
tem occultando, quam confiteri
non tenetur per aliquos conuenie&#x0303;-
tes modos: puta quòd non respon-
deat, ad quæ respondere non tene-
tur: hoc autem non est calumniosè
se defendere, sed magis prudenter
cuadere. Non autem licet ei vel fal
sitatem dicere, vel veritatem tace-
re, quam confiteri tenetur. Neque</A+1><-P>@@

<-P><A+1>etiam aliquam fraudem vel dolum
adhibere, quia fraus & dolus vim
mendacij habent. Et hoc est calum
niosè se defendere.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
multa secundum leges humanas
impunita relinquuntur: quæ secun
dum diuinum iudicium sunt pec-
cata. Sicut patet in simplici forni-
catione: quia lex humana non exi-
git ab homine omnimodam virtu-
tem, quæ paucorum est, & non po-
test inueniri in tanta multitudine
populi, quantum lex humana ha-
bet necesse sustinere. Quod autem
aliquis nō velit aliquod peccatum
committere, vt mortem corpora-
lem euadat, cuius periculum in cau
sa sanguinis imminet reo, est per-
fectæ virtutis: quia omnium terri-
bilium maximè terribile est mors,
vt dicitur in 3. <marginalia rendition="dagger">Lib. 3. ca.|6. tom. 5.</marginalia> Ethicor&#x0169;. Et ideo
si reus in causa sanguinis corrum-
pat aduersarium suum, peccat qui-
dem inducendo eum ad illicitum:
Non autem huic peccato lex ciui-
lis adhibet p&#x0153;nam: & pro tanto li-
citum esse dicitur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
accusator, si colludat eum reo, qui
noxius est, p&#x0153;nam incurrit: ex quo
patet quòd peccat. Vnde cùm in-
ducere aliquem ad peccandum, sit
peccatum, vel qualitercunque pec-
cati participem esse, cum Aposto-
lus dicat dignos morte eos, qui pec
cantibus consentiunt: manifestum
est quòd etiam reus peccat, cum
aduersario colludendo, nō tame&#x0303; se
c&#x0169;dum leges humanas imponitur<marginalia>In soltio-|ne ad 1.</marginalia>
sibi p&#x0153;na, &#xA753;pter ratione&#x0303; iā † dictā.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0457.jpg/>
@@1@<SE457>440 Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. II.
<duolan 2><P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd sa
piens non abscondit se calumnio-
sè, sed prudenter.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Etiam si accusatus
interrogetur contra ordinem iuris, non
licet ei fraudem & dolum adhibere. Ratio
est, quia hoc pertinet ad mendacium.</P>
<P>  Secunda conclusio. Tunc iudex proce-
dit secundum ordinem iuris, quando præ-
cesserit infamia super crimine, vel aliqua ex
pressa indicia apparuerint: vel præcesserit se
miplena probatio.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca materiam horum articulorum te
xendus est nobis tractatus de modo
procedendi iudicum licito vel illicito ad in
terrogandum reum. Et similiter de modo
defensionis ipsius rei. Et diuidetur iste tra-
ctatus in quinque partes. Prima pars erit de
his quæ fieri debent, vt iudex procedat sec&#x0169;
dum ordinem iuris. Pro cuius explicatione
sit primum fundame&#x0303;tum. Via accusationis
vel denuntiationis tunc iustè procedit iu-
dex, quando præcessit semiplena probatio,
vel indicia manifesta. Explicatur hoc funda
mentum. Dicitur semiplena probatio testi-
monium vnius testis omni exceptione supe
rioris. Item dicimus indicia in numero plu-
rali: quia rarò sufficit vnum indicium, nisi
sit sufficientissimum & vrgentissimum. Di-
ximus etiam expressa & manifesta: quia de-
bent esse euidentia tam respectu criminis,
quam respectu personæ. Item debent esse
nota iuridicè, hoc est scripta in processu &
notificata ipsi reo: ita vt constet illi, &#xA759; talia
indicia sunt sufficienter probata contra ip-
sum: alias non tenebitur respondere, neque
credere iudici dicenti, &#xA759; habet cōtra illum
indicia manifesta. Hoc fundamentum sic
explicatum est communis sententia Theo-
logorum & Iurisperitorum in locis citatis.
Vide Caietanum hic in artic. 2. Et Innocen.
Quartum ca. 2. de confessis. &#x00B6; Secund&#x0169; fun
damentum sit &#xA759; inquisitio generalis omni-
no potest fieri à iudice, nulla præcedente in
famia, nulla probatione, nullis indicijs præ-
cedentibus. Pro cuius explicatione nota, &#xA759;
inquisitio quædam est omnino generalis,<-P>@@

<-P>quando, scilicet, non quęrit iudex de aliquo
delicto in particulari, vel de aliqua persona
in particulari, sed tantum in communi. An
sint delicta in aliqua communitate vel repu
blica. Alia est particularis inquisitio omni-
no, seu specialis. Quando scilicet quærit iu-
dex an Petrus sit adulter? An occiderit Pau-
lum? Alia est inquisitio mixta. Quando sci-
licet, iudex quærit de persona in particulari
& de delicto in cōmuni. An Petrus sit crimi
nosus? vel è contra, de delicto in particulari
& de persona in cōmuni. Vt v. g. An istum
hominem quis occiderit, sciatur? Dicimus
ergo quòd de primi generis inquisitione in-
telligitur hoc fundamentum, & habetur ex
pressè in cap. relata. & cap. placuit. 1. q. 1. &
in cap. 1. de officio ordinarij. Et vsus cōmu-
nis iudicum tam ecclesiasticorum quàm se
cularium confirmat fundament&#x0169; positum.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primò. An quando iudex
procedit per viam inquisitionis omni
no specialis vel mixtæ, particularis tamen
ex parte personæ: sit necessarium, vt præ-
cesserit infamia, vel clamorosa insinuatio
contra illum re&#x0169; qui interrogatur. Pro par-
te negatiua arguitur primo. Ex D. Greg. in
libro. 5. epist. Epistola 30. & habetur 5. quæ
stione. 1. cap. quidam maligni. Vbi pręcepit
Grego. subexcōmunicationis p&#x0153;na, vt qui
libellum infamatori&#x0169; fecerat, se proderet.
Cum tamen re vera ille esset occultus. Ergo
non requiritur infamia præcedens. Et con-
firmatur. Nam D. Tho. in art. 2. inquit, suffi-
cere ad interrogandum & inquirend&#x0169; semi
plenam probationem, vel indicia vel infa-
miam. Ergo non est necessarium, vt præce-
dat infamia. Et confirmatur secundo. Nam
Bartolus in. l. 2. ff. ad leg. Iuliam. de adult. &
supra extrauag. ad reprimend&#x0169; numerat se-
ptem casus, in quibus licitum est inquirere
speciali inquisitione absque infamia vel cla-
morosa insinuatione, vel indicijs vel proba-
tione. Quos casus refert Soto in relect. de ra
tione tegendi, membro. 2. q. 6. concl. 3. & Iu
risperiti sequuntur Bart. in c. inquisitioni. &
ca. qualiter & quando. el. 2. de accusationib.
&#x00B6; Arguitur sec&#x0169;do. Reus cōuictus potest in
terrogari de socijs de quibus nulla est infa-
mia, vt habet vsus omni&#x0169; iudic&#x0169; secularium
ergo. &#x00B6; Tertiò. Reus infamis de vno delicto<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0458.jpg/>
@@1@<SE458>Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. II. 441
<duolan 2><-P>& conuictus, potest interrogari de alijs de-
lictis, de quibus non est infamis, ergo &c.</P>
<P>&#x00B6; Quartò. Quādo delict&#x0169; est public&#x0169;. v. g.
si appareat cadauer hominis occisi in foro,
tunc iudex licitè interrogat que&#x0303;libet occur-
rentem, an sciat quis occiderit ill&#x0169; homine&#x0303;:
& tunc forte occurrit ipse reus, ergo non re-
quiritur infamia, vt interrogetur ipse reus.
Et cōfirmatur. Nā in visitationibus generali
bus iustè &#xA753;ceditur à visitatore ad inquire&#x0303;d&#x0169;
crimina in particulari, aliàs inutilis esset visi-
tatio, ergo nulla præcede&#x0303;s infamia requiri{t$}.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Ad
interrogand&#x0169; re&#x0169; de quouis delicto per
viā inquisitionis, qui neque est denunciatus,
nec accusatus, necessariò requiritur infamia
vel clamorosa insinuatio. Pro cuius explica
tione nota, quòd infamia est rumor de cri-
mine cōtra aliquem, ortus non à maledicis
& malignis, sed à probis & honestisviris: qui
sparsus est per maiorem parte&#x0303; vniuersitatis,
aut viciniæ aut collegij vbi aliquis cōmora-
tur. Hæc diffinitio habetur in capit. citatis de
accusationibus. Cæter&#x0169; arbitrio prudentis re
linquitur iudicand&#x0169;, quando rumor ille sit
dicendus sparsus. Item etiam clamorosa in-
sinuatio à quibusdam censetur esse idem c&#x0169;
infamia: vt à Soto vbi sup. & ab Innoc. & Pa
nor mit. in. c. qualiter. vbi sup. Alij verò dic&#x0169;t
infamiā differre à clamorosa insinuatione,
&#xA759; infamia debeat esse scripta & probata co-
ram iudice. Ita dicit Aretius in. c. inquisitio-
nis. & in. c. qualiter. vbi sup. In quibus capitu
lis Innoc. 3. definit nostrā cōclusione&#x0303;, & etiā
in. c. c&#x0169; oporteat. ibide&#x0303;. Et probatur ratione.
Iudex non potest procedere contra aliquos
sine accusatore vel supplente vice&#x0303; accusato-
ris: sed secundùm iura sola infamia supplet
vice&#x0303; accusatoris ad inquirendum, ergo, &c.
Maior est demonstrata in quæst. 67. Ite&#x0303; pro
batur. Magis nocet reipublicæ, qui occulta
delicta reuelat, quā prosit ille qui punit iam
reuelata. Nā qui reuelat, destruit honorem
ciui&#x0169; & profert in publicum malum exem-
plum: per punitionem autem omnia hæc in
cōmoda non omnino reparantur, ergo vbi
iam infamia non clamat contra aliquem, nō
est inquirend&#x0169; contra illum: nisi forte iam
sit accusatus vel denunciatus coram iudice.
Hæc cōclusio est contra gloss. in. c. 2. de ac-<-P>@@

<-P>cusationibus, in. 6. Decretal. & contra Ioan.
Andr. in. c. olim. de accusat. & contra Alciat.
vbi supra. qui dicunt contra religiosos posse
procedi à suis prælatis sine infamia. Videtur
etiam esse contra Soto lib. 5. de iustit. quæst.
6. art. 2. & in relect. citata. q. 6. conclus. 3. vbi
videtur asserere sufficere indicia sine infa-
mia ad interrogandum ipsum reum. Et Ca-
ietanus videtur hic idipsum dicere. Nihilo-
minus nostra conclusio absque aliqua exce
ptione vera est. Et ostenditur ex diffinitione
Innocent. in. c. inquisitionis, iam citato, vbi
inquit, quòd etiam tres testes iurati & ocula
ti non sufficiunt ad inquirendum contra ali
quem: quia non præcesserat infamia, ergo
multo minus sufficiet semiplena probatio
vel indicia absque infamia ad procede&#x0303;dum
per viam puræ inquisitionis. Fortassis aute&#x0303;
prædicti doctores intelligendi sunt quando
aliquis inquiritur vt testis. Tunc enim ali-
quando tenebitur ipse testis respondere:
quando non tenebitur ipse reus: vt dicemus
quæst. sequenti.</P>
<P>  Secunda conclusio. Quando reus iustè
interrogatur de aliquo crimine, non propte
rea statim interrogatur de complicibus, nisi
quando ille aliàs tenebatur denunciare de
illis propter bonum reipublicæ, vel illi etiā
laborant infamia. Ista conclusio definita est
in cap. 1. de confessis. & cap. veniens. de testi
bus. & 15. quæst. 3. in. c. nemini. & in. l. fina.
C. de accusationibus. & asseritur à Caiet. hic
in opusculo. 17. quæstionum. respons. 5. & à
Soto vbi supra. Et ratione probatur. Nam in
quisitio non potest fieri contra aliquem, nisi
qui laborat infamia: sed complices non labo
rant infamia, ergo non potest fieri inquisi-
tio contra illos. &#x00B6; Tertia conclusio. Reus in-
terrogatus de vno crimine, & cōuictus quā-
tumlibet graui, nō potest interrogari de alio
de quo non est infamatus. Ista conclusio est
D. Tho. quæst. seq. ar. 1. & Caiet. & Soto vbi
sup. & Adria. quodlib. 11. q. 1. Et probatur ra
tione sumpta ex capitulis citatis, in quibus
exigitur infamia ad inquirendum reum in
particulari de aliquo crimine: sed in casu po
sito reus non est infamatus de alio crimine,
ergo, &c. Confir matur. Nam aliàs de quo-
libet crimine posset interrogari. v. g. latro
posset interrogari, An sit hæreticus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0459.jpg/>
@@1@<SE459>442 Quæst. LXIX. De Accusato. Art. II.
<duolan 2><P>Secundò. Iudicia occulta non subiacent ho-
minum iudicio sed Dei, ergo de illis non est
aliquis inquirendus, si non sit infamatus. Ista
conclusio habet duas exceptiones. Vna est,
quando aliud delictum est coniunctum rea
liter & manifestè cum illo, de quo est conui
ctus aut infamatus. V. g. inuenitur cadauer
hominis occisi & spoliati, poterit tunc reus
qui conuictus est & infamatus de occisione,
interrogari etiam an ipse spoliauerit illum.
Hæc conclusio sic explicata est contra Palu
danum in. 4. dist. 19. quæst. 4. circa finem. &
contra Syluest. verbo, inquisitio. 1. quæst. 3.
par. 4. & quæst. 4. par. 2. &#x00B6; Denique nota, &#xA759;
ea quæ diximus de inquisitione omnino
speciali, verificantur etiam de inquisitione
mixta, quando ex parte personæ est particu
laris. Nam tunc eadem est ratio atque de in-
quisitione omnino particulari. Cæter&#x0169; quā-
do inquisitio fuerit mixta, ita vt ex parte per
sonę fuerit generalis, tunc quia nō interroga
tur reus vt reus est, sed vt testis: pertinet ista
disputatio ad quæst. sequente&#x0303; septuagesimā.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta respondetur. Ad prim&#x0169;
respōdetur quant&#x0169; attinet ad testimo-
nium D. Greg. dicemus quæst. seque&#x0303;ti, quia
pertinet ad inquisitione&#x0303; generalem ex parte
personæ. Ad D. Tho. respōdetur, &#xA759; numera
uit disiunctiuè omnia quæ sufficere possunt
ad interrogand&#x0169; reum: non tamen voluit &#xA759;
ad quamlibet viā procede&#x0303;di, quodlibet illo
r&#x0169; sufficeret, sed aliter & aliter secundùm va
ri&#x0169; modum procedendi, vt distinximus in
ipsis conclusionibus. Ad Bartol&#x0169; vero & se-
quaces dicemus quæst. 70. Nā casus illi quos
excipiunt potius pertinent ad interrogand&#x0169;
testem quā reum: vel etiā quando est euide&#x0303;
tia patrati sceleris. Tunc enim etiā nos fate-
mur, &#xA759; reus potest puniri absque interroga-
tione. Nā illa euidentia supplet vices non so
l&#x0169; accusatoris, sed etiā totius processus. Nos
autem modo disputamus quādo necesse est
interrogare ipsum reum, vt post confessio-
nem suā puniatur. &#x00B6; Ad secund&#x0169; argumen-
t&#x0169;m patet ex secunda conclusione. Sed quia
interd&#x0169; reus interrogatur de complicibus vt
testis: dicemus latius quæst. seque&#x0303;ti. &#x00B6; Ad ter
tium patet ex tertia cōclusione. &#x00B6; Ad quart&#x0169;
vero & confirmationem dicemus quæst. se-
que&#x0303;ti, quia illæ interrogationes fi&#x0169;t testibus.</P>@@

<P><INI2>D</INI2>Vbium secundum huic aunex&#x0169; est,
an cum iudex dubitat procedat ne iu-
ste vel iniuste ad inquirend&#x0169;, possit interro-
gare reum, & an ipse reus in eodem dubio
teneatur respondere? Probatur pars affirma
tiua. Princeps iustè præcipit seruare suas le-
ges, etiam si sit dubium, An sint iustæ vel in-
iustæ, ergo & iudex iustè præcipit, vt sibi
obediatur interroganti, etiam si sit dubium,
An iustè interroget vel non? &#x00B6; Secundò. Te
stis in tali casu aliquando tenetur respōdere,
vt oste&#x0303;detur quæst. sequen. ergo, &c. &#x00B6; Ter-
tiò. Miles tenetur quando dubi&#x0169; est, an bel-
lum sit iustum vel iniust&#x0169;, obedire Principi
& bellare, ergo etiā quilibet homo reipubli
cæ, siue testis sit seu reus tenebitur in dubio
respondere iudici interroganti.</P>
<P>  Ad hoc dubium respōdetur & sit prima
conclusio. In casu posito non licet iudici in-
terrogare: neque reus tenetur respondere.
Probatur ista secunda pars. In dubijs melior
est conditio possidentis, sed reus possidet ho
norem, vitam, &c. ergo in dubio non cedere
iuri suo. Probatur vero prima pars. Omnis
homo præsumitur bonus antequā probetur
malus: sed antequā iudex ostendat reo se iu-
ridicè interrogare, adhuc præsumitur reus
bonus omnino, ergo iudex non potest ill&#x0169;
interrogare tanquā suspectum de crimine.
Item probatur. Nam si reus, vt diximus non
tenetur respōdere, ergo neque iudex potest
illum interrogare cogendo eum. Probatur
consequentia. Nā alias daretur bell&#x0169; iustum
ex vtraque parte. Ista ratio nō omnino con-
uincit, quia supposita ignorātia aliqua, bene
potest esse bellum iustum ex vtraque parte.</P>
<P>  Vnde sit secunda conclusio. Quando iu-
dex dubitat, An possit interrogare vel non:
&, an teneatur interrogare vel non, tunc si
ex altera parte imminet periculum iniusti-
tiæ contra reum, & ex altera pericul&#x0169; contra
rempublicam: debet deponere dubi&#x0169;, & in-
clinare in fauore&#x0303; reipublicæ. Probatur, quia
iudex est custos boni publici ex officio, er-
go in dubio debet potius fauere reipublicæ
quam reo. Et confirmatur. Quia in dubijs
tutior pars est elige&#x0303;da, sed in illo casu tutior
pars est cauere periculum reipublicæ, ergo
poterit re&#x0169; interrogare. &#x00B6; Tertia conclusio.
In eodem casu reus nō tenebitur respōdere.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0460.jpg/>
@@1@<SE460>Quæst. LXIX. De Accusato. Art. II. 443
<duolan 2><-P>Ratio est, quia in dubijs melior est conditio
possidentis. Ite&#x0303; si qua ratione teneretur reus
respondere, esset propter periculum quod
instat reipublicæ, sed huic periculo ipse reus
aliter potest prouidere, scilicet, cessando à
malo quod est in eius voluntate positum, er
go non tenebitur respondere.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in cōtrari&#x0169; respōdetur.
Ad prim&#x0169; respōdetur nego cōsequen
tiā. Et ratio discriminis est: quia dum reus in
terrogatur à iudice, agitur de ipsius delicto,
& cōseque&#x0303;ter de capite de honore vel de re
familiari, quę bona ille iuste possidet, donec
iuridicè spolietur. Et ideo licit&#x0169; est illi tace-
re & defendere suā possessionem in dubio.
Ite&#x0303; est alia ratio. Quia pertinet ad bon&#x0169; rei-
publicæ vt leges princip&#x0169; serue&#x0303;tur, etiā si du
bi&#x0169; sit de illar&#x0169; iustitia. Cæter&#x0169; non pertinet
ad bon&#x0169; reipublicæ, &#xA759; præcepto particulari
iudicis obediatur à reo, quādo dubium est,
an interroget iuri dicè. &#x00B6; Ad secundum ne-
go consequentiam. Nam testis in aliquo ca-
su non potest aliter prouidere bono reipu-
blicæ, nisi respondendo. Reus autem poterit
prouidere aliter, scilicet, cessando à malo.
Cæterum si bonum commune non pericli-
tatur, vel testis potest aliter prouidere, scili-
cet per correctionem fraternam: tunc in ca-
su dubij non tenebitur respondere.</P>
<P>  Ad tertium negatur consequentia. Et ra-
tio discriminis est, quia miles est tantum in-
strume&#x0303;talis causa, sicut minister executiuus
iustitiæ, qui dicitur, el verdugo. At vero te-
stis & reus non est causa instrumentalis sed
principalis in genere moris ad faciend&#x0169; pro
cessum. Vnde ad illos pertinet operarisecun
dùm propriam formam moralem, scilicet,
per iudici&#x0169; de ipsa causa, An sit licita vel illi-
cita. Hęc sententia est contra Palud. vbi sup.</P>
<P><INI2>I</INI2>N secunda parte tractatus agemus de reo
dum legitimè interrogatur. Dubium pri-
mum est, An teneatur respondere quando
ex ipsius confessione est occidendus. &#x00B6; Pro
parte negatiua arguitur primò. Omnia pec-
cata quæ sunt contra iustitiam possunt fieri
venialia ex paruitate materiæ: sed reus non
respondendo, parum nocet reipublicæ aut
iudici, ergo nōtenetur respōdere, saltem sub
peccato mortali. Secundò. Fateri veritatem
cum periculo vitæ est actus heroicus, ergo<-P>@@

<-P>non quilibet debet ad hoc obligari, ergo le-
ges humanæ nō debent neque possunt obli
gare ad dicend&#x0169; veritatem c&#x0169; periculo vitę.
Tertiò sequeretur ex opposita sententia, &#xA759;
reus qui negauit veritatem coram iudice in-
terrogante iuridicè, non esset absoluendus
in foro conscientiæ, nisi iter&#x0169; cōpareret corā
iudice, & diceret veritate&#x0303;. Probatur sequela.
Quia ille permanet in peccato mortali quā
diu nō respondet, c&#x0169; sit tempus respōdendi.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione quæstionis sit prima cō
clusio. In casu posito tenetur reus re-
spōdere veritate&#x0303;. Hæc est cōmunis sente&#x0303;tia.
Et ratio est. Quia respublica habet potesta-
tem ad punienda crimina secundùm leges:
sed est necessarium ad talem punitionem,
vt possit obligare re&#x0169; iuridicè interrogatum
ad respōdend&#x0169; veritatem, ergo &c. aliàs po
testas illa vana esset & inefficax. &#x00B6; Secunda
cōclusio. Nō respōdere iudici, vel falsum di
cere etiā iuridicè interrogāti potest esse pec-
cat&#x0169; veniale ex leuitate matecie: dum modo
nō interueniat iurament&#x0169;. Hæc cōclusio est
contra Caiet. hic, & in verbo, confessio, cōdi
tione. 4. qui tenet vniuersaliter, &#xA759; omne me&#x0303;
daci&#x0169; in iudicio tam exteriori quam in foro
cōscientiæ est peccat&#x0169; mortale, etiā circa illa
ad quæ reus nō tenetur respōdere: sed si re-
spōdet debet dicere veritate&#x0303; sub p&#x0153;na pec-
cati mortalis. Ratio Caiet. est, quia sicut me&#x0303;
daci&#x0169; sub iuramento semper est peccatum
mortale propter honorem diuini nominis,
sicque materia grauis est: ita me&#x0303;daci&#x0169; si cōsi
deretur vt est in iudicio, grauis materia est,
semperq&#x0301;; iudex tenet loc&#x0169; Dei: maxime in
sacrame&#x0303;to cōfessionis. Syluest. etiā in verbo,
me&#x0303;daci&#x0169;. §. 3. tenet fere eande&#x0303; sententiā. Sed
limitat illā de me&#x0303;dacio circa ea ad quæ quis
tenetur respōdere. Et citat Duran. in hāc sen
tentiā. Sed certè Durand. in 4. d. 38. q. 2. nihil
amplius dicit quòd hic D. Tho. ar. 1. ad 3. sci
licet, mendaci&#x0169; in iudicio, quant&#x0169; est ex par
te obiecti est peccat&#x0169; mortale. Sic enim est
intelligendus D. Tho. Sed nostra conclusio
est cōmunis alior&#x0169; sententia. De qua re vide
Soto relect. de ratione tegendi. q. 7. Et proba
tur cōclusio. Mendacium in iudicio, imme-
diatè est contra iustitiā vel contra religione&#x0303;:
sed in vitijs contra iustitiam aut religionem
potest inueniri leuis materia, vt patet si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0461.jpg/>
@@1@<SE461>444 Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. II.
<duolan 2><-P>aliquis furatur etiā à loco sacro re&#x0303; parui mo
menti, aut si quis consecrando prætermittat
particulā, enim, ergo nō eo ipso &#xA759; est me&#x0303;da
ci&#x0169; in iudicio, erit peccat&#x0169; mortale. Neq; est
eade&#x0303; ratio de mendacio sub iurame&#x0303;to: quia
iurament&#x0169; habet speciale&#x0303; ratione&#x0303;, scilicet, &#xA759;
affertur Deus ipse vt testis & autor menda-
cij, quod est grauissim&#x0169; delict&#x0169; cōtra hono-
re&#x0303; diuin&#x0169;. Hæc aute&#x0303; ratio non inuenitur vni
uersaliter in alijs peccatiscōtra religione&#x0303;: sed
tota deformitas alicuius mendacij etiā in cō
fessione refunditur in ipsum cōfitente&#x0303;, neq;
ipsum sacrament&#x0169; grauiter violatur. Quia
ille qui in re leui mentitur, ministrat aliàs
sufficiente&#x0303; materiā sacramento, dice&#x0303;do alia
peccata. Notand&#x0169; est tamen, &#xA759; grauitas aut
leuitas materiæ in iudicijs ex duplici capite
potest pensari. Primò quide&#x0303; & per se ex par
te iuris quod habet iudex ad interrogādum.
Si enim iudex tenetur illo iure sub p&#x0153;na
peccati mortalis ad interrogan dum aliquid,
quicquid illud sit, tenebitur etiā reus sub p&#x0153;
na peccati mortalis respōdereveritate&#x0303;. Si au
tem iudex licitè quide&#x0303; interrogat, sed non te
nebatur interrogare: quia nō mult&#x0169; pertine-
bat ad causam talis interrogatio: t&#x0169;c reus nō
tenebitur respōdere veritate&#x0303; sub p&#x0153;na pec-
cati mortalis. Hinc sequitur vn&#x0169; corollari&#x0169;,
&#xA759; religiosus tenetur respōdere visitatori sub
p&#x0153;na peccati mortalis interrogāti de obser
uantia cæremoniar&#x0169;: quia ipse visitator tene
tur sub p&#x0153;na peccati mortalis inquirere de
huiusmodi cæremonijs, etiā si quilibet reli-
giosus, in particulari nō peccet venialiter frā
gendo silenti&#x0169;. Ex alia parte potest cōsidera
ri grauitas aut leuitas materiæ me&#x0303;dacij in iu
dicio, tanquā ex circ&#x0169;stantia, scilicet, ex iniu
ria quam patitur ipse accusator aut testis, qui
iuridicè vel accusabat vel testificabatur.</P>
<P>  Tertia cōclusio. Qui iuridicè interroga-
tus nō respondet veritate&#x0303;, nō est absolue&#x0303;dus
sacrame&#x0303;taliter quādiu manet in iudicio: nisi
prius cōfiteatur veritatem iudici. Ratio est,
quia ille permanet in peccato quādiu inter-
rogatur & nō respondet, sed quandiu nō fer
tur sente&#x0303;tia absolutionis interrogatur virtua-
liter, & est tempus respondendi, ergo est in
peccato mortali quādiu nō respōdet. Notan
d&#x0169; est tamen, &#xA759; si postquā reus negauit veri
tate&#x0303; corā iudice, postea tamen si ex eo &#xA759; con<-P>@@

<-P>fiteatur illā, incurrat in nouā p&#x0153;nā cōuictus
de noua culpa periurij, nō tenebitur iterum
cōfiteri veritatem. Ratio est, quia in illo casu
ille se prodit tanquam reum de noua culpa,
quod nemo tenetur facere. Si aute&#x0303; nō incur-
rit nouā p&#x0153;nam quā antea incurreret, tene-
bitur cōfiteri veritatem quā negauit. Et hoc
ipsum dicemus de teste qui noluit testifica-
ri veritatem, c&#x0169; teneretur, scilicet, &#xA759; tenetur
illā testificari quandiu pendet sententia, nisi
ex eo sequatur illi noua p&#x0153;na. Ite&#x0303; est notan-
d&#x0169;, &#xA759; id quod dicimus in tertia cōclusione,
multò magis verificand&#x0169; est, quando iam
reus est condemnatus aliàs conuictus per te
stes: tunc enim nisi cōfiteatur veritatem, cō-
demnat ipse suo silentio iudicem, vel testes
tanquā iniquos. &#x00B6; Quarta cōclusio. Postquā
semel reus per sententiā est absolutus, ex eo
&#xA759; ipse negauit veritate&#x0303; quam tenebatur con
fiteri: nō tenetur vltra cōparere coram iudi-
ce, & dicere veritate&#x0303;. Ratio est, quia illetan-
t&#x0169; violauit iustitiā legale&#x0303;, ergo nō tenetur ad
restitutione&#x0303; prodendo seipsum. Notandum
est tamen circa istā conclusione&#x0303;, &#xA759; si pars cō
traria læsa est ex delicto de quo accusabatur
reus: & ex eius negatione maius incōmod&#x0169;
incurrit: tunc tenebitur reus ad restitutione&#x0303;
totius dāni respectu partis contrariæ, scilicet,
ad restitutione&#x0303; expe&#x0303;sar&#x0169; quas fecit in &#xA753;secu
tione litis. Ratio est, quia respectu partis cō-
trariæ peccatreus cōtra iustitiā cōmutatiuā.</P>
<P>  Ad prim&#x0169; in contrari&#x0169; respōdetur, nego
minorem. Nā est grauis materia, quando iu
dex tenetur interrogare reum, & ita peccat
mortaliter reus negando veritatem. &#x00B6; Ad se
cund&#x0169; respōdetur, &#xA759; quādo actus heroicus
cadit sub cōcilio, non quilibet tenetur ad il-
l&#x0169; exercend&#x0169;: at quando opus heroic&#x0169; cadit
sub præcepto, vt v. g. martyri&#x0169; tempore ne
cessitatis, quilibet tenetur illud pati. Cæter&#x0169;
illa obligatio dicendi veritatem in illo casu,
non oritur ex lege humana, sed ex lege natu
rali & diuina: quia talis confessio necessaria
est ad bonum commune. &#x00B6; Ad tertium pa-
tet ex tertia & quarta conclusione.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium secundum est, An reus qui iu
ridicè interrogatus negauit veritate&#x0303;,
vnde fact&#x0169; est, &#xA759; iudex eum absolueret: te-
neatur ad restitutione&#x0303; illius p&#x0153;næ pecunia
riæ quæ reddenda erat fisco. Vt v. g. an hære<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0462.jpg/>
@@1@<SE462>Quæst. LXIX. De Accusato. Art. II. 445
<duolan 2><-P>ticus in illo casu teneatur bona sua tradere
fisco? Pro parte affirmatiua arguitur primo
ex. c. fin. dei niurijs & damno dato. vbi dici-
tur, si tua culpa damnum datum est aut iniu
ria irrogata, iure te super his satisfacere opor
tet. Sed in casu dicto ex culpa rei datum est
damnum ipsi fisco, ergo tenetur ad satisfa-
ctionem. Secundò. Si quis per mendacium
aut fraudem impediat, ne aliquis faciat elee-
mosynam pauperi, tenetur ad restitutione&#x0303;
faciendam pauperi, ergo etiam in casu posi-
to, reus qui per mendacium impediuit lu-
crum quod obueniret fisco: tenebitur ad re-
stitutionem faciendam fisco. Tertiò. Si ex
negatione iniqua rei sequitur aliquod nocu
ment&#x0169; iudici, vel accusatori, vel testi in bo-
nis quæ antea habebat, vt v. g. si incurrunt
infamiā vel amittunt bona temporalia quæ
habebant, tenetur reus ad restitutionem il-
lius nocumenti, ergo eadem ratio est quan-
do amittunt lucrum quod erant acquisituri,
si reus diceret veritatem. Quartò. Hæres in-
stitutus per testamentum minus solenne, si
requiratur in iudicio iuridicè vt dicat verita
tem & neget illam, tenebitur ad restituenda
bona testatoris hæredi succedenti ab intesta
to, ergo etiam reus qui negat veritatem in
casu posito, tenebitur restituere fisco. Patet
consequentia. Quia vterque videtur pecca-
re immediatè contra iustitiam legalem: eo
quòd non dicit veritatem in iudicio, & ex
consequenti contra iustitiam commutati-
uam: quia ex eius negatione sequitur alteri
damnum. Quintò. Testis qui in casu posito
iuuaret reum, teneretur ad restitutionem fa
ciendam fisco: ergo multo magis ipse reus
qui est causa principalis. Vltimò. Leges p&#x0153;
nales obligant in conscientia ad soluendam
p&#x0153;nā pecuniariā post cōdemnatione&#x0303;, ergo
qui per iniquitatem impedit condemnatio-
nem, tenebitur ad restitutionem illius p&#x0153;nę
ipsi fisco faciendā. De hoc dubio extat sente&#x0303;
tia M. Soto lib. 1. de iustit. & iure. q. 6. ar. 6. an
te quintam cōclusionem, vbi expressè tenet
partem affirmatiuam.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione quæstionis est prima cō
clusio. Pars negatiua est multo probabi
lior. Probatur primò. Lex p&#x0153;nalis respicit
per se primò, & immediatè punitione&#x0303; crimi
nis, cōsequenter vero & per accidens cōmo<-P>@@

<-P>d&#x0169; accusatoris & fisci, quod sequitur ex con
demnatione criminis, ergo vbi crimen non
cōdemnatur, nō tenebitur reus ad restitutio
ne&#x0303; illius p&#x0153;næ. Confirmatur. Reus qui per
legem p&#x0153;nalem sol&#x0169; obligatur ad sustinen
dam p&#x0153;nā quæ infligitur in vltionem crimi
nis de quo cōuincitur & cōdemnatur, nulla
ratione tenetur ante condemnatione&#x0303; solue-
re p&#x0153;nā illā pecuniariam, anteaquā cōdem
netur, ergo non tenetur. Secundò. Reus ne-
gando veritatem in casu posito, sol&#x0169; peccat
contra iustitiā legalem: ergo ad nullā restitu
tionem tenetur. Probatur antecedens. Quia
si nō esset lex p&#x0153;nalis illa pecuniaria, solum
peccaret cōtra iustitiā legalem, ergo & mo-
do etiā posita lege. Probatur consequentia.
Quia lex p&#x0153;nalis non obligat nouo vincu-
lo virtutis ipsum reum ad dicendā veritate&#x0303;.
Tertiò. Ex opposita sententia sequitur, quòd
ipsemet reus sit executor suæ p&#x0153;næ, quod
certe durissim&#x0169; est: vt nullo postulante red-
dat omnia bona suo fisco. Item sequeretur
quod beneficiatus negans veritate&#x0303; in iudicio
interrogatus iuridice, propter quod spolian-
dus esset beneficio: teneretur postea renun-
tiare beneficio.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in contrarium respōde
tur. Ad primum respondetur, &#xA759; nō te
netur reus respondere veritate&#x0303; vt fiscus non
amittat lucr&#x0169;, sed ex debito iustitiæ legalis.
Vnde nō oritur obligatio ad restitutionem:
quia non sua culpa damnum datum est nisi
per accidens. &#x00B6; Ad secundum negatur cōse-
quentia. Differe&#x0303;tia enim est: quia ille qui im
pedit eleemosynam pauperi fieri per men-
dacium, peccat cōtra iustitiā cōmutatiuam:
& ideo tenetur ad restitutione&#x0303; damni, quod
sequitur ex actione iniuriosa. &#x00B6; Ad tertium
fortassis posset negari antecedens, eo &#xA759; illa
nocumenta per accide&#x0303;s sequ&#x0169;tur ad negatio
nem rei. Sed melius respōdetur, cōcedo an-
tecedens: eo &#xA759; reuera vnusquisq; tenetur ex
iustitia commutatiua, vitare actionem ad
quā nō habet ius, si ex illa sequatur aliquod
nocumentum proximo. Vt v. g. si ex verbo
iocoso video sequi homicidium: teneor nō
dicere illud verb&#x0169;, alioquin ero homicida.
Ita in casu argume&#x0303;ti, reus præuidens vel præ
uidere debens, &#xA759; ex sua negatione iniqua se
quitur nocument&#x0169; iudici, vel accusatori in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0463.jpg/>
@@1@<SE463>446 Quæst. LXIX. De Accusato. Art. II.
<duolan 2><-P>bonis ad quæ habebāt ius: tenetur ex iustitia
cōmutatiua euitare negationem iniquā. Igi-
tur ad argumentum in forma negatur cōse-
quentia. Differentia est: quia reus nō tenetur
ex iustitia cōmutatiua dare sua bona fisco an
tequā condemnetur: at vero tenetur ex iusti
tia cōmutatiua, nō auferre quæ fiscus habet.</P>
<P>  Ad quartum negatur cōsequentia. Quia
hæres institutus testamento minus solenni,
negando in iudicio iuridice interrogatus:
peccat contra iustitiā commutatiuam cōtra
riæ partis, eo &#xA759; hæres ab intestato habet ius
immediatè ad bona testatoris, petenda in iu
dicio ab eo, qui successit per testamentum
minussolenne.</P>
<P>  Ad quintum respōdetur primo, nego an
tecedens. Non enim tenetur testis ex iustitia
cōmutatiua dicere crimen ipsius rei, sed so-
lum ex legali. Cæter&#x0169; si ex falso testimonio
illius, damnificetur altera pars in iure quod
postulat, vel iudex accipiat nocume&#x0303;tum in
bonis quæ possidet, vel etiā accusator: tenebi
tur tunc testis ad restitutionem: quia iā pec-
cat contra iustitiam cōmutatiuam, sicut ipse
reus: non aute&#x0303; tenebitur ad restituendā p&#x0153;-
nam ad quam condemnaretur ipse reus si
diceret veritatem. Secundò respondetur, ne
go cōsequentiam: quia reus respectu p&#x0153;næ
punitiuæ, passiuè se habet: testis vero in offi-
cio suo habet se actiuè testificando: quapro-
pter suo mendacio impedit ne fiscus lucr&#x0169;
acquirat. Sed tame&#x0303; prima solutio multo me
lior est: alias sequeretur &#xA759; si reus testem ro-
gauit, vt eum iuuaret testimonio suo: tenere
tur ad eandem restitutionem.</P>
<P>  Ad sextum respondetur negando conse-
quentiam. Quia impedimentum quod præ
stat reus non est contra iustitiam cōmutati-
uam, sed tantum contra iustitiā legale&#x0303;, vt su-
pra ostensum est. Hactenus de sec&#x0169;da parte.</P>
<P>  In tertia parte dicendum est, quomodo
reus se geret quando interrogatur cōtra ordi
ne&#x0303; iuris. Pro cuius explicatione suppone&#x0303;da
sunt fundamenta certissima. Primum funda
mentum est, &#xA759; reus in tali casu nō tenetur
respondere. Secundum est, si respondeatlici
t&#x0169; est illi vti ratione amphibologica in vno
sensu: licet iudex accipiat eā in altero sensu:
neq; hoc est fallere iudice&#x0303;, sed tant&#x0169; permit-
tere, vt iudex fallatur: quia non tenetur reus<-P>@@

<-P>explicare amphibologiam. Tertium funda
mentum est, c&#x0169; iudex interrogat cōtra ordi-
nem iuris, siue reum siue testem, an sciat ali-
quid: licitum est respōdere, nescio, & iurare
quod nescit: etiam si secreto cognouerit. Ra-
tio huiusfundamenti est: quia iam apud om
nes receptum est, vt illud dicamus nos nesci
re quod secreto nouimus. Et habet hoc di-
ct&#x0169; fundament&#x0169; in Euāgelio Marci 17. De
die illo nemo scit neq; filius hominis: quod
intelligitur vtreuelet. Soto vbi supra dicit, &#xA759;
ratio huius locutionis est, quia scientia ordi-
natur ad dicendum, vnde infert, &#xA759; potest re
spondere non memini, quia memoria ordi-
natur etiam ad dicendum: sed non potest di
cere non vidi, quia visio nō ordinatur ad di-
ce&#x0303;d&#x0169;, sed potest dicere nō audiui, quia audi-
tio ordinatur ad dicend&#x0169;. Sed quant&#x0169; pōde-
ris habeat ista ratio, nō est facile intelligere.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo his suppositis, An cum
reus interrogatur contra ordine&#x0303; iuris,
An fecerit aliquod delict&#x0169;, quod reuera fe-
cit: licit&#x0169; sit illi respōdere, non feci. Pro parte
negatiua arguitur primò. Si reus respōdeat
ego feci, ego occidi, dicit ver&#x0169;, ergo si dicit
ego non feci, dicit falsum. Patet cōseque&#x0303;tia:
quia sunt cōtradictoriæ. Secundò. Si respon
det non ita est diceret falsum: ergo si dicit nō
feci dicit falsum. Patet cōseque&#x0303;tia: quia sunt
æquiualentes. Tertiò. Si extra iudici&#x0169; dice-
ret ille, ego non occidi, falsum diceret, ergo
etiā in iudicio. Patet consequentia, quia non
mutat illa propositio suā significatione&#x0303; per
hoc &#xA759; dicatur in iudicio. Quartò. Si licitum
esset respon dere illo modo, sequeretur vanā
esse admonitione&#x0303; doctor&#x0169; admonenti&#x0169;, nō
esse licitum me&#x0303;tiri, c&#x0169; sic interrogatur reus.
Sequela probatur: quia ille non potest men-
tiri. Nā si aliquo modo posset, maxime dice&#x0303;
do, Non feci, non occidi, ergo si isto modo
non mentitur, vanum est admonere illi ne
mentiatur. De hoc dubio solet citari Scotus
&#xA759; nō sol&#x0169; in iudicio, sed etiā extra iudici&#x0169; li-
cit&#x0169; est adulteræ si interrogetur à marito, an
cōmiserit adulterium, respōdere nō cōmisi.
Sed tame&#x0303; hæc sente&#x0303;tia nō inuenietur in Sco
to, ille nanque in. 4. d. 15. q. 4. membro. 3. di-
cit, &#xA759; saltem in iudicio licit&#x0169; esset quantum
videtur, respondere illo modo: sed tandem
concludit, quòd qui ita respondet debet p&#x0153;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0464.jpg/>
@@1@<SE464>Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. II. 447
<duolan 2><-P>nitere in communi & in confuso, si forte fue
rit culpa illa mortalis & grauis. Soto in rele-
ctione citata, membro. 2. quæst. 7. inquit, &#xA759;
si reus præstito iuramento in communi de
dicenda veritate ad omnia quæ fuerit inter-
rogatus, postea interrogetur de aliquo par-
ticulari contra ordinem iuris: quod tunc po
terit sine periculo respondere, Non feci, li-
cet venialiter peccat mentiendo. Ratio est,
quia iuramentum præstitum in communi,
erat intelligendum de illis quæ iuridice es-
set interrogādus. Secundò dicit, quòd si reus
interrogetur præstito iuramento in particu-
lari de dicenda veritate, an occiderit vel non
occiderit: non potest respondere, non occi-
di, erit enim periurus. Eandem sententiam
tenet lib. 5. de iustit. quæst. 6. art. 2. & dicit,
oppositam sententiam nullo modo esse su-
stentabilem.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Pro
babilissima sententia est, quòd reus in-
terrogatus contra ordinem iuris, potest re-
spondere sine mendacio & sine periurio,
Non feci, non occidi. Hanc sententiam te-
net expressè Adrianus in. 4. in quæst. de si-
gillo confessionis, & putat esse communem
sententiam, & fortassis illo tempore ita erat.
Videtur etiam esse sententia Caietani in opu
sculo. 17. responsionum, respons. 5. vbi ex-
pressè dicit, quòd interrogatus contra ordi-
nem iuris an habeat complices, potest respō
dere, Non habeo, ergo similiter potest re-
spōdere, nō feci. Hanc etiā sententiā docuit
in hac schola Salmantina Peña. Hanc etiam
tenent multi nostris temporibus, pro cu-
ius probatione multa possent dici. Sed tame&#x0303;
arguitur primò. Si reus in casu posito dice-
ret in h&#x0169;c modum, Ego subditus tuæ inter-
rogationi iuridice, non occidi hominem di
ceret verum: sed eundem sensum facit si t&#x0169;c
dicat, ego non occidi, ergo diceret verum.
Cōsequentia est manifesta, & probatur ma-
ior: quia illa propositio est negatiua de subie
cto non supponente. Minor verò probatur.
Quando in aliqua propositione possunt in-
telligi & suppleri aliquæ particulæ ex circ&#x0169;-
stantia loci & temporis & personar&#x0169;, idem
est, quòd ponantur expressè illæ particulæ
in propositione, vel quod non ponātur quā-
tum attinet ad veritatem vel falsitatem pro-<-P>@@

<-P>positionis: sed in casu posito omnes illæ par-
ticulæ intelliguntur ex circunstantia perso-
nar&#x0169;, ergo vera est illa propositio, Ego non
feci. Maior explicatur, & probatur. Si aliquis
venditor publicè frumenti, vendiderit iam
totum frumentum quod erat venditurus, re
seruato sibi necessario, & veniat ad ill&#x0169; em-
ptor frumenti interrogans illum, An habeat
frumentum, verissime respondet, nō habeo
frumentum, etiam sub iuramento: quia sane
ex circunstantia personarum intelligitur ad
vendendum. Sic ergo in nostro proposito,
Venit iudex in figura personæ publicæ, in-
terrogaturus ex parte reipublicæ secundùm
legem aliquem vt reum, vel vt testem de ali
quo crimine: poterit ergo respondere reus,
si non iuridicè interrogatur: non feci, non
commisi crimen: quia intelligitur ex circun
stantia personæ, Non cōmisi crimen de quo
tu interrogas vt persona publica secundùm
leges, vel aliter potest verificari propositio,
ex circunstantia personæ respondentis, scili-
cet, ego subditus tuæ interrogationi iuridi-
ce, Nō occidi hominem. Præterea probatur
illa maior, scilicet, &#xA759; ex circunstantijs sup-
pleantur aliquæ dictiones in locutione. Nā
Christus Dominus Matth. 9. dixit, Non est
mortua puella sed dormit: & tamen reuera
puella illa erat defuncta per separationem
animæ à corpore. Quod ergo dicit Domi-
nus, Non est mortua, intelligitur scilicet re-
spectu meæ potestatis atque voluntatis re-
spectu cuius perinde se habet atque si nō es-
set mortua & dormiret, quæ omnia supplen
tur in illa locutione ex circunstantia perso-
næ Christi, qui vocatus erat ad suscitandam
puellam. Pręterea probatur conclusio prin-
cipalis. Iuramentum pręstitum de dicenda
veritate ad omnia interrogata, intelligend&#x0169;
est ad omnia interrogata iuridice: ergo etiā
iuramentum pręstitum de dicenda veritate
circa aliquod negotium particulare intelli-
gendum est quantum ad iuridicam interro-
gationem. Item probatur conclusio. Quan-
do iudex sciens aliquem esse innocentem
condemnat illum quia probatur nocens se-
c&#x0169;dùm allegata & probata, vere fert senten-
tiam, dicendo, Condemno istum homicidā
vt occidatur, quia certè intelligitur ex circ&#x0169;-
stantijs, Cōdemno ist&#x0169; homicidā sec&#x0169;dùm<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0465.jpg/>
@@1@<SE465>448 Quæst. LXIX. De Iniustitia ex parte, &c. Art. II.
<duolan 2><-P>allegata & probata: ergo pari modo in casu
nostro verificatur nostra cōclusio. Item est
aliud exemplum optimum. Quando ali-
quis iam est confessus in foro conscientiæ
homicidium quod fecit, & postea in alia cō
fessione interrogatur à confessore, An com
miserit homicidium, verè respondet, ego
non commisi homicidium, quia intelligitur
ex circ&#x0169;stantijs, quod pertineat ad tuum fo
rum modo. Cæterum si idem confessor in-
terrogaret illum extra sacrame&#x0303;tum, An oc-
ciderit aliquem hominem, certè mentire-
tur si diceret non occidi, quia tunc ex circun
stantijs, non possunt intelligi illæ particulæ.
Ex dictis sequitur, quòd si aliquis occidit ho
minem defendendo se cum moderamine,
& interrogetur iuridicè à iudice, An occide
rit illum hominem, potest respōdere etiam
cum iuramento, non occidi hominem ist&#x0169;:
quia ex circunstantia etiam negotij de quo
agitur, intelligitur de occisione criminosa:
nam iudex non interrogat neque interroga
re potest, nisi de crimine. Sed quid si adhuc
iudex instet interrogare, An reus fecerit de-
lictum secretum, quid possit dicere siue iuri
dice siue non iuridicè interrogatus?</P>
<P>  Respondetur & sit secunda cōclusio. Ni-
hilominus respondere poterit ipse reus, Nō
feci. Ratio est. Quia semper intelliguntur
dictæ particulæ ex circunstantijs. Confirma
tur ista doctrina ex D. Thom. 2. 2. quæst. 89.
art. 7. ad quartum. vbi ait, quòd quando non
est eadem intentio iurantis & eius cui fit iu-
ramentum, si fuerit dolus ex parte iurantis,
iuramentum debet seruari secundùm inten
tionem eius cui præstatur, si autem non sit
dolus ex parte iurantis: tunc iuramentum
debet seruari secundùm intentionem ipsius
iurantis. Et nota obiter, quòd ista doctrina
Diui Thomæ intelligitur, quando verba iu
rantis sunt amphibologica, ita vt possint ac
cipi secundùm intentionem vtriusque par-
tis, vel ex vi verborum, vel ex circunstātijs.
Nunc ergo sic arguitur ex doctrina D. Tho
mæ. In casu proposito non est dolus ex par-
te iurantis, sed potius ex parte iudicis qui cō
tra ordinem iuris, sub specie potestatis publi
cæ vult exigere crimen, & condemnare cō-
tra intentionem legis, ergo qui iurat nō tene
tur verificare iuramentum secundùm inten<-P>@@

<-P>tionem iudicis, sed sufficit verificare secun-
dùm propriā intentionem, supposito quòd
verba ipsa possunt accipi in illo sensu ex cir-
cunstantijs.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in contrarium respon-
detur. Ad primum respōdetur, distin
guo antecede&#x0303;s. Nam si illa propositio, Ego
occidi, accipiatur in eodem sensu ex parte
subiecti, sicut accipitur negatiua, scilicet, c&#x0169;
eadem restrictione, ego subditus tuæ inter-
rogationi, falsa est. Nam est affirmatiua de
subiecto non supponente: si aute&#x0303; accipiatur
talis propositio in alio sensu, ita vt subiect&#x0169;
illud stet sine restrictione, vera est &#xA753;positio
affirmatiua: sed non est contradictoria ne
gatiuæ: quia non seruatur eadem restrictio.</P>
<P>  Ad secund&#x0169; negatur antecedens, quam-
quam Soto, tanquam verissimum supponat
illud vbi supra. Ratio est, quia dicere, non
ita est, habet hunc sensum ex circunstantijs
personarum, scilicet, Non ita est quod ego
subditus tuæ interrogationi occidi.</P>
<P>  Ad tertium respondetur nego cōsequen-
tiam. Ratio est, quia extra iudicium nō sunt
illæ circunstantiæ quæsunt in iudicio ad ve
rificandum illam propositionem negatiuā.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quòd pruden-
ter D. Tho. & doctores admonent, vt reus
non mentiatur in iudicio: quia est magna
occasio mentiendi ex timore p&#x0153;næ: sed si-
mul admonet, vt vtatur amphibologica lo-
cutione, quæ possit verificari secundùm suā
mentem. Nos ergo in fauorem innocenti&#x0169;,
ostendimus modum verissimum, quomo-
do possit reus negare quod interrogatur cō
tra ordinem iuris. Cæterum quomodo pos-
sit mentiri si velit facile est explicare, scili-
cet, si habeat intentionem accipiendi subie-
ctum absolute sine restrictione: tunc enim
falsa est propositio, Ego non occidi. Iam ve
ro ex definitis dubio præcedenti, erit facilis
& breuis solutio ad secundum dubium.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium secundum est, an reus qui in-
terrogatur cōtra ordinem iuris, & ne-
gat se fecisse crimen: teneatur ad restitutio-
nem famæ accusatoris, qui ex negatione rei
infamatur? Pro parte affirmatiua est argu-
mentum. Non est licitum reddere malum
pro malo, ergo etiā si accusator faciat mihi
iniuriam, non erit mihi licitum obijcere illi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0466.jpg/>
@@1@<SE466>Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. III. 449
<duolan 2><-P>peccatum criminatoris. Et confirmatur. Se-
cundum opinionem illorum qui dicunt, &#xA759;
reus mentitur si respondeat, ego nō feci. Est
argumentum. Ille per mendacium aufert
famam proximi, ergo tenetur restituere.
Ad hoc dubium, Scotus in 4. dist. 15. quæst.
4. artic. 3. Inquit, quòd tenetur reus restitue
re famam accusatori, non tamen reuocan-
do quod dixerat, sed dicendo sic. Non ha-
beatis accusatorem pro calumniatore, puta
bat enim se posse probare & deceptus est.
Hanc sententiam sequitur Ioannes de Baso
lis in eadem dist. quæst. 2. & Gabriel quæst.
16. & Diuus Antoninus in 2. part. titul. 2. ca-
pit. 2. §. tertio. Sed Caiet. in 2. 2. quæst. 62. ar-
tic. 2. inquit, quòd si infamia accusatoris se-
quuta est ex eo, quòd reus negauit menda-
citer crimen sibi impositio: tenetur ad resti-
tutionem: si autem sequuta est ex eo, quod
reus, dixit neque nego, neque concedo pro
bet ille: non tenetur ad restitutionem: sed
Syluester in verb. restitutio. 3. §. tertio. tenet
absolute partem negatiuam, quam senten-
tiam sequitur Soto libr. 4. de Iustitia. quæst.
2. artic. 3. & Ricardus in 4. dist. 15. arti. 5. quæ
stione. 3. quanquam communiter probetur
contraria sententia à Magistro Soto, & Ca
ietano, & hæc sententia est ferè commu-
nis & probatur secundum nostrum mod&#x0169;
dicendi in dubio præcedenti. Quia ille reus
non mentitur negando, ergo defendit se c&#x0169;
moderamine inculpatæ tutelæ. Sec&#x0169;do pro
batur etiam secundum opinionem illorum
qui tenent quod me&#x0303;titur, vt Soto: quia illud
mendacium non est contra iustitiam in or-
dine ad accusatorem, respectu cuius non te-
netur reus concedere, sed potest se defende
re. Et confirmatur, si quis non posset effuge
re manus inuasoris, nisi dicendo vnum men
dacium, non erit homicida, etiam si mediā-
te mendacio occiderit hominem: quia ille
habebat ius ad defensionem suam, menda-
cium autem ex sua natura non est contra iu
stitiam, nisi quando homo tenetur ex iusti-
tia dicere veritatem. Cuius oppositum sup-
ponimus in casu. Vltimò, modus ille respon
dendi Scoti & Caietani, potius est confiteri
crimen proprium, quam euadere accusatio
nem iniquam. &#x00B6; Ad argumentum in oppo-
situm respōdetur, quòd reus non reddit ma<-P>@@

<-P>lum pro malo, sed iustè se defendit: per acci
dens autem sequitur infamia iniusti accusa-
toris, sicut sequitur mors iniqui inuasoris,
ex defensione mea. Et hactenus de tertia
parte. &#x00B6; In quarta vero parte, disputāda erat
quæstio. An iudex qui per iniuriam extor-
sit confessionem à reo, possit procedere ad
illius punitionem. Sed quia similis quæstio
tractabitur de teste in quæstione sequenti,
simul definietur ista.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm reo liceat iudicium per
appellationem declinare.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic procedi-
tur. Videtur, quòd reo nō
liceat iudicium declinare
per appellatione&#x0303;. Dicit enim Apo-
stolus Rom. 13. Omnis anima pote-
statibus sublimioribus subdita sit.
Sed reus appellādo, recusat subijci
potestati superiori, scilicet iudici.
Ergo peccat.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Maius est vincul&#x0169;
ordinariæ potestatis, quàm propriæ
electionis. Sed sicut legitur <marginalia rendition="dagger">2. q. 6. ca-|pit. â iudi|cibus.</marginalia> 2. quæ
stione 6. A iudicibus quos commu
nis consensus elegerit, non liceat
prouocare. Ergo multo minus licet
appellare à iudicibus ordinarijs.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Illud quod semel
est licitum, semper est licitum. Sed
non est licitum appellare post deci-
mum diem, neque tertio super eo-
dem. Ergo videtur quòd appellatio
non sit secundum se licita.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, quòd Paulus Cæ
sare&#x0303; appellauit, vt habetur Act. 25.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd duplici de causa contingit ali
quem appellare. Vno quidem mo-
do, confidentia iustæ causæ: quia vi</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0467.jpg/>
@@1@<SE467>450 Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. III.
<duolan 2><-P><A+1>delicet iniustè à iudice grauatur. Et
sic licitum est appellare. Hoc enim
est prudenter euadere. Vnde <marginalia rendition="dagger">2. q. 3. cap.|omnis op-|pressus.</marginalia> 2.
quæst. 6. dicitur: Omnis oppressus,
liberè sacerdotum, si voluerit, ap-
pellet iudicium, & à nullo prohi-
beatur. Alio modo aliquis appellat
causa afferendæ moræ, ne contra
eum iusta sententia proferatur. Et
hoc est calumniosè se defendere:
quod est illicitum, sicut <marginalia rendition="dagger">Artic. præ|cedenti.</marginalia> dictum
est. Facit enim iniuriam & iudici,
cuius officium impedit: & aduer-
sario suo, cuius iustitiam quantum
potest perturbat. Et ideo sicut dici-
tur 2. quæst. 6. omni modo punien-
dus est, cuius appellatio iniusta pro
nuntiatur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
potestati inferiori intantum aliquis
subijci debet, inquantum ordinem
superioris seruat, à quo si exorbita-
uerit, ei subijci non oportet: puta si
aliud iusserit Procōsul, & aliud Im-
perator, vt patet per <marginalia rendition="dagger">$unclear Augu.|erm. 6. de|verb. domi|ni. to. 10.</marginalia> Gloss. Roma.
13. Cùm autem iudex aliquem in-
iustè grauat, quantum ad hoc relin
quit ordinem superioris potestatis,
secundum quam necessitas sibi iu-
stè iudicandi imponitur. Et ideo li-
citum est ei, qui contra iustitiā gra-
uatur, ad directionem superioris
potestatis recurrere, appellando vel
ante sententiam, vel post. Et quia
non præsumitur esse rectitudo, vbi
vera fides non est, ideo non licet ca
tholico ad infidelem iudicem ap-
pellare, secundum illud 2. quæst. 6.
<marginalia rendition="dagger">2. q. 6. cap.|catholicus.</marginalia> Catholicus qui causam suam siue
iustam, siue iniustam ad iudicium
alterius fidei iudicis prouocauerit,</A+1><-P>@@

<-P><A+1>excommunicetur. Nam & Aposto
lus arguit eos, qui iudicio conten-
debant apud infideles.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
ex proprio defectu vel negligentia
procedit, quòd aliquis sua sponte se
alterius iudicio subijciat, de cuius
iustitia non confidit. Leuis etiam
animi esse videtur, vt non perma-
neat in eo quod semel approbauit.
Et ideo rationabiliter denegatur
subsidium appellationis à iudici-
bus arbitrarijs, qui non habent po-
testatem, nisi ex consensu litigan-
tium. Sed potestas iudicis ordina-
rii non dependet ex consensu il-
lius, qui eius iudicio subditur, sed
ex auctoritate Regis & principis,
qui eum instituit. Et ideo contra e-
ius iniustum grauamen lex tribuit
appellationis subsidium. Ita quòd
etiam si sit simul ordinarius & arbi
trarius iudex, potest ab eo appella-
ri: quia videtur ordinaria potestas
occasio fuisse, quòd arbiter eligere-
tur, nec debet ad defectum impu-
tari eius, qui consensit in eum sicut
in arbitrum, non vt in eum, quem
princeps iudicem ordinari&#x0169; dedit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
æquitas iuris ita subuenit vni parti,
quòd altera non grauetur. Et ideo
tempus decem dierum cōcessit ad
appellandum, quod sufficiens æsti-
mauit ad deliberandum, an expe-
diat appellare. Si verò non esset de-
terminatum tempus, in quo appel-
lare liceret, semper certitudo iudi-
cij remaneret in suspenso: & ita
pars altera damnificaretur. Ideo au
tem non est concessum vt tertiò ali</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0468.jpg/>
@@1@<SE468>Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. III. 451
<duolan 2><-P><A+1>quis appellet super eodem: quia nō
est probabile, totiens iudices à re-
cto iudicio declinare.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Licitum est appella-
re ex confidentia iustæ causæ, quando
aliquis grauatur à iudice. &#x00B6; Secunda conclu
sio. Non est licitum appellare causa afferen
dæ moræ, ne contra ipsum sententia iusta
proferatur.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusiones huius articuli habentur
expressè. 2. quæst. 6. De materia huius
articuli, extant tituli in vtroq; iure, de appel-
lationibus, & Summistæ etiam tractant in
verbo, appellatio. Nobis tamen pro foro cō
scientiæ pauca sufficient. Primò. Nota, diffe
rentiam esse inter appellationem & suppli-
cationem: quòd appellatio est ad superiore&#x0303;
iudicem, supplicatio vero est ad eundem iu
dicem qui tulit sententiam: quæ quidem li-
cita est, etiam si sententia fuerit iusta, quoniā
finis illius est, vt iterum videatur causa, si for
te sit locus misericordiæ aut mitigationis.
Secundò. Nota, quòd licitum est appellare
à sententia iusta secundum allegata & pro-
bata, quando reus habet nouam iuris aut fa-
cti probationem, quam non potuit in tem-
pore coram iudice inferiore proponere. Ra
tio huius est, quia iste appellat, ex confiden
tia iustæ causæ, neque impedit officium iu-
dicis neque perturbat iustitiam aduersarij.
Tertiò. Nota, quòd qui appellat à sententia
inferioris iudicis, quæ omni ex parte scitur
esse iusta: peccat contra iustitiam commu-
tatiuā contra iudicem ipsum, cuius offici&#x0169;
impedit, & cōtra parte&#x0303; contrariā cuius offi-
cium perturbat: & tenebitur ad restitutione&#x0303;
totius damni quod patitur, & ipse iudex, &
pars contraria. P&#x0153;nam autem quadrupli,
quę habetur in cap. omnino. 2. quæstione. 6.
non tenetur soluere, nisi condemnatus de
iniusta appellatione.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium est. An condemnatus à iudi-
ce inferiore secundum quandam opi
nionem probabilem circa ius, sciat quòd
iudex superior habet oppositam opinione&#x0303;:
an scit licitum appellare illum. Pro parte ne<-P>@@

<-P>gatiua est argumentum. Quia sic appellans
imponit falsum crimen inferiori iudici, sci-
licet quod fecerit sibi iniuriam: ergo non est
licitum. Ad hoc dubium, aliqui respondent
vniuersaliter, quod non est licitum. Sed no
bis aliter videtur respondendum & sit pri-
ma conclusio. Si opinio quam sequutus est
iudex inferior est minus probabilis, licitum
est appellare. Ratio est: quia iudex inferior
tenetur sequi opinionem probabiliorem cir
ca ius, vt ostendimus supra. q. 63. artic. 3. Se-
cundò probatur. Etiam supposita opinione
illorum qui tenent, quòd iudex licitè potest
sequi opinionem probabilem, relicta proba
biliore. Arguitur sic. Reus in tali casu appel-
lat ex confidentia iustæ causæ, neque impo
nit falsum crimen iudici inferiori, sed tan-
tum obijcit quod sequutus est opinionem
minus probabilem circa ius, & quod vult
hoc examinare in superiori tribunali. Item
non perturbat iustitiam partis contrarię, sed
intendit, vt sua iustitia fiat clarior.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si iudex inferior iu-
dicet sec&#x0169;dum opinionem probabiliorem,
& hoc constet ipsi condemnato, non est ei
licitum appellare. Ratio est, quia iniuriam
facit iudice qui rectissimè fecit suum offi-
cium, & perturbat iustitiam alterius partis.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si opiniones circa ius
fuerint æquè probabiles, & nullus sit in pos-
sessione, poterit tunc condemnatus appel-
lare superiorem iudicem. Primo, quia po-
terit allegare se pati iniuriam, nam in tali ca
su sententia iusta erat vt diuideretur substan
tia de qua litigabatur, vt nos probauimus su
pra quæstione 63. artic. 3. Item poterit alle-
gare absque iniuria iudicis, quod iudex tu-
lit sententiam sibi contrariam, secundum
quandam opinionem iuris quam reputat
falsam, & quòd intendit vt hoc examinetur
à superiori tribunali. Notandum est etiam,
quòd populares litigantes, bona fide appel-
lant quando sequuntur sententiam sui aduo
cati: quia illi non tenentur scire subtilitates
iuris. &#x00B6; Denique notandum est, religiosis
omnibus inter dictam esse appellationem à
suis prælatis iure communi, vt patet in cap.
ad nostram. & in capit. reprehensibilis. & ca
pit. cum speciali. de appellationibus. Sed ta
men singuli religiosi seruabunt suas consti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0469.jpg/>
@@1@<SE469>452 Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>tutiones. Ratio autem quare iure commu-
ni denegata sit appellatio religiosis, su-
mitur ex bono communi religionis, quod
consistit in quadam simplicitate obedien-
tiæ & tranquillitate: eo vel maximè, quòd
religiosi in sua professione renunciant iuri
appellandi, sicut renuntiant possessionibus:
relinquitur tamen illis locus querelæ.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat condemnato ad
mortem se defendere, si poßit.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-
tur. Videtur, quòd liceat
condemnato ad mortem
se defendere, si possit. Illud enim
ad quod natura inclinat, semper
est licitum, quasi de iure natura-
li existens. Sed naturæ inclinatio
est ad resistendum corrumpenti-
bus, non solùm in hominibus & a-
nimalibus: sed etiam in insensibi-
libus rebus. Ergo licet reo con-
demnato resistere, si potest, ne tra-
datur in mortem.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Sicut aliquis sente&#x0303;-
tiam mortis contra se latam subter
fugit resistendo, ita etiam fugien-
do. Sed licitum esse videtur, quòd
aliquis se à morte per fugam libe-
ret: secundum illud Eccles. 9. Lon-
gè esto ab homine potestatem ha-
bente occidendi, & non viuifi-
candi. Ergo etiam licitum est reo
resistere.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Prouerbiorum 24.
dicitur: Erue eos qui ducuntur ad
mortem, & eos qui trahuntur ad
interitum, liberare ne cesses. Sed
plus tenetur aliquis sibi, quàm al-
teri. Ergo licitum est, quòd aliquis
condemnatus, seipsum defendat,</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ne in mortem tradatur.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicit Apo
stolus Rom. 13. Qui potestati resi-
stit, Dei ordinationi resistit: & ipse
sibi damnationem acquirit. Sed cō
demnatus, se defendendo, potesta
ti resistit, quantum ad hoc, in quo
est diuinitus instituta ad vindictam
malefactorum, laudem verò bono-
rum. Ergo peccat se defendendo.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd aliquis damnatur ad mortem
dupliciter. Vno modo iustè: & sic
non licet condemnato se defende-
re. Licitum enim est iudici eum re
sistentem impugnare. Vnde relin-
quitur, quòd ex parte eius sit bel-
lum iniustum. Vnde indubitanter
peccat. Alio modo condemnatur
aliquis iniustè, & tale iudicium si-
mile est violentiæ latronum: secun
dum illud Ezechielis 22. Principes
eius in medio illius quasi lupi ra-
pientes prædam, ad effundendum
sanguinem. Et ideo sicut licet re-
sistere latronibus: ita licet resistere
in tali casu malis principibus, nisi
fortè propter scādalum vitandum,
cùm ex hoc aliqua grauis turbatio
timeretur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
ideo homini data est ratio, vt ea, ad
quæ natura inclinat, non passim,
sed secund&#x0169; rationis ordinem exe-
quatur. Et ideo non quælibet de-
fensio fui est licita, sed solum quæ
fit cum debito moderamine.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
nullus ita condemnatur, quòd ipse
sibi inferat mortem, sed quòd ipse
mortem patiatur. Et ideo non te-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0470.jpg/>
@@1@<SE470>Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. IIII. 453
<duolan 2><-P><A+1>netur facere id, vnde mors sequa-
tur: quod est manere in loco, vn-
de ducatur ad mortem. Tenetur
tamen non resistere agenti, quin
patiatur quod iustum est eum pati.
Sicut etiam si aliquis sit condemna
tus, vt fame moriatur, non peccat,
si cibum sibi occultè ministratum
sumat: quia non sumere, esset se-
ipsum occidere.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicend&#x0169;, quòd per
illud dictum Sapientis non induci
tur aliquis ad liberandum alium à
morte contra ordinem iustitiæ, vn-
de nec seipsum contra iustitiam re
sistendo aliquis debet liberare à
morte.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Si sententia est iusta
non est licitum se defendere. Probatur.
Nam alias daretur bellum iustum ex vtra-
que parte. &#x00B6; Secunda conclusio. Si senten-
tia sit iniusta, licitum est se defendere, nisi
graue scandalum sequeretur in republica.
Ratio est, quia iure naturæ, vnicuique da-
tum est, vim vi repellere.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur circa istas conclusiones, An
innocens damnatus ad mortem per
sententiam secundum allegata & probata
iustam, possit se ipsum defendere? &#x00B6; Pro
parte negatiua arguitur primo. Talis senten
tia est iusta: sed secundum doctrinam Diui
Thomæ in prima conclusione, quando sen
tentia est iusta nemo potest se defendere: er
go, &c. &#x00B6; Secundò. Iudex sciens innocen-
tiam damnati per scientiam particularem,
potest, imo tenetur exequi sententiam da-
tam: ergo innocens non potest se defende-
re. Patet consequentia: quia alias dabitur
bellum iustum ex vtraque parte seclusa om
ni ignorantia. &#x00B6; Tertiò. Si innocens ille de-
fendendo se, percutiat iudice&#x0303;, postea punie-
tur, etiam si constet de illius innocentia, er-
go. &#x00B6; Quartò. In tali defensione, semper
est scandalum & perturbatio reipublicæ: er<-P>@@

<-P>go nunquam est licita talis defensio. &#x00B6; Pro
parte vero affirmatiua arguitur primo. Di-
uus Thom. dicit in secunda conclusione, &#xA759;
quando sententia est iniusta, licitum est se
defendere: sed in tali casu sententia secun-
dum rem est iniusta, quia fundatur in falsa
præsumptione: ergo &c. &#x00B6; Secundò. Lici-
tum est vnicuique innocenti se defendere,
etiam ab altero innocente, qui per ignoran-
tiam inuadit: ergo in illo casu licitum erit
innocenti condemnato se defendere à iudi-
ce, etiam innocenti. &#x00B6; Tertio. Innocentes
qui sunt in ciuitate, quæ bello iusto impeti-
tur: possunt se defendere ab illis, qui iustè
pugnant: ergo etiam in casu posito. &#x00B6; Quar
tò. Si iudex sciat innocentiam damnati, te-
netur adhibere omnem diligentiam ad libe
randum illum secluso scandalo: ergo vbi
non fuerit scandalum, iudex poterit dissi-
mulare, & tenebitur, & non impugnare in-
nocentem: aliàs erit bellum iniust&#x0169; ex par-
te iudicis. &#x00B6; Ad hoc dubium respondet So-
to libr. 5. de Iustitia. quæst. 6. artic. 4. negati-
uè, sed Victoria præceptor eiusdem, tenet
partem affirmatiuam.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione, sit prima conclusio. No
mine iniustæ sententiæ intelligit Diuus
Thomas, sententiam quæ profertur contra
ordinem iuris. Probatur, quia comparat il-
lam violentiæ latronum, sententia autem
quæ profertur secundum allegata & proba
ta, non potest comparari violentiæ latron&#x0169;,
etiam si detur contra innocentes. Vnde re-
linquitur, quòd nomine sententiæ iustæ, in
prima conclusione, intelligit sententiā quæ
profertur secundum allegata & probata, si-
ue detur contra innocentem, siue contra
nocentem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Damnatus innocens
potest per se loquendo se defendere in casu
dubij propositi. Probatur, quia talis senten-
tia nulla est in foro conscientiæ, neque con
fert verum ius accusatori aut iudici, vt ha-
bet communis opinio: ergo per se loquen-
do poterit condemnatus ille se defendere,
nisi obstet aliqua circunstantia boni vel ma
li publici. Secundò. Si per talem sententiam
ille innocens esset condemnatus p&#x0153;na pe-
cuniaria, poterit adhibere omnem indu-
striam, ne soluat pecunias, & abscondere<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0471.jpg/>
@@1@<SE471>454 Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>bona sua: ergo in casu vbi agitur de pericu-
lo vitæ, poterit se defendere. Et confirma-
tur, quia si semel soluerit illas pecunias, &
postea constiterit de illius Innocentia: te-
nebitur Fiscus restituere illi bona sua absq;
noua sententia: ergo prior sententia nulla
fuit, ac per consequens poterit se defende-
re. Tertiò, sententia excommunicationis,
quæ profertur secundum allegata & proba-
ta, fundatur tamen in falsa præsumptione,
non obligat in foro conscientiæ, & sic ex-
communicatus poterit se gerere vt non ex-
communicatus secluso scandalo, ergo. Ea-
dem est ratio in casu posito. Ex quo sequi-
tur corollarium, quod ille innocens pote-
rit occidere iudicem in sui defensione, se-
cluso scandalo: si vero fuerit scandalum, erit
graue peccatum defendere se per vim, &
quia semper est eiusmodi scandalum, quan
do aliquis se defendit in casu proposito:
ideo Diuus Thomas non apposuit illam
exceptionem in prima conclusione, sed ap-
posuit illam in secunda conclusione: quia
in illo casu multoties non erit scandalum
defendere se ab iniquo iudice & tyranno.</P>
<P>  Ad argumenta in contrarium. Ad pri-
mum distinguo maiorem: sententia illa est
iusta secundum allegata & probata, quate-
nus fundatur in falsa præsumptione, conce-
do: sed secundum rem nego. Et ad mino-
rem respondetur, quòd Diuus Thomas lo-
quutus est vniuersaliter, comprehendendo
etiam sententiam iustam secundum allega
ta & probata: quia semper aut fere est scan-
dalum, si quis se defendat contra huiusmo-
di sententiam.</P>
<P>  Ad secundum, nego antecedens. Si iu-
dex poterit sine scandalo sententiam nō exe
qui: tunc enim erit bellum iniustum ex par
te iudicis.</P>
<P>  Ad tertium. Concedo antecedens, quia
præsumitur culpa saltem scandali: sed ne-
gatur consequentia: quia vt habetur in re-
gula, Sine culpa, de regulis iuris in sexto. li-
citè potest aliquis puniri sine culpa, non ta-
men sine causa.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quòd quan-
do fuerit scandalum, non erit licitum se de-
fendere.</P>
<P>  Ad argumenta pro parte affirmatiua, cō<-P>@@

<-P>cedimus intentum, quatenus probant no-
stram secundam conclusionem. Sed tamen
circa solutionem ad secundum, disputat Ca
ietanus quæstionem circa condemnatum
ad mortem, an possit fugere? Et circa con-
demnatum ad potionem veneni, an tenea-
tur illam sumere: & an cōdemnatus ad mor
tem famis, possit licitè comedere.</P>
<P>  Nos autem per propositiones dicemus
ad singula. Prima propositio. Licitum est
cuilibet fugere de carcere: etiam si ex fuga
illius sequatur aliquod damnum custodi-
bus carceris. Ratio est: quia illud damnum
est effectus per accidens & præter intentio-
nem fugientis, cum ipse vtatur iuresuo.</P>
<P>  Secunda propositio. Non est licitum fu
gere de carcere impugnando custodes. Ra-
tio est, quia hoc esset repugnare iustitiæ le-
gali in suis ministris.</P>
<P>  Tertia propositio. Licitum est fugere de
carcere rumpendo vincula & parietes. Ra-
tio est, quia sic fugiens non facit vim alicui,
eo quòd vis non fit nisi creaturæ rationali.
Vnde quemadmodum damnatus ad be-
stias, potest feram occidere: ita etiam deten
tus in carcere poterit rumpere carcerem,
absque illatione violentiæ. Ista conclusio
est contra Gandauum quodlibeto. 9. art. 25.
Dicunt tamen Caietanus, & Soto, quòd ita
fugiens tenebitur ad restitutionem damni
in carcere illati: sed certè si ille erat con-
demnatus ad mortem, vel ad abscisionem
membri, non tenetur ad aliquam restitu-
tionem: quia erat in extrema necessitate: in
qua omnia sunt communia, sicut non te-
neretur ad restitutionem equi quem fugien
do occidit.</P>
<P>  Quarta propositio. Licitum est consu-
lere incarcerato vt fugiat, & dare illi ad hoc
industriam & instrumenta quibus carce-
rem frangat. Excipit Caietanus eos qui-
bus incumbit ex officio & statu tueri pu-
blicam potestatem, vt sunt ministri iusti-
tiæ, & in republica viri senatores. Ratio Ca-
ietani pro ista conclusione est: quia nullus
prohibetur à cooperatione actus qui lici-
tus est alteri, nisi per accidens ratione status
aut officij: sicut non est licitum clerico co-
operari ad causam sanguinis iustam. Et si
quis obijciat contra Caietanum, quòd pari<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0472.jpg/>
@@1@<SE472>Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. IIII. 455
<duolan 2><-P>ratione sequeretur, licitum esse rumperecar
cerem, vt incarceratus fugiat: negat conse-
quentiam. Nam dicit magnam esse differen
tiam, quod aliquis intus existens rumpat car
cerem, vel quod aliquis extra existens rum-
pat domum carceris. Quia iste offendit pu-
blicam potestatem immediatè: ille autem
vtitur iure fugiendi, & per accidens rumpit
carcerem. Hanc sententiam quantum ad se-
cundam partem, scilicet, quòd est licitum
dare instrumenta incarcerato, reijcit Soto li-
bro. 5. de Iustitia. quæst. 6. artic. 4. Dicit nan-
que quod quanuis sit licitum consulere: ta-
men non est licitum dare illi instrumenta:
quia non est licitum rumpere carcerem c&#x0169;
illo: ergo neque instrumenta præstare. Na-
uarro in Manuali capit. 25. numer. 38. refert
vtranque opinionem, & dicit opinionem
Caietani esse tolerabilem ex æquitate qua-
dam: sed opinionem Soti esse veriorem se-
cundum iuris rigorem. Et ratio illius est,
quia ab omnibus iudicantur peccare infrin-
gentes carcerem vt parent viam fugienti-
bus: ergo etiam dantes ad hoc instrumenta.
Sed ex hoc statim sequitur, quod etiam pec-
cant dantes consilium & industriam. Patet
consequentia: quia magis influunt in effe-
ctum dantes cōsilium & industriam: quam
dantes instrumenta. Quamobrem, nobis
verior est sententia. Caietani: sed eius ratio
indiget expositione. Notandum ergo pri-
mo, quòd licet quædam opera si per se in-
tenta sunt, siue vt finis, siue vt medium ad fi-
nem sint illicita: efficiuntur licita, quia sunt
effectus per accidens alicuius bonæ actio-
nis. Vt verbi gratia, occidere hominem est
illicitum vt intentum per se, nisi ab autori-
tate publica: at vero si quis occidit homi-
nem, exercens defensionem suam cum mo
deramine inculpatæ tutelæ: non est illici-
tum. Similiter si quis fugiens feram, incur-
rit in hominem & præcipitat illum, non est
homicida: quia exercet operationem fu-
giendi ad quam habebat ius: vnde præcipi-
tatio fuit effectus per accidens sequutus ex
fuga. Si quis autem in eodem casu videns
amicum fugientem præcipitaret eundem
hominem, vt pararet amico viam: esset ho-
micida, quia immediatè exercet operatio-
nem illicitam. &#x00B6; Secundo notandum, quòd<-P>@@

<-P>aliquando effectus ille qui est per accidens
respectu operantis actionem sibi licitam ef-
ficitur per se intentus respectu alterius, qui
intendit adiuuare ad illam actionem: vt in
exemplo secundo immediatè posito. Ratio
est, quia ista fuga in illo casu est tantum ope
ratio vnius fugientis, vnde respectu illius,
tantum est effeuctus per accidens, præcipi-
tatio hominis.</P>
<P>  Tertio notandum, non esse verum vni-
uersaliter, vt si alicui est licita operatio,
quòd cuilibet sit licitum operari cum illo,
eandem actionem vt concausa. Verbi gra-
tia, marito adulteræ condemnatæ per sen-
tentiam iudicis, licitum est illam occidere:
& tamen nemini licitum est occidere illam
simul cum illo: quanuis sit licitum consule-
re, vt occidatur & dare instrumenta. Ratio
igitur Caietani, ita intelligenda est, quòd li-
citum sit adiuuare ad illam operationem,
dando consilium aut instrumenta: non au-
tem exercendo eandem actionem. Dici-
mus ergo, quòd cum ipsi incarcerato sit li-
citum fugere poterit quilibet consulere, vt
fugiat, & dare illi instrumenta quibus possit
parare viam fugæ, at nulli licebit rumpere
carceres, vt incarceratus fugiat. Ratio est,
quia ista operatio rumpendi carceres, so-
lum erit licita quando fuerit effectus per ac-
cidens alterius bonæ actionis, ad quam ho-
mo habet ius.</P>
<P>  Sed est argumentum contra tertiam &
quartam conclusionem. Nam iure ciuili pu
niuntur p&#x0153;na capitis effractores carcerum,
vt patet in. l. de his. ff. de effractoribus: ergo
peccant mortaliter. Patet consequentia, nam
tanta p&#x0153;na non esset iusta, nisi pro peccato
mortali. Ad hoc dicit Soto vbi supra, quòd
fortè legislatores sequuti sunt opinionem il-
lor&#x0169; qui dicunt, esse illicitum carceres rum-
pere. Vel secundo potest responderi & me-
lius, quòd leges aliquando præsumunt cul-
pam, etiam si nulla sit, & ita lex illa præsu-
mit viole&#x0303;tiam factam esse custodibus, quod
potest colligi ex eo, quod ibidem dicitur,
qui conspiratione facta cum cæteris, carce-
ces effregerint. Vbi insinuatur factam fuisse
vim custodibus, & subditur ibidem, qui per
negligentiam custodium euaserint, leuius
puniuntur: quod tamen intelligit Soto, si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0473.jpg/>
@@1@<SE473>456 Quæst. LXIX. De Accusato. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>ruperint vincula, alias inquit, iniqua esset
punitio.</P>
<P>  Quinta conclusio. Condemnatus per
sententiam iudicis iustam ad p&#x0153;nam car-
ceris, non potest licitè fugere. Ratio est,
quia sicut tenetur exulare qui condemna-
tur ad exilium, & qui condemnatur, vt
non exeat de ciuitate tenetur non exire:
ita etiam, qui condemnatur ad p&#x0153;nam car-
ceris, tenetur non exire. Ratio huius est,
nam quilibet tenetur obedire iustitiæ lega-
li, in illis actionibus quas potest licitè exer-
cere, ergo etiam &c. Ex hac vniuersalitate
excipit Soto contra Caietanum, quando ali
quis condemnatur ad carcerem dum mor-
te plectendus erit, tunc enim poterit fuge-
re. Quod probat ratio Diui Thomæ in so-
lutione ad secundum. Vnde & nos fecimus
aliam exceptione&#x0303; scilicet, quando quis dam
natur ad carcerem perpetuum, vel ad du-
rissimam seruitutem: vt si damnatur ad tri-
remes. Ratio est, quia carcer perpetuus com
paratur morti, vt habetur. l. antepenultima.
ff. de regulis iuris. Item condemnatio ad tri-
remes est acerbissimum tormentum. Ergo
licitum est fugere, si potest absqueresisten-
tia administrantium. Item probatur, quia ca
pti in bello iusto possunt licitè fugere non
obstante, quòd sunt serui iure gentium. Er-
go & illi qui numerantur in nostro casu.</P>
<P>  Circa prædictas conclusiones. Notand&#x0169;,
quod religiosis non est licitum fugere de
carcere, quia illi sponte sua se abdicauerunt
libertate vagandi: quare non debent esse me
lioris conditionis quantum ad hoc, qui sunt
in carcere: quam alij religiosi: sed isti non
possunt fugere. Ergo neque illi. Hinc exci-
piunt aliqui, nisi forte ageretur de pericu-
lo vitæ ipsius religiosi: tunc enim licitum
esset illi fugere. Et hoc probat ratio Diui
Thomæ in solutione ad secundum. Possu-
mus etiam ponere, aliam exceptionem, quā
do religiosus est condemnatus ad perpe-
tuum carcerem, vel ad durissimam p&#x0153;-
nam: tunc enim fugere licebit non ad va-
gandum, neque ad dimittendum habitum:
sed ad quærendum aliquod remedium à su
periori prælato, vel à summo Pontifice. Ra-
tio huius exceptionis est: quia videtur nimis
asperum & inhumanum, priuare religio-<-P>@@

<-P>sos recursu ad supremum prælatum in tan-
ta angustia constitut os: satis enim erit in fa-
uorem religionis & voti solennis, quod non
concedamus illis licentiā vagandi, sed quòd
teneantur repræsentare se superiori Præla-
to, aut Pontifici, vt dictum est.</P>
<P>  Sexta conclusio. Non est licitum con-
demnare reum, vt ipsemet sumat potionem
mortiferam. Probatur, quia nemini licet se
occidere: at qui illam potionem sumit se oc-
cidit, ergo, &c. Quomodo autem vniuersa-
liter sit verum, nemini licere se ipsum occi-
dere: explicuimus supra quæstione 64. arti.
5. Hæc sententia est Caietani in hoc loco &
Soto libro. 5. de Iustitia. quæstione. 6. arti. 4.
cuius oppositum tenuit Victoria in relectio
ne de homicidio. numer. 30. quia videbatur
sibi quòd non magis se occidit qui bibit ve-
nenum: quā qui scandit scalas, vt se applicet
ad actionem mortiferam, aut qui extendit
collum ad ictum gladij. Item, quia si iudex
potest condemnare reum, vt moriatur per
venenum, & cogere illum vt aperiatos, &
velit, nolit, deglutiat venenum: non videtur
esse ratio sufficiens, quæ ostendat nō esse lici
tum, quod ipsemet hauriat. Nihilominus
nobis probabilior videtur sententia Caie-
tani, & est communior, & ratio non po-
test melior afferri, quam illa quæ adducta
est: & ad argumentum in contrarium re-
spondetur, quòd ascendere in scalas, non
est actio occisiua, & extendere collum po-
tius est pati, aut parare se ad actionem mor-
tis: at vero sumere venenum ex se actio
occisiua est.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd sicut
iudex potest per vim decollare reum, ipse
autem reus non potest se decollare. Ita non
potest reus venenum bibere, nisi forte inui-
tus & coactus. Sed maior difficultas est,
vtrum sit licitum condemnato ad mortem
famis, non comedere cibos sibi oblatos? Vi-
detur quodteneatur comedere. Primo, nam
Diuus Thomas in solutione ad secundum,
dicit, quòd non comedere esset seipsum oc-
cidere. Sed nemini licet se ipsum occidere,
quin potius tenetur quis propriā vitā tueri
ergo iste talis condemnatus ad mortem fa-
mis tenetur comedere oblatos sibi cibos, vt
propriam vitam tueatur. Secundò. Omnis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0474.jpg/>
@@1@<SE474>Quæst. LXX. De iniustitia testium. Art. I. 457
<duolan 2><-P>homo tenetur vitam seruare per sumptio-
nem cibi non prohibiti: sed ipse iudex non
prohibet per sententiam, vt ipse come-
dat, sed quod non dentur illi cibi: ergo &c.
Hæc sententia est Caietani in hoc loco, &
Victoriæ vbi supra, numero. 2. Oppositum
tenet Soto loco citato: & ratio eius est, quia
reus potest non fugere de carcere, etiamsi
sit licitum ei fugere, ergo poterit non co-
medere, etiam si sit ei licitum comedere;
Non enim videtur quòd magis se occidat
iste quam ille.</P>
<P>  Item, quia non comedere potius est non
conseruare vitam quā se occidere: sed quan-
do est causa iusta licitum est non conserua-
re vitam, ergo &c. Probatur consequentia.
Quia satis iusta videtur causa obedire sen-
tentiæ ex virtute iustitiæ legalis.</P>
<P>  Nihilominus probabilior & verior vide
tur opinio domini Caietani: quanuis fortas-
se posset vtrumq&#x0301;ue problematicè sustine-
ri. Ratio autem nostra est, quia vix potest
responderi ad verba Diui Thomæ allata.
Item, quiasecundùm omnium sententiam,
licitum est in illo casu comedere. At vero
difficultas est inter Doctores, An sit pecca-
tum mortale non comedere: ergo tutius est
comedere, ergo hoc debet facere.</P>
<P>  Ad primum in oppositum nego conse-
quentiam, & est discrimen quod non fu-
gere est expectare mortem ab extrinseco
infligendam: atverò non comedere, est ex-
pectare mortem ab intrinseco efficiendam,
absque aliqua causa virtutis iusta.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd non
est ibi causa virtutis obedientiæ ad iustitiam
legalem: quia sententia non præcipit, vt
ego non comedam: esset enim iniqua ta-
lis sententia: sed tantum præcipit, vt ne-
mo mihi cibos ministret. Sed contra, ergo
alij tenentur dare illi cibum. Patet sequela.
Quia licit&#x0169; est illi dare cib&#x0169;, & ille est in ex-
trema necessitate, ergo tene&#x0303;tur. Respōdetur,
nego sequelam & consequentiam: & ratio
est, quia sententia prohibet dare cibos con-
demnato, & quanuis per se non obliget nisi
ministros iustitiæ ad exequutionem senten-
tiæ: tamen ipso facto deobligat omnes alios,
ita vt non teneantur succurrere illi damna-
to, & liceat illis permittere, vt sententia exe-<-P>@@

<-P>quutioni mandetur. De qua re vide Diuum
Thomam. 2. 2. quæstione. 31. articul. 2. ad
tertium, vbi dicitur, quòd non tenemur da-
re cibum ei qui secundùm iustitiam pati-
tur famem.</P>
<P>  Sed adhuc superest difficultas circa ean-
dem solutionem ad secundum, An teneatur
fugere damnatus ad mortem, si commodè
potest? Videtur, quòd teneatur. Nam Di-
uus Thomas dicit, Nemo ita condemnatur,
vt ipse sibi inferat mortem, sed vt mortem
patiatur: & ideo non tenetur facere id vnde
mors sequitur, quod est manere in loco
vnde ducatur ad mortem. Hinc infertur,
quod manere in illo loco esset seipsum in-
terficere, ergo &c. Respondetur, quòd Di-
uus Thomas duo dicit, Alterum est, quòd
nemo potest ita condemnari, vt seipsum
interficiat: alterum est, quod potest obli-
gari, vt patiatur mortem. Ex hoc secun-
do infert Diuus Thomas quod licitum est
fugere, & quod non tenetur manere in car-
cere, quando potest fugere sine resistentia
ad ministros iustitiæ. Et ratio est, quia tunc
ipsum manere non est passio illata à mini-
stro iustitiæ, vnde nō tenebitur manere nisi
quando per actualem actionem cogitur ma
nere. Et hæc de ista quæstione.</P>
<Z>QVÆSTIO LXX.
<A+1>De iniustitia testium.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de iniustitia pertinente ad per
sonam testis. Et circa hoc quærun-
tur quatuor.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm homo teneatur ad testi-
monium ferendum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic procedi-<marginalia>Inf. art. 3.|ad terti&#x0169;.</marginalia>
tur. Videtur quòd homo
non teneatur ad testimo-
nium ferend&#x0169;. Dicit enim August.
in quæstionibus Genes. † &#xA759; Abra-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0475.jpg/>
@@1@<SE475>458 Quæst. LXX. De iniustitia testium. Art. I.
<duolan 2><-P><A+1>ham dice&#x0303;s de vxore sua: Soror mea<marginalia>Quæst. 26.|ad fi. to. 4.|Et li. 22.|cont. Fau-|stum. cap.|33.</marginalia>
est, veritatem celari voluit, nō men
dacium dici. Sed veritatem celan-
do, aliquis à testificando abstinet.
Ergo non tenetur aliquis ad testi-
ficandum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Nullus tenetur
fraudulenter agere. Sed Prouerbio
rum. 11. dicitur: Qui ambulat frau-
dulenter, reuelat arcana. qui autem
fidelis est, celat amici commissum.
Ergo non tenetur homo semper
ad testificandum, præsertim super
his, quæ sunt sibi in secreto ab ami-
co commissa.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Ad ea quæ sunt
de necessitate salutis, maximè te-
nentur clerici & sacerdotes. Sed cle
ricis & sacerdotibus prohibetur fer
re testimonium in causa sanguinis.
Ergo testificari non est de necessita
te salutis.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod August.
dicit: Qui veritate&#x0303; occultat, & qui
prodit mendacium, vterque reus
est. Ille, quia prodesse non vult: hic,
quia nocere desiderat.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd in testimonio ferendo distin-
guendum est: quia aliquando requi
ritur testimonium alicuius, aliquan
do non requiritur. Si requiritur te-
stimonium alicuius subditi autori-
tate superioris, cui in his, quæ ad iu
stitiam pertinent, obedire tenetur:
non est dubium, quin teneatur te-
stimonium ferre in his in quibus se
cundùm ordinem iuris testimoni&#x0169;
ab eo ex igitur, puta in manifestis,
& in his de quibus infamia præces-
sit. Si autem exigitur ab eo testimo</A+1><-P>@@

<-P><A+1>nium in alijs, puta in occultis, &
de quibus infamia non præcessit,
non tenetur ad testificandum: si ve
rò requiratur eius testimonium nō
autoritate superioris, cui obedire
tenetur, tunc distinguendum est,
quia si testimonium requiratur ad
liberandum hominem, vel ab in-
iusta morte seu p&#x0153;na quacunque,
vel à falsa infamia, vel ab aliquo
damno, tunc tenetur homo ad te-
stificandum. Et si eius testimonium
nō requiratur, tenetur facere quod
in se est, vt veritatem denuntiet ali-
cui, qui ad hoc possit prodesse. Di-
citur enim in Psalm. 81. Eripite pau
perem, & egenum de manu pecca-
toris liberate. Et Prouerb. 24. Erue
eos qui ducuntur ad mortem: &
Roman. 1. dicitur: Digni sunt mor-
re non solùm qui faciunt, sed etiam
qui consentiunt facientibus. Vbi
dicit <marginalia rendition="dagger">Est gloss.|Ambrosij|in ist&#x0169; lo-|cum. to. 5.</marginalia> Gloss. Consentire, est tacere
cùm possis redarguere. Super his
verò quæ pertinent ad condemna-
tionem alicuius, nō tenetur aliquis
ferre testimonium, nisi cumà supe-
riori compellitur secundùm ordi-
nem iuris. Quia si circa hoc veritas
occultetur, nulli ex hoc speciale
damnum nascitur. Vel si immineat
periculum accusatori, non est cu-
randum, quia ipse in hoc pericul&#x0169;
sponte se ingessit. Alia autem ra-
tio est de reo, cui periculum immi-
net eo nolente.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
Augustinus loquitur de occulta-
tione veritatis in casu illo, quando
aliquis non compellitur superio-
ris autoritate veritatem propalare,</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0476.jpg/>
@@1@<SE476>Quæst. LXX. De iniustitia testium. Artic. I. 459
<duolan 2><-P><A+1>& quando occultatio veritatis est
nulli specialiter damnosa.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
de illis quæ homini sunt commissa
in secreto per confessionem, nul-
lo modo debet testimonium ferre,
quia huiusmodi non scit vt homo,
sed tanquam Dei minister, & ma-
ius est vinculum sacramenti quo-
libet hominis præcepto. Circa ea
verò quæ aliter homini sub secreto
committuntur, distingue&#x0303;dum est.
Quandoque enim sunt talia, quæ
statim cùm ad notitiam hominis
venerint, homo ea manifestare te-
netur, putà si pertinent ad corru-
ptionem multitudinis spiritualem
vel corporalem, vel in graue dam-
num alicuius personæ, vel si quid
aliud est huiusmodi, quod quis pro
palare tenetur vel testificando, vel
denuntiando. Et contra hoc debi-
tum obligari non potest per secre-
ti commissum, quia in hoc frange-
ret fidem, quam alteri debet. Quan
doque verò sunt talia quæ quis pro
dere non tenetur, vnde potest obli-
gari ex hoc, quòd sibi sub secreto
committuntur, & tunc nullo mo-
do tenetur ea prodere, etiā ex præ-
cepto superioris, quia seruare fide&#x0303;
est de iure naturali. Nihil autem po
test præcipi homini contra id quod
est de iure naturali.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
operari vel cooperari ad occisione&#x0303;
hominis non competit ministris al
taris, vt suprà <marginalia rendition="dagger">Quæst. 64.|art. 4.</marginalia> dictum est. Et ideo
secundùm iuris ordinem compelli
non possunt ad ferendum testimo-
nium in causa sanguinis.</A+1></P>@@

<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Si sec&#x0169;dùm ordinem
iuris requiritur testimonium à proprio
iudice, tenetur ferre.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si requiratur contra
ordinem iuris, non tenetur testificari.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si testimonium sit ne-
cessarium ad liberandum hominem ab in-
iuria, vel damno: tenetur testificari etiam
non postulatus ab aliquo neque rogatus.</P>
<P>  Quarta conclusio. Quando agitur tan-
tum de condemnatione alicuius, non tene-
tur ferre testimonium, nisi compulsus à iu-
dice secundùm ordinem iuris, etiam si accu
satori periculum immineat.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>E hac materia extant tituli de testibus
in vtroque iure, & in decreto causa 3.
& 4. per multas quæstiones. Soto libro. 5.
de iustitia, quæstione. 7. & relectione de te-
gen. membro. 2. quæst. 6. Nauarro in ma-
nuali, cap. 25. numero. 40. Nos vero hanc
materiam in quinque partes diuidemus. In
prima disserendum erit, quando iudex iu-
ste interrogat testem.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primò ad quid teneatur te-
stis? Pro cuius decisione sit prima cō-
clusio. Quando iudex procedit per viā accu
sationis, aut denuntiationis: necessari&#x0169; est,
quòd præcesserit ipsa accusatio, vel denun-
tiatio iusta in foro exteriori. Hæc est com-
munis sententia, & probatur ex definitione
viæ accusationis, est enim via accusatio-
nis quando proceditur ab ipsa accusatio-
ne, tanquam à principio, ergo necesse est
vt præcedat accusatio. Sed tamen expli-
catur illa propositio. Diximus enim, quòd
præcedat accusatio in foro exteriori iusta,
quia potest contingere, vt accusatio sit in-
iusta in foro conscientiæ, eo quòd accusa-
tor poterat & tenebatur corrigere delin-
quentem, & ita prouidere bono communi:
& nihilominus illa accusatio erit iusta in fo
ro exteriori, & iudex tenetur illā admittere,
si accusator instat. Probatur, quia iudex est
custos boni publici, & debet procedere sec&#x0169;
d&#x0169; ius cōmune, ergo debet admittere & ac-
ceptare accusationem quam admittunt ipsa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0477.jpg/>
@@1@<SE477>460 Quæst. LXX. De iniustitia testium. Art. I.
<duolan 2><-P>iura. Et confirmatur. Accusator habet in fo-
ro exteriori ius ad accusandum illud, quod
probare promittit, ergo iudex debet ad-
mittere in eodem foro illam accusationem,
aliàs merito puniretur ille iudex si non ad-
mitteret talem accusationem: quia nō rectè
fecit officium suum. Et notandum est, quòd
iste est vnus de multis casibus, in quibus iu-
dex potest interrogare testem specialiter de
ipso reo, & tamen non potest interrogare
ipsum reum, An fecerit crimen: donec iam
habeat vnum testem saltem, vel habeat indi
cia certa, quæ suppleant vicem vnius testis.</P>
<P>  Sed tamen cōtra propositionem & expli
cationem eius arguitur primò. Nā D. Tho.
dicit in artic. quod tunc iudex interrogat se-
cundùm ordinem iuris, quando crimen est
manifestum, & quando interrogat in his in
quibus infamia præcessit: ergo non sufficit
accusatio ad interrogand&#x0169; testem iuridice,
si crimen non est notorium, vel præcessit in
famia de illo. &#x00B6; Secundò. Si iudex sciat accu
satorem iniquè agere in foro cōscientiæ ac-
cusando, tenetur illum fraternaliter corrige
re seorsum, ergo non tenetur admittere sta-
tim accusatione&#x0303; illā. Patet cōseque&#x0303;tia. Quia
aliàs consentiret cum iniquitate accusatoris.</P>
<P>  Ad primum respondetur, ex eodem D.
Tho. in quæst. 68. art. 1. ad tertium, vbi ait, &#xA759;
non est omnino secret&#x0169; quod per sufficien-
tes testes probari potest. Notand&#x0169; est enim
quod manifest&#x0169; habet gradus, quor&#x0169; vnus
est, quando aliquid potest probari, vel pro-
ponitur probandum in iudicio. Quod aute&#x0303;
dicit D. Tho. in his de quibus infamia præ-
cessit, non intelligatur, vtrumque simul esse
necessari&#x0169;, scilicet, quod sit crimen manife-
stum, & &#xA759; sit infamia de illo: sed alter&#x0169; suffi
cere ad interrogandum testem. &#x00B6; Secundò
respondetur, &#xA759; accusatio legitimè facta in fo
ro exteriori, sufficienter infamat ipsum re&#x0169;,
& nisi se purgauerit iuridicè de illo crimi-
ne, manebit infamatus. &#x00B6; Ad secund&#x0169; respō-
detur, concedo antecedens & nego conse-
quentiam si accusator non corrigitur, sed
adhuc instat accusare: tunc enim iudex tene
bitur acceptare accusationem, vt persona
publica, etiam si sciret testes esse falsos, &
accusatum esse innocentem: non enim atti-
net ad iudicem quatenus est persona publi-<-P>@@

<-P>ca, considerare ea quæ sunt per accidens ad
iudicium publicum: quia ipse est custos iu-
ris communis & distributor illius sec&#x0169;dùm
allegata & probata.</P>
<P>  Secunda conclusio. Quando iudex pro-
cedit per viam inquisitionis siue generalis,
siue specialis: licitum est interrogare testem
in omnibus casibus, in quibus diximus esse
licitum interrogare reum, vt diximus in
quæstione. 69. & multo magis militant ra-
tiones & testimonia quę ibi adduximus pro
ista propositione: quanto facilius est dicere
peccatum alienum, quam proprium.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando crimen ver-
git in detrimentum reipublicæ, vel etiam
priuatæ personæ notabiliter, & adhuc est in
fieri vel expectatur vt fiat: licitum est inter-
rogare testem, vt dicat in particulari, Quis
nam sit ille reus. Probatur. Quia iudex mul
to magis tenetur prouidere bono commu-
ni & defendere innocentem, quam quilibet
alius particularis: sed quilibet alius tenetur
in illo casu prouidere bono communi, aut
defendere innocentem reuelando crimino
sum per accusationem, vel denuntiationem
si aliter non potest: ergo multo magis iudex
poterit inquirere de illo criminoso. Minor
patet ex tertia conclusione Diui Thomæ in
articulo. Sed notandum est, quòd iudex nō
potest in illo casu inquirere in particulari de
Petro, vel Paulo, etiam si sciat vt persona
particularis quòd ille reus est Petrus vel Pau
lus. Ratio est, quia Petrus non est infama-
tus neque accusatus vel denuntiatus. Itaque
poterit iudex interrogare, scis in particulari
quis parat insidias ciuitati, aut intendit oc-
cidere innocentem? Quod si iudex habeat
indicia particularia contra aliquem inquan-
tum persona particularis, ipse iudex pote-
rit & tenebitur admonere testem seorsum
extra iudicium, vt si aliquid scit de illo par-
ticulari, quòd indicet illud in iudicio, non
autem poterit in publico iudicio interroga-
re de Petro, qui non est infamatus neque ac-
cusatus neque denuntiatus. Ratio huius as-
serti est lex charitatis quæ vnumquemque
obligat ad defensionem boni publici & in-
nocentis.</P>
<P>  Secundò nota, quòd crimen dupliciter
potest dici esse in fieri: Vno modo secun-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0478.jpg/>
@@1@<SE478>Quæst. LXX.  De iniustitia testium. Art. I. 461
<duolan 2><-P>dùm se formaliter, vt v. g. cum aliquis actua
liter furatur, vel inuadit hominem: Alio mo
do quando in suo effectu adhuc damnifica-
tur respublica vel innocens, vt v. g. quando
quis non vult restituere quod accepit, vel
etiam ex eo, quòd ille non proditur respu-
blica perturbatur. Dicimus ergo, quòd suf-
ficit ad veritatem nostræ propositionis: &#xA759;
crimen sit in fieri isto secundo modo. Tale
enim crimen est crimen læsæ maiestatis, vt
habetur in communi sententia Iurisperiro-
rum super Extrauagāte, Ad reprimendum,
quæ habetur in volumine iuris Ciuilis. Et
nota, eandem esse sententiam commune&#x0303; de
crimine læsæ maiestatis diuinæ, vt v. g. de
hæresi, & de sacrilegijs quæ vehementer per
turbant Christianam religionem. Vt si ali-
quis imaginem crucifixi confrigeret, aut in-
cenderet domum sacram.</P>
<P>  Quarta conclusio. Quando in processu
inquisitionis quæ fit iuridicè, detegitur inci-
denter aliud crimen ipsius rei, etiam si sit di
sparatum: licitum est interrogare testem de
illo crimine, & testis tenebitur respondere.
Hæc conclusio est contra Soto relectione
citata, membro. 2. quæst. 6. conclusione. 3.
casu. 4. sed asseritur à Nauarro in relectione
capitis inter verba. 11. quæst. 3. num. 676. &
est communis sententia Iurisperitorum, &
probatur ex. l. quod euitandi. C. de conditio
nibus ob turpem causam. &. l. penult. C. si
aduersus libertatem. & Doctores Canoni-
stæ super cap. 2. de confessis. & cap. 2. de or-
dine cognitionum, vniuersaliter dicunt, &#xA759;
si crimen illud quod incidenter detegitur,
est coniunctum cum alio crimine de quo
fiebat iuridica inquisitio: potest in eodem
iudicio puniri sine noua litis inchoatione:
si autem illud crimen fuerit disparatum,
non potest puniri in eode&#x0303; iudicio sed pote
rit puniri per nouam inchoationem litis,
inquirendo de illo crimine. Et hæc senten-
tia omnino tenenda est, & est speciale ar-
gumentum ad hoc contra Soto. Nam ipse
in relectione citata post primam conclu-
sionem dubio. 2. tenet, quòd solum habetur
ex iure positiuo, quòd requiratur infamia
ad inquirendum contra reum per viam in-
quisitionis. Vnde sic arguitur. Ius positiuum
potest derogari per contrarium vsum, &<-P>@@

<-P>per contrariam sententiam Iurisperitorum:
sed est vsus communis & communis sen-
tentia, quòd fiat id quod dicimus in quarta
conclusione, ergo &c. Et denique sic argui-
tur. Etiam si teneamus, (quòd ego verum
existimo) infamiam debere præcedere ad
interrogādum in particulari de aliquo reo,
secundùm quòd infamia supplet vicem ac-
cusatoris: tunc sic arguitur. Infamia eate-
nus necessaria est, quatenus supplet vicem
accusatoris: sed detectio criminis in iudicio,
etiam si incidenter contingat, sufficienter in
famat hominem: ergo licitum erit interro-
gare testem.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò, an cùm crimen est
manifestum & iam transactum, ne-
que est directè contra rempublicam neque
est crimen læsæ maiestatis: sit licitum iudici
inquirere testes, vt cognoscat reum de quo
nulla præcessit infamia. V. g. inuenitur ca-
dauer hominis in platea, An sit licitum iu-
dici interrogare quemlibet, scis, quisnam
occiderit hunc hominem? ita vt interroga-
tio sit generalis ex parte personæ, specialis
autem ex parte delicti.</P>
<P>  Pro parte negatiua arguitur primò. In il-
lo casu non est licitum interrogare, scis an
Petrus occiderit, ergo neque interrogare,
scis quis occiderit. Antecedens patet ex di-
ctis in tertia conclusione. Conseque&#x0303;tia pro-
batur. Nam responsio testis debet esse spe-
cialis, ergo idem est acsi iudex interroget in
speciali.</P>
<P>  Secundò. Iudex interrogans testem illo
modo, exponit illum periculo reuelan-
di reum, de quo nulla præcessit infamia,
ergo peccat, &c. Ad hoc dubium respon-
det Soto negatiuè in relectione citata, quæ-
stione. 6. dubio. 4. post primam conclusio-
nem, dicit tamen, quòd forte licitum est iu-
dici interrogare de quibusdam indicijs &
circunstantijs delicti, v. g. qua hora occi-
sus est homo, aut quibus armis, quibus
inuentis postea poterit interrogare dereo.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione vero sit prima conclu-
sio. Quando delictum est notorium, li
citum est iudici inquirere reum generali
inquisitione ex parte personæ. Hanc tenet
Innocentius. 4. super cap. bonæ. de electio-
ne. quem sequuntur Iurisperiti. Hanc senten<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0479.jpg/>
@@1@<SE479>462 Quæst. LXX. De iniustitia testium. Artic. I.
<duolan 2><-P>tiam tenuit D. Thomas cum esset Baccha-
laureus Parisius, vt refert Caiet. supra quæst.
69. art. 2. Tenet eam Bartol. in. l. 2. ff. ad. l. Iu-
liam. de adult. & in. l. fin. ff. de quibus. quem
omnes legistæ sequuntur. Et probatur pri-
mò ex vsu communi omnium iudicum,
qui ita faciunt, qui vsus sufficit derogare le-
gem positiuam quæ præcepit, vt non nisi
præcedente infamia inquiratur de reo, &
hoc argumentum est efficax contra Soto,
qui opinatur legem illam esse positiuam.
Contra quem etiam arguitur secundò. Lici-
tum est iudici quærere indicia, & postea ip-
sum reum, ergo iam sine infamia quæritur
reus. Consequentia patet. Quia illa indicia
& circunstantiæ non magis infamant ipsum
reum, quam delictum notorium.</P>
<P>  Tertiò. Nam alias, si iudex sciens delicta
notoria, non inquireret reos, sed expectaret
infamiam alicuius personæ: perturbaretur
pax & tranquillitas reipublicæ crebris faci-
noribus, nam pessimi quique auderent cri-
mina perpetrare, ergo &c.</P>
<P>  Quartò. Visitatoribus licitum est inqui-
rere an subditi sciant aliqua delicta in com-
munitate correctione digna, etiam vbi nul-
la præcessit infamia, ergo multo magis vbi
delictum est notorium. Hanc conclusione&#x0303;
tenet Syluest. verbo, inquisitio. §. 7. & Caiet.
opusc. 17. responsionum, respons. 5.</P>
<P>  Secunda conclusio. Quando crimen nō
est notorium, est tamen fama de illo: hunc
ordinem seruabit iudex. Primo inquiret, an
sit certum illud crimen: deinde quisnam fe-
cit poterit interrogare in generali, sicut in
prima conclusione dictum est.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,
nego consequentiam. Ad probationem re-
spondetur, quòd si interrogatus sciat esse se-
cretum quòd Petrus occidit, debet respōde-
re senescire. Neque enim iudex circa ordi-
nem legis naturæ interrogat sed intendit &#xA759;
interrogatus faciat quod debet. Iudex enim
facit suum officium pro bono communi.</P>
<P>  Ad secundum aliqui dicunt, quòd iudex
tenetur admonere interrogatum &#xA759; nō inte&#x0303;-
dit, vt reuelet quod non est licit&#x0169; reuelare.
Sed profectò non potest obligari iudex ex
iustitia ad hāc admonitionem: quia exercet
officium ministri reipub. pro bono cōmuni<-P>@@

<-P>tatis. Quod si interrogatus nescit responde-
re, sibi imputet, eo vel maxime quòd tali pe
riculo se exposuit homicida, vnde illud in-
conueniens est per accide&#x0303;s respectu iudicis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò, An testis qui se abscō-
dit sciens mādatum citatorium dima
nasse à iudice quo vocatur ad iudicium te-
neatur ad restitutionem detrimenti quod in
currit pars in cuius fauorem vocabatur.</P>
<P>  Arguitur primo pro parte affirmatiua.
Quando edictum est generale præcipiens,
vt omnis qui sciuerit certum crimen mani-
festet illud: tunc sec&#x0169;dùm communem sen-
tentiam, qui nō manifestat, tenetur ad resti-
tutionem, ergo multo magis in nostro casu.</P>
<P>  Arguitur secundò. Iudex vt persona pu-
blica iuste applicat testimoni&#x0169; vnius ciuis al
teri in cuius fauore&#x0303; ferend&#x0169; est, ergo talis ci-
uis tenetur ex iustitia testificari.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Si alicui præcipiatur, &#xA759;
exhibeat scripturā publicā, & occultauerit
eam, tenetur restituere parti litiganti omnia
damna, ergo. Ob hæc argumenta Soto lib.
5. iustit. q. 7. art. 1. tenet partem affirmatiuam:
& Nauar. manual. c. 25. nu. 44. & est ferè cō-
munis sententia. Alij aiunt &#xA759; si notificat&#x0169; est
testi mandatum, tenetur restituere: sin au-
tem, non tenetur.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit pri
ma cōclusio. In casu posito in principio
dubij, testis qui se occultat de industria ante
notificationem mandati, peccat contra cha-
ritate&#x0303; & contra iustitiā legalem. Contra cha
ritatem quidem, quoniam tenetur proximo
fauere absque proprio damno. Contra iusti
tiā verò legalem, quia tenetur correspōdere
ipsi reipublicæ in rebus necessarijs guberna-
tioni, quando fuerit interrogatus: sed ille se
abscōdit ne hoc faciat: ergo peccat cōtra iu-
stitiā legalem. Erit autem peccatum morta-
le vel veniale pro grauitate materiæ.</P>
<P>  Secunda conclusio. Testis ex eo solum,
quòd non reddit testimonium occultando
se postquam scit mandatum promanasse à
iudice, siue etiam postquam intimatum est
illi, nō tenetur ad restitutione&#x0303; faciendā parti
in cuius fauore&#x0303; petebatur testimoni&#x0169;. Ratio
potissima est: quia ille non peccat contra iu-
stitiam commutatiuam: ergo nō tenetur ad
restitutione&#x0303;. Antecedens probatur, quia ille<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0480.jpg/>
@@1@<SE480>Quæst. LXX. De iniustitia testium. Art. I. 463
<duolan 2><-P>non tenetur ad reddendum testimonium
nisi ex charitate vel ex iustitia legali: ergo
non peccat contra iustitiam commutati-
uam. Antecedens probatur. Ante manda-
tum iudicis non tenebatur nisi solum ex cha
ritate reddere restimonium: sed mandatum
iudicis solum inducit obligationem iusti-
tiæ legalis, ergo post mandatum tenebitur
solum ex charitate & ex iustitia legali.</P>
<P>  Secundò probatur conclusio. Post man-
datum iudicis si testis non testificetur, non
tenebitur restituere fisco vel iudici lucrum
quod impedit eis, quod acquisituri essent
ex condemnatione alterius partis, ergo etiā
neque ipsi parti læsæ. Antecedens est mani-
festum ex his quæ diximus sup. quæst. 69.
Et probatur consequentia. Quia per man-
datum iudicis per se primò & immediatè
ordinatur testis ad rempublicam, scilicet,
ad tribunal publicum, vt deseruiat illi & illi
foueat, ergo si iniuria quæ fit tribunali non
comparendo non obligat ad restitutionem,
multo minus tenebitur restituere parti re-
spectu cuius secundariò se habet ipse testis
per mandatum iudicis.</P>
<P>  Tertiò. Si ex iustitia commutatiua tene-
retur reddere testimonium in fauorem par
tis: sequitur quòd cum æquali damno de-
beret reddere. Patet consequentia. Quia
altera pars haberet ius ad meum testimo-
nium sicut ad rem propriam, ergo secun-
dùm regulas restituendi cum æquali detri-
mento debet homo reddere illud testimo-
nium. Denique probatur ex ratione qua Di-
uus Thomas probat primam cōclusionem
articuli, quæ quidem tantum inducit obli-
gationem iustitiæ legalis: ait enim, quòd te-
netur obedire homo superiori.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in contrarium respon-
detur. Ad primum nego antecedens,
sed solum erit peccatum contra iustitiam le
galem & contra charitatem proximi: quem
admodum si respublica præciperet edicto
quoddam generali, vt omnes diuites singu-
los pauperes sustentarent, si quis diues non
sustentaret pauperem, non peccaret contra
iustitiam commutatiuam: sed tantum cōtra
legalem, & contra charitatem proximi.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd iudex
applicat eo modo quo potest testimonium<-P>@@

<-P>vnius ciuis in fauorem alterius, scilicet, præ-
cipiendo & obligando illum secundùm iu-
stitiam legalem.</P>
<P>  Ad tertium argumentum negatur conse
quentia. Est enim differentia, quòd scriptu-
ra est instrume&#x0303;tum publicum, ad cuius ma-
nifestationem habet ius quicunque indiget
illo testimonio: vnde qui occultat scriptu-
ram illam, aufert ius ab altero & tenebitur
restituere. Cæterum testimonium ipsius te-
stis non subiacet nisi dominio ipsiusmet, vn
de si non reddit testimonium nulli facit in-
iuriam contra iustitiam commutatiuam.</P>
<P><INI2>S</INI2>ED vt hoc magis explicetur est dubi&#x0169;
quartum, An postquam testis compa-
ret in iudicio & interrogatur iuridicè: tenea
tur respondere, & si non respondeat verita-
tem quam nouerat, an teneatur restituere?</P>
<P>  Pro parte negatiua arguitur primo ex
secunda conclusione dubij præcedentis. An
tea quam compareat in iudicio non tenetur
restituere, etiam si de industria se absconde-
rit, ergo neque etiam existens in iudicio te-
nebitur ex iustitia commutatiua veritatem
manifestare. &#x00B6; Secundò. Sæpe ex testimo-
nio veritatis imminet periculum ipsi testi:
ergo tunc non tenebitur testificari. &#x00B6; Tertiò.
Continget sæpe, quòd testis interrogatus iu-
ridicè peccasset ante interrogationem si de-
poneret crimen alicuius, ergo neque po-
stea tenebitur respondere. Antecedens pa-
tet. Sit enim casus quòd testis poterat per
correctionem fraternam prouidere bono
proximi & communitati, tunc sane tenebi-
tur non reuelare crimen illud in iudicio, vt
ostendimus supra quæst. 68. art. 1. vbi dixi-
mus, quòd si denuntiet peccat & contra cha
ritatem & cōtra iustitiam commutatiuam.
&#x00B6; Quartò. Sit casus quòd aliquis accusauit
cum obligatione probandi duobus testibus
aliquod crimen, sed tamen reuera non ha-
bet nisi vnicum testem, tunc iudex iuridicè
interrogat testem, & ille non tenetur respon
dere sciens se esse vnicum testem, ergo &c.
&#x00B6; Quintò. In inquisitione generali quan-
tum ad personam, speciali vero quantum
ad delictum notorium, iudex iustè interro-
gat testem, vt paulo ante diximus: & tamen
testis non tenetur respondere nisi præcesse-
rit infamia, ergo.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0481.jpg/>
@@1@<SE481>464 Quæst. LXX. De iniustitia testium. Art. I.
<duolan 2><P>  Sextò. Doctores & consiliarij quos con-
sulunt ipsi rei vt sibi prospiciant, non tenen-
tur testificari quantum libet iudex iuridicè
inquirat & interroget etiam præcedente in-
famia alicuius personæ, ergo &c.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius, sit prima conclu-
sio. Testis iuridicè interrogatus non te-
netur ex iustitia commutatiua manifestare
veritatem. Probatur. Quia præceptum iu-
dicis addit præceptum obligans ex iustitia
legali subditum ad respondendum: sed an-
tea non tenebatur ex iustitia commutatiua
respondere: ergo neque modo. Et confir-
matur. Si Rex præciperet in aliqua necessi-
tate vrgente reipublicæ, vt quilibet ciuis
proficisceretur ad bellum, ille qui non pro-
ficisceretur ad bellum non peccaret contra
iustitiam commutatiuam, nec enim tene-
retur restituere damnum quod sequutum
est, ex eo quòd ipse non militauit, ergo iu-
dex non potest amplius obligare ad testifi-
candum testem quam Rex ad militandum.
Præterea. Testis post mandatum iudicis se
abscondens de industria, non tenetur resti-
tuere, ergo neque postea in iudicio tenebi-
tur restituere si occultat veritatem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si testis respondeat
semel interrogatus iuridicè, tenetur respon-
dere veritatem ex iustitia cōmutatiua. Pro-
batur. Quia suo mendacio factum est vt in-
nocens condemnaretur, ergo tenebitur ad
rest itutionem damni. Patet consequentia.
Quia ex iustitia cōmutatiua tenetur vnus-
quisque non facere actionem ex qua sequi-
tur damnum proximi, si tamen sine suo in-
commodo notabili possit vitare. Hinc sequi
tur ea dem ratione quòd testis in isto casu te
nebitur restituere iudici vel fisco bona ad
quæ habebant ius ante sententiam, si ex eius
falso test imonio forte amittunt illa: non ta-
me&#x0303; tenebitur restituere illa bona quæ essent
lucraturi ex condem natione rei. Ratio est,
quia ad illa non habent ius nisi mediante cō
demnationerei: & quia testis non teneba-
tur ex iustitia commutatiua concurrere ad
condemnationem rei, non tenebitur resti-
tuere fisco p&#x0153;nam quam reus esset solutu-
rus: sicut etiam ipse reus non tenetur resti-
tuere illam p&#x0153;nam, etiam si suo mendacio
eripuerit à condemnatione. Itaque habe-<-P>@@

<-P>mus, magnam esse differentiam inter occul
tationem & silentium testis, & inter falsum
testimonium quod red dit. Per hoc enim te
netur restituere: per illud autem non tene-
tur, quia non peccat contra iustitiam com-
mutatiuam. Quod enim supra diximus
quæst. 62. art. 7. quòd tenetur restituere mu-
tus siue non manifestans: explicauimus de
non manifestante, qui tenetur ex iustitia
commutatiua, siue ex officio manifestare:
sicut est custos alicuius domus aut vineæ.
Cæterum si aliquis videat furem intrantem
in domum vicini & taceat, non tenetur lo-
qui nisi ex charitate: vnde si tacet non tene-
tur restituere.</P>
<P><INI2>A</INI2>D primum argumentum in contra-
rium respondetur, quòd testis nō ma
gis tenetur manifestare veritatem constitu-
tus in iudicio, quam antea dum esset iam
vocatus iuridicè: sed tamen tenetur si respō-
det respondere veritatem: alioquin tenebi-
tur restituere, si ex eius falso testimonio da-
tum est damnum alicui. Si obijciat aliquis
ex cap. qui cum fure. de furtis. vbi dicitur, &#xA759;
ille etiam est fur qui quærente possessore nō
indicat. Respondetur, quòd est intelligen-
dum quantum ad culpam quæ includitur
in peccato contrario charitati & misericor-
diæ: sicut explicatur etiam illud dictum Am
brosij. Pasce fame morientem, si non paui-
sti occidisti, hoc est imputabitur tibi ad cul-
pam mors alterius, scilicet, contra charitate&#x0303;
non contra iustitiam.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd non te
netur testis etiam iuridicè interrogatus red-
dere testimonium veritatis cum notabili
damno aut periculo proprio, nisi forte bo-
num publicum id postulet, aut alias oblige-
tur ex ordine charitatis subire aliquod detri
mentum, ad euitandum maius damn&#x0169; pro-
ximi, præsertim in rebus altioris ordinis.
Quando autem teneatur: non est præsentis
loci definire, sed pertinet ad quæstione&#x0303;. 26.
in ista parte.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd testis si
adhuc potest corrigere fraternaliter proxi-
mum & prouidere boni communi, non te-
netur respondere: imo tenetur respondere
se non scire: neque est inconueniens quòd
iudex iuridicè interroget: quia potest esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0482.jpg/>
@@1@<SE482>Quæst. LXX. De Iniustitia testium. Artic. I. 465
<duolan 2><-P>bellum iustum ex vtraque parte supposita
ignorantia. Iudex autem ignorat per corre-
ctionem fraternam sufficie&#x0303;ter prouideri bo
no communi & bono partis alterius, quæ
habet vicem actoris. Imo vero etiam si iu-
dex sciat vt persona particularis, quòd per
correctionem fraternam potest prouideri
omni incommodo: si tamen ipse iudex fue-
rit postulatus ab accusatore, vel à parte con-
traria, vt iuridice procedat: tenetur ex offi-
cio iuridice procedere: quia per accidens se
habet scientia illius particularis de corre-
ctione fraterna, in ordine ad iudicium pu-
blicum. Et ita possumus dicere, &#xA759; adhuc iu
dex in illo casu ignorat in quantum iudex
est, per correctionem fraternam posse corri
gi sufficienter delinquentem: quemadmo-
dum etiam supra diximus, quæst. 62. art. vl-
timo, &#xA759; non tenetur homo restituere rem
alienā cum magno detrimento rerum eius-
dem ordinis, & tamen iudex ipse tenetur co
gere illum vt restituat, postulante parte con
traria, vt fiat iudici&#x0169; in foro exteriori: quia
huiusmodi damnum quod patitur debi-
tor, per accidens se habet ad consideratio-
nem iudicij.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, &#xA759; testis non
tenetur respondere iudicum etiam iuridice
interroganti, quando accusator non habet
nisi vnicum testem. Huius oppositum tenet
Soto lib. 5. de Iustitia. quæst. 7. art. 1. Sed pro
batur nostrum dictum. Illa sententia est
iniusta quæ non habet nisi vnicum testem,
ergo testis ille non tenetur respondere, etiā
si iudex ex ignorantia vel ex præsumptio-
ne iuris iustè interroget. Diximus ex præ-
sumptione iuris: quia potest contingere &#xA759;
iudex sciat vt persona particularis, quod ac-
cusator non habet nisi vnicum testem: & ni
hilo minus tenetur interrogare: quia ex præ
sumptione iuris cuius minister est præsumi
tur accusator habere duos testes & legitimè
accusare: vnde compellitur ipse iudex inter
rogare. Cæterum si ipsemet iudex posset re
pellere illam accusationem citra scandal&#x0169;,
teneretur non admittere: quia vnicuiq; mā
dauit Deus de proximo suo. Ergo tenetur
defendere reum qui patitur iniuriam, si id
potest sine detrimento boni communis.</P>
<P>  Ad quintum. Iam diximus in præceden-<-P>@@

<-P>tibus quòd iudex non potest interrogare de
persona in speciali, via inquisitionis, nisi prę
cesserit infamia: vnde nec testis tenebitur re
spondere. &#x00B6; Ad sextum respondetur, quòd
nemo tenetur denuntiare vel testificari de
crimine quod ipsius fidei cōmissum est sub
secreto: nisi forte bonum commune pericli
tetur. Ratio huius est: quam ponit D. Tho.
art. 1. ad 2. Quia seruare secretum commis-
sum, est iuris naturalis. Ergo iudex non po-
test aliquid præcipere contra hoc ius natu-
rale. Quando vero bonum commune peri
clitatur, tunc ius naturale seruandi secretum
amici, non habet locum: quia est aliud ius
vniuersalius & fortius. Quia vnusquisq; te-
netur defendere bon&#x0169; commune dum peri
clitatur. Vnde tunc etiam non interrogan-
te iudice, tenetur homo reuelare secretum
illud particulare. Ea quæ diximus de secre-
to seruando, multò magis obligāt eos quos
consulunt homines ad salutem spiritualem
& corporalem: vt sunt Theologi & Medici
& Iurisperiti. Ratio est, quia aliàs tolleretur
de medio vniuersalissimum quoddam re-
fugium miserorum, quod est necessarium
reipublicæ, scilicet consultatio ad meden-
dum sibi in suis miserijs. Vnde sequitur, &#xA759;
non nisi pro vitando notabili reipublicæ de
trimento debent reuelare eiusmodi secre-
tum. Theologus vero si consulitur in ordi-
ne ad sacramentum p&#x0153;nitentiæ, in nullo ca
su potest reuelare. Nam de confessarijs ni-
hil hic definimus. Constat enim quòd iure
diuino tenentur seruare sigillum in omni
euentu absque exceptione. Notandum de-
nique quòd patres & filij & omnes qui sunt
in recta linea non admittuntur in iure ad te-
stimonium contra se ipsos, etiam si veniant
voluntarij ad testificandum. Hoc habetur
expressè. 4. quæst. 3. §. Item parentes. & in. l.
parentes. C. de testibus. Præterea etiam fra-
tres & sorores, gener & socerus, vitricus &
nouerca, priuignus & priuigna, patruus &
patruelis, auunculus vel nepos ex fratre vel
sorore admittuntur quidem vt testes contra
se inuicem, non tamen possunt compelli ad
testificandum. Hoc patet vbi supra in. l. Iu-
lia. ff. de testibus. & communis sententia Iu
risperitorum extendit hoc ipsum ad coniu-
ges. Ratio horum omnium fundatur in iu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0483.jpg/>
@@1@<SE483>466 Quæst. LXX. De Iniustitia testium. Artic. I.
<duolan 2><-P>re naturali. Nā bon&#x0169; patris & bon&#x0169; filij est
quasi ide&#x0303; bon&#x0169;. Vnde sicut nemo est testis
cōtra seipsum, ita nemo admittendus est te-
stis cōtra patrem aut ecōuerso. Alij vero gra
dus recitati ita sunt inter se coniuncti etiam
ad bonum reipublicæ, vt nefas sit illos com
pellere ad testificādum contra se inuicem.
Prædicta vero sunt intelligenda dummo-
do bonum cōmune non periclitetur. Tunc
enim prædicti gradus tenentur testificari &
possunt cōpelli, si non sint alij testes. Vt v. g.
in casu hæresis, & in casu læsæ maiestatis:
præsertim cum hæc crimina sunt in fieri.
De qua re vide capit. si audieris. 23. quæst. 5.
& Syluestrum in verb. testis. quæst. 1. atque
hactenus de secunda parte.</P>
<P><INI2>I</INI2>N tertia parte dicendum est de teste. Du
bium primum sit, an cum dubitat testis.
An iudex interroget iustè vel non, teneatur
respondere? Pro parte negatiua arguitur pri
mo. In tali casu reus non tenetur responde-
re, vt diximus quæst. 69. art. 1. & 2. in prima
parte tractatus, ergo neq; testis. &#x00B6; Arguitur
secundo. Dubium ipsius testis potest oriri
ex varietate opinionum, & tunc non tene-
tur testis sequi opinionem iudicis, sed pote-
rit sequi contrariam. Ergo non tenebitur re
spondere. &#x00B6; Sed arguitur in oppositum pro
parte affirmatiua. In dubijs melior est con-
ditio possidentis, sed iudex est in possessio-
ne præcipiendi testi, vt respondeat: ergo te-
stis tenebitur respondere. Que&#x0303;admod&#x0169; mu
lier quæ dubitat an iste sit suus vir, tenetur
reddere debitum petenti. Vt est definit&#x0169; in
c. Inquisitioni. de sent. excō. De ista quæst.
disputat Soto in relect. citata membr. 3. q. 2.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Si
in tali casu nullum detrimentum sequi-
tur alicui ex tali testificatione, tenetur ho-
mo testificari. Probatur argumento facto
pro parte affirmatiua.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si ex testificatione se
quatur detrimentum testi vel reo vel alicui
testium, & ex silentio testis non sequitur ali
quod detrimentum alicui, tenetur non re-
spondere: & potest dicere se nescire. Proba-
tur. Nam in dubijs tutior pars est eligenda.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si ex testificatione se-
quatur detrimentum reo, & ex silentio se-
quatur æquale detrimentum actori: tunc<-P>@@

<-P>etiam debet tacere vel dicere se nescire. Ra-
tio est ex illa regula iuris: cum partium iura
sunt obscura, reo potius fauend&#x0169; est quā a-
ctori. Eo vel maximè &#xA759; reus est in possessio
ne, ergo in dubio melior erit conditio possi
dentis. &#x00B6; Quarta conclusio. Si detrime&#x0303;tum
quòd sequitur actori ex eo &#xA759; testis non testi
ficatur est notabiliter grauius, quam detri-
mentum quod sequitur reo ex testificatio-
ne, tenebitur testis testificari in casu posito.
Vt v. g. si honor vel vita actoris periclitatur:
reus autem solum incurrit damnum rerum
temporalium. Et rursus si omnia bona tem-
poralia actoris, quæ sunt magni momenti
pereunt: reus verò mediocrem quandam
iacturā facit rer&#x0169; te&#x0303;porali&#x0169;, tenebitur testis
testificari. Ratio huius est, quia ex duo-
bus malis minus est eligendum, vt habetur
in cap. duo mala. 13. dist. decreti ex Concil.
Toletano. 8. Et est Arist. 2. Ethic. cap. 9. Sed
aduertendum est opus esse prudentia ad iu
dicandum quod nam damnum est notabi-
liter grauius in actore quam in reo. Ex hac
quarta conclusione sequitur corollari&#x0169; cer
tissimum, quod si ex silentio testis bonum
commune periclitatur: tenetur testificari in
illo casu. &#x00B6; Ad argumenta respondetur.
Ad primum nego consequentiā. Quia mul
to durius est obligare aliquem, vt dicat con
tra se ipsum, quàm vt dicat cōtra alium. Ite&#x0303;
damnum quod sequitur actori ex silentio
rei potest ipse reus restituere. At verò dam-
num quod sequitur actori ex silentio testis,
non est in potestate eius restituere. Et pro-
pterea non est mirum &#xA759; aliquando testis te
neatur respondere, quando non tenetur ipse
reus. &#x00B6; Ad secundum respondetur, &#xA759; ita ve-
rum est, &#xA759; testis non tenetur sequi opinio-
nem iudicis interrogantis: sed poterit sequi
non solum opinionem sibi probabiliorem,
sed etiam æquè probabilem, dummodo ser
uet documenta data in conclusionibus.</P>
<P>  Ad argumentum pro parte affirmatiua
respōdetur, &#xA759; simili ratione potest probari
secunda & tertia conclusio. Nam & reus est
in possessione, ergo in dubio fauendum est
illi. Cæterum ad argumentum in forma re-
spōdetur nego minore&#x0303;, nō enim est in pos-
sessione iudex ad interrogādum in illo casu
particulari. Soto vbi supra, plurima docu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0484.jpg/>
@@1@<SE484>Quæst. LXX. De iniustitia testium. Artic. I. 467
<duolan 2><-P>menta profert, vt ostendat quādo teneatur
subditus obedire Prælato dubitās an Præla-
tus iustè præcipiat. Sed tamen nos breuiter
præter docume&#x0303;ta data in cōclusiōibus, vn&#x0169;
&#xA753;ferimus satis vtile. Quotiescunq; subditus
præcipitur facere aliquid in cuius exercitio
se habet vt instrume&#x0303;talis causa in ordine ad
effect&#x0169; principalis agentis, tenetur obedire:
etiam si dubitet, &#xA759; prælatus iustè præcipiat.
Vt verbi gratia, miles qui dubitat an bellum
sit iust&#x0169; vt procedit à Rege, tenetur nihilo-
minus militare, si præcipitur à Rege vt mi-
litet: quia ad officium militan di non perti-
net examinare causas iustitiæ belli: hoc e-
nim est principalis agentis. Quapropter si
miles non est certus, quòd bellum est iniu-
stum, tenetur militare. At vero testis est cau
sa principalis testificandi in ordine ad con-
demnationem rei vel absolutionem. Vnde
ad illum pertinet examinare, an proceda-
tur iuridice vel non. Et in casu dubij debet
sequi documenta data. Aliud exemplum est
huius doctrinæ. Prædicator est causa prin-
cipalis prædicandi. Vnde si prælatus præci-
piat illi, vt prædicet aliquam doctrinam de
qua prædicator dubitat, an sit doctrina sana:
tenetur non prædicare. At vero præ co bene
potest clamare edictum, etiam si dubitet,
an sit sana doctrina vel non. Quia ad offi-
cium illius non pertinet examinare an sit
doctrina sana vel non.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium secundum est. An testis qui
scit se non iuridice interrogari, possit
sine mendacio & sine peccato respondere
& iurare, se nescire, non vidisse, &c. Ad hoc
facilis est responsio ex his quæ dicta sunt.
quæst. 69. de reo interrogato contra ordi-
nem iuris. &#x00B6; Sit igitur conclusio. Omnia
quæ licita sunt reo interrogato contra ordi-
nem iuris, licita sunt etiam testi, præterquā
quòd reo licitum est cedere iuri suo & re-
spondere quòd fecit crimen, etiam interro-
gatus contra ordinem iuris. Sed hoc nō erit
licitum testi interrogato contra ordinem iu
ris: quia non est in eius arbitrio positum ce-
dere iuri alieno: atque hactenus de tertia par
te sufficiat.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium est in quarta parte, An quan-
do per iniuriam factam reo vel testi,
venit crimen in notitiam iudicis publice, li-<-P>@@

<-P>ceat iudici vltra procedere vsque ad con-
dem nationem. &#x00B6; Pro parte negatiua est vni
cum argumentum ex regula iuris, scilicet
ex iniuria non nascitur ius. Ergo iudex non
habet ius ad procedendum vltra ex iniuria
facta. &#x00B6; Pro parte affirmatiua est aliud argu
mentum. Ad bonum reipublicæ pertinet
vt delicta semel publicata in iudicio, puniā-
tur. Ergo etiam si ab aliquo iniuriosè publi-
cata sint, puniri debent. De ista quæstione
multi multa dicunt.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione nota primò, &#xA759; iudex po
test dupliciter considerari. Vno modo
vt persona particularis. Alio modo vt mini
ster reipublicę fungens ipsius autoritate. Se-
cundo nota, quòd iniuria potest fieri vel à
iudice vel ab alio. Tertio nota, quòd iniuria
potest fieri vel in ipso foro exteriori, quia
est contra leges considerabiles in illo foro.
Altero modo potest fieri in foro conscien-
tiæ: quia est contra leges diuinas non consi-
derabiles in foro exteriori.</P>
<P>  Sit ergo prima conclusio. Quotiescunq;
iudex scit ex iniuria, quomodo libet facta ali
cui, procedi contra ipsum, tenetur inquant&#x0169;
persona particularis impedire processum
fieri, si id potest sine scandalo non frangen-
do leges iudicis, aut contraueniendo iuri al
terius partis. Probatur prima pars. Quia iu-
dex eo quòd iudex est, non deobligatur à
lege communi singulis hominibus, scilicet,
quia Deus vnicuiq; mandauit de proximo
suo.  Ergo vbi poterit sine aliquo impedime&#x0303;
to & inconuenienti, tenebitur defendere in-
nocentem. Secunda pars probatur. Nam bo
num cōmune præferendum est bono par-
ticulari: ergo debet procedere iudex secun-
dum allegata & probata, si aliter non potest
defendere re&#x0169;. Tertia pars probatur. Nam
non sunt facienda mala, vt inde eueniāt bo-
na, ergo non est facienda iniuria vni parti,
vt altera ab illa eripiatur.</P>
<P>  Secunda cōclusio. In republica Christia
na si iudex sciat iniuriam factam esse reo, ex
reuelatione confessionis sacramentalis, &
hoc posse probari in iudicio, tunc iudex nō
potest vltra procedere: sed tenetur omnia
acta reponere. Probatur ista cōclusio. Quia
maius scādalum est & magis perniciosum,
vt ex tali fundamento sacrilego vltra proce<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0485.jpg/>
@@1@<SE485>468 Quæst. LXX. De iniustitia testium. Artic. I.
<duolan 2><-P>datur, quàm ex eo quòd reus nō puniatur.
Arcerentur enim homines à sacramento cō
fessionis, si illa via licitum esset iudicibus cō
demnare peccatores. Item est alia ratio. Nā
id quod confessarius scit in confessione, co-
gnoscit secretissimè loco Dei, sed per ea
quæ solus Deus scit, non potest cōdemnari
aliquis in iudicio. Ergo neq; per ea quæ con
fessarius scit. &#x00B6; Tertia cōclusio. Si iudex vt
persona publica iniuriā facit reo vel testi, sci
licet, quia non procedit iuridice & hac via
accipit cognitionem alicuius criminis, tene
tur nō vltra procedere: sed debet reponere
omnia acta ab actione iniuriosa. Hæc cōclu
sio habetur in ca. qualiter & quādo. 1. de a-
ctionib. Vbi Innocent. III. multis rationi-
bus ostendit, ita faciend&#x0169; esse. Quar&#x0169; vna
est, quia ex his quæ inordinatè sunt acta, nō
potest ordinabiliter agi. Vide Soto in relect.
citata membr. 3. q. 1. conclu. 5. qui quidem te
net istam sententiā. Sed ait grauem iniuriā
necessariā esse, vt iudex teneatur reponere
acta. Sed tamen rationes Innoc. III. pro-
bant quam libet iniuriam, quæ sit peccatum
mortale, sufficere, vt vltra non procedat iu-
dex. Alij vero Theologi moderni dic&#x0169;t, &#xA759;
etiā si iniuria grauis sit facta à iudice, tamen
si crimen est enorme quod manifestat&#x0169; est
in iudicio, potest & tenetur iudex vltra pro-
cedere ad vitandum scādalum reipublicæ,
Soto vbi supra ait, &#xA759; forte ita licit&#x0169; est. No-
bis tamen opposit&#x0169; videtur certum. Ratio
est, quia non est licit&#x0169; occidere innoce&#x0303;tem
pro salute totius reipublicæ, sed ille reus est
innocens, qui nō probatur legitimè esse no-
cens. Ergo non debet occidi ad vitandum
scandal&#x0169; illud. Alij vero dicunt &#xA759; postquā
sua cōfessione reus cōuincitur esse nocens,
etiā si cōfessio sit iniustè extorta per tormen
ta: potest iudex procedere propter bon&#x0169; rei
publicæ. Sed tame&#x0303; ista sente&#x0303;tia mihi nō pla
cet, quia confessio cōuincens in iudicio de-
bet esse legitima & voluntaria & nequaquā
per vim extorta. Que&#x0303;admod&#x0169; si latro minā
do morte&#x0303; alicui, nisi dederit pecunias, nō ac
cipit domini&#x0169; pecuniar&#x0169;: etiā si alius dede-
rit, sed tenetur restituere: ita etiam iudex, qui
per iniquā cōminationem tormentor&#x0169; aut
etiā per ipsa torme&#x0303;ta extorquet iniquè con-
fessione&#x0303;, nō acquirit aliquod ius ex illa con-<-P>@@

<-P>fessione cōtra ipsum re&#x0169;, sed debet repone-
re omnia acta & cōstituere reum in sua im-
munitate, sicut erat ante iniuriā factā. Quia
profecto est maius scandal&#x0169; & magis perni
ciosum reipublicæ, vt iudex autoritate pu-
blica abutens, iniuriā faciat in iudicio, quàm
&#xA759; reus per iniquitatem cōfessus dimittatur.
Alij vero dic&#x0169;t &#xA759; c&#x0169; ordo iuridice &#xA753;cede&#x0303;di
sit ex legibus humanis, possunt istæ leges
per cōtrari&#x0169; vsum reuocari: præsertim in cō
mod&#x0169; ipsius reipublicæ. &#x00B6; Ad hoc tame&#x0303; re-
spōdetur, &#xA759; iste nō est vsus sed abusus iudi-
c&#x0169; peruersor&#x0169;. Dein de respōdetur, &#xA759; est cō
tra ius naturæ, vt quis cōdemnetur sine scie&#x0303;
tia publica legitimè habita, hoc est absq; in-
iuria facta ipsi reo à republica vel à mini-
stro illius. Ex quo sequitur &#xA759; si &#xA753;cessus fiat
per viā inquisitionis, necesse est vt præcedat
infamia iure naturæ, vt supra ostendimus. Si
aute&#x0303; fiat &#xA753;cessus per viā accusatiōis, necesse
est vt ad sint duo testes ad cōdemnationem
rei vel semiplena &#xA753;batio ad interrogatione&#x0303;
& torment&#x0169;: & quāuis leges humanæ mul-
ta disponāt circa huiusmodi &#xA753;cessus, tamen
quæ dā illar&#x0169; nihil aliud sunt quàm explica
tiones iuris naturalis: & facere cōtra illas, est
perinde atque frangere ius naturæ.</P>
<P>  Quarta cōclusio. Quādo iudex vt perso
na priuata, scilicet extra actus iudiciarios, fa
cit iniuriā reo, v. g. dando pecuniā testibus
falsis, vnde fact&#x0169; est vt secund&#x0169; allegata &
&#xA753;bata reus sit cōdemnādus, t&#x0169;c iudex tene-
tur omnibus medijs vti ad liberand&#x0169; reum,
etiā c&#x0169; periculo proprio, proportionato ta-
men respectu detrime&#x0303;ti, quod patietur reus
si iudicetur secund&#x0169; allegata & probata. Di
cimus aute&#x0303; c&#x0169; proportionato periculo: quia
non tenetur iudex c&#x0169; detrime&#x0303;to bonor&#x0169; al-
tioris ordinis, restituere reo bona inferiora.
V. g. c&#x0169; periculo vitæ aut honoris, non tene
tur restituere bona te&#x0303;poralia. Sed tame&#x0303; tene
bitur c&#x0169; æquali periculo. Probatur ista con-
clusio sic explicata ex regulis restitutionis.
Nā qui facit iniuriā, tenetur c&#x0169; æquali peri-
culo satisfacere. Sed tamen est aduertend&#x0169;,
&#xA759; si iudex nō potest aliquo modo restitue
re damnum quod fecit, vel nō potest sedare
scandal&#x0169; reipublicæ: bene potest sine pecca
to iudicare secund&#x0169; allegata & probata. Ra-
tio est quia iudicādo secundum allegata &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0486.jpg/>
@@1@<SE486>Quæst. LXX. De iniustitia testium. Artic. I. 469
<duolan 2><-P>probata facit offici&#x0169; reipublicę, ergo ex hac
parte nō peccat, licet maneat obnoxius resti
tutioni faciendæ totius damni quod patitur
&#xA753;ximus ex eo &#xA759; per præteritā iniuriā dam-
nificatus est. &#x00B6; Quinta cōclusio. Quādo iu
dex scit &#xA759; reus patitur iniuriā ab aliquo in
foro exteriori, & in ipso processu iudiciali,
siue qui facit iniuriā sit officialis reipublicæ,
siue nō debet facere quod in se est inquant&#x0169;
est iudex, vt in iudicio manifestetur iniuria
quæ fit reo, neq; vltra procedatur. Hæc con
clusio probatur. Nā iudex est custos iudicij
ex officio proprio, ergo ad e&#x0169; pertinet pro-
uidere, ne quis in iudicio patiatur iniuriam.
Vnde tenebitur ad restitutione&#x0303; si in hac par
te fuerit neglige&#x0303;s. Ad argument&#x0169; cōtra par-
te&#x0303; negatiuā quatenus militat cōtra quartam
cōclusionem respōdetur, &#xA759; ex iuiuria nō na
scitur ius, sic intelligitur: &#xA759; is qui facit iniu-
riā nō acquirit sibi ius contra iniuriat&#x0169;. Non
ergo iudex post iniuriā factā extra iudici&#x0169;
cōtra re&#x0169;, acquir it sibi ius inquant&#x0169; est per-
sona particularis, sed potius reipublicæ, & si
bi vt ministro illius. Quo fit vt null&#x0169; emo-
lument&#x0169; sibi possit accipere ex bonis conde&#x0303;
nati. Cæter&#x0169; bene potest accidere, vt ex in-
iuria quā quis facit vni, acquira{t$} ius ab alio.
Vt v. g. si quis promittat Petro pecunias, vt
occidat Paul&#x0169;: si Petrus occidit ill&#x0169; acquirit
ius ad illas. Similiter si quis accipit pecunias
vt sit falsus testis, acquirit ius ad illas ex falso
testimonio. Si aute&#x0303; accipiat illas vt sit verus
testis, nō acquirit domini&#x0169; vt habetur in ca.
nō sanè. 14. q. 5. &#x00B6; Ad argument&#x0169; pro parte
affirmatiua, quatenus militat cōtra secundā
& tertiam conclusione&#x0303; respōdetur, &#xA759; magis
pertinet ad bon&#x0169; reipublicæ, vt nullus con-
demnetur ex reuelatione sacramentalis con
fessionis, aut cōtra ordine&#x0303; iuris naturalis ab
ipso iudice publicè prætermissum quàm &#xA759;
delicta sic cognita puniantur. Et hactenus
de quarta parte. In quinta vero parte expli-
candum est quando teneatur testis non vo-
catus ex charitate testificari.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primò, An in causis ciuili-
bus in quibus agitur de bonis te&#x0303;pora-
libus teneatur testis etiam nōvocatus ex cha
ritate testificari propter cōmod&#x0169; tempora-
le proximi? &#x00B6; Pro parte negatiua arguitur
primò. Testis nō vocatus nō tenetur testifi-<-P>@@

<-P>cari nisi ex charitate: sed ad opera charitatis:
nemo tenetur nisi in graui necessitate proxi
mi: ergo nō semper tenebitur in casu posito
testificari. Probatur cōsequetia. Quia sæpe
cōtingit, vt proximus maneat diues amisso
bono aliquo te&#x0303;porali. Sec&#x0169;do, testis vol&#x0169;ta-
rius vt in plurim&#x0169; incurrit aliquod damn&#x0169;,
cōciliat enim odi&#x0169; aut inimicitias aliquor&#x0169;.
Ergo nō tenebitur cum tanto detrime&#x0303;to te-
stificari. Tertio, ad operacharitatis maximè
obligan{t$} sacerdotes & Ep&#x0303;i, sed isti sunt pri-
uilegiati à ferendo testimonio. Ergo nō est
opus charitatis testificari alique&#x0303; nō vocat&#x0169;.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima cōclusio. Quo
ties proximus graue detriment&#x0169; paritur
in rebus te&#x0303;poralibus, tenetur homo vltro te
stificari, nisi excusetur aliqua rationabili cau
sa. Ista cōclusio asseritur à D. Tho. in arti. &
probatur testimonijs ab ipso adductis. Sed
est notand&#x0169;, &#xA759; alia necessitas requiritur in
proximo, vt quis teneatur dare illi eleemo-
synam: & alia requiritur vt quis teneatur de
fendere bona quæ iam habet. Ad hoc e$unclearnu$unclear
nō necesse est, &#xA759; &#xA753;ximus sit pauper & ege-
state prematur: sed sufficit &#xA759; mediocri qua-
dam dilige&#x0303;tia possit ill&#x0169; eripere ne patiatur
detrimentum in bonis quæ iam habet. Ad il
lud autem aliud necesse est, quod egestate
prematur. Ratio est, quia ad dand&#x0169; eleemo
synam debeo auferre de proprijs bonis: non
aute&#x0303; ad testificand&#x0169;. &#x00B6; Secunda conclusio.
Quando homo test imonio huiusmodi vl-
troneo incurrit aliquod detriment&#x0169; notabi
le, nō tenetur testificari. Probatur, quia etiā
vocatus testis nō tenetur cum tali detrimen
to testificari, ergo multo minus nō vocatus.
Sed nota quòd detriment&#x0169; illud iudicand&#x0169;
est esse notabile per cōparatione&#x0303; & propor
tionem ad detriment&#x0169;, quod patietur proxi
mus si testis nō testificetur. Vnde sequitur,
quòd si proximus est in periculo amittendi
totam substantiā, tenebitur testis c&#x0169; aliquali
detrimento suor&#x0169; bonor&#x0169; tem porali&#x0169; testi
ficari: non tamen c&#x0169; periculo vitæ vel hono
ris: quæ proportio iudicanda semper est ex
regula ordinis charitatis. Vnde patet ad pri-
mum & secund&#x0169; argument&#x0169;. &#x00B6; Ad tertium
respōdetur, &#xA759; Episcopi & sacerdotes etiam
si sint priuilegiati, vt patet in. l. neq; honore.
C. de episc. & cleri. & in. c. quanquā. 14. q. 2.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0487.jpg/>
@@1@<SE487>470 Quæst. LXX. De Iniustitia testium. Artic. I.
<duolan 2><-P>tamen c&#x0169; opus fuerit illor&#x0169; testimoni&#x0169;, te-
nentur ex charitate testificari: dummodo sa
cerdotes id faciant de licentia sui episcopi.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium secund&#x0169; est. An in causis cri-
minalibus teneatur quis testificari vl-
tro. Prima conclusio. Quando testimoni&#x0169;
est necessarium ad liberādum innocentem
aut eum qui iniustè patitur, tenetur homo
vltro testificari. Ista cōclufio est Diui Tho.
& &#xA753;batur eisdem rationibus à fortiori, qui-
bus probata fuitprima conclusio dubij præ
cedentis. Sed intelligenda est conclusio
si homo potest testificari absq; periculo suo
notabili: quod quidem periculum iudican-
dum est secundum prudentiam & regulas
ordinis charitatis esse notabile vel non.</P>
<P>  Secunda conclusio. Etiam si homo sciat,
&#xA759; ex testimonio suo cum defendit innocen
tem, condemnabitur iniquus accusator aut
falsus testis, tenetur nihilominus testificari.
Probatur ista conclusio. Nam &#xA759; in illo casu
iniquus accusator cōdemnetur, est effectus
per accide&#x0303;s defensionis innoce&#x0303;tis. Ergo pro
pter illum effectum per accidens, non tolli-
tur obligatio defendendi innocente&#x0303;. Quod
si quis contra obijciat: quòd si ipsemet inno
cens nō tenetur se defendere cum periculo
vitæ aggressoris. Ergo neq; testis tenebitur
illum defendere cum tanto periculo. Nega
tur cōsequentia. Quia ipse innocens potest
cedere iuri suo propter actum excellentissi-
mum patientiæ. At vero testis nō potest ce-
dere iurialieno (ad quod defendendum obli
gatur ex charitate) propter effectum ill&#x0169; per
accidens consequutum. Sed quæritur. An te
stis manebit irregularis si accusator occidi-
tur. Respondetur, &#xA759; si ille fuit testis directè
vel indirectè de crimine accusatoris, mane-
bit irregularis: quia fuit testis in causa sangui
nis. Si aute&#x0303; suo testimonio nihil aliud fecit,
quàm ostendere innocentiam falsò accusa-
ti, non manebit irregularis: sicut neque ille
de quo supra diximus in materia de homi-
cidio, qui clamat vt defendatur pater suus,
non manet irregularis: etiam si occidatur
aggressor ab alijs qui tulerunt auxilium de-
fensionis. Ratio istorum est. Quia ad incur
rendam irregularitatem, necesse est vt amit
tatur mansuetudo ecclesiastica. Hæc autem
non amittitur nisi quando aliquis vel consu<-P>@@

<-P>lit vel exhortatur vel quomodolibet con-
currit directè vt causa moralis ad occisione&#x0303;
alicuius, vel propria operatione truculen-
ta occidit aliquem, etiam si sit defendendo
alium. &#x00B6; Tertia conclusio. Quando accusa-
tor accusat ex præcepto. Vt v. g. quia tene-
tur defendere innocentem, aut rempublicā.
Tunc etiam testis tenetur vltro se offerre ad
testificandum. Probatur quia quæ ratio obli
gationis obligat accusatorem adaccusand&#x0169;,
multò magis obligabit testem, quantò cum
minori periculo potest testificari quàm ac-
cusator accusare. Hæc conclusio asseritur &
explicatur hic à Caietano. Sed aliqui exci-
piunt ab hac vniuersali, quādo accusator ac-
cusat in propria causa, etia si teneatur ex præ
cepto accusare, dicunt &#xA759; testis non tenetur
vltro testificari. Ratio illorum est, quia tunc
accusator habet rationem aggressoris nō de
fensoris. Sed tamen nobis nulla ratione vide
tur hæc exceptio facienda. Quia in tali casu
non sua sponte aggreditur accusator ipsum
reum, sed ex obligatione præcepti: vt defen
dat suum honorem aut vitam. Quapropter
accusatio illius habet ratione&#x0303; defensionis po
tius quàm aggressionis. Sed tamen intellige&#x0303;
da est cōclusio, quando re ipsa accusator te-
nebatur accusare seclusa omni ignorantia
etiam inuincibili. Alias enim si obligatio ac
cusandi oritur in accusatore ex conscientia
erronea, non tenebitur testis testificari: nisi
habeat eandem ignorantiam.</P>
<P>  Quarta conclusio. Quādo accusator nō
tenetur accusare: & tamen licitum est illi ac
cusare: non tenetur testis vltrò se offerre ad
testificandum. Hæc cōclusio est D. Tho. in
artic. Vbi inquit, &#xA759; cum agitur de conde&#x0303;na-
tione alicuius: nemo tenetur vltro testifica-
ri, etiam si periculum immineat accusatori.
Et ratio D. Thom. est. Quia ipse accusator
sponte se introduxit in hoc periculum: reus
autem etiam inuitus patitur. Ergo in tali ca-
su licitum est fauere ipsi reo non testifican-
do. Item est alia ratio. Quia antequam accu
sator accusaret, non tenebatur testis reuelare
crimen proximi. Ergo nec post accusatione&#x0303;
tenebitur vltro testificari. Patet consequen-
tia: quia ipse accusator est omnino volunta-
rius aggressor. Ergo sua accusatione nō obli
gat teste&#x0303; ad testificandum: sicut non obligat<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0488.jpg/>
@@1@<SE488>Quæst. LXX. De Iniustitia testium. Artic. II. 471
<duolan 2><-P>ad aggrediend&#x0169;. Ista cōclusio est intelligen
da, nisi forte testis promiserit accusatori se
testificaturum: aut honor accusatoris sit ma
gni momenti in ordine ad rempublicā: t&#x0169;c
enim tenetur testis reddere testimoni&#x0169; par-
tim ex fidelitate, si promisit: partim ex chari
tate & pietate patriæ. &#x00B6; Quinta conclusio.
In eodem casu quando accusator licitè accu
sat, licitum etiam erit testi reddere testimo-
ni&#x0169; etiam si non sit vocatus à iudice. Proba-
tur, quia eadem ratio quæ licitā facit accusa-
tione&#x0303;, faciet licitam testificatione&#x0303;. Est enim
accusatio odiosior quam testificatio. Ista cō
clusio est intelligenda per se loque&#x0303;do & ab-
solutè quant&#x0169; est ex parte testificandi & ac-
cusandi. Cæter&#x0169; possunt esse aliquæ circun-
stantię quæ obligent testem tacere, etiā si ac
cusator licitè accuset. Vt v. g. si testis iuraue
rit se non testificatur&#x0169;: nisi quando teneatur
testificari. Item si reus accusatus sit coniun-
ctus testi aliqua necessitu dine amicitiæ: ita
vt videatur ingratus, si c&#x0169; posset non testifi-
cari contra amic&#x0169;, testificatus est. &#x00B6; Vltimo
in isto articulo. Nota circa solutione&#x0303; ad sec&#x0169;
dum, vbi docet D. Tho. &#xA759; iure naturæ tene-
mur seruare secreta: &#xA759; non est peccat&#x0169; mor
tale ex genere suo reuelare secretum. Ratio
est, quia reuelare secret&#x0169; tant&#x0169; est per se lo-
quendo contra virtute&#x0303; fidelitatis, cōtra quā
nunquā peccatur mortaliter: nisi simul adi&#x0169;
gatur alterius speciei obiect&#x0169; morale. Que&#x0303;-
admod&#x0169; veracitas nunquā obligat ad mor-
tale, nisi per hoc quod qui mentitur, frangit
etiam præceptum alterius virtutis.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm sufficiat duorum vel
trium testimonium.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secund&#x0169; sic procedi-
tur. Videtur &#xA759; non suffi-
ciat duorum vel trium te
stimoni&#x0169;. Iudicium enim certitudi
nem requirit. Sed non habetur cer-
titudo veritatis per dict&#x0169; duor&#x0169; te-
sti&#x0169;. Legitur enim 3. Reg. 21. &#xA759; Na-
both ad dict&#x0169; duor&#x0169; testium falsò</A+1><-P>@@

<-P><A+1>condemnatus est: ergo duorum vel
trium testimonium non sufficit.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Testimonium ad
hoc, &#xA759; sit credibile debet esse con-
cors. Sed plerunq; duor&#x0169; vel trium
testimoni&#x0169; in aliquo discordat: er-
go non est efficax ad veritatem in
iudicio probandam.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea <marginalia rendition="dagger">2. q. 4. ca.|præsul. ali|qui codi-|ces habent|hoc cap. in|quæst. 5.</marginalia>, Sec&#x0169;da quæstio-
ne quinta dicitur: Pręsul non dam-
netur, nisi septuaginta duobus testi
bus: presbyter aute&#x0303; Cardinalis nisi
quadraginta quatuor testibus non
deponatur, diaconus Cardinalis vr
bis Romæ nisi viginti octo testi-
bus non condemnabitur, subdiaco
nus, acolytus, exorcista, lector, ostia
rius, nisi cum septem testibus non
condemnabitur. Sed magis est peri
culosum peccatum eius, qui in ma
iori dignitate constitutus est, & ita
minus est tolerandum. Ergo nec in
alior&#x0169; condemnatione sufficit duo
rum vel trium testimonium.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, &#xA759; dicitur Deu-
ter. 17. In ore duorum vel trium te-
sti&#x0169; peribit qui interficietur. Et in-
frà 19. In ore duorum vel trium te-
stium stabit omne verbum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd secundum Philosophum in
1. <marginalia rendition="dagger">Li. 1. c. 3|circa prin.|& cap. 7.|circa fine&#x0303;.|tom. 3.</marginalia> Ethicorum, Certitudo non est
similiter quærenda in omni mate-
ria. In actibus enim humanis, super
quibus constitu&#x0169;tur iudicia, & exi
guntur testimonia, non potest ha-
beri certitudo demonstratiua, eò &#xA759;
sunt circa contingentia & variabi-
lia. Et ideo sufficit probabilis certi-
tudo, quæ vt in pluribus veritatem
attingat, & si in paucioribus à veri-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0489.jpg/>
@@1@<SE489>472 Quæst. LXX. De Iniustitia testium. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>tate deficiat. Est autem probabile,
quod magis veritatem cōtineat di-
ctum multor&#x0169;, quàm dict&#x0169; vnius.
Et ideo cùm reus sit vnus, qui ne-
gat, sed multi testes asserunt idem
cum actore, rationabiliter institu-
tum est de iure diuino & humano,
quòd dicto testium stetur. Omnis
autem multitudo in tribus cōpre-
henditur, scilicet principio, medio
& fine. Vnde secundum Philoso-
phum in 1. <marginalia rendition="dagger">Li. 1. tex.|2. tom. 2.</marginalia> de Cælo: Omne tot&#x0169;
in tribus ponimus. Ternarius qui-
dem constituitur asserentium, cùm
duo testes conueniunt cum acto-
re. Et ideo requiritur binarius te-
stium, vel ad maiorem certitudine&#x0303;,
vt si ternarius, qui est multitudo
perfecta in ipsis testibus. Vnde &
Eccles. 4. dicitur: Funiculus triplex
difficilè rumpitur. <marginalia rendition="dagger">Tract. 36.|in Ioan. in|vlti. pagi-|na ante fi-|nem. to. 9.</marginalia> Augustinus au
tem super illud Iohan. 8. Duorum
hominum testimonium verum est,
dicit quòd in hoc est trinitas secun
dum mysterium commendata, in
qua est perpetua firmitas veritatis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
quantacunque multitudo testium
determinaretur, posset quandoque
testimonium esse iniqu&#x0169;, cùm scri-
ptum sit Exod. 23. Ne sequaris tur-
bam ad faciendum malum: nec ta-
men, quia non potest in talibus in-
fallibilis certitudo haberi, debet ne
gligi certitudo, quę probabiliter ha
beri potest per duos vel tres testes,
vt <marginalia rendition="dagger">In corp. ar|ticuli.</marginalia> dictum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
discordia testium in aliquibus prin
cipalibus circunstantijs, quæ variāt
substantiam facti (puta in tempo-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>re, vel in loco, vel in personis, de
quibus principaliter agitur) aufert
efficaciam testimonij, quia si discor
dant in talibus, videntur singulares
esse in suis testimonijs, & de diuer-
sis factis loqui. Puta si vnus dicat
hoc factum esse tali tempore, vel
loco, alius alio tempore vel loco,
non videntur de eodem facto lo-
qui. Non tamen præiudicatur testi-
monio, si vnus dicat se non recor-
dari, & alius asserat determinatum
tempus vel locum. Et si in talibus
omnino discordauerint testes acto
ris & rei, si sint æquales numero &
pares dignitate, statur pro reo, quia
facilior debet esse iudex ad absol-
uendum, quàm ad condemnand&#x0169;,
nisi fortè in causis fauorabilibus, si-
cut est causa libertatis & huiusmo-
di. Si verò testes eiusdem partis dis-
senserint, debet iudex ex motu sui
animi percipere cui parti sit stan-
dum, vel ex numero testium, vel ex
dignitate eorum, vel ex fauorabili-
tate causæ, vel ex conditione nego-
tij & dictorum. Multò autem ma-
gis testimonium vnius repellitur, si
sibiipsi dissideat, interrogatus de vi
su & scientia, non autem si dissi-
deat, interrogatus de opinione &
fama, quia potest secundum diuer-
sa visa & audita, diuersimodè mo-
tus esse ad respondendum. Si verò
sit discordia testimonij in aliqui-
bus circunstantijs non pertinenti-
bus ad substantiā facti, puta si tem-
pus fuerit nubilosum vel serenum,
vel si domus fuerit picta aut non,
aut aliquid huiusmodi, talis discor-
dia nō præiudicat testimonio: quia</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0490.jpg/>
@@1@<SE490>Quæst. LXX. De iniustitia testium. Art. II. 473
<duolan 2><-P><A+1>homines non consueuer&#x0169;t circa ta
lia mult&#x0169; solicitari, vnde facilè à me
moria elabuntur. Quinimò aliqua
discordia in talibus facit testimo-
ni&#x0169; credibilius, vt <marginalia rendition="dagger">Hom. 1.|paulô post|princ. In-|cipit hæc|homil. O-|portuer at|nos qui-|em. to. 2.</marginalia> Chrysost. dicit
super Matth. quia si in omnibus cō
cordarent, etiam in minimis, vide-
rentur ex coudicto eundem sermo
nem proferre, quod tame&#x0303; prude&#x0303;tiæ
iudicis relinquitur discernendum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd il-
lud locum habet specialiter in epi-
scopis, presbyteris, diaconis, & cleri
cis ecclesiæ Romanæ, propter eius
dignitatem. Et hoc triplici ratione.
Primò quidem, quia in ea tales insti
tui debent, quorum sanctitati plus
credatur, quàm multis testibus. Se-
cundò, quia homines qui habent de
alijs iudicare, sæpè propter iustitiam
multos aduersarios habent. Vnde
non est passim credendum testibus
contra eos, nisi magna multitudo
conueniat. Tertiò, quia ex condem
natione alicuius eorum derogare-
tur in opinione hominum dignita-
ti illius Ecclesiæ & autoritati, quod
est periculosius, quàm in ea tolera-
re aliquem peccatorem, nisi valde
publicum, & manifestum, de quo
graue scandalum oriretur.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Rationabiliter institu-
tum est iure diuino & humano &#xA759; dicto
testi&#x0169; stetur in iudicio. &#x00B6; Secunda conclusio.
Requiritur binarius testium, vel ad maiore&#x0303;
certitu dinem ternarius.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur in hoc articulo, An iure natu
ræ vel diuino requirantur vel sufficiāt
duo vel tres testes in iudicio. Pro parte nega
tiua arguitur primò. Nā in. l. omnium. C. de
testamentis, dicitur: &#xA759; est sufficiens vnius exi<-P>@@

<-P>miæ autoritatis test imoni&#x0169;. Vt v. g. Impera-
toris. Et confirmatur ex cōmuni vsu iudic&#x0169;,
qui solo testimonio custodis montium con-
dem nant cædentes ligna in syluis vetitis.</P>
<P>  Secundò arguitur ex. c. paruulos. &. c. c&#x0169;
itaque. de cōsecratione. dist. 4. vbi à Greg. 4.
& à Leone. 1. diffinitur paruulos à parentum
cura subtractos baptizandos esse nisi aliquis
testetur esse iam baptizatos. Ecce vnius testi-
monium sufficit vt non baptizentur paruuli.</P>
<P>  Tertiò. In multis causis exigitur iure Ciui
li & Canonico & Regio maior numerus te-
sti&#x0169; quā binarius & ternarius, ergo iure natu
ræ nō sufficiti ste numerus. Consequentia pa
tet, quia lex humana nō potest derogare iuri
naturali. Antecede&#x0303;s probatur ex. c. præsul. &
ca. nulla. 2. q. 4. quor&#x0169; canon&#x0169; dicta refert D.
Tho. in art. 3. & assignat triplice&#x0303; ratione&#x0303; illo-
r&#x0169; Decretor&#x0169; in solutione ad terti&#x0169;. Item etiā
in. l. hac cōsultissima. C. de testam. Et Instit.
eod. tit. §. sed c&#x0169; paulatim. & in. l. 1. & 2. tit. 1.
Part. 6. & in. l. 3. Taur. exig&#x0169;tur septe&#x0303; testes in
testamento obsignato, ergo iure naturæ non
sufficiunt duo vel tres. Et cōfirmatur. Nam
Alex. 3. in. c. c&#x0169; esses. detestam. videtur repro
bare prædictas leges, tame&#x0303; ipse cōcludit tan-
dem, &#xA759; testamenta quæ parochiani cum suo
presbytero, & alijs duabus vel tribus perso-
nis idoneis fecerit in extrema voluntate, fir-
ma esse decernimus. Ecce ipsemet Alexāder
ponit tres testes esse necessarios ad firmitate&#x0303;
testamenti signati, ergo nō sufficiunt iure na
turæ duo vel tres. &#x00B6; Quartò. D. Tho. in art.
ait, rationabiliter institut&#x0169; esse iure diuino &
humano, ergo nō est iure naturæ necessarius
binarius testi&#x0169;. Patet cōseque&#x0303;tia. Quia quod
iure naturæ necessari&#x0169; est nō est institutum
aliqua lege, sed potius inditum & insitum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima cōclusio. Quā-
do nō agitur de cōdemnatione alicuius,
sufficit vnus testis: vt iudex disponat de ali-
quibus negotijs. Ratio est: quia quilibet præ-
sumitur verax quandiu nō probatur me&#x0303;dax,
ergo vbi nō est pericul&#x0169; alicuius tertij potest
acceptari vnius testimonium. Et isto modo
dantur in Hispania prouisiones quædā quæ
dicuntur, Reales. &#x00B6; Secunda conclusio. In
causis leuibus etiam si agatur de condemna-
tione alterius, sufficit vnus testis: quādo ita ex
pedit bono cōmuni. Et si aliquis obijcit, ergo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0491.jpg/>
@@1@<SE491>474 Quæst. LXX. De iniustitia testium. Artic. II.
<duolan 2><-P>etiam in causis grauibus sufficiet vnus testis,
quando ita expedit bono communi. Respō-
detur, quòd non potest expedire bono com
muni, sed potius esset perturbatio boni com
munis, si in causis grauibus sufficeret vnus
testis. Nemo enim posset in republica es-
se tutus.</P>
<P>  Tertia conclusio. In causis grauibus quan
do agitur de condemnatione alicuius: iure
naturæ requiritur binarius testium. Proba-
tur ista conclusio. Nam ratio D. Thomæ est
naturalis discursus & demonstratio moralis
ex principio euidenti, ergo iure naturæ con-
stat conclusio. Item etiam in dubio ratione
naturali constat, quòd melior est conditio
possi dentis: sed vno teste aiente & reo negan
te, res dubia est, ergo reus non debet con-
demnari, quia est in possessione bonorum
suorum. Item etiam iure & ratione naturali
constat, quòd sicut potestas condemnandi
debet esse publica: ita scientia & cognitio fa-
cti debet esse manifesta. Sed vbi vnus affir-
mat & alius negat, res obscura est, ergo non
potest aliquis per talem cognitionem con-
demnari iure naturæ.</P>
<P>  Quarta conclusio. Iure naturæ sufficiunt
duo testes ad cōdemnationem alicuius. Ista
conclusio probatur primò à posteriori, quia
multæ respublicæ bene institutæ condem-
nant reos ad mortem duobus testibus, ergo
iure naturæ non requiritur maior numerus.
Consequentia patet. Nam alias tales respu-
blicæ peccarent contra ius naturæ. Antece-
dens probatur ex Deuteron. 17. In ore duo-
rum vel trium peribit qui interficietur. Item
cap. 19. In ore duorum vel trium testi&#x0169; stat
omne verbum, ergo non est contra ius natu
ræ. Sed valde notandum est quod dicit D.
Thomas in. 1. 2. quæst. 94. art. 5. ad tertium,
quòd dupliciter aliquid dicitur esse de iure
naturæ. Vno modo quia ad hoc natura incli
nat, vt non esse faciendam iniuriam alicui.
Alio modo quia natura circa contrari&#x0169; illius
nihil determinat. Vt v. g. dicimus quòd iu-
re naturæ omnis homo est liber: & quòd iu-
re naturæ omnia sunt communia: quia ius na
turę non deter minauit quòd ista bona essent
particularia huius: vel quod aliquis esset ca-
ptiuus: sed hæc iure ge&#x0303;tium introducta sunt.
Dicimus ergo ad propositum, &#xA759; hæc quar-<-P>@@

<-P>ta conclusio intelligenda est hoc sec&#x0169;do mo
do: sed tertia conclusio primo modo.</P>
<P>  Quinta conclusio. In. l. noua nihil statut&#x0169;
est iure diuino circa numerum testium præ
ter id quod erat de lege naturæ. Probatur ex
cōmuni proloquio Theologorum, quòd in
lege gratiæ nullum est præceptum diuinum
superadditum naturæ, præter præcepta vir-
tutum Theologicarum & consequentia ad
illa quæ pertinent ad esse gratiæ. Vt v. g. præ
ceptum de inuocanda diuina misericordia,
& præceptum p&#x0153;nitentiæ virtutis & humi
litatis: quæ omnia præcepta semper fuerunt
& in lege naturali & in lege veteri necessaria
ad salutem æternam, quatenus in illis legi-
bus participabatur lex gratiæ. Cæterum spe-
cialia præcepta legis gratiæ hoc te&#x0303;pore quan
do iam explicata est, sunt præcepta de sacra-
mentis: quæ Christus instituit. De qua re vi-
de D. Thom. quæst. 108. vbi sup. vbi dicit, &#xA759;
lex noua in exterioribus illa solum præcipe-
re debuit, per quę in gratiam introducimur,
ergo circa numer&#x0169; testium null&#x0169; præcept&#x0169;
instituit. Ex quo sequitur, &#xA759; cùm Matth. 18.
& Ioan. 8. & 2. Corin. 13. fit mentio de suffi-
cientia duorum vel trium testi&#x0169; testimonij,
non est pręceptum nouum diuinum: sed est
confirmatio iuris naturalis: sicut etiā in alijs
fecit Christus Matth. 5. Ego autem dico vo-
bis, omnis qui viderit mulierem ad cōcupi-
sce&#x0303;d&#x0169; eam, iā m&#x0153;chatus est eā in corde suo.
Et tame&#x0303; hoc de iure naturali erat præcept&#x0169;.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,
&#xA759; in fauorem vltimæ voluntatis statuit illa
lex, vt si Imperatori quis dixerit se relinque-
re hæredem talem: valeat testimonium Im-
peratoris pro toto numero testium. Sed notā
dum est, quòd ibi non agitur de condemna-
tione alicuius. Et si aliquando agatur de con
demnatione circa hæreditatem, tamen illa
condemnatio est circa bona temporalia: cir
ca quæ ipsa respublica habet plenariam pote
statem, respectu boni publici. Et quia reputa
tur esse bon&#x0169; public&#x0169; &#xA759; Princeps sit tātæ au
toritatis circa testament&#x0169; confirmād&#x0169;, ideo
ipsa respublica transfert dominium hæredi-
tatis in quem Imperator dixerit transferen-
dum esse secundùm voluntatem testato-
ris. Ad confirmationem respondetur, quòd
talis condemnatio si fiat in re leui licita erit:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0492.jpg/>
@@1@<SE492>Quæst. LXX. De iniustitia testium. Art. II. 475
<duolan 2><-P>vt diximus in secunda cōclusione: nō autem
in re graui, vt diximus in tertia conclusione.</P>
<P>  Ad secund&#x0169; respondetur, &#xA759; in illis capiti-
bus nō agitur de cōdemnatione alicuius: sed
agitur de causa pia & religiosa, ne fiat reba-
ptizatio. Et propterea sufficiet vnus testis fi-
de dignus, qui dicat puer&#x0169; iā esse baptizat&#x0169;.</P>
<P>  Ad terti&#x0169; iam patet ex notabili circa quar
tam cōclusionem. Potest enim lex humana
addere ad numer&#x0169; testi&#x0169; qui sufficiebat iure
naturæ cōsiderando ius naturæ illo secundo
modo. Ad cōfirmatione&#x0303; vero ex Alexan. 3.
quatenus aduersatur solutioni huic respon-
dent aliqui: &#xA759; ibi Pōtifex loquitur de legatis
pijs, quæ ecclesijsrelinquuntur, ad quod lega
t&#x0169; nō requiruntur tot testes etiā sec&#x0169;dùm le-
ges ciuiles. Sed tamen ista solutio non valet,
quia in. c. citato nō statuit Pontifex duos vel
tres testes: sed c&#x0169; parocho duosvel tres testes.
At vero in legatis pijs suffici&#x0169;t duo vel treste
stes: vt patet in. c. relatum. de testamentis. vbi
nulla fit me&#x0303;tio parochi. Respōdetur ergo se-
cundo c&#x0169; multis Iurisperitis, & Cano lib. 6.
de locis. c. 8. &#xA759; Alex. 3. ferebat leges subditis
sibi in foro ciuili. Respondebat enim Ep&#x0303;o
Ostiensi. Vnde in suis dictionibus noluit ser
uari leges Cæsareas: sed tame&#x0303; neq; abrogauit
illas in toto populo Christiano. Et si quis cō
tra obijciat, &#xA759; ibi dicit Pōtifex alienum esse
à diuina lege & à sanctor&#x0169; Patr&#x0169; in stitutis, &
à generali ecclesiæ consuetudine: vtrequira
tur tātus numerus testi&#x0169;, & quod propterea
dixit præscriptā cōsuetudine&#x0303; improbamus.
Respondetur &#xA759; alien&#x0169; non significat ibi ide&#x0303;
quod contrari&#x0169;. Sed fignificat nō necessariò
conforme legi diuinæ. Diuinā autem legem
appellat, quod scriptum erat Leuit. 17. & 19.
quod fuit quasi explicatio legis naturæ. Ter-
tiò respōdetur, quòd Alexan. solum statuit,
quòd nō vniuer saliter habet verum, quòd in
omni testamento etiā quo ad legata secula-
ria, requirantur quinque vel septem testes.
Nā in villulis nō potest haberi facile tantus
numerus testi&#x0169;, & ita sufficit ibi præsentia pa
rochi c&#x0169; duabus personis fidedignis. Et hoc
vbique seruatur etiam secund&#x0169; leges ciuiles.</P>
<P>  Ad quartum negatur cōsequentia. Quia
quædam instituuntur legibus humanis, etiā
si iure naturæ constent apud sapientes, vt cō
clusiones deductæ per bonā consequentiā:<-P>@@

<-P>eo quòd talis consequentia non est vsque
adeo euidens omnibus, vt non indigeat ad-
iuuari statutis humanis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium secundum est, An licitum sit
iudici per tormenta veritatem exige-
re à reo & testibus: &, An tale testimonium
valeat ad condemnationem. Pro parte nega
tiua arguitur primò. Nemo potest condem
nari in re graui, nisi duobus testibus: sed tor-
quere hominem cruciatibus est res grauissi-
ma, ergo nemo potest condemnari ad tor-
menta, per semiplenam probatione&#x0303;, quæ fit
vnico teste & indicijs. Et confirmatur. Nam
si sunt duo testes per quos conuincitur reus,
iniqua est excruciatio per tormenta, ergo
nullo modo licita est. Probatur antecedens.
Nam tormenta ordinantur ad inquirend&#x0169;
veritatem criminis, ergo vbi iam constat de
veritate perperam adhibentur tormenta.</P>
<P>  Sec&#x0169;dò. Testis nō est in culpa, ergo nul-
lo modo est torque&#x0303;dus. Cōfirmatur. Multi
elig&#x0169;t potius falsum testimoni&#x0169; cōtra se dice
re: quā pati cruciatus immanissimos. Tertiò,
alij sunt qui metu mortis patiuntur crucia-
tus, potius quam veritatem cōfiteantur, ergo
medium istud est incertum neque conue-
niens ad iudicium. De hoc dubio Ludoui-
cus Viuas in commentarijs super Augusti-
num in lib. 19. de Ciuitate cap. 6. negat licita
esse tormenta.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima cōclusio. Erro
neum est, aut certè valde temerarium
in fide negare tormenta esse licita. Probatur,
quia aliàs iniqua essent omnia tribunalia Ec-
clesiæ catholicæ etiam Ecclesiastica, in qui-
bus est vsus tormentorum ad inquirendam
veritatem. &#x00B6; Secundò probatur ex Eusebio
Papa in epistola ad episcopos Galliæ: & ha-
betur in cap. illi qui. 5. quæst. 5. vbi expressissi
mè approbat tormenta. Item etiam Grego-
rius. 7. in regula in contemplatione. de regu-
lis iuris. Supponens tanquam rem certissi-
mam tormenta esse licita, ait, quòd in ipso
causæ initio non sunt adhibenda tormenta.
&#x00B6; Tertio probatur ex D. Ambrosio in lib. de
Cain & Abel. & ex D. Hieron. tom. 1. episto
larum, epistol. ad Innocen. & ex D. August.
vbi supra, & ex communi sententia Theo-
logorum & Iurisperitorum. Et sunt tituli in
corpore iuris de quæstionibus, hoc est tor-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0493.jpg/>
@@1@<SE493>476 Quæst. LXX. De iniustitia testium. Art. II.
<duolan 2><-P>mentis. Et ex Arist. in Rhetoricis ad Alexan
drum. c. 14. Et ex Cicer. in lib. de Partitione
Oratoria. &#x00B6; Secunda conclusio. Quando iu-
dex intelligit expedire ad bonum commu-
ne, vt aliquod crime&#x0303; statim puniatur: potest
adhibere tormenta ad torquendum reum:
etiam duobus testibus cōuict&#x0169;. Pro cuius in-
telligentia nota, quòd reis crimina confessis
negatur appellatio: alijs vero etiam cōuictis
per testes, conceditur appellatio. Vt patet in
l. 2. C. quorum appellationes nō recipi&#x0169;tur.
Dicimus ergo in ista conclusione, quod iu-
dex prudenter in casu prædicto, quia est pe-
ricul&#x0169; in mora propter appellationem adhi
bet tormenta, vt reus confessus nō possit ap-
pellare. Probatur ergo conclusio. Iudex ha-
bet ius ad torquendum hominem reum c&#x0169;
necesse fuerit ad bon&#x0169; commune vt etiam
reus ipse confiteatur: sed in illo casu necessa-
ria est eius confessio ad bon&#x0169; commune, er
go licitum erit iudici illum torquere: neque
iniuriā facit illi impediendo hac via appella
tionem, quia ille iniustè appellat, & c&#x0169; dam-
no boni publici. &#x00B6; Tertia conclusio. Nō est
licitum torquere reum etiā conuictum testi
bus, quando ipse affert nouas probationes &
legitimas ad reprobandum processum. Pro-
batur. Nā tunc iustissime appellat reus à iu-
dicis sententia, ergo iudex iniquè agit impe-
diendo appellationem eius per tormenta.</P>
<P>  Quarta conclusio. Testis nunquam tor-
quendus est, nisi in quant&#x0169; habet ratione&#x0303; rei.
Vt v. g. si aliqui testantur Petrum interfuisse
alicui negotio, & posse testificari: t&#x0169;c Petrus
nisi voluerit testificari poterit torqueri: vt di
cat veritate&#x0303;, quia merito præsumitur ex mali
tia nolle testificari. Hanc conclusionem pro
bat secund&#x0169; argument&#x0169;, scilicet, quòd testis
inquant&#x0169; testis non debet torqueri, quia vt
sic, non habet culpā. Cęter&#x0169; quantum ad hu
iusmodi tormenta iudices debent attendere
leges sibi præscriptas, & ita non peccabunt.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in contrari&#x0169; responde-
tur. Ad primum respōdetur, distingo
maiorem: aut per sententiā diffinitiuā, & sic
concedo: aut per sententiam inquisitiuā veri
tatis: & ita nego maiorem. Nāsufficit vnus
testis cum accusatore ad interrogādum re&#x0169;,
& si opus fuerit ad torquendum illum. Ad
cōfirmationem respōdetur, nego cōsequen-<-P>@@

<-P>tiam. Et ratio est, quia aliquando cōfessio rei
est necessaria bono cōmuni: vt diximus in
secunda conclusione. &#x00B6; Ad secundum patet
ex quarta conclusione. &#x00B6; Ad terti&#x0169; nego con
sequentiam: quia in humanis iudicijs nō po-
test haberi tanta certitudo sicut in scientijs.
Neq; propterea negligi debet certitudo quę
potest haberi per testes & per tormenta: qua
do opus fuerit. Sed superest soluere vn&#x0169; ar-
gument&#x0169; contra secundam conclusionem:
quia Iurisconsulti Paulus & Marcellus in. l.
edictis. ff. de quæstionibus. & Eusebius vbi
supra, aiunt tormenta esse adhibenda ad ex-
quirendā veritatem, quæ nond&#x0169; est propala
ta, ergo vbi iam est manifesta per testes, ini-
què agitur torquendo ipsum reum. Propter
hoc argument&#x0169; aliqui Iurisperiti negant se-
cundam conclusione&#x0303;. Sed tamen responde-
tur ad argument&#x0169;, quòd Iurisperiti & Ponti
fex intelligunt regulariter loque&#x0303;do. At vero
vbi ad bonum commune expedierit: vt cito
reus puniatur, prudenter facit iudex adhibe&#x0303;-
do tor menta, ne post confessionem rei ante
tormenta, locum habeat appellatio.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò circa solutionem ad se
cundum de cōcordia testi&#x0169;, An requi
ratur concordia testi&#x0169; circa fact&#x0169; singulare,
vt reus condemnetur. Pro parte affirmatiua
arguitur primò. Iudicium debet esse circa fa
ctu singulare, ergo testes debe&#x0303;t testificari de
eodem facto singulari. Sed pro parte negati-
ua arguitur. Concordia testi&#x0169; circa fact&#x0169; sin
gulare eatenus requiritur, quatenus crimen
fiat manifest&#x0169; sufficie&#x0303;ter: sed nō minus, imo
magis aliquando manifestatur crimen per
plures testes circa actus singulares, quā per
duos circa vn&#x0169; act&#x0169; singularem, ergo. Proba
tur minor. Quia duo testes circa ide&#x0303; factum
facilius possunt ex cōdicto falso conuenire,
quā sex testes loco distantes & inuicem inco
gniti circa singulos actus criminosos eiusde&#x0303;
speciei. Caiet. in cōment. super istum artic. di
cit primò, quòd regulariter loquendo requi
r&#x0169;tur duo testes circa idem fact&#x0169; ad cōdem-
nādum reum. Secundò dicit, quòd inter reli
giosos sufficiet ad cōdemnandum alique&#x0303; de
furto, quòd multi testes singulares singula
furta testificentur. Ratio huius est. Quia li-
cet hoc non sit secundùm iuris rigorem: ta-
men quia in religione proceditur non tam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0494.jpg/>
@@1@<SE494>Quæst. LXX. De Iniustitia testium. Artic. III. 477
<duolan 2><-P>ad puniendum quā ad salutem animæ & re-
gularis obseruantiæ fauorem, ideo tolerabile
videtur, vt talis probabilitas sufficiat ad certi
tudinem inter eos qui mortui sunt mundo.
Tertiò dicit, &#xA759; ipse reus nō tenetur accepta-
re talem sententiā, & propterea procede&#x0303;d&#x0169;
erit per tormenta religiosa, vt exquiratur ab
illo veritas. Soto lib. 5. de iust. q. 7. art. 2. vide-
tur cum Caiet. sentire. Sed dicit ille vn&#x0169; sin-
gulare, &#xA759; illi testes singulares sufficient ad in
quirendum. Sed hoc intelligen d&#x0169; est si pro-
ceditur per viam accusationis vel denuntia-
tionis. Alioquin si nō præcessit infamia, non
poterit procedi per viam inquisitionis.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Pri-
mum dictum Caiet. verissimum est, &
probatur argume&#x0303;to facto pro parte affirma-
tiua, & ex vsu cōmuni omni&#x0169; tribunalium.</P>
<P>  Secunda conclusio. In quibusdā crimini-
bus specialiter perniciosis reipublicæ, circa
quor&#x0169; probatione&#x0303; ex natura facti nō possunt
moraliter loque&#x0303;do inueniri duo testes circa
idem fact&#x0169;: iusta esset lex quæ statueret suffi
cere testes singulares in maiori tame&#x0303; nume-
ro, quàm binario vel ternario. V. g. in vitio
Sodomiæ aut Simoniæ vel vsuræ, & multo
magis in crimine hæresis. Hæc cōclusio pro
batur argumento pro parte negatiua. Proba
tur etiā, quia necesse est huiusmodi crimina
perniciosa aliquādo puniri: sed moraliter est
impossibile inueniri duos cōtestes eiusdem
facti, ergo sufficiunt singulares, maximè si
multitudine supplent quod deficit de conte
statione circa idem fact&#x0169;. Sed notandum, &#xA759;
circa hanc quæst. est magna cōcertatio inter
Iurisperitos. Vide Couar. li. 3. Variar. c. 3. nu.
5. vbi cōcludit iustā esse legem. & tit. 2. lib. 8.
ordin. Regal. ad puniendum vsurari&#x0169; ob cri
men vsuræ in cōmuni ad mitt&#x0169;tur testes sin
gulares. Sed ille dicit nō satis esse ad cōdem-
nand&#x0169; illum de aliqua vsura certæ cuiusdā
quantitatis. Dicit etiā &#xA759; si testes sint in multo
numero, erit sufficiens testimoni&#x0169; illor&#x0169;: &
ad hoc citat Bald. & alios. Anton. Gomez. to
mo. 3. de delict. c. 12. nu. 12. inquit seque&#x0303;s Bal-
dum & alios, &#xA759; testes singulares suffici&#x0169;t ad
proband&#x0169; aliquem esse hæretic&#x0169;, etiam si sin
guli testificentur distinctas hæreses. Idem di
cit Hippolytus consil. 7. nu. 27. Nobis tame&#x0303;
Theologis sufficit, nō esse semper necessariā<-P>@@

<-P>exactissimā copiam testi&#x0169; circa fact&#x0169; singu-
lare. Imo vero neq; concordiā circa actum
singularem, quādo agitur de crimine vel de
positione aliqua in cōmuni. Tunc enim cer
tam fidem facient singulares testes quod atti
net ad iudicium maxime fauente lege.</P>
<P>  Ad argumentum pro parte affirmatiua
quatenus facit cōtra secundam conclusione&#x0303;
respōdetur, &#xA759; aliquando potest aliquis con-
demnari, quia probatur reus in aliqua specie
delicti, etiā si non probetur in singulari Item
etiam quanuis nō sint duo testes vnius actus
singularis: sed tamen illud fact&#x0169; singulare cu
ius est vnus testis oculatus, sufficienter cōfir
matur multitudine testi&#x0169; circa alios actussin
gulares. &#x00B6; Ad argumentum pro parte nega-
tiua quatenus est cōtra primā cōclusionem
respondetur, &#xA759; quanuis sit aliquando licit&#x0169;
quod in secunda conclusione dicitur, tamen
est quasi exceptio quæ dā à regula vniuersa-
li & cōmuni iure: quæ fieri nō debet, nisi ma
gna ex causa & fauente lege vel supremo le-
gislatore. Cæter&#x0169; furta, homicidia, bene pos-
sunt ex natura rei pluribus testibus probari,
& sufficienter prouidetur bono cōmuni, si
quando cōprobantur ista delicta duobus te
stibus, puniantur, vt cæteri tim ore&#x0303; habeam.</P>
<P>  Denique nota in hoc articulo secundum
dictum Caietani: quòd religiosus possit con
dem nari de furto per testes singulares, intel-
ligendum esse, non per sententiā absolutam,
sed per conditionalem si ipse velit acceptare
sententiam. Sin autem, poterit torqueri: & si
negauerit manebit liber à p&#x0153;na furti.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm alicuius testimonium sit
absque eius culpa repellendum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic procedi-
tur. Videtur, quòd alicu-
ius testimonium nō sit re-
pellendum, nisi propter culpam.
Quibusdam enim in p&#x0153;nam infli-
gitur, quòd ad testimonium non
admittantur, sicut patet in his qui
infamia notantur. Sed p&#x0153;na non
est inferenda nisi pro culpa. Ergo</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0495.jpg/>
@@1@<SE495>478 Quæst. LXX. De iniustitia testium. Art. III.
<duolan 2><-P><A+1>videtur quòd nullius testimonium
debeat repelli, nisi propter culpam.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. De quolibet præsu
mendum est bonum, nisi appareat
contrarium. Sed ad bonitatem ho-
minis pertinet, quòd ver&#x0169; testimo-
nium dicat. Cùm ergo non possit
constare de contrario nisi propter
aliquam culpam, videtur quòd nul-
lius testimoni&#x0169; debeat repelli nisi
propter culpam.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Ad ea quæ sunt de
necessitate salutis, nullus redditur
non idoneus nisi propter peccat&#x0169;.
Sed testificari veritatem est de ne-
cessitate salutis, vt suprà <marginalia rendition="dagger">Art. 1. hu|ius quæst.</marginalia> dictum
est: ergo nullus debet excludi à testi
ficando nisi propter culpam.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod <marginalia rendition="dagger">Grego. in|registro li|bro. 11. c.|54. à me-|dio. Et ha|betur. 2.|quæst. 4.|c. Præsul.|nō procul|à fine.|† Ar. præ|ced.</marginalia> Gregor.
dicit, & habetur 2. quæst. 4. Qui à
seruis suis accusatus est episcopus,
sciendum est quòd minimè audiri
debuerunt.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd testimonium sicut † dictum
est, non habet infallibilem certitu-
dine&#x0303;, sed probabilem. Et ideo quic-
quid est quod probabilitatem affe-
rat in contrarium, reddit testimo-
ni&#x0169; inefficax. Redditur autem pro-
babile, quòd aliquis in veritate testi
ficanda non sit firmus, quandoque
quidem propter culpam, sicut infi-
deles & infames, item illi qui publi
co crimine rei sunt, qui nec accusa-
re possunt. Quandoque autem abs-
que culpa, & hoc est vel ex defectu
rationis (sicut patet in pueris, amen
tibus & mulieribus) vel ex affectu
(sicut patet de inimicis & personis
coniunctis & domesticis) vel etiam</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ex exteriori conditione, sicut sunt
pauperes, serui, & illi, quibus impe-
rari potest, de quibus probabile est
quòd de facili possunt induci ad te-
stimonium ferendum contra veri-
tatem. Et sic patet, quòd testimoni&#x0169;
alicuius repellitur, & propter cul-
pam & absque culpa.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
repellere aliquem à testimonio, ma
gis pertinet ad cautelam falsi testi-
monij vitādi quàm ad p&#x0153;nam. Vn-
de ratio non sequitur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
de quolibet præsumendum est bo-
num, nisi appareat contrari&#x0169;, dum-
modo non vergat in periculum al-
terius, quia tunc est adhibenda cau
tela, vt non de facili vnicuique cre-
datur, secundùm illud 1. Ioann. 4.
Nolite credere omni spiritui.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd te
stificari est de necessitate salutis,
supposita testis idoneitate & ordi-
ne iuris. Vnde nihil prohibet, ali-
quos excusari à testimonio feren-
do, si non reputentur idonei secun
dùm iura.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est. Iure aliquorum testimo
nium repellitur, aliquando quidem
cum culpa, aliquando sine culpa.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur, An licitum sit reo obijcere
crimen testi ad repellendum eius te-
stimonium. Pro cuius decisione sit prima
conclusio. Obijcere testi crimen falsum n&#x0169;-
quam est licitum. Ista conclusio patet, quia
mentiri est intrinsecè malum, ergo nun-
quam est licitum. An vero aliquando sit tan
t&#x0169; peccat&#x0169; veniale dicemus dubio secundo.</P>
<P>  Secunda conclusio. Obijcere testi crimō<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0496.jpg/>
@@1@<SE496>Quæst. LXX. De iniustitia testium. Art. III. 479
<duolan 2><-P>verum, quando hoc non conducit ad repel-
lend&#x0169; eius testimonium, semper est peccat&#x0169;
cōtra charitatem & iustitiam. Ratio est, quia
talis obiectio habet rationem vindictæ tan-
tùm, & non defensionis.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando testis falsum
testificatur: licitum est obijcere illi vera cri-
mina ad refutandum eius test imonium, siue
crimina sint publica siue secreta. Probatur
conclusio. Nam talis obiectio habet propriè
rationem defensionis c&#x0169; moderamine incul
patæ tutelæ: quemadmodum quando quis
occidit hominem cum moderamine incul-
patæ tutelæ in sui defensione&#x0303;. Ex quo sequi-
tur, quòd ista conclusio habet etiam verum
quando testis ex ignorantia inuincibili dicit
falsum testimonium contra me: eo &#xA759; licit&#x0169;
est me defendere ab inuasore qui ex ignorā-
tia inuincibili me inuadit.</P>
<P>  Quarta conclusio. Idipsum etiam est lici
tum, quādo testis dicit testimonium verum
contra me: sed tamen contra ordinem iuris
vel in foro exteriori vel in foro conscientiæ.
Probatur. Nam ille testis dicendo verum fa
cit mihi iniuriam, ergo licitum est me defen
dere. Sed quæret aliquis, An sit licitum in eo
dem casu dicere testi, quod dicit falsum vel
mentitur. Quidam moderni dicunt licitum
esse vtrumque, eo quòd distinguunt duplici
ter dici falsum, & dupliciter aliquem menti
ri. Vno modo speculatiuè: alio modo practi
cè. Speculatiuè quidem, quando aliquis di-
cit contra mentem speculatiuam aliter quā
est à parte rei. Practicè vero, quando dicit
aliquid contra mentem practicam veram,
quæ dictabat nō esse aliquid dicend&#x0169;: etiam
si esset verum speculatiuum. Dicunt ergo
&#xA759; in casu posito testis ille dicit falsum practi
cè, & mentitur practicè. Alij vero dicunt,
quòd ille testis in casu posito dicit falsum,
scilicet practicè: sed nullo modo mentitur.
Nos autem breuiter dicimus, quòd eadem
est ratio dicendi falsum & mentiendi quan
tum ad hoc, quòd sicut falsum dicitur pra-
cticè & speculatiuè: ita etiam mendacium.
Sed dicimus quòd siue ista distinctio sit ve-
ra siue non, nunquam erit peccatum mor-
tale dicere testi in casu posito quòd dicit
falsum & mentitur: dummodo verbum
mentitur non significet iniuriam specialem,<-P>@@

<-P>vt apud Hispanos. Tunc enim erit pecca-
tum mortale: si sufficienter refutetur testi-
monium iniqui testis, dicendo illi: non ita
est, falsum dicis: & dicatur illi, mentiris.</P>
<P>  Quinta conclusio. Licitum est obijcere
testibus verum testificantibus etiam secun-
dum ordinem iuris vera crimina etiam oc-
culta, si tamen probari possunt, & probata
testem refutare. Probatur. Quia iure con-
ceditur reo illa obiectio, vt se defendat, er-
go licita est.</P>
<P>  Secundò. Ille testis non tenebatur testi-
ficari. Si timebat obiectionem illam sibi op-
ponendam, tum quoniam eius testimo-
nium eratinutile, tum etiam quoniam cum
tāto detrimento sui honoris, non tenebatur
testificari, ergo sibi imputet si talis obiectio
sibi fiat ab ipso reo defendente se iuridicè.</P>
<P>  Tertiò. Reus in tali casu non tenetur re-
spondere iudici suum crimen, ergo pari ra-
tione poterit refutare testem. Antecedens
probatur. Quia interrogatio iudicis ad ip-
sum reum facta, non est legitima, nisi ex
falsa præsumptione, scilicet, quòd iudex
putat testes esse legitimos. Notandum ta-
men est, quòd non pro quolibet detrime&#x0303;to
quod reus patitur, licitum erit illi quodlibet
crimen etiam infame obijcere testi, sed ser-
uato ordine charitatis intelligenda est con-
clusio quinta.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium secundum est, An semper sit
mortale peccatum obijcere falsum te
stimonium testificanti falsum crimen, vel
testificanti contra ordinem iuris. Pro par-
te affirmatiua arguitur primò. Peccatum
mortale est red dere malum pro malo, ma-
ledictum pro maledicto. Et confirmatur.
Peccatum mortale est repercutere eum qui
percussit, & cessat iam à percussione, ergo
eritpeccatum mortale dicere falsum crime&#x0303;
aduersus criminatorem. Secundò. Peccat&#x0169;
mortale est omne mendaci&#x0169; perniciosum:
sed illud mendacium est tale, ergo &c. Soto
lib. 5. de iustit. quæst. 7. art. 3. ait mendacium
esse perniciosum, obijcere falsum crimen
testi. Sed tamen non satis se explicat, an
cum testis iniuriam facit reo sit licitum aut
saltem non sit mortale obijcere illi falsum
crimen. Quin potius videtur loqui in ca-
su quando testis facit suum officium: &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0497.jpg/>
@@1@<SE497>480 Quæst. LXX. De iniustitia testium. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>aduocati nihilominus obijciunt ei falsa cri-
mina fictitia.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima cōclusio. Mo-
raliter loquendo & de facto semper
est peccatum mortale obijcere falsum cri-
men testi. Probatur, quia vel talis obiectio
potest probari vel non potest. Si non potest
probari, est nullius momenti, neque habet
rationem defensionis, ergo est mortale pec-
catum, siquidem læditur proximus absque
causa. Rursus si potest probari: hoc erit falsis
testibus periurantibus ergo erit peccatum
mortale illos adducere ad probationem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Verosimilis est sen-
tentia, quæ ait, quòd per se loquendo est pec
catum mortale & contra iustitiam obijcere
falsum crimen iniquo testi. Probatur argu-
mentis factis pro parte affirmatiua.</P>
<P>  Tertia conclusio. Nobis verosimilior est
sententia, quæ ait, quòd per se loque&#x0303;do, hoc
est seclusis alijs circ&#x0169;stantijs, est solum pec-
catum veniale mendacij obijcere crimen
falsum testi iniquo, quando talis obiectio
prodest ad refutandum eius testimonium.
Probatur ista conclusio. Qui occideret in-
uasorem à quo non potest se defendere nisi
mentiendo contra illum: non peccaret mor
taliter, ergo neque in nostro casu.</P>
<P>  Secundò. In casu posito reus potest nega
re testimonium testis, etiam si accusetur de
vero crimine. Et quanuis secundum senten-
tiam quorundam reus mentiatur, tamen nō
peccat contra iustitiam. Tunc ergo sic argui
tur. Perin de est imponere falsum crimen te
sti, & negare quod dicit esse verum: sed ne-
gando non peccat contra iustitiam, ergo ne
que imponendo crimen falsum.</P>
<P>  Tertiò probatur. Imponere falsum cri-
men alicui, eatenus est peccatum mortale
quatenus proximo nocumentum infertur
contra iustitiam, non quia falsum dicitur: vt
docet D. Thom. in art. 4. ergo si licitum est
absque peccato veniali obijcere verum cri-
men testi quantumlibet secretum: non erit
peccatum mortale obijcere falsum. Patet cō
sequentia. Quia illæ duæ obiectiones non
differunt nisi per verum & falsum: quæ dif-
ferentia solum facit peccatum veniale. Con
firmatur. Quia reus habet ius defendendi se
etiam cum destructione famæ ipsius testis,<-P>@@

<-P>reuelando crime&#x0303; secretum, ergo si destruat
imponendo falsum, nihil amplius nocet: sed
solum mentitur.</P>
<P>  Ad primum argumentum in cōtrarium
respondetur, quòd reddere malum pro ma
lo importat rationem vindictæ. Vnde qui se
defendendo cum moderamine inculpatæ
tutelæ, infert nocumentum proximo, non
reddit malum pro malo. Ad confirmatione&#x0303;
respondetur, nego consequentiam. Nā qui
percussit & fugit, iam cessat ab inferenda in-
iuria. Vnde non esset defensio repercutere
illum: sed vindicta. At vero qui testificatur,
tandiu iniuriam facit: quandiu iudicis senten
tia pendet. Vnde non est eadem ratio.</P>
<P>  Ad secundum nego antecedens. Nam no
cumentum non est perniciosum, quando
non est contra iustitiam aut charitatem: sed
erit mendacium officiosum, cum sit ad de-
fensionem propriam ordinatum.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm falsum testimonium sem
per sit peccatum mortale.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-
tur. Videtur, quòdfalsum
testimonium non semper
sit peccatum mortale. Contingit
enim aliquem falsum testimonium
ferre ex ignorantia facti, & talis ig-
norantia excusat à peccato morta-
li. Ergo testimonium falsum non
semper est peccatum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Mendacium quod
alicui prodest, & nulli nocet, est of-
ficiosum, quod non est peccatum
mortale. Sed quandoque in falso te
stimonio est tale mendacium, puta
c&#x0169; aliquis falsum testimoni&#x0169; perhi-
bet, vt aliquem à morte liberet, vel
ab iniusta sente&#x0303;tia, quę inte&#x0303;taturper
aliquos falsos testes vel per iudicis
peruersitatem: ergo tale falsum te-
stimoni&#x0169;, non est peccat&#x0169; mortale.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0498.jpg/>
@@1@<SE498>Quæst. LXX. De iniustitia testium. Artic. IIII. 481
<duolan 2><P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Iurament&#x0169; à teste
requiritur, vt timeat peccare mor-
taliter peierando. Hoc autem non
esset necessarium, si ipsum falsum
testimonium esset peccatum mor-
tale. Ergo falsum testimonium non
semper est peccatum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, quod dicitur Pro
uerb. 19. Falsus testis non erit im-
punitus.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd falsum testimoni&#x0169; habet tri-
plicem deformitatem. Vno modo
ex periurio, quia testes non admit-
tuntur nisi iurati, & ex hoc semper
est peccatum mortale. Alio modo
ex violatione iustitiæ, & hoc modo
est peccatum mortale in suo gene-
re, sicut & quælibet iniustitia. Et
ideo in præcepto decalogi sub hac
forma interdicitur falsum testimo-
nium, cùm dicitur Exod. 20. Non
loqueris contra proximum tu&#x0169; fal-
sum testimonium. Non enim con-
tra aliquem facit, qui eum ab iniu-
ria facienda impedit, sed solùm qui
ei suam iustitiam tollit. Tertiò ex
ipsa falsitate, secundum quod om-
ne mendacium est peccatum, & ex
hoc non habet falsum testimoni&#x0169;,
&#xA759; semper sit peccatum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
in testimonio ferendo nō debet ho
mo pro certo asserere, quasi sciens,
id de quo certus non est, sed dubi&#x0169;
debet sub dubio proferre, & id de
quo certus est &#xA753; certo asserere. Sed
quia cōtingit ex habilitateh umanę
memoriæ, &#xA759; reputat se homo qñq&#x0301;;
certum esse de eo quod falsum est,
si aliquis cum debita solicitudine</A+1><-P>@@

<-P><A+1>recogitans, æstimet se certum esse
de eo quod falsum est, non peccat
mortaliter, hoc asserens, quia non
dicit falsum testimonium per se &
ex intentione, sed per accidens cō-
tra id quod intendit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
iniustum iudicium non est iudici&#x0169;.
Et ideo ex vi iudicij falsum testimo
nium in iniusto iudicio prolatum,
ad iniustitiam impediendam, non
habet rationem peccati mortalis,
sed solum ex iuramento violato.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicend&#x0169;, quòd ho-
mines maximè abhorrent peccata,
quæ sunt contra Deum, quasi gra-
uissima, inter quæ est periurium.
Non autem ita abhorrent peccata
quæ sunt cōtra proximum. Et ideo
ad maiorem certitudinem testimo
nij, requiritur testis iuramentum.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima cōclusio. Falsum testimoni&#x0169; ex
parte iuram e&#x0303;ti semper est peccat&#x0169; mor
tale. &#x00B6; Sec&#x0169;da cōclusio. Falsum testimoni&#x0169;
ex parte violatæ iustitiæ est peccat&#x0169; morta
le ex suo genere. &#x00B6; Tertia cōclusio. Falsum
testimoni&#x0169; non est peccat&#x0169; mortale ex fal-
sitate. &#x00B6; Quarta conclusio ad prim&#x0169;. Testis
pro certo debet asserere id de quo certus
est, & sub dubio id de quo dubitat. &#x00B6; Quin-
ta conclusio ibidem. Si aliquis cum debita
solicitudinerecogitans, existimet se certum
esse de eo quod falsum est, non peccat mor
taliter illud asserens. Potuisset certè S. Tho.
addere nec venialiter. &#x00B6; Sexta conclusio ad
secundum. Falsum testimonium in iniusto
iudicio prolatum ad iniustitiam impedien
dam, non habet rationem peccati mortalis:
sed solum ex iuramento violato.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca primam & secundam conclusio-
nem. Notandum quomodo S. Tho.
Primam conclusionem simpliciter & vni-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0499.jpg/>
@@1@<SE499>482 Quæst. LXXI. De Aduocatis. Artic. I.
<duolan 2><-P>uersaliter asseruit. Secundam vero cum illo
addito, scilicet, ex suo genere: sicut quælibet
alia in iustitia. Vbi planè insinuatur falsum
testimonium etiam in iudicio posse pecca-
tum veniale esse ex paruitate materiæ: con-
tra Caietanum supra quæstione 69, art. 2. Et
id ipsum confirmatur ex sexta conclusio-
ne posita.</P>
<P>  Circa quintam conclusionem. Notan-
dum, quòd ille qui ex ignorantia inuincibili
dixit falsum testimonium, non tenetur ad
aliquam restitutionem faciendā parti dam-
nificatæ ex eius testimonio, etiam si postea
reperiat se falsum dixisse. Ratio est, quia ille
non tenetur ratione rei acceptæ: supponi-
mus enim quod nihil lucratus est ex falso te
stimonio. Neque etiam tenetur ratione in-
iustæ acceptionis vel iniuriosæ actionis, er-
go &c. Sed notandum, quòd tenetur ille te-
stis reuocare dictum suum si per suam reuo
cationem potest prodesse proximo suo, &
si ipse non patitur notabile detrimentum.
Vt verbi gratia, si propterea incidat in in-
famiam: ratio huius est, quia cum ille non
teneatur ex iustitia restituere, tenetur reuo-
care suum testimonium ex charitate, si-
cut & alij tenentur ad opera charitatis sine
notabili suo detrimento. Vide Caietanum
hic, & Iurisperitos in capit. præterea. de te-
ste cogendo.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium est, an testis possit pretium ac
cipere pro testimonio ferendo. De
hoc dictum est supra quæstione 62. artic. 5.
ad secundum. Sed hic per modum docu-
menti tres erunt conclusiones.</P>
<P>  Prima conclusio. Non licet pro testimo-
nio pretium recipere: bene tamen expen-
sas pro testimonij labore. Ita dicit Augusti
nus epist. 54. Et habetur 14. quæstione 5. ca
pit. non sanè.</P>
<P>  Secunda conclusio. Quando datio pre-
tij est illicita ex vtraq&#x0301;ue parte. Verbi gra-
tia, quando datur pro falso testimonio, tunc
neutri datur actio in iudicio, vel repetitio.
Sed nihilominus non est obligatio ad resti-
tuendum in eo qui accepit.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando quis recipit
pretium, vt ferat testimoni&#x0169; verum, quod
tenebatur proferre ex iustitia legali vel com
mutatiua, v. g. si recipiat pretium ne dicat<-P>@@

<-P>falsum testimonium, conceditur repetitio
in foro exteriori ei qui dedit: non tamen
quando ex sola charitatè tenebatur testifica
ri. Tunc enim nec dabitur actio in iudicio
ad repetendum pretium, neque ipse tenebi-
tur in foro conscientiæ restituere.</P>
<P>  Vltima conclusio. Quando aliquis acci-
pit preti&#x0169; ab aliquo ne dicat falsum crime&#x0303;
contra eundem, tenebitur ante iudicis con-
demnationem ad restitutionem in foro con
scientiæ: si autem accepit pretium ab vno,
ne dicat falsum crimen contra alium, non
tenebitur restituere in foro conscientiæ an-
te iudicis sententiam. Ratio huius differen-
tiæ est. Quia quando accipit pretium ab eo
dem contra quem vult falso testificari, non
acquirit dominium ex eo quòd tenebatur
ex iustitia commutatiua non dicere falsum
testimonium contra illum. At vero quando
accipit pretium ab aliquo tertio, nullam fa-
cit illi iniuriam, neque debet illi ex iustitia
commutatiua non dicere falsum testimo-
nium contra alterum. Quapropter potest
illi vendere ex pacto, quòd non faciat iniu-
riam alteri. De cōclusionibus prædictis mul
ta sunt certa iure naturæ: alia vero iure hu-
mano, sed quoniam non est præsentis loci
disputatio supersedemus ab illarum am-
pliatione.</P>
<Z><A+1>QVÆSTIO LXXI.
De Aduocatis.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>P</INI2>OSTEA considerandum est,
de iniustitia, quæ fit in iudicio
ex parte aduocatorum. &#x00B6; Et circa
hoc quæruntur quatuor.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm aduocatus teneatur præ
stare patrocinium causæ pau-
perum.</A+1></negEZ>
<P><INI4>A</INI4>D Primum sic proceditur. Vide<marginalia>Infra arti.|4. corp. &|ad prim&#x0169;.</marginalia>
tur, &#xA759; aduocatus teneatur præ-
stare patrocinium causæ paupe-
rum. Dicitur enim Exod. 23. Si
videris asinum odientis te iacere sub onere,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0500.jpg/>
@@1@<SE500>Quæst. LXXI. De Aduocatis. Artic. I. 483
<duolan 2><-P>non pertransibis, sed subleuabis cum eo. Sed
non minus periculum imminet pauperi, si
eius causa contra iustitiā opprimatur, quàm
si eius asinus iaceat sub onere. Ergo aduoca-
tus tenetur pręstare patrocinium causæ pau
perum.</P>
<P>  &#x00B6; 2 Præterea<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_1"/>. Gregorius dicit in qua-<marginalia>Homil. 9.|in euange.|non procul|à fin.</marginalia>
dam homil. Habens intellectum, curet om
nino, ne taceat, habens rerum affluentiam,
à misericordia non torpescat, habens ar-
tem qua regitur, vsum illius cum proxi-
mo partiatur, habens loquendi locum a-
pud diuitem, pro pauperibus intercedat.
Talenti enim nomine cuilibet reputabitur
quod vel minimum accepit. Sed talen-
tum commissum non abscondere, sed fide-
liter dispensare quilibet tenetur, quod patet
ex p&#x0153;na serui abscondentis talentum, Mat-
thæi. 25. Ergo aduocatus tenetur pro paupe
ribus loqui.</P>
<P>  &#x00B6; 3 Præterea. Præceptum de misericor
diæ operibus adimplendis, cùm sit affirma-
tiuum, obligat pro loco & tempore, quod
est maximè in necessitate. Sed tempus ne-
cessitatis videtur esse, quando alicuius pau-
peris causa opprimitur. Ergo in tali casu vi-
detur quòd aduocatus teneatur pauperibus
patrocinium præstare.</P>
<P>  SED contra, Non minor necessitas est
indigentis cibo, quàm indigentis aduoca-
to. Sed ille qui habet potestatem cibandi,
non semper tenetur pauperem cibare. Er-
go nec aduocatus semper tenetur causę pau
perum patrocinium præstare.</P>
<P>  RESPONDEO dicendum, &#xA759; cùm
præstare patrocinium causæ pauperum, ad
opus misericordiæ pertineat, idem est hic
dicendum quod & supra de alijs operibus
misericordiæ{5*} dictum est. Nullus autem<marginalia>Quæst. 32.|artic. 5.</marginalia>
sufficit omnibus indigentibus, misericor-
diæ opus impendere. Et ideo, sicut{5*} Au-<marginalia>Lib. 1. ca.|28. in prin|cip. to. 3.</marginalia>
gustinus dicit in 1. de Doctrina Christia.
Cùm omnibus prodesse non possis, his po-
tissimè consulendum est, qui pro locorum
& temporum, vel quarumlibet rerum op-
portunitatibus constrictius tibi quasi qua-
dam sorte iunguntur. Dicit pro locorum
opportunitatibus, quia non tenetur homo
per tot&#x0169; m&#x0169;d&#x0169; quærere indigentes, quibus
subueniat, sed sufficit, si eis qui sibi occur-<-P>@@

<-P>runt, misericordiæ opus impendat. Vnde
dicitur Exodi 23. Si occurreris boui inimi-
ci tui, aut asino erranti, reduc ad eum. Ad-
dit autem, & temporum, quia non tenetur
homo futuræ necessitati alterius prouide-
re, sed sufficit si præsenti necessitati succur
rat. Vnde dicitur 1. Ioannis 3. Qui viderit
fratrem suum necessitatem habentem, &
clauserit viscera sua ab eo, &c. Subdit au-
tem. Vel quarumlibet rerum, quia ho-
mo sibi coniunctis quacunque necessitudi-
ne maximè debet curam impendere, secun
dum illud primæ ad Timotheum 5. Si quis
suorum, & maximè domesticorum cu-
ram non habet, fidem negauit. Quibus
amen concurrentibus considerandum re-
stat, vtrum aliquis tantam necessitatem
patiatur, quòd non in promptu appareat,
quomodo ei possit aliter subueniri, & in ta-
li casu tenetur ei opus misericordiæ im-
pendere. Si autem in promptu appareat,
quomodo aliter ei subueniri possit, vel per
se ipsum, vel per aliam personam magis
coniunctam, aut maiorem facultatem ha-
bentem, non tenetur ex necessitate indi-
genti subuenire, ita quòd non faciendo pec
cet, quamuis si subuenerit. absque tali ne-
cessitate, laudabiliter faciat. Vnde aduoca-
tus non tenetur semper causæ pauperum
patrocinium præstare, sed solum concur-
rentibus conditionibus prædictis, alioquin
oporteret eum omnia alia negotia præter-
mittere, & solis causis pauperum iuuan-
dis intendere. Et idem dicendum est de
medico, quantum ad curationem paupe-
rum.</P>
<P>  AD primum ergo dicendum, &#xA759; quan-
do asinus iacet sub onere, non potest ei ali-
ter subueniri in casu isto, nisi per aduenien-
tes subueniatur. Et ideo tenentur iuuare.
Non autem tenerentur, si posset aliunde re-
medium afferri.</P>
<P>  AD secundum dicendum, quòd homo
talentum sibi creditum tenetur vtiliter di-
spensare, seruata opportunitate locorum,
& temporum, & aliarum rerum, vt{5*} di-<marginalia>In corp. ar|ticuli.</marginalia>
ctum est.</P>
<P>  AD tertium dicendum, quòd non quæ
libet necessitas causat debitum subuenien-<marginalia>In corp. ar|ticuli.</marginalia>
di, sed solùm illa quæ est dicta{5*}.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0501.jpg/>
@@1@<SE501>484 Quæst. LXXI. De Aduocatis. Art. II. & III.
<duolan 2><Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm conuenienter aliqui se-
cundum iura arceantur ab of-
ficio aduocandi.</A+1></negEZ>
<P><INI3>A</INI3>D Secundum sic proceditur.<marginalia>Infra quæ|stio. 188.|ar. 3. ad 2.</marginalia>
Videtur &#xA759; inconuenienter ali-
qui sec&#x0169;dum iura arceantur ab
officio aduocādi. Ab operibus
enim misericordiæ nullus debet arceri. Sed
patrocinium pręstare in causis, ad opera mi
sericordiæ pertinet, vt<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_2"/> dict&#x0169; est. Ergo nul-<marginalia>Art. præ-|cedenti.</marginalia>
lus debet ab hoc officio arceri.</P>
<P>  &#x00B6; 2 Præterea. Contrariarum causarum
non videtur esse idem effectus. Sed esse de-
ditum rebus diuinis, & esse deditum pecca-
tis, est contrarium. Incōuenienter ergo ex-
cluduntur ab officio aduocati quidam pro-
pter religionem, vt monachi & clerici. Qui
dam autem propter culpam, vt infames &
hæretici.</P>
<P>  &#x00B6; 3 Præterea. Homo debet diligere pro
ximum sicut seipsum. Sed ad officium dile
ctionis pertinet, &#xA759; aliquis aduocatus, causæ
alicuius patrocinetur. Inconuenienter ergo
aliqui, quibus conceditur pro seipsis autori-
tas aduocationis, prohibentur patrocinari
causis aliorum.</P>
<P>  SED contra est, quod<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_3"/> tertia quæstione<marginalia>3. q. 7. ca.|infames.</marginalia>
septima, multæ personæ arcentur ab officio
postulandi.</P>
<P>  RESPONDEO dicend&#x0169;, quòd ali-
quis impeditur ab aliquo actu duplici ratio
ne. Vno modo propter impotentiam, alio
modo propter indecentiam. Sed impoten-
tia simpliciter excludit aliquem ab actu. In-
decentia autem non excludit omnino, quia
necessitas indecentiam tollere potest. Sic er
go ab officio aduocatorum prohibe&#x0303;tur qui
dam propter impotentiam, eò quòd defi-
ciunt sensu, vel interiori, sicut furiosi & im-
puberes, vel exteriori, sicut surdi & muti.
Est enim necessaria aduocato & interior pe
titia, qua possit cōuenienter iustitiam assum
ptæ causæ ostendere: & iterum loquela c&#x0169;
auditu, vt possit pronuntiare & audire quod
ei dicitur. Vnde qui in his defectum patiun
tur, omnino prohibentur ne sint aduocati
nec pro se, nec pro alijs. Decentia autem hu<-P>@@

<-P>iusmodi officij exercendi tollitur duplici-
ter. Vno modo ex hoc, quòd aliquis est re-
bus maioribus obligatus. Vnde monachos
& presbyteros non decet in quacunque cau
sa aduocatos esse neque clericos in iudicio
seculari, quia huiusmodi personæ sunt re-
bus diuinis astrictæ. Alio modo propter
personæ defectum, vel corporalem (vt pa-
tet de cæcis, qui conuenienter iudicio astare
non possent) vel spiritualem: non enim de-
cet, vt alterius iustitiæ patronus existat, qui
in seipso iustitiam contempsit. Et ideo in-
fames, infideles, & damnati de grauibus cri-
minibus non decenter sunt aduocati, tamen
huiusmodi indecentiæ necessitas præfer-
tur. Et propter hoc huiusmodi personæ
possunt pro seipsis vel pro personis sibi con
iunctis vti officio aduocati. Vnde & clerici
pro ecclesijs suis, possunt esse aduocati, &
monachi pro causa monasterij sui, si abbas
præceperit.</P>
<P>  AD primum ergo dicendum, quòd ab
operibus misericordiæ interdum propter
indecentiam impediuntur aliqui, & aliqui
propter impotentiam. Non enim omnia
opera misericordiæ omnes decent, sicut
stultos non decet consilium dare, neque
ignorantes docere.</P>
<P>  AD secundum dicendum, quòd sicut
virtus corrumpitur per superabundantiam
& defectum, ita aliquis fit indecens & per
maius & per minus. Et propter hoc qui-
dam arcentur à patrocinio præstando in
causis, quia sunt maiores tali officio, sicut
religiosi & clerici. Quidam vero quia sunt
minores, quàm vt eis hoc officium compe-
tat, sicut infames & infideles.</P>
<P>  AD tertium dicendum, quòd nō ita im
minet homini necessitas patrocinari causis
aliorum sicut proprijs, quia alij possunt sibi
aliter subuenire. Vnde nō est similis ratio.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm aduocatus peccet, si in-
iustam causam defendat.</A+1></negEZ>
<P><INI2>A</INI2>D Tertium sic proceditur. Videtur,
quòd aduocatus non peccet, si iniu-
stam causam defendat. Sicut enim osten-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0502.jpg/>
@@1@<SE502>Quæst. LXXI. De Aduocatis. Artic. IIII. 485
<duolan 2><-P>ditur peritia medici, si infirmitatem despe-
ratam sanet, ita etiam ostenditur peritia ad-
uocati, si etiam iniustam causam defendere
possit. Sed medicus laudatur, si infirmita-
tem desperatam sanet. Ergo etiam aduoca-
tus non peccat, sed magis laudandus est, si
iniustam causam defendat.</P>
<P>  &#x00B6; 2 Præterea. A quolibet peccato licet
desistere. Sed aduocatus punitur, si causam
suam perdiderit, vt habetur secunda quæ-
stione tertia.<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_4"/> Ergo aduocatus non peccat,<marginalia>2. quæst.|3. si quem|p&#x0153;nitue-|rit.</marginalia>
iniustam causam defendendo, si eam defen
dendam susceperit.</P>
<P>  &#x00B6; 3 Præterea. Maius videtur esse pec-
catum, si iniustitia vtatur ad iustam causam
defendendam (puta producendo falsos te-
stes, vel allegando falsas leges) quàm iniu-
stam causam defendendo, quia hoc est pec
catum in forma, illud in materia. Sed vide-
tur aduocato licere talibus astutijs vti, sicut
militi licet ex insidijs pugnare. Ergo vide-
tur quòd aduocatus non peccat, si iniustam
causam defendat.</P>
<P>  SED contra est, quod dicitur secundi Pa
ralipomenon decimonono, Impio præbes
auxilium, & idcirco iram Domini mereba-
ris. Sed aduocatus defendens causam iniu-
stam, impio præbet auxilium. Ergo peccan
do, iram Domini meretur.</P>
<P>  RESPONDEO dicendum, quòd il-
licitum est alicui cooperari ad malum fa-
ciendum, siue consulendo, sine adiuuan-
do, siue qualiter cunque consentiendo, quia
consilians & coadiuuans quodammodo est
faciens. Et Apostolus dicit ad Romanos. 1.
quòd digni sunt morte non solùm qui fa-
ciunt peccatum, sed etiam qui consentiunt
facientibus, vnde & suprà dictum est<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_5"/>,<marginalia>Q. 62. ar|tic. 7.</marginalia>
quòd omnes tales ad restitutionem tenen-
tur. Manifestum est autem, quod aduoca-
tus & auxilium & consilium præstat ei cu-
ius causæ patrocinatur. Vnde si scienter in-
iustam causam defendit, absque dubio gra-
uiter peccat, & ad restitutionem tenetur e-
ius damni, quod contra iustitiam per eius
auxilium altera pars incurrit. Si autem igno
ranter iniustam causam defendit, putans
esse iustam, excusatur secundum modum,
quo ignorantia excusare potest.</P>
<P>  AD primum ergo dicendum, quòd Me<-P>@@

<-P>dicus accipiens in cura infirmitatem despe-
ratam, nulli facit iniuriam. Aduocatus au-
tem suscipiens causam iniustam, iniustè læ-
dit eum, contra quem iniustè patrocinium
præstat. Et ideo non est similis ratio. Quan
uis enim laudabilis videatur quantum ad
peritiam artis, tamen peccat, quantum ad
iniustitiam voluntatis, qua abutitur arte ad
malum.</P>
<P>  AD secundum dicendum, quòd aduo-
catus si in principio credidit causam iustam
esse, & postea in processu appareat eam esse
iniustam, non debet eam prodere, vt scili-
cet aliam partem iuuet, vel secreta suæ cau-
sæ alteri parti reuelet, potest tamen & de-
bet causam deserere, vel eum cuius causam
agit ad cedendum inducere, siue ad compo
nendum sine aduersarij damno.</P>
<P>  AD tertium dicendum, quòd sicut su-
prà dictum est<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_6"/>, militi vel duci exercitus<marginalia>Qu. 40. ar|tic. 3.</marginalia>
licet in bello iusto ex insidijs agere ea, quæ
facere debet, prudenter occultando, non au
tem falsitatem fraudulenter faciendo, quia
etiam hosti fidem seruare oportet, sicut<marginalia>In ca. vlt.|quod de iu|stitiæ agit|â medio.</marginalia>
Tullius dicit in primo de Officijs. Vnde &
aduocato defendenti causam iustam, licet
prudenter occultare ea, quibus impediri
posset processus eius, non autem licet ei ali-
qua falsitate vti.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm aduocato liceat pro suo
patrocinio pecuniam accipere.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI5>A</INI5>D Quartum sic proce-<marginalia>Opusc. 19.|ca. 7. cor.</marginalia>
ditur. Videtur, quòd
aduocato nō liceat pro
suo patrocinio pecuniā
accipere. Opera enim
misericordiæ non sunt intuitu hu-
manæ remunerationis facienda, se
cundum illud Lucæ 14. Cum facis
prandium aut c&#x0153;nam, noli voca-
re amicos tuos, neque vicinos di-
uites, ne fortè & ipsi te reinuitent,
& fiat tibi retributio. Sed præstare</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0503.jpg/>
@@1@<SE503>486 Quæst. LXXI. De Aduocatis. Art. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>patrocinium causæ alicuius, perti-
net ad opera misericordiæ, vt di-
ctum est <marginalia rendition="dagger">Art. 1. hu|ius quæst.</marginalia>. Ergo non licet aduoca-
to accipere retributionem pecunię
pro patrocinio præstito.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea, Spirituale non est
pro temporali commutādum. Sed
patrocinium præstit&#x0169;, videtur esse
quoddam spirituale, cùm sit vsus
scientiæ iuris. Ergo non licet aduo
cato pro patrocinio præstito pecu-
niam accipere.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea, Sicut ad iudicium
concurrit persona aduocati, ita e-
tiam persona iudicis, & persona te-
stis. Sed sec&#x0169;dum Augustinum ad
Macedonium <marginalia rendition="dagger">Epist. 54.|in 2. pagi.|ante finem|illius, to-|mo. 2.</marginalia>, non debet iudex
vendere iustum iudicium, nec te-
stis verum testimonium. Ergo nec
aduocatus poterit vendere iustum
patrocinium.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Augusti-
nus <marginalia rendition="dagger">Eodem lo-|co n&#x0169;c pro|ximè di-|cto.</marginalia> dicit ibidem, quòd aduoca-
tus licitè vendit iustum patrocini&#x0169;,
& Iurisperitus verum consilium.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd ea quæ quis non tenetur alte-
ri exhibere, iustè potest pro eorum
exhibitione recompensatione&#x0303; acci
pere. Manifestum est autem quòd
aduocatus non semper tenetur pa-
trocinium præstare, aut consilium
dare causis aliorum. Et ideo si ven-
dat tuum patrocinium, siue consi-
lium, non agit contra iustitiam. Et
eadem ratio est de medico opem
ferente ad sanandum, & de omni-
bus alijs huiusmodi personis, dum
tamen moderatè accipiant, consi-
derata conditione personarum, &
negotiorum, & laboris, & consue-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>tudine patriæ. Si autem per impro-
bitatem aliquid immoderatè extor
queant, peccant contra iustitiam.
Vnde Augustinus <marginalia rendition="dagger">Epist. 54.|non multis|remotè an|te finem to|mo. 2.</marginalia> dicit ad Mace
donium, quòd ab his extorta per
immoderatam improbitarem repe
ti solent, data per tolerabilem con-
suetudinem non solent.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
non semper quæ homo potest mi-
sericorditer facere, tenetur facere
gratis, alioquin nulli liceret aliquā
rem vendere, quia quamlibet rem
potest homo misericorditer impen
dere. Sed quando eam misericor-
diter impendit, non humanam, sed
diuinam remunerationem quære-
re debet. Et similiter aduocatus,
quādo causæ pauperum misericor-
diter patrocinatur, non debet in-
tendere remunerationem huma-
nam, sed diuinam, non tamen sem
per tenetur gratis patrocinium im
pendere.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
etsi scientia iuris sit quoddam spiri
tuale, tamen vsus eius fit opere cor
porali. Et ideo pro eius recompen-
satione licet pecuniam accipere, a-
lioquin nulli artifici liceret de arte
sua lucrari.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd iu
dex & testis communes sunt vtri-
q&#x0301;ue parti, quia iudex tenetur iu-
stam sententiam dare, & testis te-
netur verum testimonium dicere.
Iustitia autem & veritas non decli-
nant in vnam partem magis, quàm
in aliā. Et ideo iudicibus de publi-
co sunt stipendia laboris statuta, &
testes accipiunt, non quasi pretium</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0504.jpg/>
@@1@<SE504>Quæst. LXXI. De Aduocatis. Artic. IIII. 487
<duolan 2><-P><A+1>testimonij, sed quasi stipendium la
boris expensas, vel ab vtraque par-
te, vel ab ea, à qua inducuntur, quia
nemo militat stipendijs suis vnquā,
vt dicitur primæ ad Corinthios no
no. Sed aduocatus alteram partem
tantum defendit. Et ideo licitè po-
test pretium accipere à parte, quam
adiuuat.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>E</INI2>X tota hac quæstione colliguntur octo
conclusiones. Prima est in artic. 1. ad-
uocatus tenetur patrocinari pauperibus oc-
currentibus, attentis circunstantijs loci &
temporis & personarum & quando non in
promptu apparet, quomodo eis aliter pos-
sit succurri.</P>
<P>  Secunda conclusio in artic. 2. conuenien
ter arcentur ab officio aduocandi quidam
propter impotentiam, quidam propter in-
decentiam.</P>
<P>  Tertia conclusio in eodem articulo. Illis
quibus interdicitur aduocandi officium pro
pter impotentiam, nunquam admittuntur
ad illud: ij vero quinon admittuntur pro-
pter indecentiam, aliquando in casu necessi
tatis admittuntur.</P>
<P>  Quarta conclusio in artic. 3. Aduocatus
qui scienter iniustam causam defendit, gra-
uiter peccat: & tenetur ad restitutionem
damni contrariæ partis.</P>
<P>  Quinta conclusio. Aduocatus qui ex ig-
norantia defendit iniustam causam, excu-
satur à peccato & restitutione pro modo
ignarantiæ.</P>
<P>  Sexta conclusio ad secundum. Aduoca-
tus si à principio credidit causam esse iu-
stam, & postea cognoscat esse iniustam de-
bet causam deserere: sednon potest prode-
re parti contrariæ defectum causæ.</P>
<P>  Septima conclusio in articul. 4. Licitum
est aduocato pro patrocinio suo pretium
accipere moderatum, considerata condi-
tione personæ, & negotiorum & laboris &
consuetudine patriæ.</P>
<P>  Vltima conclusio ibidem. Si per impro-
bitatem aliquid extorqueat aduocatus, pec-
cat contra iustitiam.</P>@@

<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca istam quæstionem notand&#x0169; est,
quòd extant tituli de postulando, hoc
est de petendo iudicio, quod est aduocati
munus in. ff. in. C. in Decretalibus. In Reco-
pilatione antiqua legum regalium Hispa-
niæ in. l. 40. de Prætorio Regio de cancella
ria. & in. l. 54. de aduocatis. Item in Recopi-
latione facta, sub Philippo Secundo Rege
Catholico libr. 2. titul. 16. de aduocatis. Ex-
tant etiam tituli in vtroque Iure de procura
toribus. De quibus etiam &#xA753;curatoribus est
dicendum, eo quòd in Hispania omnes ad-
uocati sunt etiam procuratores. De quibus
est titulus. 24. lib. 2. In Recopilat. citata.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum est circa primā con
clusionem Diui Thomæ, An aduoca
tus teneatur citra extremam necessitate&#x0303; pa-
trocinari pauperibus. &#x00B6; Pro parte negatiua
arguitur primo. Nemo tenetur ad eleemo-
synam faciendam nisi existenti in extrema
necessitate. Ergo &c. Confirmatur, alij diui
tes non tenentur dare pauperi pecunias, vt
conducat aduocatum: nisi existenti in extre
ma necessitate. Ergo neque ipse aduocatus
patrocinari. &#x00B6; Secundo raro vel nun quam
contingit, vt quis teneatur in casu dubio fa-
uere vni parti cōtra alteram, maximè si illa
pars est aggrediens: sed causæ in quibus pau
peres ægent patrocinio sunt eiusmodi, er-
go, &c. &#x00B6; Tertiò. In quibusdam ciuitatibus
sunt quidā aduocat stipendiati, vt suscipiant
causas pauper&#x0169;. Ergo ibi alij aduocati nō te-
nebuntur pauperibus patrocinari. &#x00B6; Sed pro
parte affirmatiua arguitur primo. Ex Diuo
Tho. in prima cōclusione. Vbi nō facit me&#x0303;
tione&#x0303; extremę necessitatis, sed neque grauis:
sed sol&#x0169; ait &#xA759; c&#x0169; non apparet in prōptu quo
modo pauperi aliter subuenia{t$}, tenetur ad-
uocatus patrocinari. &#x00B6; Sec&#x0169;do. Test is tene-
tur ex charitate ferre testimoni&#x0169; in fauore&#x0303;
innoce&#x0303;tis etiā citra extremā necessitatem, vt
diximus in quæst. 70. art. 1. Ergo aduocatus
ide&#x0303; tenetur facere propaupere. Patet conse-
quentia, quia vterq; solo verbo absq; suo de
trimento potest &#xA753;ximo succurrere. De hoc
dubio, Caietanus in hoc locoait, Nunquam
obligari aduocat&#x0169; ad patrocinand&#x0169; paupe-
ribus, nisi in extrema necessitate: idem dicit
Nauarrus in Manuali cap. 25. num. 29.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0505.jpg/>
@@1@<SE505>488 Quæst. LXXI. De Aduocatis. Artic. IIII.
<duolan 2><P><INI2>P</INI2>RO decisione huius dubij supponen-
dum est, ex quæst. 32. artic. 5. & 6. &#xA759; ne-
cessitas est triplex in proximo: quædam cō
munis, quales solent esse in republica. Alia
est grauis. Vt v. g. &#xA759; aliquis decidat à suo sta
tu vel est in periculo illum amittendi. Alia
est extrema. v. g. quando aliquis morietur ni
si ei succurratur. Similiter etiam triplex est
superfluum. Quodam est superflu&#x0169; ad de-
centiam status, quodā vero est superflu&#x0169; ad
stat&#x0169;: aliud est superflu&#x0169; ad personā ipsam.</P>
<P>  HIS suppositis, sit prima conclusio. So-
lus titulus superflui, qui se tenet ex parte ad-
uocati, obligat ipsum vt in cōmunibus ne-
cessitatibus pauperum suscipiat causas. Pro-
batur, quia solus iste titulus sufficit ad obli-
gandum diuites ad faciendam eleemosynā
de superfluis. Ergo sufficiet ad obligandum
aduocat&#x0169;. Antecedens asseritur supra quęst.
32. art. 5. & 6. à D. Tho. & eius discipulis, &
oppositum esset tollere de medio humani-
tatem & misericordiam à republica. Et cer-
tè Caietanus ita sentit ibidem, & in opuscu-
lo de præcepto eleemosynæ. Vnde oblitus
videtur suimet in hoc loco aut existimasse
non eandem esse rationem de aduocationis
patrocinio & eleemosyna: quod tamen fal-
sum videtur.</P>
<P>  Secunda conclusio. Grauis necessitas ex
parte indigentis sufficit obligare aduocat&#x0169;
vt patrocinetur, etiam si patrocinium nō sit
superflu&#x0169; aduocato ad decentiam status. Et
notandum est quod necessarium ad decen
tiam status distinguitur à necessario ad sta-
tum: ita vt possit quis non amittere statum
suum, amissis necessarijs ad decentiam sta-
tus. Sit itaque casus ad verificandam conclu
sionem, quòd pauper est in periculo amit-
tendi statum suum, vel vt detrudatur in car-
cerem, vbi duram vitam aget. Tunc verifi-
catur nostra conclusio: quòd aduocatus te-
netur amittere lucrum necessarium sibi ad
decentiam status, vt patrocinetur pauperi.</P>
<P>  Probatur conclusio. In extrema necessi-
tate tenetur aduocatus patrocinari paupe-
ri cum detrimento necessariorum ad suum
statum, ergo in graui necessitate tenebitur
cum detrimento necessariorum ad decen-
tiam status. Probatur consequentia. Nam
eadem est proportio necessariorum ad sta-<-P>@@

<-P>tum respectu extremæ necessitatis: & ne-
cessariorum ad decentiam status, respectu
grauis necessitatis proximi. &#x00B6; Secundò pro-
batur. Amicitia humanagrauiter læderetur
in illo casu, si amicus non succurreret de su-
perfluis ad statum, quanuis necessarijs ad
decentiam status: ergo & charitas læditur
in illo casu nisi aduocatus succurrat patroci
nio suo non necessario ad statum, quanuis
necessario ad decentiam status. Soto libr. 5.
de iustitia. quæstione. 8. artic. 1. ait, non esse
præceptum aduocato subueniendi indigen
tibus in grauibus necessitatibus nisi de su-
perfluo. Sed hæc sententia si vera est debet
intelligi de superfluo ad statum: non de su-
perfluo ad decentiam status. Hoc enim mo
do etiam obligantur diuites facere eleemo-
synam de superfluo ad statum in grauibus
necessitatibus. Sed rogat aliquis an sit ma-
ior obligatio in aduocatis ad patrocinan-
dum pro indigentibus quam in diuitibus ad
faciendam eleemosynam de suis diuitijs? cō
munis sententia est negatiua. Alia sententia
est, quòd aduocatus tenetur patrocinari ex
charitate tanta obligatione quanta tenetur
testis testificari ex charitate.</P>
<P>  Sit igitur tertia conclusio. Non tenetur
aduocatus ex charitate patrocinari indigen
tibus patrocinio quoties testis tenetur testi-
ficari ex eadem charitate. Probatur, nam te
stis tenetur testificari ex charitate, quando
si non testificatur: proximus amittit ali-
quod bonum vtile uotabile, etiam si alias
sit diues. Cæterum aduocatus in illo casu
nō tenetur gratis patrocinari, sed potest pre
ti&#x0169; pro patrocinio exigere. Et cōfirmatur.
Res quæ nullius pretij sunt habenti, sunt au
te&#x0303; magni cōmodiad impedie&#x0303;dum damn&#x0169;
alterius, tenetur homo illas impendere ex
charitate in vtilitatem alterius: sed huius-
modi est testificatio, ergo testis tunc tene-
tur testificari. Cæterum aduocatus vtilita-
tem accipit & pretium pro suo patrocinio,
ergo non tenebitur patrocinari quoties te-
stis tenebitur testificari.</P>
<P>  Denique probatur conclusio. Nam te-
stimoni&#x0169; semper est superfluum etiam ad
decentiam status respectu testis: at vero pa-
trocinium non semper est superfluum ad
statum vel ad decentiam status aduocati.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0506.jpg/>
@@1@<SE506>Quæst. LXXI. De Aduocatis. Artic. IIII. 489
<duolan 2><-P>Ergo pluries tenebitur testis testificari, quā
aduocatus patrocinari.</P>
<P>  Quarta conclusio. Aliquoties tenebitur
aduocatus patrocinari indigentibus, quan-
do neque ipse neque alij diuites tenentur
dare illis pecunias vt conducant aduoca-
tum. Vt v. g. sit casus: quòd patiatur ali-
quis magnam iacturam si sua causa careat
patrocinio, sed tamen non incidet in tan-
tam inopiam, vt careat necessarijs ad sta-
tum suum: quanuis non habeat vnde sol-
uat pretium aduocato. Tunc aduocatus te-
netur ex charitate gratis ferre patrocinium:
& tamen nemo tenetur dare illi eleemo-
synam de bonis temporalibus. Ratio est,
quia ille non indiget bonis temporalibus
ad sustentationem sui status: indiget tamen
patrocinio, vt non amittat quod antea habe
bat. Alter casus est: vbi hæc differentia veri-
ficatur. Sit aliquis, cuius causa si careat pa-
trocinio conijciet ipsum in communem ne
cessitatem. Sint etiam multi alij pauperes
in simili necessitate: qui tamen non egent pa
trocinio. Tunc alij diuites non tenentur da-
re eleemosynam illi pauperi, etiam de su-
perfluo: satisfacient enim si illam tribuant
alijs pauperibus. At vero aduocatus tene-
tur illi patrocinari, si habet patrocinium su-
perfluum ad decentiam sui status. Ratio est:
quia solus ille pauper inter omnes alios in-
diget patrocinio: quod potest præstare solus
aduocatus.</P>
<P>  Quinta conclusio. Ad eundem modum
proportiona biliter dicendum est de alijs of-
ficialibus iustitiæ. v. g. de procuratoribus
& tabellionibus: & etiam de medicis, quite-
nentur pauperes curare proportionabiliter,
vt dictum est de aduocatis.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum respon-
detur. Ad primum negatur antece-
dens. Imo in communibus necessitatibus
tenetur homo de superfluis ad decentiam
status & in grauibus de superfluis ad sta-
tum, in extremis autem necessitatibus te-
netur dare eleemosynam de superfluis ad
sustentationem personæ. &#x00B6; Ad confirma-
tionem patet ex quarta conclusione.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd quan-
uis non ita teneatur aduocatus suscipere
causam dubiam pauperis, sicut tenetur su-<-P>@@

<-P>scipere causam certam & licitam, certò ta-
men tenebitur suscipere aliquando causam
dubiam pauperis, vt declaretul eius iusti-
tia: etiam si ipse pauper sit actor: quia in
iudicijs ille qui habet vicem actoris intendit
etiam se defendere ab iniuria quam patitur
ab altera parte.</P>
<P>  Ad tertium nego consequentiam. Nam
quanuis aduocati stipendiati teneantur ex
iustitia patrocinari pauperibus: tamen con-
tinget vel propter illorum iniquitatem, vel
quia sunt valde impediti, vt non possint pa-
trocinari. Et tunc alij aduocati tenebuntur
patrocinari pauperibus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium secundum est, An aduocatus
qui ex ignorantia vel negligentia non
rectè facit officium, teneatur restituere.</P>
<P>  Respondetur & sit prima conclusio. Ad-
uocatus qui propter ignorantiam perdit cau
sam sui clientis, peccat contra iustitiam, &
tenetur restituere totum damnum, quod in
de euenit clienti. Probatur primò, quia non
præstat quod promisit ex pacto, accepto
pretio propatrocinio.</P>
<P>  Sec&#x0169;dò. Aduocatus qui caret peritia suf-
ficienti ad suscipiendas causas peccat morta
liter contra iustitiam se obligando ad patro-
cinium, ergo tenetur restituere ratione iniu
riosæ actionis, etiam si gratis patrocinetur.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si procurator sit ne-
gligens in procuranda causa peccat morta-
liter & renetur restituere de leui culpa. Pri-
ma pars huius conclusionis patet ex dictis.
Secunda vero pars probatur ex ijs quæ dicta
sunt supra quæst. 62. art. 7. vbi obligauimus
iudices negligentes & omnes officiales qui
tenentur ex officio aliquid custodire & non
custodiunt, restituere de leui culpa: & non
solum de lata & ampla. Et ratio erat, quia ta-
lis custodia vergit in vtilitatem vtriusque
partis, sicut ille qui conducit domum tene-
tur illam custodire, & restituere damna de
leui culpa, & non solum de lata & ampla.
Ex hac conclusione sequitur corollarium,
quòd sunt in peccato mortali omnes aduo-
cati, qui parati sunt recipere omnes causas
etiam iustas absque termino. Probatur, quia
industria humana finita est, ergo deficiet sæ
pe in necessarijs pro singulis causis, si reci-
piat quotquot occurrerint.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0507.jpg/>
@@1@<SE507>490 Quæst. LXXI. De Aduocatis. Artic. IIII.
<duolan 2><P><INI2>D</INI2>Vbium tertium est circa quartam cō-
clusionem, An aduocatus suscipiens
scienter causam iniustam, teneatur ad restitu
tionem si vincit litem, non solum parti con-
trariæ: sed etiam fisco & accusatori.</P>
<P>  Respondetur & sit prima conclusio. Ad-
uocatus tenetur in casu posito restituere par
ti contrariæ, non solum principale, sed etiam
expensas. Hæc conclusio patet. Nam actio
aduocati est iniuriosa parti contrariæ, ergo
tenetur ad restitutionem totius damni.</P>
<P>  Secunda conclusio. In eodem casu, si ad-
uocatus non admonet clientem suum de in-
iustitia causæ, tenetur illi restituere expensas
quas facit. Patet, quia suo mendacio vel dissi
mulatione perniciosa patitur cliens detrime&#x0303;
tum illud. Si autem admonuerit illum de in
iustitia causæ, non tenebitur restituere quic-
quam: quia scienti & vole&#x0303;ti nulla fit iniuria.</P>
<P>  Tertia conclusio. Aduocatus in casu posi
to, non tenetur restituere fisco vel accusatori
commodum quod erant habituri, si contra-
ria pars vinceret. Probatur. Testis falsus in
eadem causa iniusta non tenetur, vt diximus
quæst. 70. artic. 1. restituere fisco, ergo neque
aduocatus. Patet cōsequentia à fortiori, quia
vt habetur in cap. non sanè. 14. quæst. 5. & in
D. Tho. art. 4. ad tertium. Hæc est differen-
tia inter testem & aduocatum, quòd testis
ad hibetur ad manifestationem veritatis in-
ter vtramque partem æqualiter: sed aduoca
tus adhibetur in fauorem vnius partis, ergo
si testis non tenetur restituere fisco: multò
minus aduocatus.</P>
<P>  Circa quartam. conclusionem aduerten-
dum est etiam, quòd aduocatus suscipiens
causam iniustam, semper est periurus: quia
secundùm leges Regni præstat iurame&#x0303;tum
in initio causæ, quòd non sit defensurus cau-
sam iniustam.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium quartum est circa sextam con
clusionem, ad quid teneatur aduoca-
tus qui processu litis cognoscit susceptam
causam esse iniustam. Et arguitur contra cō-
clusionem D. Thomæ, in eo quòd dicit &#xA759;
non tenetur prodere causam parti cōtrariæ.
Testis etiam non rogatus tenetur ferre testi-
monium quando necessarium est ad liberā-
dum proximum ab iniquo damno: sed ad-
uocatus in casu posito scit aliquid per quod<-P>@@

<-P>contraria pars liberabitur à damno iniquo.
v. g. à morte, ab infamia, ab amissione bono
rum, ergo tenebitur suo testimonio contra-
riam partem adiuuare, etiam si non debeat
patrocinari pro illa.</P>
<P>  Ad hoc dubium respondetur & sit prima
conclusio. In causis criminalibus concludit
argumentum.</P>
<P>  Secunda conclusio. In ciuilibus causis ra-
rò aut nunquam tenetur aduocatus ferre te-
stimonium pro contraria parte. Probatur.
Nam officium aduocati est defendere cau-
sam suæ partis quantum in se fuerit, & pro-
pterea reuelantur illi secreta quædam, quæ
non reuelarentur nisi esset patronus, ergo
valde indecens esset & scandalosum, reuela-
re huiusmodi secreta, nisi magna & euiden-
ti necessitate vrgente.</P>
<P>Nihilominus sit tertia conclusio. Potest con
tingere casus in ciuilibus causis vbi aduoca-
tus teneatur testificari pro parte contraria.
Vt v. g. si pars contraria amissura est totum
censum suum aut magnam pecuniæ sum-
mam, vnde decidet à suo statu. Tunc aduo-
catus tenetur meliore modo quo poterit ad-
monere partem contrariam de iniustitia suæ
partis: & si opus fuerit testificari. Hanc pro-
bat etiam argumentum factum. Et cōfirma-
tur. Nam secretum huiusmodi non obligat
cum tanto detrimento partis contrariæ: sed
satis fuerit, quòd in multis casibus teneantur
alij testificari in quibus aduocatus neque de
bet neque potest testificari.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium quintum est, An aduocatus su
scipiens causam euide&#x0303;ter iustam pec-
cet contra iustitiam, si vtatur cautelis & men
dacijs præsentando scripturas falsas, & alia
huiusmodi faciendo. &#x00B6; Respondetur & sit
vnica conclusio. Talis aduocatus nō peccat
contra iustitiam, ac proinde nec tenetur ad
restitutionem. Probatur, quia nullam iniu-
riam facit parti contrariæ: quin potius impe-
dit eam ab iniuria facienda. Et rursus non
peccat contra iustitiā iudicis aut iudicij. Pro-
batur, quia iudicium contrarium suæ parti
esset iniustum, ergo simpliciter non esset
iudicium, ac per consequens non peccat
contra iustitiam si quis faciat contra tale iu-
dicium. Sed nihilominus aduocatus pecca-
bit peccatum mendacij aut periurij, si ipse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0508.jpg/>
@@1@<SE508>Quæst. LXXI. De Aduocatis. Art. IIII. 491
<duolan 2><-P>iurat falsum aut alios iurare facit. Item pro-
batur conclusio. Quia testis non peccat con
tra iustitiam si testificatur falsum in eadem
causa, ergo neque aduocatus. Patet conse-
quentia. Nam testis, vt diximus, est commu
nis vtrique parti, aduocatus vero tantum te-
netur respicere ius suæ partis & illud defen-
dere. Sed maxime aduertendum est, quòd
hæc conclusio non habet verum ex eo quòd
alicui Iurisperito aduocato videatur sua cau
sa iusta: sed habebit verum quando causa iu-
dicio omnium aut fere omnium Iurisperito
rum iusta est.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium sextum est, An liceat aduoca-
to vtram libet partem causæ dubiæ su
scipere? Pro cuius expositione nota, quòd
est triplex gradus causæ dubiæ. Primus gra-
dus est, quando vtraque pars habet pro se
æquales rationes, doctores pares, authorita-
te & numero, aut ferè pares. &#x00B6; Secundus
gradus est, quando altera pars est verosimi-
lior, & habet plures Iurisperitos & maioris
autoritatis fautores: nihilominus altera pars
est probabilis, & habet pro se Iurisperitos
non contemnendæ autoritatis. Tertius gra-
dus est, quando altera pars vsque adeò pro-
babilior & verosimilior est, quòd altera pars
reputetur parum probabilis, etiam si aliquā-
do & raro aliqui iudices sequātur illam pro-
pter rationes sophisticas & apparentes, quas
habet. &#x00B6; Arguitur primo pro parte negati-
ua, quòd non sit licitum in primo gradu su-
scipere causam alterius partis. Nā ipse actor
peccat contra iustitiam agendo contra alte-
ram partem, ergo aduocatus similiter peccat
fauendo illi. Antecedens probatur. Nam in
dubijs melior est conditio possidentis, ergo
actor qui vult & intendit deturbare à posses-
sione alteram partem, peccat contra iustitiā.</P>
<P>  Secundo. Iudex in simili causa dubia te-
netur ferre sententiam in fauorem possiden
tis, ergo actor & aduocatus peccat contra iu
stitiam agendo contra possessorem.</P>
<P>  Tertiò. Si ille aduocatus in casu dubio
admoneret Regem, vt inferret bellum alteri
Regi qui est in possessione, peccaret contra
iustitiam, ergo in casu posito peccat. Ante-
cedens probatur. Quia bellum non potest
inferri contra possessorem in casu dubio.
Hęc tria argumenta probare intend&#x0169;t quòd<-P>@@

<-P>non possit aduocatus suscipere causam acto
ris in casu dubio.</P>
<P>  Sed arguitur quartò, quòd non possit su-
scipere causam rei maxime in secundo gra-
du dubietatis. Nam aduocatus iudicat con-
trariā partem esse probabiliorem, ergo agit
contra scientiam & conscientiam suscipien-
do partem minus probabilem. Et confirma
tur. Si aduocatus doceret in cathedra opi-
nionem minus probabilem contra probabi
liore&#x0303; peccaret, ergo multo magis peccat illā
defendendo in iudicio contra probabiliore&#x0303;.</P>
<P>  Quintò. Si ille aduocatus constitueretur
iudex in eadem causa: peccaret contra iusti-
tiam ferendo sententiā in fauorem illius par
tis, ergo similiter peccat patrocinando. Pa-
tet consequentia. Quia tam iudex quam ad-
uocatus debent procedere secundùm iura.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione dubij sit prima cōclusio.
In tertio gradu dubietatis peccat&#x0169; est cō
tra iustitiā defendere causam minus verosi-
milem. Ratio est, quia illa pars moraliter lo-
quendo ferè ab omnibus reputatur falsa: &
eius cōtraria ferè demōstrata, ergo aduoca-
tus ille iniuriam facit parti contrariæ.</P>
<P>  Secunda cōclusio. In primo gradu dubie
tatis licit&#x0169; est aduocato vtram libet parte&#x0303; de-
fendendā suscipere, etiā in fauorem actoris.
Probatur primo ex cōmuni omni&#x0169; consen-
su. Nam tales causæ reputantur ab omnibus
propria materia litis: & omnes cōfugiunt ad
iudicem tanquā ad iust&#x0169; animat&#x0169;, vt consti-
tuat medi&#x0169; inter actorem & re&#x0169; in huiusmo
di causis. Item etiā quia in casu dubio vnus-
quisque potest magis sibi prospicere quā al-
teri per media proportionata: est autem pro
portionatissim&#x0169; medi&#x0169; cōfugere ad iudice&#x0303;
qui habet publicā autoritate&#x0303; dicendi ius vni
cuique. &#x00B6; Tertia cōclusio. Nō est peccatum
cōtra iustitiam, &#xA759; aduocatus suscipiat actoris
parte&#x0303; minus probabile&#x0303; in sec&#x0169;do gradu. Pro
batur primo argumentis factis pro cōclusio-
ne. 2. Item etiā probatur, quia cōtingit sæpe,
&#xA759; causa quæ in initio litis videbatur minus
probabilis, postea in processu euadat magis
probabilis, facta examinatione dilige&#x0303;ti, ergo
prude&#x0303;tia est, tale&#x0303; causam suscipere, d&#x0169;modo
habeat probabilitatem. Cōfirmatur. Iudices
probi & recti sole&#x0303;t aliquādo iudicare secun-
dùm illā partem probabile&#x0303;, vel quia sibi pro<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0509.jpg/>
@@1@<SE509>492 Quæst. LXXI. De Aduocatis. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>babilior videtur, vel quia tenent opinio-
nem dicentium quòd potest practicari opi-
nio probabilis, relicta probabiliore, ergo
aduocatus iustè & prudenter suscipit ta-
lem causam: quia ad illum non spectat
ferre sententiam, sed tantum explicare ius
suæ partis. Sed aduerte quòd in huiusmo-
di causis tenetur aduocatus admonere clien-
tem suum de minore probabilitate suæ cau-
sæ, si forte nolit facere expensas litigando,
aut velit se componere cum parte contra-
ria, possit hoc libere facere. Alias si non
admonuerit tenebitur restituere clienti suo
expensas suas & omne detrimentum.</P>
<P>  Quarta conclusio. Aduocatus qui in cau
sis criminalibus aut in ciuilibus, vbi agi-
tur de periculo rei alicuius, ita vt incidat
in grauem aut in extremam necessitatem,
peccat contra charitatem, si suscipiat par-
tem actoris minus probabilem. Probatur.
Quia quilibet tenetur succurrere proximo
existenti in graui aut in extrema necessita-
te, ergo &c. Et confirmatur. Aduocatus te-
netur in tali casu ex charitate patrocinari,
reo existenti in extrema vel graui necessita-
te, ergo multo minus licitum erit adiuua-
re actorem contra reum. Et denique ipse
actor peccat mortaliter contra charitatem
agendo contra reum, ergo & aduocatus illi
fauendo. Et per hanc conclusionem opor-
tet explicare quod dicit Soto libro. 5. de iu-
stitia, quæstione. 8. articulo. 3. vbi habetur
non esse licitum quod dicimus in tertia con-
clusione. Probant etiam hanc conclusio-
nem argumenta quæ fecimus in principio
pro parte negatiua. Superest tamen respon-
dere ad ipsamet quatenus aduersantur alijs
conclusionibus.</P>
<P>  Ad primum negatur antecedens. Ad pro
bationem respondetur, quòd non propte-
rea dicitur esse melioris conditionis qui pos-
sidet: quia nemo possit litigare contra il-
lum. Sed iudex facta examinatione, si adhuc
causa fuerit dubia in primo gradu dubie-
tatis debet ferre sententiam in fauorem pos-
sidentis.</P>
<P>  Vnde ad secundum respondetur, nego
consequentiam. Et ratio discriminis est, quia
officium iudicis est distinctum ab officio
aduocati: etenim iudicis est dicere ius inter<-P>@@

<-P>vtramque partem: aduocati verò explicare
& defendere ius vnius partis.</P>
<P>  Ad tertium negatur consequentia. Et
ratio discriminis est, quia inferre bellum
est executio sententiæ. Vnde non est lici-
tum inferre bellum in causa dubia, in pri-
mo gradu dubietatis contra possidentem.
At verò litigium licitum est, quia est in-
uestigatio veritatis & iustitiæ inter vtran-
que partem. Quapropter, si Rex ille possi-
dens nollet, vt per litem veritas patefieret,
tunc posset alius Rex mouere bellum. Et
notandum est in hac parte, quòd hæc est
differentia inter bellum & litem, quòd bel-
lum nunquam potest dari iustum ex vtra-
que parte, nisi supposita ignorantia, etiam
quando res dubia est, & hoc dubium sci-
tur ab vtraque parte. Cæterum lis bene po-
test esse iusta inter vtramque partem in cau-
sa dubia, non supposita ignorantia huius
dubietatis. &#x00B6; Ad quartum respondetur ex ter
tia conclusione.</P>
<P>  Ad confirmationem negatur consequen
tia, quia officium doctoris est docere quam-
libet opinionem in eo gradu probabilitatis
quem habet: officium vero aduocati est sui
clientis ius ostendere & defendere. &#x00B6; Ad
quintum iam patet ratio discriminis ex so-
lutione ad secundum.</P>
<P><INI2>I</INI2>AM vero disputandum nobis est circa
pretium iustum pro patrocinio aduoca-
torum. De qua re dicit Diuus Thomas in 7.
& 8. conclusione.</P>
<P>  Dubium primum sit, an lex illa. 21. quæ
habetur titul. 16. lib. 2. Recopilationis factæ
sub Philippo II. sit lex iusta & obligans in
foro conscientiæ. &#x00B6; Pro parte negatiua argui
tur primò. Lex illa statuit, vt aduocatus non
accipiat plus pretij pro petitionibus ordina-
rijs quam duos argenteos pro singulis: sed
ipsi non possunt sustentare suum statum, nisi
amplius accipiant, ergo &c.</P>
<P>  Secundò. Illa lex non est in vsu, quin
potius ipsi aduocati sæpe supplicauerunt Re
gem vt legem illam mitiorem faceret, er-
go non obligat in conscientia.</P>
<P>  Respondetur ad hoc & sit prima conclu-
sio. Illa lex est obseruanda in foro conscien-
tiæ: & aduocatitene&#x0303;tur ad restitutione&#x0303; si am
plius acceperint. Probatur. Quia illud pre-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0510.jpg/>
@@1@<SE510>Quæst. LXXI. De Aduocatis. Art. IIII. 493
<duolan 2><-P>ium est iustum legitimum, ergo iniq uum
test amplius accipere. Respondetur vero
ad primam obiectionem, quòd aduocati
bene possunt sustentare su&#x0169; statum decen-
tem etiam si non accipiant pro petitionibus
ordinarijs nisi duos argenteos. Cæterum
si volunt sustentare stat&#x0169; suum vt illustrissi
mi in republica, non licet tantum alienis
bonis triumphare.</P>
<P>  Ad sec&#x0169;dum respondetur, quòd ille vsus
est abusus ipsorum. Nam Rex respondit ip-
sorum petitioni sæpe numero, que su peti-
ciō no ha lugar, sino que se guarde la ley.</P>
<P>  Secunda conclusio. Quando pretia non
sunt lege taxata, possunt aduocati pacisci
cum suis clientibus de pretio, habita ratio-
ne causę & sufficientiæ aduocati & aliarum
circunstantiarum sicut in contractu em-
ptionis & venditionis solent obseruari. Ista
conclusio habet sex legitimas moderatio-
nes. Prima moderatio, quòd conuentio de
pretio fiat initio litis antequam aduocatus
legat scripturas suæ partis. Hæc habetur in
l. 7. vbi supra. quæ moderatio est in fauo-
rem clientis: vt liberè possit pacisci de pre-
tio iusto. Nam si semel aduocatus legerit
scripturas, iam ipse cliens deprehensus est,
& timebit ne prodat aduocatus suam cau-
sam. Sed notandum est, quòd defectus hu-
ius moderationis nō inducit obligationem
restituendi in foro conscientiæ: si tame&#x0303; pre-
tium fuit iustum. Secunda moderatio est.
Non potest aduocatus cōuenire cum clien-
te de parte aliquota ipsius valoris de quo li-
tigatur, scilicet, de tertia parte vel quinta,
&c. Hæc moderatio habetur in. l. 8. vbi su-
pra. Item in. l. litem. C. de procuratoribus.
& in. l. si qui. C. de postulando. & in. l. sum-
ptus. ff. de pactis. Item. 3. quæst. 7. cap. in-
famatus. & nota quòd ista moderatio po-
tius respicit bonum commune & legale,
quàm bonum clientis. Si enim aduocatus
non haberet aliud pretium certum, nisi par-
tem aliquotam eius quod per litem exige-
retur, acciperet occasionem calumniosè
litigandi & perturbandi tribunalia. Si au-
tem iam certus est de suo pretio, siue vin-
cat siue non vincat litem: non habebit oc-
casionem huiusmodi iniquitatis. Ex hac
moderatione sequitur, quod non tenebi-<-P>@@

<-P>tur aduocatus ad restitutionem faciendam
alicui in foro conscientiæ: si tamen pars ali-
quota de qua fecit pact&#x0169; fuerit iustum pre-
tium aliàs sui laboris. Probatur. Quia nul-
li fecit iniuriam contra iustitiam commu-
tatiuam: sed legitime litigauit. Tertia mo-
deratio est. Non potest pacisci aduocatus,
vt detur sibicerta summa pecuniæ & deter
minata, si vicerit litem, vel in pretium vel
etiam vltra pretium. Hæc habetur vbi suprà
in. l. 8. & habet eandem rationem quam se
cunda moderatio. Quod si vltra iustum
pretium aliquid acceperit pro victoria, tene
tur restituere. Verum est tamen, quòd Ale-
xander & Salicetus in. l. litem. C. supra. ai&#x0169;t,
quòd aduocatus potest suscipere modicum
quid pro victoria. Idem sentit Nauarrus in
Manuali. cap. 25. numero. 30. Nihilominus
quanuis stando in solo iure communi, ve-
rum habeat hæc opinio: tamen in Hispania
non est licitum quicquàm accipere pro vi-
ctoria: quia est contra leges Regni expres-
sas. Quarta moderatio non potest aduoca-
tus assecurare victoriam litis, postulato pre
tio pro assecuratione. Hæc babetur in. l. 8.
vbi suprà. & ibidem habetur quinta mode-
ratio. Non potest aduocatus pacisci cum
cliente quòd ipse proprijs expensis litem
aget & finiet: si dederit sibi certum preti&#x0169;.
Sexta & vltima moderatio. Quòd non ex-
cedat stipendium aduocati vigesimam par
tem ipsius quod per lite&#x0303; intenditur: dummo
do talis vigesima pars non excedat sum-
mā triginta mille dipōdior&#x0169;, & hoc pro ad-
uocatis in consilio Regio aut in Cancella-
ria. Pro alijs vero aduocatis, statuitur vt
vigesima pars non excedat summam quin-
decim mille dipondiorum. Ista modera-
tio habetur expressè in. l. 18. 19. & 20.
vbi supra.</P>
<P>  Tertia conclusio. Aduocatus qui pro ta-
xatione pretij debiti pro petitionibus maio-
ris momenti non adit iudicem, vt taxet pre
tium: non tenetur ad restitutionem, si tame&#x0303;
preti&#x0169; quod accipit iust&#x0169; sit, quale etiam iu
dex taxaret. Probatur, quia non damnificat
cliente&#x0303;in aliquo: sed tant&#x0169; peccat cōtra iusti
tiā legale&#x0303;: nisi forte ipse iudex remittat aduo
cato, vt cōueniat de pretio c&#x0169; cliente. Et hic
est freque&#x0303;tissimus vsus in nostra republica.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0511.jpg/>
@@1@<SE511>494 Quæst. LXXI. De Aduocatis. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>Sed tamen aduersus illam legem citatam
argumentantur vehementius aduocati. Nā
iustum rerum pretium variatur pro loco
& tempore, sed lex illa quæ taxat duos ar-
genteos pro singulis petitionibus ordina-
rijs facta est anno 1495. vt patet in. l. 54. in
Copilatione antiquarum pragmaticarum
sub Ferdinando & Isabella, quo tempore
pretium duorum argenteorum erat maxi-
mum, ergo modo non est iustum pretium.
Patet consequentia. Quia nunc rerum pre-
tia multo maiora sunt. Et cōfirmatur. Nam
omnium artificum pretia creuerunt, ergo
cum aduocati officium non sit minus vtile
reipublicæ, nec minus honorificum, siqui-
dem proficit ad pacem reipublicæ, debet
etiam esse maius pro tempore.</P>
<P>  Ad hoc argumentum respōdetur, quòd
iustum pretium rerum auget inopia rerum
seu mercium: sicut minuit multa copia mer
cium. Dicimus ergo, quòd non est mirum
vt pretium aduocatorum iustum pro peti-
tionibus ordinarijs modo sint duo argen-
tei: quia sunt plurimi & ferè infiniti aduo-
cati: olim autem vnus Bachalaureus in le-
gibus digito signabatur. Secundò respon-
detur, quòd olim erant pauciores lites quā
nunc, & ex consequenti petitiones paucio-
res: vnde necessum fuit quòd pretium pe-
titionis ordinariæ esset olim sufficiens ad su
stentationem aduocati, quia vix optimus
aduocatus poterat obtinere vnam petitio-
nem pro singulis diebus. Nunc autem vel
mediocris aduocatus obtinet quatuor vel
quinque petitiones pro singulis diebus. Vn-
de bene poterit sustentari. Eo vel maximè
possunt adiuuari aduocati petitionibus ex-
traor dinarijs & stipendijs annuis ad suam
sustentationem. Ad confirmationem re-
spondetur, quòd aduocati officium habet
nunc etiam maius stipendium si collectiuè
consideretur: eo quòd sunt plurimæ petitio
nes ordinariæ & extraordinariæ.</P>
<P>  Secundò argumentantur aduocati. Peti-
tiones ordinariæ non sunt omnes æquales,
ergo non debet esse æquale pretium illar&#x0169;.</P>
<P>  Ad hoc argumentum respondetur alio
exemplo. Triticum omne non est æqualis
bonitatis, & tamen idem est pretium taxa-
tum lege. Ita etiam lex cum non posset pro<-P>@@

<-P>uidere pro singulis petitionibus ordinarijs
maius & minus pretium, taxauit maximum
pretium pro maxima petitione ordinaria.
Pro extraordinarijs vero remisit pretium
taxandum iudici, in cuius tribunali causa
agebatur.</P>
<P>  Tertiò argumentantur aduocati. Lex il-
la non habet maiorem vim obligandi, pro-
pterea quòd in noua Copilatione sit colle-
cta, quam ante copilationem. Sed antea
non obligabat, ergo neque modo obligat.
Et cōfirmatur. Nam in illa copilatione sunt
multæ leges quæ nō obligant: vt leges duel-
li, quæ omnino sunt iniquæ, & leges de sy-
nagogis ædificandis. Ad hoc respondetur,
quòd post latam legem illam, nunquam
fuit licitum exigere plusquam duos argen-
teos pro ordinaria petitione. Cæterum illæ
leges duelli iniquæ sunt & iā omnino abro-
gatæ: aliæ verò cessauerunt, quia cessauit ma
teria: vt leges de synagogis Iudæorum.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium secundum est, An pro stipen
dio annuo, quod dicitur, partido, te-
neatur aduocatus omnes causas clientis oc-
currentes suscipere. Videtur quòd sic. Pri-
mò. Medicus tenetur curare omnes infirmi
tates pro tali stipendio in domo vel com-
munitate, ergo similiter aduocatus. Confir-
matur. Scienti & volenti non fit iniuria, sed
aduocatus sciens facit tale pactum, ergo
tenetur.</P>
<P>  Secundò arguitur ex. l. 18. titul. 16. lib. 21.
nouæ Copilationis. vbi dicitur, quòd aduo-
catus ratione stipendij accepti tenetur susci-
pere causam clientis, & præstare omnia,
quæ fidelis aduocatus debet præstare.</P>
<P>  In oppositum est, quòd talia annua sti-
pendia sunt minimi valoris. Nam ad sum-
mam attingunt tria vel quatuor millia di-
pondiorum, ergo iniquum est obligare ad-
uocatum pro talibus stipendijs ad causas
magnas & magni momenti. Notandum
est quòd in. l. 10. vbi supra. Cautum est vt
huiusmodi annua stipendia non sint pallia-
tiones frangendi leges Regni, quæ de sti-
pendijs aduocatorum loquuntur. Sed iudi-
ces habita ratione litium & pretij earum,
determinent, vt quod legibus taxatum est
seruetur paulò plus minusve, & ideo cauen-
dum est, ne annua stipendia sint magna.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0512.jpg/>
@@1@<SE512>Quæst. LXXI. De Aduocatis. Artic. IIII. 495
<duolan 2><P>  Sit igitur conclusio. Non tenentur aduo-
cati pro huiusmodi stipendijs annuis mini-
mis, quæ sunt in vsu, lites magni momenti su
scipere. Ratio est, quia illud stipendium de-
bitum est illis alio titulo: vel quia se obligant
ad patrocinādum quando opus fuerit in cau
sis iustis, & ad non suscipiendas causas con-
trariæ partis. Item se obligant ad quasdam
communes diligentias faciendas. v. g. ad fa-
ciendas communes petitiones.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium tertium, An aduocatus pro li-
te & patrocinio iniquo possit accipere
pretium. &#x00B6; Prima conclusio. Peccatum mor
tale est iniustitiæ contra partem contrariam
recipere tale pretium: non tamen cōtra clien
tem. &#x00B6; Secunda conclusio. Cliens qui dedit
tale pretium non potest repetere in foro ex-
teriori. &#x00B6; Tertia conclusio. Stando in solo iu-
re naturæ aduocatus non tenetur restituere
tale pretium: imò probabilius est, &#xA759; neq; de
iure positiuo tenetur restituere. Similes con-
clusiones proposuimus quæst. præcedenti,
artic. vlt. de falso teste: & eisdem rationibus
probabuntur istæ.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium quartum est, An liceat aduo-
catis recipere dona & munera: & si-
mul etiam definiemus de reliquis officiali-
bus iudicij. De qua re sunt aliquot leges Re-
gni iustissimæ. In primis enim est lex 16. tit.
5. li. 2. Copilationis citatæ: vbi dicitur de om-
nibus iudicibus supremi Senatus, Cancella-
riæ, & de iudicibus Cantabriæ, & de iudici-
bus nobilium, de notarijs & relatoribus, de
tabellionibus, procuratoribus, & fiscalibus:
quòd non possunt accipere munus aliquod,
neque donum neque esculenta neque pocu
lenta ab eo qui litem habet, vel habiturus cre
ditur breui, vel de proximo habuerit: ita vt
neque per se neque per aliam personam, nec
directè, nec indirectè, aliquidrecipiant. Præ-
terea in lib. 3. tit. 9. in. l. 5. omnes iudices pro-
hibentur accipere munera quælibet ab eis
qui coram eis lites habent vel habituri exi-
stimantur. Et nota quòd ibidem. l. 6. defini-
tur, quòd ad condem nationem iudicum qui
munera accipiunt sufficiant tres testes singu
lares. De aduocatis verò tit. 16. lib. 2. vbi supra
dicitur: quòd non recipiant aliquid nisi forte
aliqua esculenta & poculenta in parua quan
titate. Imo. l. 19. & 21. eiusdem tituli dicitur, &#xA759;<-P>@@

<-P>non recipiant amplius pretium quam quòd
fuerit taxatum sec&#x0169;dùm leges: aunque la par
te se lo de de su voluntad. De tabellionibus au
tem est in lib. 4. tit. 27. lex vnica, quæ habet ti
tulum, El aranzel de los escriuanos, vbi singu
la pretia pro singulis scripturis taxantur ge-
neraliter omnibus tabellionibus. Et ibidem
dicitur. Y mandamos que no puedan lleuar ni
lleue&#x0303; los dichos escriuanos en lo judicial ni en lo
no judicial mas de lo que de suso esta declarado,
quantoquier que la parte se lo de gracio samente.
Vbi notandum est, quòd quanuis donatio li
bera stando in solo iure naturæ transferat do
minium, potest tamen impediri translatio le
ge positiua. Dubium ergo nostrum est, An
de facto per leges citatas impediatur tran-
slatio dominij per tales donationes in ipsos
officiales, An potius sint tantum leges p&#x0153;-
nales.</P>
<P>  Arguitur primò, quòd transferatur domi
nium. Quādo leges humanæ volunt impedi
re huiusmodi translationem & irritare con-
tractus: vtuntur verbis specialibus. v. g. quòd
sint incapaces & inhabiles ad sic recipiend&#x0169;,
sed leges citatæ solum prohibent ne fiant ta-
les donationes sub certis p&#x0153;nis, ergo trans-
fertur dominium. Et confirmatur à simili.
Per ludum alearum lege prohibitum trans-
fertur dominium, ergo per huiusmodi dona
tiones. &#x00B6; Secundò. Leges prohibentes tales
donationes, partim sunt p&#x0153;nales, partim fun
dantur in præsumptione, ergo non obligant
in foro conscientiæ ad restituendum acce-
ptum, maxime cessante veritate præsumptio
nis. Antecedens probatur referendo rationes
propter quas interdicuntur istæ donationes.
Quarum prima est ad puniendam auaritiā
officialium. Quæ ratio efficit legem p&#x0153;na-
lem. Secunda ratio est, vt tollatur à tribuna-
libus suspicio corrupti iudicij. Istæ duæ ratio
nes insinuant satis, quòd quando reuera iu-
dex non corrumpitur per munera, nō tenea-
tur illa restituere. Tertiam rationem possu-
mus adhibere. Quoniam talis donatio licet
videatur specie & facie tenus libera: tamen
reuera libera non est, sed inuoluntaria: & ta-
lis præsumitur in iure.</P>
<P>  Tertiò. Authores qui negant validas es-
se istas donationes & transferre dominium,
idcirco negant quia officiales accipiunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0513.jpg/>
@@1@<SE513>496 Quæst. LXXI. De Aduocatis. Art. IIII.
<duolan 2><-P>stipendia à republica, ergo saltim officiales,
qui non sunt stipendiati, poterunt recipere
eiusmodi munera.</P>
<P>  Sed in oppositum est, quòd lib. 2. de las or
denanças Reales, titul. 3. l. vlt. dicitur. Otrosi ju
ren los de nuestro consejo que guardaran estas
ordenanças, &c. de suerte que el que lo contra-
rio hiziere, sea obligado desde luego en el fuero
de la consciencia a pagar la dicha pena, sin que
espere otra condenacion: quantoquier que la cul
pa sea occulta. Et Soto in lib. 1. de iustit. q. 6.
art. 6. ad tertium membr&#x0169; quarti argumenti
principalis, inquit, quòd ipsi officiales tenen
tur soluere p&#x0153;nam suorum delictorum an-
te iudicissententiam: quia isti acceptauerunt
& iurauerunt tales leges. Est enim illa p&#x0153;na
conuentionalis ex pacto iusto.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius dubij notandum
est: quòd donationes quæ fiunt officia-
libus secundùm apparentiam liberæ, sunt in
duplici differentia. Quædam enim sunt quę
vulgo dicuntur, presentes y dadiuas. Et huius-
modi habent totaliter apparentiam liberæ
donationis. Aliæ verò sunt, quæ fiunt per
modum pretij aut quasi pars pretij. Vt v. g.
quando tabellionibus soluitur amplius pre-
tium, quàm sit taxat&#x0169; pro labore. Et quanuis
officialis ipse dicat, sibi non deberi tant&#x0169; pre
tij. Respōdet pars: &#xA759; ipsa liberè vult donare.</P>
<P>  Sit ergo prima conclusio. Donatio primi
generis est omnino nulla: neque transfert do
minium, sed potius recipiens tenetur resti-
tuere ei, qui dedit ante iudicis sententiam:
etiam si dicat se liberaliter dedisse. Probatur.
Nam leges citatæ continent pacta quædam
conuentionalia quæ obligant in foro con-
scientiæ: vt seruetur pactum, ergo talis dona
tio nulla est. Et confirmatur. Nam si aliquis
maritus reliquit vxori legatum, ea conditio-
ne vt non nubat: si nupserit tenetur in foro
conscientiæ restituere legatum hæredibus,
qui succedunt ab intestato, ergo similiter in
casu. Secundò probatur. Quia fuit valde ne-
cessum in Hispania pro bono communi liti-
gantium: vt huiusmodi donationes essent
nullæ, quia Hispanica natio hoc habet pecu-
liare præ cæteris nationibus quæ appetit vi-
deri magnifica in donationibus suis, ergo ne
cessari&#x0169; fuit ne litigantes maxim&#x0169; impedi-
mentum & detrimentum paterentur, quòd<-P>@@

<-P>huiusmodi donationes essent nullæ. Et con-
firmatur. Quia etiā si liberaliter aliqui mu-
nera donent: alij tamen litigantes inuolunta
riè dabunt, ne videantur parci & miseri: &
ne eorum negotia negligenter tractentur ab
officialibus.</P>
<P>  Secunda conclusio. Donatio secundi ge-
neris quanuis sit prohibita, non tamen irrita
iure Hispaniensi, neque officialis tenebitur
ad restitutionem ante iudicis sententiā. Hanc
conclusionem possunt probare argumenta
facta pro parte affirmatiua. Item quia leges
illæ, quæ videntur esse conuentionales, lo-
quuntur de donarionibus, quas vulgo dici-
mus, presentes y dadiuas, sed donatio secundi
generis non dicitur, presente o dadiua, ergo
non tanto rigore loquendum est de huius-
modi donationibus. Item etiam confirma-
tur. Nam illud inconueniens ad quod vitan-
dum necessaria fuit lex propter cōditionem
nationis Hispanicæ, non habet locum in hu
iusmodi donationibus: quando enim damus
aliquid amplius per modum pretij, contenti
sumus dare parum amplius: neque ibi affe-
ctamus magnificentiam, sicut in donationi-
bus, quæ purè sunt donationes.</P>
<P>  Tertia conclusio. Vtraque donatio præ-
dicta vt in plurimum de facto est nulla. Pro
batur, quia de facto & vt in plurimùm est
inuoluntaria, ergo non transfert dominium.
Probatur antecedens, nam ferè omnes sol-
uunt amplius preti&#x0169; officialibus: quia aliàs
non recte illi faciunt suum officium, ergo
hoc potius est redimere vexationem, quam
liberalem esse. Et confirmatur, quia finita li-
te, pauci aut nulli sunt, qui huiusmodi dona-
tiones faciant: nisi expectent se cito habitu-
ros litem aliam. Quod si aliqui fecerint do-
nationem lite omnino finita, valida erit.</P>
<P>  Vltima conclusio. P&#x0153;nā quadrupli aut
decupli non tenetur aduocatus vel alius offi
cialis soluere ante cōdemnationem iudicis.
Probatur, quia illæ leges sunt p&#x0153;nales, ergo
non obligant ad soluendam p&#x0153;nam legis
ante condemnationem iudicis.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta verò pro parte affirma
tiua respondetur. Ad primum dico, &#xA759;
sufficiens ratio est ad irritandas illas donatio
nes primi generis, quòd illæ leges includunt
pacta conuentionalia.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0514.jpg/>
@@1@<SE514>Quæst. LXXII. De Contumelia. Artic. I. 497
<duolan 2><P>  Ad secundum respondetur, quòd illę le-
ges qua parte sunt p&#x0153;nales, non obligant in
foro conscientiæ ad soluendam p&#x0153;nam, vt
dicit quarta conclusio. Qua verò parte fun-
dantur in præsumptione, ordinantur ad bo
num commune ad quod, vt ostendimus
necessarium est, vt donationes sint irritæ:
etiam si sint voluntariæ. Vnde impertinens
est, quòd ipsa præsumptio sit vera aut falsa
in casu particulari: non enim fundatur in so
la præsumptione.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd probat
iudices & fiscales magis obligari ad non
recipienda munera: quia cum illis est ma-
gis expressum pactum: eo quòd recipiunt
stipendium. Sed nihilominus etiam alij offi
ciales obligantur eisdem legibus, eo quòd
cum illis est pactum, quādo admitt&#x0169;tur ad
huiusmodi officia publica honorifica & vti
lia ea conditione, vt non recipiant munera:
sed contenti sint stipendijs à lege taxatis.</P>
<P>  Ad argumentum verò pro parte negati-
ua respondetur, quòd illa lex ordinamenti
nunquam fuit in vsu, & si aliquando fuit in
vsu, iam non est in vsu: quia visa est diffici-
lis & quasi impossibilis ad seruandum. Qua
re merito exclusa est à noua Copilatione le
gum sub Philippo Secundo. Denique atten
dant omnes confessarij, vt interrogent e-
iusmodi officiales. An sciant omnia statuta
sua, & an fecerint contra statuta quæ specia
liter iurant seruare. Nam sifecerint contra:
sunt periurij. Si autem fecerint contra alia
statuta: quæ iurant in communi, non sunt
periurij: quia iuramentum intelligitur ferri
in omnes ordinationes in communi iuxta
vniuscuiusque materiam. Si autem aliquis
officialis nullam habet rationem suorum
statutorum, non solum peccat mortaliter,
sed etiam est periurus, etiam si nullum sta-
tutum iurauerit in particulari. Pertinebit au
tem ad confessorem, scire quando officialis
teneatur restituere, vel saltem scire dubita-
re: vt interroget doctiorem se: qui si non fue
rit in promptu: poterit absoluere p&#x0153;niten-
tem, obligando illum, vt postea stet senten-
<Z>tiæ alicuius magistri aut doctoris suf-
ficientis. Atque hactenus de
iniurijs quæ fiunt in
iudicio.</Z></P>@@

<Z>QVÆSTIO LXXII.
<A+1>De Contumelia.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de iniurijs verborum, quæ in-
feruntur extra iudicium. Et primò,
de contumelia, secundò, de detra-
ctione: tertiò, de susurratione: quar
tò, de maledictione. &#x00B6; Circa prim&#x0169;
quæruntur quatuor.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm contumelia consistat in
verbis.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic proceditur.<marginalia>Q. 57. ar.|1. Et psal.|43. col. 6.|Et Roma.|1. lect. 8.|corp. 4.</marginalia>
Videtur, quòd contume-
lia non consistat in verbis.
Contumelia enim importat quod-
dam nocumentum proximo illa-
tum, cùm pertineat ad iniustitiam.
Sed verba nullum nocume&#x0303;tum vi-
dentur inferre proximo nec in per
sona, nec in rebus. Ergo contume-
lia non consistit in verbis.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Contumelia vide-
tur ad quandam dehonorationem
pertinere. Sed magis aliquis potest
inhonorari, seu vituperari factis,
quàm verbis. Ergo videtur, quòd
cōtumelia non consistat in verbis,
sed magis in factis.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Dehonoratio, quæ
fitverbis dicitur conuitium vel im
properium. Sed contumelia vide-
tur differre à conuitio & ab im-
properio. Ergo contumelia non cō
sistit in verbis.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra. Nihil auditu per-
cipitur nisi verbum. Sed contume-
lia auditu percipitur, secundùm il-
lud Ieremiæ 20. Audiui contume-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0515.jpg/>
@@1@<SE515>498 Quæst. XXII. De Contumelia. Artic. I.
<duolan 2><-P><A+1>lias in circuitu. Ergo contumelia
est in verbis.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd contumelia importat deho-
norationem alicuius. Quod quide&#x0303;
cōtingit dupliciter. Cùm enim ho-
nor aliquam excellentiam cōsequa
tur, vno modo aliquis alium deho-
norat, cùm priuat eum excellentia,
propter quam habebat honorem,
quod quidem fit per peccata facto-
rum, de quibus suprà dictum est <marginalia rendition="dagger">Q. 64. 65|& 66.</marginalia>.
Alio modo cùm aliquis id quod est
contra honorem alicuius, deducit
in notitiam eius & aliorum. Et hoc
propriè pertinet ad contumeliam,
quod quidem fit per aliqua signa.
Sed sicut <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. ca.|5. circame|di&#x0169;, to. 3.</marginalia> Augustinus dicit in se-
cundo de doctrina Christ. omnia si
gna verbis comparata, paucissima
sunt. Verba enim inter homines
obtinuerunt principatum significā
di quæcunque animo concipiun-
tur. Et ideo contumelia, propriè lo
quendo, in verbis consistit. Vnde
Isidor <marginalia rendition="dagger">Lib. 10. c.|3. incipit.|Clarus: pa|rum ante|medium.</marginalia>. dicit in libro Etymo. quòd
contumeliosus dicitur aliquis, quia
velox est, & tumet verbis iniuriæ.
Tamen quia etiam per facta aliqua
significatur aliquid, quæ in hoc &#xA759;
significant, habent vim verborum
significantium, inde est quòd con-
tumelia extenso nomine, etiam in
factis dicitur: Vnde Roman. primo
super illud, Contumeliosos, super-
bos, dicit glos. <marginalia rendition="dagger">Glos. inter|linea. ibid.</marginalia> quòd cōtumeliosi
sunt, qui dictis vel factis contume-
lias & turpia inferunt.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
verba secundum suam essentiam,
id est, inquantum sunt quidam so-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ni audibiles, nullum nocumentum
alteri inferunt, nisi forrè grauando
auditum, puta cùm aliquis nimis al
tè loquitur. Inquantum verò sunt si
gna repræsentantia aliquid in noti-
tia aliorum, sic possunt damna mul
ta inferre, inter quę vnum est, quòd
homo damnificatur quantum ad
detrimentum honoris sui, vel reue
rentiæ sibi ab alijs exhibendæ. Et
ideo maior est cōtumelia, si aliquis
alicui defectum suum dicat coram
multis, & tame&#x0303; si sibi soli dicat, po-
test esse contumelia, inquant&#x0169; ipse
qui loquitur iniustè, contra reuere&#x0303;-
tiam audientis agit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
in tantum aliquis alique&#x0303; factis de-
honorat, inquantum illa facta vel
faciunt, vel significant illud quod
est contra honorem alicuius, quo-
rum primum non pertinet ad con-
tumeliam, sed ad alias iniustitię spe
cies, de quibus suprà dict&#x0169; est <marginalia rendition="dagger">Q. 64. 65|& 66.</marginalia>, se-
cundum verò pertinet ad contume
liam, inquantum facta habent vim
verborum in significando.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, &#xA759; con-
uitium & improperium consistunt
in verbis, sicut & contumelia, quia
per hæc omnia repræsentatur ali-
quis defectus alicuius in detrimen
tum honoris ipsius. Huiusmodi au
tem defectus est triplex, scilicet de-
fectus culpæ, qui repræsentatur per
verba contumeliosa. Et defectus
generaliter culpæ & p&#x0153;næ, qui re-
præsentatur per conuitium, quia vi
tium consueuit dici non solum ani
mæ, sed etiam corporis. Vnde si
quis alicui iniuriosè dicat eum esse</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0516.jpg/>
@@1@<SE516>Quæst. LXXII. De Contumelia. Artic. I. 499
<duolan 2><-P><A+1>cæcum, conuitium quidem dicit,
sed non contumeliam. Si quis au-
tem dicat alteri: quod sit fur, non
solùm conuitium, sed etiam contu
meliam infert. Quandoque verò re
præsentat aliquis alicui defectum
minorationis, siue indigentiæ, qui
etiam derogat honori consequen-
ti quamcunq; excellentiam & hoc
fit per verbum improperij. Quod
propriè est, quādo aliquis iniuriosè
alteri ad memoriam reducit auxi-
lium, quod contulit ei necessitate&#x0303;
patienti. Vnde dicitur Ecclesiast. vi
cesimo, Exigua dabit, & multa im-
properabit. Quandoq; tamen vn&#x0169;
istorum pro alio ponitur.</A+1></P>
<P>&#x00B6; Conclusio est affirmatiua.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N hoc articulo est primo aduertendum,
&#xA759; Diuus Thomas à quęstione 72. vsq; ad
77. agit de quinque speciebus iniuriarum
quæ consistunt in verbis extra iudicium,
quæ sunt contumelia, detractio, irrisio, su-
surratio, & maledictio, de quibus ag&#x0169;t Sum
mistæ in eisdem verbis. Soto libr. 5. de Iu-
stitia. à quæstione. 9. vsque in finem. &#x00B6; Se-
cundo est notandum, quòd cōtumelia pro-
priè loquendo consistit in verbis. Nam con
tumelia est deducere peccatum alterius in
notitiam eius & aliorum. Hoc autem pro-
priè loquendo fit signis & verbis, quæ ha-
bent rationem significandi & explicandi,
consistit vero in factis, non quatenus facta
sunt: sed quatenus induuntrationem verbi
& signi: qua ratione, facta etiam in diuinis
literis, aliquando verba appellantur. V. g. ef-
fregit quis domum non vt inferret contu-
meliam, sed vt furaretur, fur est non contu-
meliosus. Verum si id effecisset in vilipen-
dium alterius, illud factum induit rationem
verbi, & significat se alterum vilipendere, &
sub hac consideratione induit rationem cō-
tumeliæ. Item si quis alterum percutiat fu-
ste, non vt vilipendat, percussor est non con<-P>@@

<-P>tumeliosus: si vero id faciat in contempt&#x0169; al
terius, principalius & formalius habet ratio-
nem contumeliæ. Verum est, &#xA759; possunt re-
periri in eodem facto duæ malitiæ & duæ
rationes formales, quod eleganter aduertit
Caiet. in hoc arti. Vna tamen se habet veluti
materialiter respectu alterius. &#x00B6; Tertio est
aduertendum, cum D. Tho. in solut. ad ter-
tium. &#xA759; conuitium differt à contumelia: nā
contumelia est, quando obijcitur aliquod
crimen seu peccatum, vt si quis dicat alteri
&#xA759; est fur: conuitium vero est, quando obijci
tur alteri quicunq; defectus, siue culpæ siue
p&#x0153;næ. &#x00B6; Vltimo est aduertendum, &#xA759; con-
tumelia differt à detractione quantum ad
obiectum. Contumelia enim versatur circa
honorem, est enim per se loquendo ablatio
honoris: detractio vero versatur circa famā,
& per se loquendo est denigratio famæ: ho
nor vero est reuere&#x0303;tia quæ exhibetur alicui
propter aliquam excellentiam, fama autem
vt definiunt Theologi ex Ambrosio, est cla
ra cum laude notitia vel illustris dignitatis
status, moribus & vita comprobatus, vt defi
niuit glos. in cap. super vestra. de cohabi. cle
ric. & mulierum. Ex quo sequitur, &#xA759; aliquā
do potest esse honor sine fama, vt patet in
eo qui habet aliquam excellentiā, & dignita
tem ratione cuius ei exhibetur honor, sini-
stra tamen de illo habetur ęstimatio. Potest
etiam esse aliquando fama sine honore, vt
patet in aliquibus viris qui habent optimam
æstimationem in populo, qui tamen nullā
habent dignitatem neque excellentiam. Ex
quo concluditur definitio contumelię. Con
tumelia est iniuria qua obijcitur peccatum
aliquod, coram & in præsentia eius cui irro-
gatur iniuria, vt cum dicitur alicui, fur.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vubium est circa istam diffinitione&#x0303;
an contumelia sit grauius peccatum
quam detractio. Soto lib. 5. de Iustitia. q. 10.
art. 2. dicit contumeliā per se loquendo esse
grauius peccatum detractione, quæ sente&#x0303;tia
probatur his argumentis. Primo autoritate
D. Tho. infra. q. 73. art. 3. ad 2. Vbi expressè
dicit contumeliā esse grauius peccat&#x0169;. Sim-
pliciter & secund&#x0169; se quā furt&#x0169;: ergo contu-
melia secund&#x0169; se, est grauius peccat&#x0169; detra-
ctione. &#x00B6; Secundò arguitur. Sicut se habetra
pina ad furt&#x0169;, sic se habet contumelia ad de-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0517.jpg/>
@@1@<SE517>500 Quæst. XXII. De Contumelia. Artic. I.
<duolan 2><-P>tractione&#x0303;, sicuti enim raptor per vim aufert
bona alterius, fur vero per fraudem: ita cōtu
meliosus per vim aufert honore&#x0303;: detractor
vero per fraude&#x0303; aufert famā, sed rapina ma-
ius & grauius peccat&#x0169; est quā furt&#x0169;: ergo si-
militer cōtumelia. Minor argumenti asseri-
tur à Diuo Thoma supra quæstione. 66. ar-
ticulo. 4.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Honor & fama sunt ob-
iecta materialia cōtumeliæ & detractionis,
obiecta vero formalia sunt rationes inuol&#x0169;-
tarij vnde sumitur iniustitia: sed maior ratio
inuoluntarij, est in contumelia, quam in de-
tractione: ergo grauior iniuria. Minor pro-
batur. Nam in contumelia est violentia, in
detractione vero fraus & dolus. Et cōfirma-
tur. In eadem re materiali, scilicet in acce-
ptione eiusdem rei, potest esse diuersa ratio
formalis, vt patet in furto & rapina, quæ qui
dem non oritur nisi ex diuersa ratione inuo
luntarij: ergo ratio inuoluntarij est ratio for
malis iniustitiæ. &#x00B6; In huius rei expositione,
sit conclusio. Contumelia & detractio sec&#x0169;
d&#x0169; se habent se sicut excedens & excessum.
Quantum ad modum excedit contumelia,
& exceditur detractio: quantum ad obiect&#x0169;
excedit secundum se detractio simpliciter
tamen & absolutè loquendo, grauius pecca
tum est detractio quam contumelia.</P>
<P>  Explicatur conclusio. In quolibet habitu
possumus duo considerare, & rem ipsam in
quam tendit habitus, & modum. Dicimus
ergo, &#xA759; si cōsideretur res inquam tendit de
tractio & contumelia, detractio grauius pec
catum est quam contumelia, destruit enim
famam, quæ excellentius bonum est, quàm
honor & reuerentia quæ destruitur per con
tumeliam. Et hoc patet etiam exemplis in
scientijs naturalibus, v. g. Logica perfectior
scientia est quantum ad mod&#x0169; quā Theolo
gia &#xA753; isto statu: Theologia vero perfectior
scientia est ex parte obiecti & simpliciter &
absolutè. Hæc conclusio habet tres partes.
Prima pars probatur. Contumelia est læsio
honoris, detractio vero est læsio famæ: sed
læsio honoris per se fit per apertam violen-
tiam, læsio vero famæ fit per se occultè & se
cretè: ergo peiorem modum habet cōtume
lia quam detractio. Patet cōsequentia. Nam
in iniurijsinferendis grauior modus est vio<-P>@@

<-P>lentia quam fraus & dolus. Et confirmatur.
Nam D. Tho. 1. 2. q. 6. dicit, quòd magis re-
pugnat voluntario violentia quam fraus &
dolus: quoniā magis repugnat principio vo
luntarij, scilicet voluntati: sed in contumelia
est manifesta violentia, in detractione vero
est fraus & dolus: ergo quantum ad mod&#x0169;
excedit cōtumelia. Secundo. Maior cōtem
ptus est in cōtumelia quam in detractione:
ergo contumelia excedit detractione&#x0303; quan
tum ad modum. Secunda pars cōclusionis
probatur. Nam detractio ver satur circa no-
bilius & principalius obiectum, versatur e-
nim circa famam, cōtumelia vero circa ho-
norem: ergo detractio excedit contumeliā
ex parte obiecti: quod vero fama melius bo
num sit quam honor non indiget probatio-
ne. Tertia pars probatur. Illud peccat&#x0169; con-
tra proximum est grauius, quod aufert ma-
ius bonum & infert maius damnum: sed de
tractio aufert maius bonum, & infert maius
damnum quam cōtumelia: est ergo grauius
peccatum. Minor patet, ex eo &#xA759; fama quæ
per detractionem aufertur, maius bon&#x0169; est
quam honor, qui per cōtumeliam aufertur.</P>
<P>  Secundò D. Tho. infra quæst. 74. artic. 2.
probat susurrationem esse grauius peccat&#x0169;
quam detractionem & contumeliam: quo-
niam aufert amicitiam quæ maius bonum
est, quam fama & honor quæ aufer&#x0169;tur per
detractionem & contumeliam: licet contu
meliaper se habeat adiunctam violentiam.</P>
<P>  Vltimo. Homicidium est grauius pecca
tum quant&#x0169;uis fiat occultè & per fraudem
quam contumelia: quoniam aufert vitā quę
maius bonum est quam honor, licet contu-
melia habeat adiunctum peiorem modum,
& maiorem cōtemptum & violentiā: ergo
&c. &#x00B6; Ad argumenta in contrarium. Ad pri
mum respondetur, &#xA759; D. Tho. est intelligen
dus, &#xA759; contumelia est grauius peccat&#x0169; quan
tum ad mod&#x0169;. Hæc vero intelligentia colli-
gitur manifestè ex eius verbis, subdit enim
statim, inquant&#x0169; fit cum maiori cōtemptu.
Hinc fit &#xA759; si idem peccatum obijciatur in
præsentia & proferatur in absentia, cæteris
paribus, grauius peccatum est obijcere illi
peccatum in præsentia, quoniam idem est
detrimentum, & in præsentia fit cum ma-
iori contemptu & violentia.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0518.jpg/>
@@1@<SE518>Quæst. LXXII. De Contumelia. Artic. I. 501
<duolan 2><P>  Ad secund&#x0169; respōdetur, argument&#x0169; con
uincere, &#xA759; contumelia excedit detractione&#x0303;,
quant&#x0169; ad mod&#x0169;, non tamen simpliciter &
absolutè. &#x00B6; Secundò respōdetur nego conse
quentiā & differentia est: quoniā in rapina
& furto idem damn&#x0169; est, neq; est aliquis ex
cessus specificus ex parte damni, qui possit
maiorem grauitate&#x0303; specificā tribuere, sed so
lum est excessus ex parte modi: at in contu-
melia & detractione, excessus specificus est
ex parte damni, damnificat enim in maio-
ri & nobiliori bono detractor quam contu
meliosus, quia iste in honore ille vero in fa-
ma quæ maius bonum est damnificat.</P>
<P>  Ad terti&#x0169; respōdetur, &#xA759; iniustitia specifi
catur tanquam à ratione formali ab iniusto,
quod est obiect&#x0169; formale iniustitiæ, sicuti
iustitia specificatur à iusto, non tamen à vo-
l&#x0169;tario. Vnde vbi fuerit maior ratio iniusti,
maior iniustitia erit, nō vero vbi fuerit ma-
ior ratio inuoluntarij. Secundo respōdetur,
&#xA759; in virtutibus & habitibus non sol&#x0169; debe-
mus attendere ad rationem formalem, ver&#x0169;
etiam ad rationem materialem, quoniā ex
his duabus rationibus conflatur veluti vni-
ca integra ratio obiecti, à qua sumitur perfe
ctio habitus. V. g. Logica, vel Physica, vel
metaphysica habent eandem rationem for
malem sub qua, scilicet eandem abstractio-
nem: differ&#x0169;t tamen in rationibus quæ, quæ
sunt veluti materiales respectu alterius ratio
nis. Nihilominus perfectior est simpliciter
& absolutè metaphysica & physica quā lo-
gica: quoniā ratio integra obiecti, perfectior
est. Ita dicendum est in præsenti, &#xA759; licet cō-
tumelia excederet quant&#x0169; ad rationem for-
malem detractione&#x0303;. Detractio tamen exce-
dit contumeliā quantum ad rationem inte-
gram & perfectam, quæ conflatur ex ratio-
ne inuol&#x0169;tarij, cum detrimento in fama: in
cōtumelia vero conflatur ex ratione inuol&#x0169;
tarij cum damno in honore. Ad confirma-
tionem respondetur, quòd ratio iniustitiæ
in contumelia & detractione desumitur ex
ratione formali iniusti sicuti iam diximus.</P>
<P><INI2>A</INI2>Liud dubium est, an deratione con-
tumeliæ sit, quòd fiat coram & in præ
sentia? Et videtur, quòd sic. Primo. Nam
de ratione contumeliæ est, quòd sit aperta
& manifesta iniuria: non potest autem esse<-P>@@

<-P>aperta & manifesta iniuria, nisi fiat coram
& in præsentia, ergo. &#x00B6; Secundo, hoc differt
inter contumeliam & detractionem, quòd
contumelia fit per manifestam violentiam,
detractio vero per fraudem. Item detractio
fit secretè & in occulto, contumelia vero
manifestè & in præsentia: ergo contumelia
in sua ratione formali importat, quòd fiat
coram & in præsentia. In contrarium est,
quòd multicontumelias faciunt in absentia.</P>
<P>  In huius rei expositione notandum est
primo, quòd bonitas vel malitia in actibus
moralibus consideranda est ex intentione,
quæ est radix bonitatis vel malitiæ quæ est
in ipsis actibus, vt docet Diuus Thomas in
1. 2. quæst. 16. artic. 4. &#x00B6; Secundo est notan-
dum, quòd contumelia directè machinatur
cōtra honorem alterius, vnde illa sola iniu-
ria meretur nomen contumeliæ, quæ per se
& directè tendit contra honorem alterius.</P>
<P>  HIS positis ad quæstionem respōdetur
hac conclusione. Contumelia per se & ex in
tentione fit in præsentia. Probatur, nam qui
ex intentione & per se profert peccatum in
absentia, non audens proferre in præsentia
reueretur personam illius, & non tendit di-
rectè cōtra eius honorem: qui vero profert
peccatum per se ex intentione in præsentia,
nō reueretur personam illius, & directè ten
dit contra honore&#x0303;: ergo iste talis solum est
contumeliosus. Vnde D. Tho. in artic. dicit,
contumeliam esse, deducere peccatum ali-
cuius in notitiam sui & aliorum. Notan d&#x0169;
tamen est, quòd deducere peccat&#x0169; alicuius
in præsentia, contingit tripliciter. Primo per
sonaliter videntes vel audientes cōtumeliā.
Secundo modo literis vel libello, deducen-
do in eius notitiam. Tertio modo signis vel
verbis, in absentia quidem per accidens: ex
intentione tamen & per se in præsentia.</P>
<P>  Secundo est notandum cum Caietano
hic, quòd cum contumeliosus importet ma
nifestum cōuitiatorem, hinc est, quòd cum
contumelia fit coram & in præsentia perso-
naliter, tunc habet veram & perfectam ra-
tionem contumeliæ: cum vero fit in absen-
tia per accidens, habet veram rationem con-
tumeliæ non tamen ita perfectam. Ex hoc
infertur, quòd autor libelli infamatorij non
solum peccat peccatum iniustitiæ contra fa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0519.jpg/>
@@1@<SE519>502 Quæst. LXXII. De Contumelia. Artic. II.
<duolan 2><-P>mam: verùm sæpe numero peccatum con-
tumeliæ cōtra honorem. Nam deducit pec
catum in notitiam sui & aliorum. Quomo
do vero sit facienda restitutio. Vide supra
quæst. 62. artic. 2. circa solutionem ad secun
dum & tertium. Ex his patet ad argumenta
in contrarium.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm contumelia, seu conui-
tium, sit peccatum mortale.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic proce-<marginalia>Inf. q. 258|artic. 5. ad|terti&#x0169;. &|1. Cor. 15.|lect. 7. co.|2. fina. Et|Galat. 3.|princip.</marginalia>
ditur. Videtur, quòd con
tumelia vel conuitium,
non sit peccatum mortale. Nullum
enim peccatum mortale est actus
alicuius virtutis. Sed conuitiari est
actus alicuius virtutis, scilicet eu-
trapeliæ, ad quam pertinet bene cō
uitiari, secundum Philosophum in
4. Ethic. <marginalia rendition="dagger">Li. 4. c. 8.|tom. 5.</marginalia> Ergo conuitium, siue cō
tumelia, nō est peccatum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Peccatum mortale
nō inuenitur in viris perfectis, qui
tamen conuitia vel cōtumelias ali-
quando dicunt, sicut patet de Apo
stolo qui ad Galatas tertio dixit, O
insensati Galatæ. Et Dominus di-
cit Luc. vltimo, ò stulti & tardi cor
de ad credendum. Ergo cōuitium
siue contumelia non est peccatum
mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Quāuis illud quod
est peccat&#x0169; veniale ex genere, pos-
sit fieri mortale: non tamen pecca-
tum quod est ex genere mortale,
potest esse veniale, vt supra habit&#x0169;
est <marginalia rendition="dagger">1. 2. q. 72.|arti... &|q. 88. arti.|4. & 5.</marginalia>. Si ergo dicere conuitium vel
contumeliam esset peccatum mor
tale ex genere suo, sequeretur quòd
sem&#xA751; esset peccat&#x0169; mortale. Quod
videtur esse falsum, vt patet in eo</A+1><-P>@@

<-P><A+1>qui leuiter ex surreptione, vel ex le
ui ira dicit aliquod verbum contu-
meliosum. Non ergo contumelia
vel conuiti&#x0169; ex genere suo est pec-
catum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra. Nihil meretur p&#x0153;-
nam æternam inferni nisi peccat&#x0169;
mortale. Sed conuitium vel contu
melia meretur p&#x0153;nā inferni, secun
dum illud Matth. 5. Qui dixerit fra
tri suo, fatue, re&#xA770; erit gehe&#x0303;næ ignis.
Ergo conuitium vel cōtumelia est
peccatum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicend&#x0169;, &#xA759;
sicut suprà dict&#x0169; est <marginalia rendition="dagger">Arti. pra-|cedenti.</marginalia>, verba inquan
tum sunt soni quidam, non sunt in
nocumentum aliorum, sed inquan
tum significant aliquid, quæ quide&#x0303;
significatio ex interiori affectu pro
cedit. Et ideo in peccatis verbor&#x0169;
maximè considerandum videtur,
ex quo affectu aliquis verba profe-
rat. Cùm ergo conuitium vel con-
tumelia de sui ratiōe importet quā
dam dehonorationem, si intentio
proferentis ad hoc feratur, vt ali-
quis per verba quæ profert, honore&#x0303;
alterius auferat, hoc propriè & per
se est dicere conuitium vel contu-
meliam, & hoc est peccatum mor-
tale non minus, quàm furtum vel
rapina. Non enim homo minus a-
mat suum honore&#x0303;, quàm rem pos-
sessam. Si verò aliquis verbum con
uitij vel contumeliæ alteri dixerit,
non tamen animo dehonorādi, sed
fortè propter correctione&#x0303;, vel pro-
pter aliquid huiusmodi, non dicit
conuitium vel cōtumeliam forma-
liter & per se, sed per accide&#x0303;s & ma
terialiter, inquant&#x0169; scilicet dicitur</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0520.jpg/>
@@1@<SE520>Quæst. LXXII. De Contumelia. Artic. II. 503
<duolan 2><-P><A+1>id, quod potest esse conuitium, vel
contumelia. Vnde hoc potest esse
quandoq; peccatum veniale, quan-
doq; autem absq; omni peccato. In
quo tamen necessaria est discretio,
vt moderatè homo talibus verbis
vtatur, quia posset esse ita graue cō-
uitium, quod per incautelam pro-
latum auferret honorem eius, con-
tra quem proferretur, & tunc pos-
set homo peccare mortaliter, etiā
si nō intenderet dehonorationem
alterius. Sicut etiam si aliquis incau
tè alium ex ludo percutiens graui-
ter lædat, culpa non caret.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
ad eutrapeliam pertinet dicere ali-
quod leue conuitium, nō ad deho-
norationem, vel ad contristatione&#x0303;
eius, in que&#x0303; dicitur, sed magis cau-
sa delectationis & ioci. Et hoc po-
test esse sine peccato, si debitæ cir-
cunstantiæ obseruentur. Siverò ali-
quis nō reformidet contristare e&#x0169;,
in quem profertnr huiusmodi ioco
sum conuitium, dummodo alijs ri-
sum excitet, hoc est vitiosum, vt ibi
dem dicitur. <marginalia rendition="dagger">Lib. 4. E-|thic. ca. 8.|tom. 5.</marginalia></A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
sicut licitum est aliquem verberare
vel in rebus damnificare causa di-
sciplinæ, ita etiam causa disciplinæ
potest aliquis alteri que&#x0303; debet cor-
rigere, verbum aliquod conuitio-
sum dicere. Et hoc modo Domi-
nus discipulos vocauit stultos, &
Apostolus Galatas insensatos. Ta-
men sicut dicit Augustinus <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. ca.|30. non re|motè à fi-|ne, tom. 4.</marginalia> in li-
bro de sermone Domini in monte,
rarò & ex magna necessitate obiur
gationes sunt adhibe&#x0303;dæ, in quibus</A+1><-P>@@

<-P><A+1>non nobis, sed vt Domino seruia-
tur instemus.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
cùm peccatum conuitij vel contu-
meliæ ex animo dicentis depen-
deat, potest contingere, quòd sit
peccatum veniale, si sit leue conui-
tium, non multum hominem de-
honestans, & proferatur ex aliqua
animi leuitate, vel ex leui ira absq;
firmo proposito aliquem dehone-
standi, puta cùm aliquis intendit
aliquem per huiusmodi verbum le
uiter contristare.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est. Contumelia est pecca-
tum mortale ex genere suo: quoniam
lædit in bono honoris.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>N</INI2>Otandum est primo: quòd licet con
tumelia ex genere suo sit peccatum
mortale: potest tamen esse veniale, vel ex
imperfectione actus & libertatis, vel ex leui
tate materiæ, eo &#xA759; est in minimo, vel quia
est contumelia materialiter. Cōtumelia ma
terialis vocatur, quando dicitur non de ho-
nestandi gratia, nisi sit crassa ignorantia, vel
negligentia, vel notabiliter lædat proxim&#x0169;.
Tunc enim erit peccatum mortale.</P>
<P>  Secundò notandum est, quòd contume-
liæ iudicandæ sunt ex intentione sicut om-
nia alia peccata quæ cōsistunt in verbis, ver
ba enim non habent rationem contumeliæ
quatenus soni quidam: sed quatenus expri-
munt conceptum. Habent autem virtutem
significandi ex intentione: ergo ex intentio-
ne iudicandæ sunt.</P>
<P>  Tertiò notandum est, quòd omnes con-
tumeliæ sunt eiusdem speciei: quoniam ho-
nores sunt eiusdem speciei: explicare tamen
oportet in confessione contumeliam in par
ticulari. Nam vt constat ex materia de p&#x0153;-
nitentia, non solum sunt confitendæ circun-
stantiæ variantes speciem: sed etiam aggra-
uantes notabiliter intra eandem speciem.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0521.jpg/>
@@1@<SE521>504 Quæst. LXXII. De Contumelia. Artic. III.
<duolan 2><Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm aliquis debeat contume
lias sibi illatas sustinere.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D tertium sic proceditur.<marginalia>Inf. q, 73.|artic. 4. ad|1. Et opus.|19, ca. 16.</marginalia>
Videtur, quòd aliquis nō
debeat contumelias sibi il
latas sustinere. Qui enim sustinet
contumeliam sibi illatam, audaciā
nutrit conuitiantis. Sed hoc nō est
faciendum. Ergo homo non debet
sustinere contumeliam sibi illatam,
sed magis conuitianti respondere.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Homo debet plus
se diligere, quàm alium. Sed aliquis
non debet sustinere, quòd alteri cō
uitium inferatur. Vnde dicitur Pro
uerbiorum vigesimosexto. Qui im
ponit stulto silentium, iras mitigat,
ergo etiam aliquis non debet susti-
nere contumelias sibi illatas.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Nō licet alicui vin-
dicare seipsum, sec&#x0169;dum illud, Mi-
hi vindictam, & ego retribuam, sed
aliquis non resisterido contumeliæ,
se vindicat, secundum illud Chry-
sostomi <marginalia rendition="dagger">Hom. 43.|in Matth.|circa med.|habetur ad|sensum. Et|homi. 85.|à med. to-|mo. 2.</marginalia>, Si vindicari vis, sile, & fu
nestam ei dedisti plagam. Ergo ali-
quis non debet silendo sustinere
verba contumeliosa, sed magis re-
spondere.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur in
Psalm. 37. Qui inquirebant mala
mihi; locuti sunt vanitates. Et post-
ea subdit. Ego autem tanquam sur
dus non audiebam, & sicut mutus
non aperiens os suum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut patientia necessaria est
in his, quæ contra nos fiunt, ita e-
tiam in his quæ contra nos dicun-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>tur. Præcepta aute&#x0303; patientiæ in his
quæ contra nos fiunt, sunt in præpa
ratione animi habe&#x0303;da, sicut ait Au-
gustinus <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|34. 35. &|36. to. 4.</marginalia> in libro de sermone Do
mini in monte, exponens illud præ
ceptum Domini. Si quis percusse-
rit te in vna maxilla præbe ei &
aliam, vt scilicet homo sit paratus
hoc facere, si opus fuerit. Non ta-
men hoc semper tenetur facere a-
ctu, quia nec ipse Dominus hoc fe-
cit: sed cum suscepit alapam, dixit,
Quid me cædis? vt habetur Ioan-
nis 18. Et ideo etiam circa verba cō
tumeliosa, quæ contra nos dicun-
tur, est idem intelligendum. Tene
mur enim habere animum parat&#x0169;
ad contumelias tolerandas, si expe
diens fuerit. Quandoque tamen o-
portet, vt contumeliam illatam re-
pellamus, maximè propter duo.
Primò quidem propter bonum e-
ius, qui contumeliam infert, vt vi-
delicet eius audacia reprimatur, &
de cætero talia non attentet, secun
dum illud Prouerbior&#x0169; vicesimo-
sexto. Responde stulto iuxta stulti-
tiam suam, ne sibi sapiens videa-
tur. Alio modo propter bon&#x0169; mul-
tor&#x0169;, quorum profectus impeditur
propter contumelias nobis illatas.
Vnde Gregorius <marginalia rendition="dagger">Homil. 9.|in Ezechi.|circa me-|dium.</marginalia> dicit super Eze
chiel. homil. nona. Hi, quorum vi-
ta in exemplo imitationis est posi-
ta, debent, si possunt, detrahenti&#x0169;
sibi verba compescere, ne eorum
prædicationem nō audiant qui au-
dire poterant, & ita in prauis mo-
ribus remanentes, bene viuere con
temnant.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0522.jpg/>
@@1@<SE522>Quæst. LXXIII. De Contumelia. Art. III. 505
<duolan 2><-P><A+1>audaciam conuitiantis contume-
liosè, debet aliquis moderatè repri-
mere, scilicet propter officium cha
ritatis, nō propter cupiditatem pri-
uati honoris. Vnde dicitur Prouer.
26. Ne respondeas stulto iuxta stul-
titiam suam, ne ei similis efficiaris.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
in hoc quòd aliquis alienas contu-
melias reprimit, non itatimetur cu
piditas priuati honoris, sicut cùm
aliquis repellit contumelias pro-
prias. Magis aute&#x0303; videtur hoc pro-
uenire ex charitatis affectu.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd si
aliquis hoc animo taceret, vt tacen
do contumeliantem ad irac&#x0169;diam
prouocaret, pertineret hoc ad vin-
dictam. Sed si aliquis taceat, volens
dare locum iræ, hoc est laudabile.
Vnde dicitur Eccles. 8. Non litiges
cum homine linguato, & nō struas
in ignem illius ligna.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est. Vnusquisque debet ha-
bere animum paratum ad contume-
lias sustinendas, quando fuerit expediens.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbium est in hoc articulo, An liceat
offenso aliā contumeliā obijcere cōtu
melianti ad repellendam priorem contu-
meliam? Suppone&#x0303;dum est in primis, quòd
obijcere contumeliam ei, qui prius intulit,
animo impatienti & vindictæ gratia, nō est
licitum, sicuti non est licit&#x0169; percutere eum
qui prius percussit. Ratio est. Nam illud est
vindicta, nulli autem est licitum vindicari
propria autoritate.</P>
<P>  In hac parte est certa cōclusio. Licit&#x0169; est
verbis defendere propri&#x0169; honorem, siue cri
men quod obijcitur sit verum siue falsum,
etiam si crimen quod ego obijcio occultum
sit. Probatur conclusio. Licet factis defende-
re propriam vitam, famam, honorem, imo<-P>@@

<-P>censum, etiam si inde sequatur mors aggres-
soris, vt dictum est sup. quæst. 64. art. 7. ergo
licet verbis defendere proprium honorem,
etiam si inde sequatur dehonoratio alterius.
Item probatur omnibus argumentis quibus
supra quæst. 70. art. 3. probatum est, esse lici-
tum obijcere verum crimen licet occultum
testi testificanti falsum vel verum contra or
dinem iuris.</P>
<P>  Difficilius tamen dubitatur, An obijcere
falsum crimen ad infirmandam fidem illius
qui me dehonestauit, sit peccatum mortale
ex genere suo contra iustitiam, an vero tan-
tum veniale mendacij? Soto lib. 5. de iustitia,
quæst. 9. art. 3. expressè tenet esse peccatum
mortale ex genere suo contra iustitiam, &
esse me&#x0303;dacium perniciosum. Probatur hæc
sententia his argumentis. Primò. Mendaci&#x0169;
perniciosum est peccatum mortale ex gene
re suo contra iustitiā, & in materia graui est
peccatum mortale actu: sed obijcere falsum
crimen est mendacium perniciosum, lædit
enim famam proximi, ergo. &#x00B6; Sec&#x0169;dò. Qui
obijcit falsum crimen non se defendit cum
moderamine inculpatæ tutela, ergo peccat
mortaliter cōtra iustitiam. Antecedes proba
tur. Nā mendaci&#x0169; cum intrinsecè sit mal&#x0169;,
non potest esse medi&#x0169; proportionatum ad
defensionem proprij honoris. Item hæc sen
tentia probatur omnibus argume&#x0303;tis, quibus
supra probatum est esse peccat&#x0169; contra iusti
tiam, obijcere falsum crimen testi testifican
ti falsum, vel contra ordinem iuris.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO explicatione est prima conclusio.
Probabile est & verosimile, quòd obij-
cere falsum crimen in tali casu sit mendaci&#x0169;
perniciosum & peccat&#x0169; mortale cōtra iusti-
tiā ex genere suo. Hæc cōclusio probatur, t&#x0169;
argumentis factis, tum etiam autoritate Ma-
gistri Soto. &#x00B6; Secunda cōclusio. Probabilius
& verosimilius est, &#xA759; obijcere falsum crime&#x0303;
in tali casu est peccat&#x0169; veniale mendacij, nō
tamen est peccatum mortale cōtra iustitiā,
neque est mendacium perniciosum. Prima
pars est clara & manifesta, mendaci&#x0169; enim
habet intrinsecā malitiā à qua neque per di-
uinā potentiā separari potest, neq; aliqua cau
sa honestari. Secunda pars probatur omni-
bus argumentis quibus supra in quæst. 70.
artic. 3. probatum est tanquam probabilius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0523.jpg/>
@@1@<SE523>506 Quæst. LXXIII. De detractione. Artic. IIII.
<duolan 2><-P>& verosimilius, quòd obijcere falsum crime&#x0303;
ad repellendam iniuriam testis testificantis
falsum, vel contra ordinem iuris, tantum est
peccatum mendacij, neque aliquā continet
iniuriam, & est tantum mendacium officio
sum. Ex illis enim argumentis manifestè se-
quitur nostra conclusio. Nam ille testis qui
obijcit contumeliam, vel obijcit falsum cri-
men, vel verum contra ordinem iuris, facit
iniuriam reo, nemo enim habet ius ad infe-
rendam contumeliam alteri: ergo tunc reus
defendendo se illo modo non peccat mor-
taliter. Item omnes doctores conueniunt
in hoc &#xA759; interrogatus contra ordinem iuris,
non peccat contra iustitiam, si neget verita-
tem, sed sol&#x0169; contra veracitatem, & est men
dacium officiosum non perniciosum, etiā si
inde sequatur aliquando infamia accusato-
ris: ergo idem omnino erit in nostro casu.</P>
<P>  Ad argumenta in contrarium. Ad prim&#x0169;
respondetur, tale mendacium non esse per-
niciosum, sed tantum officiosum, quod de-
claratum est supra loco allegato, & patet ma
nifestè: quoniam. per tale mendacium ego
non lædo famam alterius, sed tantum defen
do proprium honorem.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd hic tan
tum asserimus, quòd iste talis non peccat cō
tra iustitiam, & in ordine ad iustitiam nul-
lam malitiam continet: continet tamen ma-
litiam mendacij, quæ veluti per accidens se
habet respectu iustitiæ.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.
<A+1>&#x00B6; Vtr&#x0169;contumelia oriatur ex ira.</A+1></Z>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-<marginalia>Inf. q. 73.|ar. 3. ad 3.|&. q. 158|art. 7. cor.</marginalia>
tur. Videtur, quòd contu-
melia non oriatur ex ira,
quia dicitur Prouerb. 11. Vbi super-
bia, ibi contumelia. Sed ira est viti&#x0169;
distinctum à superbia. Ergo contu-
melia non oritur ex ira.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Prouerbiorum 20.
dicitur, Omnes stulti miscentur cō
tumelijs. Sed stultitia est vitium op-
positum sapientiæ, vt suprà habit&#x0169;</A+1><-P>@@

<-P><A+1>est <marginalia rendition="dagger">Quæst. 46|art. 1.</marginalia>. Ira autem opponitur man-
suetudini. Ergo contumelia nō ori
tur ex ira.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Nullum peccatum
diminuitur ex sua causa. Sed pecca-
tum contumeliæ diminuitur, si ex
ira proferatur. Grauius enim pec-
cat qui ex odio cōtumeliam infert,
quàm qui ex ira. Ergo contumelia
non oritur ex ira.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Grego. 31.
Moralium <marginalia rendition="dagger">Li. 31. ea.|31. à med.</marginalia> dicit, &#xA759; ex ira oriuntur
contumeliæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd cùm vnum peccatum possit
ex diuersis oriri, ex illo tamen dici-
tur principalius habere originem,
ex quo frequentius procedere con-
sueuit propter propinquitatem ad
finem ipsius. Contumelia autem
magnam habet propinquitatem ad
finem iræ, qui est vindicta. Nulla
enim vindicta est irato magis in
promptu, quàm inferre contume-
liam alteri. Et ideo contumelia ma-
ximè oritur ex ira.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
contumelia non ordinatur ad fine&#x0303;
superbiæ qui est celsitudo, & ideo
non directè contumelia oritur ex
superbia. Disponit tamen superbia
ad contumeliam, inquātum illi qui
se superiores æstimāt, facilius alios
cōtemnunt, & iniurias eis irrogāt.
Facilius enim irascuntur, vtpotè re
putantes indignum quicquid con-
tra eorum voluntatem agitur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
secundùm Philosophum in septi-
mo Ethicorum <marginalia rendition="dagger">Li. 7. c. 6.|in prin. to|mo. 5.</marginalia>, ira non perfe-
ctè audit rationem. Et sic iratus</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0524.jpg/>
@@1@<SE524>Quæst. LXXIII. De Detractione. Artic. I. 507
<duolan 2><-P><A+1>patitur rationis defectum, in quo
conuenit cum stultitia. Et propter
hoc ex stultitia oritur contumelia
secundùm affinitatem, quam habet
cum ira.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd se
c&#x0169;dùm Philosophum in 2. Rhet. <marginalia rendition="dagger">Li. 2. c. 4.|declinādo|ad finem,|tom. 6.</marginalia>
iratus intendit manifestam offen-
sam, quod nō curat odiens. Et ideo
contumelia, quæ importat manife-
stam iniuriam, magis pertinet ad
iram, quàm ad odium.</A+1></P>
<P>&#x00B6; Conclusio est affirmatiua.</P>
<Z>QVÆSTIO LXXIII.
<A+1>De Detractione.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>P</INI2>OSTEA considerand&#x0169; est de
detractione. Et circa hoc quæ-
runtur quatuor.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm detractio conuenienter
diffiniatur, quod est denigratio
alienæ famæ per verba.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Primum sic procedi-<marginalia>Inf. q. 74.|ar. 1. & q.|75. ar. 1.|co. Et Ro-|ma. 1. lect.|7. co. 4.</marginalia>
tur. Videtur quòd detra-
ctio, nō sit denigratio alie
næ famæ per occulta verba, vt à qui
busdam diffinitur. Occultum enim
& manifestum sunt circunstantiæ,
non constituentes speciem pecca-
ti. Accidit enim peccato, &#xA759; à mul-
tis sciatur, vel à paucis. Sed illud
quod non constituit speciem pecca
ti, non pertinet ad rationem ipsius,
nec debet poni in eius diffinitione.
Ergo ad rationem detractionis nō
pertinet, &#xA759; fiat per occulta verba.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Ad ratione&#x0303; famæ
pertinet publica notitia. Si ergo per</A+1><-P>@@

<-P><A+1>detractionem denigretur fama ali-
cuius, non poterit hoc fieri per ver-
ba occulta, sed per verba in manife-
sto dicta.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Ille detrahit, qui
aliquid subtrahit vel diminuit de
eo quod est. Sed quandoque deni-
gratur fama alicuius, etiam si nihil
subtrahatur de veritate, puta cùm
aliquis vera crimina alicuius pādit:
ergo non omnis denigratio famæ,
est detractio.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, quod dicitur Ec-
clesiast. 10. Si mordeat serpens in si-
le&#x0303;tio, nihil eo minus habet qui oc-
cultè detrahit. Ergo occultè morde
re famam alicuius, est detrahere.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut facto aliquis nocet alteri
dupliciter, manifestè quidem, sicut
in rapina vel quacunque violentia
illata: occultè autem, sicut in fur-
to & dolosa percussione: ita etiam
verbo aliquis dupliciter aliquem læ
dit. Vno modo in manifesto: & hoc
fit per contumeliam, vt suprà di-
ctum est <marginalia rendition="dagger">Qu. præc.|art. 1.</marginalia>. Alio modo occultè: &
hoc fit per detractionem. Ex hoc
autem quòd aliquis manifestè ver-
ba contra alium profert, videtur
eum paruipendere: vnde ex hoc ip-
so dehonoratur. Et ideo contume-
lia detrime&#x0303;tum affert honori eius,
in quem profertur. Sed qui verba
contra aliquem profert in occulto,
videtur eum vereri magis quā par-
uipendere. Vnde nō directè infert
detrimentum honori, sed famæ, in
quantum huiusmodi verba occultè
proferens, quantum in ipso est, eos
qui audiunt, facit malam opinione&#x0303;</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0525.jpg/>
@@1@<SE525>508 Quæst. LXXIII. De detractione. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>habere de eo, contra quem loqui-
tur. Hoc enim intendere videtur,
& ad hoc conatur detrahe&#x0303;s, vt eius
verbis credatur. Vnde patet quòd
detractio differt à contumelia du-
pliciter. Vno modo quant&#x0169; ad mo-
dum proponendi verba: quia scili-
cet contumeliosus manifestè con-
tra aliquem loquitur, detractor au-
tem occultè. Alio modo quantum
ad finem intentum, siue, quantum
ad nocumentum illatum: quia scili
cet contumeliosus derogat honori,
detractor famæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
in inuol&#x0169;tarijs commutationibus,
ad quas reducuntur omnia nocu-
menta proximo illata verbo vel fa-
cto, diuersificant rationem peccati
occultum & manifestum: quia alia
est ratio inuoluntarij per violen-
tiam, & per ignorantiam, vt suprà
dictum est <marginalia rendition="dagger">Quæst. 66|art. 4. &|1. 2. q. 6.|ar. 5. & 8.</marginalia>.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
verba detractionis dicuntur occul-
ta non simpliciter, sed per compa-
rationem ad eum de quo dicuntur:
quia eo absente & ignorante dicun
tur. Sed contumeliosus in faciem
contra hominem loquitur. Vnde si
aliquis de alio malè loquatur corā
multis eo absente, detractio est: si
autem eo solo præsente, contume-
lia est, quanuis etiam si vni soli ali-
quis de absente malum dicat, cor-
rum pit famam eius non in toto, sed
in parte.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd ali
quis dicitur detrahere, non quia di
minuat de veritate, sed quia dimi-
nuit famam eius. Quod quidem fit,</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quandoque directè, quandoque in-
directè. Directè quidem quadrupli
citer. Vno modo, quando falsum
imponit alteri: secundò, quādo pec-
catum adauget suis verbis: tertiò,
quando occultum reuelat: quartò,
quando id quod est bonum, dicit
mala intentione factum. In directè
autem, vel negando bonum alte-
rius, vel malitiosè reticendo, vel mi
nuendo.</A+1></P>
<P>&#x00B6; Conclusio est affirmatiua.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm detractio sit peccatum
mortale.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic procedi<marginalia>Locis sup.|art. 1. in-|ductis.</marginalia>
tur. Videtur, quòd detra-
ctio nō sit peccatum mor-
tale. Nullus enim actus virtutis est
peccat&#x0169; mortale. Sed reuelare pec-
catum occultum, quod sicut dict&#x0169;
est <marginalia rendition="dagger">Art. pre-|ced. ad 3.</marginalia>, ad detractionem pertinet, est
actus virtutis vel charitatis, dum ali
quis fratris peccat&#x0169; denuntiat, eius
emendationem intendens: vel etiā
est actus iustitiæ, dum aliquis fratre&#x0303;
accusat. Ergo detractio nō est pec-
catum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Super illud Pro-
uerb. 24. Cùm detractoribus non
commiscearis, dicit glossa. Hoc spe
cialiter vitio periclitatur totum ge-
nus humanum. Sed nullum pecca-
tum mortale in toto humano gene
re inuenitur: quia multi abstinent à
peccato mortali. Peccata autem ve-
nialia sunt quæ in omnibus inue-
niuntur: ergo detractio est pecca-
tum veniale.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0526.jpg/>
@@1@<SE526>Quæst. LXXIII. De Detractione. Art. II. 509
<duolan 2><P><A+1>&#x00B6; 3 Præterea. August. in homil. <marginalia rendition="dagger">Est serm.|4. in die|animar&#x0169;,|ante med.|Etest ser-|mo. 41. in|ordine de|sanctis. to|mo. 10.</marginalia>
de igne purgatorio, inter peccata
minuta ponit, quando cum omni
facilitate vel temeritate maledici-
mus: quod pertinet ad detractione&#x0303;.
Ergo detractio est peccat&#x0169; veniale.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Roman. 1.
dicitur, Detractores, Deo odibiles.
Quod ideo additur, vt dicit <marginalia rendition="dagger">Gloss. or-|din. ibid.</marginalia> gloss.
ne leue putetur propter hoc, quòd
consistit in verbis.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut suprà dictum <marginalia rendition="dagger">Quæst. 62|art. 2.</marginalia> est, pec-
cata verborum maximè sunt ex in-
tentione dicentis diiudicanda. De-
tractio autem secundùm suam ra-
tionem ordinatur ad denigrādam
famam alicuius. Vnde ille, per se lo
quendo, detrahit qui ad hoc de ali-
quo obloquitur eo absente, vt eius
famam denigret. Auferre autem ali
cui famam valde graue est, quia in-
ter res temporales videtur fama es-
se pretiosior, per cuius defectum
impeditur homo à multis bene age&#x0303;
dis: propter quod dicitur Ecclesiast.
41. Curam habe de bono nomine,
hoc enim magis permanebit tibi,
quàm mille thesauri magni & pre-
tiosi. Et ideo detractio, per se loque&#x0303;
do, est peccatum mortale. Contin-
git tamen quandoque quòd aliquis
dicit aliqua verba, per quæ diminui
tur fama alicuius, non hoc inten-
dens, sed aliquid aliud. Hoc autem
non est detrahere per se, & formali-
ter loquendo, sed solum materiali-
ter, & quasi per accidens. Et si qui-
dem verba, per quæ fama alterius
diminuitur, proferat aliquis pro-
pter aliquod bonum vel necessari&#x0169;</A+1><-P>@@

<-P><A+1>debitis circunstantijs obseruatis, nō
est peccatum, nec potest dici detra-
ctio. Si autem proferat ex animi le-
uitate vel propter causam aliquam
non necessariam, non est peccatum
mortale, nisi fortè verbum quod di
citur, sit adeo graue, quòd notabili-
ter famam alicuius lædat: & præci-
puè in his, quæ pertinent ad hone-
statem vitæ: quia hoc ex ipso gene-
re verborum habet rationem pecca
ti mortalis. Et tenetur aliquis ad re
stitutionem famæ, sicut ad restitu-
tionem cuiuslibet rei subtractæ, eo
modo, quo suprà dictum <marginalia rendition="dagger">Quæst. 62|art. 2.</marginalia> est, cùm
de restitutione ageretur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
reuelare peccatum occultum alicu
ius propter eius emendationem de
nuntiando, vel propter bonum iu-
stitiæ publicæ accusando, non est
detrahere, vt dictum <marginalia rendition="dagger">In cor. ar.|&. q. 68.|art. 1.</marginalia> est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
glossa illa non dicit quòd detractio
in toto genere humano inuenia-
tur, sed addit, penè. Tum quia stul-
torum infinitus est numerus: & pau
ci sunt qui ambulant per viam salu-
tis. Tum etiam quia pauci vel nulli
sunt, qui non aliquando ex animi
leuitate aliquid dicant, vnde in ali-
quo vel leuiter alterius fama mino-
ratur: quia vt dicitur Iacobi. 3. Si
quis in verbo non offendit, hic per-
fectus est vir.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, &#xA759; Au-
gust. loquitur in casu illo quo ali-
quis dicit aliquod leue malum de
alio, nō ex inte&#x0303;tione noce&#x0303;di, sed ex
animi leuitate vel ex lapsu linguæ.</A+1></P>
<P>&#x00B6; Conclusio est affirmatiua.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0527.jpg/>
@@1@<SE527>510 Quæst. LXXIII. De Detractione. Artic. I.
<duolan 2><Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur in hoc articulo primò, Anre
uelare crimen occultum vni viro gra
ui & cordato qui retinebit secretum, sit pec-
catum mortale cōtra iustitiam? &#x00B6; Prima sen
tentia est Caiet. hic, quòd non est peccatum
mortale, & adhibet exemplum de collo-
quijs quæ habentur inter virum & vxorem
de peccatis filiorum: item de colloquijs quæ
fiunt cum confessoribus reuelando crimen
complicis. Hæc sententia Caietani probatur
his argumentis. Primò. Iste talis non lædit
famam proximi, ergo non peccat mortali-
ter. Antecedens probatur. Nam fama est pu
blica notitia, vnde infamia quæ illi contra-
riatur est publica notitia, quare non dicitur
aliquis infamis, ex eo quòd eius crimen scia-
tur ab vno vel à duobus: sed iste talis non læ
dit famam publicè, ergo non infamat illum.
Item etiam si læderetur in fama, læditur le-
uiter & non impeditur à bonis iustè conse-
quendis, ergo non est peccatum mortale.
Patet consequentia. Nam læsio famæ leuis,
est tantum peccatum veniale. Vltimò. Si re-
uelare crimen occultum in tali casu esset
peccatum, semper esset peccatum, quod ma
nifestè falsum est, aliquando enim iusta de-
causa vxor reuelat crimen filiorum suo viro.
Antecedens vero probatur. Nam quod est
intrinsece malum, nulla de causa honestari
potest. &#x00B6; Secunda sententia est Magistri So-
to libro. 5. de iustitia, quæst. 10. art. 2. vbi ex-
presse oppositum sentit.</P>
<P><INI2>I</INI2>N huius rei expositionem est primacon
clusio. Peccatum mortale est ex genere
suo, reuelare crimen secretum etiam viro
quantumuis graui & taciturno, etiam si inde
nulla sequatur infamia circa alios, neque ali
quod detrimentum. Hæc est expressa sen-
tentia D. Tho. art. 1. ad secundum. vbi dicit,
quòd qui reuelat crimen occult&#x0169; vni tant&#x0169;,
lædit famā proximi, licet non in toto in par-
te. Item iudicium temerarium est peccat&#x0169;
mortale, licet illud iudici&#x0169; exterius non di-
catur: quoniā læditur fama proximi in vno
in particulari: sed in isto casu læditur fama
proximi in vno: ergo est peccatum mortale.
Item, aliquando mallem crimen meum esse
notum tribus vel quatuor, quam vni viro
graui. Et reuera magis lęditur fama per hoc,<-P>@@

<-P>&#xA759; crimen occultum sciatur ab vno viro gra
ui, quā à multis hominibus de media plebe:
sed si reuelarem crimen occultum multis
hominibus de media plebe, esset peccatum
mortale, ergo etiam in isto casu cum sit ma-
ior læsio famæ.</P>
<P>  Secunda conclusio. Præcedens intelli-
genda est nisi adsit necessitas eius qui nar-
rat crimen occultum, vel eius cuius cri-
men narratur. Itaq; narratio criminis oculti
non est intrinsecè mala, sed honestari potest
iustis de causis. v. g. si virgo commisit stu-
prum in domo patris, mater vero non po-
test prospicere suis cōmodis & filiæ, nisi re-
uelet crimen occultum marito, vel consan-
guineo, vel confessori: non est peccat&#x0169; mor
tale illud crimen reuelare. Et sic est intelli-
gendus Caiet. in hoc artic. Probatur hæc cō
clusio. Narrare crimen occultum quant&#x0169;uis
graue, honestatur aliquando, vel propter vti
litatem reipublicæ, vt quando manifestatur
crimen hæresis, vel propter vtilitatem eius
cuius crimen narratur, vt quando adhiben-
tur testes in correctione fraterna: vel pro-
pter vtilitatem tertiæ personæ, veluti quan-
do reuelatur alicui, quòd parātur ei insidiæ:
ergo idem omnino erit in nostro casu pro-
pter vtilitatem & necessitatem eius qui nar-
rat crimen, vel cuius crimen narratur. Et cō-
firmatur. Aliquando licitum est reuelare cri
men occultum viro graui, si enim ego intel-
ligo quòd ex mea correctione non emenda
bitur frater, emendabitur autem si corripia-
tur ab aliquo viro graui amico suo: tunc lici-
tum est reuelare crimen illud viro graui vel
amico: ergo ide&#x0303; omnino erit in nostro casu.
&#x00B6; Vltimò. Bonum famæ est medium quo-
dam maius quidem bono diuitiarum, infe-
rius autem ad bona naturæ. Item, fama circa
vnam virtutem est excellentius bonum,
quam fama circa alteram, ergo quando ex-
pediens fuerit ad bona excellentioris ordi-
nis amittere bona inferioris ordinis, tunc li-
citum erit, & consequenter aliquando li-
citum erit, propter bona excellentioris or-
dinis, reuelare crimen occultum. Itaque
talis narratio criminis occulti non desinit
esse peccat&#x0169; mortale, ex eo &#xA759; narratio fiat
vni viro graui, qui retinebit secret&#x0169;, vt vult
Caietanus: sed ex fine intento.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0528.jpg/>
@@1@<SE528>Quæst. LXXIII. De Detractione. Art. II. 511
<duolan 2><P><INI2>A</INI2>D argumenta in contrarium. Ad pri-
mum respondetur cum D. Thom. ar-
tic. 1. ad secundum. quòd in tali casu, est læ-
sio famæ licet non in toto, in parte tamen.</P>
<P>  Ad secundum respōdetur, quòd qui nar-
rat crimen occultum viro graui, magis læ-
dit famam quam qui narrat tribus vel qua-
tuor de media plebe, ac subinde lædit graui-
ter & non leuiter.</P>
<P>  Ad vltimum respondetur, quòd narratio
criminis occulti non est intrinsecè mala, sed
honestari potest iustis de causis, vt dictum
est in secunda conclusione.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur sec&#x0169;dò. An narrare aliquod
crimen secretum, etiam multis ex au-
ditu & hæsitando, sit peccatum mortale cō-
tra iustitiam. In huius rei expositionem est
prima sententia Caietani, quòd solus asser-
tor peccat mortaliter contra iustitiam, & te-
netur restituere. Et probat hanc sententiam,
quoniam tunc non læditur fama ex vi dicen
tis, sed ex leuitate audientis, verba enim illius
non habent vim ad reddendum illum infa-
mem: ergo non est peccatum mortale con
tra iustitiam. Soto loco supra allegato oppo-
situm sentit.</P>
<P>  Prima conclusio. Semper vt minimum,
est peccatum veniale, ad hunc modum re-
ferre crimina occulta.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si crimina quæ ad
hunc modum referuntur sint grauissima,
peccatum est mortale contra iustitiam sic
referre, imo si referens sit vir magni nomi-
nis & maximæ autoritatis: peccat&#x0169; est mor-
tale contra iustitiam, referre crimina etiam
si non sint grauissima, dum tamen adiunctā
habeant infamiam. Exemplum primæ par-
tis est in crimine hæresis & in crimine nefan
do. Exemplum secundæ, in alijs criminibus
grauibus. Prima pars probatur. Narratio cri-
minis ad hunc modum facta, ad minus ge-
nerat suspicione&#x0303; & dubitationem, sed suspi-
cio & dubitatio in criminibus grauissimis
magis reddit hominem infamem, quā certa
scientia in alijs criminibus: ergo &c. & ad
hunc modum sup. quæst. 60. art. 3. & 4. defi-
nitur contra Caiet. quòd dubitatio de crimi-
nibus grauissimis ex leuibus indicijs est pec-
catum mortale. Sec&#x0169;da pars probatur. Si ali-
quis de media plebe referat crimen asserti-<-P>@@

<-P>uè, peccat mortaliter contra iustitiam, sed
tanti momenti est huiusmodi narratio quæ
fit à viro graui: ergo dat idem detrimentum
& damnum, ac subinde erit peccatum mor-
tale contra iustitiam.</P>
<P>  Ad argumentum Caietani respondetur,
quòd detrimentum sequitur ex vi dicentis
non ex leuitate audientis: quoniam vir gra-
uis magnā vim & autoritatem habet in suis
verbis, etiam si cum dubitatione narret.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò. An infamare seip-
sum sit peccatum mortale ex genere
suo contra iustitiam. Vide supra tract. de do-
minio quæstione. 2. Et quæ dixi quæst. 62.
art. 2. dub. 8. & 11. &#x00B6; In hac quæstione est pri
ma sententia Caiet. in hoc artic. & in summa
verbo, detractio. vbi expressè tenet, &#xA759; qui in-
famat seipsum peccat mortaliter cōtra iusti-
tiā, & tenetur ad restitutione&#x0303;: neque excusa-
tur vi tormentorum. Huius sententiæ funda
ment&#x0169; est, &#xA759; homo nō est dominus proprię
famæ magis quā vitæ, vnde sicut occidere se
ipsum est peccat&#x0169; mortale contra iustitiam:
ita seipsum infamare. Ecōtra vero Soto vbi
supra, & in relectione de ratione tegendi se
cretum, membro. 1. quæstione. 3. & mem-
bro. 3. quæstione. 4. conclusione. 10. statuit
oppositum fundamentum, quòd homo
est dominus propriæ famæ, & ex hoc funda
mento colligit, &#xA759; qui infamat seipsum non
peccat contra iustitiā imo neq; contra chari
tate&#x0303;, neq; est contra charitate&#x0303; ex genere suo,
imo aliquando potest esse offici&#x0169; virtutis in
priuata persona infamare seipsum, in perso-
na vero quæ obligatā habet suam famā alijs,
vt prælatus semper est peccat&#x0169; mortale con
tra iustitiam.</P>
<P>  In hac quæstione media via incede&#x0303;dum
est. Primo certum esse debet fundame&#x0303;tum,
quòd homo est dominus propriæ famæ,
quoniam eam acquirit suis actibus, quod
fundamentum explicatum est supra quæ-
stione. 62. in materia de dominio. Ex quo
colligitur, quòd qui infamat seipsum non
peccat contra iustitiam.</P>
<P>  Prima conclusio. Infamare se & coope-
rando ad infamiam, potest esse aliquando
offici&#x0169; virtutis: ita &#xA759; nō est intrinsecè mal&#x0169;.
Ponit enim differentiam Caiet. in hoc quod
est pati infamiā, & imponere sibi infamiā.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0529.jpg/>
@@1@<SE529>512 Quæst. LXXIII. De detractione. Artic. II.
<duolan 2><P>Hæc conclusio probatur. Licet aliquando
subire minus detrimentum ad euitandum
maius, quando detrimentum inferius per se
ordinatur ad euitandum maius, sed detri-
mentum in fama per se potest ordinari ad
euitandum detrimentum in vita: ergo tunc
erit officium virtutis. Minor probatur & ex-
plicatur conclusio. Nam fama bonum quo-
dam est medium inter censum & vitam, &
detrimentum in fama malum quodam est
medium inter detrimentum in censu, & de-
trime&#x0303;tum in vita, ergo licitum est detrimen
tum in fama per se ordinare ad euitandum
detrimentum in vita. Confirmatur hæc sen-
tentia exemplis Sanctorum qui se aliquādo
infamauerunt. Hæc conclusio habet verum,
etiam si homo non sit dominus propriæ fa-
mæ. Probatur. Nam D. Thom. supra quæst.
64. & 65. definit, quòd homo potest abscin-
dere membrum etiam sanum, quando fue-
rit per se necessarium ad consistentiam to-
tius, licet homo non sit dominus membro-
rum: quoniam detrimentum in parte per se
potest ordinari ad euitandum detrime&#x0303;tum
totius quod est maius. Confirmatur hæc sen
tentia ex doctrina D. Thom. sup. quæst. 64.
art. 5. ad tertium, vbi D. Tho. ait, quòd occi-
dere seipsum est intrinsecè malum: quoniā
vita est supremum bonum quod per se non
potest ordinari ad aliquid maius, & mors
est supremum malum quod per se non po-
test ordinari ad euitandum aliquod maius
malum cum non sit aliud supremum mal&#x0169;
neque fama supremum bonum: ergo.</P>
<P>  Secunda conclusio. Tantùm est pecca-
tum veniale ex genere infamare seipsum ci-
tra causam, vt sup. quęst. 62. art. 2. oste&#x0303;dimus.</P>
<P>  Sed est argumentum contra conclusio-
nem. Omnis actus qui in indiuiduo est pec-
catum mortale ex sola grauitate materiæ,
est peccatum mortale ex genere, sed infama
reseipsum citra causam, in graui materia est
peccatum mortale, ergo &c. Minor proba-
tur. Quoniam & ipse Soto expressè asserit,
quòd infamare seipsum in grauissima mate
ria, vt in crimine hæresis & in crimine ne-
fando, est peccatum mortale. Maior proba-
tur. Quoniam grauitas vel leuitas materiæ
solum deseruit ad hoc, quòd forma & mali-
tia peccati recipiatur perfectè vel imperfe-<-P>@@

<-P>ctè in ipsa materia secundùm dispositionem
materiæ. Vnde quando forma & malitia
peccati non est mortalis ex specie sua in qua
libet recipiatur materia & quantunuis di-
sposita. nunquam fit mortalis. Et hoc patet
inductiuè in omnibus peccatis venialibus
ex genere suo. Mendacium enim intra spe-
ciem mendacij in qualibet grauissima mate
ria non est nisi veniale peccatum.</P>
<P>  Arguitur secundò. Qui infamat seipsum
citra causam peccat contra charitatem pro-
ximi & contra charitatem propriam, ergo
peccat mortaliter. Antecede&#x0303;s probatur quo
ad primam partem. Primò autoritate D. Au
gust. in cap. non sunt audiendi. 11. quæst. 3.
Secundò probatur ratione eiusdem Augu-
stini in eodem loco. Non minus scandaliza-
tur proximus ex eo quòd audit crimen per-
petratum esse à fratre, quam ex eo quòd vi-
det: sed si aliquis coram oculis fratris fecisset
crimen cui adiuncta est infamia, peccaret
peccatum scandali contra charitatem proxi
mi: ergo si narret proprium crimen, idem
scandalum sequitur, ac subinde erit pecca-
tum mortale. Respondetur, quòd nunquam
est mortale infamare seipsum nisi ex circun
stantia scandali, vel quia diuinus honor peri
clitatur, vel quia homo infamis exponit se
alijs periculis peccandi, vel ex alia circun-
stantia. Vnde ad primum respondetur, &#xA759;
hæresis est contra honore&#x0303; Dei: quia destruit
fundamentum religionis, & crimen nefan-
dum est scandalosum: & idcirco mutatur iā
materia ad aliam speciem peccati. &#x00B6; Ad se-
cundum patet, quia ob scandalum fit morta
le peccatum.</P>
<P>  Tertia cōclusio. Aliquando est actus stu-
diosus reuelare crime&#x0303; proprium occultum
in iudicio, in quo interrogatur aliquis con-
tra ordinem iuris, aliquando vero erit pec-
catum, & aliquando mortale. Imò impone-
re sibi falsum crimen semper est peccatum,
& aliquando mortale. Hæc conclusio colli-
gitur euidenter ex præcedentibus, nam fa-
ma est quoddam bonum medium inter bo
na temporalia: & infamia medium quodā
malum, ergo pati detrimentum in fama pro
pter superiora bona nullum erit peccatum,
cum inferius ordinetur ad id quod superius
est. Pati verò detrimentum in fama propter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0530.jpg/>
@@1@<SE530>Quæst. LXXIII. De Detractione. Artic. II. 513
<duolan 2><-P>inferiora bona, erit peccatum, cùm superius
bonum ordinetur ad id quod inferius est.
Quòd verò imponere sibi falsum crimen
sit peccatum, patet nam est mendacium.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur deinde, an infamare in vno
loco eum qui non est infamis in illo
loco sed in alio: sit peccatum mortale con-
tra iustitiam obligans ad restitutionem? Ca
ietanus opusculo 27. Responsionum, respō
sione 9. tenet, quòd non est peccatum mor
tale contra iustitiam neque obligat ad resti-
tutionem. &#x00B6; Probatur primo. Iste talis qui
condemnatus est propter aliquod delict&#x0169;,
est priuatus iure famæ: ergo non fit ei iniu-
ria tollendo ab illo famam. Confirmatur.
Præcipua pars p&#x0153;næ illius hominis est, &#xA759;
sit priuatus fama, ergo non fit illi iniuria. Cō
firmatur secundò. Licet iudici expectare
diem solennem quando est concursus po-
pulorum ad puniendum hominem: ergo
præcipua pars p&#x0153;næ illius hominis est in-
famia. &#x00B6; Secundò probatur. Hæc sententia
ex vsu omnium proborum hominum, qui
quando aliquod delictum committitur in
præsentia populi, sine aliquo scrupulo nar-
rant illud omnibus absentibus. &#x00B6; Vltimò.
Dupliciter aliquis potest hominem infama
re, vel narrando crimen falsum, vel reue-
lando crimen verum sed occultum: sed in
tali casu non narratur crimen falsum, ita e-
nim supponimus, nec occultum reuelatur
cum sit infamis in vno loco: ergo. Adrianus
quodlibeto. 11. oppositum sentit, & probat
suam sententiam his argume&#x0303;tis. Primo, iste
talis qui infamis est Vallisoleti habet famā
Salmanticæ, & illa fama est sua & est domi-
nus illius famæ: ergo illam auferre ab illo
Salmanticæ, est peccatum contra iustitiam.
Patet consequentia. Aufertur ab illo quod
suum est, ergo est peccatum contra iusti-
tiam. Secundò, etiam si homo sit infamis in
omni loco non licet coram & in præsentia
obijcere crimen: ergo si est infamis in vno
loco non licet illum infamare in alio. Soto
vbi supra, refert has duas sententias & eas
conciliat ad hunc modum. Dicit enim, &#xA759; si
talis homo in vno loco sit priuatus fama se-
cundum ordinem iuris & iustitiæ, tunc nō
erit peccatum mortale contra iustitiam ad
restitutionem obligās, infamare illum in al-<-P>@@

<-P>tero erit, tamen aliquando peccatum mor-
tale contra charitatem. Si vero talis homo
non sit priuatus secundum ordinem iuris fa
ma sed priuatim, erit peccatum mortale nō
solum contra charitatem, verum contra iu-
stitiam in alio loco infamare.</P>
<P>  In hac re est prima conclusio. Si vero si-
mile est, quòd infamia illius hominis mo-
raliter loquendo promanabit ab eo loco in
quo est infamis ad alium locum in quo nō
est infamis: non est peccatum mortale con-
tra iustitiam neque contra charitatem eum
in alio loco infamare, siue sit priuatus fama
secund&#x0169; ordinem iuris & iustitiæ, siue pri-
uatim. Hæc conclusio probatur primo. Ex
vsu omnium proborum hominum qui ita
faciunt. &#x00B6; Secundò. Istetalis moraliter lo-
quendo non infamat alterum neque aufert
illius famā: ergo non peccat mortaliter. Pro
batur antecedens. Moraliter loquendo cer-
tissimè infamia illa & notitia deberet perue
nire ad istum locum: ergo moraliter loque&#x0303;
do ego non infamo illum neq; illi aliquod
detrimentum do. Confirmatur: si quis va-
pulet per vnum vicum ciuitatis non est pec
catum mortale contra charitatem neq; con
tra iustitiam id in alio vico narrare. Quo-
niam moraliter loquendo illa notitia cer-
tissimè ad alium vicum deberet peruenire:
sed eadem ratio omnino est in nostro casu:
ergo &c.</P>
<P>  Secunda conclusio. Insignia quædā cri-
mina & illustria. Item p&#x0153;nas illis imposi-
tas licet narrare vbique locorum, etiam si
verosimiliter credatur quòd eorum notitia
ad illa loca non perueniet, siue qui delin-
quunt, iure priuati sint fama siue nō. Exem-
pla sint acta quæ fiunt ab inquisitoribus.
Hæc enim licet diuulgare vsque ad Indos.
Item omnia illa quæ merito in historicis
scripturis referuntur. Probatur hæc conclu-
sio primò. Narrare in alio loco huiusmodi
peccata ideo est malum, quia ex hac narra-
tione nullum sequitur emolumentum, vel
reipublicæ, vel particulari personæ: sed ex
narratione horum criminum de quibus lo-
quitur conclusio, sequitur magnum emolu
mentum reipublicæ & particularibus per-
sonis: ergo. Probatur minor. Nam respubli-
ca quando audit talia crimina & p&#x0153;nas illis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0531.jpg/>
@@1@<SE531>514 Quæst. LXXIII. De detractione. Artic. III.
<duolan 2><-P>impositas sibi consulit, & similibus p&#x0153;nis
similia peccata punit. Item ciues particula-
res timore p&#x0153;næ deterrentur ab huiusmo-
di vitijs: ergo.</P>
<P>  Secundò. Huiusmodi crimina licet re-
ferre in historicis scripturis propter vtili-
tates quæ indeproueniunt reipublicæ & par
ticularibus personis: at ex narratione horum
criminum eædem vtilitates proueniunt: er
go, &c. &#x00B6; Ex dictis patet solutio ad argu-
menta in contrarium. Argumenta enim
Caietani videntur conuincere, quòd quan-
do aliquis iure priuatus est fama in yno lo-
co, nō est peccat&#x0169; cōtra iustitiā e&#x0169; in alio lo
co infamare: erit tamen aliquando contra
charitatem. &#x00B6; Ad argumenta Adriani ad
primum respondetur, quod fama quam ha-
bet Salmanticæ non est sua, iure enim priua
tus est illa: præcipuè si verosimiliter credi-
tur, quòd eius infamia ad istum locum per-
ueniet. &#x00B6; Ad secundum negatur consequen
tia. Nam contumelia habet peculiarem ra-
tionem iniuriæ distinctam à detractione.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm detractio sit grauiorom
nibus peccatis, quæ in proxim&#x0169;
committuntur.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D tertium sic proceditur.
Videtur, quòd detractio
sit grauior omnibus pecca
tis, quæ in proximum committun-
tur. Quia super illud Psal. 108. Pro
eo, vt me diligerent, detrahebant
mihi, dicit gloss. Plus nocent in me&#x0303;
bris detrahentes Christo (quia ani-
mas creditorum interficiunt) quàm
qui eius carnem mox resurrectu-
ram peremerunt. Ex quo videtur,
quòd detractio sit grauius pecca-
tum, quàm homicidium, quanto
grauius est occidere animam, quàm
occidere corpus. Sed homicidium
est grauius inter cętera peccata, quę
in proximum committuntur: er-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>go & detractio est simpliciter inter
omnia grauior.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Detractio videtur
esse grauius peccatum, quàm con-
tumelia: quia contumeliam potest
homo repellere, non autem detra-
ctionem latentem. Sed contume-
lia videtur esse maius peccatum,
quàm adulterium, per hoc, quòd
adulterium vnit duos in vnam car-
nem, contumelia autem vnitos in
multa diuidit. Ergo detractio est
maius peccatum, quàm adulteri&#x0169;:
quòd tamen inter alia peccata, quæ
sunt in proximum, magnam graui-
tatem habet.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Contumelia oritur
ex ira, detractio autem ex inuidia:
vt patet per <marginalia rendition="dagger">Libro. 31.|cap. 21. i|med.</marginalia> Grego. 31. Moral. Sed
inuidia est maius peccatum, quàm
ira. Ergo & detractio est maius pec
catum, quàm contumelia. Et sic ide&#x0303;
quod prius.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Tanto aliquod pec
catum est grauius, quanto inducit
grauiorem defectum. Sed detra-
ctio inducit grauissimum defect&#x0169;,
scilicet excæcationem mentis. Di-
cit enim <marginalia rendition="dagger">In registro|lib. 8. cap.|45. ante|medium.</marginalia> Gregorius. Quid aliud
detrahentes faciunt, nisi quòd in
puluerem sufflant, & in oculos
suos terram excitant: vt vnde plus
detractionis perflant, inde minus
veritatis videant, ergo detractio
est grauissimum peccat&#x0169; inter ea,
quæ committuntur in proximum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra, Grauius est pecca-
re facto, quàm verbo. Sed detractio
est peccatum verbi: adulterium au-
tem & homicidium & furt&#x0169; sunt
peccata in factis: ergo detractio nō</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0532.jpg/>
@@1@<SE532>Quæst. LXXIII. De detractione Artic. III. 515
<duolan 2><-P><A+1>est grauius cæteris peccatis, quæ
sunt in proximum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd peccata, quæ committuntur
in proximum, sunt pensanda per
se quidem secundum nocumenta,
quæ proximo inferuntur: quia ex
hoc habent rationem culpæ. Tan-
to autem est maius nocumentum,
quanto maius bon&#x0169; demitur. Cùm
autem sit triplex bonum hominis,
scilicet bonum animæ, & bonum
corporis, & bonum exteriorum re
rum. Bonum animæ, quod est maxi
mum, non potest aliter ab alio tol-
li, nisi occasionaliter, puta per ma-
lam persuasionem, quæ necessitate&#x0303;
non in fert. Sed alia duo bona, scili-
cet corporis & exteriorum rerum,
possunt ab alio violenter auferri.
Sed quia bonum corporis præemi-
net bono exteriorum rerum, gra-
uiora sunt peccata quibus infertur
nocume&#x0303;tum corpori, quàm ea qui-
bus infertur nocumentum exterio
ribus rebus. Vnde inter cætera pec
cata, quæ committuntur in proxi-
mum, homicidium grauius est, per
quod tollitur vita &#xA753;ximi iam actu
existens: consequenter autem adul
terium, quod est contra debitum
ordine&#x0303; generationis humanæ: per
quam est introitus ad vitam. Con-
sequenter autem sunt exteriora bo
na, inter quæ fama præeminet diui
tijs, eò quòd propinquior est spiri-
tualibus bonis. Vnde dicitur Pro-
uerb. 22. Melius est nomen bon&#x0169;,
quàm diuitiæ multæ. Et ideo detra
ctio secundum suum genus est ma
ius peccatum, quàm furtum: mi-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>nus tamen, quàm homicidium, vel
adulterium. Potest tamen esse alius
ordo propter circunstantias aggra-
uantes, vel diminuentes, per acci-
dens autem grauitas peccati atten-
ditur ex parte peccātis, qui grauius
peccat si ex deliberatione peccet,
quàm si peccet ex infirmitate vel
incautela. Et secundum hoc pecca
ta locutionis habent aliquam leui-
tatem, inquātum de facili ex lapsu
linguæ proueniunt absque magna
præmeditatione.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
illi qui detrahunt Christo, impedie&#x0303;
tes fidem membrorum ipsius, dero
gant diuinitati eius, cui fides inniti
tur: vnde nō est simplex detractio,
sed blasphemia.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
grauius peccatum est contum elia,
quàm detractio, inquantum habet
maiorem contemptum proximi:
sicut & rapina est grauius peccat&#x0169;,
quàm furtum, vt suprà <marginalia rendition="dagger">Q. 66. ar|ticul. 9.</marginalia> dictum
est. Contumelia tamen non est gra
uius peccatum, quàm adulterium:
non enim grauitas adulterij pensa-
tur ex cōiunctione corporum, sed
ex deordinatione generationis hu-
manæ. Contumeliosus autem non
sufficienter causat inimicitiam in
alio, sed occasionaliter tantum di-
uidit vnitos, inquantum, scilicet
per hoc, quòd mala alterius pro-
mit, alios quantum in se est, ab e-
ius amicitia separat, licet ad hoc per
eius verba non cogantur. Sic ergo
& detractor occasionaliter est ho-
micida: inquantum, scilicet per sua
verba dat alteri occasionem, vt pro</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0533.jpg/>
@@1@<SE533>516 Quæst. LXXIII. De Detractione. Artic. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>ximum odiat vel contemnat. Pro-
pter quod in epistola Cleme&#x0303;tis <marginalia rendition="dagger">Habetur|de p&#x0153;nite&#x0303;|tia, dist. 1.|cap. homi-|cidiorum.</marginalia> di
citur, detractores esse homicidas,
scilicet occasionaliter, quia qui odit
fratrem suum, homicida est, vt dici
tur primæ Ioannis tertio.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dice&#x0303;dum, quòd ira
quærit in manifesto vindictam in-
ferre, vt Philosoph. dicit in 2. <marginalia rendition="dagger">Lib, 2. ca.|4. declinā|do ad fine&#x0303;,|tom. 6.</marginalia> Rhe
tor. Ideo detractio, quæ est in occul
to, non est filia iræ sicut contume-
lia: sed magis inuidiæ, quæ nititur
qualitercunq; minuere gloriā pro-
ximi. Nec tamen sequitur propter
hoc, &#xA759; detractio sit grauior, quàm
contumelia: quia ex minori vitio
potest oriri maius peccatum, sicut
ex ira nascitur homicidium & blas-
phemia. Origo enim peccatorum
attenditur secundum inclinatio-
nem ad finem, quod est ex parte
conuersionis. Grauitas autem pec-
cati magis attenditur ex parte auer
sionis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, &#xA759; quia
homo lætatur in sententia oris sui,
vt dicitur Prouerbiorum 15. inde
est &#xA759; ille qui detrahit, incipit ma-
gis amare, & credere quod dicit: &
per consequens proximum magis
odire, & sic magis recedere à cogni
tione veritatis. Iste tamen effectus
potest sequi etiam ex alijs peccatis,
quæ pertinent ad odium proximi.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est. Detractio est grauius
peccatum quam furtum, minus au-
tem quam homicidium & adulterium. De
hoc articulo videte supra quæstione præce
denti. Vbi disputatum est, quod nam sit
grauius peccatum, detractio an cōtumelia.</P>@@

<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm audiens, qui tolerat de-
trahentem, grauiter peccet.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi
tur. Videtur, quòd au-
diens qui tolerat detra-
hentem, non grauiter peccet. Non
enim aliquis magis tenetur alteri,
quàm sibiipsi. Sed laudabile est si
patie&#x0303;ter homo suos detractores to-
leret. Dicit enim † Gregorius su-
per Ezechielem homilia nona, Lin<marginalia>Homil. 9.|in Ezech.|parum an|te medi&#x0169;.</marginalia>
guas detrahentium, sicut nostro stu
dio non debemus excitare, ne ipsi
pereant: ita per suam malitiam exci
tatas debemus æquanimiter tolera
re, vt nobis meritum crescat. Ergo
non peccat aliquis, si detractioni-
bus aliorum non resistat.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Eccles. quarto di-
citur, Non contradicas verbo veri-
tatis vllo modo. Sed quandoq&#x0301;ue ali
quis detrahit, verba veritatis dicen
do, vt suprà dictum <marginalia rendition="dagger">Art. 1. hu|ius quæst.|ad terti&#x0169;.</marginalia> est. Ergo vi-
detur, quòd non semper teneatur
homo detractoribus resistere.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Nullus debet impe
dire id quod est in vtilitatem alio-
rum. Sed detractio frequenter est
in vtilitatem aliorum, contra quos
detrahitur. Dicit enim <marginalia rendition="dagger">6. q. 1. cà.|oues pasto|rem.</marginalia> Pius papa,
Nonnunquam detractio aduersus
bonos concitatur: vt quos vel do-
mestica adulatio, vel aliorum fauor
in altum extulerat, detractio humi
liet, ergo aliquis non debet detra-
ctores impedire.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Hierony-
mus <marginalia rendition="dagger">In episto-|la ad Ne-|potianum,</marginalia> dicit, Caue ne linguam aut
aures habeas prurie&#x0303;tes, aut alijs de-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0534.jpg/>
@@1@<SE534>Quæst. LXXIII. De detractione Artic. IIII. 517
<duolan 2><-P><A+1>trahas, aut alios audias detrahe&#x0303;tes.</A+1><marginalia>in vlt. pa-|gina ante|finem epi-|stol. to. 1.</marginalia>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd secundum Apostolum ad Ro
manos primo, Digni sunt morte
non solùm qui peccata faciunt, sed
etiam qui facientibus peccata con-
sentiunt. Quod quidem contin-
git dupliciter. Vno modo directè,
quando scilicet quis inducit alium
ad peccatum, vel ei placet pecca-
tum. Alio modo indirectè, quan-
do scilicet non resistit, cùm resi-
stere possit. Et hoc contingit quan-
doque non quia peccatum placeat,
sed propter aliquem humanum ti-
morem. Dicendum est ergo, quòd
si aliquis detractiones audiat abs-
que resistentia, videtur detractori
consentire: vnde fit particeps pec-
cati eius. Et si quidem inducat e&#x0169;
ad detrahe&#x0303;dum, vel saltem placeat
ei detractio propter odi&#x0169; eius, cui
detrahitur, nō minus peccat, quàm
detrahens, & quandoque magis.
Vnde Bernardus <marginalia rendition="dagger">Libr. 2. de|considera-|tiōe ad Eu|geni&#x0169; cir-|ca finem|illius.</marginalia> dicit, Detrahe-
re aut detrahe&#x0303;tem audire, quid ho-
rum damnabilius sit, non facilè di-
xerim. Si verò non placeat ei pecca
tum, sed ex timore, vel negligentia,
vel etiam verec&#x0169;dia quadam omit-
tat repellere detrahentem, peccat
quidem, sed multominus quàm de
trahens, & plerunque venialiter.
Quandoque etiam hoc potest esse
peccat&#x0169; mortale, vel propter hoc,
quòd alicui ex officio incumbit de-
trahentem corrigere, vel propter
aliquod periculum cōsequens, vel
propter radicem, qua timor huma-
nus quandoque potest esse pecca-<marginalia>Q. 19. ar-|ticul. 3.</marginalia>
tum mortale, vt suprà habit&#x0169; † est.</A+1></P>@@

<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
detractiones suas nullus audit: quia
scilicet mala quæ dicuntur de ali-
quo, eo audiente, non sunt detra-
ctiones, propriè loquendo, sed con
tumeliæ, vt dictum <marginalia rendition="dagger">Arti. 1. ad|secundum.</marginalia> est. Possunt ta
men ad notitiam alicuius detractio
nes contra ipsum factæ aliorum re-
lationibus peruenire. Et tunc sui ar
bitrij est detrimentum suæ famæ pa
ti, nisi hoc vergat in periculum a-
liorum, vt suprà dictum <marginalia rendition="dagger">In corp. ar|tic. & qō.|72. art. 3.</marginalia> est. Et
ideo in hoc potest commendari e-
ius patientia, quòd patienter pro-
prias detractiones sustinet: non au-
tem est sui arbitrij, quòd patiatur
detrimentum famæ alterius. Et i-
deo in culpam ei vertitur, si non re
sistit, cùm possit resistere, eadem ra
tione qua tenetur aliquis subleua-
re asinum alterius iacentem sub o-
nere, vt præcipitur Deuter. 22.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
non semper aliquis debet resistere
detractori, arguendo eum de fal-
sitate, maximè si quis sciat verum
esse quod dicitur: sed debet eum
verbis redarguere de hoc, quòd
peccat fratri detrahendo, vel sal-
tem ostendere, quòd ei detractio
displiceat per tristitiam faciei: quia,
vt dicitur Prouerbiorum vicesimo
quinto. Ventus Aquilo dissipat
pluuias, & facies tristis linguam de-
trahentem.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
vtilitas quæ ex detractione proue-
nit, non est ex intentione detrahen
tis, sed ex Dei ordinatione, qui
ex quolibet malo elicit bonum. Et
ideo nihilominus est detractoribus</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0535.jpg/>
@@1@<SE535>518 Quæst. LXXIII. De detractione. Artic. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>resistendum, sicut & raptoribus,
vel oppressoribus aliorum, quanuis
ex hoc oppressisvel spoliatis, perpa
tientiam meritum crescat.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio est in expositione hu-
ius articuli. Non solum qui inducit al-
terum ad detrahendum, verum etiā ei qui
paratus est animum addit gestu, vel applau
su, verbis vel factis peccat mortaliter contra
iustitiam: & tenetur restituere. Hæc conclu
sio patet ex supradictis quæst. 62. articul. 7.
Vbi definitur quòd qui est concausa iniu-
stæ actionis peccat mortaliter & tenetur re-
stituere. Sed iste talis est concausa iniustæ
actionis: ergo tenetur restituere.</P>
<P>  Secunda conclusio. Qui non inducit al-
terum ad detrahendum, neque auget ani-
mum, sed tantum gaudet & complacet in
detractione, peccat mortaliter ex genere
suo contra charitatem & non contra iusti-
tiam. Probatur. Nam iste talis tantum ha-
bet complacentiam de malo proximi, ne-
que aufert ab illo aliquod bonum: ergo non
peccat ex genere contra iustitiam, sed con-
tra charitatem.</P>
<P>  Tertia conclusio. Prælatus eius qui infa-
mauit, si non resistat detrahenti & infaman
ti: peccat mortaliter contra iustitiam. Pro-
batur. Nam Prælatus ex officio & iustitia te
netur promouere bonum spirituale subdi-
torum, ac subinde tenetur corrigere & e-
mendare subditos: ergo si non faciat peccat
mortaliter contra iustitiam.</P>
<P>  Quarta conclusio. Prælatus eius qui in-
famatus est, si non resistat detrahenti & in-
famanti, peccat mortaliter contra iustitiam:
& tenetur ad restitutionem faciendam in-
famato. Hæc cōclusio probatur. Nā nō ob-
stans qui obstare tenetur ex iustitia, si non
obstet peccat mortaliter contra iustitiam,
& tenetur ad restitutionem, vt dictum est
supra quæstione 62. artic. 7. sed prælatus te-
netur obstare ex officio & iustitia: ergo si
non obstet peccat contra iustitiam & tene-
tur restituere. Minor probatur. Nam præ-
latus ex officio & iustitia tenetur procura-
re omnia necessaria ad virtutem: sed fama<-P>@@

<-P>est maximè necessaria ad virtutem in subdi
tis, sicuti diximus artic. 2. ergo &c.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur in hoc articulo. An Præla-
tus qui non resistit subdito detrahen-
ti & infamanti non subditum sed extrane&#x0169;,
teneatur ad restitutionem faciendam ipsi
extraneo. Et videtur &#xA759; sic. Nam iste Præla-
tus peccat contra iustitiam, vt patet ex ter-
tia conclusione: ergo tenetur restituere: esse
enim peccatum contra iustitiam obligat ad
restitutionem.</P>
<P>  Secundò. Si princeps secularis non resi-
stat furanti & expolianti non subditum, te-
netur ad restitutionem: ergo eadem ratio
est omnino de prælato. Antecedens proba-
tur. Nam si verbi gratia. Rex Hispaniæ non
resistat ciui Hispaniensi expoliāti Gallum,
iustè Rex Gallię posset conqueri & bellum
inijcere contra Regem Hispaniensem: ergo
Rex Hispaniæ tenetur restituere ex iustitia.</P>
<P>  His non obstantibus sit quinta conclu-
sio. Talis prælatus non tenetur restituere ex
iustitia, detrimenta data non subditorum.
Probatur conclusio. Nam hac ratione dixi-
mus inquarta cōclusione quod tenetur resti
tuere famā subdito ex iustitia quoniā tene-
tur promouere bonum spirituale subditi ad
quod maximè necessaria est fama, sed præ-
latus non tenetur promouere bonum spiri-
tuale non subditi, ergo. &#x00B6; Ad argumenta in
contrarium ad primum respondetur, quòd
iste non peccat contra iustitiam in ordine
ad non subditum, vnde non tenetur ei ex
iustitia aliquid restituere: peccat aute&#x0303; mor-
taliter contra iustitiam in ordine ad subdi-
tum, vnde aliquam restitutionem tenetur
ei facere ex iustitia, scilicet corrigere illum
& compellere, vt restituat famam non sub-
dito, & ita se debet habere, ac si prælatus
non adesset detrahenti, & infamanti, sed
postea detractio ad eius notitiam perue-
nisset.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd prin-
ceps secularis ad eundem modum se de-
bet gerere: itaq&#x0301;ue tenetur ex iustitia com-
pellere illum vt restituat omnia detrimen-
ta quæ dedit non subdito, non ex obligatio-
ne aliqua iustitiæ in ordine ad non subdit&#x0169;:
sed in ordine ad subditum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0536.jpg/>
@@1@<SE536>Quæst. LXXIIII. De Susurratione. Artic. I. 519
<duolan 2><P>  Contra quartam conclusionem, & hoc
vltimum, est argument&#x0169;. Nam prælatus,
tantum tenetur procurare bonum spiritua-
le suorum subditorum: sed fama non est bo
num spirituale, annumeratur enim inter bo
na temporalia: ergo. Et confirmatur. Nam
prælatus tantum tenetur procurare, quòd
subditi non peccent, vel quòd studiose vi-
uant: sed qui infamatus est non peccat, sed
qui infamauit: ergo. Confirmatur secun-
do. Nam aliquando sanctissimum est, quòd
infamatus non resistat detrahenti, sed præla
tus tenetur &#xA753;curare bon&#x0169; spirituale subditi:
ergo in tali casu nō tene{t$} resistere detrahe&#x0303;ti.</P>
<P>  Ad hoc argumentum respōdetur, quòd
prælatus non solum tenetur procurare bo-
num spirituale, verum etiam omnia bona
temporalia, quæ necessaria sunt ad bonum
spirituale: fama vero vt iam diximus, val-
de necessaria est ad virtutem colendam. Ad
primam confirmationem patet ex solutio-
ne ad argumentum.</P>
<P>  Ad secundam confirmationem respon-
detur, quòd subditus potest cedere iuri suo,
prælatus vero non potest cedere iuri subdi-
torum: vnde casus potest contingere, vt
subditus sanctissimè faciat non resisten-
do detrahenti: in quo prælatus peccet con-
tra iustitiam & teneatur ad restitutionem, si
non resistat.</P>
<P>  Secundò respondetur, quòd subditus nō
resistendo maiorem gloriam & famam ac-
quirit, & fit illustrior apud viros studiosos
& prudentes: ex eo vero quod prælatus
non resistat detrahenti & infamanti subdi-
tum, subditus non acquirit maiorem glo-
riam & famam: sed potius alij confirman-
tur in infamia.</P>
<P>  Vltima conclusio. Persona particularis
quæ non complacet in detractione, vt plu-
rimum peccat venialiter si n&#x0169; resistat detra
henti. Nam vt plurimum potest facile re-
sistere, vel ostendendo tristem faciem, vel
miscendo alia colloquia: vnde Diuus Tho
mas in fine articuli, dicit, quòd si non com-
placet in detractione, sed non resistit ex ti-
more humano, vel ex negligentia, vel ex ve
recundia: vt plurimum peccat venialiter,
ipse tamen excipit duos casus: vt patet in
articulo.</P>@@

<Z><A+1>QVÆSTIO LXXIIII.
De Susurratione.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de susurratione. &#x00B6; Et circa
hoc quæruntur duo.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm susurratio sit peccatum
distinctum à detractione.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI5>A</INI5>D Primum sic proce-<marginalia>Inf. q. 75.|art. 1. cor.|Et Roma.|1. lect. 8.|col. 4.</marginalia>
ditur. Videtur, quòd
susurratio non sit pec-
catum distinctum à de
tractione. Dicit enim
Isidorus, in libro <marginalia rendition="dagger">Lib. 10. c.|18. incip.|Sapie&#x0303;s di-|ctus, par&#x0169;|ante med.</marginalia> Etymologiar&#x0169;,
Susurro de sono locutionis appel-
latur: quia non in facie alicuius, sed
in aure loquitur detrahendo. Sed
loqui de altero detrahendo, ad de-
tractionem pertinet. Ergo susurra-
tio non est peccatum distinctum à
detractione.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Leuitic. 19. dicitur,
Nō eris criminator, nec susurro in
populis. Sed criminator ide&#x0303; videtur
esse quod detractor. Ergo etiam su
surratio à detractione non differt.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Eccles. 28. dicitur,
Susurro & bilinguis maledictus e-
rit. Sed bilinguis videtur idem esse
quod detractor, quia detractor&#x0169; est
duplici lingua loqui: aliter scilicet
in absentia, & aliter in præsentia: er
go susurro ide&#x0303; est quod detractor.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Rom. 1. su
per illud. Susurrones, detractores,
dicit <marginalia rendition="dagger">Glo. inter-|lin. ibide&#x0303;.</marginalia> glo. Susurrones inter amicos
discordiā seminantes, detractores,
qui alior&#x0169; bona negāt vel minu&#x0169;t.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0537.jpg/>
@@1@<SE537>520 Quæst. LXXIIII. De Susurratione. Artic. I.
<duolan 2><P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd susurro & detractor in mate-
ria conueniunt, & etiam in forma,
siue in modo loquendi: quia vterq&#x0301;;
malum occultè de proximo dicit,
propter quam similitudinem inter
dum vnum pro alio ponitur. Vnde
Eccles. quinto, super illud, Non ap
pellaberis susurro: dicit <marginalia rendition="dagger">Glo. inter|lin. ibid.</marginalia> glo. idest,
detractor. Differunt autem in fine,
quia detractor intendit denigrare
famam proximi. Vnde illa mala de
proximo præcipuè profert, ex qui-
bus proximus infamari possit, vel
saltem diminui eius fama: susurro
autem intendit amicitiam separa-
re, vt patet per <marginalia rendition="dagger">Inductam|in argum.|Scd cont.</marginalia> glos. inductam, &
per illud quod dicitur Prouerb. 26.
Susurrone subtracto, iurgia con-
quiescunt. Et ideo susurro talia ma
la profert de proximo, quæ possunt
contra ipsum commouere anim&#x0169;
audientis, secundum illud Eccles.
28. Vir peccator conturbabit ami-
cos, & in medio pacem habentium
immittit inimicitiam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
susurro, inquantum dicit malum
de alio, dicitur detrahere. In hoc ta
men differt à detractore, quia non
intendit simpliciter malum dicere:
sed quicquid sit illud quod possit
animum vnius turbare contra ali&#x0169;,
etiam si sit simpliciter bonum, & ta
men apparens malum, inquantum
displicet ei, cui dicitur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
criminator differt & à susurrone &
à detractore: quia criminator est
qui publicè crimina alijs imponit,
vel accusando, vel conuitiando:</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quod non pertinet ad detractorem
& susurronem.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd bi
linguis propriè dicitur susurro. C&#x0169;
enim amicitia sit inter duos, nititur
susurro ex vtraque parte amicitiam
rumpere, & ideo duabus linguis
vtitur ad duos, vni dicens malum
de alio. Propter quod dicitur Ec-
cles. 28. Susurro & bilinguis male-
dictus. Et subditur, Multos enim
turbauit pacem habentes.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Onclusio est affirmatiua. In hoc ar-
ticulo. Notandum est primo, cum Di
uo Thom. quòd detractor & susurro con-
ueniunt quidem in materia, & in forma &
modo loquutionis: qua ratione in diuinis li-
teris propter istam similitudinem susurro
appellatur detractor & è contra. Ecclesia-
stes capit. 1. Non appellaberis susurro in po-
pulis. Hoc est detractor sec&#x0169;dum glossam.
Differunt autem hæc vitia ex diuerso fine
intento. Nam detractor intendit denigrare
famam proximi, & ex hoc nocumento su-
mit speciem: susurro vero intendit dirime-
re amicitiam inter amicos & ex hoc fine su
mit speciem. Vnde Prouerbiorum 26. De-
tracto susurrone iurgia quiescunt. Vnde v-
terq&#x0301;ue ea verba accommodat quæ proprio
fini suo sunt necessaria.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N hoc articulo est dubium Caietani. An
omnes susurrationes sint eiusdem speciei
athomæ? Et videtur, quòd non susurratio
est iniuria contra amicitiam, sicut detractio
contra famam, & contumelia contra hono-
rem: sed amicitiæ sunt diuersæ speciei inter
se: alia enim est amicitia honesti, alia vtilis,
alia delectabilis: ergo susurrationes nō sunt
eiusdem speciei. Et confirmatur. Furtum
& detractio sunt vitia differentia specie, quo
niam bona quæ destruunt differunt specie:
sed bona quæ destruuntur per susurratio-
nem differunt specie, amicitiæ enim diffe-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0538.jpg/>
@@1@<SE538>Quæst. LXXIIII. De Susurratione Artic. II. 521
<duolan 2><-P>runt specie vt diximus: ergo &c. &#x00B6; In oppo-
situm est, quòd D. Thom. in hoc articulo
constituit susurrationem tanquam vitium
vnius speciei athomæ.</P>
<P>  In huius dubij expositionem sit conclu-
sio. Susurratio est vnicum vitium vnius spe-
ciei specialissimæ. Probatur. Vnitas specifica
habitus siue vitij, siue virtutis, desumitur ex
vnitate formali specifica obiecti: sed susurra
tio habet vnicam specificam rationem for-
malem obiecti: ergo est vnicum vitium spe
cie. Minor probatur. Quoniam eius obie-
ctum formale est destruere & dirimere
amicitiam.</P>
<P>  Ad argumentum in contrarium respon-
detur, quòd non est incōueniens, quòd obie
ctum vnius speciei in ratione obiecti conti-
neat sub se multa differentia specie in ratio-
ne rei. v. g. visibile quod est obiectum po-
tentiæ visiuæ, continet sub se album & nigr&#x0169;
& medium colorem, quæ differunt inter se
specie in ratione rei. Item obiectum meta-
physicæ quod est ens inquantum ens, habet
vnicam rationem specificam formalem ob-
iecti, tamen sub se continet multa differen-
tia specie & genere in ratione rei. Præterea
odium tendit tanquam in rationem forma-
lem specificam in rationem mali, in nullam
enim rem tendit nisi sub hac ratione. Nihi-
lominus tamen, sub hac ratione formali con
tinentur multa mala differentia genere &
specie in ratione rei. Item susurratio tendit
in hanc communem rationem inimicitiæ,
& vult destruere amicitiam: sub hac vero ra-
tione continentur diuersæ amicitiæ specie
in genere rei.</P>
<P>  Ad confirmationem respondetur, quòd
furtum & detractio habent diuersas ratio-
nes formales obiectorum, susurrationes ve-
ro semper habe&#x0303;t eandem. Notandum tame&#x0303;
est, quòd licet omnes susurrationes sint eius-
dem speciei, in confessione tamen explican-
da est susurratio in particulari: quoniam vt
diximus quæstione. 72. in confessione non
solum sunt explicandæ circunstantiæ quæ
variant speciem, verum etiam quæ notabili-
ter aggrauant intra eandem speciem.</P>
<P>  Secundò notandum est cum Caietano
in hoc articulo, quòd licet susurratio sit vi-
tium vnius speciei possunt tamen ei adue-<-P>@@

<-P>nire diuersæ circunstantiæ accidentales, &
potest hoc vitium ordinari ad diuersos fi-
nes extrinsecos. Nam aliquando vnum vi-
tium vtitur alio ad suum finem, sicut qui
furatur propter m&#x0153;chiam, vbi m&#x0153;chia
trahit furtum ad suum finem. Ita susurratio
aliquando trahitur ad finem extrinsecum:
si enim quis intendat susurratione dirime-
re amicitiam propter bonum delectabile,
v. g. si intendat dirimere amicitiam inter
coniuges, vt abutatur vxore: vitium susur-
rationis trahitur ad finem extrinsecum adul-
terij. Hoc autem non impedit quòd vitium
sit vnius speciei: nam quælibet res potest ha-
bere vnam formam substantialem, & alte-
ram accidentalem.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtr&#x0169; detractio sit grauius pecca
tum, quàm susurratio.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic procedi-<marginalia>Malo. q.|10. art. 3.|ad 3.</marginalia>
tur. Videtur, quòd detra-
ctio sit grauius peccatum,
quàm susurratio. Peccata enim oris
consistunt in hoc, quòd aliquis ma-
la dicit. Sed detractor dicit de pro-
ximo ea quæ sunt mala simpliciter,
quia ex talibus oritur infamia, vel
diminuitur fama. Susurro autem
non curat dicere nisi mala apparen
tia, quæ scilicet displiceant audien-
ti, ergo grauius peccatum est detra-
ctio, quàm susurratio.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Quicunque aufert
alicui famam, aufert ei non solùm
vnum amicum, sed multos: quia in-
tellectus vniuscuiusq; refugit ami-
citiam infamium personarum. Vn-
de contra quendam dicitur. 2. Para-
lipomenon. 19. His qui oderunt Do
minum, amicitia iungeris. Susur-
ratio autem aufert vnum solum a-
micum. Grauius ergo peccatum</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0539.jpg/>
@@1@<SE539>522 Quæst. LXXIIII. De Susurratione. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>est detractio, quàm susurratio.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Iacobi. 4. dicitur,
Qui detrahit fratri suo, detrahit le-
gi, & per consequens Deo qui est le
gislator. Et sic peccatum detractio-
nis videtur esse peccatum in De&#x0169;,
quod est grauissimum, vt suprà ha-
bitum <marginalia rendition="dagger">q. 20. art.|& 1. 2. q.|73. art. 3.|& 6.</marginalia> est. Peccatum autem susur-
rationis est in proximum, ergo pec-
catum detractionis est grauius quā
peccatum susurrationis.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, quod dicitur Ec-
cles. 5. Denotatio pessima super bi-
linguem: susurratori autem odium
& inimicitia & contumelia.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut suprà dictum <marginalia rendition="dagger">Art. 3. &|1. 2. q. 73.|art. 8.</marginalia> est, pec-
catum in proximum tanto est gra-
uius, quanto per ipsum maius nocu
ment&#x0169; proximo infertur. Nocume&#x0303;
tum autem tanto maius est, quanto
maius est bon&#x0169; quod tollitur. Inter
cætera verò exteriora bona præemi
net amicus: quia sine amicis nullus
viuere posset, vt patet per Philoso-
phum in <marginalia rendition="dagger">Li. 8. Eth.|capit. 1. in|prin. to. 3.</marginalia> 8. Ethicor. Vnde dicitur
Eccles. 6. Amico fideli nulla est cō-
paratio: fama autem ipsa quæ per
detractionem tollitur, ad hoc maxi
mè necessaria est, vt homo idoneus
ad amicitiam habeatur. Et ideo su-
surratio est maius peccatum, quàm
detractio, & etiam quàm contume
lia: quia amicus est melior, quàm ho
nor: & amari, quàm honorari: vt in
8. Ethic. Philosophus dicit.</A+1><marginalia>Li. 8. c. 8.|tom. 5.</marginalia>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
species & grauitas peccati magis at-
tenditur ex fine, quàm ex materiali
obiecto. Et ideo ratione finis susur-
ratio est grauior: quanuis etiam de-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>tractor quandoque peiora dicat.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
fama est dispositio ad amicitiam, &
infamia ad inimicitiam. Dispositio
autem deficit ab eo ad quod dispo-
nit: & ideo ille qui operatur ad ali-
quid, quod est dispositio ad inimici
tiam, minus peccat, quàm ille qui
directè operatur ad inimicitiam in-
ducendam.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dice&#x0303;dum, quòd ille
qui detrahit fratri, intantum vide-
tur detrahere legi, inquantum con
temnit præcept&#x0169; de dilectione pro
ximi: cōtra quod directiùs agit qui
amicitiam disrumpere nititur. Vn-
de hoc peccatum maximè contra
Deum est: quia Deus dilectio est, vt
dicitur 1. Ioan. 4. Et propter hoc di-
citur Prouerb. 6. Sex sunt quæ odit
Dominus, & septim&#x0169; detestatur ani
ma eius: & hoc septim&#x0169; ponit: eum
qui seminat inter fratres discordiā.</A+1></P>
<P>&#x00B6; Conclusio est affirmatiua.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>C</INI2>Irca istum articulum primo notand&#x0169;
est, quòd susurratio non solum exce-
dit contumeliam, verum etiā detractionem:
nā peccatum in proxim&#x0169; tanto est grauius,
quanto nocument&#x0169; illatum est grauius. Sed
vitium susurrationis infert maius nocumen-
tum, ergo. Minor probatur. Nam per contu
meliam destruitur honor, per detractionem
fama, per susurrationem vero dirimitur ami
citia quæ maius bon&#x0169; est: ergo grauius pec-
catum est. Et confirmatur. Nam totum de-
trimentum quod infertur per detractionem
infertur per susurrationem, & vltra hoc diri
mit amicitiam: ergo grauius peccatum est
susurratio. Secundò probatur hoc. Amici-
tia est maxima omnium virtut&#x0169;, vel aliquid
virtute excellentius, quod dicit D. Tho. sup.
quæst. 23. art. 3. ad primum. sed fama non est
tantum bonum sicuti virtus, imo sequitur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0540.jpg/>
@@1@<SE540>Quæst. LXXV. De Jrrisione. Art. I. 523
<duolan 2><-P>virtutem sicuti vmbra corpus: ergo iniuria
quæ destruit amicitiam qualis est susurra-
tio, grauior iniuria est quam quæ destruit fa
mam. Ex his infertur, quòd vitium susurra-
tionis sit peccatum mortale ex genere suo.
Nam dat graue damnum proximo. Verum
est, quòd susurratio est duplex: alia forma-
lis, alia vero materialis: sicuti diximus de
contumelia.</P>
<P>  Contra istud corollarium est argumen-
tum. In beneficijs gratuitis nulla fit iniuria,
sed amicitia est benefici&#x0169; gratuitum, ergo.
Ad hoc argumentum primo respondetur,
quòd in beneficijs gratuitis iam habitis, lo-
cum habet iniuria, amicitia vero est benefi-
cium gratuitum iam habitum. Secundò re-
spōdetur, quòd in beneficijs gratuitis, etiam
si non habeantur, locum habet iniuria, si au-
ferantur per fraudem & dolum: vt patet in
impediente eleemosynam per fraudem &
dol&#x0169;. Per susurrationem vero aufertur ami-
citia per fraudem & dolum.</P>
<Z><A+1>QVÆSTIO LXXV.
De Derisione.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de derisione. Et circa hoc quæ
runtur duo.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm derisio sit speciale pecca-
t&#x0169;, ab alijs præmißis distinct&#x0169;.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Prim&#x0169; sic proceditur.
Videtur, quòd derisio nō
sit speciale peccatum, ab
alijs præmissis distinctum. Subsan-
natio enim videtur idem esse quòd
derisio. Sed subsannatio ad contu-
meliam videtur pertinere. Ergo de
risio non videtur distingui à con-
tumelia.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Nullus irridetur
nisi de aliquo turpi, ex quo homo
erubescit. Huiusmodi autem sunt</A+1><-P>@@

<-P><A+1>peccata, quæ si manifestè de aliquo
dicuntur, pertinent ad contume-
liam: si autem occultè, pertinent ad
detractionem, siue susurrationem.
Ergo derisio non est vitium à præ-
missis distinctum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Huiusmodi pecca
ta distinguuntur secundùm nocu-
menta quæ proximo infer&#x0169;tur. Sed
per derisionem non infertur aliud
nocumentum proximo, quàm in
honore, vel fama, vel detrimento
amicitiæ. Ergo derisio non est pec-
catum distinctum à præmissis.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quòd derisio fit
ludo. Vnde & illusio nominatur.
Nullum autem præmissorum ludo
agitur, sed seriò. Ergo derisio ab om
nibus prædictis differt.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut suprà dictum est, pecca-<marginalia>Quæst. 72.|art. 2.</marginalia>
ta verbor&#x0169; præcipuè pensanda sunt
secundùm intentionem proferen-
tis. Et ideo secundùm diuersa, quæ
quis intendit, contra alium loque&#x0303;s,
huiusmodi peccata distinguuntur.
Sicut autem aliquis conuitiando
intendit conuitiati honorem depri
mere, & detrahendo diminuere fa-
mam, & susurrando tollere amici-
tiam: ita etiā irride&#x0303;do aliquis inten-
dit, &#xA759; ille qui irridetur, erubescat.
Et quia hic finis est distinctus ab
alijs, ideo etiam peccat&#x0169; derisionis
distinguitur à præmissis peccatis.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd subsannatio & irrisio conue-
niunt in fine: sed differunt in mo-
do: quia irrisio fit ore, id est, verbo
& cachinnis: subsannatio autem
naso rugato, vt dicit gloss. super il-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0541.jpg/>
@@1@<SE541>524 Quæst. LXXV. De Jrrisione. Artic. II.
<duolan 2><-P><A+1>lud <marginalia rendition="dagger">Glo. inter|lin. & Au|gustin. hoc|loco.</marginalia> Psalm. 2. Qui habitat in cælis,
irridebit eos. Talis autem differen-
tia non diuersificat speciem. Vtrun
que tamen differt à contumelia, si-
cut erubescentia à dehonoratione.
Est enim erubescentia timor deho
norationis, <marginalia rendition="dagger">Li. 2. Or-|thod. fidei|cap. 15.</marginalia> sicut Damasc. dicit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
de opere virtuoso aliquis apud alios
& reuerentiam meretur & famam,
& apud seipsum bonæ conscientiæ
gloriam, secundùm illud 2. ad Co-
rinth. 1. Gloria nostra hæc est, testi-
monium conscientiæ nostræ. Vnde
econuerso de actu turpi, idest, vitio
so, apud alios quidem tollitur ho-
minis honor & fama: & ad hoc cō-
tumeliosus & detractor turpia de
alio dicunt. Apud seipsum autem
per turpia, quæ dic&#x0169;tur, aliquis per-
dit conscientiæ gloriam per quan-
dam confusionem & erubescentiā:
& ad hoc turpia dicit derisor. Et sic
patet quòd derisor communicat c&#x0169;
prædictis vitijs in materia: differt
autem in fine.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd se
curitas conscientiæ & quies illius
magnum bonum est, secundùm il-
lud Prouerb. 15. Secura mens quasi
iuge conuiuium, & ideo qui con-
scientiam alicuius inquietat, con-
fundendo ipsum, aliquod speciale
nocumentum ei infert. Vnde deri-
sio est peccatum speciale.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm derisio poßit esse pecca-
tum mortale.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI2>A</INI2>D Secundum sic proceditur.
Videtur quòd derisio nō pos-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>sit esse peccatum mortale. Omne
enim peccatum mortale contra-
riatur charitati. Sed derisio non
videtur contrariari charitati, agitur
enim ludo quandoque inter ami-
cos, vnde & delusio nominatur. Er
go derisio nō potest esse peccatum
mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Derisio illa vide-
tur esse maxima, quæ fit in iniu-
riam Dei. Sed non omnis derisio
quæ vergit in iniuriam Dei, est pec-
catum mortale: alioquin quicun-
que recidiuaret in aliquod pecca-
tum veniale, de quo p&#x0153;nituit, pec-
caret mortaliter. Dicit enim Isido-
rus <marginalia rendition="dagger">Lib. 2. de|summo bo|no. ca. 16.|in prine.</marginalia> quòd irrisor est, & non p&#x0153;ni-
tens, qui adhuc agit quod p&#x0153;nitet.
Similiter etiam sequeretur, quòd
omnis simulatio esset peccat&#x0169; mor-
tale: quia sicut <marginalia rendition="dagger">Li. 31. ca.|6. & 12.|simul.</marginalia> Grego. dicit in Mo
ral. Per struthionem significatur si-
mulator, qui deridet equum, id est,
hominem iustum, & ascensorem,
id est, Deum: ergo derisio non est
peccatum mortale.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Contumelia & de-
tractio videntur esse grauiora pec-
cata, quàm derisio: quia maius estfa
cere aliquid seriò, quàm ioco. Sed
non omnis detractio vel contume-
lia est peccatum mortale, ergo mul
to minùs derisio.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur
Prouerbiorum. 3. Ipse deridet illu-
sores. Sed deridere Dei, est æter-
naliter punire pro peccato morta-
li, vt patet per id quod dicitur in
Psalmo. 2. Qui habitat in cælis, irri-
debit eos: ergo derisio est peccatum
mortale.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0542.jpg/>
@@1@<SE542>Quæst. LXXV. De Jrrisione. Artic. II. 525
<duolan 2><P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd irrisio nō fit nisi de aliquo ma
lo, vel defectu. Malum autem, si sit
magnum, non pro ludo accipitur,
sed seriosè. Vnde si in ludum vel ri-
sum vertatur, ex quo irrisionis vel
illusionis nomen sumitur: hoc est
quia accipitur, vt paruum. Potest au
tem aliquod malum accipi, vt par-
uum, dupliciter. Vno modo secun-
dùm se: alio modo ratione perso-
næ. Cùm autem aliquis alterius per
sonæ malum, vel defectum in lu-
dum, vel risum ponit: quia secun-
dùm se paruum malum est, est ve-
niale & leue peccatum secundùm
suum genus. Cùm autem accipitur
quasi paruum ratione personæ, si-
cut defectus puerorum & stultor&#x0169;,
parum ponderare solemus: sic ali-
quem illudere, vel irridere, est eum
omnino paruipendere, & eum tam
vilem æstimare, vt de eius malo nō
sit curandum, sed sit quasi pro ludo
habendum. Et sic derisio est pecca-
tum mortale, & grauius quàm con
tumelia, quæ similiter est in manife
sto. Quia cōtumeliosus videtur ac-
cipere malum alterius seriosè, illu-
sor autem in ludum: & ita videtur
esse maior contemptus & dehono-
ratio. Et secundùm hoc illusio est
graue peccatum, & tanto grauius,
quanto maior reuerentia debetur
personæ, quæ illuditur. Vnde gra-
uissimum est irridere Deum, & ea
quæ Dei sunt: secundùm illud Isaiæ
37. Cui exprobrasti? & quem blas-
phemasti? & super quem exaltasti
vocem tuam? Et postea subditur;
Ad sanctum Israel. Deinde secun-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>dum locum tenet irrisio pare&#x0303;tum.
Vnde dicitur Prouer. 30. Oculum,
qui subsannat patrem, & despicit
partum matris suæ, effodiant eum
corui de torrentibus, & comedant
eum filij aquilæ. Deinde iustorum
derisio grauis est: quia honor est vir
tutis præmium. Et contra hoc dici-
tur Iob. 12. Deridetur iusti simplici-
tas. Quæ quidem derisio valde no-
ciua est, quia per hoc homines à be-
ne agendo impediuntur, sec&#x0169;dùm
illud Gregor. Qui in aliorum acti-
bus exoriri bona respiciunt, mox
ea manu pestiferæ exprobrationis
euellunt.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
ludus non importat aliquid contra
rium charitati, respectu eius, cum
quo luditur. Potest tamen importa-
re aliquid contrarium charitati, re-
spectu eius, de quo luditur, propter
contemptum, vt dictum <marginalia rendition="dagger">In corp.|art.</marginalia> est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
ille qui recidiuat in peccat&#x0169; de quo
p&#x0153;nituit, & ille qui simulat, nō ex-
pressè Deum irridet, sed quasi inter
pretatiuè: inquātum scilicet ad mo
dum deridentis se habet. Nec tame&#x0303;
venialiter peccando aliquis simpli-
citer recidiuat, vel simulat, sed di-
spositiuè, vel interpretatiuè.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
derisio secundùm suam rationem
leuius aliquid est, quàm detractio,
vel contumelia: quia non impor-
tat contemptum, sed ludum. Quan
doque tamen habet maiorem con-
temptum, quàm contumelia, vt su-
prà dictum <marginalia rendition="dagger">In corp.|art.</marginalia> est, & tunc est graue
peccatum.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0543.jpg/>
@@1@<SE543>526 Quæst. LXXVI. De Maledictione Artic. I.
<duolan 2><Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N expositione huius quæstionis tria ad-
uertenda sunt. Primum est, quòd hu-
iusmodi peccata quæ consistunt in verbis,
ex intentione iudicanda sunt: quoniam ver-
ba habent vim significandi ex intentione:
vnde ex diuersis finibus inte&#x0303;tis, diuersa pec-
cata constituuntur: & sicut contumeliosus
intendit auferre honorem, & detractor fa-
mam, susurro vero dirimere amicitiam: ita
qui alterum irridet, intendit quòd confunda
tur & erubescat. Et quoniam hic finis distin
ctam malitiā habet ab omnibus dictis: ideo
à D. Tho. distincta iniuria constituitur.</P>
<P>  Secundò est notandum, quòd omnes irri
siones sunt eiusdem speciei: habe&#x0303;t enim ean-
dem rationem formalem, vnde desumitur
vnitas. Explicāda tame&#x0303; est in cōfessione irri
sio in particulari: sicuti dixim&#xA770; de alijs vitijs.</P>
<P>  Tertiò est notandum, quòd irrisio virtu-
tis est pestilentissimum vitium, & vt in plu-
rimum est peccatum mortale, etiam si irri-
sio fiat materialiter & non formaliter, & etiā
si fiat sine animo faciendi quod alius erube-
scat & confundatur. Probatur hoc. Talis irri
sio est vilipendium virtutis adeo magnum,
vt reputet virtutem non solum indignam
cum qua homines confabulentur: verum
etiam cum qua certent & contendant, ergo
vt in plurimum est peccatum mortale.</P>
<P>  Secundò. Irridere virtutem, causat in ani
ma iusti tristitiam spiritualem de bono vir-
tutis, & erubescentiam de exercitio virtutis,
& facit hominem iustum & sanctum tar-
dum ad virtutem, & facit vt reputet bonum
malum, & malum bonum, vt dicitur Isaiæ
cap. 5. ergo est peccatum mortale vt pluri-
mum. Vnde Psal. 1. vbi Septuaginta habent,
Et in cathedra pestilentiæ non sedit. In textu
Hebræo habetur, in sede derisorum non se-
dit, vbi vocat cathedram pestilentiæ vitium
irrisionis.</P>
<P>  Vltimò. In hac quæstione sunt duo bre-
uissima dubia. Primum est, An irrisio sit gra
uius peccatum quam alia peccata, quæ con-
sistunt in verbis. Ad hoc dubium responde-
tur vnica conclusione. Irrisio est grauius
peccatum quam contumelia, leuius autem
quam detractio & susurratio. Prima pars
probatur. Irrisio includit omnem malitiam<-P>@@

<-P>contumeliæ, quoniam per se fit coram, &
vltra hoc addit, quòd alius erubescat: ergo
est grauius peccatum quam contumelia. Et
confirmatur. Nam irrisio fit cum maiori
despectu, ergo. Secunda pars probatur. Per
detractionem & susurrationem auferuntur
maiora bona, quam per irrisionem, nam au-
fertur fama & amicitia, ergo grauiora pec-
cata sunt.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò. Quare Diuus Tho
mas non posuerit peccatum murmu-
rationis, cum consistat in verbis extra iudi-
cium? Respondetur, quòd murmuratio re-
ducitur tanquam aliquid imperfectum ad
has quatuor species iniuriarum. Si fiat co-
ram, intendendo dehonorare. Ad contume
liā aute&#x0303;: si fiat intendendo facere quod alius
erubescat ad irrisionem, si fiat in absentia &
intendat denigrare famā, ad detractione&#x0303;. Si
intendat dirimere amicitiam ad susurratio-
nem. Ita Caietanus opusculo 17. responsio-
num, responsione. 13. dubio. 6. & in Summa
verbo, murmuratio. Ratio est clarissima,
quoniā murmuratio, vt notio nominis præ
se fert, dicit iniuriam quæ potius in sono
vocis, quam in verbis consistit, vnde compa
ratur ad alias iniurias, sicut aliquid imperfe-
ctum, & inarticulatum, ad aliquid perfect&#x0169;
& articulatum, ergo ad alias iniurias redu-
cenda est.</P>
<Z>QVÆSTIO LXXVI.
<A+1>De Maledictione.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>P</INI2>OSTEA considerandum est
de maledictione. Et circa hoc
quæruntur quatuor.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<P><A+1>&#x00B6; Vtr&#x0169; liceat maledicere aliquem.</A+1></P><marginalia>4. d. 18. q.|2. ar. 1. q.|2. ad 1. Et|virt. q. 2.|art. 8. ad|10. & 15.|& Psal.|5. col. 7.|& Ro. 11.|co. 2. &|ca. 12. le.|9. co. 2.</marginalia>
<P><INI3>A</INI3>D Primum sic proceditur. Vi-
detur, quòd non liceat maledice
re aliquem. Non est enim lici-
tum præterire mandatum Apo-
stoli, in quo Christus loquebatur, vt dicitur
2. ad Corin. 13. Sed ipse præcepit Rom. 12.
Benedicite & nolite maledicere, ergo non li
cet aliquem maledicere.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0544.jpg/>
@@1@<SE544>Quæst. LXXVI. De Maledictione. Art. I. 527
<duolan 2><P>  &#x00B6; 2 Præterea. Omnestenentur Deum
benedicere, secundùm illud Dan. 3. Benedi-
cite filij hominum domino. Sed non potest
ex eodem ore procedere benedictio Dei &
maledictio hominis, vt probatur Iacobi. 3.
Ergo nulli licet aliquem maledicere.</P>
<P>  &#x00B6; 3 Præterea. Ille qui aliquem maledi-
cit, videtur optare eius malum, culpæ vel
p&#x0153;næ: quia maledictio videtur esse impre-
catio quædam. Sed non licet desiderare ma
lum alterius: quinimò orare oportet pro
omnibus, vtliberentur à malo. Ergo nulli li-
cet maledicere.</P>
<P>  &#x00B6; 4 Præterea. Diabolus per obstina-
tionem maximè subiectus est malitiæ. Sed
non licet alicui maledicere diabolum, sicut
nec seipsum. Dicitur enim Ecclesiast. 21.
Cùm maledicit impius diabolum, male-
dicit ipse animam suam, ergo multo minùs
licet maledicere hominem.</P>
<P>  &#x00B6; 5 Præterea. Numer. 23. super illud,
Quomodo maledicam, cui non maledixit
Dominus? dicit{5*} gloss. Non potest esse iu-<marginalia>Est Orige|nis hom.|15. in Nu|meros, pa-|rum à me-|dio, to. 1.</marginalia>
sta maledicendi causa, vbi peccantis ignora
tur affectus. Sed homo non potest scire affe-
ctum alterius hominis, nec etiam vtrum sit
maledictus à Deo, ergo nulli licet aliquem
hominem maledicere.</P>
<P>  SED contra est, quod Deuteronom. 27.
dicitur, Maledictus qui non permanet in
sermonibus legis huius. Eliseus etiam pue-
ris sibi illudentibus maledixit, vt habetur
4. Regum 2.</P>
<P>  RESPONDEO dicendum, quòd
maledicere idem est, quod malum dice-
re. Dicere autem tripliciter se habet ad id
quod dicitur. Vno modo per modum enun
tiationis, ficut aliquid exprimitur modo
indicatiuo. Et sic maledicere nihil aliud est
quàm malum alterius referre, quod per-
tinet ad detractionem: vnde quandoque
maledici detractores dicuntur. Alio modo
dicere se habet ad id quod dicitur per mo-
dum causæ. Et hoc quidem primò & prin-
cipaliter competit Deo, qui omnia suo ver-
bo fecit, secundùm illud Psalm. 32. Dixit
& facta sunt. Consequenter autem compe-
tit hominibus, qui verbo suo alios monent
per imperium ad aliquid faciendum. Et ad
hoc instituta sunt verba imperatiui modi.<-P>@@

<-P>Tertio modo ipsum dicere se habet ad id
quod dicitur, quasi expressio quædam af-
fectus desiderantis id quod verbo exprimi-
tur. Et ad hoc instituta sunt verba optati-
ui modi. Prætermisso ergo primo modo
maledictionis, qui est per simplicem enun-
tiationem mali, considerandum est de alijs
duobus: vbi scire oportet, quòd facere ali-
quid, & velle illud, se consequuntur in bo-
nitate & malitia, vt ex supradictis{5*} patet.<marginalia>1. 2. q. 20.|art. 3.</marginalia>
Vnde in istis duobus modis, quibus ma-
lum dicitur per modum imperantis, vel
per modum optantis, eadem ratione est ali-
quid licitum & illicitum. Si enim aliquis
imperet vel optet malum alterius, inquan-
tum est malum, quasi ipsum malum in-
tendens, sic maledicere vtroque modo erit
illicitum: & hoc est maledicere, per se lo-
quendo. Si autem aliquis imperet vel optet
malum alterius sub ratione boni, sic est li-
citum, nec erit maledictio, per se loquen-
do, sed per accidens: quia principalis in-
tentio dicentis non fertur ad malum, sed
ad bonum. Contingit autem malum ali-
quod dici imperando, vel optando sub ra-
tione duplicis boni. Quandoque quidem
subratione iusti. Et sic iudex licitè male-
dicit illum, cui præcipit iustam p&#x0153;nam in-
ferri. Et sic etiam Ecclesia maledicit ana-
thematizando, sicut etiam prophetæ in scri-
pturis quandoque imprecantur mala pec-
catoribus, quasi conformantes volunta-
tem suam diuinæ iustitiæ: licet hæ impre-
cationes possint etiam per modum præ-
nuntiationis intelligi. Quandoque verò di-
citur aliquod malum sub ratione vtilis, pu-
ta cùm aliquis optat aliquem peccatorem
pati aliquam ægritudinem, aut aliquod
impedimentum, vel vt ipse melior effi-
ciatur, vel vt saltem ab aliorum nocumen-
to cesset.</P>
<P>  AD primum ergo dice&#x0303;dum, quòd Apo
stolus prohibet maledicere, per se loquen-
do cum intentione mali. Et similiter dicen-
dum est ad Secundum.</P>
<P>  AD tertium dicendum, quòd optare ali
cui malum sub ratione boni, non contraria-
tur affectui quo quis simpliciter alicui optat
bonum, sed magis habet conformitatem
ad ipsum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0545.jpg/>
@@1@<SE545>528 Quæst. LXXVI. De Maledictione. Art. II. & III.
<duolan 2><P>  AD quartum dicendum, quòd in diabo
lo est considerare naturam & culpam. Natu
ra quidem eius bona est, & à Deo, nec eam
maledicere licet. Culpa autem eius est ma-
ledicenda, secundùm illud Iob. 3. Maledicāt
ei qui maledicunt diei. Cùm autem pecca-
tor maledicit diabolum propter culpam, se-
ipsum simili ratione iudicat maledictione
dignum: & secundùm hoc dicitur maledice
re animam suam.</P>
<P>  Ad quintum dicendum, quòd affectus
peccantis, etsi in se non videatur, potest ta-
men percipi ex aliquo manifesto peccato
pro quo p&#x0153;na est infligenda. Similiter etiā
quanuis sciri non possit quem Deus maledi-
cat secundum finalem reprobationem, po-
test tamen sciri quis sit maledictus à Deo se-
cundùm reatum præsentis culpæ.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat creaturam irratio
nalem maledicere.</A+1></negEZ>
<P><INI2>A</INI2>D Secundum sic proceditur. Vide-<marginalia>Inf. ar. 4.|ad 1.</marginalia>
tur, quòd non liceat creaturam irra-
tionalem maledicere. Maledictio enim præ
cipuè videtur esse licita, inquantum respicit
p&#x0153;nam. Sed creatura irrationalis non est su-
sceptiua nec culpæ, nec p&#x0153;næ: ergo eam ma
ledicere non licet.</P>
<P>  &#x00B6; 2 Præterea. In creatura irrationali ni-
hil inuenitur nisi natura, quam Deus fecit.
Hanc autem maledicere non licet, etiam in
diabolo, vt dictum{5*} est, ergo creaturam ir-<marginalia>Art. præ-|ced. ad 4.</marginalia>
rationalem nullo modo licet maledicere.</P>
<P>  &#x00B6; 3 Præterea. Creatura irrationalis aut
est permanens, sicut corpora: aut est tran-
siens, sicut tempora. Sed sicut Gregor. dicit
in{5*} 4. Moral. Otiosum est maledicere non<marginalia>Li. 4. c. 3.|paulò â|principio.</marginalia>
existe&#x0303;ti: vitiosum verò, si existeret: ergo nul-
lo modo licet maledicere creaturæ irra-
tionali.</P>
<P>  SED contra est, quòd Dominus male-
dixit ficulneæ, vt habetur Matth. 21. Et Iob
maledixit diei suo, vt habetur Iob. 3.</P>
<P>  RESPONDEO dicendum, quòd
benedictio vel maledictio propriè ad illam
rem pertinet, cui potest aliquid bene vel ma
lè cōtingere, scilicet rationali creaturæ. Crea
turis autem irrationalibus bonum vel ma-<-P>@@

<-P>lum dicitur contingere in ordine ad creatu-
ram rationalem, propter quam sunt. Ordi-
nantur aute&#x0303; ad eam multipliciter. Vno qui-
dem modo per modum subuentionis: in-
quantum scilicet ex creaturis irrationalibus
subuenitur humanæ necessitati. Et hoc mo-
do Dominus homini dixit Genes. 3. Maledi
cta terra in opere tuo: vt scilicet per eius ste-
rilitatem homo puniretur. Et ita etiam intel-
ligitur quod habetur Deuter. 28. Benedicta
horrea tua. Et infrà, Maledictum horreum
tuum. Sic etiam Dauid maledixit montes
Gelboe: sec&#x0169;dùm{5*} Gregor. expositionem.<marginalia>Li. 4. Mo|ral. cap. 3.|in fine.</marginalia>
Alio modo creatura irrationalis ordinatur
ad rationalem per modum significationis.
Et sic Dominus maledixit ficulneam in si-
gnificationem Iudeæ. Tertiò modo ordina
tur creatura irrationalis ad rationalem per
modum continentis, scilicet temporis, vel
loci. Et sic maledixit Iob diei natiuitatis suæ
propter culpam originalem, quam nasce&#x0303;do
contraxit, & propter sequentes p&#x0153;nalitates.
Et propter hoc etiam potest intelligi Dauid
maledixisse montibus Gelboe: vt legitur 2.
Reg. 1. scilicet propter cædem populi, quæ
in eis contigerat. Maledicere autem rebus
irrationalibus, inquant&#x0169; sunt creaturæ Dei,
est peccatum blasphemiæ: maledicere aute&#x0303;
eis secundùm se consideratis, est otiosum &
vanum, & per consequens illicitum. Et per
hoc patet responsio ad obiecta.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm maledicere sit peccatum
mortale.</A+1></negEZ>
<P><INI2>A</INI2>D Tertium sic proceditur. Videtur,
quòd maledicere non sit peccat&#x0169; mor
tale. August. enim in homilia deigne purga
torio, numerat maledictionem inter leuia
peccata. Hæc autem sunt venialia. Ergo ma-
ledictio nō est peccat&#x0169; mortale, sed veniale.</P>
<P>  &#x00B6; 2 Præterea. Ea quæ ex leui motu me&#x0303;
tis procedunt, nō videntur esse peccata mor
talia. Sed interdum maledictio ex leui motu
procedit. Ergo maledictio non est pecca-
tum mortale.</P>
<P>  &#x00B6; 3 Præterea. Grauius est malefacere,
quam maledicere. Sed malefacere non sem
per est peccatum mortale. Ergo multo mi-
nus maledicere.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0546.jpg/>
@@1@<SE546>Quæst. LXXVI. De Maledictione. Art. IIII. 529
<duolan 2><P>  SED cōtra. Nihil excludit à regno Dei
nisi peccatum mortale. Sed maledictio ex-
cludit à regno Dei: secundum illud 1. ad
Corinth. 6. Neque maledici, nequerapaces
regnum Dei possidebunt. Ergo maledictio
est peccatum mortale.</P>
<P>  RESPONDEO dicendum, &#xA759; male
dictio, de quo nunc loquimur, est, per quā
pronuntiatur malum cōtra aliquem vel im
perando, vel optando. Velle aute&#x0303;, vel impe
rio mouere ad malum alterius, secundum
se repugnat charitati, qua diligimus proxi-
mum, volentes bonum ipsius: & ita secun-
dum suum genus est peccatum mortale, &
tanto grauius, quanto personam, cui maledi
cimus, magis amare & reuereri tenemur.
Vnde dicitur Leuit. 20. Qui maledixerit pa
tri suo & matri, morte moriatur. Contingit
tamen verbum maledictionis prolat&#x0169;, esse
peccatum veniale, vel propter paruitatem
mali, quod quis alteri maledicendo, impre
catur: vel etiam propter affectum eius, qui
profert maledictionis verba, dum ex leui
motu, vel ex ludo, aut ex surreptione ali-
qua, talia verba profert, quia peccata verbo
rum maximè ex affectu pensantur, vt suprà
dictum{5*} est. Et per hoc patet responsio<marginalia>Q. 72. ar|ticul. 2.</marginalia>
ad obiecta.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm maledicere sit grauius
peccatum, quam detractio.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi-
tur. Videtur, quòd male-
dictio sit grauius pecca-
tum, quàm detractio. Maledictio
enim videtur esse blasphemia quæ-
dam, vt patet per id quod dicitur
in Canonica Iudæ, quòd cùm Mi-
chael Archangelus cum diabolo
disputans, altercaretur de Moysi
corpore, non est ausus iudicium in
ferre blasphemiæ. Et accipitur ibi
blasphemia pro maledictione, se-
cundum <marginalia rendition="dagger">Glos. inter|lin. ibid.</marginalia> glossam, Blasphemia au</A+1><-P>@@

<-P><A+1>tem est grauius peccatum, quàm
detractio. Ergo maledictio est gra-
uior detractione.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea, Homicidium est
detractione grauius, vt suprà di-
ctum <marginalia rendition="dagger">Q. 73. ar|ticul. 3.|† Homilia|20. i&#x0303; Mat|thæ. inter|medi&#x0169; &|fine&#x0303;. to. 2.</marginalia> est. Sed maledictio est par
peccato homicidij. Dicit † enim
Chrysostomus super Matthæum.
Cum dixeris, Maledic ei, & dom&#x0169;
euerte, & omnia perire fac: nihil ab
homicida differs. Ergo maledictio
est grauior quàm detractio.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea, Causa præeminet
signo. Sed ille qui maledicit, causat
malum suo imperio. Ille autem qui
detrahit, solum significat mal&#x0169; iam
existens. Grauius ergo peccat ma-
ledicus, quàm detractor.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED cōtra est, &#xA759; detractio non
potest bene fieri. Male dictio autem
fit bene & male, vt ex dictis <marginalia rendition="dagger">Art. 1. hu|ius quæst.</marginalia> pa-
tet. Ergo grauior est detractio, quā
maledictio.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd sicut in primo habitum <marginalia rendition="dagger">1. p. q. 48.|arti. 5.</marginalia> est,
duplex est malum, scilicet culpæ
& p&#x0153;næ. Malum autem culpæ pe-
ius est, vt ibidem ostensum <marginalia rendition="dagger">1. p. q. 48.|art. 6.</marginalia> est: vn
de dicere malum culpæ, peius est,
quàm dicere malum p&#x0153;næ, dum-
modo sit idem modus dicendi. Ad
contumeliosum, ergo & susurro-
nem & detractorem, & etiam de-
risorem pertinet dicere malum cul
pæ. Sed ad maledicentem, prout
nunc loquimur, pertinet dicere ma
lum p&#x0153;næ, non autem malum cul-
pæ, nisi fortè sub ratione p&#x0153;næ.
Non tamen est idem modus dicen
di. Nam ad prædicta quatuor vi-
tia pertinet dicere malum culpæ,</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0547.jpg/>
@@1@<SE547>530 Quæst. LXXVI. De Maledictione. Artic. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>solum enuntiando. Per maledictio
nem verò dicitur malum p&#x0153;næ: vel
causando per modum imperij, vel
optando. Ipsa autem en&#x0169;tiatio cul
pæ, peccatum est, inquantum ali-
quod nocumentum ex hoc proxi-
mo infertur. Grauius autem est no-
cumentum inferre, quàm nocume&#x0303;
t&#x0169; desiderare, cæteris paribus. Vn-
de detractio secundum commune&#x0303;
rationem grauius peccat&#x0169; est, quā
maledictio, simplex desiderium ex
primens. Maledictio verò quæ fit
per modum imperij, cùm habeat
rationem causæ, potest esse detra-
ctione grauior, si maius nocumen-
tum inferat, quàm sit denigratio fa
mæ: vel leuior, si minus. Et hæc qui
dem accipienda sunt sec&#x0169;dum ea,
quæ per se pertinent ad rationem
horum vitiorum. Possunt autem &
alia per accide&#x0303;s cōsiderari, quæ præ
dicta vitia, vel augent, vel minu&#x0169;t.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
maledictio creaturæ, inquantum
creatura est, redundat in Deum: &
sic per accidens habet ratione&#x0303; blas-
phemiæ: non autem si maledicatur
creaturæ propter culpam. Et eade&#x0303;
ratio est de detractione.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
sicut dictum <marginalia rendition="dagger">Art. præ-|cedenti.</marginalia> est, maledictio vno
modo includit desideri&#x0169; mali. Vn-
de si ille qui maledicit, velit malum
occisionis alterius, desiderio non
differt ab homicida. Differt tamen,
inquantum actus exterior aliquid
adijcit voluntati.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, &#xA759; ratio
illa procedit de maledictione, sec&#x0169;
dùm quod importat imperium.</A+1></P>@@

<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>I</INI2>N expositionem huius quæstionis est pri
ma conclusio. Maledictio qua alteri ma-
lum imprecamur, est peccatum mortale ex
genere suo. Verum est, quòd Diuus Tho-
mas artic. 1. dicit, quòd maledictio potest
accipi optatiuè & imperatiuè. In communi
tamen sermone accipitur optatiuè. Proba-
tur hoc dictum. Optare alteri malum est
contra charitatem: ergo est peccatum mor-
tale ex genere suo.</P>
<P>  Secunda conclusio. Imprecari alteri ma-
lum propter bonum vtile & honest&#x0169;, non
est peccatum: vel imprecari alteri malum,
vt impleatur diuina iustitia, vel vt peccator
resipiscat. Et ita Prophetæ aliquando im-
precantur malum. Psalm. 118. Confundan
tur superbi qui iniustè iniquitatem fecerunt
in me. Et Psalmo 108. Constitue super eum
peccatorem & diabolus stet à dextris eius.
Has imprecationes Prophetarum explicat
quadrupliciter Diuus Tho. infra quæst. 83.
artic. 8. ad primum. Ex hoc sequitur, quòd
maledictio est imprecari alteri malum, ni-
hil aliud curando, quod est velle alteri ma-
lum formaliter. &#x00B6; Contra secundam con-
clusionem sunt aliqua argumenta. Primum
est, quod licet desiderare licet facere: sed li-
cet alteri desiderare malum, vt impleatur
diuina iustitia: ergo licet facere.</P>
<P>  Secundò. Ex præcepto diuino tenemur
diligere inimicos & illis benefacere: ergo
non possumus illis optare malum.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur
primo, negādo maiorem. Nam priuata per
sona potest desiderare, vt fur puniatur à iu-
dice: non tamen potest punire.</P>
<P>  Secundò respondetur, quòd eo modo
quo possumus desiderare possumus facere,
ita quòd propositio maior faciat istum sen-
sum, quod si obiectum factibile à nobis est
licitum in ipso facto, tunc desiderium talis
obiecti est licitum. In hoc vero casu licet de
siderare, &#xA759; Deus homine&#x0303; puniat, & ita Deo
est licit&#x0169; punire, non vero licet priuatæ per-
sonæ punire hominem: vnde neq; ipsi pri-
uatæ personę licet desiderare. &#x00B6; Ad secund&#x0169;
respondetur, &#xA759; tale desiderium non proce-
dit ex maleuolentia, sed potius ex charitate:
nam desiderare alteri mal&#x0169; sub ratione boni<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0548.jpg/>
@@1@<SE548>Quæst. LXXVII. De fraudul. in emptione, &c. Art. I. 531
<duolan 2><-P>melioris, non est absolutè desiderare mal&#x0169;.</P>
<P>  Vltima conclusio. Filij valde debent ti-
mere execrationes parent&#x0169;, parentes item
impijssimè faciunt, execrando filios, non
quia verba parentum vim aliquam habeāt:
sed quia Deus aliquando id permittit pro-
pter peccata parentum, vel filior&#x0169;. De quo
D. Aug. lib. 22. de ciuitate. cap. 8.</P>
<Z>QVÆSTIO LXXVII.
<A+1>De fraudulentia emptionis &
venditionis.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de peccatis, quæ sunt circa vo
luntarias commutationes. Et pri-
mò de fraudulentia, quæ commit-
titur in emptionibus & venditioni
bos. Secundò, de vsura, quæ fit in
mutuis. Circa alias enim commu-
tationes vol&#x0169;tarias non inuenitur
aliqua species peccati, quæ distin-
guatur à rapina, vel furto. &#x00B6; Circa
primum quæruntur quatuor.</A+1></P>
<P><INI4>C</INI4>IRCA hunc titulum. Nota,
ex D. Tho. supra quæst. 55. arti.
5. quod fraudulentia est vitium
speciale contrarium prudentię,
quod consistit in hoc, quòd aliquis id quod
astutè cogitauit in ordine ad aliquem fine&#x0303;,
simulatis factis exequatur. Et in hoc differt à
dolo, quòd dolus fit etiam verbis simulatis,
iuxta illud, linguis suis dolose agebant: at ve
ro fraudulentia tantum in factis simulatis
inuenitur.</P>
<P>  Dubitamus ergo statim pro intelligentia
articuli, quare D. Tho. tractaturus de iniusti
tia quæ committitur in emptionibus & ven
ditionibus, apposuerit titulum de fraudu-
lentia quæ ibidem cōmittitur: cum tamen
in alijs vitijs iniustitiæ pertractandis non ap-
posuerit talem titulum. Verbi gratia, de frau
dulentia furti vel rapinę, &c. Sed absolutè di
cit de furto, de rapina, de vsura. Responde-
tur primo, quòd ratio est: quia communiter
iniustitia quæ committitur in emptione &
venditione est cum fraude. Respondetur se<-P>@@

<-P>cundo, quòd alia vitia contraria iustitiæ ha-
bent speciem nominatam, v. g. furtum &c.
Iniustitia vero quæ committitur in emptio
nibus & venditionibus non habet speciem
nominatam, & idcirco nominatur & cir-
cunscribitur fraudulentia, quæ communi-
ter inuenitur in tali iniustitia. Sed contra, vi
detur, quòd non differat specie ista iniusti-
tia emptionis & venditionis à furto vel rapi
na. Probatur, quia si ista iniustitia fiat igno-
rante domino patiente, erit furtum, si au-
tem fiat illo sciente, erit rapina: ergo non est
differentia. Respōdetur, quòd iniustitia em
ptionis & venditionis, neque est species fur
ti neque rapinæ. Probatur primò, quia hu-
iusmodi iniustitia partim fit volente domi-
no, partim inuito. In furto verò vel rapina
omnino fit iniustitia inuito domino. Secun
dò. Quia iniustitia emptionis & venditio-
nis abstrahit ab ignorantia vel scientia pa-
tientis, hoc est, cōmuniter se habet ad igno-
rantiam vel scientiam patientis. At vero in-
iustitia furti determinata est ad ignorantiā
patientis. Iniustitia vero rapinæ determina-
ta est ad scientiam ipsius patientis. Cum igi-
tur inuoluntarium in moralibus, diuida-
tur in inuoluntarium ex ignorantia, & in
inuoluntarium ex scientia, & propterea di-
stinguantur specie furtum & rapina: sequi-
tur, quòd iniustitia emptionis & venditio-
nis, quæ abstrahit ab ignorantia, & scientia
patientis, differat specie à furto vel rapina.</P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm licitè aliquis poßit ven-
dere rem, plus quàm valeat.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D primum sic proceditur.<marginalia>Q. d. 25.|q. 3. art. 1.|q. 1. corp.|Et q. 2. ar.|2. corp. &|decimo.</marginalia>
Videtur, quòd aliquis lici
tè possit vendere rem, plus
quam valeat. Iustum enim in com-
mutationibus humanæ vitæ secun
dum leges ciuiles determinatur.
Sed secundum eas licitum est em-
ptori & venditori, vt se inuicem de
cipiant. Quod quidem fit, inquan-
tum ven ditor plus vendit re&#x0303;, quàm</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0549.jpg/>
@@1@<SE549>532 Quæst. LXXVII. De fraudul. in emptione, &c. Art. I.
<duolan 2><-P><A+1>valeat, emptor autem minus quàm
valeat. Ergo licit&#x0169; est quòd aliquis
vendat rem plus quàm valeat.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Illud quod est om
nibus commune, videtur esse natu
rale, & non esse peccatum. Sed si-
cut Augustinus refert. 13. <marginalia rendition="dagger">Lib. 13. ca|pit. 3. pau|lo à princi|pio, to. 3.</marginalia> de Tri-
nita. Dictum cuiusdam Mimi fuit
ab omnibus acceptum, Vili vultis
emere, & carè vendere. Cui etiam
consonat quod dicitur Prouerbio-
rum 20. Malum est, malum est, di-
cit omnis emptor: & cùm recesse-
rit, gloriatur. Ergo licitum est ali-
quid cariùs vendere, & vilius eme-
re, quàm valeat.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Non videtur esse
illicitum, si ex conuentione agatur
id, quod fieri debet ex debito hone
statis. Sed sec&#x0169;dum Philosophum
in <marginalia rendition="dagger">Lib. 8. E-|thic. c. 13.|non longè|à fine, to-|mo. 5.</marginalia> 8. Ethicorum in amicitia vtilis
recompensatio fieri debet secund&#x0169;
vtilitatem, quam consecutus est il-
le, qui beneficium suscepit, quę qui
dem quandoq&#x0301;ue excedit valorem
rei datæ: sicut cōtingit cùm aliquis
mult&#x0169; re aliqua indiget, vel ad peri
culum euitandum, vel ad aliquod
commodum consequendum. Er-
go licet in contractu emptionis &
venditionis aliquid dare pro maio-
ri pretio, quàm valeat.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dici{t$} Mat
thæi 7. Omnia quæcunq; vultis vt
faciant vobis homines, & vos faci-
te illis. Sed nullus vult sibi rem ven
di carius quàm valeat. Ergo nullus
debet alteri vendere rem cariùs,
quàm valeat.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicend&#x0169;, &#xA759;
fraudem adhibere ad hoc quòd ali</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quid plus iusto pretio ve&#x0303;datur, om-
nino peccatum est, inquantum ali-
quis decipit proximum in damn&#x0169;
ipsius. Vnde & Tullius dicit in li-
bro <marginalia rendition="dagger">Lib. 3. cir|ca mediji|illius.</marginalia> de Officijs. Tollendum est ex
rebus contrahendis omne menda-
cium, nō licitatorem venditor, nec
qui contra se licitetur, emptor op-
ponet. Si autem fraus deficit, tunc
de emptione & venditione dupli-
citer loqui possumus. Vno modo
secundum se, & secundum hoc em
ptio & venditio videtur esse intro-
ducta pro cōmuni vtilitate vtrius-
que, dum scilicet vnus indiget re
alterius, & econuerso, sicut patet
per Philosophum in primo <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|5. & 6. to|mo. 5.</marginalia> Poli-
tic. Quod autem pro communi vti
litate inductum est, non debet esse
magis in grauamen vnius, quàm al
terius. Et ideo debet secundum æ-
qualitatem rei inter eos contractus
institui. Quantitas autem rei, quæ
in vsum hominis venit, mensura-
tur secundum pretium datum ad
quod est inuentum numisma, vt
dicitur in <marginalia rendition="dagger">Lib. 5. ca.|5. tom. 5.</marginalia> quinto Ethico. Et ideo
si vel pretium excedat quātitatem
valoris rei, vel econuerso res exce-
dat pretium, tolletur iustitiæ æqua-
litas. Et ideo cariùs vendere vel vi-
lius emere rem, quàm valeat, est se-
cundum se iniustum & illicitum.
Alio modo possumus loqui de em-
ptione & venditione, secundum
quod per accidens cedit in vtilita-
tem vnius & detrime&#x0303;tum alterius,
puta cum aliquis multum indiget
habere rem aliquam, & alius lædi-
tur, si ea careat. Et in tali casu iu-
stum pretium erit, vt non solum re</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0550.jpg/>
@@1@<SE550>Quæst. LXXVII. De fraudul. in emptione, &c. Art. I. 533
<duolan 2><-P><A+1>spiciaturad rem, quæ venditur, sed
ad damnum, quod venditor exven
ditione incurrit. Et sic licitè poterit
aliquid vendi plus quàm valeat se-
cundum se, quanuis non vendatur
plus quàm valeat habenti. Si verò
aliquis multum iuuetur ex re alte-
rius, quam accepit, ille verò qui ven
dit, non damnificatur carendo re il
la: non debet eam superuendere:
quia vtilitas quæ alteri accrescit, nō
est ex venditione, sed ex conditio-
ne ementis. Nullus autem debet ve&#x0303;
dere alteri quod non est suum licet
possit ei vendere damn&#x0169; quod pa-
titur: ille tamen qui ex re alterius
accepta mult&#x0169; iuuatur, potest pro-
pria sponte aliquid vendenti su-
pererogare: quod pertinet ad eius
honestatem.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
sicut suprà dictum <marginalia rendition="dagger">1. 2. q. 96.|artic. 2.</marginalia> est, lex huma-
na populo datur, in quo sunt multi
à virtute deficientes, non autem da
tur solum virtuosis. Et ideo lex hu-
mana non potuit prohibere quic-
quid estcōtra virtutem, sed ei suffi
cit, vt prohibeat ea quæ destruunt
hominum conuictum, alia verò ha
beat quasi licita: non quia ea appro-
bet, sed quia ea non punit. Sic ergo
habet quasi licitum, p&#x0153;nam non
inducens, si absque fraude vendi-
tor rem suam superuendat, aut em
ptor vilius emat, nisi sit nimius ex-
cessus, quia tunc etiam lex humana
cogit ad restituendum: puta si ali-
quis sit deceptus vltra dimidiam iu
sti pretij quantitatem. Sed lex diui-
na nihil impunit&#x0169; relinquit, quod
sit virtuti contrarium: vnde secun-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>dum diuinam legem illicitum re-
putatur, si in emptione & venditio
ne non sit æqualitas iustitiæ obser-
uata. Et tenetur ille qui plus habet,
recompensare ei qui damnificatus
est, si sit notabile damnum. Quod
ideo dico: quia iustum pretium re-
rum non est punctualiter determi-
natum, sed magis in quadam æsti-
matione consistit: ita quòd modica
additio vel minutio non videtur
tollere æqualitatem iustitiæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD sec&#x0169;dum dicendum, quòd
sicut August. ibidem <marginalia rendition="dagger">Loco cita-|to in arg.</marginalia> dicit: Mi-
mus ille vel seipsum intuendo, vel
alios experiendo, vili velle emere,
& carè vendere, omnibus id credi-
dit esse commune. Sed quoniam re
vera vitium est, potest quisque adi-
pisci huiusmodi iustitiam, qua huic
resistat & vincat. Et ponit exem-
plum de quodam, qui modicum
pretium de quodam libro propter
ignorantiam postulanti iustum pre
tium dedit. Vnde patet quòd illud
commune desiderium non est na-
turæ, sed vitij. Et ideo commune
est multis, qui per latam viam vitio
rum incedunt.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd in
iustitia commutatiua consideratur
principaliter æqualitas rei. Sed in
amicitia vtilis, consideratur æquali
tas vtilitatis. Et ideo recompensa-
tio fieri debet sec&#x0169;dum vtilitatem
perceptam. In emptione verò sec&#x0169;-
dum æqualitatem rei.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>V</INI2>Trum licitè possit aliquis vendere re&#x0303;
plus quàm valeat? &#x00B6; Prima conclu-
sio. Adhibere fraudem vt aliquid plus iusto<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0551.jpg/>
@@1@<SE551>534 Quæst. LXXVII. De fraudul. in emptione, &c. Art. I.
<duolan 2><-P>vendatur, est peccatum inquantum aliquis
decipit proximum in damnum ipsius.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Etiam deficiente frau
de, ve&#x0303;dere cariùs aut emere vilius quam res
valeat, est secundum se iniustum. Ratio est,
quia secundum se in illo contractu commit
titur inæqualitas.</P>
<P>  Tertia conclusio. Per accidens aliquan-
do licet vendere rem cariùs quam valet, sci-
licet quando venditor damnificatur ex pri-
uatione rei quam vendit.</P>
<P>  Quarta conclusio. Iniquum est vende-
re rem cariùs quàm sec&#x0169;dum se valeat, pro-
pterea quòd fit valde vtilis ementi. Ratio
est, quia hoc est vendere quod non est pro-
prium sed alienum.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>E hac materia disputant Doctores in
4. dist. 15. extant etiam tituli in vtroq;
iure de contractibus. Quoniam autem de
omni contractu agendum est, necesse erit
tradere definitionem, & diuisionem con-
tractus: vt cognoscamus quæ nam sit diffe-
rentia huius contractus emptionis & vendi-
tionis, & quomodo differat ab alijs contra-
ctibus. &#x00B6; Nota ergo primo, quòd cōtractus
definitur ab Vlpiano in. l. Labeo. 2. ff. de ver
borum signif. Contractus est vltro citroq&#x0301;ue
obligatio. Quę diffinitio datur per effect&#x0169;,
acsi diceret, Contractus est actio humana
inter duos, ex qua in vtroque oritur obliga-
tio ad alterum. Hæc autem actio humana
necesse est, vt explicetur aliquo signo sensi-
bili sufficienti ad explicandum anim&#x0169; con-
trahendi. Et ratio est, quia homo compo-
nitur ex corpore & anima, & idcirco actio
humana quæ debet esse ad alterum necesse
est, quòd sit sensibilis, eo quòd omnis no-
stra cognitio ortum habet à sensu. Sunt au-
tem quatuor figuræ contractuum, siue qua-
tuor modi qui referuntur in. l. naturalis. ff.
de præscriptis verbis. &#x00B6; Primus modus ex-
plicatur sic, Do vt des. Secundus facio vt fa-
cias. Tertius, do vt facias. Quartus, facio vt
des. Hinc sequitur, quòd simplex promissio
non est contractus eo quòd neque habet fi-
guram contractus, neq; definitionem cum
nulla oriatur obligatio in vtroque.</P>
<P>  Secundò nota, quòd contractus propriè
dictus, diuiditur in septem differentias siue<-P>@@

<-P>species. Prima dicitur cambium, in qua per
mutatur res pro re. Secunda est emptio, vbi
intelligitur correlatiuum venditio. Tertia
species est mutuatio. Quarta est emphyteu
sis, id est melioratio, verbi gratia. Dat ali-
quis alteri vineam vt colat illam & reparet
& fructus capiat & soluat aliquam pensio-
nem & red dat. Quinta species est commo-
datio quando debet reddi idem numero da
tum. Sexta species est permutata commo-
datio. Septima est locatio. Sed tamen pro
huius diuisionis intelligentia: nota, quòd
hic non diuidimus cōtractum in tota sua ge
neralitate, sed quod attinet ad rem præsen-
tem diuidimus contractum circa res ipsas,
non circa personas: & idcirco non annume
ramus matrimonium neque votum solen-
ne: eo quòd sunt traditiones personarum.</P>
<P>  &#x00B6; HIS suppositis. Probatur sufficientia
præfatæ diuisionis. Etenim per contractum
potest transferri vel domini&#x0169; rei, vel vsus-
fructus illius, aut tant&#x0169; vsus. Siquidem trās-
feratur dominium rei, cōstituuntur tres spe
cies, scilicet cambium, quod fit quando res
pro re commutatur, vt vinum pro frumen-
to: & emptio, quando transfertur domini&#x0169;
rei pro pecunia, & mutuatio quando trans-
fertur dominium rei cum obligatione vt
reddatur tantumde&#x0303; in alio indiuiduo. Qui-
busdam autem visum est, quòd mutuatio
non sit propriè contractus, eo quòd nulla
obligatio oritur in mutuatore, sed tantum
in mutuatario. Nihilominus falluntur in
hoc, quia mutuator ipse, eo ipso quòd mu-
tuat, manet obligatus ad non statim repeten
dum, donec mutuatarius aliquod commo-
dum acceperit, vel accipere potuerit mora-
liter loquendo ex ipsa re mutuata: & eadem
ratio est de cōmodatore, manet enim obli-
gatus vt mutuator, imò vero aliquando sta-
tuitur aliquod certum tempus, intra quod
ipse commodator vel mutuator non potest
repetere. Præterea. Si per contractum non
transferatur dominium rei, sed vsusfructus
pro aliquo pretio, vel pensione temporali,
vel perpetua, & tunc talis contractus dici-
tur emphyteusis. Dicimus autem nō trans-
ferri dominium per emphyteusim: quia
quanuis transferatur & tradatur ipsa res, ta-
men directum dominium rei manet apud<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0552.jpg/>
@@1@<SE552>Quæst. LXXVII. De Emptio. & vend. &c. Art. I. 535
<duolan 2><-P>dominum, qui rem transtulit ad vsumfru-
ctum alterius: quanuis dominium vtile ma-
neat in illo, qui rem accepit per talem con-
tractum. Denique si per contractum trans-
feratur tantum vsus rei, oriri possunt tres spe
cies. Nā si transferatur gratis res sine pretio,
siue vsus ille, est quidem commodatio cum
conditione, vt rei substantia restituatur do-
mino. v. g. si aliquis commodet equum ad
iter faciendum alteri, si autem non transfe-
ratur gratis, sed pro vsu alterius rei: dicitur
permutata commodatio. Si autem sit pro
pretio, dicetur locatio.</P>
<P>  Ad has septe&#x0303; species possunt reduci om-
nes alij contractus, siue nominati, siue inno-
minati. Præsertim contractus assecuratio-
nis & societatis: nam per assecurationem nō
transfertur dominium rei, neque vsus: sed
tantum per assecurationem conseruatur do
minium, vel vsusfructus, vel vsus, iuxta ra-
tionem assecurationis & obligationem asse
curantis. Societas autem poterit reduci ad
quandam locationem. Similiter impigno-
ratio, vel fideiussio, non pertinet ad speciem
distinctam, sed tantum est confirmatio a-
liorum contractuum & ad illos reducetur.
Magister Soto libr. 6. de Iustitia. quæst. 2. ar-
tic. 1. dicit, quòd sufficit numerare quinque
contractuum species. Nam cambi&#x0169; in quo
transfertur res pro re, reducit ad emptione&#x0303;.
Permutata verò commodatio reducitur ab
illo ad locationem. Sed nobis non videtur
verum, quòd cambium reducatur ad em-
ptionem. Primò quia cambium antiquior
contractus est, quàm emptio. Item emptio
& venditio inuenta est ad supplendum, id
quod per cambium commodè fieri nō po-
terat. Ergo si aliqua istarum specierum ad
aliam erat reduce&#x0303;da, potius emptio ad cam
bium quàm cambium ad emptionem re-
duci oportebat. Præterea permutata com-
modatio non exigit æqualitatem, qualem
requirit locatio. Ergo non rectè ad illam re-
ducitur. Probatur antecedens. Possunte-
nim duo homines conuenire, vt adinuicem
commodentres inæqualis commoditatis.</P>
<P>  Nota præterea ad maiorem intelligen-
tiam prædictæ diuisionis, non multum in-
teresse ad mores vel ad rationem iustitiæ,
vel iniustitiæ dignoscendam, quæ in hu-<-P>@@

<-P>iusmodi contractibus reperitur, curiose di-
stinguere, an isti contractus distinguantur
specie metaphysica & differentia essentia-
li, dummodo cognoscamus differentes mo
dos qui requirunt differentem consideratio
nem in istis contractibus. Hæc autem dif-
ferentia qualiscunque sit, desumenda est ex
diuerso modo tradendi rem ipsam, scilicet
trāsferendo cum illa dominium, vel vsum
fruct&#x0169;, vel vsum tantum, & ex diuersa obli-
gatione quæ oritur in ipsis contrahentibus,
videlicet ad reddendā rem ipsam, vel non
reddendam, vel ad conseruandam illam
vel aliquid aliud faciendum pro re ipsa. Et
idcirco visum est viris doctis & prudenti-
bus, illa septem capita contractuum dist in-
guere, ad quæ alij contractus reducerentur.</P>
<P>  Ex dictis colligitur definitio emptionis
& venditionis, emptio nanque est contra-
ctio rei pro pretio: venditio autem distra-
ctio rei pro pretio. Nomine vero pretij, in-
telligimus pecuniam, per quam æstima-
tur valor omnium rerum venalium: est
enim pecunia ipsa mensura communis ip-
sarum rerum venalium. Hæc autem defi-
nitio, desumitur ex modo loquendi Iurispe
ritorum, qui venditionem vocant distra-
ctionem rei, & emptionem ipsam vocant
contractionem rei ipsius.</P>
<P>  Iam vero pro intelligentia conclusionis
articuli Diui Thomæ, obseruanda quidem
sunt à Theologo tria principia siue regu-
læ, ad constituendum pretium iustum in
rebus venalibus. &#x00B6; Prima regula sit, auto-
ritas reipublicæ, quæ suo beneplacito po-
test constituere iustum pretium in huius-
modi rebus propter bonum commune.</P>
<P>  Secunda regula est, communis æstima-
tio fori & bonorum hominum. &#x00B6; Tertia
regula est, conuentio inter emptorem &
venditorem ipsum. Quod autem istæ re-
gulæ sint sufficienter enumeratæ. Proba-
tur, quia pretium iustum non est ab ipsa
natura determinatum: etenim iustum na-
turale, autore Aristot. 5. Ethicorum cap. 7.
est idem apud omnes, at vero pretium re-
rum multipliciter variatur pro temporis &
loci varietate, & etiam pro ipsarum rerum
varietate: ergo necesse est, quòd pretium
determinetur per beneplacitum homin&#x0169;:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0553.jpg/>
@@1@<SE553>536 Quæst. LXXVII. De Emptio. & vend. &c. Art. I.
<duolan 2><-P>non potest autem excogitari aliquod aliud
beneplacitum per quod constituatur istud
iustum pretium, quod non contineatur in
prædictis: ergo sufficienter enumeratæ sunt
istæ tres regulæ.</P>
<P>  Circa primam regulam aduerte, quòd
nomine reipublicæ, intelliguntur omnes,
qui habent autoritatem ab ipsa republica:
inter quos prim&#x0169; locum obtinet princeps,
deinde prætores, & alij iudices & ædiles, qui
vulgo dicuntur (Regidores y Fieles) qui ha-
bent autoritatem à republica taxandi pre-
tium in aliquibus mercibus, minoris mo-
menti. Vbi obseruandum est, quòd nisi sit
error intolerabilis & euidens, standum est
taxationi pretij factæ à republica & officia-
libus eius, semper enim præsumendum
est tale pretium esse iustum & in casu dubij
standum est illi.</P>
<P>  Secundò notandum est, quòd taxatio
pretij potest fieri tripliciter, Vno modo pe-
nes termin&#x0169; magnitudinis in fauorem em-
ptoris: altero modo penes terminum parui-
tatis in fauorem venditoris. Tertio modo
penes vtrunque terminum in fauorem v-
triusque. Exemplum primi est in pragma-
tica frumentaria, vbi taxatur pretium pe-
nes terminum magnitudinis, non enim po-
test esse maius pretium iustum frumenti,
quàm sit taxatum à republica. Potest au-
tem esse iustum preti&#x0169; multo minus, quàm
sit taxatum à republica: propterea quòd ex
abundantia tritici cōmunis æstimatio fori
deprimit taxatum pretium. Exemplum se-
cundi habetur in censibus temporalibus vel
vitalitijs, vbi taxatur pretium penes termi-
num paruitatis, non enim possunt emi mi-
noris pretij: at vero possunt emi maiori pre
tio. Exemplum tertij est in taxatione quæ
communiter fit in pretio vini.</P>
<P>  Circa secundam regulam, vide Diuum
Thomam supra quæstione 57. articul. 2. &
in. l. pretia. ff. ad legem Falcidiam. & l. si ser-
uum. ff. ad legem Aquiliam. & in capit. pri-
mo de emptione & venditione.</P>
<P>  Circa omnes tres regulas in communi.
Nota, quòd est maxima differentia inter
pretium constitutum per primam regulam
& constitutum per alias regulas: quia con-
stitutum per primam regulam consistit in<-P>@@

<-P>indiuisibili, eo modo quo constitutum est:
pretium vero constitutum per alias regu-
las variari potest eodem loco & tempore in
parua quantitate, quia non consistit in indi-
uisibili, vt dicit Diuus Thomas supra in so-
lutione ad primum. Et idcirco à doctori-
bus assignatur triplex iustum pretium eo-
dem loco & tempore quod reputatur quasi
vnum pretium. Aliud quidem dicetur rigi-
dum penes terminum magnitudinis: aliud
vero dicitur mite penes terminum paruita-
tis: aliud denique dicitur mediocre penes
recessum ab vtroque extremo.</P>
<P>  Secunda differentia est, quòd pretium
taxatum à republica, ordinatur immedia-
tè ad bonum communitatis per iustitiam
legalem, quæ principaliter residet in Prin-
cipe, & ministris reipublicæ: pretium vero
constitutum per alias regulas ordinatur im
mediatè ad bonum ipsorum contrahenti&#x0169;.</P>
<P>  Tertia differentia est inter pretium con-
stitutum per secundam regulam & pretium
constitutum per tertiam regulam: quòd
stante taxatione per secundam regulam, nō
habet locum tertia regula. Si enim pretium
communi æstimatione fori sit constitu-
tum, non licet illud pretium variare ex con
uentione inter emptorem & venditorem:
sed standum erit omnino communi vsui
fori. Hoc intelligitur in ratione contractus
emptionis & venditionis. Nam si ex bene-
placito suo venditor velit rem vilius ven-
dere, erit quidem donatio: sicut si emptor
velit carius vendere erit etiam donatio. Vn-
de regula tertia tantum habet locum, quan-
do pretium rei nullo modo est taxatum, si-
cut verbi gratia, contingit in mercibus quæ
nouiter adduc&#x0169;tur ex India. Similiter etiam
idem contingeret si quis artifex industriùs
faceret aliquod nouum artificium vtile ho-
minibus & reipublicæ & etiam delectabi-
le: tunc non est aliud pretium iustum nisi
ex conuentione partium, quod quidem de-
bet fieri attentis laboribus & industrijs &
expensis ipsius artificis.</P>
<P>  Quarta differentia est inter has regu-
las, quòd materia primæ & secundæ re-
gulæ sunt res necessariæ ad victum & ve-
stitum hominum, verbi gratia, circa fru-
mentum & vinum, & carnes & vestitum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0554.jpg/>
@@1@<SE554>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. I. 537
<duolan 2><-P>exercentur illæ regulæ. At vero materia pro
pria tertiæ regulæ, sunt res quæ magis per-
tinent ad faustum & pulchritudinem ipsius
reipublicæ, quam ad necessitatem: qua-
les sunt lapides pretiosi & canes venatici, &
etiam accipitres & equi elegantes, qui non
habent pretium taxatum à republica. Con-
stitutis his omnibus fundamentis est.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum. Vtrum modus ven
dendi rem possit variare iustum pre-
tium rei eodem loco & tempore? loqui-
mur autem de varietate notabili. Pro cu-
ius intelligentia aduerte, quòd quadruplex
est modus vendendi. Primus est, quan-
do ipsa merces quæritemptorem. Secun-
dus. Quando emptores quærunt merces.
Tertius, quando aliquis vendit simul ma-
gnam copiam rerum & non minutatim.
Quartus modus vendendi est per mensu-
ras quasdam minutiores.</P>
<P>  Sit ergo prima conclusio. Primus modus
vendendi, facit vilescere pretium rei iustæ.
Probatur ex communi prouerbio: merces
vltroneæ vilescunt, cuius prouerbij ratio est:
quia in illo modo vendendi est raritas em-
ptorum, quæ est vna causa ex multis mi-
nuendi pretium.</P>
<P>  Secunda conclusio. Secundus modus
vendendi auget pretium iustum rei. Ra-
tio est. Quia in illo modo vendendi est
copia emptorum, quæ causa est augendi
pretium.</P>
<P>  Tertia conclusio. Tertius modus ven-
dendi facit vilescere pretium rei. Ratio est,
quia in illo modo vendendi inuenitur rari-
tas emptorum.</P>
<P>  Quarta conclusio. Quartus modus ven-
dendi merito auget pretium iustum rei. Ra-
tio est: quia in illo modo vendendi est mul-
tus labor & maior cura & industria in ser-
uandis mercibus & diuidendis.</P>
<P>  Ex dictis sequitur, quid sentiendum sit
de monopolijs. Fit enim monopolium
tripliciter. Primò quidem publica autori-
tate, vt cum Princeps prohibet ne quis
vendat aliquod genus mercium præter Pe-
trum vel Ioannem. Et iste modus venden-
di si fiat de rebus non multum necessarijs
reipublicæ, vel si fiat de necessarijs, fit ta-
men cogente necessitate, vel vtilitate rei-<-P>@@

<-P>publicæ, cui aliter prouideri commodè non
potest, nisi merces ad vnum venditorem
vel duos reducantur: tunc iustus erit iste
modus vendendi, dum modo pretium ta-
xetur à republica, ne forte illa occasione ven
ditores spolient rempublicam ipsam. Hac
via iustificantur priuilegia & monopolia de
cartis lusorijs & de libris ab ipsis autoribus
tantum vendendis.</P>
<P>  Secundus modus monopolij est, quan-
do ipsi negotiatores conueniunt inter se de
non vendendis mercibus nisi certo quo-
dam pretio suo beneplacito taxato. Tunc
enim omnes isti negotiatores efficiuntur
qua si vnus venditor, quod redundat in dam
num communitatis. Ratio est: quia quan-
do sunt multi venditores non coniurati, fa-
cile minuuntur rerum pretia, dum quili-
bet affectat vendere, quod quidem redun-
dat in bonum communitatis. Similiter etiā
peccarent viceuersa emptores, quando ad
inuicem conueniunt, de non emendis mer-
cibus nisi viliori quodam pretio taxato suo
arbitratu. Isti tamen poterunt aliquando
excusari: si hoc faciant contra monopo-
lium quod fecerunt venditores: tunc enim
redimunt suam vexationem, dummodo
conueniantem ptores in quodam iusto pre-
tio & æquabili, quale posset æstimari à viris
probis, si nullum esset monopolium.</P>
<P>  Tertius modus monopolij est, quando
duo vel tres mercatores, vel etiam vnus,
congerunt omnes merces alicuius generis
ea intentione, vt omnes emant ab ipsis,
ipsi vero fingunt pretium quodam pro li-
bito suo. Omnes igitur modi prædicti præ-
ter primum cum suis limitationibus, pro-
hibiti sunt iure communi, vt patet. l. 1. C.
de monopolijs. & l. 2. titulo septimo, Par-
tita quinta.</P>
<P>  Nihilominus aduerte, quòd in foro con-
scientiæ non tenebuntur facientes monopo-
lium restituere, nisi conuenerint in pretio
iniusto, quod quidem periculum vt in plu-
rimum inuenitur in secundo genere mono-
polij, tam cum fit ex parte venditorum tam
etiam ex parte emptorum. At vero in tertio
genere monopolij, non videtur esse aliqua
iniquitas. Et ratio est, quia ille qui emit to-
tam quantitatem mercium, suo periculo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0555.jpg/>
@@1@<SE555>538 Quæst. LXXVII. De Emptio. & vend. &c. Art. I.
<duolan 2><-P>emit, neque cum aliquo conuenit frau-
dulenter: quin potius huiusmodi negotia-
tio publicè fit in republica, neque prohi-
betur legibus, nisi tantum in emptione tri-
tici, cautum enim est legibus Regni, quòd
nemo emat triticum ad reuendendum: vbi
autem non fuerit lex humana expressa, quæ
prohibet emptionem siue in parua siue in
in magna quantitate ad iterum vende&#x0303;dum:
licitum erit cuilibet negotiatori emere totā
quantitatem mercium.</P>
<P>  Sed rogat aliquis. In tali casu quod nam
erit pretium iustum, quando ille iterum ven
dit. Respondetur, quòd si non est taxatio
facta à republica, iustum pretium erit in
quo conuenerint emptores cum vendito-
re. Neque moraliter loquendo erit peri-
culum in tali casu, quòd pretium plus iu-
sto augescet propter vnitatem venditoris.
Et ratio est: quia quanuis sit vnitas vendi-
toris, est multiplicitas mercium apud il-
lum, & idcirco properabit vendere, vel
populo, vel alijs negotiatoribus. Si autem
ex tali modo congerendi merces ad vni-
c&#x0169; negotiatorem, sequeretur aliquod dam-
num communitati: tunc princeps reipu-
blicæ tenetur cogere illum negotiatorem,
vt vendat, & si opus fuerit taxare pretium
illi. Hactenus dictum est de pretio iusto se-
cundùm se, hoc est attento valore reivenalis
absolutè loquendo. Nunc autem de pretio
iusto per accidens dicamus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium igitur secundum est circa ter
tiam cōclusionem D. Thom. Vtrùm
illa sit vera, & an possint esse aliæ circun-
stantiæ, propter quas aliqua res iustè ven-
datur carius, quàm secundùm se valeat: v. g.
si res vendatur carius non solum propter in-
commodum venditoris, sed etiam propter
ipsius rei venalis honorificam antiquitate&#x0303;,
vel propter delectationem quam venditor
capit ex illa re.</P>
<P>  Respondetur & sit prima conclusio. Do-
ctrina Diui Thomæ in tertia conclusione
certissima est, & probatur. Quia æquitas
naturalis postulat, vt venditor qui est do-
minus & possessor rei suæ, seruet se indem-
nem, ergo vera est conclusio Diui Tho-
mæ. Confirmatur exemplo. Nam eadem
ratione excusamus mutuatorem, quando à<-P>@@

<-P>mutuatario exigit lucrum verè cessans, vel
damnum emergens, scilicet, quia seruat se
indemnem hoc faciendo. Sed hæc doctri-
na intelligenda est quando emptor vel mu
tuatarius solicitat venditorem vel mutua-
torem vt vendat vel mutuet: quia aliàs non
erat venditurus vel mutuaturus: si autem
vltro se offerat ad vendendum vel mutuan-
dum non potest quicquam exigere pro suo
damno vel lucro cessante. Ratio est ma-
nifesta: quia tunc ipse emptor non est cau-
sa, quòd venditor priuetur suo commo-
do, ergo non est iustum vt soluat pretium
propter incōmoda venditoris aliundè pro-
uenientia.</P>
<P>  Secunda conclusio. Etiam ratione anti-
quitatis honorificæ, potest venditor aliquid
amplius exigere quam res secundùm se va-
leret, & huiusmodi pretium poterit esse
per accidens iustum, quando res illa solum
est honorifica venditori: at vero si res illa
sit honorifica cuilibet habenti: tunc illud
pretium erit iustum secundùm se: quo-
niam dignitas illa est quasi intrinseca rei.
Cæterum pretium maius quod accipitur
propter delectationem quam capiebat ven
ditor de illa re, iustum quidem erit sed per
accidens. Hæc autem doctrina debet intelli
gi, quādo emptor solicitat venditorem, aliàs
non venditurum.</P>
<P>  Hinc sequitur, quòd fallaces sunt regu-
læ quibus ipsi negotiatores solent iustificare
pretium pro mercibus: aiunt enim, quòd
tanti emerunt merces illas, quòd tantas ex-
pensas fecerunt in illis asportandis & con-
seruandis, quæ omnia impertinentia sunt
ad iustificandum pretium in præsenti: nisi
aliàs iustificetur secundùm regulas propo-
sitas & explicatas. Continget enim quòd
negotiator vilius vendat quam emerit, &
tamen iniquè vendit, vel quia ipse stultè
emit, vel quia postquam emit aduenit ma-
gna copia mercium, vel fuit raritas em-
ptorum.</P>
<P><INI2>I</INI2>AM vero, vt ea quæ dicta sunt magis
examinentur, arguitur primò contra pri-
mam regulam. Iniquum est, vt omnes mer
ces eiusdem speciei, dissimiles tamen se-
cundùm conditiones indiuiduales, ex qui-
bus res pluris aut minoris æstimantur: vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0556.jpg/>
@@1@<SE556>Quæst. LXXVII. De fraudul. in emptione, &c. Art. I. 539
<duolan 2><-P>vno pretio, eodem tempore & loco ven-
dantur: sed prima regula ita disponit, ergo
iniqua est.</P>
<P>  Secundò. Pretium rerum iustissimè va-
riatur copia vel inopia ipsarum variata pro
differentia loci & temporis: sed lex quæ ta-
xat pretium rerum multo tempore duratu-
rum, nullam habet rationem huius varieta-
tis: ergo imprudens est & iniqua.</P>
<P>  Tertiò. Pretium etiam lege taxatum sta-
tuitur per humanam prudentiam: sed huma
na prudentia non attingit medium iustitiæ
indiuisibiliter, vt ait Aristot. 2. Ethicorum,
cap. 6. ergo consistere in indiuisibili non ma
gis est proprietas pretij constituti per primā
regulam quam per secundam & tertiam.</P>
<P>  Quartò. Iustum pretium rerum est in
æqualitate rei ad rem, siquidem est medi&#x0169;
iustitiæ commutatiuæ: ergo omne pretium
iustum consistit pariter in indiuisibili.</P>
<P>  Ad primum respondetur, quòd lex quæ
taxat pretium rebus eiusdem speciei intelli-
genda est de rebus sanis in illa specie: quare
si triticum sit sordidum, mixtum palea, vel
terra, vel consumptum gurgulione: non est
vendendum secundùm illud pretium regu
lariter loquendo. Idem dicimus de vino si
sit ita accidum, vt prope sit acetum vel mix-
tum aliquo licore, non potest vendi pretio
taxato per legem regulariter loquendo. Si
tamen merces sint integræ & sanæ in sua spe
cie, istæ taxantur iustè eodem pretio legi-
timo quantum ad terminum magnitudinis.
Ratio est: quia lex non respicit per se bo-
num particulare emptoris & venditoris, sed
bonum communitatis: & idcirco non est
inconueniens, quòd aliqua particularia in-
commoda tollerentur, imo vero & si bene
consideretur, non poterat aliter taxari pre-
tium pragmaticæ de frumento. Nam si
distinctum pretium statuisset lex pro opti-
mo frumento, & pro mediocri & pro mi-
nus bono, esset maxima confusio inter em-
ptores & venditores: non enim poterat in-
ueniri iudex facile qui discerneret, quodnā
triticum esset optimum, quod mediocre,
quod minus bonum. Prudenter igitur lex
statuit certum pretium quantum ad termi-
num magnitudinis, etiam pro optimo fru-
mento. Iudicauit enim legislator, quòd mi-<-P>@@

<-P>nus bonum triticum non attingeret illud
pretium nisi in magna inopia tritici & fa-
me multa: quapropter nota, quòd stante
pragmatica, potest inueniri triplex differen
tia & circunstantia temporis. Prima quide&#x0303;,
quando omne triticum etiam vilissimum
& mixtum paleis attingit pretium pragma-
ticæ, & hoc contingit quando est notabilis
fames & penuria frumenti: tunc enim etiam
vilissimum triticum transcenderet illud pre
tium, si non esset pragmatica. Secunda diffe
rentia temporis est, quando nullum triti-
cum potest iustè vendi pretio pragmaticæ,
v. g. quando est maxima copia frumenti, &
tunc differenti pretio iusto venditur opti-
mum & mediocre & minus bonum: quod
si aliquis vendat tunc pretio taxato à prag-
matica: tenetur restituere emptori etiam si
non puniatur ab ipsa republica, si fuerit ex-
cessus vltra medietatem quidem iusti pre-
tij. Tertia differentia est, quando bonum
& optimum triticum attingit pretium pra-
gmaticæ, & minus bonum non attingit
neque potest attingere iustè pragmaticam.
Hoc contingit quando non est multa co-
pia, neque multa inopia frume&#x0303;ti: tunc enim
potest contingere, quòd optimum triti-
cum & bonum attingat pretium pragma-
ticæ: minus autem bonum non attingat.
Vnde si quis vendat minus bonum triticum
pretio pragmaticæ expectata pecunia: tene-
tur ad restitutionem ipsi emptori: quoniam
numerata pecunia non tantum valet in præ-
senti, vnde sumi debet pretium iustum.</P>
<P>  Ad secundum respondetur consequen-
ter, quòd lex non debet habere rationem va
rietatis illius copiæ vel inopiæ, quando ad
bonum communitatis expedierit pro mul-
to tempore taxare ipsum pretium.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,
quòd pretium legitimum in hoc conuenit
cum alijs pretijs arbitrarijs, quod quemad-
modum à principio quando agebatur de le-
ge ferenda poterat humana prudentia ta-
xare pretium legitimum paulo magis aut
minus: sed iam semel statuto pretio per
legem, iniquum erit ab illa taxatione di-
scedere etiam in minimo: sic etiam pre-
tium arbitrarium postquam semel statu-
tum est inter emptores & venditores in sin-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0557.jpg/>
@@1@<SE557>540 Quæst. LXXVII. De fraudul. in emptione, &c. Art. I.
<duolan 2><-P>gulari, iniquum est ab illa quantitate deter-
minata discedere, etiam in minimo: nisi de
consensu vtriusque partis. Et ita humana
prudentia attingit medium iustitiæ in em-
ptionibus & venditionibus, vel statuendo le
gem de pretio legitimo, vel per conuenien-
tiam inter emptorem & venditorem ip-
sum: & ita manet pretium iustum in indi-
uisibili.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, æqualitatem iu
stitiæ commutatiuæ, aliquando consistere
in indiuisibili mathematico: quando res ipsa
in se consistit in indiuisibili. v. g. quando
qui accepit duo reddit duo: aliquando vero
necesse est vt vtamur indiuisibili morali, ad
constituendam æqualitatem iustitiæ com-
mutatiuæ, v. g. quando medium rei non
constat in communi pro omnibus contra-
ctibus singularibus, sed necessaria est æsti-
matio hominum, quæ varia est, quanuis ac-
cedat prope ad medium: & talis est æstima-
tio fori communis: donec in particulari fiat
conuenientia inter emptorem & vendito-
rem de pretio indiuisibili: & sic non est ea-
dem ratio de prima regula, & de alijs dua-
bus: quoniam secundùm primam regulam,
pretium rerum consistit in indiuisibili ma-
thematico etiam in communi omnibus cō-
tractibus: at vero pretium constitutum per
secundam & tertiam regulam consistit in
indiuisibili morali, donec in singulari fiat
conuenientia. Ex dictis sequitur, quomodo
sit intelligendum illud commune prouer-
bium, tantum valet res quantum vendi po-
test, quod habetur in. l. 1. ff. ad Senatusconsul
ta. & in. l. si quis vxori. ff. de furtis. est enim
intelligendum quantum vendi potest secun
dùm communem æstimationem fori, quan
do non est taxatum lege pretium. Item ma-
xime verificatur in materia tertiæ regulæ,
vbi neque est lex neque communis æsti-
matio fori.</P>
<P>  Sed iam circa pragmaticam de frumen-
to, aduertenda sunt tria documenta. Prim&#x0169;
est, quòd in illa pragmatica non solum in-
terdicitur venditio frumenti pro maiori pre
tio pecuniario, sed etiam cambium pro alia
re maioris pretij. v. g. non erit licitum stante
pragmatica, permutare certam mensuram
tritici pro certa mensura olei quæ pluris<-P>@@

<-P>æstimatur. Probatur. Quia quanuis lex so-
lum exprimeret, quòd nemo ven dat tritic&#x0169;
nisi tale pretio, tamen secundùm ius com-
mune nomine venditionis quantum ad va-
lorem, intelligitur etiam cambium, vt pa-
tet ex. l. statu liberi. ff. de statu liberis. & ex
l. 2. C. de rescindenda venditione. quæ lex
secundùm omnes Iurisperitos verificatur
etiam in cambio: quanuis solum loquatur
expressè de emptione & venditione.</P>
<P>  Secundò probatur. Nam illa lex facta est
propter bonum communitatis, si autem li-
ceret res maioris pretij recipere pro frumen
to, cogerentur emptores ab ipsis venditori-
bus, vt aliàs emerent res maioris pretij ad
permutandum eas pro frumento, quod qui-
dem inconueniens perinde esset atque si
non esset ipsa lex pragmaticæ. Denique pro
batur. Quia lex illa intendit constituere iu-
stum pretium in indiuisibili: si autem esset
licitum recipere res maioris pretij pro fru-
mento, non seruatur æqualitas iustitiæ com
mutatiuæ constituta per legem ipsam.</P>
<P>  Secundum documentum est, quòd qui
vendit frumentum vltra pretium taxatum,
mortaliter peccat: quia facit contra legem
iustam in materia graui, & tenetur restitue-
re excessum pretij ipsis emptoribus: quan-
uis non teneatur ad p&#x0153;nam legis ante con-
demnationem iudicis. Hoc documentum
est contra doctissimum Nauarro in suo ma
nuali, cap. 23. num. 86. vbi ait, quòd ille qui
vendit vltra pretium taxatum lege non pec-
cat mortaliter, dummodo non vendat ma-
iori pretio quā res illa valeret secund&#x0169; per-
missionem legis naturalis, si nulla esset pra-
gmatica. Et in numer. 55. idipsum docet de
omni lege ciuili, &#xA759; non obligat in foro con-
scientiæ: sed solum sunt p&#x0153;nales leges. Con
tra cuius sententiam disputatur in cōmuni,
in 1. 2. quæstione. 96. articulo. 4. sed quòd
attinet ad rem præsentem reprobatur præ-
dicta sententia merito. Et probatur prædi-
ctum docume&#x0303;tum. Primò. Nullum est pre-
tium iustum lege naturali, sed solum lege
positiua, vel ex communi æstimatione fo-
ri: sed supposita taxatione legis illud est
pretium iustum legitimum: ergo lex natu-
ralis pro tunc nullum aliud pretium iustifi-
cat supra illud lege taxatum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0558.jpg/>
@@1@<SE558>Quæst. LXXVII. De fraudul. in emptione, &c. Art. I. 541
<duolan 2><P>Confirmatur. Lex illa quæ taxat pretium,
constituit contractum emptionis & vendi-
tionis actum iustitiæ commutatiuæ: sed iu-
stitia commutatiua obligat in foro conscien
tiæ vt nemo contra faciat: ergo vendentes
vltra pragmaticam peccant mortaliter, &
tenentur restituere.</P>
<P>  Tertium documentum est, quòd illa
pragmatica æqualiter obligat, omnes etiam
seculares ecclesiasticos & regulares. Hoc
documentum est etiam cōtra Nauarro vbi
supra, numero. 85. vbi ait, quòd non obli-
gantur clerici illa pragmatica: quia non sunt
subditi Principi seculari, neque eius legibus
ciuilibus. Vnde infert duo: alter&#x0169; est, quòd
expediret vt episcopi ferrent eandem le-
gem taxationis tritici, vt clerici obligaren-
tur: alterum est, quòd vbi fuerit lege per-
missum, quòd qui frumenta asportant ex
alijs Regnis, possint vendere tanti quanti
inuenerint & quantum potuerint: vt reue-
ra permittitur in. l. 1. titul. 25. libro. 5. nouæ
Recopilationis: quod t&#x0169;c etiam clerici pos-
sunt vendere quanti potuerint. Nihilomi-
nus nostrum documentum verissim&#x0169; est,
& demonstratur. Primo quidem, quoniam
l. citata, &. l. 2. & 3. dicitur, quòd compellan-
tur clerici eodem pretio vendere sicut secu-
lares: si autem clerici non essent subditi
Principi seculari, quantum ad hoc lex illa
esset iniqua, neque permitteretur à Ponti-
fice in populo Christiano. Secundò pro-
batur. Quoniam omnes clerici & regula-
res subditi sunt principibus secularibus in
his, quæ non impediunt gubernationem
ecclesiasticam, ergo omnes obligat. Deni-
que probatur. Nam lege naturali tenentur
clerici vendere frumentum iusto pretio: sed
iustum preti&#x0169; est in aliqua republica quod
æstimatur communi vsu hominum & fo-
ri ipsius secundum consuetudinem patriæ:
ergo tenentur vendere vt mos est in illa ci-
uitate vbi habitant. Et ista ratio concludit,
quòd ipsemet Princeps tenetur vendere
suum triticum pretio taxato à pragmatica:
quia durante pragmatica pretium ipsius pra
gmaticæ est pretium iustum. Hactenus de
hac pragmatica frumenti dictum sit.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò circa solutionem ad
primum argumentum, in qua solu-<-P>@@

<-P>tione agitur de deceptione quam ad inui-
cem faciunt emptores & venditores, vltra
vel citra medietatem pretij iusti.</P>
<P>  Pro cuius dubitationis intelligentia ad-
uertendum est, quòd quantum attinet ad
venditores, manifestum est quid sit decipe-
re vltra medietatem iusti pretij: est enim re-
cipere vltra iustum pretium plusquam di-
midium. v. g. si venditor pro re quæ valet
centum recipiat centum quinquaginta vn&#x0169;.
Decipit autem citra dimidium iusti pretij,
quando pro re quæ valebat centum acci-
pit ad summum centum quadraginta no-
uem. Sed tamen quod attinet ad empto-
rem, est differentia opinionum inter Iuris-
peritos, quid sit decipere venditorem vl-
tra vel citra dimidium. Nobis tamen cer-
tissima sententia sit, quòd emptor tunc de-
cipit vltra dimidium ipsum venditorem:
quando pro re quæ valebat centum repen-
dit quadraginta nouem aut infra, ita quòd
nulla sit differentia inter emptorem & ven-
ditorem quantum ad medietatem iusti pre-
tij: quoniam res ipsa reducenda est ad pre-
tium pecuniarium iustum, vt facile iudice-
mus quis decipiat alterum vltra vel citra di-
midium.</P>
<P>  Hoc supposito arguitur primo pro par-
te affirmatiua, quod licitum sit emptori-
bus & venditoribus se ad inuicem decipe-
re vltra dimidium iusti pretij. Est argumen-
tum. Leges ciuiles sunt iustæ: sed secundùm
illas fertur sententia in iudicio in fauorem
eius qui decepit alterum citra dimidium: er-
go etiam in foro conscientiæ conferunt illi
ius ad retinendum, quod accepit. Minor pa-
tet ex. l. 2. &. l. si voluntate. C. de rescindenda
venditione. & ex cap. cum dilecti. & capit.
cum causa. de emptione & venditione.</P>
<P>  Secundo arguitur à simili. Leges de præ-
scriptione transferunt dominium rei in foro
conscientiæ in possessorem bonæ fidei, ergo
saltem leges citatæ conferunt dominium in
foro conscientiæ in emptorem & vendito-
rem bonæ fidei.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Qui comparat domi-
nium per contractum iure validum quan-
uis lege prohibitum. v. g. qui acquirit do-
minium pecuniarium per ludum alearum,
non tenetur pecuniam restituere in foro<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0559.jpg/>
@@1@<SE559>522 Quæst. LXXVII. De fraudul. in emptione, &c. Art. I.
<duolan 2><-P>conscientiæ antequam compellatur à iudi-
ce, ergo multo minus in nostro casu tenebi-
tur, vbi & contractus est validus & à iudice
re cognita non compelletur restituere qui
decepit vltra dimidium iusti.</P>
<P>  De hac re multa disputant Iurisperiti, vi-
deatur Couar. lib. 2. Variarum Resol. cap. 3.
ad quart&#x0169;. inter Theologos videatur Ioan-
nes de Medina Complutensis in tract. de re
bus restitue&#x0303;. quæst. 32. & Conrad. de contra
ctibus in quæst. 57. Syluest. in verb. emptio.
Caiet. opusc. 17. Responsionum, respons. 17.
dubio. 3. Adria. quodlib. 6. art. 3. ad tertium.</P>
<P>  Sunt igitur tres sententiæ de hac re. Pri-
ma quæ ait, nullum esse peccatum decipere
emptorem vel venditore&#x0303;. Hanc tenet Sum-
ma Rosella, vt refert Syluest. vbi sup. & qui-
dam Durandus minorita, vt refert Conrad.
vbi supra, & multi Iurisperiti quos citat do-
minus Antonius de Padilla in cōmentarijs
sup. l. 2. C. de rescindenda vendit. num. 73.</P>
<P>  Altera sententia est D. Tho. in hoc artic.
in altero extremo, quod est peccat&#x0169; morta-
le talis deceptio, & quod inde oritur obliga-
tio restituendi: quæ sententia cōmunis est ci
tatis Theologis, & multis alijs in. 4. dist. 15.</P>
<P>  Tertia sente&#x0303;tia quasi media inter istas est,
quę ait esse peccat&#x0169; decipere emptorem vel
venditore&#x0303; etiā citra dimidi&#x0169; iusti, negat ta-
men inde oriri obligatione&#x0303; restituendi. Hāc
tenet Gerson in tractatu de contractibus.</P>
<P>  Nobis tamen sententia D. Tho. & Theo-
logorum tam certa est, vt oppositum sit om
nino improbabile. Probatur primò, quia
qui decipit proximum in illo casu, peccat
contra iustitiam commutatiuam, siquidem
recipit aliquid vltra iustum pretium, ergo te
netur hāc inæqualitatem recompensare per
actum iustitiæ commutatiuæ qui est resti-
tuere. Confirmatur. Quia si ille tant&#x0169; pecca
ret contra iustitiam legalem, vt videtur senti
re Gerson, nō verificaretur quòd decipit vl-
tra dimidi&#x0169; iusti. Hoc enim ex proprijs ter-
minis significat actum contrarium iustitiæ
commutatiuæ, eo vel maxime &#xA759; nulla ratio
peccati potest illic considerari, nisi contra iu
stitiam commutatiuam. &#x00B6; Secundò. Etiam
si quis bona fide decipiat alterum ex igno-
rantia inuincibili, tenetur nihilominus po-
stea cognita veritate restituere illud in quo<-P>@@

<-P>factus est ditior, quando res illa non extat,
ergo etiam si emptor vel venditor decipit
bona fide, tenebitur restituere cognita veri-
tate. Probatur consequentia. Nam æqualitas
illius contractus postulat, vt neuter accipiat
plus iusto, ergo cognita veritate tenebitur re
sarcire illam inæqualitatem. Plura argumen
ta facit Magister Soto vbi supra, sed hæc vali
dissima sunt, procedunt enim ex proprijs re
rum definitionibus.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum respon-
detur, quòd illæ leges sunt permissiuę
quantum ad lęsionem citra dimidium iusti:
non tamen iustificant ipsum contract&#x0169;, sed
relinquunt illud iure naturæ iudicand&#x0169;. Ra-
tio autem quare leges permittunt illam ini-
quitatem, & non dant actionem in iudicio
damnificato, est: quia cum contractus em-
ptionis & venditionis sit frequentissimus in
republica, si daretur actio læsis citra dimi-
dium iusti, non sufficerent tribunalia ad diri
mendas lites quotidianas quæ ex talibus de-
ceptionibus prouenirent. Imo vero olim an
te legem illam. 2. C. de rescindenda vendi-
tione. non dabatur actio in iudicio læsis etiā
vltra dimidium pretij. Et nihilominus dece
ptores tenebantur restituere iure ipso natura
li. Ita etiam nunc post illam legem damni-
ficantes citra dimidium, tenentur eodem iu
re naturæ restituere. Sed hic obseruandum
est, quòd quando pretium est lege taxatum,
vt in pragmatica de frumento, datur actio
læsis citra dimidium iusti, tum in fauorem
legis, tum etiā quia facile cōstat in iudicio de
læsione: nō autem ita facile constat de læsio
ne, vbi nō est pretium taxatum, eo quòd est
multa varietas in pretio rerum, vbi non est
pragmatica.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd nō est
simile de legibus præscriptionum, & de alijs
legibus circa deceptionem contractus em-
ptionis & ve&#x0303;ditionis: quoniam leges de præ-
scriptione sunt directiuæ & præceptiuæ, le-
ges autem alteræ sunt tātum permissiuæ. Et
si quis merito quærat, quomodo cognosci-
tur quando aliqua lex est præceptiua & quā
do per missiua? Respondetur, &#xA759; ante omnia
attendend&#x0169; est ad finem legis, deinde consi
derandum est circa medium ad finem, an
illud quod statuit lex ad cōsequend&#x0169; finem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0560.jpg/>
@@1@<SE560>Quæst. LXXVII. De fraudul. in emptione, &c. Art. I. 543
<duolan 2><-P>habeat speciem mali & iniquitatis: an vero
secundùm se sit bonum? Dicimus ergo &#xA759; si
tale medium secundum se fuerit opus virtu-
tis, tunc lex erit directiua & præceptiua. Sed
difficultas est, quando ipsum medium ha-
bet speciem iniquitatis & malitiæ, quod qui
dem si per legem non potest honestari, tunc
plane est permissiua, & sic permittuntur me
retrices & defenduntur in iudicio ad euitan
da adulteria & alia peccata maiora. Si autem
aliqua via poterit honestari medium per le-
gem, vel legislatorem, videlicet transferen-
do dominium rei in alterum: tunc si talis
translatio dominij fuerit necessaria ad finem
legis, lex erit præceptiua, simulq&#x0301;ue directi-
ua: si autem non fuerit necessaria ad conse-
quendum finem legis: tunc lex erit tantum
permissiua. Exemplum primi. Lex de præ-
scriptione habet pro fine, vt rerum dominia
sint certa & determinata: ad hunc tame&#x0303; fine&#x0303;
necessarium est, vt medi&#x0169; quod lex statuit,
scilicet, &#xA759; post tant&#x0169; te&#x0303;pus maneant res apud
possessores bonæ fidei in perpetu&#x0169;, &#xA759; trans-
ferat dominium in possessorem bonæ fi-
dei, alias frustraretur finis legis: qui est vt re
rum dominia sint certa. Exemplum secun-
di. Lex, quæ dat facultatem viro, occidendi
vxorem deprehensam in adulterio, habet
pro fine cōmisereri vehementi dolori mari
ti, & non addere dolorem supra dolorem,
Ad hunc autem finem non est necessari&#x0169;
concedere illam facultatem publicam vt
autoritate reipublicæ occidat vxorem tan-
quam Iudex iuste iudicans vel tanquam
minister sententiæ latę iam ab ipsa lege: sed
sufficit, vt permittatur occidere si velit, ne-
que propter hoc puniatur. Vnde colligi-
mus quòd lex illa sit permissiua tantum. Ad
h&#x0169;c igitur modum, dicimus quòd lex quæ
dicit; liceat emptori & venditori ad inuice&#x0303;
decipere, habet pro fine euitare frequentes
lites: quæ orirentur ex huiusmodi contra-
ctibus si pro quauis inæqualitate daretur
actio in iudicio; ad que&#x0303; finem sufficit: quòd
parti læsæ non detur actio in iudicio: non
autem requiritur, neque decebat transferre
dominium in damnificantem.</P>
<P>  Ad tertium argumentum negatur illa si-
militudo & comparatio, quia quanuis illi
contractus cōueniant in hoc, quòd vterque<-P>@@

<-P>sit validus: tamen iniquitas siue malitia quæ
est in ludo alearum, est tantum contra iusti
tiam legalem: & idcirco reddere quod quis
lucratus est, habet tantùm rationem p&#x0153;næ
taxatæ à lege. At vero malitia, quæ est in
contractu emptionis & venditionis vbi inter
uenit deceptio, est contra iustitiam commu
tatiuam: & idcirco damnificans tenetur iure
naturæ restituere.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium quartum, An quòd cōtractus
emptionis & venditionis fiat bona
vel mala fide, referat aliquid ad hoc vt sit va
lidus vel non, & ad hoc quòd inde oriatur
obligatio restituendi vel non oriatur. Ad
hoc dubium respondetur resolutoriè.</P>
<P>  Prima conclusio. Contractus emptionis
& venditionis celebratus bona fide propter
ignorātiam puræ negationis vtriusq; partis,
scilicet, quia neutra pars scit valorem rei: sed
merè negatiuè se habet circa æstimationem
valoris, tunc talis contractus est validus, etiā
si vltra dimidium iusti pretij fiat deceptio.
& quidem quod sit validus, patet, quia ex
vtraque parte est omnino voluntarius.
Quòd autem inde non oriatur obligatio re
stituendi, probatur: quia vterque se exponit
æquali periculo, & est quasi contractus de
sortibus, ergo nulla ratione oritur ibi obliga
tio restituendi, eo vel maxime quòd vtra-
que pars in illo contractu cedit libere iuri
suo, & facit quasi donationem mutuam ad
inuicem, & denique in isto casu verificatur
illa tertia regula iusti pretij.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si tamen talis contra
ctus celebretur bona fide cum ignorantia
prauæ dispositionis, quia videlicet vterque
existimat iustum pretium esse tantum vel
tantum, & tamen reuera est maius vel mi-
nus: tunc contractus ille non est inualidus.
Probatur. Quia ille qui læditur non alia ra-
tione vult contrahere, nisi supposito quòd
pretium sit tantum, ergo non est volunta-
rius ille contractus, sed inuoluntarius & per
consequens inualidus. Etenim de ratione cō
tractus humani est, quòd sit voluntarius.</P>
<P>  Tertia conclusio. Læsus per talem con-
tractum prædictum habet ius in foro con-
scientiæ repetendi quod alter plus acce-
pit: & ille alter tenetur in foro conscien-
tiæ restituere. Cæterum in foro exteriori<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0561.jpg/>
@@1@<SE561>544 Quæst. LXXVII. De fraudul. in emptione, &c. Art. I.
<duolan 2><-P>dabitur actio parti læsæ vltra dimidium iu-
sti: lædenti vero dabitur optio, vt vel rescin-
dat contractum vel recompenset quod am-
plius accepit. Ista conclusio quantum ad
priorem partem sequitur ex secunda, quo-
niam si contractus fuit nullus, & alter eor&#x0169;
amplius accepit: sequitur quòd in foro con-
scientiæ tenetur ex iustitia commutatiua il-
lud restituere vel rescindere contractum.
Quātum ad secundam partem habetur ex-
pressè. l. 2. C. de rescindenda venditione. Et
ratio eius est: quia cum ille contractus cele-
bretur bona fide, æquum est, vt neuter eor&#x0169;
damnum patiatur cognita veritate. Quod
quidem plane fit, si læso datur actio in iudi-
cio: lædenti vero detur prædicta optio.</P>
<P>  Quarta conclusio. Si contractus mala fi-
de fuerit celebratus, & pars læsa ignorabat iu
stum rei pretium, erit inualidus contractus
in foro conscientiæ. Probatur, quia talis igno
rantia inuoluntarium interpretatiuè opera-
tur: at vero sine voluntario contractus est
nullus, igitur est inualidus contractus. Con-
clusio hæc consonat cum iure ciuili, in quo
nihil statuitur de firmitate aut nullitate hu-
iusmodi contractus: sed sol&#x0169; definitur: quòd
non datur actio parti læsæ citra dimidium
iusti pretij. Reliqua vero relinquit iure natu
ræ iudicanda.</P>
<P>  Quinta conclusio. Si contractus mala fi-
de celebretur, & pars læsa scit iustum rei pre
tium, sed necessitate compellitur emere vel
vendere, tunc contractus est validus in foro
conscientiæ. Probatur. Nam pars læsasciens
iustum pretium, nihilominus vult contrahe
re & pati illud detrimentum, ergo contra-
ctus est simpliciter voluntarius & validus.
Non dicimus modo, quòd lædens nō tenea
tur restituere, sed quòd ipse contractus est
validus: licet sit iniquus. Probatur à simili.
Ille qui proijcit merces in mare propter tem
pestatem obortam, simpliciter loquendo
voluntariè proijcit, quanuis secundùm quid
inuoluntariè: quoniam nollet proijcere, er-
go tale voluntarium sufficit ad contractum
emptionis & venditionis, siquidem pars læ-
sa nullo modo compellitur ab altera vt con
trahat. Probatur consequentia & confirma-
tur. Nam tale voluntarium sufficit etiam ad
votum faciendum, ergo etiam sufficiet ad<-P>@@

<-P>contractum emptionis & venditionis.</P>
<P>  Sed contra. Donatio facta latroni nulla
est, quanuis ille qui dat pecunias (dat simpli-
citer voluntariè propter euitandam mor-
tem) eò quòd est inuoluntarius secundùm
quid, ergo pari ratione sufficiet ad nullitate&#x0303;
contractus prædicti illud inuoluntarium se-
cundùm quid. Respondetur, quòd quando
altera pars iniuriam aliquam facit alteri con
trahenti, propter quam altera pars cogitur
contrahere vel dare pecunias, tunc irritatur
contractus: quia non est iustum quòd ex in-
iuria nascatur ius illi qui facit iniuriam. N&#x0169;c
autem in casu nostræ conclusionis illa pars
quæ necessitatur contrahere, non necessita-
tur ab altera parte, sed aliunde, scilicet, à sua
egestate: vnde non est eadem ratio. Per h&#x0169;c
etiam modum intelligitur quare contractus
vsurarius sit validus quantum ad rationem
mutui: licet vsurarius teneatur non recipere
vsuras. Ratio validitatis est, quia ex vtraque
parte est contractus voluntarius simpliciter.
Nam pars læsa sciens & prudens vult recipe
re mutuum propter suam necessitatem, nō
obstantibus vsuris. Ipse autem vsurarius li-
benter contrahit.</P>
<P>  Secundò probatur cōclusio ex cap. cum
dilecti. de emptione & venditione. vbi Ale-
xand. 3. definit validum esse contract&#x0169; quen
dam emptionis & venditionis cuiusdam syl
uæ, etiam si qui vendiderant decepti fuerant
vltra dimidium. Definit tamen supplendam
iniquitatem esse & inæqualitatem. Valde
itaque est obseruandum, quòd aliud est con
tractum esse validum, & aliud esse iniqu&#x0169;,
vnde oritur obligatio restitue&#x0303;di. Multienim
contractus sunt validi, eo quòd sunt volunta
rij ex vtraque parte, qui alias iniqui sunt.</P>
<P>  Vltima conclusio. Non tenetur is qui læ-
sit mala fide etiam vltra dimidium iusti pre
tij in casu quintæ conclusionis ante iudicis
sententiam stare optioni partis læsæ, etiam si
leges ciuiles concedant parti læsæ in tali ca-
su, vt eligat, Vtrùm maluerit vel rescindere
contractum, vel restitutionem sibi fieri in
eo in quo damnificatus est. Sed dicimus,
quòd lædens in foro cōscientiæ poterit sup-
plere iustum pretium non rescindendo con
tractum. Probatur. Nam optio quæ datur
per leges ciuiles parti læsæ est in p&#x0153;nam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0562.jpg/>
@@1@<SE562>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. II. 545
<duolan 2><-P>lædentis mala fide. Ergo tales leges nō obli
gant in foro conscientiæ ante sententiā iudi
cis. Antecedens probatur. Nam vbi non est
mala fides lædentis, non concedunt leges il
lam optionem parti læsæ: sed solum dant illi
actionem in iudicio, lædenti vero bona fi-
de, dant optionem. Ista conclusio est mul-
tò probabilior quàm opposita sente&#x0303;tia, quæ
à quibusdam asseritur opinantibus leges il-
las non esse p&#x0153;nales, sed esse dirigentes con
tractum & apponentes conditione&#x0303; necessa-
riam celebrandis huiusmodi contractibus.</P>
<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm venditio reddatur illici
ta propter defect&#x0169; rei venditæ.</A+1></negEZ>
<P><INI2>A</INI2>D Sec&#x0169;dum sic proceditur. Videtur,
&#xA759; venditio non reddatur iniusta &
illicita propter defectum rei venditæ. Mi-
nus enim cætera sunt pe&#x0303;sanda in iure quàm
rei species substantialis. Sed propter defe-
ctum speciei substantialis non videtur red-
di venditio rei illicita, puta si aliquis vendat
argentum vel aurum alchimicum pro ve-
ro, quod est vtile ad omnes humanos vsus
ad quos necessarium est argentum & aur&#x0169;,
puta ad vasa & ad alia huiusmodi. Ergo mul
to minùs erit illicita venditio, si sit defectus
in alijs.</P>
<P>  &#x00B6; 2 Præterea. Defectus ex parte rei qui
est secundum quantitatem, maximè vide-
tur iustitiæ contrariari quæ in æqualitate cō
sistit. Quantitas autem per mensuram co-
gnoscitur. Mensuræ autem rerum quæ in
vsum hominum veniunt, non sunt determi
natæ, sed alicubi maiores, alicubi minores:
vt patet per Philosophum in quinto{5*} Ethi-<marginalia>Lib. 5. ca.|7. tom. 5.</marginalia>
corum. Ergo non potest euitari defectus ex
parte rei venditæ: & ita videtur quòd ex
hoc venditio non reddatur illicita.</P>
<P>  &#x00B6; 3 Præterea. Ad defectum rei perti-
net, si ei conueniens qualitas deest. Sed ad
qualitatem rei cognoscendā requiritur ma-
gna scientia, quæ plerisque venditoribus de
est. Ergo non redditur venditio illicita pro-
pter rei defectum.<marginalia>Lib. 3. ca.|11. à med.|illi&#xA770;. to. 1.</marginalia>
<P>  SED contra est, quod Ambros.{5*} dicit
in libr. de Offic. Regula iustitiæ manifesta<-P>@@

<-P>est, quòd à vero declinare virum nō deceat
bonum, nec damno iniusto afficere quen-
quam, nec doli aliquid annectere rei suæ.</P>
<P>  RESPONDEO dicendum, &#xA759; circa
rem, quæ venditur, triplex defectus conside
rari potest. Vnus quidem secund&#x0169; speciem
rei. Et hunc quidem defectum si venditor
cognoscat in re, quam vendit, fraudem com
mittit in venditione. Vnde venditio illicita
redditur. Et hoc est, quod dicitur contra
quosdam Isai. 1. Argent&#x0169; tuum versum est
in scoriam, vinum tuum mixtum est aqua.
Quod enim permixtum est, patitur defe-
ctum, quantum ad speciem. Alius autem de
fectus est secundum quantitatem, quæ per
mensurā cognoscitur. Et ideo si quis scien-
ter vtatur deficienti mensura in vendendo,
fraudem committit, & est illicita venditio.
Vnde dicitur Deut. 25. Non habebis in sac-
culo diuersa pondera maius & minus, nec
erit in domo tua modius maior & minor.
Et postea subditur, Abominatur enim Do-
minus eum qui facit hæc, & auersatur om-
nem iniustitiam. Tertius defectus est ex par
te qualitatis, puta si aliquod animal infirm&#x0169;
vendat quasi sanum. Quod si quis scienter
fecerit, fraudem committit in venditione:
vnde est illicita venditio. Et in omnibus tali
bus non solùm aliquis peccat, iniustam ven
ditionem faciendo, sed etiam ad restitutio-
nem tenetur. Si verò eo ignorante aliquis
prædictorum defectuum in re vendita fue-
rit, venditor quidem non peccat, quia facit
iniustum materialiter: nec eius operatio est
iniusta, vt ex supradictis{5*} patet: tenetur ta-<marginalia>Q. 59. ar|tic. 2.</marginalia>
men cùm ad eius notitiam peruenerit, dam-
num recompensare emptori. Et quod di-
ctum est de venditore, etiam intelligend&#x0169;
est ex parte emptoris. Contingit enim quan
doque venditorem credere rem suam esse
minùs pretiosam, quantum ad speciem, si-
cut si aliquis vendat aurum loco aurichalci,
emptor si id cognoscat, iniustè emit, & ad
restitutionem tenetur. Et eadem ratio est de
defectu qualitatis & quantitatis.</P>
<P>  AD primum ergo dicendum, quòd au-
rum & argentum non solùm cara sunt pro-
pter vtilitatem vasorum, quæ ex eis fabricā-
tur, aut aliorum huiusmodi: sed etiam pro-
pter dignitate&#x0303; & puritatem substantiæ ipso-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0563.jpg/>
@@1@<SE563>546 Quæst. LXXVII. De Emptio. & vend. &c. Art. III.
<duolan 2><-P>rum. Et ideo si aurum vel argentum ab al-
chimicis factum, veram speciem non ha-
beat auri & argenti, est fraudulenta & iniu-
sta venditio: præsertim cùm sint aliquæ vti-
litates auri & argenti veri, secundum natura
lem operationem ipsorum, quæ non conue
niunt auro per alchimiam sophisticato. Si-
cut, quòd habet proprietatem lætificandi,
& contra quasdam infirmitates medicina-
liter iuuat. Frequentius etiam potest poni
in operatione, & diutiùs in sua puritate per-
manet aurum verum, quàm aurum sophi-
sticatum. Si autem per alchimiam fieret au-
rum verum, non esset illicitum ipsum pro
vero vendere, quia nihil prohibet artem vti
aliquibus naturalibus causis ad producend&#x0169;
naturales & veros effectus: sicut Aug.{5*} dicit<marginalia>Lib. 3. ca.|8. tom. 3.</marginalia>
in 3. de Trin. de his quę arte dæmon&#x0169; fiunt.</P>
<P>  AD secundum dicendum, quod men-
suras rerum venalium necesse est in diuer-
sis locis esse diuersas, propter diuersitatem
copiæ & inopiæ rerum: quia vbi res magis
abundant, consueuerunt esse maiores men-
furæ. In vnoquoque tamen loco ad recto-
res ciuitatis pertinet determinare quæ sint
iustæ mensuræ rerum venalium, pensatis
conditionibus locorum & rerum. Et ideo
has mensuras publica autoritate vel cōsue-
tudine institutas præterire non licet.</P>
<P>  AD tertium dicendum, quòd sicut Au-
gust. dicit in 11.{5*} de ciuit. Dei. Pretium rer&#x0169;<marginalia>Lib. 11. c.|16. to. 5.</marginalia>
venalium non consideratur secundum gra
dum naturæ, cùm quandoq; pluris venda-
tur vnus equus, quàm vnus seruus, sed consi
deratur secundum quod res in vsum homi
nis veniunt. Et ideo non oportet, quòd ven
ditor, vel emptor cognoscat occultas rei ve&#x0303;
ditæ qualitates, sed illas solum, per quas red-
ditur humanis vsibus apta, puta quòd equus
sit fortis, & bene currat: & similiter in cæte-
ris. Has autem qualitates de facili venditor
& emptor cognoscere possunt.</P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima cōclusio. Venditio redditur iniu
sta, propter defectum rei venalis siue in
substantia siue in quantitate, siue in qualita-
te. Hæc conclusio intelligitur à Diuo Tho-
ma quando venditor cognoscit defectum
rei venalis.</P>@@

<P>  Secunda conclusio. Qui bona fide ven-
ditiem cum defectu, etiam si non peccet
contra iustitiam, tenetur tamen restituere
quando cognouerit, rem habere defectum.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quod dictum est de
venditore intelligendum est de emptore
proportionabiliter. V. g. si emptor cogno-
scit rem esse maioris pretij quam existimet
venditor, vel propter substantiam vel quan
titatem vel qualitatem: tunc enim emptor
tenebitur restituere illud maius pretium.</P>
<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm venditor teneatur dice-
re vitium rei venditæ.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D tertium sic proceditur.<marginalia>Quolib. $unclear|artic. 10.</marginalia>
Videtur, &#xA759; venditor non
teneatur dicere vitium rei
venditæ. Cùm enim venditor em-
ptorem ad emendum non cogat, vi
detur eius iudicio rem, quam ven-
dit, supponere. Sed ad eundem per
tinet iudicium & cognitio rei. Nō
ergo videtur imputandum vendi-
tori, si emptor in suo iudicio deci-
pitur, præcipitanter emendo, absq;
diligenti inquisitione de conditio-
nibus rei.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Stultum videtur,
quòd aliquis id faciat, vnde eius o-
peratio impediatur. Sed si aliquis
vitiarei vendendæ indicet, impe-
dit suam venditionem. Vnde Tul-
lius in lib. <marginalia rendition="dagger">Libr. 3. pa|r&#x0169; ante me|di&#x0169; libri,|in cap. cu-|ius titulus|est. In con|tractibns|cōibusqua|forma ho-|nesti: in fi-|ne illius.</marginalia> de Offic. inducit quen
dam dicentem, Quid tam absurd&#x0169;,
quàm si domini iussu ita præco præ
diceret, Domum pestilentem ven-
do. Ergo venditor non tenetur di-
cere vitiarei venditæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Magis necessarium
est homini, vt cognoscat viam vir-
tutis, quàm vt cognoscat vitia re-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0564.jpg/>
@@1@<SE564>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. III. 547
<duolan 2><-P><A+1>rum, quæ vend&#x0169;tur. Sed homo nō
tenetur cuilibet consilium dare &
veritatem dicere de his, quæ perti-
nent ad virtutem, quanuis nulli de
beat dicere falsitatem. Ergo multo
minus tenetur venditor vitiarei ve&#x0303;
ditæ dicere, quasi consilium dando
emptori.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Si aliquis teneatur
dicere defectum rei venditæ, hoc
non est nisi vt minuatur de pretio.
Sed quandoque diminueretur de
pretio etiam absque vitio rei vendi
tæ propter aliquid aliud: putà si ven
ditor deferens triticum ad locum
vbi est caristia frumenti, sciat mul-
tos venire, qui deferant: quod si sci-
retur ab eme&#x0303;tibus, minus pretium
darent. Huiusmodi autem non o-
portet dicere venditorem, vt vide-
tur. Ergo pari ratione nec vitiarei
venditæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Ambros.
<marginalia rendition="dagger">Lib. 3. ca.|10. par&#x0169; à|principio,|tom. 1.</marginalia> dicit in 3. lib. de Offic. In contra-
ctibus vitia eor&#x0169; quæ veneunt, pro-
di iubentur, ac nisi intimauerit ven
ditor, quanuis in ius emptoris tran
sierint doli actione vacuantur.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd dare alicui occasionem peri-
culi vel damni, semper est illicit&#x0169;,
quanuis non sit necessarium, quòd
homo alteri semper det auxilium
vel cōsilium pertinens ad eius qua-
lemcunq; promotionem. Sed hoc
sol&#x0169; est necessari&#x0169; in aliquo casu de
terminato, putà cum alius eius cu
ræ subditur, vel cùm non potest ei
per alium subueniri. Venditor au-
tem, qui rem vendendam propo-
nit, ex hoc ipso dat emptori damni</A+1><-P>@@

<-P><A+1>vel periculi occasionem, quòd rem
vitiosam ei offert, si ex eius vitio dā
num, vel periculum incurrere pos-
sit. Damnum quidem, si propter hu
iusmodi vitium res, quæ vendenda
proponitur, minoris sit pretij: ipse
verò propter huiusmodi vitium ni
hil de pretio subtrahat. Periculum
autem, si propter huiusmodi viti&#x0169;
vsus rei reddatur impeditus vel no
xius: putà si aliquis alicui vendat e-
quum claudicātem pro veloci, vel
ruinosam domum pro firma, vel ci
bum corruptum siue venenosum
pro bono. Vnde si huiusmodi vitia
sint occulta, & ipse non detegat, e-
rit illicita & dolosa venditio, & te-
netur venditor ad damni recom-
pensationem. Si verò vitium sit ma
nifestum, puta cum equus est mo-
noculus, vel cùm vsus rei etsi non
competat venditori, potest tamen
esse conueniens alijs, & si ipse pro-
pter huiusmodi vitium, subtrahat
quant&#x0169; oportet de pretio, nō tene{t$}
ad manifestand&#x0169; viti&#x0169; rei: quia for-
tè propter huiusmodi viti&#x0169; emptor
vellet plus subtrahi de pretio, quā
esset subtrahendum. Vnde potest
licitè veriditor indemnitati suæ cō
sulere, vitium rei reticendo.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
iudicium non potest fieri nisi de re
manifesta. Vnusquisque enim iudi
cat sec&#x0169;dum quod cognoscit, vt di-
citur in <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|3. tom. 5.</marginalia> 1. Ethic. Vnde si vitiarei,
quæ vendenda proponitur, sint oc-
culta, nisi per venditorem manife-
stentur, non sufficienter committi
tur emptori iudicium. Secus aute&#x0303;
esset, si essent vitia manifesta.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0565.jpg/>
@@1@<SE565>548 Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. III.
<duolan 2><P>  <A+1>AD secundum dicendum, &#xA759; nō
oportet &#xA759; aliquis per præconem vi
tium rei vendendæ præn&#x0169;tiet: quia
si prædiceret vitium, exterrerentur
emptores ab emendo, dum ignora
rent alias conditiones rei, sec&#x0169;dum
quas est bona & vtilis. Sed singulari
ter est dicendum vitium rei, ei qui
ad emendum accedit, qui potest si-
mul omnes cōditiones adinuicem
comparare bonas & malas. Nihil e-
nim prohibet rem in aliquo vitio-
sam, in multis alijs vtilem esse.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, &#xA759; quan
uis homo non teneatur simpliciter
omni homini dicere veritatem de
his, quæ pertinent ad virtutes: tene
tur tamen in casu illo de his dicere
veritatem, quando ex eius facto al-
teri periculum immineret in detri
mentum virtutis, nisi diceret veri-
tatem: & sic est in proposito.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, quòd
vitium rei facit rem in præsenti esse
minoris valoris, quā videatur. Sed
in casu præmisso in futurum res ex
pectatur esse minoris valoris per su
peruentum negotiatorum, qui ab
ementibus ignoratur. Vnde vendi
tor, qui vendit rem secundum pre-
tium quod inuenit, non videtur cō
tra iustitiam facere, si quod futur&#x0169;
est, non exponat: si tamen expone-
ret, vel de pretio subtraheret, abun
dantioris esset virtutis, quanuis ad
hoc non videatur teneri ex iusti-
tiæ debito.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Si vitium rei sit occul-
tum inferat damnum vel pericul&#x0169; em-<-P>@@

<-P>ptori, ve&#x0303;ditor tenetur illud vitium indicare.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si vitium rei sit ma-
nifestum, non tenetur venditor admonere
emptorem de illo vitio.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si vitium sit occultum,
non tame&#x0303; damnosum, aut perniciosum em
ptori, non tenetur venditor illud manifesta
re: d&#x0169; tamen diminuat de pretio tant&#x0169; quan
tum oportet propter illum defectum.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primo circa istos articulos,
an vitium rei venditæ annullet cōtra-
ctum, quando venditur res quasi integra in
quantitate qualitate & substantia.</P>
<P>  Arguitur primo pro parte negatiua. Si
quis vendat vinum. v. g. Metinense pro vi-
no Sancti Martini, sit autem illud ita pretio
sum sicut Sancti Martini, t&#x0169;c est valida ven
ditio: & tamen est defectus in substantia: er-
go iste defectus non irritat cōtractum. Con
firmatur. Esto ita quòd, qui emit vin&#x0169; Me-
tinense, non soluat pretium in pecunia sed
in alia re. v. g. in pecoribus, vel in alia re
fructuosa: tunc si ille contractus non esset
validus, sequeretur, quòd venditor tenere-
tur restituere rem ipsam cum fructu. Con-
sequens videtur dubium. Sequela probatur.
Nam omnis res fructificat vero domino.</P>
<P>  Arguitur secundo à simili. Si quis bapti-
zet Petrum putans se baptizare Paulum, re
vera baptismus est validus & verus. Ergo
error in substantia non irritabit contractum
emptionis & venditionis. Et confirmatur à
simili. Si episcopus conferat beneficium in-
digno hypocritæ putans illum esse dignissi
mum, nihilominus collatio beneficij est
valida, ergo error in qualitate non irritabit
contractum venditionis. Confirmatur se-
cundo. Matrimonium contractum per er-
rorem qualitatis personæ. v. g. si vir contra-
hens putet mulierem esse virginem aut diui
tem, vel generosam, nihilominus illud ma-
trimonium est validum, ergo etiam multo
magis ille contractus emptionis & venditio
nis, non obstante errore in qualitate rei.</P>
<P>  Arguitur tertio. Et sit casus, &#xA759; iudex per
iniquitatem velignorantiam taxet pretium
rei venalis multo minus quàm oporteat: t&#x0169;c
venditor licitè poterit augere mensurā rei<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0566.jpg/>
@@1@<SE566>Quæst. LXXVII. De Emptio. & vend. &c. Art. III. 549
<duolan 2><-P>venalis quantum necesse fuerit ad supplen-
d&#x0169; iustum pretium, ergo defectus in quan-
titate non irritat contractum.</P>
<P>  Arguitur vltimo. Quando emptor emit
rem pretiosam, quam quidem venditor exi
stimat minoris dignitatis, contractus est va-
lidus: etiam si fiat illo pretio secundum æsti
mationem venditoris, vt ostendemus infra
dubio tertio. Ergo pari ratione erit validus
contractus, quando venditur res pretiosa
pro integra. Patet cōsequentia, quia eadem
est ratio & proportio de emptore & vendi-
tore, vt dicit tertia conclusio articuli. Sed si
venditor ipse cognosceret, quòd res illa ve-
nalis est minoris pretij & dignitatis, & ven-
dit illam pro re maioris dignitatis, dicit Di-
uus Tho. quòd contractus esset nullus. Ergo
ista non bene per se consonant: neque erit
eadem ratio de emptore & venditore. Sed
in oppositum est, quòd matrimonium con
tractum per errorem personæ non est vali-
dum, ergo neque contractus emptionis &
venditionis erit validus, quando vna res sub
stituitur pro alia.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Per
se loquendo & regulariter, quodlibet
rei vitium siue in substantia siue in quanti-
tate, siue in qualitate, irritat contractum, quā
do res venditur pro integra & sana absque
defectu aliquo. Hanc docet Diuus Tho. &
explicat in articul. 2. & confirmat ex Diuo
Ambrosio libr. 3. de officijs, capit. 10. & 11.
Sed probatur ratione. Quia ille contractus
per se loquendo rationabiliter est inuolun-
tarius: ergo per se loquendo nullus est con-
tractus. Probatur secundo. Quoniam ma-
ior læsio est, quando quis decipitur in re
ipsa venali: quādo quā decipitur in pretio,
vt habent Iurisperiti in capit. per tuas. de do
nationibus, quos quidem Pinellus in com-
mentarijs super legem secundam. C. de re-
scindenda venditione. 3. parte. capit. 2. refert
qui dicunt quòd læsio in substantia quanti-
tate & qualitate tribuit actionem læso, etiā
si citra dimidium iusti decipiatur: non au-
tem tribuit actionem læso in pretio nisi vl-
tra dimidium iusti decipiatur: ergo multo
maior est in actu qui fit in ipsa re, ac proin-
dè merito irritabitur contractus. Cuius ra-
tio est. Quia læsio quæ fit in ipsa re venali,<-P>@@

<-P>tollit substantiam contractus: etenim con-
tractus fit de ipsa re secundu substantā quā-
titatem & qualitatem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Contingere potest,
vt læsio sit tam minima in substantia quan-
titate, vel qualitate: quòd contractus sit va-
lidus. Verbi gratia in exemplo primi argu-
menti & ratio est: quia in moralibus quod
parum est pro nihilo reputatur. Item, quia
in venditione attenditur æstimatio rei ve-
nalis, secundum quòd est vtilis in vsus hu-
manos: sed quando est minima differentia
in varietate substantiæ, vel quantitate, vel
qualitate, res illa æqualiter se habet, vel qua-
si æqualiter quantum ad vtilitatem empto-
ris: ergo venditio erit valida. Et confirma-
tur ex Diuo Thoma articul. 2. ad primum.
vbi ait, quòd si per artem alchimiæ fieret
verum aurum: licitum esset illud vendere
pro auro naturali.</P>
<P><INI2>A</INI2>Dargumenta in oppositum respon-
detur. Ad prim&#x0169; & confirmationem
eius dicimus, quòd probat secundam con-
clusionem. Dicimus tamen, quòd si vinum
Sancti Martini habet aliquam qualitatem
medicinalem, quam non habet aliud vi-
num, iniquum erit vnum pro alio substi-
tuere, & contractus erit nullus.</P>
<P>  Ad secundum argumentum negatur cō
sequentia. Et differentia est, quia sacramen-
tum constat essentialiter ex sua materia &
forma cum intentione ministri, faciendi
quòd ecclesia intendit facere in subiecto a-
pto nato: est autem impertinens ad inten-
tionem ministri religiosam, quòd inten-
dat baptizare istum vel illum hominem:
debet enim intendere baptizare illum cir-
ca quem exercet actum ablutionis quicun-
que ille sit: quod autem ipse putet esse Pe-
trum & ille sit Paulus, est quædam igno-
rantia concomitans quæ non destruit illam
intentionem: alioquin si minister intendit
baptizare Petrum præcise & non alium:
peccaret mortaliter, & nullus esset baptis-
mus, si ille non erat Petrus. Cæterum ad
iustitiam contractus emptionis & vendi-
tionis necesse est, vt res illa de qua fuit fa-
cta conuentio, tradatur in eadem substan-
tia quantitate, & qualitate sicuti petitur ab
emptore.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0567.jpg/>
@@1@<SE567>550 Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. III.
<duolan 2><P>  Ad primam confirmationem responde
tur nego consequentiam & differentia est:
quoniam expedit ad bonum commune ec
clesiæ, quòd talis collatio beneficij sit vali-
da ad hoc, vt ministri ecclesiastici sint cer-
ti & determinati, & propterea ecclesia vo-
luit efficaciter dare illi beneficium, etiam si
aliàs sit indignus. At vero ad bonum com-
munitatis nihil retulerit, quòd contractus
emptionis & venditionis sit validus, quan-
do non traditur res eadem in substantia quā
titate & qualitate.</P>
<P>  Ad secundam confirmationem respon-
detur, quòd ille qui ducit vxorem cum il-
la ignorantia, potest se habere tripliciter.
Vno modo, vt sitignorantia concomitans
intentionem eius, & non sit conditio obie-
cti intentionis. Vt si verbi gratia, haberet
istam opinionem in me&#x0303;te sua, quod mulier
est virgo & non acciperet in vxorem: si
crederet quòd non est virgo. Secundo
modo potest se habere cum prædicto con-
sensu conditionali. Tertio modo potest
se habere, non exprimendo verbis con-
sensum illum conditionalem: sed absolu-
tè loquendo, ego te accipio in meam. Di-
cimus ergo, quòd si primo modo se habet
cum ignorantia tantum concomitanti: ve-
rum erit matrimonium & ratum. Ratio
est, quia de substantia illius contractus ab-
soluti non est, quòd mulier sit virgo aut no-
bilis aut diues. Si autem secundo modo se
habeat, non est verum matrimonium in
foro cōscientiæ siue exprimat intentionem
suam conditionaliter, siue absolutè. Si au-
tem expresserit conditionaliter: non est ve-
rum matrimonium in foro exteriori. Dici-
mus denique, quòd si tertio modo se ha-
buerit, loquendo absolutè, cum tamen ha-
beat consensum conditionalem: iudicabi-
tur verum matrimonium in foro ecclesiæ.
Et quanuis non sit verum matrimonium:
tamen ipse vir tenebitur in foro conscien-
tiæ facere verum matrimonium. Et ratio
est, quia grauiter decipit mulierem, quæ
putabat se vinculo matrimonij astrictam
propter verba ipsius viri. Quæ iniuria non
potest aliter resarciri, nisi vir faciat verum
matrimonium.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,<-P>@@

<-P>quòd non facilè sunt admittendæ illæ ex-
cusationes venditorum: semper enim in re
dubia circa pretium iustum, præsumen-
dum est bonam & iustam esse iudicis ta-
xationem. Nihilominus, si quando consti-
terit quòd ipsa taxatio est iniqua, licitum e-
rit venditori, vti cautela. Neque enim per
hoc fit iniuria emptoribus: cum detur illis
quod debetur secundum iustitiam.</P>
<P>  Ad quartum argumentum dicemus in
dubio tertio. Ad argumentum vero quod
fecimus in oppositum, quatenus militat cō-
tra secundam conclusionem respondetur,
quòd matrimonium quidem in quo est er-
ror personæ, nunquam est validum: etiam
si substituatur alia mulier tam sufficiens si-
cut illa quam intendit vir ducere in vxore&#x0303;.
Et ratio est manifesta: quia matrimonium
ex natura sua est quidam contractus ami-
citiæ coniugalis: ad rationem autem ami-
citiæ pertinet vt amicus afficiatur ad singu-
larem personam cum qua vult amicitiam
contrahere. At vero in contractu emptio-
nis & venditionis attenditur vtilitas rei. Vn-
de si substituatur alia res tam vtilis ipsi em-
ptori, validus erit contractus. Verbi gratia,
si quis emat ancillam & venditor substi-
tuat illi aliam tam vtilem: validus erit con-
tractus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò consequenter cir-
ca tertiam conclusionem articuli ter-
tij, Vtrum si vitium rei sit occultum, non
tamen perniciosum emptori, sit validus cō-
tractus, tacente venditore vitium rei, sed mi
nuente de pretio quantum oportet.</P>
<P>  Pro parte negatiua arguitur primo. Si
emptor sciret vitium illud, non emeret rem
illam, ergo est inuoluntarius interpretati-
uè in illo contractu: ac proinde non est va-
lidus contractus.</P>
<P>  Arguitur secundò. Venditor tacens de-
cipit emptorem, ergo emptor est inuolun-
tarius in illo contractu.</P>
<P>  Arguitur tertio magis efficaciter. In hu-
iusmodi contractibus non potest non gra-
uari emptor, etiam si res habeat vtilitatem
pro quantitate pretij. Primò quidem, quia
cum cognouerit vitium rei, cogitur detine-
re apud se rem sibi ingratam. Deinde si ve-
lit illam vendere, cogitur non vendere il-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0568.jpg/>
@@1@<SE568>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. III. 551
<duolan 2><-P>lam cuilibet emptori, poterit enim ille de-
fectus esse perniciosus alteri. Verbi gratia, si
medicus emit equum cum illo defectu sibi
quidem vtilem, non poterit illum vende-
re militi cum illo defectu: quia erit illi per-
niciosus: ergo ex illa deceptione medicus
iniuriam patitur. Et confirmatur, quia ipse
venditor tacens defectum rei, causa erit pe-
riculi quod inde potest euenire tertiæ per-
sonæ quæ potest emere rem illam à pri-
mo emptore.</P>
<P>  Propter hæc argumenta aliqui tenent
partem negatiuam. Vt Ioannes de Medina
de contractibus. quæstione 34. & à quibus-
dam citatis à Syluestro pro ista sententia, in
verbo, emptio. quæstione 20. Sed certè Syl-
uester satis confusè loquitur.</P>
<P>  Nos tamen argumentamur quartò pro
ista sententia. Læsio propter vitium rei, ma-
ior est quàm læsio propter iniquitatem pre
tij: sed læsio propter iniquitatem pretij irri-
tat contractum, quando emptor ignorabat
iustum rei pretium. Ergo multo magis ir-
ritabitur quando emptor habet ignoran-
tiam vitij.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis, no-
tandum est, quòd venditor in prædi-
cto casu dupliciter potest se habere. Vno
modo merè negatiuè, tacendo vitium rei.
Alio modo positiuè affirmando nullum vi
tium esse in re vel etiam interrogatus ne-
gatiuè respondendo, vel suo silentio rem
approbando. Proportionabiliter emptor du
pliciter potest se habere. Vno modo vt vir-
tualiter habeat istam intentionem, si scirem
rem istam habere vitium, non emerem il-
lam: tamen nō explicat illam intentionem.
Altero modo se potest habere explicando
venditori suam intentionem, quòd si res ha
bet vitium, non intendit emere.</P>
<P>  Primaconclusio. Venditore negatiuè se
habente, quanuis emptor habeat intentio-
nem illam virtualem, quam non explicat:
validus erit contractus in prædicto casu:
quando res non est perniciosa emptori, ne-
que venditor peccat aliquod peccat&#x0169;. Ista
conclusio intelligenda est per se & abso-
lutè loquendo, quantùm est ex parte talis
contractus. Probatur conclusio. Quoniam
contractus quilibet per se loquendo est va-<-P>@@

<-P>lidus, quando celebratur secundum ratio-
nem iustitiæ commutatiuæ: sed ille contra-
ctus ita celebratur, siquidem datur res vti-
lis emptori pro quantitate iusti pretij: ergo
validus est. Probatur secundò. Quando ali-
quis pater donat filio aliquam pecuniam,
valida est donatio: etiam si pater non esset
donaturus si sciret ad quem malum finem
filius petit. Ergo simul in casu posito vendi-
tio erit valida. Et confirmatur. Nam facul-
tas data à superiori valida est, etiam si non
esset illam daturus si sciret finem malum ad
quem petitur à subdito. Ergo similiter, &c.
Probatur tertio. Viceuersa, si emptor iusto
pretio emit rem aliquam, cuius virtute&#x0303; sin-
gularem non cognoscit venditor, neq; com
muniter cognoscitur: non tenetur illam vir-
tutem indicare venditori neque augere pre
tium, sed sufficit dare pretium secundum
communem æstimationem vt dicemus du
bio tertio. Ergo similiter viceuersa, vendi-
tor non tenebitur indicare vitium rei occul
tum, quando non est damnosum aut perni-
ciosum, sed res est tam vtilis quantum est
pretium quod pro illa datur.</P>
<P>  Denique probatur. Si vitium rei esset ma
nifestum, verbi gratia, si equus est mono-
culus, & emptor sua negligentia non ad-
uertit: nihilominus contractus est validus
etiam si non erat empturus si cognouis-
set illud vitium. Ergo similiter in prædi-
cto casu contingit. Probatur consequentia.
Quia vtrobique sua negligentia ignorat vi-
tium rei.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si venditor secundo
modo se habeat, scilicet &#xA759; sua sponte vel in-
terrogatus affirmet rem nullum habere vi-
tium, vel etiam silentio suo persuadeatur
emptor, quòd nullum vitium inest rei: tunc
contractus est illicitus & inualidus. Proba-
tur. Nam voluntas expressa venditoris est
emere rem absque aliquo vitio: ergo con-
tractus ille est inuoluntarius, ac proinde in-
ualidus: & ex parte venditoris illicitus. Se-
cundò probatur. Quoniam venditor ex of-
ficio, tenetur dicere veritatem quando in-
terrogatur, & non dicere sua sponte men-
dacium circa rem ipsam: ergo si contra-
rium faciat decipit emptorem, ac proinde
contractus est inualidus. Hanc conclusio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0569.jpg/>
@@1@<SE569>552 Quæst. LXXVII. De Emptio. & vend. &c. Art. III.
<duolan 2><-P>nem probant tria argumenta proposita in
principio.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si vitium rei efficiat
illam omnino inutilem emptori, etiam si
non sit perniciosa contractus erit inuali-
dus, & venditor tenetur ad restitutionem.
Probatur, quia in tali casu nulla prorsus est
voluntas emptoris emendi rem sibi inuti-
lem, etiam si aliàs possit illam vendere alijs
vtilem. Secundò probatur. Contractus em-
ptionis & venditionis introductus est in re-
publica propter vtilitatem contrahentium:
ergo quando res omnino fuerit inutilis em-
ptori nullus erit contractus: si venditor ta-
ceat vitium illud.</P>
<P>  Neque valet respondere oppositum opi
nantes, quòd res illa alijs sit vtilis, & quòd
emptor possit illam vendere & inde cape-
re vtilitate&#x0303;: etenim emptio per se loquen-
do ordinatur in vtilitatem ipsius empto-
ris. Ergo quando emptor emit rem in pro-
prios vsus, nullam habet voluntatem emen
di rem alijs vtilem & sibi inutilem: ergo fit
iniuria illi quando cogitur rem illam ven-
dere ne pretium amittat: ac proinde ipse
venditor tenetur statim repetere pretium.
Verum est tamen, quòd si emptor aliàs
est negotiator, ita vt intelligatur, quòd e-
mit ad vendendum: validus erit contra-
ctus, quia venditur illi res sibi vtilis ratio-
ne negotiationis. Tertiò probatur conclu-
sio. Si res sit perniciosa emptori quanuis a-
lijs sit vtilis: est contractus inualidus, vt pa-
tet ex Diuo Thoma, articulo tertio. Ergo
similiter, si res sit omnino inutilis empto-
ri erit irritus contractus, etiam si alijs pos-
sit esse vtilis.</P>
<P><INI2>A</INI2>Dargumenta in oppositum respon-
detur. Ad primum negatur antece-
dens: si consequens intelligatur de inuo-
luntario rationabiliter secundum leges iu-
stitiæ.</P>
<P>  AD secundum respondetur, non esse
propriè deceptionem ex parte venditoris,
quando venditor non interrogatus tacet vi-
tium rei, ex quo non redditur inutilis ne-
que periculosa emptori: minuit tamen de
pretio quantum oportet ad æqualitatem
iustitiæ.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,<-P>@@

<-P>quòd quanuis sit aliqua molestia empto-
ri habere rem sibi ingratam: non tamen
propterea est inualidus contractus celebra-
tus secundum leges iustitiæ. Ad confirma-
tionem iam patet ex prima conclusione.
Diximus enim validum esse talem contra-
ctum per se & absolutè loquendo, hoc est
quantum ex meritis ipsius contractus. At
vero vbi fuerit tale periculum, vel propter
conditionem rei quæ facilè venditur alte-
ri cui erit perniciosa, vel etiam propter con-
ditionem emptoris qui facilè etiam incli-
natur ad vendendam rem illam: tunc con-
tractus non erit validus ex eo, quòd ipse
emptor rationabiliter est inuitus: quia ex-
ponitur periculo alterum decipiendi per-
niciose, & idcirco venditor peccat contra
iustitiam: quia est causa periculi quod no-
cebit tertiæ personæ.</P>
<P>  Ad quartum argumentum responde-
tur, quòd læsio de qua loquimur in prima
conclusione non est tanta quanta est læ-
sio quæ fit in pretio, quando emptor igno-
rat quod nam sit pretium iustum.</P>
<P>  Sed tamen adhuc replicatur contra ip-
sam tertiam cōclusionem & prædictam do
ctrinam. Si res sit maximè commoda em-
ptori in particulari, non propterea augebi-
tur iustum pretium secundùm commu-
nem æstimationem rei: ergo proportiona-
biliter non minuetur tale pretium, si res
non sit vtilis in particulari. Patet consequen
tia. Nam aliàs non videtur esse æqualis con
ditio ex vtraque parte contrahentium. Re-
plicatur secundò. Emptor non tenetur in-
dicare venditori vitium pecuniæ: ergo ne-
que venditor emptori vitium rei. Proba-
tur antecedens, in casu quòd emptor sit
certus, quòd pecunia quam dat postridie
sit deponenda à Principe, tunc non tene-
tur indicare euentum illum, sed licitè emit
& licitus est contractus. Ergo similiter &c.
Confirmatur. Si quis locat domum in cu-
ria homini curiali pretio currente, sciens
tamen quòd cito discedet curia ab illo lo-
co: nihilominus non tenetur locans indi-
care conducenti, quòd domus illa erit il-
li inutilis propter euentum futurum. Er-
go neque venditor tenetur indicare vi-
tium rei.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0570.jpg/>
@@1@<SE570>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. Art. III. 553
<duolan 2><P>  Respondetur ad primam replicam ne-
gando consequentiam. Quin potius iu-
stitiæ ratio postulat, quòd sicut pretium
iustum augescit, ex eo quòd venditor in
particulari incurrit incommodum quan-
do rogatus vendit: ita etiam postulat quòd
minuatur pretium, quando emptor in par-
ticulari incurrit incommodum ex emptio-
ne ipsa.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd in il-
lo casu pecunia nullum habet vitium de
præsenti: sed potius est legitima secundùm
æstimationem Reipublicæ. Cæterum per
accidens est & ab extrinseco, &#xA759; illa pecu-
nia sit deponenda à Rege, neque ipse em-
ptor tenetur reuelare illud futurum quod
sua industria vel bona sorte nouit. Eodem
modo respondetur ad confirmationem di-
cendo, quòd illa domus in præsenti vtilis
est, neque habet vitium intrinsecum: est
autem per accidens euentus ille futurus co-
gnitus per industriam, vel bonam sor-
tem locantis, neque tenetur indicare illum
euentum.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò circa tertiam conclu-
sionem articuli secundi, An debeat es-
se æqualis conditio venditoris & emptoris
in huiusmodi contractibus celebrandis?</P>
<P>  Arguitur primò pro parte negatiua. Sit
aliquis emptor peritissimus lapidarius qui
cognoscit singularem virtutem & valorem
alicuius margaritæ, quam non cognoscunt
homines communiter, etiam lapidarij: iste
potest emere margaritam minori pretio
quam secundùm se valeat, & tamen ven-
ditor nunquam potest vendere margari-
tam minoris valoris pro maiori pretio: er-
go non est æqualis vtriusque conditio. Et
confirmatur. Sit aliquis rusticus habens mar
garitam, & occurrat ille lapidarius dicens,
quòd vult possidere illam margaritam, &
quòd dabit illi centum pro illa, etiamsi va-
leat mille: tunc lapidarius, si rusticus ven-
diderit, potest bona conscientia illam possi-
dere: & tamen ècontrario, si venditor ali-
quis venderet margaritam pro mille, & ta-
men reuera non valeret nisi centum, con-
tractus ille esset iniquus, ergo &c.</P>
<P>  Arguitur secundò. Qui emit agrum in
quo certus est latere thesaurum, non te-<-P>@@

<-P>netur indicare domino agri ignoranti quòd
ibi lateat: sed potest agrum emere secun-
dùm communem æstimationem illius: &
tamen viceuersa nunquam venditor po-
test vendere agrum minoris valoris pro
maiori pretio, ergo non est æqualis vtrius-
que conditio.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. In
celebrandis huiusmodi cōtractibusem
ptionis & venditionis, æqualis debet esse
conditio emptoris & venditoris secundùm
leges iustitiæ commutatiuæ: & vterque te-
netur illas seruare. V. g. sicut venditor pec-
cat contra iustitiam vendensrem vitiosam
pro integra: ita emptor peccat emendo rem
integram pro vitiosa. Item sicut venditor
etiam non interrogatus tenetur dicere vi-
tium rei, vel minuere pretium: vt iam di-
ximus: ita tenetur emptor augere pretium
cognoscens valorem rei, vel indicare ven-
ditori, vt est exemplum in confirmatione
primi argumenti. Probatur ergo conclusio.
Quia contractus emptionis & venditionis
est actio iustitiæ commutatiuæ: ergo ad
vtramque partem æqualiter pertinet proui-
dere commodis alterius partis secundùm
æqualitatem rei ad rem.</P>
<P>  Nihilominus sit secunda cōclusio. Quan
do in ipsa re venali est aliqua virtus spe-
cialis, quæ communiter ignoratur ab ho-
minibus etiam peritis in illa arte, non te-
netur emptor peritissimus cognoscens il-
lam virtutem, indicare venditori: sed li-
citum erit illi emere pretio communi. Ver
bi gratia, in casibus primi & secundi ar-
gumenti. Probatur conclusio. Quia iustum
rei pretium illud est, quòd communiter
æstimatur ab hominibus secundùm circun-
stantiam loci & temporis, sed illa virtus
occultissima non æstimatur ab homini-
bus, siquidem non cognoscitur, ergo em-
ptor non tenetur dare pretium pro illa
virtute quam ipse specialiter cognoscit.
Probatur secundò. Quia virtus illa gem-
mæ occulta, habet se respectu lapidarij pe-
ritissimi sicut thesaurus absconditus in a-
gro: de quo dicemus statim, quòd lici-
tum est emptori emere agrum illum, ni-
hil indicando de thesauro, sed potest appli
care sibi thesaurum titulo inuentionis. Er-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0571.jpg/>
@@1@<SE571>554 Quæst. LXXVII. De Emptio. & vend. Art. IIII.
<duolan 2><-P>go similiter poterit lapidarius ille posside-
re gemmam excellentissimæ virtutis, titu-
lo inuentionis: etiam si emerit illam secun-
dùm communem æstimationem homin&#x0169;.
Probatur tertiò. Si lapidarius ille ignorans
virtutem gemmæ emisset illam pretio com
muni, & postea cognouisset virtutem il-
llam, non teneretur ad aliquam restitutio-
nem, ergo neque si sciens emerit. Proba-
tur consequentia. Quia si ex iustitia tene-
retur ante emptionem, teneretur etiam post
emptionem restituere ratione rei alienæ ac-
ceptæ, sicut si sciens & prudens accepisset.
Denique probatur. Quando Hispani inue-
nerunt Indias, poterant emere ab Indis au-
rum, & margaritas secundùm æstimatio-
nem illius reipublicæ: neque tenebatur in-
dicare, quanti æstimaretur aurum in alijs
regionibus. Et per hoc patet ad primum ar-
gumentum & confirmationem eius.</P>
<P>  Sed obserua in casu confirmationis, quòd
lapidarius tenetur indicare absque dolo cō-
munem valorem illius margaritæ: aliàs me-
rito præsumitur ipse rusticus inuoluntarius
rationabiliter. Neq; credibile est quòd ipse
rusticus velit facere tantam gratiam lapida-
rio, nisi deceptus ab illo.</P>
<P>  Ad secundum argumentum vt plenè re-
spondeamus recolenda sunt quæ supra di-
ximus quæstione. 66. articulo. 5. circa ter-
tiam conclusionem articuli de thesauro du-
pliciter sumpto, scilicet, propriè & impro-
priè. Et per illa patet solutio ad secundum.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quartò circa solutionem ad
tertium articuli tertij, Vtrùm vendi-
tor sciens futuram magnam copiam mer-
cium, teneatur indicare emptoribus, aut ve-
rò minuere de pretio.</P>
<P>  Pro parte affirmatiua arguitur primò.
Qui vendit equum proximè moriturum
vel contracturum aliquod vitium notabile,
tenetur indicare vel minuere de pretio, ergo
etiam venditor in nostro casu.</P>
<P>  Secundò. Quia ex opposita sententia se-
quuntur magna incommoda. Primò, quòd
mercator qui scit ciuitatem obsidendā, pos-
set nihilominus omnia bona sua ve&#x0303;dere pre
tio currenti, quod videtur iniquum & cōtra
bonum non tant&#x0169; ciui&#x0169;, sed etiam reipubli-
cæ. Secundò sequitur, quòd qui sciret cra-<-P>@@

<-P>stina die futuram esse taxationem frumen-
ti minori pretio quàm modo: posset ho-
die vendere omne triticum pretio pragma-
ticæ. &#x00B6; Tertiò sequitur, quòd qui sciret,
aliquam monetam esse deponendam citò
in Regno: nihilominus posset permutari
illam quam habet apud se. His argumen-
tis conuictus est Ioan. de Medina vbi supra
quæst. 35. pro parte affirmatiua.</P>
<P>  Nihilominus sit prima conclusio. Vendi
tor sciens futuram magnam copiam merci&#x0169;
non erit iniustus tacendo & vendendo suas
merces pretio curre&#x0303;te. Dixi iniustus quia cō
tra charitatem aliquādo peccabit, vt infra pa
tebit. Probatur conclusio. Quia iust&#x0169; preti&#x0169;
est quod taxatur secundùm communem
æstimationem fori. Sed iste vendit suas mer
ces pretio currente communi æstimatione,
ergo non est iniustus. Secundò sequeretur,
quòd qui haberet in animo post triduum
vendere magnam copiam frumenti, quòd
non possit hodie vendere triticum pretio
currente. Probatur sequela. Quia iste scit
ex venditione futura cras, triticum minùs
valiturum propter ingentem copiam quam
venditurus est, ergo nō posset hodie vende
re pretio currenti. Tertiò sequeretur, quòd
venditor ignorans illam copiam futuram
& vendens pretio currente, teneatur re-
stituere. Probatur sequela. Quia obliga-
tio restituendi oritur non solùm ex iniu-
sta acceptione, sed etiam ratione rei acce-
ptæ, ergo mercator sciens futuram copiam
tenetur restituere ratione iniustæ acceptio
nis & etiam ille qui ignorat copiam futu-
ram tenebitur restituere ratione rei alienæ,
scilicet, excessus pretij quod accepit pro
tritico minùs valituro.</P>
<P>  Secunda conclusio. Etiam si iste vendi-
tor interrogetur, an sit futura magna copia
tritici, & dicat se nescire, vel dicat copiam
non esse futuram, non peccat contra iusti-
tiam. Conclusio patet primo argumento fa
cto pro conclusione præcedenti. Et secun-
dò probatur. Quia contractus iste habet
omnia quæ sunt de substantia iusti contra-
ctus: traditur enim merces absque aliquo
vitio, & pretio currente, ergo, &c.</P>
<P>  Sed arguis. Quia ille mentitur pernicio-
sè in damnum multorum, ergo facit iniu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0572.jpg/>
@@1@<SE572>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. Art. IIII. 555
<duolan 2><-P>stum. Et confirmatur primò. Quia si alius
assistens ita mentiretur faceret iniustum, &
teneretur restituere, vt communiter con-
ceditur, ergo multo magis quando merca-
tor ipse mentitur. Secundò confirmatur.
Quia si aliquis mentiendo impediat elee-
mosynam pauperi, tenetur illam restitue-
re, ergo &c.</P>
<P>  Ad argumentum tamen respondetur,
quòd venditor tacendo vel mentiendo non
facit iniustum. Primò, quia solum inducit
emptorem ad contractum iustum pretio
currente. Et secundò, quia si diceret verita-
tem incurreret ipse simile damnum in pro-
prijs facultatibus, ergo ipse non tenetur pa-
ti. Vnde mendacium illud non est forma-
liter perniciosum, sed officiosum: quia ipse
ordinat ad fugiendum damnum: quod
venditor non tenetur subire. Et ideo per
accidens est quod emptor ex tali mendacio
damnificetur.</P>
<P>  Ad primam confirmationem responde-
tur nego consequentiam: quia alius men-
tiens perniciosè mentitur & non officiosè,
eo quod ex tali mendacio nec bonum com
parat nec malum effugit: sicut mercator qui
verè detrimentum incurrit ex tali manife-
statione.</P>
<P>  Ad secundam confirmationem distin-
guendum est. Nam si ille alius qui menti-
tur sit pauper, & vt sibi detur eleemosyna
dupla decipit alterum, dicendo dominum
non adesse vel eleemosynam esse iam elar-
gitam: iste mentiens non tenetur restitue-
re: nec peccat contra iustitiam: quia vterque
pauper habet idem ius. Verumtamen si di-
ues sit qui mentitur pauperi: quia men-
dacium istud est tantum perniciosum ni-
hil habens officij, tenetur restituere peccans
contra iustitiam.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quod dictum est de
venditore, dicendum est proportionabiliter
de emptore. v. g. si emptor sciat futuram
magnam copiam ementium, ex quo auge-
buntur pretia rerum: aut verò sciat futuram
magnam inopiam mercium, poterit tacere,
vel si mentiatur non facit iniust&#x0169; dum emit
pretio currente. Conclusio patet ex facto Io
seph, Gen. 41. Qui sciens futuram inopiam
frumenti, nihilominus magnam summam<-P>@@

<-P>comparauit. Et etiam vt refert Aristo. 1. Po-
lit. cap. 7. Tales Milesius emit magnam co-
piam oleisciens per Astrologiam, futuram
sterilitatem oliuarum. Et ita licit&#x0169; est scien-
ti depositionem pecuniæ futuram, emere pe
cunia quam apud se retinet. Et etiam nō erit
iniustus qui tacet interrogatus de copia vel
inopia mercium, si emat quæ sibi necessaria
sunt. Ratio omnium istorum est, quia scien-
tia vel ignorātia eius quod futurum est, ha-
bent se per accidens ad iustitiam contractus
præsentis.</P>
<P>  Quarta conclusio. Aliquando in prædi-
ctis casibus peccabit venditor & emptor cō-
tra charitatem. Quod iudicandum est sec&#x0169;-
dùm leges cōmunes charitatis quibus tene-
mur prouidere bono proximi, dummodo
non fiat cum magno detrimento proprio.
Explicatur conclusio. Si Ioannes sciat ingen
tem summam tritici futuram. Et Petrus ve-
lit emere ab illo modò aliquam quātitatem
frumenti, ex quo crastina die propter aduen
tum tritici & abundantiam illius Petrus inci
det in pauperie&#x0303;: tenebitur ex charitate Ioan-
nes dicere non emas modo, sed reserua in
crastinum: maxime si Ioannes posset facile
vendere triticum alijs diuisim: secus est si
Ioannes ex hoc quòd non vendat triticum
Petro, incideret in similem pauperie&#x0303;: quia
tunc non tenetur indicare.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,
&#xA759; si venditor sciat, ex vitio præsenti equum
illum cito moriturum, aut vero quòd ex di-
spositione intrinseca quam habet modò in-
curret notabile vitium: vel non potest ven-
dere, vel debet minuere de pretio.</P>
<P>  Ad aliud argumentum iam patet ex di-
ctis, quòd illa non sunt incommoda.</P>
<Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat negotiādo, aliquid
cariùs vendere, quàm emere.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi<marginalia>Hom. 38.|in opere|imperfe-|cto à med.|tom. 2.</marginalia>
tur. Videtur, quòd non li
ceat negotiando aliquid
cariùs vendere, quàm emere. Dicit
enim Chrysostomus super Matth.
21. Quicunque rem comparat, vt</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0573.jpg/>
@@1@<SE573>556 Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. Art. IIII.
<duolan 2><-P><A+1>integram & immutatam vende&#x0303;do
lucretur: ille est mercator, qui de
templo Dei eijcitur. Et idem dicit
Cassiodorus super illud Psalm. 70.
Quoniam non cognoui literaturā,
vel negotiationem, secundùm aliā
literam. Quid, inquit, est aliud ne-
gotiatio, nisi vilius comparare, &
cariùs velle distrahere? Et subdit <marginalia rendition="dagger">Eod. loco.</marginalia>,
Negotiatores tales Dominus eie-
cit de templo. Sed nullus eijcitur
de templo, nisi propter aliquod pec
cat&#x0169;. Ergo talis negotiatio est pec-
catum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Contra iustitiam
est, quòd aliquis rem carius vendat,
quàm valeat, vel vilius emat, vt ex
dictis <marginalia rendition="dagger">Artic. 1.</marginalia> apparet. Sed ille qui nego-
tiando rem carius vendit, quā eme
rit, necesse est quòd vel vilius eme-
rit, quā valeat, vel carius vendat. Er
go hoc sine peccato fieri nō potest.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Hieron. <marginalia rendition="dagger">In episto.|ad Nopo-|tian&#x0169; in-|ter princ.|& medi&#x0169;,|tom. 1.</marginalia> dicit, Ne
gotiatorem clericum ex inope diui
tem, ex ignobili gloriosum, quasi
quandam pestem fuge. Non autem
negotiatio clericis interdicta esse vi
detur, nisi propter peccatum. Ergo
negotiando aliquid vilius emere, &
carius vendere est peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est quod August. <marginalia rendition="dagger">Psal. 70.|in concio-|ne primæ|part. psal.|â med. to-|mo. 8.</marginalia>
dicit super illud Psal. 70. Quoniam
non cognoui literaturam. Negotia
tor auidus acquirendi pro damno
blasphemat, pro pretijs rerum men
titur & peierat. Sed hæc vitia homi
nis sunt, non artis quæ sine his vitijs
agi potest: ergo negotiari sec&#x0169;dùm
se non est illicitum.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
&#xA759; ad negotiatores pertinet com-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>mutationibus rerum insistere. Vt
autem Philosophus dicit in 1. Poli-
tic. <marginalia rendition="dagger">Li. 1. Po-|lit. c. 1. 5.|& 6. to. 5.</marginalia> duplex est rerum commuta-
tio. Vna quidem quasi naturalis &
necessaria, per quam scilicet fit com
mutatio rei ad rem, vel rerum, &
denariorum propter necessitatem
vitæ. Et talis commutatio non pro-
priè pertinet ad negotiatores, sed
magis ad &#x0153;conomicos, vel politi-
cos, qui habent prouidere vel do-
mui, vel ciuitati de rebus necessa-
rijs ad vitam. Alia verò commuta-
tionis species est, vel denariorum
ad denarios, vel quarumcunque re-
rum ad denarios, non propter res
necessarias vitæ, sed propter lucr&#x0169;
quærendum. Et hæc quidem nego-
tiatio propriè videtur ad negotiato
res pertinere, secundùm <marginalia rendition="dagger">Li. 1. Po-|lic. cap. 6.|tom. 5.</marginalia> Philoso-
phum. Prima autem commutatio
laudabilis est, quia deseruit natura-
li necessitati. Secunda autem iustè
vituperatur: quia quātum est de se,
deseruit cupiditati lucri, quæ termi
num nescit, sed in infinitum ten-
dit. Et ideo negotiatio secundùm
se considerata quandam turpitudi-
nem habet, inquantum non impor
tat de sui ratione finem honestum,
vel necessarium. Lucrum tamen,
quod est negotiationis finis, etsi in
sui ratione non importet aliquid
honestum vel necessarium, nihil ta
men importat in sui ratione vitio-
sum vel virtuti contrarium. Vnde
nihil prohibet lucrum ordinari ad
aliquem finem necessarium, vel
etiam honestum, & sic negotiatio
licita reddetur. Sicut cùm aliquis
lucrum moderatum, quod nego-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0574.jpg/>
@@1@<SE574>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. Art. IIII. 557
<duolan 2><-P><A+1>tiando quærit, ordinat ad domus
suæ sustentationem, vel etiam ad
subueniendum indigentibus. Vel
etiam cùm aliquis negotiationi in-
te&#x0303;dit propter publicam vtilitatem,
ne scilicet res necessariæ ad vitam
patriæ desint, & lucrum expetit
non quasi finem, sed quasi stipen-
dium laboris.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd verbum Chrysostomi est in-
telligendum de negotiatione, se-
cundùm quod vltimum finem in
lucro constituit: quod præcipuè vi-
detur, quando aliquis rem non im-
mutatam carius vendit. Si enim
rem in melius mutatam carius ven
dat, videtur præmium sui laboris
accipere: quanuis & ipsum lucrum
possit licitè intendi, non sicut vl-
timus finis, sed propter alium fi-
nem necessarium vel honestum, vt
dictum est.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
non quicunque carius vendit ali-
quid, quàm emerit, negotiatur, sed
solum qui ad hoc emit, vt carius
vendat. Si autem emit rem non vt
vendat, sed vt teneat, & postmo-
dum propter aliquam causam eam
vendere velit, non est negotiatio:
quanuis carius vendat. Potest enim
hoc licitè facere, vel quia in ali-
quo rem meliorauit: vel quia pre-
tium rei est mutatum secundùm di
uersitatem loci vel temporis: vel
propter periculum, cui se exponit,
transferendo rem de loco ad loc&#x0169;,
vel eam <marginalia rendition="dagger">Al. ferri.</marginalia> fieri faciendo. Et secun-
dùm hoc nec emptio nec venditio
est iniusta.</A+1></P>@@

<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
clerici non solùm debent abstine-
re ab his quæ sunt secundùm se ma
la, sed etiam ab his quæ habent spe
ciem mali. Quod quidem in nego-
tiatione cōtingit, tum propter hoc,
quòd est ordinata ad lucrum terre-
num, cuius clerici debent esse con-
temptores: tum etiam propter fre-
quentia negotiatorum vitia, quia
difficulter exuitur negotiator à pec
catis labior&#x0169;, vt dicitur Ecclesiast.
26. Est & alia causa: quia negotia-
tio nimis implicat animum secula-
ribus curis, & per consequens à spi
ritualibus retrahit. Vnde Aposto-
lus dicit. 2. ad Timoth. 2. Nemo mi-
litans Deo implicat se negotijs se-
cularibus, licet tame&#x0303; clericis vti pri-
ma commutationis specie, quæ or-
dinatur ad necessitatem vitæ, eme&#x0303;-
do vel vendendo.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Commutatio rerum
pro rebus, vel pro pecunia quæ ordina-
tur ad vitæ necessitatem, est laudabilis.</P>
<P>  Secunda conclusio. Permutatio pro re-
bus, vel pecunia quæ ordinatur ad lucrum
habet quandam turpitudinem & damnabi-
lis videtur.</P>
<P>  Tertia conclusio. Poterit tamen ista ne-
gotiatio honestari ex hoc, quòd lucrum or-
dinetur in bonum finem.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio articuli manifesta est,
& quidem de contractu negotiationis
de quo loquimur in illa conclusione satis
dictum est, quomodo debeat iustificari.
At vero circa secundam & tertiam conclu-
sionem notandum est primò. Quòd ne-
gotiatio propter lucrum, dupliciter po-
test considerari. Vno modo in commu-
ni abstrahendo à singularibus negotiationi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0575.jpg/>
@@1@<SE575>558 Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. Art. IIII.
<duolan 2><-P>bus, & sic intelligitur secunda conclusio Di-
ui Thomæ quando dicit, quòd secundùm
se habet quandam turpitudinem: sed quia
non est adeo intrinsece mala, quanuis sit de
genere male sonantium, sicut est habere
plura beneficia: ideo Diuus Thomas appo-
suit tertiam conclusionem, vbi aduertit, &#xA759;
huiusmodi negotiatio potest honestari: quā
do lucrum ordinatur in finem honestum.
Altero modo potest considerari quælibet
negotiatio in particulari, cum omnibus suis
circunstantijs: & sic nulla negotiatio est in-
differens, sed omnis est determinata ad bo-
num vel ad malum: eo &#xA759; in singulari non
datur aliquis actus humanus indifferens.</P>
<P>  Notandum secundò, quòd negotiatio du
pliciter potest referri ad lucrum. Vno mo-
do tanquam ad vltimum finem ipsius nego
tiationis non autem negotiantis: & sic ne-
gotiatio nusquam est mortale peccatum:
sed poterit esse peccatum veniale auaritiæ,
secundùm doctrinam Diui Thomæ, infra
quæstione. 118. artic. 4. Altero modo nego-
tiatio refertur ad lucrum tanquam ad vlti-
mum finem ipsius negotiantis: ita vt nego-
tiator actualiter vel virtualiter, constituat vl
timum finem in lucro: quod quidem con-
tingit quando propter lucrum frangit ali-
quod præceptum, v. g. est periurus vel de-
fraudat proxim&#x0169; in re graui. Et isto modo
negotiatio est peccatum mortale. Quod si
aliquis obijciat contra prædictā distinctio-
nem, quòd Diuus Thomas 1. 2. quæst. 1.
artic. 6. docet, quòd omnis actus humanus
refertur ab agente in vltimum finem ipsius
agentis, ergo falsum est quòd diximus, nego
tiationem referri posse in lucrum tanquam
in vltimum finem ipsius negotiationis, non
autem negotiantis. Respondetur, quòd Di-
uus Thomas in illo loco sufficienter explica
tur de relatione saltim habituali in vltimum
finem agentis: nō autem opus est, quòd om-
nes actiones humanæ referantur semper in
vltimum finem agentis actualiter vel virtua
liter: sed sufficit quòd referantur habituali-
ter: & hoc vsque adeo verum est, quòd etiā
ipsa peccata venialia existentis in gratia, re-
ferantur habitualiter in ipsum Deum tan-
quam in vltimum finem agentis: sicut do-
cet expressè Diuus Thomas 1. 2. quæstio-<-P>@@

<-P>ne. 88. arti. 1. ad tertium. Non verò referun
tur in Deum actualiter neque virtualiter:
sed dicuntur referri habitualiter in Deum
tanquam in finem operantis: quia ipse ope-
rans est per gratiam habitualiter relatus in
Deum, à qua relatione habituali non auer-
tunt illum peccata venialia. Sicut viceuer-
sa homo existens in peccato mortali po-
test facere aliqua bona opera moralia, vt
est dare eleemosynam pauperi, absque ma-
la circunstantia finis actualis aut virtualis:
nihilominus bona opera illius referuntur
habitualiter in ipsum operantem, tanquam
in vltimum finem: quia cum ille sit in pec-
cato mortali & auersus à Deo conuersus est
ad seipsum tāquam ad vltimum finem. Sed
hic maxime est obseruandum, quòd ista ha
bitualis relatio operum, non sufficit facere
de bono opere malum neque de malo bo-
num: etenim venialia peccata hominis iu-
sti, non sunt bona quantumlibet referantur
habitualiter in Deum: & rursus eleemosy-
na existentis in peccato mortali bona po-
test esse moraliter absque mala circunstan-
tia facta, etiam si habitualiter referatur ad
creaturam ex parte operantis tanquam in vl
timum finem: dummodo non referatur
actualiter vel virtualiter, scilicet, in virtute
alicuius actus præcedentis. Sed de hac re la-
tius diximus. 2. 2. quæstione. 10. articulo. 4.
Cum igitur dicimus hic, quòd negotiatio
quædam fit propter lucrum tanquam pro-
pter vltimum finem actionis, non autem
operantis: intelligimus de vltimo fine ope-
ratis in quem actualiter vel virtualiter actio
referatur. Et dicitur vltimus finis actionis,
quia actio sistit secundùm se in lucro: sicut
gula habet pro vltimo fine actionis dele-
ctationem cibi, non autem est vltimus finis
ipsius comedentis: aliàs semper esset mor-
tale peccatum gula, si referretur in illum fi-
nem, scilicet, delectationem cibi actualiter
vel virtualiter.</P>
<P>  Denique notandum est, quòd negotia-
tio eò vel maxime dicitur habere quandam
turpitudinem, quia implicatur multis diffi-
cultatibus & periculis peccandi, vt docet D.
Thom. ad tertium.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo primò. An licita sit ne-
gotiatio venditionis, in illis rebus qui-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0576.jpg/>
@@1@<SE576>Quæst. LXXVII. De Emptio. & vend. Art. IIII. 559
<duolan 2><-P>bus emptores male vtuntur & ad malum
finem emunt?</P>
<P>  Ad hoc dubium Nauarrus scrupulosè sa
tis respondet in Manuali cap. 23. numer. 91.
ait enim, quod non est licitum, sed esse mor
tale peccatum, quòd venditor v. g. vendat
cartas lusorias personis de quibus credit &#xA759;
abutentur illis. Imo dicit, quòd omnis ven-
ditor qui indiffere&#x0303;ter vendit omnibus eius-
modi res, peccat mortaliter. Et in hoc sequi-
tur Ioannem à Medina vbi supra, citat etiam
Caietanum in hac 2. 2. quæstione. 169. art. 2.
prope finem, sed certè Caietanus potius sen
tit oppositum.</P>
<P>  Nos tamen ponimus conclusione&#x0303;, quòd
quando merces secundùm se sunt indifferen
tes ad bonum & malum, potest venditor
illas vendere etiam si verosimiliter & pru-
denter arbitretur, quòd emptor abutetur il-
lis: quin potius etiam si certo sciat quòd em-
ptor abutetur illis: poterit sæpenumero ven-
dere absque peccato. Probatur prima pars
conclusionis. Quoniam inquirere mores
alienos, & discernere quisnam velit emere
ad bonum vsum, & quis ad malum: non
est officium venditoris, sed potius est cu-
riositas perniciosa in republica, vt quibus
non competit ex officio velint discernere
vitas proximorum. Item, quia alias pari ra-
tione condemnaremus sartores qui faciunt
vestes curiosas, quibus probabiliter credi-
tur, quòd multi vel multæ abutentur ad lu-
xuriam. Item essent condemnandi qui in-
discriminatim vendunt omnibus commu-
nes cibos, quibus probabiliter creditur &
experimur, quòd multi abutuntur ad gulā
& ad luxuriam.</P>
<P>  Sed probatur secunda pars conclusionis
quæ difficilior est, scilicet, quòd si vendi-
tor est certus, quòd hic & nunc emptor
emit rem vt abutatur illa ad peccatum mor
tale non peccat. Arguitur primò. Vendi-
tor non tenetur impedire peccatum alie-
num, per hoc quòd non vendat illi rem ve-
nalem quam paratus est vendere, ergo nul-
lo modo peccat. Probatur consequentia.
Quia vendendo ille non consentit pecca-
to alieno directè nec indirectè: & quidem
quod directe non consentiat manifestum
est, quia ille non intendit vendere mer-<-P>@@

<-P>ces suas vt alter peccet, sed ad suam vtilita-
tem: quòd vero non consentiat indirectè;
probatur, quia tunc aliquis consentit indi-
rectè in aliquam operationem malam quan
do tenebatur illam impedire & non impe-
dit: sed ille venditor non tenetur impedire
illam malam operationem emptoris, nisi
ex præcepto correctionis fraternæ per me-
dia ordinata ad correctionem & cum spe
aliqua emendationis ipsius. Sed non ven-
dere illi merces non est medium correctio-
nis fraternæ: ergo nullo modo peccat mor-
taliter contra illud præceptum vendendo
illi merces. Confirmatur. Quia nemo te-
netur ad correctionem proximi amittere
suum commodum temporale, quando pro
ximus peccat ex sua malitia, ergo venditor
non tenetur amittere suum lucrum vt impe
diat proximum ab exequutione peccati.</P>
<P>  Præterea. Licitum est vendere aut loca-
re domum meretricibus, etiam si locans cer
tus sit quòd abutentur meretrices illa do-
mo: similiter licitum est vendere Iudæis
agnum, etiam si venditor sciat, quòd volunt
illum ad sacrificand&#x0169;, vt diximus 2. 2. quæ-
stione. 10. art. 11.</P>
<P>  Denique probatur. Contractus emptio-
nis quātum ad bonitatem vel malitiam ex-
trinsecam, quæ non consideratur ex parte
pretij, vel rei venalis, iudicandus erit pro-
pter comparationem ad commodum vel
incommod&#x0169; reipublicæ, ergo saltem quan-
do malus vsus rei venalis permittitur à repu
blica propter maius bonum: non erit mala
venditio rei indifferenter: quin potius si non
esset qui locaret domum meretricibus ipsa
respublica prudenter ædificaret illis dom&#x0169;
propter maiora mala euitanda, ergo non
erit peccatum locare domum aut vendere
meretricibus.</P>
<P>  Sed vt magis explicetur ista doctrina, ar-
guitur conlra illam. Primò. Quia non est li-
citum vendere arma tempore iniusti belli
militibus paratis ad tale bellum gerendum:
similiter non est licitum vendere gladium
homini parato occidere proximum, ergo à
simili dicendum est in præsenti.</P>
<P>  Secundò. Non est licitum deponere pe-
cunias apud vsurarium, de quo probabiliter
creditur quòd dabit illas ad vsuram.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0577.jpg/>
@@1@<SE577>560 Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. Art. IIII.
<duolan 2><P>  Ad hæc argumenta respondetur, quòd
nos non ponimus vniuersalem conclusio-
nem, quòd licitum sit semper vendere rem
emptori qui male illa vsurus est: sed dixi-
mus, quòd sæpenumero licitum est ita con-
tingere. Est autem prima exceptio, quando
illud non est licitum: scilicet, quādo ille ma-
lus vsus cedit in aliquam violentiam contra
tertiam personam. v. g. in casu primi argu-
menti tenetur venditor tum ex charitate de-
fendere rempublicam & innocentem: tum
etiam ex iustitia non cooperari ad iniuriam
faciendam alteri: & ideo si in tali casu vendi
derit instrumenta offensiua, tenebitur ad ra-
tionem damni consequuti. Et per hoc patet
ad primum argumentum.</P>
<P>  Ad secundum videbatur, quòd eadem
esset ratio sicut de primo argumento. Depo
sitio siquidem pecuniæ apud vsurarium est
quasi collatio instrumenti ad iniuriā facien-
dam tertiæ personæ, scilicet illi, à quo vsura-
rius iniquè accepturus est vsuras, quod est
peccatum contra iustitiam, ergo videtur &#xA759;
etiam sit peccatum in tali casu deponere pe
cunias apud vsurarium. Nihilominus respō
detur non esse parem rationem vtriusque ca
sus: quia vsurarius nullam facit violentiam
mutuatario vt accipiat mutuum ad vsuras:
sed mutuatarius propter suum cōmodum
patitur illud damnum soluens vsuras, & id-
circo depositor non tenetur illum defende-
re non deponendo suas pecunias apud de-
positarium parat&#x0169; accipere vsuras pro mu-
tuo. Supponimus enim, quod ipse depositor
non persua det vt sit vsurarius, neque etiam
scandalizat illum occasione depositi vt mo-
ueatur ad peccatum vsuræ. Dicimus ergo
licitum esse deponere pecunias apud talem
vsurarium aliàs paratum accipere vsuras ex
mutuo. Neque obstat, quòd ille iniuriam
faciat proximo accipiendo vsuras ab illo:
quia in tali iniuria proximus non patitur vio
lentiam, quin potius qui impediret vsura-
rium ne mutuaret illi pecunias iniuriam illi
faceret impediendo illum à maiori commo
do. Tota igitur ratio iniuriæ manet in vsura
rio. Sed contra. Si aliquis vult seipsum occi-
dere, non est licitum vendere illi gladium,
imo neque depositum gladium reddere, er
go etiam si proximus in damno quod pati-<-P>@@

<-P>tur non patiatur violentiam: teneor impe-
dire tale damnum. Respondetur, quòd non
est eade&#x0303; ratio. Etenim qui se occidit non est
dominus vitæ suæ, sed Deus est specialis do-
minus vitæ & respublica specialis custos:
quapropter iniuriam facit Deo & reipubli-
cæ qui se occidit, vt diximus quæst. 64. art. 3.
Deinde qui seipsum occidit, non acquirit
aliud maius commodum, sicut ille qui sol-
uit vsuras acquirit: & ideo teneor omnino
defendere si possum ne aliquis seipsum oc-
cidat, & teneor ex iustitia non dare illi in-
strumentum quo se occidat.</P>
<P>  Præterea possumus facere aliam exce-
ptionem, videlicet, quando abusus empto-
ris probabiliter creditur, quòd cedit in scan-
dalum alicuius innocentis, & pusilli: tunc
enim venditor rei peccabit contra charita-
tem. v. g. si meretrix petat à venditore ali-
quem ornatum aptum ad scandalizandum
aliquem iuuenem innocentem, tunc vendi-
tor peccabit contra charitatem vendendo ta
lem ornatum. Habemus igitur ex dictis, &#xA759;
venditor non excusatur à præcepto corre-
ctionis fraternæ: sed dicimus non esse me-
dium proportionatum, quòd venditor pri-
uet seipsum suis commodis vniuersaliter, vt
impediat abusum rerum venalium. Et ratio
est: quia peccatum potissimè consistit in vo
luntate & affectu, ergo per hoc &#xA759; impeditur
executio operis nō impeditur correctio fra
ter, neq; liberatur à peccato: sed sæpe cōtin-
get, quod vehementius peccabit dum priua
tur occasione peccandi: iuxta illud commu
ne, Priuatio est causa appetitus. Eadem ra-
tione excusamus à peccato, illum qui acci-
pit mutuo pecunias ad vsuram ab vsurario
parato mutuare ad vsuram: quoniam mu-
tuatarius non tenetur priuare se suo commo
do, propter malitiam alterius qui paratus est
peccare: quin potius commune proloqui&#x0169;
est inter Theologos, quòd possumus vti ma
litia alterius, dummodo non cooperemur
ad illam. Denique adijcimus, quòd non so-
lum erit licitum sæpe venditori ve&#x0303;dere rem
ei qui male ea vsurus est: sed etiam peccabit
si non vendat. v. g. si sit obligatus vendere
reipublicæ aliquod genus mercium: tene-
tur vendere ei cui licitè potest vendere, & fa
cit illi iniuriam si non vendat.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0578.jpg/>
@@1@<SE578>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. IIII. 561
<duolan 2><P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò. An sit licitum ne-
gotiatori emere magnam copiā mer-
cium, vt postea minutatim vendat, & inde
maius lucrum capiat? Ratio dubij est, quia
in huiusmodi negotiationibus ciues patiun
tur damnum: etenim vilius emerent si ne-
mo magnam copiam mercium colligeret.
Respondetur breuiter. Quòd merces sunt
in duplici differentia, quædam quæ nō sunt
necessarię ad vitæ sustentationem neque ad
communem statum reipublicę, v. g. psittaci
& simiæ & multi ornatus mulierum. Et de
huiusmodi nulla difficultas est: vnusquisq;
enim potest emere quantam velit copiam
harum mercium: quia inde non damnifica
tur respublica. Aliæ merces sunt necessariæ
& cōuenientes ad communem statum rei-
publicæ. Verbi gratia, Panis & vinum & cæ
teri cibi cōmunes, & panni ad vestes com
munes faciendas.</P>
<P>  De huiusmodi mercibus sit prima con-
clusio. Regulariter loquendo, iniquè agunt
mercatores qui magnam copiam eiusmodi
mercium emunt præuenientes ciues para-
tos ad emendum sigillatim. Probatur, quia
pretium illarum mercium erit multò ma-
ius, quam si tales merces à pluribus in publi
co repræsentarentur: ergo sua industria hu-
iusmodi negotiatores damnificant rempu-
blicam, & ciues, & tale pretium non est æsti
mandum licitum, sed potius est impedime&#x0303;
tum iusti pretij, quod aliàs secundum com-
muni fori æstimationem curreret. Dixi-
mus regulariter loquendo: quia si ille nego
tiator venderet reipublicæ tales merces cō-
muni pretio quo venderent alij negotiato-
res de longè illas asportantes: licita est ta-
lis negotiatio, sed vt in plurimum non ita
contingit.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Postquam ciues eme
runt sibi necessaria & conuenientia, licitum
est & cōueniens, quòd negotiatores emant
magnā copiam istarum merci&#x0169;, vt postea
minutatim vendant & lucrum capiant. Pro
batur, quia per huiusmodi negotiatione&#x0303; nō
resultat incōmod&#x0169; Reipub. sed potius com-
mod&#x0169;: oportet enim quòd huiusmodi mer
ces sint in promptu pro peregrinis & pro ci
uibus qui non potuerunt emere, & pro pau
peribus. Sed de hac re pertinebit ad Præto-<-P>@@

<-P>rem ordinare, ne tales negotiatores præue-
niant ciues paratos ad emendum, & ne post
ea dum minutatim vendunt augeant plus
nimio pretium.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò. An qui sunt negotia-
tores ex officio, licitè possint carius
vendere quam alij, & quomodo sit mensu-
randum iustum illorum preti&#x0169;? Ad quod
respondet Scotus in 4. distinct. 15. quæst.
2. artic. 7. quòd soli mercatores ex officio,
possunt in rerum venditione lucri facere
tantum quantum eis respublica assignasset,
si ad hoc officium eos conduxisset. Ratio
eius est: quia si non essent in republica hu-
iusmodi negotiatores voluntarij, ipsa respu
blica teneretur prouidere de ministris qui
hoc facerent, videlicet vt asportarent mer-
ces necessarias communitati. Magister Soto
lib. 6. de Iustitia. quæst. 2. artic. 4. dicit, hanc
regulam Scoti non esse omnino repudian-
dam, neque tamen semper posse seruari.</P>
<P>  Nihilominus sit nobis prima conclusio.
Hæc regula Scoti valde fallax est regulari-
ter loquendo. Probatur primò. Quia cōtin-
git sæpè, &#xA759; pretium rerum venalium vile-
scat, postquam isti mercatores asportauer&#x0169;t
merces suas: vel quia est paucitas emptor&#x0169;,
vel magna copia mercium quæ aliundè su-
peruenerunt: & tunc constat iniquum esse,
&#xA759; eiusmodi negotiatores vendant merces
suas etiam ipso pretio quo emerunt. Proba-
tur, quia tunc iustum pretium est &#xA759; currit
iuxta communem æstimatione&#x0303; fori, quod
quidem tunc erit multò vilius quam preti&#x0169;
quo ipsi emerunt: quapropter nihil pro sua
industria & labore possunt capere. Et rursus
poterit cōtingere, &#xA759; postquam illi mercato
res asportauerunt merces suas, augescat iu-
stum pretium propter multitudinem em-
ptorum, vel raritatem mercium: & tunc iu-
stum pretium erit, quod secundum com-
munem æstimationem fori currit: etiam si
sit multò minus quam esset stipendi&#x0169; quod
respublica ministris designaret. &#x00B6; Secundò
probatur. Nam ex illa regula Scoti sequun-
tur magna inconuenientia. Primò, &#xA759; si mer
cator casu fortuito facit iacturam omnium
mercium, respublica tenetur resarcire illud
damnum, vel si faceret iacturam medietatis
mercis posset ille mercator vendere aliam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0579.jpg/>
@@1@<SE579>562 Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. III.
<duolan 2><-P>medietatem, tanti quanti totas merces ven-
deret. Probatur sequela. Quia si ille esset pu
rus minister reipublicæ reciperet iustè tan-
tum lucri, nisi integras merces asportasset.
Item sequeretur, quòd si duo mercatores
ita se haberent, &#xA759; alter emeret merces mul-
tò cariùs quàm alter, vel quia à remotiori-
bus partibus attulit illas, vel quia erat raritas
mercatorum quando ille emebat pruden-
ter tamen emebat: sequeretur, &#xA759; isti duo
negotiatores eodem tempore & loco pos-
sent vendere easdem merces pretijs notabi-
liter distinctis. Probatur sequela. Quia ille
qui cariùs emit, non potest suum integrum
stipendium obtinere: nisi multò cariùs ven-
dat quàm alter. Denique probatur conclu-
sio & ostenditur ratio nostræ doctrinæ, sci-
licet ex differentia quæ est inter purum mi-
nistrum & negotiatorem, qui est dominus
suæ pecuniæ & suarum mercium. Nam ad
officium ministri solum pertinet, vt diligen
ter & prudenter gerat negotium domini, &#xA759;
si negotium perierit domino perit: at vero
negotiator qui est dominus ficut sentit com
modum quando negotiatio prosperè succe
dit: iustum est, vt etiam sentiat damnum,
quando non ita succedit. Verum est tamen,
&#xA759; consideratio regulæ Scoti potest esse vti-
lis, quando respublica vult taxare pretium
alicui generi mercium propter bonum cō-
mune. V. g. quando vult taxare pretium tri
tici; tunc enim debet habere rationem indu
striæ & laboris quem coloni impendunt vt
possint sustentari de suo labore: hoc autem
respublica in communi considerat, & vt in
plurimum, nec enim potest prouidere sin-
gulis colonis in omni euentu.</P>
<P>  Secunda conclusio. Licitum est negotia
toribus ex officio, aliquanto carius vendere
quam alij ciues. Hanc conclusionem ponit
Syluester verbo, emptio. quæst. 10. & Sco-
tus vbi supra. Et Caietanus hic expressè di-
cit, &#xA759; isti negotiatores possunt cariùs vende
re qua emunt. Ratio est, quia isti negotiato-
res vtiles sunt reipublicæ & necessarij: ergo
non debent frustra negotiare. Sed hæc con
clusio ea conditione intelligenda est, vt iu-
stum pretium æstimetur secundùm com-
munem vsum fori inter ipsos negotiatores
& populum: non secundùm laborem & in-<-P>@@

<-P>dustriam alicuius particularis negotiatoris.
Est etiam intelligenda conclusio, tam de
negotiatoribus qui vendunt minutatim, quā
de his qui vendunt in magna quantitate. Ma
ximè autem intelligitur conclusio de obli-
gatis reipublicæ ad vendendum aliquod ge
nus mercium: quia illa obligatio est pretio
æstimabilis, exponunt enim se ipsos mul-
tis periculis propter commodum reipubli-
cæ. &#x00B6; Denique probatur conclusio sic in-
tellecta. Quia secundum communem opi-
nionem, iustum est vt campsores aliquid
lucri accipiant dum cambiunt pecuniā ma
ioris momenti cum pecunia minoris mo-
menti: quia hoc vtile est communitati.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quartò principaliter. An sit
licitum vendere cariùs expectata pe-
cunia quàm numerata? Et eadem quæstio
est de emptione & venditione quæ fit an-
ticipata solutione, antequàm tradantur mer
ces. Hæc quæstio affinis est materiæ de
vsuris, de qua re disputant Iurisperiti in cap.
in ciuitate. & in capit. nauiganti. de vsuris. &
in capit. ad nostram. de emptione & vendi-
tione. Summistæ verbo, venditio. & verbo,
vsura. Ioannes à Medina in tractatu de resti
tutione. quæstione 38. Sotus libr. 6. de Iusti-
tia. quæstione. 4. Et quidem omnes conue-
niunt in vna fundamentali conclusione, sci-
licet quòd venditio quæ fit cariori pretio
propter solam expectationem solutionis se
cundùm aliquod te&#x0303;pus, iniqua est & vsura-
ria. Intelligunt autem istam conclusionem,
quando pretium excedit totam latitudinem
pretij iusti & rigurosi. Probatur conclusio
sic intellecta. Primò, quia in illa venditione
exceditur iustum pretium quo æstimatur
res quæ traditur in præsenti: ergo iniqua est
venditio. Secundò probatur conclusio. In
illa venditione includitur implicitè vsura:
ergo &c. Probatur antecedens, quia perin-
de est expectare solutionem pecuniæ pro
re quæ de præsenti traditur, acsi venditor
mutuaret pretium rei emptori, Vt verbi gra
tia, pro viginti ducatis quibus res de præsen
ti æstimatur, reddat viginti quinque post an
num: ergo &c. Et eadem est ratio de em-
ptione quæ fit anticipata solutione ante-
quàm res tradatur, quæ pluris æstimatur-
tempore quo tradenda est: perinde enim<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0580.jpg/>
@@1@<SE580>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. Art. IIII. 563
<duolan 2><-P>valet, acsi emptor mutuaret triginta vendi-
tori, vt post certum tempus reddat sibi qua-
draginta, aut rem quæ valet quadraginta.</P>
<P>  Nihilominus negotiatores multa fing&#x0169;t,
vt licitas faciant huiusmodi emptiones &
venditiones. Sunt itaque sex tituli quibus
existimant posse iustificari huiusmodi con-
tractus.</P>
<P>  PRIMVS titulus est ex communi æ-
stimatione mercium quæ venduntur ad
creditum.</P>
<P>  Arguitur ergo primò pro parte affirma-
tiua quæstionis. Et probatur quòd iste titu-
lus sufficiat iustificare huiusmodi contra-
ctus. Quia communis æstimatio omnium
negotiatorum est, quòd merces expectata
pecunia pluris æstimantur, quàm quæ nu-
merata pecunia venduntur: ergo &c.</P>
<P>  Confirmatur. Quia frequentia empto-
rum est in causa, quòd res cariùs valeant; sed
sunt plures emptores, qui quærunt merces
quæ expectant solutionem in futurum: ergo
ea ratione cariùs vendi possunt.</P>
<P>  Arguitur secundò. Pecunia præsens plu-
ris æstimatur quam absens: etenim absens
toto illo tempore quo absens est inutilis est,
præsens verò est quasi in actu vtilis aut cer-
tè in proxima potentia. Ergo hac ratione vt
contractus iustificetur & sit æqualis, lici-
tum erit venditori maius pretium exigere
ab illo qui emit rem ad creditum: quàm ab
illo qui emit numerata pecunia.</P>
<P>  Arguitur tertiò à simili. Licitum est eme
re debita in futurum ab illo cui debentur,
pro minori pretio quàm ipsa debita con-
stent & sonent. Verbi gratia. Debet aliquis
Paulo 100, licitum est Ioanni emere à Pau
lo illa 100 pro 90. de præsenti numeratis:
ergo licitum etiam erit dare rem quæ mo-
dò valet 90 pro 100 in futuro tempore,
quod quidem est vendere cariùs ratione ex
pectatæ solutionis.</P>
<P>  Eisdem argumentis proportionabiliter
potest aliquis probare, quòd sit licitum e-
mere viliùs quàm valeat res quando fue-
rit tradenda in futur&#x0169; anticipata solutione.</P>
<P>  Ad hanc difficultatem respondetur & sit
secunda conclusio. Iste primus titulus in-
sufficiens est ad iustificandum huiusmodi
contractus. Hæc conclusio non aliter de no<-P>@@

<-P>uo probatur quàm soluendo argumenta fa-
cta: quia ratio illius intrinseca, eadem est, at-
que primæ conclusionis fundamentalis.</P>
<P>  Ad primum argumentum vt respondea
mus obseruandum est, merces esse in dupli
ci differentia. Quædam enim sunt, quarum
minima pars venditur numerata pecunia,
& tales esse solent merces quæ nauibus ad-
ducuntur ad portum, quæ vt in plurimum
venduntur in magna quantitate alijs nego-
tiatoribus capitalibus. Aliæ sunt merces qua
rum minima parsvenditur ad creditum, aut
certè magna pars venditur numerata pecu-
nia. De mercibus primi generis diximus in
fine huius tractatus: de mercibus vero secun
di generis intelligitur nostra conclusio. Et
ad primum argumentum negatur antece-
cedens, si intelligatur de negotiatoribus pru
dentibus & non iniquis. Etenim merces se-
cundum se nihil amplius habent vtilitatis,
quando emuntur ad creditum, & quando
emuntur numerata pecunia. Sed illa æsti-
matio quorundam negotiatorum oritur ex
facilitate res illas emendi de præsenti, & aui-
ditate vtendi rebus ipsis. Et per hoc patet ad
confirmationem: quoniam illa frequentia
emptorum ad creditum, non auget iustum
rei pretium secundùm quòd de præsenti va
let: sed mensura iusti pretij est illa quam fa-
ciunt mercatores qui emunt numerata pe-
cunia. Et ratio est, quia iustum rerum pre-
tium est, quo æstimantur quando hic tra-
duntur, vt habetur in. l. Falcidia. & in. l. pre-
tia. ff. ad legem Falcidiam. quapropter em-
ptores etiam si plurimi sint ementes ad cre-
ditum, impertinenter se habent ad iust&#x0169; pre
tium cōstituend&#x0169; in huiusmodi mercibus.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur nego antecedens, si consideretur pecu-
nia secundum se seclusa industria negotia-
toris. Etenim pecunia secundum se infru-
ctifera est, neque habet alium vsum in ra-
tione pecuniæ: nisi quando distrahitur per
industriam negotiantis. Quapropter ratio-
ne temporis expectati, non potest vendi-
tor aliquid amplius pecuniæ exigere, quàm
hic licitum sit accipere, aliâs enim quilibet
mutuator pecuniæ, eadem ratione posset
exigere lucrum ex mutuo, propter expecta
tionem temporis.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0581.jpg/>
@@1@<SE581>564 Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. IIII.
<duolan 2><P>  Ad tertium vt respōdeamus, necesse est
examinare, an sit licita emptio debiti in futu
ro soluendi pro minori pretio de præsenti.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo quintò. An licitum sit
pro minori pretio emere pagas acer-
bas? de qua re sunt duæ sententiæ. Prima est
Adriani in 4. in materia de restitutione fo-
lio 36. & videtur esse Syluestri verbo vsu-
ra. 2. §. 14. quanuis in fine videatur opposi-
tum tenere quàm Adrianus. Et sententia est
quæ negat licitum esse huiusmodi contra-
ctum pro minori pretio quàm constent &
sonent ipsa debita acerba: nisi quando fue-
rit periculum recuperandi, vel notabilis dif-
ficultas. Eandem sententiam sequitur Ioan-
nes de Medina, vbi supra. Altera sententia
est Caiet. verb. vsura, cap. vlt. asserentis licitā
esse huiusmodi emptionem: si fiat iusto pre
tio currente. Et probatur primò hæc senten
tia. Quia in huiusmodi contractu, si aliqua
iniustitia esset, maximè vsura: sed hæc non,
ergo. Probatur minor. Quia in huiusmodi
contractu, nulla est ratio mutui ex aliqua
parte neque implicita neque explicita, er-
go nulla est ratio vsuræ. Consequentia pa-
tet, quia vsura est mutuum ex lucro. Ante-
cedens probatur. Quia si verbi gratia, Ioan-
nes emit à Paulo 100 quæ illi debet Petrus
pro nonaginta datis de præsenti: t&#x0169;c Ioānes
nihil mutuat Paulo, quia de ratione mutui
est, quòd mutuatarius maneat obligatus ad
soluendum aliquid in futuro; sed Paulus
statim eripitur ab omni obligatione dato
iure Ioanni ad recuperandum illa debita.
Eodem argumento constat, quòd neque
Ioannes sit vsurarius: quia ille non accipit
mutuum, sed ius recuperandi sibi illa debi-
ta quæ antea debebantur Paulo, neque vl-
tra manet obligatus ad aliquid reddendum
ipsi Paulo. Ergo nulla est ratio mutui ac
proinde nec vsuræ.</P>
<P>  Probatur secundò & confirmatur. Nam
Paulus de præsenti dat totum ius quod ha-
bet ad illa 100 ipsi Ioanni emptori, Ioan-
nes autem de præsenti dat nonaginta pro il-
lo iure, suscipiens in seipsum curam recu-
perandi: ergo totus contractus illic perfici-
tur depræsenti ex vtrâque parte, ac per con-
sequens nulla est ratio vsuræ: siquidem neu
ter manet alteri obligatus. Ex hoc infert Ca<-P>@@

<-P>ietanus, quòd contractus ille erit licitus &
iustus intra limites emptionis & venditio-
nis, si fiat iusto pretio. Fiet autem iusto pre-
tio, si illud pretium sit quod communiter
currit inter negotiatores absq; dolo & frau-
de, attentis circunstantijs loci & temporis,
& abundantia vel penuria pecuniæ. Pro-
pter hæc argumenta videtur quibusdam
Theologis doctissimis, quòd non sit im-
probabilis sententia Caietani. Nobis tamen
semper visa est durissima, vbi non fuerit pe
riculum recuperandi illa debita acerba. Et
arguitur primò cōtra illā. Si ius illud quod
habet Paulus ad recuperādum 100 est ven-
dibile pro minori pretio de præsenti, sequi-
tur, quòd ipsemet Petrus debitor possit e-
mere pro minori pretio illud ius; conse-
quens videtur magnum inconueniens: quia
pro nonaginta datis anticipata solutione e-
ripit se ab obligatione reddendi 100. Ali-
qui concedunt consequentiam & admit-
tunt conseqnens secundùm sententiam Ca-
ietani. Alij verò assignant differentiam in-
ter illos contractus: quia Petrus debitor, est
obligatus ad totum debitum soluendum,
vnde datis modò nonaginta, non eripitur
ab illa obligatione propter anticipatam so-
lutionem: at vero Ioannes ille, non tene-
batur Paulo creditori: quò fit, vt possit da-
re liberè Paulo creditori nonaginta pro iu-
re quod habet ad illa 100. Arguitur tamen
sec&#x0169;dò cōtra sententiā Caiet. quia illa in pra
ctica præbet multam occasionem pallian-
di vsuras; poterunt enim facilè fingi debi-
ta acerba, & sub isto titulo fieri multi cōtra-
ctus vsurarij, saltim virtualiter & implicitè.</P>
<P>  Sed arguitur tertiò. Magis efficaciter &
metaphisicè contra istam sententiam. Illud
ius quod habet Paulus ad 100 reuera va-
let 100; ergo iniquum est emere pro no-
naginta. Antecedens probatur. Nam quan-
do ipse Paulus ve&#x0303;didit merces suas pro 100
in futurum soluendas, iusto pretio ve&#x0303;didit;
(Hoc enim pręsupponimus, & &#xA759; debit&#x0169; nō
habet aliā acerbitatem nisi te&#x0303;poris), ergo æ-
qualitas est inter ius quod ille habet ad suas
merces, & inter ius quod acquirit ad illa
100 in futurum soluenda. Sed ius quod ha-
bebat ad merces valebat 100: ergo ius quod
acquirit valet 100. Confirmatur. Quia in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0582.jpg/>
@@1@<SE582>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. IIII. 565
<duolan 2><-P>contractu mutui hæc est æqualitas, quòd
pro 100 quæ mutuat Petrus Paulo tenea-
tur Paulus reddere alia 100. Ergo inæqua-
litas est quod Ioannes emat illud ius à Pe-
tro pro minori pecunia, scilicet pro nona-
ginta. Neque valet dicere, quòd Ioannes
non emit 100 pro 90. Sed ius ipsum quod
habet Petrus ad illa 100, quod quidem ius
debilitatum est in eo, quòd ipse Petrus ipso
facto quòd mutuauit, obligauit se non pe-
tere illa 100, vsque ad statutum tempus:
cum igitur Ioannes velit nunc subintrare il-
lam obligationem & eripere Petrum ab il-
la: meretur quòd minatur sibi aliquid de
numerata pecunia de præsenti, dum emit
ius ad recuperandum illa 100. Non inquā
valet ista responsio: quia pari ratione posse-
mus dicere, quòd ipsemet Petrus à princi-
pio dum mutuabat Paulo 100, poterat exi-
gere ab illo aliquod lucrum, propterea &#xA759;
ipse Petrus se libere subijciebat illi obligatio
ni non petendi. Deinde. Ius illud ad recupe-
randum 100 à Paulo secundum se toto il-
lo tempore expectationis inutile prorsus
est: sed totus eius valor desumitur ex illis
100 quæ soluenda sunt transacto tempore,
ergo neque plus neque minus valet, quàm
illa 100, nisi sit periculum recuperandi: ne-
que est alia acerbitas in illo iure quàm expe
ctatio temporis.</P>
<P>  Arguitur quarto contra eandem senten-
tiam Caietani. Sequeretur ex illa, quòd duo
socij possent licitè ditari ex alienis sub spe
illius contractus emptionis solutionis acer-
bæ. Verbi gratia, sunt Ioannes & Paulus so-
cij, & Paulus emat ab alio tertio merces pro
100 iusto quidem pretio, expectata tamen
solutione vsq; ad annum: tunc accedat Ioan
nes & emat ab illo tertio pagam illam acer-
bam pro 90. & rursus ipse Ioannes emat ab
eodem tertio alias merces pro 100 expecta
ta solutione ad annum, & tunc accedat Pau
lus & emat illam pagam acerbam pro 90,
atq; ita poterunt Petrum expilare & ditari.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione ergo sit nobis prima cō
clusio. Quando non est periculum re-
cuperandi talia debita, neque faciendæ sunt
expensæ in recuperatione illorum est ini-
qua emptio: si fiat pro minori pretio quàm
constent & sonent ipsa debita. Hanc con-<-P>@@

<-P>clusionem probat tertium argument&#x0169; cum
sua confirmatione. Est enim inæqualitas
inter pretium, & rem venditam: vnde em-
ptor tenebitur ad restitutionem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Huiusmodi iniqui-
tas est virtualiter vsura palliata. Probatur.
Nam virtualiter & æquiualenter ipse em-
ptor Ioannes, quasi mutuat pecunias Petro
scilicet nonaginta de præsenti, vt in futuro
accipiat 100. Neq; valet respondere, quòd
ipse Petrus non manet obligatus reddere il
la 100 de futuro, quod erat de ratione mu-
tuatarij, ac proinde nulla est ibi ratio mutui
neque vsuræ. Hæc inquam responsio non
valet. Nā perinde est æquiualenter, quòd
ipse Petrus manet obligatus ad reddendum
100, vel quòd det potestatem suam ad re-
cuperandum illa 100 in tempore futuro: er
go est illic æquiualenter ratio mutui. Con-
firmatur. Si Petrus in eodem casu, nolet se
obligare ad reddendum illa 100 in tempo-
re futuro pro 90 receptis de præsenti, nihi-
lominus daret Ioanni fideiussorem qui se
obligaret ad reddendum illa 100, tunc pro
fectò ille contractus habet rationem mutui:
sed idem est dare Ioanni ius quod habet
certum ad recuperandum illa 100, atque si
daret fideiussorem: ergo vtrobique est ra-
tio mutui, saltim virtualis: ac proinde vsu-
rarius est ille contractus & nobis certè im-
probabilis sententia Caietani.</P>
<P>  Tertia cōclusio. Nihilominus si quis bo-
na fide sequutus sententiam Caietani & a-
liorum emit pagam acerbam minori pre-
tio: neque peccabit neque tenebitur ad re-
stitutionem, sed poterit prudens confessa-
rius dissimulare factum præterit&#x0169; & admo
nere ne de cætero id faciat: alioquin quæ-
rat alium confessarium, nisi forte ipse sit
proprius parochus erga quem ipse p&#x0153;ni-
tens ius habet, vt audiat cōfessionem suam:
& tunc tenebitur confessarius illum absol-
uere sequutus opinionem probabilem. Ra-
tio istorum est: quia in dubijs melior est
cōditio possidentis: ergo ipse p&#x0153;nitens qui
iam possidet lucrum, non tenetur restitue-
re: siquidem dubium est, an sit licitus ille
contractus vel non, & rursus ipse p&#x0153;nitens
habet ius acquifitum erga cōfessarium, qui
non est propriè, si iam audiuit eius cōfessio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0583.jpg/>
@@1@<SE583>566 Quæst. LXXVII. De Emptio. & vend. Art. IIII.
<duolan 2><-P>nem: at vero erga proprium habet ius vt
audiat: vnde vterque in prædicto casu tene-
bitur absoluere p&#x0153;nitentem, etiam si se-
quatur nostram sententiam speculatiuè: eo
quòd ipse p&#x0153;nitens non tenetur illi crede-
re neque capax est tantæ subtilitatis doctri-
næ, ad distinguendum rationem mutui &
vsuræ in tali contractu.</P>
<P>  Secundus titulus sumitur ex ratione lu-
cri cessantis vel damni emergentis. De quo
titulo plura dicemus in quæstione seque&#x0303;ti,
articulo. 2. nunc autem breuiter sit conclu-
sio. Licitum est venditori cariùs vendere
expectata pecunia, quando reuera erat ven-
diturus numerata pecunia: & ex eo quòd
vendit, sequitur illi aliquod damnum, vel
cessat aliquod lucrum. Ratio est: quia lici-
tum est venditori seruare se indemnem,
quando solicitatur ab emptore vt vendat
expectata pecunia. Ita docet Diuus Tho-
mas in articul. 1. supra. Magister Soto lib. 6.
de Iustitia & iure. quæstione. 4. articulo. 1.
quanuis concedat, quòd in tali casu lici-
tum est venditori amplius accipere quàm
sit iustum rei pretium propter damnum e-
mergens: non tamen propter lucrum ces-
sans. Sed tamen nō probat efficaciter istam
sententiam, & est singularis in illa; omnes
enim conueniunt in hoc quòd ratione lu-
cri verè cessantis, in prædicto casu, licitum
est ve&#x0303;ditori aliquid amplius exigere, quàm
sit aliâs iustum pretium. Obseruandum est
tamen attente à confessarijs, an iste titulus
sit fictitius: multi enim ex negotiatoribus
dicunt, quòd poterant ipsi pecunia præ-
senti amplius negotiari & amplius lucrari.
Hæc enim excusatio nulla est, quando ipse
negotiator habettantam copiam mercium,
quòd partim oportet vendere ad credi-
tum, partim numerata pecunia: vel etiam
habet tantam copiam pecuniæ, quòd non
erat impe&#x0303;surus totam in negotiationes suas,
sed semper seruat aliquid in deposito.</P>
<P>  Tertius titulus est, periculum cui ven-
ditor se exponit dum vendit merces suas
homini malæ fidei, quod vulgo dicitur,
mala dita.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo sextò, An quando re
vera est tale periculum, & pruden-
ter timetur, vel quòd erunt faciendæ ex-<-P>@@

<-P>pensæ in recuperatione pretij, aut quòd
omnino peribit pretium: licitum sit ven-
ditori aliquid amplius iusto pretio exi-
gere, quando fit contractus expectata pe-
cunia?</P>
<P>  Arguitur primò pro parte negatiua, ex
capitul. nauiganti. de vsuris, vbi definitur,
quòd est vsurarius mutuator qui recipit a-
liquid vltra sortem: ea ratione quia susci-
pit in se periculum mutui; sed in casu po-
sito, ille venditor exigit aliquid vltra sor-
tem ea intentione, quia suscipit in se peri-
culum mutui implicitè: ergo vsurarius est.</P>
<P>  Arguitur secundò. Venditor non po-
test exigere aliquid præter damnum & de-
trimentum quod sequitur ex ipsa vendi-
tione secundum se: sed tale periculum non
sequitur ex ipsa venditione secundum se,
sed quia ipse voluntariè se committit tali
periculo, poterat enim exigere fideiusso-
rem si emptor non erat bonæ fidei, vel pa-
cisci cum illo de soluendis expensis facien-
dis in recuperatione pretij, vel etiam quòd
si non soluerit definito tempore, aliquid am
plius soluat: ergo si venditor hæc omnia
omittit, deputet negligentiæ suæ pericu-
lum quod sequitur, & non faciat venditio-
nem iniquam & iniustam.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Emptor non tenetur li-
berare venditorem isto metu & periculo
aliter quàm soluendo statuto tempore, vel
dando illi fideiussorem: ergo venditor ini-
què exigit aliquid amplius quàm iustum
pretium ratione talis periculi.</P>
<P>  Sed pro parte affirmatiua arguitur pri-
mò. Venditor licitè potest deducere in pa-
ctum damnum emergens, vt dictum est;
sed ex tali venditione emergit sibi dam-
num, eò quòd manet in periculo & metu
amittendi bona sua: ergo hac ratione pote-
rit aliquid amplius exigere.</P>
<P>  Arguitur secundò. Centum ducati ex-
positi verè periculo, minùs æstimantur à
viris prudentibus, ita vt licitum sit eme-
re illos pro nonaginta vel octuaginta: ergo
venditor incurrit damnum cum exponit
merces suas tali periculo, ita vt iam non
æstimentur tanti quanti si haberet illas a-
pud se.</P>
<P>  Tertiò. Aliquis fideiussor poterit ali-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0584.jpg/>
@@1@<SE584>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. IIII. 567
<duolan 2><-P>quid exigere pro fideiussione, eo quòd ex-
ponit se periculo soluendi capitale; ergo
etiam ipse venditor poterit idipsum exige-
re: quia se exponit æquali periculo.</P>
<P>  Propter argumenta prædicta, quidam
tenent partem negatiuam, quidam vero af-
firmatiuam. Affirmatiuam tenet Ioannes
de Medina vbi supra, negatiuam tenet Soto
vbi supra.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio.
Venditor licite potest deducere in pa-
ctum vltra iustum pretium rei venalis, ex-
pensas faciendas in recuperatione debiti.
Ratio huius est: quia in tali casu reuera est
damnum emergens venditori, qui proprijs
expensis recuperat iustum pretium; ergo
poterit illas in pactum deducere, vt seruet
se indemnem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Ratione vero peri-
culi & metus recuperandi pretium, non
potest venditor aliquid amplius exigere ab
emptore quàm iustum pretium. Hanc pro-
bant argumenta facta pro parte negatiua.
Et præterea probatur. Quia non est me-
dium ordinatum & proportionatum ad to
lendum periculum & metum, quòd em-
ptor promittat se daturum 100 pro re quæ
valet 90: quoniam ipsamet 100. manent
in eodem periculo. Dixi tamen ab eodem
emptore non posse venditorem amplius
exigere: quia si quidam alius tertius solici-
taret venditorem, vt venderet ad creditum
homini malæ fidei, licitum esset vendito-
ri exigere ab illo solicitatore aliquid pretij,
maximè numeratæ pecuniæ: propterea
quòd vendit tali homini ad creditum.</P>
<P>  Ad argumenta partis affirmatiuæ, quate-
nus militant contra istam conclusionem re-
spondetur. Ad primum, quòd illud pericu-
lum non est damnum emergens præter
ipsum iustum pretium quod manet in pe-
riculo: cui periculo sufficienter satisfacit
emptor, si postea soluat iustum pretium
definito tempore. Et hoc quidem verum
est quantum est ex parte contractus; cæ-
terum si emptor sit homo malæ fidei: tunc
venditor petat fideiussorem, vel non ven-
dat; quòd si vendiderit: sibi imputet tale
periculum. Ad secundum patet ex dictis.
Dicimus enim, quòd venditor voluntariè<-P>@@

<-P>& imprudenter se exponit tali periculo:
neque esse medium ordinatum vt se eri-
piat à tali periculo, quòd exigat aliquid
amplius quàm sit iustum pretium.</P>
<P>  Ad tertium negatur consequentia. Non
enim est eadem ratio de fideiussore & de
ipso venditore. Quia ipse fidei iussor nul-
lum expectabat commodum ex contractu
venditoris, & dum fidei iubet exponit se pe
riculo soluendi capitale pro homine malæ
fidei: & ideo potest exigere aliquid pretij
tàm à venditore, quàm ab homine malæ
fidei. At vero ipse venditor expectat com-
modum ex venditione: vnde æquum est,
vt se exponat tali periculo, vel petat fidei-
iussorem.</P>
<P>  Quartus titulus est, quando venditor ser
uaturus erat merces vendendas in tempore
futuro, in quo cariùs erant valituræ: vel
asportaturus erat illas in alium locum, vbi
cariùs venderentur v. g. erat asportaturus
triticum ad locum vbi non est pragmatica.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo septimò. An ratione
huius tituli, possit venditor amplius
exigere quàm sitiustum pretium rei de præ
senti? Et idem proportionabiliter quæri-
mus de emptore, an possit emere merces
viliùs quàm de præsenti valeant: propterea
quod recepturus erat illas merces tempore
quo viliùs sunt valituræ? & quoniam iste
titulus magnam habet affinitatem cum se-
cundo titulo de damno emergente & lucro
cessante: Respondetur breuiter. Venditor
potest iustè ratione huiustituli vendere ca-
riùs merces quàm valeant de præsenti: siue
vendat numerata pecunia siue expectata.
V. g. seruaturus erat Petrus triticum suum
reuera ad vendendum mense Maij: quo
tempore prudenter iudicatur cariùs valitu-
rum; poterit de præsenti cariùs vendere quā
nunc valeat. Ista conclusio definitur cap.
Nauiganti. de vsuris. Et ratio est: quia vendi
tor potest se indemnem seruare quando so-
licitatur abemptore.</P>
<P>  Secunda conclusio. Emptor similiter po
terit iustè emere merces tradendas in futu-
ro siue numerata siue expectata pecunia: eo
pretio quo sunt valituræ quando tradendæ
sunt, etiam si sit vilius quàm de præsenti
currat. Hæc conclusio similiter est definita<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0585.jpg/>
@@1@<SE585>568 Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. &c. Art. IIII.
<duolan 2><-P>in dict. cap. Nauiganti. Et ratio est: quia mer
ces æstimantur humano iudicio, secundùm
quòd veni&#x0169;t in vsum hominum; ergo cum
illæ merces non veniāt de præsenti in vsum
hominum: iustum pretium erit quo æstima
buntur pro illo tempore quando tradendæ
sunt. Et ista conclusio cum sua ratione no-
tanda est pro his quæ dicenda sunt in vlti-
mo titulo.</P>
<P>  Nota tamen, quòd prædictus contractus
dupliciter potest fieri. Primò, non determi-
nando pretium de præsenti sed remittendo
in futurum qualecumque fuerit quando
tradendæ sunt merces: & iste modus est
planissimus absque scrupulo. Secundo mo-
do potest celebrari iste contractus ad arbi-
trium boni viri, habita ratione circunstan-
tiarum loci & temporis: & tunc iustum pre
tium poterit taxari secundùm quandam me
diocritatem: ita vt vtraque pars maneat in
æquali periculo & in æquali commodi-
tate secundùm spem. V. g. si possibile
est secundum prædictas circunstantias hu-
mano more, quòd mense Maij valeat triti-
cum 14. argenteis: possibile etiam est, quòd
valeat 12: tunc æqualis conuentio erit si fiat
contractus pro 13.</P>
<P>  Quintus titulus est, quando merces non
erant seruandæ à venditore in futuro: sed ta-
men tempore solutionis expectatæ, cariùs
erant valituræ secundùm æstimationem ho
minum.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo octauò, An in tali casu
liceat vendere cariùs expectata pecu-
nia quàm de præsenti valeant merces? Pro
parte affirmatiua arguitur primò ex cap. In
ciuitate de vsuris. vbi Alexan. III. dicit, &#xA759;
si piper & cinnamomum valet numerata
pecunia quinque libris, potest venditor ex-
pectata pecunia vendere sex libris, dummo
do dubium sit, merces illas tempore solutio
nis plus minusvè esse valituras. Sed tamen
communis solutio ad istud cap. esse solet,
&#xA759; Pontifex intelligit quando merces essent
seruandæ in futur&#x0169; vendedæ. Sed cōtra istā
intellige&#x0303;tiā arguitur tripliciter. Primo, quia
Alexan. III. ibi absolutè loquitur. Secundò,
quia quāuis Greg. IX. in. d. c. Nauiganti, po-
nat illā exceptione, scilicet, si venditor serua
turus erat merces in illud te&#x0303;pus quo cariùs<-P>@@

<-P>erant valituræ: tamen casus cap. In ciuitate
distinctus est à casu cap. Nauiganti; quod pa
tet, quia casus cap. in Ciuitate habet speciem
vsuræ, vt ibidem dicit Pōtifex: at vero casus
cap. Nauiganti. iustissimus est: neque habet
speciem vsuræ, ergo est distinctus, ac percō
sequens exceptio facta in cap. Nauiganti, nō
potest applicari capitulo in Ciuitate. Tertio
arguitur à simili. Licitum est emere viliùs
numerata pecunia, quàm tunc valent mer-
ces de præsenti, quando verò similiter credi
tur, &#xA759; tempore quo tradendæ sunt merces
viliùs sunt valituræ, vt diximus in titulo præ
cedenti, conclusione. 2. Ergo viceuersa lici-
tum erit vendere modo cariùs expectata pe
cunia: quando tempore solutionis veròsimi
liter creditur &#xA759; merces cariùs sunt valituræ.</P>
<P>  Propter hæc argume&#x0303;ta Caiet. q. seq. ar. 2.
tenet contra communem intelligentiā cap.
in Ciuitate. Idipsum dicit in summa verbo
vsura exterior. Arbitratur enim distinctum
esse casum vtriusq; capiti: pro cuius intelli-
ge&#x0303;tia distinguit; Nam prorogatio temporis
solutionis dupliciter potest considerari &
fieri; Primò vt ipsa prorogatio sit actio di-
stincta à contractu venditionis, ita sanè vt in
telligatur venditio iam perfecta per traditio
nem rei, & deinde ratione expectationis te&#x0303;-
poris solutionis aliquid amplius exigatur: &
isto modo contractus est vsurarius. Altero
modo ipsa prorogatio poterit considerari vt
complens contractum venditionis; ita sanè
vt non antea intelligatur perfecta venditio:
nisi pro tempore solutionis pecuniæ: & isto
modo ve&#x0303;dere licitum esse ait cariùs merces
quàm nunc valeant: si tempore solutionis
creduntur cariùs valituræ. Et iste inquit est
casus cap. in Ciuitate. Ratio Caietani esse po
test ex doctrina illius, &#xA759; venditio nō est per
fecta & completa vsq; ad tempus solutionis;
sed si fieret tempore solutionis esset licita &
iusta: ergo etiam modò contractus ille qui
fit ex nunc pro t&#x0169;c erit licitus & iustus. Hāc
sententiam Caietani non probat Soto lib. 6.
de Iustitia quæst. 4. art. 2. sed neque omnino
improbat illam.</P>
<P>  Nihilominus nobis videtur simpliciter
reprobanda sententia, & ponimus conclusio
nem. Ille contractus est illicitus & vsurarius.
Pro batur primò. Quia sente&#x0303;tia Caietani est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0586.jpg/>
@@1@<SE586>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. Art. IIII. 569
<duolan 2><-P>contra omnium doctorum decreta & cōtra
communem intelligentiam cap. in Ciuita-
te. Deinde, quia fundament&#x0169; Caietani nul-
lum est, quod probatur. Quia venditio per-
ficitur quando res traditur emptori tāquàm
domino illius, etiam si expectetur solutio
in futurum; ergo fundament&#x0169; Caietani nul-
lum est: & implicat cōtradictionem dicere,
&#xA759; venditio non est perfecta, & &#xA759; emptor
maneat dominus rei, ita vt sibi stet aut pe-
reat; ergo fictitium est dicere &#xA759; illa vendi-
tio fit ex nunc pro tunc como entonces va-
liere: nam reuera perficitur n&#x0169;c cum res tra
ditur: & secundùm communem omni&#x0169; sen
sum dicitur, &#xA759; res illa iam est vendita ad cre
ditum. Confirmatur à simili. Si episcopus ve&#x0303;
datalicui beneficium & statim tradat, expe-
ctet autem solutionem in futuro; iam est per
fectè simoniacus & incurrit omnes p&#x0153;nas
iuris vt ipse Caietanus concedit infra quæst.
100. at verò si viceuersa episcopus recipiat
statim pretium probeneficio tradendo in fu
turum, non est perfectè simoniacus nisi me&#x0303;-
talis, nec incurrit p&#x0153;nas iuris donec tradat
beneficium. Et ratio est, quia reuera nōdum
vendidit beneficium donec tradiderit illud:
ergo simili modo, venditio rei temporalis
tunc substantialiter perficitur, quādo res tra
ditur, siue expectata siue numerata pecunia.
Tertio. Quia ex sententia Caietani sequere-
tur, &#xA759; qui non erat seruaturus merces suas in
futurum: licitè posset cariùs illas vendere,
quàm qui erat seruaturus ad tempus quo ca
riùs erant valituræ. Probatur sequela. Nam
qui erat seruaturus, tenetur minuere de pre-
tio tantum, quantum ipse erat impensurus
in seruandis mercibus, & quantum erat peri
culi in illarum conseruatione; At vero qui
non erat seruaturus nullas expensas facturus
erat, ac proinde cariùs poterit vendere. Ad
argumentum in oppositum ex cap. in Ciui-
tate bene responsum est illic in argumento.
Ad primam replicam respondetur, quòd
Gregorius IX. explicuit illud caput in alio
cap. Nauiganti: Neque est distinctus casus se
cundum speciem quantum attinet ad rem
præsentem secundùm rationem vsuræ vel
non vsuræ. Vnde ad secundam replicam re-
spondetur, &#xA759; poterit etiam palliari vsura in
casu cap. Nauiganti, si venditor fingit se ser-<-P>@@

<-P>uaturum & non erat seruaturus merces. Ad
tertiam replicam negatur cōsequentia. Dif-
ferentia est manifesta: quia venditio perfici-
tur quando res traditur, non autem perfici-
tur quādo traditur sola pecunia, etiam si fiat
pactum in futurum tradendi rem.</P>
<P>  Sextus titulus est specialissimus in quod-
dam genere mercium, non solum propter
modum vendendi in magna quantitate: sed
etiam quia omnes illæ merces vel quasi om
nes, venduntur expectata pecunia. Vt v. g.
sunt Tapetes qui deferuntur de Flandria ad
portum, vel etiam Pissus quod Hispanè di-
citur Olanda & id genus merci&#x0169; quæ defe-
r&#x0169;tur ad port&#x0169; ad prouisione&#x0303; totius Regni.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur ergo nonò. An licitum sit ve&#x0303;
dere huiusmodi merces eodem tem-
pore & loco carioripretio expectata pecu-
nia, quàm vendantur quædā merces ex illis
numerata pecunia in parua quantitate? Pro
parte negatiua arguitur primò. Iustum rer&#x0169;
pretium est illud, quod in præsenti æstima-
tur sec&#x0169;d&#x0169; cōmune&#x0303; vsum fori numerata pe-
cunia; Sed quædam merces eiusdem speciei
æqualiter bonæ vend&#x0169;tur eodem tempore
& loco viliori pretio: ergo illud est pretium
iustum, & non illud alterum carius expecta
ta pecunia. Arguitur secundi. Si omnes illæ
merces venderentur eodem tempore & lo-
conumerata pecunia, proculdubio æstima-
re&#x0303;tur multo viliori pretio, ergo carius pre-
tium quod exigunt negotiatores propter
expectationem temporis iniquum est. Ar-
guitur tertiò. Nā si licitum est vendere has
merces cariùs expectata pecunia, quā nume
rata, ergo quāto ad lōgius te&#x0303;pus expectatur
solutio, licitum erit tanto cariùs vendere.</P>
<P>  Sed in opposit&#x0169; est pro parte affirmatiua,
Primò. Quia modus debitus per se inve&#x0303;den
dis huiusmodi mercibus est, vt vendātur eo
loco & tempore in magna quātitate: ex quo
statim sequitur, &#xA759; non possint ve&#x0303;di numera
ta pecunia, ergo iustum illarum pretium nō
potest æstimari numerata pecunia, sed æsti-
mandum erit expectata pecunia.</P>
<P>  Arguitur secundò. Si preti&#x0169; iustum har&#x0169;
merci&#x0169; æstimād&#x0169; esset secund&#x0169; &#xA759; ve&#x0303;d&#x0169;tur
quędā ex ipsis &#x0111; pręsenti numerata pecunia:
nemo vellet negotiari in huiusmodi merci-
bus, quia vix posset lucrari factas expensas.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0587.jpg/>
@@1@<SE587>570 Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. Art. IIII.
<duolan 2><P>  Arguitur tertiò. Si pretium iustum ha-
rum mercium deberet æstimari (vt quidam
aiunt) ac si omnes illæ merces venderen-
tur numerata pecunia eodem loco & tem-
pore: sequeretur, quòd esset iniustum pre-
tium illud quo modo de facto venduntur
quædam merces ex illis numerata pecunia.
Probatur sequela. Quia si omnes illæ mer-
ces venderentur numerata pecunia. neces-
sariò pretium deberet notabiliter vilescere
propter abundantiam mercium, & rarita-
tem emptorum: imò verò non esset nume-
rus emptorum sufficiens ad tantam copiam
emendam numerata pecunia, nisi in tātum
vilesceret pretium, quòd etiam pauperes in-
uitarentur ad emendum tapetes.</P>
<P>  De hac difficultate sunt & fuerunt varia
iudicia inter Magistros nostræ ætatis. Ma-
gister Soto olim dicebat, quòd iustum pre-
tium harum mercium deberet æstimari, ac
si omnes venderentur numerata pecunia:
Idem asserebat Magister Cano doctissimus:
quos ego ore proprio consului de ista defi-
nitione. Sed postea Magister Soto libro. 6.
de iustitia, quæstione. 4. articulo. 1. ad quar-
tum, fatetur se diu ancipitem fuisse in hac re
definienda: sed tamen ibi iam declinat in
fauorem venditorum expectata pecunia: &
ait, licitum esse in casu prædicto cariùs ven-
dere expectata pecunia quàm numerata, &
quòd illud ęstimatur iustum pretium quod
currit expectata pecunia in mercibus tam
magnæ quantitatis: quod quidem probat
argumento primo facto pro parte negatiua.
Quam sententiam tenuerat olim sapientis-
simus Victoria com munis præceptor hu-
ius scholæ. Alij vero doctores semper per-
sistunt asserentes iniquum esse vendere ca-
rius expectata pecunia quàm numerata. Ni-
hilominus aiunt, quòd in casu posito ven-
ditores licitè cariùs vendunt expectata pe-
cunia quàm numerata, ratione lucri ces-
santis: eo quòd sunt perpetui negotiato-
res, & ideò patiuntur damnum in expe-
ctatione pecuniæ, quam si haberent præ
manibus, possent amplius negotiari & am-
plius lucrari.</P>
<P>  Sed tamen hæc sententia sufficienter im-
pugnatur argumentis factis pro parte affir-
matiua. Deinde. Falsum est, quòd in casu<-P>@@

<-P>posito sit verè lucrum cessans. Quia illi ne-
gotiatores non erant vendituri, imò neque
poterant vendere numerata pecunia, ergo
reuera non cessat illis lucrum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione notandum est, quòd
pretium rei venalis dupliciter potest di-
ci præsens. Vno modo dicitur præsens quod
hîc æstimatur à viris probis & prudenti-
bus, etiamsi non statim & de præsenti phy-
sicè loquendo soluatur pretium: altero mo-
do dicitur præsens quod statim de præsenti
physicè loquendo soluitur.</P>
<P>  Notandum est secundò, quòd pretium
præsens priori modo est iustum pretium
cuiuslibet rei venalis: pretium vero præ-
sens secundo modo impertinenter se ha-
bet ad rationem iusti pretij: nam aliquan-
do contingit vt coniungatur cum illo, ali-
quando verò expectatur iustum pretium
soluendum futuro tempore.</P>
<P>  Nota tertiò, quòd ratio quare in emptio-
ne mercium de quibus loquimur, non po-
test statim repræsentari pecunia, ea est: quia
pretium non potest colligi nisi ex ipsismet
mercibus in alijs locis & temporibus ven-
dendis: propterea quòd huiusmodi pro-
uisio mercium defertur per totam prouin-
ciam & per totum Regnum, & ita ad ar-
bitrium boni viri debet determinari tem-
pus necessarium, intra quod huiusmodi
merces possint minutatim vendi in alijs lo-
cis & colligi pecunia: vnde totum illud
tempus debet reputari tanquam præsens re-
spectu solutionis tantarum mercium. Ex-
plicatur hæc doctrina amplius. Si vendi-
tor ille magnus negotiator qui vehit tan-
tas merces nauibus, mitteret illos ministros
suos per totum Regnum vt minutatim ven-
derent merces numerata pecunia: certè to-
tum illud tempus quo expectaret vendi-
tor ille pecunias pro mercibus suis, repu-
taretur præsens tempus, & diceretur quòd
ille vendit merces suas numerata pecunia:
sic etiam æquiualenter quando alij nego-
tiatores emunt tales merces, considerandi
sunt quasi subordinati ministri illius magni
negotiatoris: quanuis enim non sint omni-
no ministri, quia efficiuntur domini mer-
ci&#x0169; quas emunt: sed tame&#x0303; &#xA759; attinet ad ratio-
nem præsentialitatis pretij soluendi, perinde<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0588.jpg/>
@@1@<SE588>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. Art. IIII. 571
<duolan 2><-P>sunt quasi ministri: sunt enim negotiatores
necessariò subordinati pro tantis mercibus
expendendis.</P>
<P>  Nota quartò, quòd forma quæ seruatur
à viris probis & prudentibus in emptione
harum mercium ea est, quòd primum taxe
tur pretium iustum secundùm æstimatio-
nem præsentem: deinde venditor & empto
res cōueniunt de tempore solutionis, quod
quidem determinandum erit maius, aut mi
nus ad arbitrium boni viri: secundùm quòd
iudicabitur necessarium esse vt expendan-
tur minutatim tales merces à negotiatori-
bus: & totum illud tempus debet reputa-
ri præsens, ac si solutio fieret numerata pe-
cunia.</P>
<P>  HIS ita constitutis sit prima conclusio.
Licitum est in casu posito vendere illas mer
ces cariùs expectata pecunia vsque ad præ-
dictum tempus: quàm in præsenti vendun-
tur eædem merces numerata pecunia in par
ua quantitate. Hæc conclusio patet ex fun-
damentis præiactis & argumentis factis pro
parte affirmatiua.</P>
<P>  Secunda conclusio. Non licet vendere
merces illas in magna quantitate cariùs quā
in præsenti æstimantur, etiam expectata pe-
cunia. Ista conclusio probatur argumentis
factis pro parte negatiua. Et istæ conclusio-
nes extenduntur ad omnes alios magnos ne
gotiatores, qui in alijs regionibus quàm in
portu, vendunt merces in magna quantita-
te dummodo eædem merces non vendan-
tur in magna quantitate numerata pecunia
eodem loco & tempore; tunc enim iustum
pretium omnium mercium erit illud quod
currit numerata statim pecunia.</P>
<P>  Tertia conclusio. Negotiator qui taxato
semel pretio prout in præsenti æstimatur, &
determinato etiam tempore solutionis ne-
cessario ad expeditionem prædictarum mer
cium vt dictum est, vendiderit cariùs, eo
quòd expectat ad longius tempus: vsurarius
est. Hoc probatur eisdem argumentis pro
parte negatiua factis, & proportionabiliter
dicendum est de negotiatore qui emit viliùs
in magna quantitate eodem tempore & lo-
co, propterea quòd anticipat solutionem an
te illud tempus necessarium, vt merces mi-
nutatim expendantur.</P>@@

<P>  Ex dictis sequitur, quòd respectu diuer-
sorum emptorum, in prædicto casu bene po
test determinari diuersum te&#x0303;pus maius aut
minus, necessarium tamen vt merces expen
dantur minutatim: sed nihilominùs tunc nō
debet vendere cariùs vni quam alteri: pro-
pterea quòd vni est maius tempus necessa-
rium ad expendendas merces quàm alteri:
& totum illud reputatur præsens respectu
solutionis.</P>
<P>  Quarta conclusio. Qui pecunia numera
ta emunt viliùs eode&#x0303; tempore & loco, quia
minutatim emunt merces illas in parua quā
titate: licitè & iustè emunt. Ratio est: quia il-
læ merces sunt vltroneæ, & ideò meritò vi-
lescunt in illo loco: quia ipse venditor com-
pulsus necessitate vt sustentet se in portu ven
dit illas in parua quantitate; & signum est &#xA759;
ille contractus est licitus: siquidem ille ven-
ditor illo pretio non venderet omnes mer-
ces quas habet. Denique probatur. Quia t&#x0169;c
estraritas emptorum ad emendas illas mer-
ces minutatim numerata pecunia: neque est
inconueniens quòd eodem tempore & lo-
co sint duo distincta pretia: propter distin-
ctum modum vendendi.</P>
<P>  Quinta conclusio. Alij negotiatores qui
postea easdem merces vendunt in singulis
oppidis, non possunt illas cariori pretio ven
dere expectata pecunia quā numerata. Pro-
batur. Quia tunc magna quantitas illarum
mercium venditur numerata pecunia; ergo
inde accipienda est æstimatio iusti pretij.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta pro parte negatiua re-
spondetur. Ad primum nego maiore&#x0303;
si intelligatur de mercibus quæ vt in pluri-
mum venduntur in magna quantitate, ac
proinde expectata pecunia quæ ex ipsis mer
cibus aliàs venditis debet colligi. Neque
tunc inconuenit quòd in parua quantitate
viliori pretio vendantur eodem tempore &
loco: quia tunc sunt merces vltroneæ.</P>
<P>  Ad secund&#x0169; negatur consequentia. Quia
illæ conditionales non positæ in esse nō con
stituunt preti&#x0169; iust&#x0169;: quia pari ratione seque
retur, &#xA759; si aliquis habens magnā copiam fru-
menti, venderet minutatim pretio currenti
secundùm communem vsum fori: quòd il-
le esset iniustus. Probatur sequela. Nam si to
tum frumentum exponeret simul venditio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0589.jpg/>
@@1@<SE589>572 Quæst. LXXVII. Deemptio. & vend. Art. IIII.
<duolan 2><-P>ni, certum est quòd pretium vilesceret pro-
pter copiam, ergo ille conditionales non fa-
ciunt iustum pretium.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd nos nun-
quam concessimus, quòd formaliter loque&#x0303;-
do ratione expectationis soluendæ pecu-
niæ: licitum sit cariùs vendere quam nume-
rata concedimus autem quòd materialiter
loquendo aliquando expectata pecunia, lici
tum est carius vendere quàm numerata pro
pter alium iustum titulum: non solum ratio
ne lucri cessantis vel damni emergentis: sed
etiam propter modum vendendi in magna
quantitate, quo venduntur aliquæ merces
necessario expectata pecunia, quæ ex ipsis-
met debet colligi alibi venditis in alio loco
& tempore, & totum illud tempus necessa-
rium ad talem expeditionem reputatur tem
pus præsens moraliter loquendo pro illis
mercibus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur decimò & vltimò. An sicut
est licitum vendere cariùs expectata
pecunia quam numerata propter prædict&#x0169;
modum vendendi in magna quantitate: ita
possit esse licitum aliquo titulo emere vi-
liori pretio anticipata solutione propter mo
dum emendi in magna quantitate, vel alia
quauis ratione?</P>
<P>  Arguitur primò pro parte affirmatiua.
Ex communi vsu negotiatorum lanarum,
qui emunt illas à pastoribus mense Octo-
bris, aut Nouembris anticipata solutione:
multo viliori pretio, quàm sunt valituræ me&#x0303;
se Aprilis aut Maij: quando tradentur. V. g.
emunt mense Octobris. 30. argenteis arro-
bam vnam lanæ, quæ quidem quando tra-
denda est æstimabitur quadraginta argen-
teis. Sed durissimum esset condemnare mul
titudinem talium negotiatorum, ergo sign&#x0169;
est, quòd est aliquis titulus iustificans talem
contractum.</P>
<P>  Arguitur secundò. Negotiatio lanarum
necessaria est Regno Hispaniæ multiplici-
ter: non solum ad faciendos pannos pro ve-
stibus, sed etiam vt asportentur in Flandriā
ex quibus illic conficiantur tapetes & in Hi-
spaniam remittātur: sed talis negotiatio fieri
non potest nisi magna copia lanarum ema-
tur & vendatur ante ouium attonsionem,
ad hoc vt negotiatores certi quòd habituri<-P>@@

<-P>sunt illas illo tempore, præparent se & mini
stros suosad lauandum & componendum
illas merces: ergo licitum erit emere mense
octobri viliori pretio, quod quidem pro t&#x0169;c
æstimatur iustum.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Multitudo venditorum
meritò solet esse causa minuendi pretium re
rum venalium: sed mense Octobri & No-
uembri, plurimi pastores vendunt lanas an-
ticipata solutione lanar&#x0169;, quas tradituri sunt
mense Aprili aut Maio: ergo merito mense
Octobri viliori pretio æstimantur. &#x00B6; Confir
matur. Quia tunc videntur esse quasi mer-
ces vltroneæ propter necessitatem pastor&#x0169;
ad soluendum pastum gregum.</P>
<P>  Arguitur quartò. Nā quod tempore tra-
ditionis lanarum pluris æstimentur, causa
est raritas mercium: eo quòd iam maxima
pars vendita fuerat anteriori pretio, ergo iu-
stum pretium quod soluitur anticipata solu
tione, non debet regulari per illud pretium
quod currit tempore traditionis lanarum.
Probatur consequentia. Quia si iam non es-
sent venditæ lanæ, profectò viliùs æstima-
rentur tempore attonsionis: eo quòd esset
magna copia mercium. Et confirmatur. Nō
enim videtur iustum, vt maxima pars mer-
cium venalium sequatur pretium minimæ
partis: sed minima pars lanarum venditur
tempore attonsionis: ergo lanæ quæ vendun
tur mense Octobri aut Nouembri, non de-
bent sequi pretium lanarum quæ vendu-
tur mense Maio.</P>
<P>  Quintò arguitur. Merces istæ lanar&#x0169; ha-
bent ex natura sua, quòd sumptus pascendi
greges ex ipsa lana nutrienda colligantur, er
go cum tempus soluendi past&#x0169; sit priusquā
tempus attondendi oues: sequitur, &#xA759; preti&#x0169;
iustum lanarum debeat æstimari & iudicari
pro tempore solutionis pastus, quando lanæ
venduntur anticipata solutione.</P>
<P>  Vltimò. Idem modus eme&#x0303;di permittitur
& est in vsu in emptione piscaturæ marinæ
anticipata solutione viliori pretio: eo &#xA759; pi-
scatura non posset seruari nisi iam essent cer
ti emptores, & soluissent aliquod preti&#x0169; pro
expensis piscator&#x0169;, ergo pari ratione iustus
erit ille contractus lanarum. De hac difficul
tate sunt duæ seutentiæ. Altera est Magistri
Soto libro. 6. de iustitia, quæst. 4. art. 1. ad 4.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0590.jpg/>
@@1@<SE590>Quæst. LXXVII. De emptio. & vend. Art. IIII. 573
<duolan 2><-P>vbi tenet partem affirmatiuā propter quin-
tum argumentum quod fecimus: sed adijcit
cōditionem, dummodò absit fraus, scilicet,
quòd non fiat solutio anticipata solutione
nisi per tres vel quatuor menses ante atton-
sionem ouium, aut saltem fiat intra annum
traditionis lanarum: nam si fiat antea vilio-
ri pretio, erit emptio vsuraria. Altera senten-
tia est Ioannis de Medina in lib. de restitu-
tione quæst. 88. capit. 6. vbi reprobat omni-
no talem contractum emptionis rationibus
communibus, quibus reprobari solet emptio
quæ fit viliori pretio propter anticipatam
solutionem.</P>
<P>  Pro intelligentia huius difficultatis, opor
tet examinare factum ipsum quod facile va
riatur pro diuersitate temporum. Etenim
quando scripsit Soto & Ioannes de Medina,
ita contingebat in contractibus huiusmodi
mercium, quòd omnes lanæ quæ attonde-
bantur mense Aprili, ferè omnes iam vendi
tæ erant anticipata solutione, saltim mense
Decembri: pauci autem pastores diuites re-
seruabant venditionem ad mensem Apri-
lem aut Maium. Ratio autem facti erat: quia
tunc erant plurimi emptores lanarum qui
transmittebant illas in Flandriam, ita sanè vt
nulla vellera lanæ remanebant apud pasto-
res exposita venditioni. Nunc autem nostris
temporibus non ita se habentres. Quoniam
propter quotidiana bella in Flandria, & pro
pter pericula piratar&#x0169;, non est tam frequens
iste contractus & negotiatio lanarum: sed
omnino superest apud pastores magna
multitudo vellerum: ita vt vendantur po-
stea etiam in mense Decembri, partim nu-
merata pecunia partim expectata.</P>
<P>  Nunc igitur si loquamur de priori illo
tempore, sit prima conclusio. Probabilis est
sententia Magistri Soto propter argumenta
pro parte affirmatiua. Etenim ratio quare
tempore traditionis lanarum, quæ venditæ
fuerant anticipata solutione, aliæ lanæ ven-
dātur cariori pretio numerata pecunia erat
quia tunc erat raritas mercium & frequen-
tia emptorum, quæ ratio erat quasi per acci-
dens respectu iusti pretij lanarum quæ ven-
ditæ fuerant in maxima quantitate anticipa
ta solutione. Huic sententiæ adhærent multi
viri docti ex nostra familia Prædicatoria.</P>@@

<P>  Nihilominùs sit secunda conclusio. Eo-
dem ipso tempore mihi probabilius est, &#xA759;
illa emptio est iniqua & vsuraria. Probatur
primò. Nam pari ratione ex opposita sen-
tentia sequeretur, licitum esse emere quos-
cunque fructus terræ ab agricolis patienti-
bus necessitatem, viliori pretio quàm sint va
lituri tempore traditionis. Probatur sequela.
Quia eadem est ratio vtriusque contractus.
Præterea. Talis contractus habet manife-
stam speciem vsuræ; nam continet implici-
tè mutuum ex quo mutuator Iucrum rece-
pturus est. v. g. pro 30. datis de præsenti rece
pturus est 40. tempore attonsionis lanarum.
Quod si aliquis dicat, quòd modo pastor
non vendit immediatè lanas quando reci-
pit numeratam pecuniam, sed vendit obliga
tionem reddendi certam quantitatem lana-
rum tempore attonsionis. Ista tamen solu-
tio non sufficit. Quoniam obligatio ad red-
dendum 40. valet 40. emptor autem dat tri
ginta: ergo vsurarius est, ac si mutuaret 30. re
cepturus 40. Et deniquè. Nulla ratio est suf-
ficiens ad excu sandum huiusmodi contra-
ct&#x0169; ab vsura: ergo c&#x0169; habeat specie&#x0303; vsurę vsu
ra est. Antecedens probatur soluendo argu-
menta sen tentiæ affirmatiuæ, & simul pro-
ferendo nouas rationes, quibus ille contra-
ctus probatur vsurarius. &#x00B6; Ad prim&#x0169; enim
respondetur, quòd illa consuetudo est ini-
qua sicut aliæ multæ in republica: quanuis
aliquando excusentur negotiatores autori-
tate Doctorum quos consulunt: aliquando
verò non excusantur: quia nolunt cognosce
re veritatem, sed affectant ignorantiam ne fa
ciant restitutionem. &#x00B6; Ad secundum argu-
mentum negatur consequentia. Nam tunc
temporis dupliciter fieri poterat talis nego-
tiatio lanarum. Vno modo emendo eas ex-
pectata etiam pecunia ad tempus traditio-
nis lanarum, eodem pretio quo tunc erant
valituræ: altero modo numerata pecunia &
anticipata solutione, eodem pretio quo erāt
valituræ tempore traditionis.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd multi-
tudo venditorum in casu posito superaba-
tur à multitudine emptorum qui diligen-
tissimè quærebant lanas emendas anticipata
solutione viliori pretio: quapropter illa mul
titudo venditorum nō minuebat preti&#x0169; iu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0591.jpg/>
@@1@<SE591>574 Quæst. LXXVII. De Emptio. & vend. Art. IIII.
<duolan 2><-P>stum; sed necessitas pastorum erat in causa
vt quærerent pecunias quasi ad vsuras: vnde
quanuis appellaretur ille cōtractus emptio
nis, non tamen erat reuera venditio quātùm
ad substantiam: quia non tradebantur mer-
ces. &#x00B6; Ad confirmationem respondetur, &#xA759;
propriè loquendo non sunt merces vltro-
neæ. Primò quidem, quia sunt plurimi em-
ptores quærentes eas. Deinde, quia reuera
pro tunc illæ merces non sunt in actu sed
producendæ erant in ipsis gregibus: qua-
propter vendentes de præsenti nihil trad&#x0169;t,
nisi obligationem tradendi lanas eo tempo-
re, quo cariùs sunt valituræ. Quapropter
quemadmod&#x0169; si quis alius negotiator eme-
ret illam obligationem tradendi quadragin
ta, tempore attonsionis, pro triginta de præ-
senti numeratis, erit vsurarius: ita erit vsura-
rius qui dicitur emere lanas valituras qua-
draginta, pro triginta numeratis de pręsenti.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quòd in illo
casu ratio quare pretium augebatur tempo-
re attonsionis, non erat solum raritas mer-
cium venalium: sed etiam multitudo em-
ptorum, ita sanè vt si nullæ merces vendi-
tæ fuissent anticipata solutione: nihilomi-
nùs tunc pretium augesceret propter multi-
tudinem emptorum.</P>
<P>  Ad confirmationem respondetur, primò
quidem, quòd non satis constabatan maxi-
ma pars lanarum venderetur anticipata so-
lutione. Etenim pastores pecuniosi non ven
debant anticipata solutione. Deinde pasto-
res minus diuites non vendebant nisi tan-
tum lanarum, quantum opus erat ad pa-
stum gregis soluendum. Sed demus ita esse,
quòd mense Nouembri vel Decembri ven
deretur maxima pars lanarum; non inde se-
quitur, quòd pretium iustum sit illud quod
soluebatur anticipata solutione. Nam eade&#x0303;
ratione sequeretur, quòd si quis venderet
eodem tempore & loco lanas tradendas
mense Iunio, eo pretio quo tunc essent vali-
turæ: quòd ille contractus esset iniquus ex
parte vendentis. Patet sequela. Quia secun-
dùm alteram opinionem, minima quanti-
tas deberet sequi pretium maioris quantita-
tis quæ vendebatur anticipata solutione. Cō
sequens autem esse falsum manifestissimum
est: quoniam ille contractus ab omnibus<-P>@@

<-P>approbatur tanquam iustus expectata solu-
tione eo pretio quo merces valituræ sunt
tempore traditionis, vt diximus titulo. 4.
conclusione. 2. & titulo. 5. argumento. 2. con
tra Caietanum.</P>
<P>  Ad quintum argumentum respondetur
negando consequentiam. Quia pari ratio-
ne sequeretur vt diximus, licitum esse eme-
re fructus terræ futuros viliori pretio, cum
obligatione tradendi tempore quo cariùs
sunt valituri. Similiter licitum esset emere à
pastoribus carnes gregis viliori pretio anti-
cipata solutione: quam sint valituræ tempo-
re traditionis.</P>
<P>  Ad sextum negatur consequentia. Ne-
que enim est eadem ratio. Primò quidem,
quia piscatura cōseruari non potest nisi præ-
sto adsint emptores qui illam recipiant quā
antea emerant, siue expectata siue numerata
pecunia. At verò lanæ optimè conseruan-
tur. Deinde est differentia: quoniam eodem
pretio emitur piscatura ante piscationem
eodem tempore & loco numerata pecunia
& expectata solutione. At vero lanę non eo-
dem pretio emuntur numerata pecunia &
expectata solutione. Concludamus igi-
tur, quòd regula communis est, vt contra-
ctus emptionis & venditionis viliori pretio
anticipata solutione quàm expectata, est vsu
rarius ex parte ementis: vt docet Diuus Tho
mas quæstione. 78. articulo. 2. ad septimum.
nisi vbi fuerit aliquis titulus manifestus eo-
rum quos approbamus. v. g. lucri cessantis
& damni emergentis.</P>
<P>  Vltima conclusio. Si loquamur de ipso
facto nostris temporibus, venditio quæ fit
lanarum ad creditum cariori pretio nume-
rata pecunia quàm expectata: iniqua est &
vsuraria. Ratio est manifesta, quia nunc de
facto est magna multitudo vellerum lanæ
apud ipsos pastores, quam vendunt nume-
rata pecunia mense Octobri, Nouembri, &
Decembri, viliori pretio, quam expectata
solutione. Constat autem quòd regula iusti
pretij est communis vsus fori, quando ipsæ
merces traduntur numerata pecunia in ma-
gna quantitate: & idcirco si cariori pretio
vendantur expectata pecunia, t&#x0169;cvsurarius
implicitè est iste contractus. Et hæc de ista
quæstione dicta sufficiant.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0592.jpg/>
@@1@<SE592>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Artic. I. 575
<duolan 2><Z><A+1>QVÆSTIO LXXVIII.
De Vsura.</A+1></Z>
<P><A+1><INI2>D</INI2>EINDE considerandum est
de peccato vsuræ, quod com-
mittitur in mutuis. &#x00B6; Et circa hoc
quæruntur quatuor.</A+1></P>
<Z>ARTICVLVS PRIMVS.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm accipere vsuram pro pe
cunia mutuata sit peccatum.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Prim&#x0169; sic proceditur.<marginalia>3. dist. 37.|art. 6. Et|mal. q. 13.|art. 4. Et|quol. 3. ar|tic. 19. &|opus. 73.|cap. 4. &|15.</marginalia>
Videtur, &#xA759; accipere vsu-
ram pro pecunia mutuata
nō sit peccatum. Nullus enim pec-
cat ex hoc, quòd sequitur exempl&#x0169;
Christi. Sed Dominus de seipso di-
cit, Luc. 19. Ego veniens cum vsu-
ris exegissem illam, scilicet pecu-
niam mutuatam. Ergo non est pec-
catum accipere vsuram pro mutuo
pecuniæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Sicut dicitur in
Psalm. 18. Lex Domini immacula-
ta: quia scilicet peccatum prohibet.
Sed in lege diuina conceditur ali-
qua vsura: secundùm illud Deuter.
23. Non f&#x0153;nerabis fratri tuo ad vsu
ram, pecuniā, nec fruges, nec quam
libet aliam rem, sed alieno. Et quod
plus est, etiam in præmium repro-
mittitur pro lege seruata, sec&#x0169;dùm
illud Deuter. 28. F&#x0153;nerabis genti-
bus multis, & ipse à nullo f&#x0153;nus ac-
cipies. Ergo accipere vsuram nō est
peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. In rebus humanis
determinatur iustitia per leges ciui
les. Sed secundùm eas conceditur
vsuras accipere. Ergo videtur non
esse illicitum.</A+1></P>@@

<P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Prætermittere cō
silia non obligat ad peccatum. Sed
Lucæ. 6. inter alia consilia ponitur,
Date mutuum, nihil inde speran-
tes. Ergo accipere vsuram non est
peccatum.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 5 Præterea. Pretium accipere
pro eo, quod quis facere non tene-
tur, non videtur esse secundùm se
peccatum. Sed nō in quolibet casu
tenetur pecuniam habens eam pro-
ximo mutuare. Ergo licet ei aliquā-
do pro mutuo accipere pretium.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 6 Præterea. Argentum mone
tat&#x0169; & in vasa formatum, non dif-
fert specie. Sed licet accipere preti&#x0169;
pro vasis argenteis accommodatis.
Ergo etiam licet accipere pretium
pro mutuo arge&#x0303;ti monetati. Vsura
ergo non est secundùm se peccat&#x0169;.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 7 Præterea. Quilibet potest li
citè accipere rem quam ei dominus
rei voluntariè tradidit: sed ille, qui
accipit mutuum, voluntariè tradit
vsuram. Ergo ille qui mutuat, licitè
potest accipere.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod dicitur
Exod. 22. Si pecuniam mutuam de-
deris populo meo pauperi, qui habi
tat tecum, non vrgebis eum quasi
exactor: nec vsuris opprimes.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd accipere vsuram pro pecunia
mutuata, est sec&#x0169;dùm se iniustum:
quia venditur id quod non est, per
quod manifestè inæqualitas consti-
tuitur, quæ iustitiæ cōtrariatur. Ad
cuius euidentiam sciendum est, &#xA759;
quædam res sunt, quarum vsus est
ipsarum rerum consumptio, sicut
vinum consumimus, eo vtendo</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0593.jpg/>
@@1@<SE593>576 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I.
<duolan 2><-P><A+1>ad potum, & triticum cōsumimus,
eo vtendo ad cibum. Vnde in tali-
bus non debet seorsum computari
vsus rei à re ipsa, sed cuicunque con
ceditur vsus, ex hoc ipso concedi-
tur res, & propter hoc in talibus,
per mutuum, transfertur domini&#x0169;.
Si quis ergo seorsum vellet ve&#x0303;dere
vinum, & vellet seorsum vendere
vsum vini, venderet eandem rem
bis, vel venderet id quod non est.
Vnde manifestè per iniustitiā pec-
caret. Et simili ratione iniustitiam
committit qui mutuat vinum, aut
triticum, petens sibi duas recom-
pensationes: vnam quidem restitu-
tionem æqualis rei, aliam verò pre-
tium vsus, quod vsura dicitur. Quæ
dam verò sunt, quorum vsus non
est ipsa rei consumptio, sicut vsus
domus est inhabitatio, non autem
dissipatio. Et ideo in talibus seor-
sum potest vtrunque concedi, puta
c&#x0169; aliquis tradit alteri domini&#x0169; do-
mus, reseruato sibi vsu ad aliquod
tempus: vel econuerso, cùm quis cō
cedit alicui vsum domus, reseruato
sibi eius dominio. Et propter hoc li
citè potest homo accipere pretium
pro vsu domus, & præter hoc pete-
re domum accommodatam, sicut
patet in conductione & locatione
domus. Pecunia autem secundùm
Philosophum in <marginalia rendition="dagger">Li. 5. E-|thic. ca. 5.|& 1. Po-|lit. c. 6. &|7. tom. 5.</marginalia> 5. Ethicor. & in
1. Politic. principaliter est inuenta
ad commutationes faciendas. Et
ita proprius & principalis pecuniæ
vsus, est ipsius consumptio, siue di-
stractio, secundùm quod in cōmu-
tationes expe&#x0303;ditur. Et propter hoc
secundùm se est illicitum pro vsu</A+1><-P>@@

<-P><A+1>pecuniæ mutuatæ accipere preti&#x0169;,
quod dicitur vsura. Et sicut alia in-
iustè acquisita tenetur homo resti-
tuere, ita restituere tenetur pecu-
niam, quam per vsuram accepit.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
vsura ibi metaphoricè accipitur pro
superexcrescentia bonorum spiri-
tualium, quam exigit Deus, volens
vt in bonis acceptis ab eo, semper
proficiamus: quod est ad vtilitatem
nostram, non eius.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
Iudæis prohibit&#x0169; fuit accipere vsu-
ram à fratribus suis, scilicet Iudæis:
per quod datur intelligi, quòd acci-
pere vsuram à quocunque homine
est simpliciter malum. Debemus
enim omnem homine&#x0303; habere quasi
proximum, & vt fratrem, præcipuè
in statu Euangelij, ad quod omnes
vocantur. Vnde in Psalm. 14. abso-
lutè dicitur, Qui pecuniam suam
non dedit ad vsuram. Et Ezech. 18.
Qui vsuram non accepit. Quòd au-
tem ab extraneis vsuram accipere&#x0303;t,
non fuit eis concessum quasi licit&#x0169;,
sed permissum ad maius malum vi
tandum, ne scilicet à Iudæis Deum
colentibus vsuras acciperent pro-
pter auaritiam, cui dediti erant, vt
habetur Isai. 56. Quod aute&#x0303; in præ-
mium promittitur, f&#x0153;nerabis gen-
tibus multis, &c. f&#x0153;nus ibi largè
accipitur pro mutuo, sicut & Eccle
siast. 29. dicitur, multi non causa ne-
quitiæ non f&#x0153;nerati sunt, id est, nō
mutuauerunt. Promittitur ergo in
præmium Iudæis abundantia diui-
tiarum: ex qua contingit quòd alijs
mutuare possint.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0594.jpg/>
@@1@<SE594>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I. 577
<duolan 2><P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd le
ges humanæ dimittunt aliqua pec-
cata impunita, propter conditio-
nes hominum imperfectorum, in
quibus multæ vtilitates impediren
tur, si omnia peccata districtè pro-
hibere&#x0303;tur p&#x0153;nis adhibitis. Et ideo
vsuras lex humana concessit, non
quasi æstimans eas esse secundum
iustitiam, sed ne impedirentur vti-
litates multorum. Vnde in ipso iu-
re ciuili dicitur, quòd res quæ vsu
consumuntur, neque ratione na-
turali, neque ciuili recipiunt vsum-
fructum, & quod Senatus non fe-
cit ear&#x0169; rerum vsumfructum, nec
enim poterat, sed quasi vsumfru-
ctum constituit, concedens scili-
cet vsuras. Et Philosophus naturali
ratione ductus dicit <marginalia rendition="dagger">Lib. 1. ca.|7. parum|ante me-|di&#x0169;, to. 5.</marginalia> in primo Po
litic. quòd vsuraria acquisitio pecu
niarum est maximè præter naturā.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, quòd
dare mutuum, non semper tenetur
homo. Et ideo quantum ad hoc po
nitur inter consilia: sed quòd homo
lucrum de mutuo non quærat, hoc
cadit sub ratione præcepti: potest
tamen dici consilium per compara
tionem ad dicta Pharisæorum, qui
putabant vsuram aliquam esse lici-
tam, sicut & dilectio inimicorum
est consilium. Vel loquitur ibi non
de spe vsurarij lucri, sed de spe, quę
ponitur in homine. Non enim de-
bemus mutuum dare, vel quod c&#x0169;-
que bon&#x0169; facere propter spem ho-
minis, sed propter spem Dei.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quintum dicendum, quòd
ille qui mutuare non tenetur, recō-
pensationem potest accipere eius</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quod fecit, sed non amplius debet
exigere. Recompe&#x0303;satur autem sibi
secundum æqualitatem iustitiæ, si
tantum ei reddatur, quantum mu-
tuauit. Vnde si amplius exigat pro
vsu fructu rei, quæ alium vsum nō
habet, nisi consumptionem substā-
tiæ, exigit pretium eius quod non
est, & ita est iniusta exactio.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD sextum dicendum, quòd
vsus principalis vasorum argenteo
rum, non est ipsa eorum consum-
ptio. Et ideo vsus eorum potest ven
di licitè, seruato dominio rei: vsus
autem principalis pecuniæ argen-
teæ est distractio pecuniæ in com-
mutationes. Vnde non licet eius
vsum vendere, cum hoc, quòd ali-
quis velit eius restitutionem, quod
mutuo dedit. Sciend&#x0169; tamen quòd
secundarius vsus argenteorum va-
sorum posset esse commutatio: &
talem vsum eorum non licet ven-
dere. Et similiter potest esse aliquis
secundarius vsus pecuniæ arge&#x0303;teæ,
vtputa si quis cōcederet pecuniam
signatam ad ostentationem, vel ad
ponendum loco pignoris. & talem
vsum pecuniæ licitè homo vende-
re potest.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD septimum dicendum, quòd
ille qui dat vsuram, non simpliciter
voluntariè dat, sed cum quadam ne
cessitate, inquantum indiget acci-
pere pecuniam mutuo, quam ille
qui habet, non vult sine vsura mu-
tuare.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Accipere vsuram pro
pecunia mutuata est secundum se iniu-
stum. Ratio est. Quia venditur id quod
non est.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0595.jpg/>
@@1@<SE595>578 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I.
<duolan 2><P>  Secunda conclusio. Pecunia quæ per vsu
ram acquiritur, est necessario restituenda
ex iustitia.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>M</INI2>Ateria hæc celebris est inter Theo-
logos & Iuristas. Theologi quidem
agunt de illa in 4. dist. 15. Adrianus in 4. in
materia de restitutione. Conradus in tracta-
tu de contractibus à quæst. 21. Ioannes de
Medina in lib. de restitutione in tractatu spe
ciali de rebus per vsuram acquisitis. Abulen.
tomo. 7. super Matth. cap. 25. quæst. 164. &
deinceps. Soto lib. 6. de iustitia. Vtriusq; Iuri
speriti in titulis de vsuris. Et Gratianus in De
creto dist. 47. & 14. causa. quæst. 4. Vbi vide&#x0303;
dus erit Cardinalis Turre Cremata. Summi
stæ in verbo vsura.</P>
<Z><A+1>De nomine & definitione
vsuræ.</A+1></Z>
<P><INI2>A</INI2>NTE omnia in hoc tractatu expli-
candum est, quid significet, & quid
sit vsura. De notione quidem huius vocabu
li sciendum est, esse Ciceronianum, & ha-
bere amplam significationem. Significat
enim vsum rei cuiuscumque siue bonum
fiue malum. Idem dicimus de hoc nomine
F&#x0153;nus. Est enim idem quòd vsura: & f&#x0153;ne
ror, idem est quod exercere vsuras. Iam ve-
rò ex vsus accommodatione inter doctores,
huiusmodi vocabula in malam partem tan-
tùm accipiuntur, vt significent pretium rei
iniquum quod capitur ex re quæ vsu consu
mitur. Quæ quidem acceptio quasi per an-
tiphrasim ortum habuisse videtur: sicut bel-
lum dicitur, quia est res minime bella, & lu-
cus, quia non habet lucem, & piscina, quæ
piscibus caret. Sic etiam quando quis vult
pretium vltra sortem pro re quæ nullum ha
bet fructum aut vsum præter distractionem
& consumptionem ipsius; dicitur tale pre-
tium vsura. Accipitur deinde pro ipso vitio,
hoc est, pro habitu qui est principium ta-
lium actionum iniquarum. Accipitur etiam
pro ipsa actione vsuras accipiendi. Quando
que verò accipitur pro obiecto illius habi-
tus iniqui.</P>
<P>  Exemplum est in alijs omnibus vitijs &<-P>@@

<-P>virtutibus. Furtum enim dicitur ipsa rei alie
næ occulta acceptio. Aliquando verò dici-
tur ipsamet res occultè accepta. Similiter fi-
des quandoq; dicitur res ipsa per fidem cre-
dita, aliquando ipse actus credendi, aliquan-
do ipse habitus. Sic vsura accipitur in consi-
lio Agathensi, & refertur. 14. quæst. 3. capite
vlt. Vbi dicitur vsura est vbi amplius requi-
ritur, quā datur. Ecce vbi requisitionem vo
cauit vsuram. Pro obiecto verò accipitur à
D. Ambrosio, & refertur vbi sup. 14. q. 3. Vbi
ait quodcunque accedit sorti vsura est. Eo-
dem pacto accipitur à D. Hiero. lib. 6. super
Ezechielem cap. 18. & refertur vbi suprà.</P>
<P>  Deinceps definitionem quid rei inquira
mus incipientes à diffinitione vsuræ prout
accipitur pro obiecto. Vsura itaque in hac
acceptione est, vt D. Tho. definit in hoc ar-
ticulo, pretium vsus rei mutuatæ. In eodem
incidit alia definitio, scilicet, lucrum ratione
mutui ex pacto. Hinc colligitur definitio
vsuræ in altera acceptione pro vitio. Est
enim vsura iniustitia per quam accipitur pre
tium vsus rei mutuatæ. Vel aliter, vsura est
iniustitia qua accipitur lucrum ratione mu-
tui ex pacto.</P>
<P>  Pro harum definition&#x0169; intelligentia no-
tandum est primò, &#xA759; tria requiruntur ad vi
tium vsuræ. Primò quidem &#xA759; in tali contra-
ctu sit mutu&#x0169;, hæc enim est propria & sola
materia vsuræ. In quo datur intelligi, quòd
vsura solùm habet locum in rebus vsu con-
sumptibilibus, quarum proinde dominium
transfertur per talem contractum. Sicut re-
uera transfertur per omnem mutuationem.
Prædicta differe&#x0303;tia distinguitur vsura à frau
dulentia emptionis & venditionis; qui con-
tractus versatur etiam circa res quæ non
consumuntur vsu, sed sunt materia commo
dationis. Obseruandum est tamen, non es-
se necessarium ad rationem vsuræ, quòd
mutuum sit expressum & manifestum: sed
satis est quòd sit implicitum & virtuale. v. g.
Vendit quis cariori pretio quàm præsenti
iusto merces suas ex eo tantùm quòd expe-
ctat solutionem futuram; Ibi certè est vsura
virtualis, & implicitum mutuum. Ete-
nim perinde pollet illa venditio, ac si mo-
do venditor acciperet ab emptore iustum
pretium præsens, & illud ipsum daret<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0596.jpg/>
@@1@<SE596>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I. 579
<duolan 2><-P>mutuum emptori vsque ad tempus præsti-
tutum & præscriptum solutioni, & exigeret
lucrum ratione illius mutui.</P>
<P>  Secundò. Requiritur intentio accipiendi
lucrum ratione mutui. Et hoc ipsum ex-
pressum est in altera definitione. Colligitur
autem manifestè ex D. Thom. definitione.
Etenim cùm res mutua necessariò debeat
restitui eadem in specie mutuatori, si pro
vsu illius pretium accipere velit, iam mani-
feste intendit lucrum. Quapropter, siquis
accipiat quod aliàs sibi debebatur, vt redi-
mat suam vexationem, quoniam aliter ne-
quibat recuperare debitum; etiam si ratio-
ne mutui dicat se id petere, non est vsura:
siquidem non est lucrum verum quod ca-
pit ex mutuo. Hoc modo potest intelligi
Ambros. sup. lib. de Tobia. cap. 15. quod re-
fertur. 14. quæst. 4. cap. finali. vbi ait. Ab illo
exige vsuras, cui meritò nocere desideras,
cui iure inferuntur arma, huic legitimè aufe
runtur vsuræ, quem bello vincere non po-
tes, ab hoc vsuras exige. Et concludit. Ergo
vbi ius est belli, ibi ius vsuræ. Loquitur itaq;
Ambr. de vsura secundum apparentiā, non
secundum rei veritatem. Tertiò requiritur
pactum & obligatio explicitè vel implicitè,
ratione cuius mutuatarius teneatur, saltem
secundum iustitiæ figuram quantum est ex
parte contrahentium vol&#x0169;tate sua, quoniam
re vera & absolutè nulla est obligatio ex par
te mutuatarij ad reddendas vsuras. Obserua
tamen quòd quando obligatio, qualiscunq;
illa est, fuerit implicita, contingere potest,
quòd altera tantum pars intendat inducere
talem obligationem. Et tunc si mutuator in
tendat inducere obligationem, contractus
erit vsurarius, etiam si mutuatarius non in-
telligat. Si verò mutuatarius existimet se
obligari, & mutuator non id intendat, non
erit vsurarius contractus, etiam si mutuata-
rius soluat vsuras. Ratio huius differentiæ
est: quia vsura est formaliter in mutuatore.
Verum est tamen quòd mutuator quando
postea nouerit animum mutuatarij, tenebi-
tur restituere vsuras.</P>
<Z><A+1>Diuisio vsuræ.</A+1></Z>
<P><INI2>I</INI2>AM vero diuidere oportet vsuræ ratio-
nem. Altera enim dicitur realis & exte-<-P>@@

<-P>rior: altera mentalis & interior. Exterior
quidem committitur quando interuenit pa
ctum saltem implicitum. Mentalis verò est
mentis propositum recipiendi lucrum ex
mutuo. Obseruandum est tamen, quòd
mentalis vsura dupliciter dicitur: vno modo
communi quadam acceptione c&#x0169; alijs vitijs
mentalibus, quæ mentalia dicuntur quate-
nus mente sola perpetrata sunt, nullo exte-
riore subsecuto effectu. Sicut mentale homi
cidium dicitur, quod solo proposito vel de-
siderio terminatum est. Sic etiam mentalis
vsura est propositum absque effectu acci-
piendi lucrum ex mutuo. Altero modo spe
cialiter dicitur mentalis vsura etiam si secu-
ta fuerit acceptio lucri ex mutuo, quando
nullum pactum, ne implicitum quidem,
præcesserat. Et hæc vsura dicitur solum pro
positum, ita vt excludat pactum, non autem
effectum. Et in hac acceptione multa dispu-
tant doctores de vsura mentali.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primò. An vsura sit prohibi-
ta iure naturali, an verò solum iure po
sitiuo diuino vel humano?</P>
<P>  Arguitur primo &#xA753; parte negatiua. Quod
iure naturæ prohibetur, nunquàm est lici-
tum: sed D. Ambrosius vbi supra dicit ali-
quando esse licitum, ergo non est intrinsecè
malum exigere vsuras.</P>
<P>  Arguitur secundo argumento quinto D.
Thomæ. Licitum est iure naturæ pretium
exigere pro actione quam alias homo face-
re non tenetur, sed homo non tenetur mu-
tuare, ergo pro actione mutuandi potest
aliquid iustè petere & accipere. Maior pro-
batur exemplo, quia licite potest saltator
pro saltatione pretium accipere, eo quòd
saltatio est opus ad quod alias homo non te
nebatur.</P>
<P>  Arguitur tertio, & replicatur contra solu-
tionem D. Tho. ad quintum. Vbi ait quòd
potest quidem mutuator recompensatio-
nem petere à mutuatario, sed illa recom-
pensatio iusta nihil aliud est, quàm quòd
mutuatarius reddat quantum accepit. Hæc
D. Thomas. Contra hoc sic argumentor.
Mutuator qui mutuat centum aureos, am-
plius dat, quàm sibi reddat mutuatarius quo
tempore soluit centum aureos, ergo ratione
illius excessus potest aliquid ampliùs acci-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0597.jpg/>
@@1@<SE597>580 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I.
<duolan 2><-P>pere. Probatur antecedens. Quia vltra cen-
tum aureos quos mutuator dederat, dedit
simul obligationem ad non petendum il-
los ante præfinitum tempus; sed hæc obli-
gatio non exigendi suas pecunias pretio
æstimabilis est, sicut & obligatio ad mu-
tuandum vel vendendum æstimatur pre-
tio, ergo &c. Confirmatur & explicaturam
plius illud antecedens. Mutuat Petrus Pau-
lo centum aureos reddendos quandocum-
que Petrus petierit. Mutuat etiam Ioannes
Paulo totidem aureos reddendos post an-
num, tunc videtur quòd Ioannes amplius
det Paulo quàm Petrus: quia dat notabilem
obligationem ad non repetendum, ergo iu-
sta recompensatio quam debet Paulus face
re, non debet esse æqualis erga Petrum &
erga Ioannem. Confirmatur secundò. Si
Ioannes se obligaret per integrum annum
ad mutuandum Paulo pecunias quoties
Paulus peteret vsque ad centum aureos, pro
culdubio Ioannes iustè postularet pretium
pro illa obligatione, sed æqualis imò eadem
videtur obligatio dare centum aureos nunc
cum obligatione non repetendi per totum
annum, hoc enim videtur esse continuata
obligatio mutuandi vel ratam habendi mu
tuationem, ergo talis obligatio pretio æsti-
mabilis est. Confirmatur tertiò. Si obligatio
non repetendi mutuatum intra annum, non
est pretio æstimabilis, ergo nec obligatio
non repetendi intra duos vel quatuor vel vi
ginti annos non erit pretio æstimabilis. Pro-
batur consequentia, quia non differunt nisi
secundum magis & minus.</P>
<P>  Arguitur quartò. Sententia quæ sentit li-
citum esse emere pagas acerbas minori pre-
tio de præsenti dato quàm ipsæ constant, vi
detur quibusdam probabilis, ergo probabi-
lis sententia erit, esse licit&#x0169; dato minori pre-
tio in præsentiemere obligationem mutua-
tarij ad reddendum plus pecuniæ in futuro.
&#x00B6; De hac quæstione sciendum est, fuisse
hæreticos asserentes licitum esse dare mu-
tuo pecunias ad vsuram. Græci fuerunt in
hac sententia, vt refert Guido Carmelita in
summa de hæresibus. Castro in lib. de hæ-
resibus. verbo vsura. Albanenses etiam fue-
runt in eadem sententia, vt refert Gabriel
Prateolus. lib. 1. de vitis & vitijs hæretico-<-P>@@

<-P>rum cap. 22. Eandem secutus fuit Carolus
Molinæus Iurista sed Lutheranus, vt refert
episcopus Segobien. lib. 3. Variarum. & Na-
uarro in Commentario. super cap. 1. 14. quę-
stione. 3. Qui hæreticus aiebat, licitas esse
vsuras, si exerceantur cùm moderamine
quod habetur in. l. eos. C. de vsuris. Abulen-
sis concedit quidem vsuras esse prohibitas,
& esse peccatum. Cæterum in loco citato.
quæst. 171. & 172. negat esse prohibitas iure
naturæ: sed ait, tantùm iure positiuo prohi-
beri. In eàdem sententia aiunt esse aliquos
Iurisperitos, vt refert Soto vbi suprà quæst.
1. articulo. 1.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione veritatis sit prima con-
clusio. Secundum fidem Catholicā asse
rendum est vsuras esse illicitas & opposit&#x0169;
est hæresis. Hæc cōclusio expresse definitur
in Cōcilio Viennensi sub Clemente VIII.
& refertur in Clementina vnica de vsuris.
§. vltimo. Neque ista conclusio est recens
sententia Ecclesiæ, sed est communis con-
sensio totius Ecclesiæ à temporibus Niceni
Concilij, vbi Canone. 18. & refertur. 14. q. 4.
cap. quoniam. sic habetur, quoniam multi
clerici auaritiæ causa turpia lucra sectantes
obliti sunt Diuini præcepti, quo dictum est
Psal. 14. Qui pecuniam suam non dedit ad
vsuram. Ecce vbi concilium ait, esse Diuin&#x0169;
præceptum. Sunt etiam innumera testimo-
nia aliorum Conciliorum & Pontificum &
sanctorum Patrum, quibus semper vsura im
probata est communi assertione totius Ec-
clesiæ. Quæ testimonia referuntur. 14. q. 3.
& 4. & 5. & 6. & 47. d. & in Decretalibus, &
in sexto, in titulis de vsuris. Quæ omnia lon
gum esset recensere. Et deniq; omnes scho-
lastici Doctores ita censuerunt & sentiunt.</P>
<P>  Secunda conclusio. Vsura prohibita est
iure naturali. Probatur primò, testimonijs
Philosophorum qui naturali ratione ducti
vsuram reprobauerunt. Imprimis, Aristot.
1. Polit. capite. 6. & cap. 7. improbat vehe-
menter vsuram, aitque eam esse præter na-
turam. Idem ait. 4. Ethicorum cap. 1. Item
Cicero lib. 2. de finibus ait, interrogatum Ca
tonem quid esset f&#x0153;nerari, respōdisse, quòd
esset hominem occidere. Quasi æquipara-
ret Cato f&#x0153;nerationem cum homicidio
quantùm ad hoc quòd est esse contra iusti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0598.jpg/>
@@1@<SE598>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I. 581
<duolan 2><-P>tiam & ius naturæ. Plutarchus opusculum
fecit, cui titulum inscripsit, quòd non opor
teat f&#x0153;nerari. Item Appianus Alexandrinus
lib. 1. de bello ciuili. & Marcus Cato de re
rustica, vsuras vehementer improbant. Cer
tum ergo est, quòd lumine naturali cogno-
scitur iniustitia vsurarij. Ratione deinde pro
batur conclusio. Prima quidem & optima
ratio est D. Thom. in hoc articulo. Iniquum
est & contra ius naturæ vendere idem bis,
aut vendere id quod non est: sed qui accipit
vsuram pro pecunia mutuata, vel quasi ven
dit idem bis, vel certe vendit id quod non
est, ergo. Maior probatur. Quia ratione na-
turali notum est, esse iniquum rem vendere
pluris quàm valeat. Minor probatur. Nam
qui dat mutuum ad vsuram, recipit postea
quidem tantum quantum dedit: & insu-
per pro vsu illius, qui nullius est pretij seor-
sum à pecunia, accipit aliquid aliud: ergo
aut rem ipsam vendit bis, aut certè pro vsu,
qui seorsum non est æstimandus, aliquid
accipit. Cæterùm de distinctione inter do-
minium & vsum rerum quæ vsu consu-
muntur, diximus multa supra in materia
de dominio. Quanuis enim inter se habeāt
distinctionem metaphysicam: tamen quod
attinet ad pretium & valorem, non potest
distingui vsus rei vsu consumptibilis à re
ipsa cuius vsus est vt consummatur.</P>
<P>  Sec&#x0169;da ratio sit ex cōparatione. Quia etiā
si vsus equi est seorsum aliquādo cōputan-
dus, & æstimandus quāt&#x0169; ad preti&#x0169;, vt. v. g.
quando aliquis conducit equum reddit
equum, & etiam pretium vsus equi; tamen
qui equum vendit iusto pretio, non potest
accipere aliud pretium pro vsu ipsius equi:
eo quòd per venditionem equi transtulit
dominium in emptorem. At verò mutua-
tor qui dat pecuniam transfert dominium
eius in mutuatarium redditurum æqua-
lem pecuniam, ergo iniquum erit contra
ius naturæ, quòd mutuator accipiat ali-
quid pro vsu pecuniæ. Probatur consequen
tia. Quia multo minùs distinguitur vsus pe-
cuniæ à pecunia, quàm vsus equi ab equo,
ergo si in venditione equi, propterea quòd
transfertur dominium, non est licitum re-
cipere pretium pro vsu; multò minùs lici-
tum erit accipere pretium pro vsu pecuniæ.<-P>@@

<-P>Confirmatur. Quoniam contra totum na-
turæ ius est, vt quis accipiat pretium pro
vsu rei cuius nullum habet dominium, vel
vsumfructum, sed mutuator neque domi-
nium neque vsumfructum habet pecuniæ
mutuatæ, ergo est contra ius naturæ, quòd
exigat pretium pro vsu pecuniæ: sed solùm
poterit obligare mutuatarium vt reddat tan
tum quantum accepit, & tempore præ de-
finito.</P>
<P>  Tertia ratio pro cōclusione sit. Quando
nulla esset alia ratio ad probād&#x0169; &#xA759; vsura est
cōtra ius naturæ, nisi &#xA759; ex illa sequuntur ma
xima damna, & incommoda reipublicæ,
sufficeret ad reprobandam vsuram tāquàm
rationi naturali contrariā: quemadmodum
colligimus, simplicem fornicationem esse
contra ius naturæ: quia si varius concubitus
vt licitus exerceretur; esset magna pertur-
batio in republica, neque possent homines
educari conuenienter neque in vita anima-
li neque in vita rationali. Legatur historia
celebris apud Titum Liuium lib. 2. ad vrbe
condita vbi narratur discordia inter ple-
bem Romanam & patres conscriptos: quæ
ortum habuit, ex oppressione plebis per
vsuras. Neque valet respondere, quòd po-
tiùs ex vsuris sequuntur aliquæ vtilitates in
republica, & quòd propterea iure commu-
ni permittebantur, & Romæ permittun-
tur. Quoniam profectò si reputarentur li-
citæ, tunc esset frequentissimum exercitium
vsurarum inter Christianos: ex qua freque&#x0303;-
tia maxima damna consequerentur in re-
publica; omnes enim indigentes pecunijs
de præsenti, etiam ad res non multum ne-
cessarias, statim acciperent pecunias ad vsu-
ram & essent prodigæ, & in paupertatem
redigerentur. Probatur quartò. Quoniam
si non esset vsura iure naturæ prohibita; se-
queretur, quòd neque lege Euangelica pro-
hiberetur, siquidem in Euangelio præter
præcepta fidei & sacramentorum nihil pro-
hibetur vel præcipitur, quod non sit na-
turæ lege prohibitum vel præceptum. Et
Confirmatur. Quoniam aliàs omnibus na-
tionibus quæ non receperunt baptismum,
licitum esset vsuras exercere, si iure natu-
ræ non est prohibitum. Imò etiam seque-
retur, quòd fideles qui erant ante legem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0599.jpg/>
@@1@<SE599>582 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I.
<duolan 2><-P>scriptam potuissent exercere licitè vsuras:
& etiam illi, qui erant simul cum lege scri-
pta, non tamen subditi legi: qualis erat fa-
milia Iob, non peccarent vsuras accipien-
tes pro mutuo. Cōfirmatur secundò. Quo-
niam Concilia & Pontifices vbi suprà non
prohibent vsuras, quasi statuendo nouum
ius: sed potius declarando, quòd ex natura
sua iniquum est, ergo negare esse prohibi-
tas vsuras iure naturæ, est aduersari dictis
Conciliorum & sanctorum Patrum.</P>
<P>  Ob hæc argumenta possemus opposi-
tam sententiam inurere nota erroris in fide,
aut certè hæresis. Sed temperamus censu-
ram, & dicimus, quòd saltim contraria
sententia est periculosa, & valde temera-
ria & errori proxima. Ratio huius tempe-
ramenti est, quoniam non est ita certum
secundùm fidem, id quod communiter à
Theologis asseritur: quòd in Euangelio
nō contineatur aliquod præceptum, præter
præcepta virtutum Theologicarum, & sa-
cramentorum. Quod quidem proloquium
sic intelligitur. Non quidem quòd in lege
Euangelica non sit præceptum fidei spei &
charitatis, & humilitatis: secundùm quòd
est virtus supernaturalis, per quam subijci-
tur homo Deo ad finem vitæ æternæ con-
sequendum, confitens, quòd sine eius auxi-
lio & misericordia neque gratiam assequi
neque gloriam potest. Sed quoniam huius-
modi præcepta virtutum fuerunt etiam in
lege naturæ fidelibus imposita per traditio-
nem protoparentum, & quia quod specia-
liter consideratur in lege Euangelica, est
quòd habemus specialia præcepta explici-
tæ fidei, & sacramentor&#x0169;: propterea Theo-
logi meritò aiunt præter præcepta fidei &
sacramentorum non est aliud præceptum
in lege Euangelica speciale præter præce-
pta naturalia, ad quorum custodiam nos
perficit lex gratiæ, Iuxta illud Apostoli Ro
man. 3. legem ergo destruimus per fidem?
Absit, sed legem statuimus. Illud igitur do-
cumentum posset aliquis absque expressa
nota hæresis negare, & dicere quòd etiam
in lege Euangelica est præceptum diuinum
speciale quo prohibentur vsuræ. Sed huius-
modi responsio tergiuer satio est: & vix &
ægrè satis facit argumentis quę fecimus, quo<-P>@@

<-P>minùs ista sententia damnetur vt erronea.
Hac fortassis ratione Durandus in. 4. distin
ctione. 33. quæstione. 2. & Martinus de Ma-
gistris, de Temperantia. quæst. 2. dixerunt,
fornicationem simplicem esse quidem pro
hibitam iure Euangelico: sed absque hæresis
nota manifesta dixerunt fornicationem nō
esse prohibitam iure naturæ. Propter hanc
igitur rationem temperauimus nos rigo-
rem censendi, & diximus oppositam sen-
tentiam esse valde temerariam & periculo-
sam in fide & errori proximam. Sed profe-
ctò nobis magis placeret dicere quòd op-
posita sententia nostræ conclusionis est erro
nea in fide; propterea quòd ex principijs fi-
dei & alijs propositionibus, quæ nobis vi-
dentur notæ lumine naturali, per euiden-
tem consequentiam colligitur nostra secun
da conclusio. Et consequenter etiam dici-
mus, imò multò magis, simplicem fornica-
tionem esse ita iure naturæ prohibitam, vt
oppositum sit error in fide Catholica.</P>
<P>  Tertia conclusio. Certum est vsuram
prohibitā fuisse in veteri Testamento sicut
& adulterium & rapina. Non tamen est ita
certum prohibitam fuisse in nouo Testa-
mento expressis verbis. Prima pars proba-
tur, Exod. 22. Deuterono. 28. Psal. 14. Qui
iurat proximo suo & non decipit qui pecu-
niam suā non dedit ad vsuram, & ex ipso
Psalmo colligitur quòd dare pecuniam ad
vsuram est etiam contra legem naturæ si-
cut alia quæ commemorat Psalmus ipse,
videlicet, non periurare, non decipere pro-
ximum, non accipere munera super inno-
centem. Secundam partem conclusionis
probamus, quia in toto Euangelio non est
talis locus quo videatur vsura reprobari, ni-
si ille Luc. 6. qui refertur à D. Thom. Mu-
tuum date, nihil inde sperantes. Sed ille lo-
cus alias habet explicationes sanctorum Pa
trum, vt insinuat D. Thom. in solutione
ad quartum. Nihilominus quoniam summi
Pontifices & Concilia citant locum illum
Lucæ. 6. vt reprobent lucrum ex mutuo,
non placet nobis, neque tutum est, disce-
dere à Conciliorum & Pontificum super
illum locum intelligentia, quicquid alij
contra clament. Neque mirum vel nouum
est, quòd vnus locus sacræ Scripturæ plu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0600.jpg/>
@@1@<SE600>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I. 583
<duolan 2><-P>res habeat sensus literales.</P>
<P>  Quarta conclusio. Manifestum est, vsu-
ras esse prohibitas iure Canonico & iure
Regio Hispaniensi. De iure Canonico pa-
tet ex locis citatis in prima conclusione.
Quantum vero ad ius Hispaniense patet
ex lege Regia titulo. 2. & libro. 5. ordina-
menti. Cæterum iure Ciuili communi,
tantum sunt prohibitæ vsurarum vsuræ, vt
patet ex. l. Placuit. ff. de vsuris. & ex. l. vt
nullo. C. de vsuris. permissio tamen est vsu-
rarum absolutè, vt patet in. l. Placuit. dum-
modo non sit maior vsurarum portio,
quàm centesima pars mutuati. Hoc mo-
deramen patet in. l. eos. C. de vsuris. Neque
verò hæc permissio iuris ciuilis existiman-
da est illicita, sed aliquando est conueniens
& necessaria ne impediantur maiora bo-
na, v. g. Commoditates eorum qui indi-
gent pecunia mutuata. Nota tamen, quòd
quanuis in nostro regno Hispaniæ si ne-
cessitas id exposceret, possent permitti vsu-
ræ: tamen non propterea posset compelli
mutuatarius ad solue&#x0303;das vsuras. Imò etiam
si eas semel soluisset, non poterat denega-
ri ei actio ad repetendum eas in iudicio.
Hoc patet expresse ex Clementina vnica
de vsuris, quæ habetur ex Concilio Vien-
nensi: vbi excommunicantur iudices &
officiales eorum, qui compellunt ad vsu-
ras soluendas vel denegant actionem in iu-
dicio ad repetendum. Neque valet contra
hoc obiectio, quòd non datur actio in iu-
dicio deceptis in contractu emptionis &
venditionis citrà dimidium iusti pretij, er-
go simili modo licitum erit negare actio-
nem in iudicio mutuatarijs, qui soluerunt
vsuras. Negamus enim consequentiam. Pri-
mò quidem, quia hoc est prohibitum iu-
re Ecclesiastico: quod est superius iure
ciuili in his quæ pertinent ad salutem ani-
marum. Deinde, quoniam est magna dif-
ferentia inter vtrumque casum: quoniam
in priori casu, difficile erat & nimis im-
portunum tribunalibus dignoscere multi-
tudinem læsionum in contractibus em-
ptionis & venditionis: at verò vsurarum
iniquitatem facile est iudicare: & idcir-
co lex Ecclesiastica voluit subuenire læ-
sis per vsuram, non autem læsis in em-<-P>@@

<-P>ptionibus & venditionibus.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta in oppositum. Ad pri-
mum ex authoritate Diui Ambro-
sij, dicit glossa ibidem, sensum esse Am-
brosij, quòd à nemine sunt exigendæ vsu-
ræ: sicut nemini est nocendum. Quem sen
sum sequitur Magister Soto vbi suprà. Sed
profecto ista explicatio non quadrat cum
verbis Ambrosij, scilicet, cui iurè infe-
runtur arma, huic legitimè auferuntur vsu
ræ. Constat autem quòd sæpenumero iu-
stissimè inferuntur bella, ergo tunc iustè
poterunt auferri vsuræ. Melior ergo est ex-
plicatio nostra, quam supra dedimus de-
finientes vsuram, scilicet, quòd Ambro-
sius loquitur de vsuris, quæ non sunt pro-
priè vsuræ, sed secundùm apparentiam, sci-
licet, quæ alio titulo debentur: quanuis occa
sione mutui recuperantur.</P>
<P>  Ad secundum quod erat quintum Di-
ui Thomæ, respondetur, quòd optima est
eius responsio. Ad tertium argumentum
quod erat replica, respondetur negando
antecedens. Ad probationem respondetur,
quòd illa obligatio ad non petendum mu-
tuatum, ante certum tempus, non est pre-
tio æstimabilis per se loquendo, quantum
est ex vi mutui: quanuis aliquando pos-
sit accedere alius titulus, ratione cuius, ta-
lis obligatio sit pretio æstimabilis, sicut v. g.
obligatio ad mutuandum vel vendendum
solet dici pretio æstimabilis. Negamus au-
tem, quòd obligatio mutuatoris ad non
petendum mutuatum vsque ad certum tem
pus sit semper pretio æstimabilis. Pro cu-
ius maiori intelligentia & solutione trium
confirmationum, aduertendum est, & ma-
ximè obseruandum: quòd quia moralia
moraliter iudicanda sunt, non debemus
fingere res aliquas esse pretio æstimabiles
in aliquo euentu, in quo reuera non sunt
dignæ pretio. In huiusmodi autem obliga-
tionibus multæ fraudes possunt continge-
re propter hominum auaritiam. V. g. com-
muniter dicimus, quòd obligatio ad mu-
tuandum est pretio æstimabilis; & tamen
potest contingere, quòd aliquis à quo pe-
titur mutuum respondeat se nolle mutua-
re hodie, sed quòd hodie se obligabit ad
mutuandum cras, vel post octo dies, vel<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0601.jpg/>
@@1@<SE601>584 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I.
<duolan 2><-P>post mensem, & quòd ratione huius obli-
gationis petat aliquod pretium: quod æqui
ualet vsuris quas peteret, si modò mutua-
ret. In tali casu profectò nemo est, qui ne-
get tale pactum vsurarium esse & fucato
titulo vsuram palliare; intendebat enim ille
homo exigere lucrum ex mutuatione illa,
& finxit pretium petere pro obligatione
mutuandi. Quemad modum igitur respon
dendum erit ad prædictam fraudem in cu-
ius fauorem poterat fieri tale argumentum,
scilicet, quòd ille mutuator prius exegerat
pretium pro obligatione mutuandi quod
erat licitum, & postea gratis mutuabat;
respondebimus etiam ad probationem il-
lius antecedentis  & ad tres confirmationes.
Dicimus igitur, quòd quando obligatio ad
mutuandum vel vendendum nulli prorsus
periculo exponit mutuaturum, vel venditu
rum, & reuera nullam incommoditatem
illi affert, non est pretio æstimabilis. Qua-
propter si venditor aliquis, qui paratus ven
dere omnibus, velit vendere alicui obliga-
tionem vende&#x0303;di illi cras, aut post octo dies,
aut mensem, profectò propter hanc obli-
gationem non potest exigere pretium di-
stinctum à iusto pretio mercium. Secùs
autem si ex huiusmodi obligationibus ad
mutuandum vel vendendum incommo-
detur mutuaturus vel venditurus: tunc enim
licitum erit pro illa obligatione pretium
pro quantitate incommodationis exigere.
Et hoc modo iustè postulant pretium obli
gati reipublicæ ad prouidendum de car-
nibus aut piscatura. Ad hunc igitur mo-
dum obseruare oportet, quòd sicut obli-
gatio mutuandi aliquando est pretio æsti-
mabilis, aliquando nihil valet: ita etiam
obligatio non petendi mutuatum vel de-
bitum potest aliquando pretio æstimari,
aliquando verò nullo pretio digna est. Exe&#x0303;
pl&#x0169; sit, si quis se se obliget ad mutuandum
in omni euentu, vel in aliquo euentu spe-
ciali, potest esse aliquid periculi damni
emergentis vel lucri cessantis, vel alicuius
incommoditatis ipsi mutuatori: tunc pro-
fectò licitum est aliquod pretium exigere
pro illa obligatione. Quando verò ipse mu
tuaturus nulli periculo se exponit, neque in
aliquo incommodatur: non potest pre-<-P>@@

<-P>tium exigere pro illa obligatione: sed iusta
recompensatio erit, si reddatur ei tantum
quantum pecuniæ mutuauerat. Et per hoc
patet via ad soluen das tres confirmationes.
Ad primam enim respondetur, quòd si Pe-
trus & Ioannes æqualiter se habent, in hoc,
quòd neuter incommodatur ex illa com-
modatione pro tempore breuiori vel lon-
giori, neuter potest pretium exigere pro
obligatione nō petendi per totum annum.
V. g. quòd si Ioannes erat vir pecuniosus,
qui non habebat opus illa pecunia per to-
tum annum, non poterit aliquid pretij exi-
gere, propterea quòd se obligat ad non pe-
tendum per totum annum: hoc enim est
mutuare per totum annum. Imò verò in
eodem casu, si Petrus breuiori tempore
indigeret expendere suas pecunias, posset
petere ab eo pretium si prorogaretur sibi
solutio facienda: vel etiam si à principiope
teretur ab eo vt mutuaret cum ea incom-
modatione, posset exigere aliquid pretij.
Nota tamen, quòd cum diximus & repeti-
uimus, si mutuator incommodatur, non
intelligimus solum quando patitur damn&#x0169;
emergens vel lucr&#x0169; cessans in pecunia: sed
etiā quando decebat ill&#x0169; exercere aliquem
actum liberalitatis aut magnificentiæ de ali
qua operatione sibi necessaria vel cōuenien
ti: tunc dicimus &#xA759; ligare se ad mutu&#x0169; quan
do pecuniæ erant sibi necessariæ ad talia
opera exercenda, & quia caret eis toto illo
tempore, impeditur ne exerceat tales opera
tiones; potest aliquā recōpensatione&#x0303; exige-
re, d&#x0169;modo illa incōmodatio nō sit fictitia.</P>
<P>  Ad secundam confirmationem respon-
detur, quòd illa obligatio Ioannis ad mu-
tuandum per annum integrum quotiesc&#x0169;-
que Paulus petierit mutuum, iudicio meo
æquiualet obligationi non petendi centum
aureos quos statim mutuaret. Vnde dico,
&#xA759; si non magis incōmodatur ipse mutuator
in vno casu quàm in altero, nō est licit&#x0169; &#xA759;
in vno casu exigatur aliquid pretij, si in alte
ro non exigitur. Et ipsa ratio facta in cōfir-
matione nostra cōuincit; & oppositum est
patefacere fenestrā ad palliādas multas vsu-
ras, d&#x0169; asser&#x0169;t Theologi &#xA759; pro obligatione
mutuandi potest exigi preti&#x0169;, nō aute&#x0303; pro
obligatione nō petendi mutuat&#x0169;. Nos enim<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0602.jpg/>
@@1@<SE602>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I. 585
<duolan 2><-P>vtrobiq; eandem rationem exigendi pretij
esse existimamus moraliter loquendo.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò circa solutionem
D. Thom. ad secundum argumen-
tum, An vsura fuerit Iudæis concessa tan-
quàm licita, saltim erga alienigenas? Pro
cuius difficultatis intelligentia notandum
est, quòd vsura potest dupliciter accipi: vno
modo propriè & formaliter pro ipso lucro
ratione mutui ex pacto: alio modo im-
propriè & materialiter pro lucro quod ac-
cedit vltra sortem, non quidem ratione mu
tui, sed alio titulo. In priori acceptione di-
ximus iam vsuram esse intrinsecè malam,
& iure naturæ prohibitam: neque in hac
acceptione vertimus in dubium, an fuerit
concessa tanquam licita Iudæis. Quoniam
manifestum est quòd sicut furtum propriè
& formaliter loquendo non potest esse lici-
tum, etiam per diuinam potentiam: ita ne-
que vsura potest à Deo concedi tanquam
licita. Atverò Abul. consequenter ad suam
opinionem asserit, quòd vsura propriè con-
cessa fuerit Iudæis erga alienos, tanquàm li-
cita. Etenim secundùm eius sententiam, vsu
ra est illicita, quia est prohibita iure positi-
uo: vnde autor legis poterit dispensare.</P>
<P>  Cæterùm nos qui reprobauimus illam
sententiam Abulensis, disputamus in præ-
senti; An vsura in posteriori acceptione fue-
rit concessa Iudæis tāquam licita: sicut Deus
concessit Iudæis quando egrediebantur ab
AEgypto vt expoliarent AEgyptum peten
tes ab AEgyptijs vassa accommodata: quod
quidem Dominus concessit tanquam rer&#x0169;
omnium Dominus. Atque ita illa acceptio
non erat furtum: quia mutabatur materia &
fiebat propria retinentium ex donatione
Dei. Nunc igitur pariter quærimus, an illud
lucrum ex vi mutui concederetur mutuato
ri, per legem Domini transferentis domi-
nium lucri in mutuatorem. Et videtur pars
affirmatiua vera: quoniam aliàs lex illa esset
scandal&#x0169; Iudæis & occasio peccandi. In op-
posit&#x0169; autem est &#xA759; vsura reprobatur à sum-
mis pontificibus supràcitatis tanquā prohibi
ta vtriusq; testamenti lege. Item, quia in alijs
testimonijs veteris Testamenti citatis dubio
præcedenti reprobatur vsura.</P>
<P>  In hac difficultate Conrad. de cōtract. q.<-P>@@

<-P>24. & Ioan. de Medina. in lib. de restit. tract.
de vsura. q. 2. ad 3. asserit, vsurā fuisse conces-
sam Iudæis tanquā licitam. Sed cōtraria sen
tentia nobis multò probabilior est, videlicet
&#xA759; vsura tātùm fuerit permissa Iudæis, etiam
loquendo formaliter & propriè de vsura: &
quòd nunquā fuerit concessa tanquam lici-
ta etiā materialiter & impropriè loquendo
de vsura in secunda acceptione. Hæc senten
tia probatur. Quia est magis consentanea sa
cris literis veteris Testamenti & dictis Cōci
lior&#x0169; & Pontificum & Sanctorum. Ad argu
mentum verò  factum respōdetur, eā legem
esse intellige&#x0303;dā sicut explicabatur à prophe
tis & maioribus Iudæor&#x0169;. Prophetæ autem
explicabant omne&#x0303; vsuram esse illicitā vt pa
tet ex testimonijs dubio præcedenti citatis.
ex Dauide & Ezechiele & Esdra. Ad exem-
pl&#x0169; vero quod affertur quando Dominus
cōcessit Iudæis accipere vasa AEgyptior&#x0169;;
Respondetur, quòd quando nobis non con
stat, &#xA759; Dominus concedat & faciat donatio
nem transferendo domini&#x0169; rei quæ erat alie
na: debemus sequi regulā iuris naturæ. Con
stat autem de reuelatione Iudæis facta, vt re
tinerent vasa AEgyptiorum, non autem cō
stat de concessione lucri ex mutuo: & idcir-
co non est eadem ratio. Notandum tame&#x0303;, &#xA759;
hęc nostra sententia nō est de fide, quia testi
monia quæ pro illa adduximus, possunt le-
gitimè explicari, aut de vsura formali, aut
certè de vsura erga fratres suos: non autem
erga alienigenas. Videatur Soto libro. 6. de
iust. quæst. 1. art. 1. ad 2. & Couar. lib. 5. Varia
rum cap. 1. num. 7. sed nos in præsenti exa-
ctiùs definiuimus hanc difficultatem.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur vltimò, quæ nā intentio, vel
quæ nā spes lucri vltra sorte&#x0303; recipien-
di, sufficiat ad cōstitue&#x0303;dam realem vsuram,
& specialiter quærimus, an qui dat mutuum
cum spe recipiendi lucrum, aliàs non datu-
rus mutuum, sit dicendus vsurarius? Argui-
tur primò & probatur, &#xA759; non liceat aliquid
lucri sperare ex mutuo absque peccato vsu-
ræ. Nā Dominus Luc. 6. ait, mutu&#x0169; date ni-
hil inde sperantes. Sec&#x0169;dò. Ex eo loco colli-
git Vrbanus III. capit. consuluit. de vsuris,
eum esse vsurarium qui non aliàs mutuo
daturus pecuniā credit eo proposito, vt licet
omnino cōue&#x0303;tione cessante, plus tame&#x0303; sor-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0603.jpg/>
@@1@<SE603>586 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I.
<duolan 2><-P>te percipiat. Denique si quis pro beneficio
temporali speret aliquid spirituale est simo-
niacus, ergo si pro mutuo speret lucr&#x0169; erit
vsurarius.</P>
<P>  Sed in oppositum est primò, quòd si
quis donet rem aliquam spe obtinendi ali-
quod commodum à donatario, non pec-
cat, ergo neque ille qui facit alteri bene-
ficium mutuandi cum spe, quòd mutuata-
rius erit gratus, & respondebit ei cum alio
beneficio, non peccat.</P>
<P>  Confirmatur. Quoniam in amicitia vti-
li, licitum est amico expectare recompen-
sationem ab amico, ergo ex actione mu-
tuandi, quæ vtilis est mutuatario, licitum
est mutuatori expectare aliquod benefici&#x0169;
à mutuatario. Antecedens docet D. Tho-
mas quæstione præcedenti, articulo. 1. ad
tertium, ex Aristotele libro. 9. Ethicorum,
& idipsum docet Diuus Thomas infra
quæstione. 106. articulo. 5. & Caietanus
ibidem.</P>
<P>  Arguitur secundò, & probo quòd mu-
tuator possit saltem secundariò intendere
lucrum & sperare aliquam commoditatem
ex mutuo. Quoniam licitum est clerico in-
teresse Canonicis horis & sacrificium missæ
offerre, principaliter quidem propter De&#x0169;,
minùs verò principaliter & secundariò pro
pter distributiones & stipendium designa-
tum celebranti, ergo &c.</P>
<P>  Hæc quæstio proposita fuit Vrbano III.
vbi suprà, non tamen fuit explicitè defi-
nita, & propterea indiget explicatione.
Communis igitur omnium Iurisperitorum
sententia cum Innocentio IIII. & glossa
ibidem ea est. Distinguunt enim duplicem
intentionem, scilicet, principalem & pri-
mariam: & alteram secundariam & mi-
nus principalem. Tunc dicunt, quòd pri-
maria & principalis intentio recipiendi ali-
quid vltra sortem, constituit vsurarium;
sed secundaria & minùs principalis inten-
tio non constituit. In eadem sententia vi-
detur esse Caietanus in hoc loco ad quar-
tum, & in opusculo de vsura quæstione. 3.
& 4. Magister Soto omnem intentionem
siue principalem siue minus principalem
damnat tanquam vsurariam, vbi suprà ar-
ticulo. 2. quanuis in articulo. 1. aliter vi-<-P>@@

<-P>deatur sentire. Carolus Molinæus excusat
ab vsura omnem intentionem siue princi-
palem siue minùs principalem: dummodo
absit pactum. Ita refert Nauarro super cap.
10. 14. quæst. 3.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit
prima conclusio. Intendere seu spera-
re lucrum ex mutuo, siue principali siue
minus principali, siue primaria siue secun-
daria intentione (ex iustitia tamen & obli-
gatione) est vsura. Conclusio est Caieta-
ni tomo. 3. opuscul. opusculo de vsura quæ-
stione. 2. & Soto vbi suprà, quanuis va-
rius videatur in primo & secundo articulo.
& est etiā communis recentiorum in Theo
logia. Probatur conclusio. Vsura est lucrum
ratione mutui ex obligatione (aut quod ide&#x0303;
est) pretium vsus rei mutuatæ, ergo intende
re tale lucrum ex obligatione & tale pre-
tium, intentio vsuraria erit, quæcunque
illa intentio sit. Antecedens patet ex su-
pradictis, vbi ad illum modum definiui-
mus vsuram pro obiecto, ac subinde actus
qui versatur circa tale obiect&#x0169; vsurarius erit.
Secundò probatur. Intentio secundaria cir-
ca obiectum cuiuscunque habitus siue stu-
diosi siue vitiosi, non tollit rationem for-
malem talis habitus, sed vt plurimum tol-
lit rationem per se primariam, & sinit om-
nem rationem secundariam, ergo inten-
tio etiam secundaria circa obiectum vsu-
ræ constituit actum vsurarium per se se-
cundò. Antecedens explicatur exemplo.
Adulterium propter furtum re vera m&#x0153;-
chia est, & in specie m&#x0153;chiæ & denomi-
nat m&#x0153;chum: quanuis reuera ille magis
sit fur quam m&#x0153;chus: primò & per se fur;
at secundò & per se m&#x0153;chus est. Hæc con-
clusio est concedenda argumentis pro par-
te negatiua, & iuxta eam intelligenda est sen
tentia Magistri Soto.</P>
<P>  Secunda conclusio. Intendere lucrum
siue principali intentione siue minùs prin-
cipali, siue primaria siue secundaria, non
ex obligatione ciuili, sed ex gratitudine,
nullum est omnino peccatum. Probatur
ex opposita ratione. Vsura est lucrum ratio-
ne mutui ex obligatione, vel est preti&#x0169; vsus
rei mutuatæ: sed qui intendit lucr&#x0169; ex grati-
tudine quacunq; inte&#x0303;tione nō inte&#x0303;dit preti&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0604.jpg/>
@@1@<SE604>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. I. 587
<duolan 2><-P>nec intendit ex obligatione, ergo impli-
cat contradictionem quòd sit ibi vsura.
Secundò probatur. Vsuræ vitium pecca-
tum est contra iustitiam, sed vbi nulla est
obligatio iniuriosa cessat iniustitia omnis:
ergo cessat vsura. Confirmatur. Sine ali-
quo prorsus vitio potest quis sperare lu-
crum ex operibus suis, si adhibeat finem
honestum vel necessarium, vt docuit Di-
uus Thomas articulo vltimo quæstio-
nis præcedentis; ergo poterit quis mu-
tuum dare sperando lucrum sine aliquo
prorsus vitio: modò tamen ordinet lu-
crum ad finem honestum aut necessa-
rium. Sequitur hinc, non esse argumentum
aut iudicium sufficiens vsuræ commissæ,
quòd mutuator aliàs non daret mutu&#x0169;, ni-
si speraret lucrum aliquod. Corollarium
est manifestum, quia licitum est vt dixi-
mus sperare etiam principaliter lucrum ex
gratitudine, ergo &c. Confirmatur. Fas est
cuique nolle conferre beneficium in eum,
quem existimat ingratum futurum, si aliàs
licitum erat, non conferre ei. Deinde pro-
batur. D. Thom. in quodlibeto. 8. articul. 11.
asserit, quòd clericus qui principaliter qui-
dem vadit ad Ecclesiam propter Deum, &
interest diuinis officijs, secundariò tamen
& minùs principaliter propter distributio-
nes, ita vt aliàs non esset iturus; iste talis cle
ricus non est simoniacus; ergo neque is qui
mutuum dat spe lucri, aliàs non daturus.
Denique, harum conclusionum doctrina
simul & huius corollarij, videtur esse aper-
ta D. Thom. in articulo sequenti, vt colli-
gere facilè quisque potest ex conclusio-
nibus articuli præcedentis: iuxta quam
doctrinam conciliari potest communis opi
nio distinguens primariam & secunda-
riam intentionem in hac parte: cum opi-
nione secunda quæ non distinguit. Etenim
opinio communis vocat primariam inten-
tionem & principalem, eam quæ ex obli-
gatione ciuili, & iustitia aliquid sperat: se-
cundariam verò eam, quæ ex gratitudine
tantum, & certè hæc est expressa mens Ca-
ietani in locis allegatis. Sed quoniam hæc
materia moralis est, descendamus opor-
tet ad tractationem magis particularem.</P>
<P>  Sit ergo tertia conclusio. Qui mutu&#x0169; dat<-P>@@

<-P>intendens lucrum maximè si explicet men-
tem suam mutuatario, si aliàs non esset
mutuum daturus, est suspectus vsurarius.
Probatur primò. Difficile est admodùm
dignoscere, an talis mutuator ex obliga-
tione speret & intendat lucrum, an potius
ex gratitudine: maximè cùm lucri amor
soleat exc&#x0153;care mentis oculos: ita vt ipse
mutuator facilè falli possit existimans se ex
gratitudine sperare, cùm reuera ex ciuili
potius obligatione speret. Secundò. Mu-
tuatarius æstimari debet qui ad redimen-
dam vexationem suam rependit lucrum,
magis quàm ex gratitudine, potissimum
cum explicuit illi mentem suam mutua-
tor. Denique, non caret vsuræ suspicione
vehementi, compellere mutuatarij volun-
tatem ad rependendum aliquid pro mu-
tuo, quanuis dicat mutuator se non obliga-
re illum ex iustitia, sed ex morali debito
& gratitudine tantùm. Certè hoc videtur
pactum implicitum, & vsurarium. Hinc se-
quitur corollarium. Qui ad hunc modum
dat mutuum non est absoluendus, quo-
vsque mutuatarius explicuerit suam men-
tem gratam & beneuolam, & condonet id
quod accepit mutuator vltra sortem.</P>
<P>  Cæter&#x0169; superest dem&#x0169; speculatiuè inqui
rere, An hæc propositio sit concedenda,
licitum est mutuanti ratione mutui inten-
dere principaliter lucrum?</P>
<P><INI2>P</INI2>RO cuius rei intelligentia animaduer-
tendum est, mutuum in sui ratione
duo includere; alterum quidem antece-
denter, videlicet beneuolentiam & amici-
tiam & gratiam, siquidem mutuum non
fit ex iustitia antecedente sed ex amore &
beneuolentia misericordia & beneficen-
tia, &c. Alterum verò quod includit, est
iustitia: siquidem mutuatio contractus
quidam est & actus iustitiæ essentialiter. Et
quia, quod quælibet res includit intrinse-
cè & essentialiter magis principaliter in-
cludit, quàm id quod antecedenter inclu-
dit; neutiquam licitum erit, ratione mu-
tui sperare lucrum, quia ratione mutui,
idem est quod ratione contractus.</P>
<P>  Ad prim&#x0169; argument&#x0169; pro parte nega-
tiua respondetur illud testimonium esse in-
tellige&#x0303;dum ex iustitia & obligatione ciuili,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0605.jpg/>
@@1@<SE605>588 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II.
<duolan 2><-P>ac denique iuxta ea quæ modò dicebamus
magis principaliter ratione mutui: alioquin
si vt iacet ita generaliter intelligeretur, non
liceret (quod falsissimum est) etiam amo-
rem & beneuolentiam exigere & sperare
ratione mutui, dicitur siquidem, nihil in-
de sperantes. Ex his patet responsio ad Vr-
banum III.</P>
<P>  Sed contra hanc solutionem arguitur.
Si quis conferat alicui beneficium spiritua-
le cum hac intentione quòd ex gratitudi-
ne sit aliquid accepturus, est simoniacus,
ergo idem est dicend&#x0169; in mutuo in quo in-
tueretur beneficium temporale ex gratitu-
dine. Antecedens patet ex definitione Pij V.
in proprio motu, vbi declarat & condem-
nat talem donationem tanquàm simonia-
cam. Consequentia patet. Quoniam quod
in spiritualibus est simonia, in temporali-
bus est vsura. Respondetur, quòd stando
in iure naturæ donatio relata in anteceden-
ti non est simoniaca: sed tantum est mala,
quia prohibita: vnde non sequitur idem de
vsura, nisi similiter tale mutuum prohibea-
tur, quod à republica non factum est, cum ta
men fieri posset.</P>
<P>  Ad secundum respondetur similiter, di-
stinguo antecedens. Etenim si quis ex obli-
gatione ciuili & iustitia, pro beneficio tem-
porali speret aliquid spirituale, simoniacus
erit: non autem si ex gratitudine, & bene-
uolentia: maximè quoniam dato antece-
denti, poterat in præsentia negari conse-
quentia: siquidem cùm res spirituales non
possunt æstimari temporalibus beneficijs,
maxima est irreuerentia si pro re tempora-
li speretur aliquid spirituale vtcunque spe-
retur: quæ irreuerentia non fit dum pro be-
neficio temporali speratur lucrum tempo-
rale. Ad argumenta in oppositum respon-
detur, ea probare secundam conclusionem
& corollarium quod ex illa illatum est.</P>
<P>  Doctrina demum Diui Thomæ in re-
sponsione ad sextum, notanda est de du-
plici vsu, altero principali, altero minus prin
cipali pecuniæ: super quam doctrinam inni
titur tota quæ traditur disputatio & tracta-
tio de cambijs, de qua nos disseremus in-
ferius. Interim legatur dominus Caietanus
super hunc locum.</P>@@

<Z>ARTICVLVS II.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat pro pecunia mu-
tuata, aliquam aliam commo-
ditatem expetere.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Secundum sic proce-<marginalia>Malo. q.|13. art. 4.|ad 10. Et|opusc. 21.|q. 3. & 4.|Et opusc.|73. ca. 3.|& 7.</marginalia>
ditur. Videtur quòd ali-
quis possit pro pecunia
mutuata aliquam aliam cōmodita-
tem expetere. Vnusquisque enim li
citè potest suæ indemnitati consule
re. Sed quādoque damnum aliquis
patitur ex hoc, quòd pecuniam mu
tuat. Ergo licitum est ei suprà pecu-
niam mutuatam aliquid aliud pro
damno expectare vel etiā exigere.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Vnusquisque tene
tur ex quodā debito honestatis ali-
quid recompensare ei qui sibi gra-
tiam fecit, vt dicitur in 5. Ethicor. <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 5.|paulò à|prin. to. 5.</marginalia>
Sed ille qui alicui in necessitate cō-
stituto pecuniam mutuat, gratiam
facit, vnde & gratiarum actio ei
debetur: ergo ille qui recipit, tene-
tur naturali debito aliquid recom-
pensare. Sed non videtur esse illici-
tum obligare se ad aliquid, ad quod
quis ex naturali iure tenetur, ergo
non videtur esse illicitum, si aliquis
pecuniam alteri mutuans, in obli-
gationem deducat aliquam recom
pensationem.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Sicut est quod dam
munus à manu, ita etiam est quod-
dā munus à lingua, & ab obsequio.
Vnde dicit glo. Isaiæ. 33. Beatus qui
excutit manus suas ab omni mune
re. Sed licet accipere seruitium vel
etiā laude&#x0303; ab eo, cui quis pecuniam
mutuauit: ergo pari ratione licet
quodcunq; aliud munus accipere.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0606.jpg/>
@@1@<SE606>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II. 589
<duolan 2><P>  <A+1>&#x00B6; 4 Præterea. Eadem videtur es-
se comparatio dati ad datum & mu
tuati ad mutuatum. Sed licet pecu-
niam accipere pro alia pecunia da-
ta, ergo licet accipere recompensa-
tionem alterius mutui pro pecu-
nia mutuata.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 5 Præterea. Magis à se pecuniā
alienat, qui eam mutuando domi-
nium transfert, quàm qui eam mer
catori vel artifici committit. Sed li-
cet lucr&#x0169; accipere de pecunia com-
missa mercatori vel artifici: ergo li-
cet etiam lucrum accipere de pecu
nia mutuata.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 6 Præterea. Pro pecunia mu-
tuata potest homo pignus accipe-
re, cuius vsus posset pretio aliquo
ve&#x0303;di: sicut cùm impignoratur ager
vel domus, quæ inhabitatur. Ergo
licet aliquod lucrum habere de pe-
cunia mutuata.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 7 Præterea. Contingit quan-
doque quòd aliquis carius vendit
res suas ratione mutui, aut vilius
emit quod est alterius, vel etiā pro
dilatione pretium auget, vel pro
acceleratione diminuit, in quibus
omnibus videtur aliqua recompen
satio fieri quasi pro mutuo pecu-
niæ. Hoc autem non manifestè ap-
paret illicitum. Ergo videtur lici-
tum esse aliquod commodum de
pecunia mutuata expectare, vel etiā
exigere.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra est, quod Ezech. 18.
dicitur inter alia quæ ad virum iu-
stum requiruntur, Si vsuram & su-
perabundantiam non acceperit.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd secundùm Philosophum in</A+1><-P>@@

<-P><A+1>4. Ethicorum. <marginalia rendition="dagger">Lib. 4. ca.|1. in prin.|tom. 5.</marginalia> Omne illud prope
cunia habetur, cuius pretium po-
test pecunia me&#x0303;surati: & ideo sicut
si aliquis pro pecunia mutuata, vel
quacunque alia re, quæ ex ipso vsu
consumitur, pecuniam accipit ex
pacto tacito vel expresso, peccat cō
tra iustitiam, vt dictum <marginalia rendition="dagger">Art. prac.</marginalia> est: ita
etiam quicunque ex pacto tacito,
vel expresso quodcunque aliud ac-
ceperit, cuius preti&#x0169; pecunia men-
surari potest, simile peccatum in-
currit. Si verò accipiat aliquid hu-
iusmodi, non quasi exigens, nec
quasi ex aliqua obligatione tacita
vel expressa, sed sicut gratuitum do
num, non peccat, quia etiam ante-
quam pecuniam mutuasset, licitè
poterat aliquod donum gratis acci
pere: nec peioris conditionis effici-
tur per hoc, &#xA759; mutuauit. Recom-
pensationem verò eorum, quæ pe-
cunia non mensurantur, licet pro
mutuo exigere, puta beneuolentiā
& amorem eius, qui mutuauit, vel
aliquid huiusmodi.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd ille qui mutuum dat, potest
absque peccato in pactum deduce-
re cum eo, qui mutuum accipit,
recōpensationem damni, per quod
subtrahitur sibi aliquid quod debet
habere. Hoc enim non est vende-
re vsum pecuniæ, sed damnum vi-
tare. Et potest esse, quod accipiens
mutuum, maius damnum euitet,
quàm dans incurrat. Vnde acci-
piens mutuum cum sua vtilita-
te, damnum alterius recompensat.
Recompensationem verò damni,
quod consideratur in hoc, quòd de</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0607.jpg/>
@@1@<SE607>590 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II.
<duolan 2><-P><A+1>pecunia non lucratur, non potest
in pactum deducere: quia non de-
bet vendere id quod nondum ha-
bet, & potest impediri multiplici-
ter ab habendo.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicendum, quòd
recompe&#x0303;satio alicuius beneficij du-
pliciter fieri potest. Vno quide&#x0303; mo-
do ex debito iustitiæ: ad quod ali-
quis ex certo pacto obligari potest:
& hoc debitum attenditur secun-
dùm quantitatem beneficij, quod
quis accepit. Et ideo ille qui acce-
pit mutuum pecuniæ vel cuiuscun
que similis rei, cuius vsus est eius
consumptio: non tenetur ad plus
recompensandum, quàm mutuo
acceperit. Vnde contra iustitiam
est, si ad plus reddendum oblige-
tur. Alio modo tenetur aliquis ad
recompensandum beneficium ex
debito amicitiæ in quo magis con-
sideratur affectus, ex quo aliquis
beneficium contulit, quàm etiam
quantitas eius quod fecit. Et tali de
bito non competit ciuilis obliga-
tio per quam inducitur quędam ne
cessitas, vt non spontanca recom-
pensatio fiat.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
si aliquis ex pecunia mutuata expe-
ctet, vel exigat, quasi per obligatio-
nem pacti taciti vel expressi, recom
pensationem muneris ab obsequio,
vel à lingua: perinde est acsi expe-
ctaret vel exigeret munus à manu:
quia vtrunque pecunia æstimari po
test, vt patet in his, qui locant ope-
ras suas, quas manu vel lingua exer
cent. Si verò munus ab obsequio
vel à lingua non quasi ex obligatio-</A+1><-P>@@

<-P><A+1>ne rei exhibetur, sed ex beneuolen-
tia, quæ sub æstimatione pecuniæ
non cadit, licet hoc accipere & exi-
gere & expectare.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quartum dicendum, quòd
pecunia, non potest vendi pro pe-
cunia ampliori quàm sit quantitas
pecuniæ mutuatæ quæ restituenda
est: nec ibi aliquid est exigendum
aut expectandum, nisi beneuolen-
tiæ affectus, qui sub æstimationem
pecuniæ non cadit: ex quo potest
procedere spontanea mutuatio. Re
pugnat autem ei obligatio ad mu-
tuum faciendum in posterum: quia
etiam talis obligatio pecunia æsti-
mari posset. Et ideo licet simul mu-
tuanti vnum, aliquid aliud mutu&#x0169;
recipere, non autem licet eum obli
gare ad mutuum in posterum fa-
ciendum.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD quintum dicendum, quòd
ille qui mutuat pecuniam, trans-
fert dominium pecuniæ in eum,
cui mutuat. Vnde ille, cui pecunia
mutuatur, sub suo periculo tenet
eam, & tenetur eam restituere inte
grè. Vnde non debet amplius exi-
gere ille, qui mutuauit. Sed ille qui
committit pecuniam suam vel mer
catori vel artifici per modum so-
cietatis cuiusdam, non transfert do
minium pecuniæ suæ in illum, sed
remanet eius: ita quòd cum pericu-
lo ipsius mercator de ea negotiatur,
vel artifex operatur. Et ideo sic lici-
tè potest partem lucri inde proue-
nientis expetere tāquam de re sua.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD sextum dicendum, quòd si
quis pro pecunia sibi mutuata obli-
get rem aliquam, cuius vsus pretio</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0608.jpg/>
@@1@<SE608>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II. 591
<duolan 2><-P><A+1>æstimari potest, debet vsum illius
rei ille, qui mutuauit, computare in
restitutionem eius quod mutuauit:
alioquin si vsum illius rei quasi gra-
tis sibi superaddi velit, idem est ac si
pecuniam acciperet pro mutuo:
quod est vsurarium: nisi fortè esset
talis res, cuius vsus sine pretio so-
leat concedi inter amicos, sicut pa-
tet de libro accommodato.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD septimum dicendum, quòd
si aliquis cariùs velit vendere res
suas, quàm sit iustum pretium, vt
de pecunia solue&#x0303;da emptorem ex-
pectet, manifestè vsura committi-
tur: quia huiusmodi expectatio pre
tij soluendi habet rationem mutui.
Vnde quicquid vltra iustum preti&#x0169;
pro huiusmodi expectatione exigi-
tur, est quasi pretium mutui, quod
pertinet ad rationem vsuræ. Simili
ter etiam si quis emptor velit rem
emere viliùs, quàm sit iustum pre-
tium, eo quòd pecuniam antè sol-
uit, quàm possit ei res tradi, est pec-
catum vsuræ: quia etiam ista antici-
patio solutionis pecuniæ habet mu
tui rationem, cuius quoddam pre-
tium est, quod diminuitur de iusto
pretio rei emptæ. Si verò aliquis de
iusto pretio velit diminuere, vt pe-
cuniam prius habeat, non peccat
peccato vsuræ.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Vsura est pro pecu-
nia mutuata exigere ex pacto quodcun
que æstimabile pretio aliquo.</P>
<P>  Secunda conclusio exigere ex gratitudi-
ne etiam pro pecunia mutuata, rem pecunia
æstimabilem, non est peccatum.</P>
<P>  Tertia cōclusio. Licitum est pro mutuo
exigere compensationem, in his quæ pecu-
nia æstimari non possunt, v. g. beneuolen-<-P>@@

<-P>tiam & amorem. Huius articuli tractatus
non distinguitur à tractatione præcedentis
articuli nisi tantum, qua ratione distingui-
tur pretium à re cuius est pretium: quæ di-
stinctio ferè nulla est quantùm ad moralem
attinet materiam. Et idcirco pro huius ar-
ticuli intelligentia conferunt quàm maxi-
mè, quæ articulo præcedenti adnotauimus
potissimum in dubio vltimò.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>E</INI2>Xordiri autem libet huius articuli ex-
plicationem à tertiæ conclusionis exa-
mine. Videtur autem ea cōclusio esse falsa.</P>
<P>  Primò. Amicitia & beneuolentia mul-
tò pretiosiores sunt, quàm res aliæ pretio
æstimabiles, vt docet D. Thom. in prima
cōclusione, ergo neq; amicitia potest exigi.</P>
<P>  Secundò. Non licet ratione mutui in pa-
ctum ducere externa amicitiæ & beneuo-
lentiæ signa. v. g. non licet obligare mutua-
tarium quòd exhibeat se affabilem mutuan
ti, ergo neque amicitiam ipsam. Antecede&#x0303;s
probatur: quia omnes actiones affabilitatis,
v. g. nudare caput aut genuflectere, sunt pre-
tio æstimabiles; ergo ratione mutui nō pos-
sunt deduci in pactum.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Si quis intulit alteri iniu-
riam, non est licitum obligare eum qui pas-
sus est iniuriam ad hoc, vt ratione mutui cō
donet iniuriam, ergo &c. Antecedens pro-
batur, quoniam condonatio iniuriæ etiam
legibus & iudicum sententijs pretio æstima
tur, vnde & multi pro illata sibi iniuria, re-
mittenda pretium accipi&#x0169;t. &#x00B6; Nihilominus
conclusio D. Thom. certissima est, sed intel-
ligenda, non quidem de rebus spiritualibus:
quoniam illæ vt quæst. 100. definitur non
possunt exigi ratione mutui: sed intelligen-
da est de rebus temporalibus quarum ho-
mo est dominus absolutus, & quæ positæ
sunt in beneuolentia & comitate & vrbani-
tate & dignitate, quæ res digniores sunt &
magis ab hominibus æstimantur: quàm illæ
quæ pecunia & pretio obtineri possunt. Ve-
rumtamen quoniam huiusmodi rebus re-
pugnat ratio obligationis ciuilis: consequen
ter in illis non pōt fieri iniuria, eo quòd sunt
omnino vol&#x0169;tariæ. Vnde patet responsio ad
prim&#x0169; argume&#x0303;t&#x0169;. Est aute&#x0303; difficile dissolue-
re quæsti&#x0169;culas quæ tāg&#x0169;tur in argu. 2. & 3.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0609.jpg/>
@@1@<SE609>592 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II.
<duolan 2><-P>Magister Soto vbi sup. art. 2. ait, non solùm
intuitu contrahendæ amicitiæ licitum esse
mutuare, sed etiam amicitiæ signa in pact&#x0169;
deducere: nam verum amorem impossibile
est pacto acquirere. Fatetur autem circa ma
teriam tertij argumenti, licitum esse mutuan
ti pacisci ratione mutui de condonatione in-
iuriæ quam ipse mutuator intulit, præser-
tim antequàm sit à iudice condemnatus, &
citat pro hac sententia Syluest. verbo, vsura.
§. 12. & probat: quia iure amicitiæ exhiberi
solent externa amicitiæ indicia, ergo ex vi
mutuationis possunt deduci in pactum hu-
iusmodi signa amicitiæ.</P>
<P>  Nota pro huius rei intelligentia, operatio
nes præsertim externas posse ordinari ad di-
uersos fines, & consequenter posse recipere
varias rationes formales à diuersis finibus &
pertinere ad diuersos habitus etiam eliciti-
uè. Est exemplum. Cantatio symboli in ec-
clesia, secundùm quod refertur ad cultum
diuinum pertinet ad virtutem religionis eli
citiuè, sed secundùm quòd refertur ad con-
fitendum ore fidem, pertinebit elicitiuè ad
virtutem fidei. Ad hunc modum dicimus,
quòd signa beneuolentiæ exteriora, si refe-
rantur ad iustitiæ finem & obiectum, sicut
reuera referuntur quando ex pacto exigun-
tur ratione mutui: tunc pertinent ad iustitiā
elicitiuè. At verò si referantur ad amicitiæ
finem & obiectum, sicut referuntur quando
requiruntur ex gratitudine & amicitia, perti
nent ad virtutem amicitiæ. Ex hac doctrina
patet quid dicendum sit ad quæstiunculas
propositas. Etenim nunquam licet in pact&#x0169;
deducere ratione mutui exteriora amicitiæ
signa, vel reconciliationem, vel iniuriæ re-
missionem: quia ratione pacti refer&#x0169;tur istæ
actiones ad iustitiæ finem, ex iustitia verò
non licet ratione mutui aliquid vltra sortem
exposcere. Et hinc patet responsio ad argu-
menta supra facta. Amor siquidem interior
& beneuolentia nullo pacto potest referri
ad iustitiæ finem, sed necessario ad amoris
finem: neque enim subijcitur aut subijci po-
test ille amor necessitati aut obligationi ciui
li. Cæterum externa illius signa referuntur
ex pacto ad iustitiæ finem, & idcircò iure
amicitiæ exhiberi solent hæc signa si relin-
quantur naturæ suæ & non referantur ad<-P>@@

<-P>alium finem. At verò cum ex pacto refe-
runtur ad iustitiæ sinem induunt aliam na-
turam, videlicet iustitiæ, & tantum retinent
materialiter naturā qua significant amicitiā.</P>
<P>  Ex prima & secunda conclusione colli-
git in præsentia Caietanus multor&#x0169; casuum
decisionem quos item resoluit in sua sum-
ma, verbo vsura, & Soto in allegato art. 2.</P>
<P>  Primus casus est, si mutuator obliget mu
tuatarium ratione mutui ad colend&#x0169; agrum
ipsius mutuantis, exhibita tamen iusta mer-
cede pro operis suis. Et idem est, si ratione
mutui exigat vt veniat ad emendum iusto
pretio in sua officina, ad molendum in suo
molendino, ad coquendum in suo furno.
Hos contractus approbāt multi Summistæ.
D. Antoninus. 1. par. tit. 1. cap. 7. §. 10. Sum-
ma Rosella & Angelica quos refert Syluest.
verbo, vsura. 1. §. 7. quos sequitur Adrianus
4. Sentent. in materia de restitutione, tracta-
tu de vsura, fol. 38. qui asserit in eàdem sen-
tentia esse Gregorium Ariminum. Hos ta-
men contractus reprobant communiter au-
tores. Legatur Syluest. Caiet. Soto vbi supra.
& Ioan. de Medina. C. de restitutione, tracta
tu de vsura, quæst. de vsura restituenda.</P>
<P>  Sed pro huius rei intelligentia animad-
uertendum est. Contractum istum duobus
modis celebrari posse. Primo modo tanquā
mutui contractum, ita vt teneatur is qui pe-
cuniam accipit reddere eam pecuniæ sum-
mam ei qui dedit. Secundo modo celebrari
potest hic contractus tanquàm contractus
conductionis & locationis, ita vt qui pecu-
niam accipit non teneatur ad eam redden-
dam vllo tempore: sed tantum ad exhiben-
das operas suas in colendo agro eius qui pe-
cuniam dedit.</P>
<P>  His præmissis sit prima conclusio. Si pri-
mo modo celebretur contractus tanquàm
mutui contractus, vsura est manifesta obli-
gare mutuatarium ad cole&#x0303;dum agrum, &c.
etiam iusta mercede. Hæc conclusio est con
tra Adrianum & alios Summistas, & proba
tur manifestè. Obligatio ad colendum agr&#x0169;
mutuātis, etiam persoluta iusta mercede, est
pecunia æstimabilis, ergo non potest exigi
ratione mutui citra vsuram. Antecede&#x0303;s pro-
batur. Agricola liber erat & habebat faculta
tem ad laborandum in agro huius vel illius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0610.jpg/>
@@1@<SE610>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II. 593
<duolan 2><-P>hominis: ergo astringere illum ad laboran-
dum in huius hominis agro, pretio æstima
ri potest, siquidem libertas pretio æstima-
bilis est.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si celebretur contra-
ctus secundo modo: contractus ille est iu-
stus & sanctus sine vlla vsuræ labe. Hæc est
contra Soto vbi suprà quiait, non auderem
hunc contractum admittere: nam illa anti-
cipata solutio, mutuatio quædam est pecu-
niæ per operas alterius solue&#x0303;dæ: quare obli-
gatio fit ratione mutui. Nihilominus tamen
conclusio probatur, quantùm videtur aper-
tè. Agricola potest locare operas suas futu-
ras in æstate iustè: rursus qui conducit tales
operas futuras, potest cōtinuò citra dubium
soluere pretium & anticipare solutionem,
modò tamen iustum pretium soluat: & ra-
tione anticipatæ solutionis non minuat pre-
tium: ergo iste contractus locationis & ven
ditionis iustissimus est. Probatur etiam con
clusio simili quodam. Licet hero condu-
cere famulum qui seruiat illi toto anno se-
quenti, & persoluere continuò iustam illius
mercedem anticipata solutione, ergo ad e&#x0169;-
dem modum licebit conducere operas co-
loni, exhibe&#x0303;das in æstate aut hyeme. Tertiò
probatur. In huiusmodi contractu sicuti est
obligatio ex parte coloni ad exhibendas
operas suas in ministerium eius qui pecuniā
dedit: ita è contra ex parte pecuniam dantis,
est obligatio ad nunquam petendam pro-
priam pecuniam; sed obligatio iustò potest
exigi pro obligatione: ergo iste contractus
est sanctus. Vltimò probatur cōclusio. Qui
dat pecuniam, per huiusmodi contractum
non recipit pretium vsus pro pecunia mu-
tuata; ergo non recipit vsuram. Antecedens
probatur, solum recipit operas coloni agri-
colæ; at agricolæ operæ sunt pretium pecu-
niæ non vsus pecuniæ; siquidem agricola
nunquam reddet pecuniam: ergo &c. Con-
firmatur. Iniquitas vsuræ hæc est, quòd ven
datur idem bis, aut vendatur semel id quod
nullo pretio est æstimabile; hęc aute&#x0303; iniqui-
tas (vt patet manifeste cuiq&#x0301;ue intuenti) lon-
gè ab est ab isto contractu. Ad argume&#x0303;tum
autem sapientissimi Magistri Soto respon-
detur, negando anticipationem illam solu-
tionis esse mutuationem pecuniæ per ope-<-P>@@

<-P>ras alterius soluendæ: sed est conductio &
redditio pretij operar&#x0169; quas agricola exer-
cebit in domini commodum. Itaque per
tale pretium redditum, manet obliga-
tus & astrictus agricola ad soluendum &
ministrandum & ve&#x0303;didit operas suas, actio-
nes & libertatem alteri. Ad eundem mo-
dum dicendum est in alijs contractibus re-
latis in principio huius casus. Illi siquidem
omnes erunt vsurarij, si sint contractus mu-
tuationis: erunt autem iusti si sint contra-
ctus conductionis & locationis emptionis
& venditionis. Itaque qui accipit pecuniam
non tenetur pecuniam soluere, sed tenetur
illam operam exhibere ad quam se obliga-
uit. Iuxta istum modum, excusandi sunt ab
vsura multi agricolæ qui bona fide faciunt
huiusmodi contractus.</P>
<P>  Secundus casus seu quæstiuncula præce-
denti coniuncta est, an licitum sit dare mu-
tuum, ea lege, vt mutuarius conducatpreti&#x0169;
seu fundum mutuantis?</P>
<P>  De qua re sit prima conclusio. Vsura est
manifesta, si ratione mutui obligetur mutua
tarius ad conducendum agrum seu fundum
mutuantis. Probatur manifestè. Talis obli-
gatio est pretio æstim abilis, ergo &c.</P>
<P>  Secunda conclusio. Contractus iste de-
bet haberi suspectus de vsura quocumque
modo celebretur; itaque vt plurimum est
vsurarius. Explicatur conclusio primd. Con
tractus manifestè est vsurarius quando ra-
tione mutui augetur pretium in fundi con-
ductione & locatione, etenim illud pretij
augmentum æstimabile pretium est. Secun
dò. Vsurarius est talis cōtractus, etiam si pre
tium fundi non augeatur in locatione, quan
do sunt pauci coloni qui veniunt fundum
conducere; datur autem mutuum, vt mutua
tarij locent fundum eodem pretio quo an-
tea locatus fuerat, ad quod pretium alij nole
bant accipere, ergo in tali contractu euidens
suspicio de vsura est existimanda. Ratio est
in promptu: quoniam vt diximus in quæ-
stione præcedenti, emptorem raritas iustè
facit res vilescere ac, subinde cum in præ-
sentia sint pauci conductores agri: pretium
iustè decrescit; iniquum ergo est & vsura-
rium ratione mutui, conseruare agrum in
eodem pretio.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0611.jpg/>
@@1@<SE611>594 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II.
<duolan 2><P>  Tertia conclusio. Nihilominus tamen
aliquando poterit contractus iste taliter ce-
lebrari vt iustus sit. Primò, iustus erit (suppo
sito semel quòd non est obligatio ad con-
ducendum) si fundi dominus ad viri boni
arbitrium minuat pretium propter pauci-
tatem conducentium, vel suppleat in re il-
la aliud pretium. Secundò, si isti contra-
ctus bona fide fiant & fundus aliàs locetur
pretio iusto, quoniam cum iam per mutu&#x0169;
agricolæ habeant, vnde possint emere bo-
ues, & reliqua necessaria ad culturam fun-
di, non est tum temporis paucitas colo-
norum seu conducentium: & idcirco iam
non minuitur iustè fundi pretium hac ra-
tione.</P>
<P>  Tertius casus seu quæstiuncula est, an
mercator qui obligat mutuatarium vt par-
tem saltim vnam mutui recipiat in merci-
bus, committat vsuram? V. g. solent quan-
doque Principes laborare inopia pecuniæ
ad soluenda militibus stipendia; rogant in-
signem quendam mercatorem vt mutuam
det illam pecuniam, mercator vero respon-
det se partem pecuniæ daturum numera-
tam, partem vero teneatur Princeps ipse in
mercibus accipere.</P>
<P>  Prima conclusio. Contractus iste mutui
vt propositus est, obligando videlicet mu-
tuatarium ad accipiendam partem in mer-
cibus, est vsurarius manifestè. Ratio est.
Obligatio illa ad emendas merces mutuan-
tis etiam credita pecunia, æstimabilis est
pretio, ergo &c. Deinde solent interuenire
in huiusmodi contractibus aliæ iniquitates,
videlicet carius vendunt tales mercatores
mutuantes mercessuas, ex eo quòd vendunt
credita pecunia, rursus petunt à mutuata-
rio lucrum cessans cum reuera non esset
lucrum, ac denique in exemplo posito co-
gunt milites emeremerces, quibus reuera
ipsi milites non indigent & quas continuo
milites diuendere debent pretio multò vi-
liori quàm emerint.</P>
<P>  Secunda conclusio. Sub forma & re em-
ptionis & venditionis poterit hic contractus
iustè celebrari ad hunc modum. Accedit
mutuatarius ad petendum mutuum à mer
catore celebri, mercator respondet se nolle
mutuum dare, esse tamen paratum ad ven-<-P>@@

<-P>dendas merces quas habet domi suæ ven-
ditioni expositas, quibus mercibus ipse mu-
tuatarius poterit suæ subuenire necessitati.
Dico igitur. Quod si talis contractus bona
fide fiat non animo palliandi vsuram, & alię
merces vendantur iusto pretio quòd lici-
tus est. Secundò. Demus quòd mercator
iste non habeat alias pecunias quas posset
mutuas dare petenti mutuum, nemo certè
conde&#x0303;naret talem contract&#x0169; in quo ve&#x0303;deret
quas habet merces, ergo &c. Probatur, quo-
niā impertinens est omnino ad iustitiā talis
contractus, quòd mercator habeat vel non
habeat pecunias quas possit mutuas dare.
Denique probatur. Si nunquàm petitum es-
set mutuum ab isto mercatore, sed à princi-
pio is qui indiget petetet, vt mercator ven-
deret illi merces; citra dubium venditio ce-
lebrata ad modum suprà dictum erit iu-
sta, ergo etiam si petierit mutuum, merca-
tor verò recusauerit mutuum dare & am-
bo conuenerint in emptione & venditione
mutui non erit iniustus talis contractus. Sed
contra hanc secundam conclusionem sunt
duo argume&#x0303;ta. Primum. Emptor qui emit
tales merces cogitur continuò eas vendere
viliori pretio; ergo fit illi iniuria per talem
contractum. Sec&#x0169;dò. Sequeretur, quòd ille
mercator qui vendit merces mille. v. g. au-
reis, possit continuò statim à celebratione
contractus, emere rursus merces easdem ab
eodem emptore nongentis aureis; Conse-
quens est approbare pestilentissimum ge-
nus contractus, quod à nostris dicitur moha-
tras, o baratas, ergo.</P>
<P>  Ad primum respōdetur. Interuenire for-
tasse posse quandoque in huiusmodi contra
ctu vitium contra charitatem; vt si merca-
tor possit mutuum dare nolit tamen sed
vendere merces, quas continuò cogitur
emptor ipse diuendere viliori pretio. Cæte-
rum nulla est iniuria contra iustitiam; (ete-
nim vti vidimus quæstione præcedenti)
propter vendendi modum, iustè diminui-
tur pretium in mercibus vltroneis: & idcir-
co illud vilius pretium in quo emptor in no
stro casu vendit postea illas merces: est iu-
stum illarum pretium. Est simile. Accedit
quispiam ad petendam vestem commoda-
tam ab altero, tamen ille alter nō vult com-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0612.jpg/>
@@1@<SE612>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II. 595
<duolan 2><-P>modare sed vendere, qui autem petit com-
modatam vestem non habet pecunias qui-
bus emat sed accipit eas ad vsuras ab alio
quopiam vt emat vestem, citra dubium nō
peccat contra iustitiam is qui vendit veste&#x0303;
& noluit commodare: quanuis daremus
quòd interdum peccaret cōtra charitatem.</P>
<P>  Ad secundum respondetur primò, quòd
si mercator iste à principio vendidit mer-
ces cum pacto emendi rursus easdem vilio-
ri pretio: talis contractus est pestiferus rei-
publicæ qui dicitur mohatra & illi dicun-
tur mohatreros y barateros. Respondetur se-
cundò. Quod si mercator ille bona fide
(quæ vt plurimum non interuenit) vendidit
merces suas, ignarus omnino voluntatis eius
qui emit, postea vero videns quòd qui emit
ab eo merces procurat eas diuendere emit
eas iusto pretio, sicuti si venderentur in pu-
blica auctione: talis contractus erit iustus,
etiam si pretio emat viliori, sunt enim illæ
merces vltroneæ. Ex horum casuum resolu
tione, licet similium casuum resolutionem
colligere.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si mutuatarius nō obli
gatur ad recipiendam mutui partem in mer
cibus, sed tantum dicat mutuator, vellem vt
partem in mercibus reciperes: non video
vsuræ rationem, modò tamen merces ven-
ditæ sint vsui futuræ mutuatario & vendan
tur iusto pretio. Probatur. In tali contractu
non exigitur aliqua obligatio neq; res æsti-
mabilis pretio ratione mutui; & aliàs nulla
est iniquitas in emptione & venditione mer
cium: ergo talis contractus est iustus.</P>
<P>  Iam verò in responsione ad primum
definit D. Thom. quid sentiendum sit de
duobus titulis qui prætendi solent ad acci-
piendum aliquid pro mutuo. Primus est
damnum emergens: secundus lucrum ces-
sans. Et proinde statuit duas conclusiones.</P>
<P>  Prima conclusio. Qui mutuum dat po-
test absque peccato in pactum deducere c&#x0169;
eo qui mutuum accipit, recompensationem
damni emergentis per quod subtrahitur illi
aliquid quod debet habere.</P>
<P>  Secunda conclusio. Lucrum cessans non
potest mutuator in pactum deducere. Expli
catur prima conclusio. Damnum emergens
est detrimentum quod mutuator solius mu<-P>@@

<-P>tuationis causa incurrit. Sit exe&#x0303;plum. v. g. ha
bet quis paratam pecuniam ad reparandam
domum quæ minatur ruinam, si autem det
illam pecuniam mutuam petenti ruet do-
mus, quæ postea non poterit nisi maiori pe
cuniæ summa reædificari; illud detrimen-
tum maioris summæ pecuniæ consumen-
dæ in ædificatione, dicitur damnum emer-
gens. Item, si quis accipiat ad vsuras pecuniā
quæ illi mutuo petitur, poterit vsuras illas ra
tione damni emergentis petere. Item, si mer
cator cogitur viliori pretio merces suas ven-
dere ad congregandam eam pecuniæ sum-
mam quæ illi mutua petitur: poterit illud
detrimentum quod ex venditione illa vi-
liori pretio facta incurrit, in pactum du-
cere.</P>
<P>  Cæterùm huic conclusioni adhibetur
quædam moderatio necessaria, videlicet si
mutuator moneat mutuatarium, se incurre-
re illud detriment&#x0169; ex mutuatione. Itaque
sciens & prudens mutuatarius faciat pactum
cum mutuante & velit detrimentum illud
pati, ne mutuans illud patiatur, aliàs si ista
admonitio non præcedat, mutuatarius erit
rationabiliter inuitus. Neque tamen necessa
rium est, quòd qui dat mutuum rogetur:
quia licet hoc frequenter accidat, tamen si
amicus amico indigenti sua sponte offerat
mutu&#x0169;, poterit iustè dān&#x0169; emergens petere.
Est autem vera conclusio: siue damnum
emergens sit à principio mutuationis, siue
postea quādo mutuatarius est in mora sol-
ue&#x0303;di. Conclusio itaque ad hunc mod&#x0169; ex-
plicata habetur in iure & asseritur à Theolo
gis vniuersis & Iurisperitis. Et ratio D. Tho.
est demonstratio. Etenim iustum est, vt ne-
mo detriment&#x0169; incurrat ex beneficio quod
alteri faciat. Item probatur. Quia fideiiussor
potest in pactum deducere detrimentum
quod ex fideiussione incurrit, vt habetur in
cap. peruenit de fideiussionibus, ergo mu-
tuator, &c. Denique, venditor potest vende
re cariùs quàm res secundùm se valeat, quan
do ex venditione incurrit detrimentum,
dummodo admoneat emptorem illius de-
trimenti, vt quæstione præcedentiarticul. 1.
diximus; ergo multò magis mutuator.</P>
<P>  Circa secundam vero conclusionem D.
Thom. de lucro cessante: sunt aliqua certa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0613.jpg/>
@@1@<SE613>596 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II.
<duolan 2><-P>apud omnes doctores, aliquid vero du-
bium.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO cuius intelligentia nota primò.
Lucrum cessare quando causa mutua-
tionis, mutuator non negociatur cum pecu-
nia vnde non lucrifacit quod erat lucrifactu
rus. Nota secundò. Pecuniam habere dupli-
cem potentiam ad lucrifaciendum. Altera
est remota quæ consequitur omnem pecu-
niam, quæ ex natura sua est instrumentum
ad lucrifaciendum, emendo & negociādo:
altera potentia est propinqua & quasi arti-
ficialis, quam non habet pecunia ex natura
sua, sed ex industria negociantis, quando vel
iam est exposita negociationi, vel parata est
vt exponatur. Vt v. g. frumentum in horreo
habet potentiam naturalem & remotā quæ
consequitur omne frumentum ad fructifi-
candum; sed quando iam seminatur vel pa-
ratur vt seminetur habet potentiam proxi-
mam & quasi artificialem propter industriā
agricolæ ad fructificandum. Hoc simile ha-
bet Caietanus hîc. Nota tertiò. Duobus mo
dis posse aliquem aut illius pecuniam impe
diri à lucro. Vno modo contra voluntatem
domini, vt cum Princeps vel respublica cō
pellit ciuem vt mutuet pecuniam: vel quan-
do mutuatarius est in mora soluendi, vel
quando fur pecuniam paratam ad negocian
dum surripit. Secundo modo impeditur
lucrum ex voluntate domini pecuniæ; &
hoc Dupliciter, vel cum procurat propri&#x0169;
commodum ipse dominus, vt quando ip-
se sponte sua pecuniam transfert à negotia-
tione ad mutuum: quia vult habere saluum
capitale: altero modo, quia vult beneficium
facere alteri rogatus ab illo.</P>
<P>  Sit prima conclusio. Quando potentia
tantum est remota & naturalis in pecunia
ad lucri faciendum, siue tale lucrum cesset
contra voluntate siue ex voluntate domi-
ni, non potest dominus aliquid vltra sorte&#x0303;
recipere ratione lucri cessantis. Probatur.
Quia si ratione huius potentiæ posset reci-
pere aliquid vltra sortem, sequeretur licitum
esse in omni mutuo aliquid accipere, & per
consequens licita esset vsura. Probatur seque
la. Quia talis potentia est inseparabilis à pe-
cunia. Et confirmatur exemplo. Frume&#x0303;tum
non potest æstimari maiori pretio ratione<-P>@@

<-P>potentiæ naturalis & communis omni fru-
me&#x0303;to, ergo nec pecunia. Cōseque&#x0303;tia patet:
quia pecunia multò minùs fructifera est quā
frume&#x0303;t&#x0169;. Vnde sequitur corollari&#x0169;, q&#x0111; fur-
qui accipit huiusmodi pecunias, satisfacit
reddendo illas. Item sequitur, magnates &
qui non sunt negociatores nō posse exigere
ratione lucri cessantis aliquid ex mutuo.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si aliquis sua sponte
propter commodum proprium transferat
suam pecuniam à negociatione ad mutu&#x0169;,
non potest exigere lucrum cessans. Hæc cō
clusio est consequens ad primam & proba-
tur, quia in tali casu pecunia amittit iam po-
tentiam proximam & artificialem ad lucri-
faciendum, & remanet tantum cum natura
li potentia & remota, & hoc ex vol&#x0169;tate do
mini propter suum commodum maius, &
securius, ergo &c. Ite&#x0303; probatur à simili. Nā
si quis frumentum quod parauerat ad semi
nandum, postea suasponte & propter suum
commodum velit vendere, non potest exi-
gere maius pretium quàm secundum se va-
leat. Et denique probatur. Quia quanuis ve&#x0303;
ditor aliquis posset res sibi magis commo-
das & vtiles quàm alijs, cariori pretio vende
re rogatus; tamen si inopia coactus procurās
suum commodum eas vendat, non potest
amplius pretium pro illis recipere quàm se-
cundum se æstimentur; ergo nec mutuator,
&c. Vnde sequitur corollarium quod sunt
vsurarij sæpe illi qui cum Rege faciunt con
tractus, quos dicunt (assientos) quia sæpe isti
suum tantùm commodum procurantes, vo
luntariè transferunt pecuniam à negociatio
ne ad mutuum: quia magis lucrantur mu-
tuando regi vno anno: quàm quinque nego
ciando. Item vsurarij sunt quidam merca-
tores, quia Rege & magnatibus vel alijs exi-
gunt lucrum cessans, eo quòd rex vel mag-
nates sunt in mora solue&#x0303;di merces quas eme
runt ab illis. Ratio huius est: quoniam isti
mercatores à principio venditioni opti-
mè nouerant, quòd isti viri illustres sunt in
mora soluendi, & nihilominus propter su&#x0169;
commodum libenter vendiderunt illis mer
ces suas: quoniam aliàs non poterant tantam
copiam mercium vendere, & ideo reuera
nullum lucrum illis cessat: sed potius sequi-
tur commodum ex eiusmodi venditione,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0614.jpg/>
@@1@<SE614>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II. 597
<duolan 2><-P>quanuis quidam emptores sint in mora sol-
uendi. Nihilominus si ista soluendi mora sit
illis reuera perniciosa & à principio vendi-
tionis cognita, licitum erit aliquid exigere
ratione lucri cessantis.</P>
<P>  Tertia conclusio. Quando pecunia erat
in potentia proxima ad lucrandum & im-
peditur lucrum contra voluntatem domi-
ni: iustè poterit exigere lucrum cessans, imo
qui impedit tenetur in foro conscientiæ an-
tequam petatur reddere lucrum cessans.
Probatur conclusio primò. Quia pecunia
quæ est in pote&#x0303;tia proxima ad lucrum, plus
valet domino suo ratione suæ potentiæ: quā
valeat secundum se absolutè; ergo illam
maiorem vtilitatem poterit dominus illius
in pactum deducere & exigere. Deinde pro
batur conclusio ex communi regula. cap.
finalis de iniurijs. si tua culpa damnum da-
tum est, vel irrogata iniuria, iure te super his
satisfacere oportet. Sed in casu posito culpa
vel causa illius qui contra voluntatem domi
ni accipit pecunias damnum emergit, scili-
cet quod cessat illa potentia proxima pecu-
niæ: ergo tenetur satisfacere. Confirmatur
& ostendo, quod non solum habeat verum
conclusio, quando à principio mutuatio-
nis impeditur voluntas domini: sed etiam
quando impeditur postea ratione moræ in
soluendo. Sunt enim expressę leges quę hoc
definiunt in. l. socium. ff. pro socio. & in. l.
cum quidam. ff. de vsuris. & in. l. vsuras. C.
eodem titulo. Prædictæ tres conclusiones
asseruntur ab omnibus Iurisperitis & Theo
logis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium tamen difficile est, an nego-
ciator qui rogatus à mutuatario re-
mouet voluntariè pecuniam suam à nego-
tiatione vt det mutuum petenti & faciat illi
beneficium: possit iustè exigere lucrum
cessans?</P>
<P>  Arguitur primo pro parte affirmatiua.
Licit&#x0169; est vt diximus mutuanti, exigere dā-
num emergens; ergo & lucrum cessans. Pro
batur consequentia. Quia in casu posito lu-
cri cessatio est damnum emergens: siqui-
dem aufertur à mutuante aliquid quod de-
beret ipse habere.</P>
<P>  Arguitur secundo & confirmatur. Quia
pecunia cum potentia proxima ad lucrum<-P>@@

<-P>pluris æstimatur, quam sine illa, & est ma-
gis commoda domino negociatori, quam
alijs; sed mutuatarius est causa moralis ro-
gans & solicitans vt sibi mutuetur pecunia,
quod illa potentia pecuniæ impediatur, &
quod non valeat tantum domino suo: er-
go dominus iustè exigit lucrum cessans.
Maior explicatur. Nam sicut frumentum
terræ mandatum plus valet quam alias va-
leret: ita mille aurei expositi bonæ negocia-
tioni: plus valent quā mille aurei absolutè.
Probatur minor, quia charitas proximi &
illius commodum mouent negociatorem
vt mutuet rogāti. Consequentia probatur,
quia vnicuique licitum est deducere in pa-
ctum, id quod res mutuata sibi valet.</P>
<P>  Arguitur tertiò. Licitum est recipere lu-
crum cessans post moram debitoris in sol-
uendo; sed pecunia negociationi exposita
tam vtilis erat domino à principio mutua-
tionis quàm post moram soluendi: ergo ea-
dem est ratio.</P>
<P>  Denique licitum est venditori carius ve&#x0303;-
dere res quas erat seruaturus in aliud tem-
pus in quo pluris erant æstimandæ, vt pa-
tet ex cap. Nauiganti. de vsuris; ergo licitum
erit mutuatori in casu posito exigere lucr&#x0169;
cessans. Probatur consequentia: quia sicut
venditori qui erat seruaturus merces suas,
cessat lucrum quod expectat, si nunc pecu-
nias mutuet absolutè secundum proprium
valorem nulla habita ratione ad potentiam
proximam quam habeat ad lucr&#x0169;; & quem-
admodum venditor voluntariè vendit li-
cet rogatus & efflagitatus: ita etiam mutua-
tor voluntariè mutuat rogatus; ergo eadem
est ratio.</P>
<P>  Sed in oppositum est, quòd legibus ciui-
libus & Ecclesiasticis decernitur, quòd ra-
tione moræ in soluendo licitum est mutua-
tori exigere lucrum cessans sibi; At vero si
licitum esset à principio mutuationis paci-
sci de lucro cessanti iam eisdem legibus es-
set explicatum; sed nullibi hoc explicatur,
ergo non est licitum. Prætereà D. Thom.
in hoc articulo ad primum argumentum
expresse distinguit inter damnum emer-
gens & lucrum cessans, & dicit, quòd dam-
num emergens licitum est exigere non au-
tem lucrum cessans: quia hoc est in poten-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0615.jpg/>
@@1@<SE615>598 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II.
<duolan 2><-P>tia & pluribus modis potest impediri. Idem
sentit etiā Scot. in 4. d. 15. q. 2. & Durā. 3. sent.
d. 37. q. 2. & Innoc. & Ioā. Andr. in ca. Naui-
gāti de vsuris. Deniq; omnes antiqui docto
res vide&#x0303;tur esse huius sente&#x0303;tiæ: ita vt Adria.
dicat oppositā sententiā esse modernorum.</P>
<P>  Secundò arguitur. Lucrum alicui cessare
nihil aliud videtur esse, quàm ipsum cohi-
beri à suo lucro; sed quando nulla vis, nullus
metus, nulla denique ignorantia interuenit,
sed solùm modò preces mutuatarij pecuniæ
dominum inducunt ad mutuandum non
prohibetur ipse dominus à suo lucro: ergo
ibi non est verè lucrum cessans. Probatur
minor: quia nemo cohibetur nisi quando
eius voluntas aliquo modo impeditur ab
executione vel accusatione alicuius boni, &
tunc dicitur ille homo inuoluntarius; at ve-
rò inuoluntarium sola vis aut metus aut ig-
norantia causat, vt ait Aristot. 2. ethic. ergo.</P>
<P>  Tertiò arguitur & confirmatur. Qui so-
lis precibus mutuatarij inductus dat mutuò
pecuniam suam, tenetur sequi naturam mu
tuationis; sed natura mutuationis est, quòd
secundum propriam rationem intrinsecam
nihil vltra sortem exigatur: ergo non est li-
cit&#x0169; pacisci de lucro cessante, si mutuat verè
pecunias. Confirmatur. Quoniā aliàs si lici-
t&#x0169; est exigere lucr&#x0169; cessans, liceret etiā exi-
gere aliquid pro obligatione nō repete&#x0303;di tā
cito pecuniam mutuatā: quoniam ista obli
gatio includitur etiam in ratione mutui.</P>
<P>  Quartò. Qui procurans proprium com-
modum dat mutuò, non potest exigere lu-
crum cessans, vt dictum est in secunda con-
clusione; at vero idem videtur esse procura-
re commodum amici atque proprium cō-
modum: ergo neque tunc licitum erit exi-
gere lucrum cessans. Confirmatur. Si mutua
tor in gratiam Pauli mutuaret Petro pecu-
nias, non poterat exigere à Petro lucr&#x0169; ces-
sans; ergo neque si id faciat in gratiam Petri:
quoniam vterque proximus est. Confirma-
tur secundò. Pro alterius. ementis commo-
do non licet preti&#x0169; aliquod accipere pro re
quæ est valde vtilis eme&#x0303;ti, vt docet D. Tho.
q. præced. art. 1. ergo neq; pro cōmodo mu-
tuararij. Denique arguitur. Sequeretur ex op
posita sente&#x0303;tia, &#xA759; licitum esset negotiatori di
ligenter quærere mutuatarios quibus mu-<-P>@@

<-P>tuet pecuniā exigendo ab illis lucr&#x0169; cessans.
Probatur consequentia: quoniā vnusquisq;
licite quærit emptorem rei suæ quæ pretio
æstimabilis est; ergo si lucr&#x0169; cessans est pre-
tio æstimabile licit&#x0169; erit negotiatori quære-
re emptore&#x0303;. Pro ista sententia negatiua habe
mus Magistrum Soto lib. 6. de iustit. & iure
quæst. 1. art. 3. in 3. & 4. conclusione. vbi ait,
sententiam affirmatiuam esse minùs proba-
bilem & aperire fenestram plurimis vsuris.
Nihilominus sententia affirmatiua commu
nis est Iurisperitis omnibus in cap. Salubri-
ter. & in cap. Conquæstus devsuris: exceptis
paucis quibusdam. Videatur Couar. lib. 3.
Variarum resol. cap. 4. num. 1. & 5. Nauarro
etiam in Comment. sup. cap. 2. 14. quæst. 3.
num. 47. & sequentibus. Est etiam cōmunis
omnibus Theologis in 4: dist. 15. & Summi
stis in verbo vsura, videatur Conradus de
coutractibus quæst. 80. & Adrianus in 4. in
materia de restitutione, speciali quæstione
de hacre, & Ioan. de Medina in 6. de restitu
tione in titulo de vsuris, Caietanus in isto
Comment. super h&#x0169;c articulum. Hæc sen-
tentia communis fuit nostris pręceptoribus
qui nos antecesserunt: solus Magister Soto
est singularis in hac sententia. Imò ipse ait
vbi suprà, non mihi tant&#x0169; arrogo, vt primus
opinionem illam, scilicet affirmatiuā pror-
sus refellam. Neque vero D. Tho. in præsen
ti art. in solut. ad 1. tenet parte&#x0303; negatiuā sed
duo discrimina, intendit statuete, inter dān&#x0169;
emergès & lucr&#x0169; cessans. Prim&#x0169; est &#xA759; dān&#x0169;
emergens semper est licit&#x0169; exigere quoties
aliquis dat mutu&#x0169; absq; aliqua suspitione. At
verò lucr&#x0169; cessans exigere à principio mu-
tuationis rarò licit&#x0169; est, c&#x0169; omnibus suis cir-
c&#x0169;stantijs & semper habet suspitione&#x0303; vsuræ.
Secundum est, &#xA759; damn&#x0169; emergens licitum
est exigere tantum quantum sonat; at verò
lucr&#x0169; cessans non licet exigere totum quod
speratur. Quod probat D. Tho. quia lucr&#x0169;
cessans multisvijs impediri potest. Neq; etiā
Scotus & Durādus sequ&#x0169;tur illā parte&#x0303; nega
tiuā si atte&#x0303;te legantur in locis citatis. Cæter&#x0169;
parte&#x0303; affirmatiuā quā nos sequimur probāt
argumenta quæ fecimus in principio dubij.</P>
<P>  Deinde hæc pars videtur virtualiter de-
finita in multis legibus. v. g. in. l. at qui natu-
ra. §. non tantum. ff. de negotijs gestis.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0616.jpg/>
@@1@<SE616>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II. 599
<duolan 2><-P>& in. l. 3. §. finali. ff. de eo qui certo loco. Præ
tereà. Vt inducebamus in vltimo argumen-
to pro parte affirmatiua videtur etiam de-
finita in cap. nauiganti. de vsuris. Notādum
tamen est, quòd aliqui viri docti vt iustifi-
cent prædictum contractum de lucro ces-
sante distingu&#x0169;t in prædicto contractu duos
contractus virtualiter contineri. Alter est
contractus mutuationis, per quem mutua-
tor dat pecuniam suam mutuatario redden-
dum integram & saluam: alter est emptio-
nis & venditionis per quem ipse mutuator
qui negotiabatur cum sua pecunia, vel pa-
ratus erat negotiari: vendit mutuatario ces-
sationem à negotio lucrifactiuo propter
commodum ipsius mutuatarij, qui repu-
tat sibi esse valde vtile, quòd negotiator
cesset ab illo negotio dummodo mutuet
sibi pecunias. Et quanuis in isto casu con-
iungantur isti duo contractus: per accidens
tamen poterunt omnino separari aliquan-
do & seorsum celebrari. Vt v. g. si Petrus re-
putet sibi commodum quod Paulus cesset
ab aliqua negotiatione, vel quia ipse vult
negotiari, vel alius amicus eius, aut alia ra-
tione, etiam si Petrus non mutuet sibi pecu
nias: tunc in tali casu ille qui cessat à nego-
tiatione lucrifactiua potest vendere illam
cessationem. Nunc igitur probant prædi-
ctam sententiam. Quanuis enim in casu no-
stri dubij coniungantur illi duo contractus
mutuationis & venditionis: tamen vterq&#x0301;ue
iustus est, quia ratione mutuationis nihil
pretij exigit mutuator, at vero ratione ven-
ditionis exigit pretium iustum quo æstima
batur illa cessatio à negotio lucrifactiuo. Sed
tamen quanuis ista consideratio videatur
conueniens ad confirmationem prædictæ
sententiæ: tamen communior est quā opor-
teat, etenim licitum est cuicumque pro ces-
satione ab aliqua actione sibi licita & placi-
ta preti&#x0169; accipere. Vt v. g. pro eo quod ces-
set ire in campum rogatu amici, potest pre-
tium accipere: at vero in casu nostri dubij
aliquid est specialius quod videtur genera-
re scrupulum; etenim mutuatarius non dat
pretium vt mutuator duntaxat cesset à ne-
gotiando: sed per se primo & principaliter
dat propter illum finem vt mutuet sibi pe-
cunias, ergo videtur, quòd in tali casu ratio-<-P>@@

<-P>ne mutui dat pretium. Quapropter optima
ratio, & specialis prædictæ sententiæ affirma
tiuę ea est videlicet, &#xA759; mutuator iuste acci-
pit pretium pro lucro vere cessante dum
mutuat & vt mutuet pecunias alteri vtiles, &
hic titulus est sufficientissimus: quia reduci-
tur ad damnum emergens, eo &#xA759; mutuator
vt faciat alteri beneficium rogatu illius, mi-
nus habet quā deberet habere in bonis suis:
quod quidem est damnum emergens. Ne-
que valet respondere quòd nondum habe-
bat lucrum in actu; quia habebat potentiam
proximam ad lucrum. Qua priuatur vt mu
tuet alteri pecunias. Cæterùm quia iste titu-
lus lucri cessantis est pallium multarum vsu
rarum vt aduertit Magister Soto: idcirco
oportet Theologum esse diligentem in exa
minando, an vere sit lucrum cessans propter
commodum mutuatarij. Debet itaque pri-
mo examinare negotiatorem, an tempore
cōtractus haberet alias pecunias quibus pos-
set si vellet negotiari, etiā post factum iācon
tractum. Etenim in tali casu, non cessat illi
lucrum causa mutuationis sed voluntate
propria: quia vult alias pecunias domi re-
tinere neque exponere periculo negotian-
di. Est optimum simile, siquis habeat do-
mi frumenti copiam cuius partem præpa-
rauerat ad seminandum, partem vero reti-
neat domi ad vendendum: tunc si accedat
quis ad emendum frumentum ab illo, non
potest frumenti partem quam parauerat ad
seminandum carius vendere ratione lucri
cessantis: eo quòd habet aliud tritic&#x0169; quod
potest seminare si velit. Debet secundo ad-
uertere Theologus ex parte mutuatoris,
quòd animus illius negotiandi cum pecu-
nia quam dat mutuo, debet perseuerare to-
to tempore mutui: quoniam eo momento
temporis quo animus negotiandi erat inter
rumpendus: iam non cessat lucrum causa
mutuationis, neque ipse mutuatarius est
causa impediendi lucrum, sed voluntas po-
tius mutuatoris: & ideò si à principio mu-
tui habebat mutuator animum negotiandi
per dimidium annum, non poterit postea
exigere lucrum cessans pro toto anno pro
quo mutuat. Debet tertiò aduertere Theolo
gus, quòd mutuator propter mutuatarij cō-
modum remoueat pecunias à negotiatio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0617.jpg/>
@@1@<SE617>600 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II.
<duolan 2><-P>ne; etenim si commodum mutuatarij non
sit causa, quòd remoueat: iam non cessat lu-
crum ratione mutuationis. Obserua tamen,
quod non exigitur hîc quod illud commo-
dum mutuatarij, sit reuera commodum vti
litatis: sed sufficit, quòd ipse mutuatarius exi
stimet sibi esse commodum & conueniens,
vnde si velit illas pecunias ad prodige ex-
pendendum in ludis & luxurijs, nihilomi-
nus mutuator poterit exigere lucrum ces-
sans, & non peccabit contra iustitiam mu-
tuando, in illo casu: poterit tamen peccare
contra charitatem, iuxta regulas fraternæ
correctionis: de quibus multa diximus. 2. 2.
quæstione. 33. & suprà quæstione præceden
ti, de his qui vendunt ea quibus male vsuri
sunt emptores. Obseruandum etiam est, &#xA759;
non requiritur, quòd ipse negotiator opta-
ret magis negotiari cum sua pecunia, quàm
mutuò illam dare; etenim charitatis est erga
proximum procurare magis mutuatarij
commodum quàm lucrum ex propria ne-
gotiatione: sed satis est ad iustificandam mu
tuationem, quòd mutuator reuera negotia-
turus erat & prudenter expectabat lucrum
ex sua negotiatione, toto illo tempore mu-
tui, nisi commodum mutuatarij impediret
suam negotiationem. Itaque non amplius
quærimus mutuatarij commodum, ad mu-
tuandum illi, exigendo lucrum cessans: quā
requiratur in contractu in quo exigitur dā-
num emergens.</P>
<P>  Denique ad iudicandum sit ne iusta quā
titas, quæ exigitur ratione lucri cessantis:
erit Theologo talis regula. Nunquam de-
bet exigi totum lucrum cessans. Ratio est:
quia non æstimatur res tanti quando est in
potentia quanti æstimatur dum iam est in
actu; sed lucrum quod cessat mutuationis
causa est tantum in potentia, quando ce-
lebratur mutuatio: ergo non debet exigi
totum lucrum cessans. De qua re diximus
suprà quæstione. 62. articulo. 4. Ex qua do-
ctrina colligimus hîc, duobus modis pos-
se fieri conuentionem de lucro cessante.
Prior est frequentissimus & valde iustifi-
catus, si expectetur euentus aliorum nego-
tiatorum, eodem genere negotiationis, eo-
dem tempore & loco, & tunc persoluatur
tanta quantitas pecuniæ proportionabili-<-P>@@

<-P>ter ad lucrum aliorum. Alter modus est,
sicontingat quòd statim ad arbitrium bo-
ni viri & prudentis in negotiatione, taxe-
tur vna certa quantitas reddenda mutua-
tori pro lucro cessante, sed tamen debet
fieri deductis expensis & attentis pericu-
lis, quibus exposita est negotiatio: etenim
ratione istorum minùs habet res in poten-
tia, quàm si iam esset extra omnem fortu-
nam. Fatemur tamen, quòd non sunt in-
de deducendi labores ipsius negotiatoris,
& operæ & industriæ: quoniam si mutua-
tor non adhibet tales operas & industrias,
hoc prouenit ex parte mutuatarij impedien
tis negotiationem illam: & ideo poterit
vendere proprium otium damnificatiuum
rei familiaris.</P>
<P>  Denique poterunt aliqui meritò aduer-
tere, quòd illam quantitatem lucri cessantis
non potest exigere mutuator statim à prin-
cipio mutuationis reddendam. V. g. si lu-
crum æstimetur 10. aureis quos lucrifactu-
rus erat negotiator pecunia data mutuata-
rio; tunc si continuo mutuatarius redderet
mutuanti 10. aureos non cessaret mutuanti
lucrum totius pecuniæ. v. g. non cessaret illi
lucrum ex 100. aureis sed ex 90. Verum-
tamen est, quòd si cum illis decem non
potest negotiari & mutuatarius voluntariè
reddit statim 10. aureos, illos poterit mutua
tor accipere.</P>
<P>  Ex dictis colligitur corollarium, scilicet,
quomodo debeāt intelligi iudic&#x0169; sente&#x0303;tiæ,
quæ solent aliquādo imponere mulctā pecu
niariā debitoribus propter solue&#x0303;di moram.
Duplici enim ratione possunt hæ sententiæ
iustificari; prior quidem in p&#x0153;nam propter
culpā cōmissam à debitore in mora soluen-
di, & talis p&#x0153;na nō obligat in foro cōscien-
tiæ ante condemnationem & executionem
sententiæ, bene tame&#x0303; postea. Altera ratio est
aliquando, quia iudex æstimat propter mo-
rā soluendi cessauisse creditori aliquod lu-
cr&#x0169;, & tunc si reuera cessauit lucrum credito
ri, tenebatur debitori in foro cōscie&#x0303;tiæ redde
re lucrum cessans, etiam ante sententiam
iudicis. At vero si non cessauerat lucrum,
non tenebitur reddere etiam post senten-
tiam iudicis: quia illa fundatur in falsa præ-
sumptione.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0618.jpg/>
@@1@<SE618>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II. 601
<duolan 2><P><INI2>A</INI2>D argumenta pro parte negatiua re-
spondetur. Ad primum respondetur,
quòd argumentum quod fit ab autoritate
negatiua infirmum est. Sed nihilominus se-
cundò respondetur, quòd iam ostendimus
iure Ciuili & Canonico definitam esse no-
stram sententiam, maximè verò quòd iure
naturæ ostendebatur, quòd sit eadem ratio
de lucro cessante, & damno emergente.</P>
<P>  Ad reliqua vero argumenta responde-
tur primò vnica solutione, quòd omnia illa
necessariò sunt soluenda, ab his qui sequun-
tur partem negatiuam. Omnes enim illi af-
firmant, quòd ratione damni emergentis li-
citum est pretium accipere: affirmant etiam
licitum esse vendere rem cariori pretio quā
de præsenti valeat propter detrimentum
quod patitur venditor qui seruaturus erat
illam in aliud tempus vendendam: at ve-
rò argumenta illa facta pariter procedunt
contra istas affirmationes atque contra no-
stram sententiam.</P>
<P>  Sed nihilominus respondetur ad omnia
illa sigillatim. Ad secundum iam explicui-
mus sensum Diui Thomæ, dum facit diffe-
rentiam in solutione ad primum, inter lu-
crum cessans & damnum emergens. Ad ter
tium respondetur, licitum esse vnicuique
vendere voluntariè suum lucrum & suum
commodum; quod si videatur necessari&#x0169;,
quòd in prædicto casu debeat esse aliquid
inuoluntarij ex parte mutuatoris: respon-
detur, quòd satis est quædam moralis co-
actio, quam inducit commodum proximi,
& vtilitas quæ compellit ex debito honesta
tis succurrere proximo ne patiatur detri-
mentum, dummodo etiam ipse mutuator
seruet se indemnem. &#x00B6; Ad quartum argu-
mentum respondetur, quòd is qui dat mu-
tuum, tenetur ex necessitate subire pericu-
lum & detrimentum quod per se ex natura
mutuationis consequitur; v. g. tenetur qui
mutuat non repetere mutuatum pro toto
tempore quo mutuauit. Cæterum non tene
tur etiamsi voluntariè mutuet, subire detri-
menta quæ per accidens coniunguntur c&#x0169;
mutuo, cuiusmodi est lucrum cessans &
damnum emergens. Sicut qui rem spiritua-
lem dat alteri, tenetur etiā ex necessitate da-
re gratis omnes operas necessarias per se ad<-P>@@

<-P>exequutionem rei spiritualis. v. g. Episcopus
tenetur nō solum gratis consecrare sacerdo-
tem, sed etiā gratis impendere laborem ne-
cessariò cōiunct&#x0169; cum illa consecratione, &
sacerdos tenetur gratis offerre sacrificium &
impendere labore&#x0303; per se necessari&#x0169; ad cele-
bratione&#x0303; missæ: cæterùm nō tenebitur gra-
tis peragere iter trium milliari&#x0169;, ad celebran
dā missam. Ad cōfirmationem respōdetur,
quòd mutuator obligatur per se expectare
aliquod tempus ad recuperand&#x0169; mutuum.
&#x00B6; Ad quintum respondetur, &#xA759; procurare
cōmodum ipsius mutuatarij, nō est procura
re proprium cōmodum vtile, sed potius ac-
quirit sibi honorem & gratiam & laude&#x0303; pro
bono opere: at verò non tenetur ex iustitia
pati damnum in temporalibus, vt alteri sit
beneficus. At vero quando mutuat Petro
duntaxat in gratiā Pauli, scilicet vt conciliet
sibi grat&#x0169; Paul&#x0169; & fauore&#x0303; eius, nō poterit lu
crum cessans exigere à Petro, nisi quādo ipse
Paulus petierit mutuum propter cōmodum
Petri, c&#x0169; illa tame&#x0303; cōditione vt Petrus soluat
lucrum cessans, vel damnum emergens. At
vero si mutuator anticipatiuè procurabat si-
bi fauore&#x0303; Pauli, sibiq&#x0301;; maximè cōmodum:
non poterit postea nactus illā occasione&#x0303;, exi
gere à Petro mutuatario lucrum cessans, vel
damnum emergens; tunc nanq; reuera mu-
tuat propter propri&#x0169; cōmodum & nō pro-
pter cōmodum mutuatarij. Ad confirmatio
nem respōdetur, &#xA759; ille mutuator nō accipit
preti&#x0169; pro mutuatione neq; pro commodo
mutuatarij, sed pro suo proprio incōmodo
aut detrime&#x0303;to lucri cessantis. &#x00B6; Ad sext&#x0169; &
vltim&#x0169; argument&#x0169; respondetur, &#xA759; quando
res venditur cariùs quā secundùm se valeat
propter detriment&#x0169; quod incurrit ve&#x0303;ditor:
tunc iustè exigitur preti&#x0169; propter damnum
emergens, aut lucr&#x0169; cessans. At vero quādo
ipse ve&#x0303;ditor vel mutuator quærit solicitè ali
quem quiemat, aut accipiat mutu&#x0169;: est vehe
mens indicium & argumentum, &#xA759; animus
eius est vsurarius: & idcirco vt in plurimum
huiusmodi cōtractus sunt vsurarij, & vt sic
sunt condemnandi. Nihilomin&#x0169;s aliquādo
licitum erit, vt si quis cognouerit amici ino-
piā & necessitate&#x0303; cui ex animo vult succurre
re: præuenire illum vltrò, & offerre mutu&#x0169;
exigendo lucrum cessans. Ratio huius est,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0619.jpg/>
@@1@<SE619>602 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II.
<duolan 2><-P>quoniam in tali casu, amici commodum
causa est remouendi pecuniam à negotia-
tione: imo vero possumus dicere, quòd ne
cessitas amici virtualiter clamat & rogat sibi
dari mutuum propter maximum commo-
dum, quod inde acquirit sibi & cōsequitur.</P>
<P>  Deinceps circa doctrinam Diui Tho-
mæ in solutionibus ad secundum, tertium,
& quartum argumentum: duæ conclusio-
nes sunt notandæ. Prima cōclusio est, quod
est vsura obligare mutuatarium ex iustitiæ
debito ad compensandum beneficium, etiā
pro illo tempore quo ipse mutuatarius tene
batur compensare ex gratitudine. Sit exem-
plum. Si mutuat quis alteri pecuniam obli-
gando illum vt remutuet in posterum, vel
quòd pro se intercedat apud Regem, aut Iu
dicem, aut Magnatem. Hæc conclusio ma-
nifesta est apud D. Thom. ad secundum ar-
gumentum, quo intendebat non esse illici-
tam talem obligationem siquidem mutua-
tarius tenebatur naturali iure ad illud opus,
& respondet obligari quidem posse mutua-
tarium ad hoc ipsum, non tamen ex iustitiæ
debito, quoniam tali debito amicitiæ repu-
gnat ciuilis obligatio, eo quòd inducit quan
dam necessitatem, amicitia vero debet esse
maxime spontanea. Ita intelligit Caietanus
D. Thom. in hoc loco. Deinde probatur cō
clusio ratione D. Thomæ, quodlibet bene-
ficium quale est fauere inopi apud Re-
gem aut Iudicem, & qualis est obligatio ad
remutuandum in posterum, est pecunia
æstimabile, ergo non potest ex iustitiæ de-
bito deduci in pactum ratione mutui, etiam
pro illo tempore quando tenetur alias mu-
tuatarius remutuare ex gratitudine, vel ex
charitate. Denique probatur. Si quando ali-
quis ex charitatis vel gratitudinis præcepto
tenetur benefacere non benefacit. v. g. non
intercedat apud Regem, non remutuet: t&#x0169;c
non tenetur ad restitutionem damni quod
consequutum est ex omissione benefacien-
di: at vero si ex obligatione ciuili & iustitiæ
debito teneretur ad illud opus obligaretur
consequenter ad restitutionem totius dam-
ni consequuti ex illa omissione: ergo ma-
gnam obligationem inducit & pecunia ma
xime æstimabilem, qui obligat alterum ad
benefaciendum ex iustitiæ debito, etiam<-P>@@

<-P>pro illo tempore quo ipse tenebatur ex cha-
ritate aut ex gratitudine.</P>
<P>  Secunda conclusio quæ apertè sequitur
ex dictis. Talis obligatio ad remutuandum
in futuro tempore, siue ad intercedendum
apud Principem, vendibilis est & licitè po-
test vendi. Sed est obseruandum, quòd sub
hac specie & ratione solent mercatores &
negotiatores palliare vsuras: dicunt enim se
amplius recipere non ratione mutui: sed
quia se obligant ad remutuandum in futuro
tempore. Verumtamen quia exigunt inge&#x0303;s
pretium pro ista obligatione ad remutuan-
dum: signum est certum, quòd recipiunt
pretium ratione mutui & non ratione obli-
gationis ad remutuandum. De qua obliga-
tione satis est dictum supra artic. 1.</P>
<P>  Sed est specialis difficultas in præsenti.
An ille qui dat mutuum, possit obligare mu
tuatarium vt statim remutuet in alio gene-
re mercium & rerum. v. g. Petit Petrus mu
tuò mutuatum frumentum; an possit Pau-
lus respondere, nō mutuabo, nisi tu mutua-
ueris simul vinum statim.</P>
<P>  Pro parte negatiua arguitur primò. Si
hoc esset licitum, liceret consequenter ali-
quid vltra sortem recipere ratione mutui,
scilicet, illam obligationem remutuandi sta
tim. Secundò liceret etiam obligare mutua
tarium ad emendas statim merces mutua-
toris. Tertiò liceret etiā obligare ipsum mu
tuatarium vt in futuro remutuaret. Probatur
sequela, quoniam maior vtilitas est mutuan
tis, obligare illum vt statim mutuet: quam
vt mutuet tempore futuro, ergo magis est
pretio æstimabilis, ac proinde si hæc obliga-
tio est licita in præsenti, etiā illa pro futuro.
Denique confirmantur communi ratione
prædicta argumenta, quia obligatio ad re-
mutuandum est pecunia æstimabilis, ergo
non est licitum pro mutuo illam exigere.</P>
<P>  Sed in oppositum est simile, videlicet &#xA759;
licitum est mihi obligare alterum ad audie&#x0303;-
dam meam confessionem sacramentalem,
si vult &#xA759; ego audiam eius confessione&#x0303; absq;
aliquo vitio simoniæ. Item est aliud exem-
plum. Quoniam licitum est venditori nol-
le vendere rem suam, nisi emptor ipse sibi
vendat aliam rem necessariam, ergo simili-
ter est dicendum in præsenti.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0620.jpg/>
@@1@<SE620>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II. 603
<duolan 2><P>  Ad hanc difficultatem respondetur, & sit
prima conclusio. Huiusmodi contractus su-
spectus est de vsura, & hoc videntur pro-
bare argumenta pro parte negatiua. Neque
valet allegare D. Thom. in responsione ad
quartum. Etenim ibi solùm dicit, quòd licet
mutuanti vnum; aliud recipere mutuum
in præsenti: non tamen ait, quòd sit licitum
obligare mutuatarium ad remutuandum
in præsenti; de hac enim obligatione est no
stra difficultas.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si reciproca sit obli-
gatio ex vtraque parte ita vt adinuicem se
obligent contrahentes ad mutuandum, nul-
la est vsura. Probatur. In huiusmodi contra-
ctibus seruatur æqualitas ex vtraque parte;
ergo iustus est. Deinde. In hoc cōtractu ni-
hil omnino accipitur vltra sorte&#x0303; ratione mu
tui sed pro obligatione ad mutuād&#x0169; recipit
mutuator aliam similem obligationem. De
nique. Talis contractus esset licitus, si fieret
pactum quod adinuicem se obligarent ad
mutuād&#x0169; in tempore futuro, v. g. mutuabis
mihi frume&#x0303;tum post mensem & ego post
mensem tibi mutuabo vin&#x0169;; ergo etiam erit
licitus contractus si de præsenti se se oblige&#x0303;t
ad mutuandum adinuicem.</P>
<P>  Tertia conclusio. Verosimile est & val-
de probabile, licitum esse contract&#x0169;, in quo
obligatur mutuatarius ad continuò remu-
tuandum, etiam si ex parte alterius non sit
obligatio ad mutuandum. Probatur argu-
mentis factis in oppositum. Deinde proba-
tur. Quia reuera illa obligatio ad cōtinuò re
mutuandum, moraliter loquendo, non æsti
matur pretio magis quàm obligatio ad au-
diendam confessionem continuò, & obliga
tio ad statim missam celebrandam; non
enim potest sacerdos vltra iustum stipen-
dium aliquid accipere pro illa obligatione
ad statim celebrandum. Denique probatur
conclusio. Quoniam reuera semper vide-
tur intercedere moraliter loquendo obli-
gatio vtrinque ad mutuandum, etiam ex
parte illius qui obligat alterum ad remutuā
dum continuò; videtur namque quòd eo
ipso ipse etiam se obliget ad continuò remu
tuandum: ita vt contractus sit conditionalis
sub hac forma; si tute obligas ad remutuan-
dum statim: ego me obligo ad statim mu-<-P>@@

<-P>tuandum tibi. Nihilominus subtiliter possu
mus distinguere, quòd non sit obligatio ex
parte Petri ad statim mutuandum, v. g. si
dicat Petrus, ego non me obligo modò ad
mutuandum tibi statim: sed tu te obliga ad
remutuandum statim, si & quando ego sta-
tim mutuauero. Ecce vbi Petrus manet
absque obligatione muandi, at vero Paulus
manet cum obligatione mutuandi condi-
tionali, si Petrus voluerit mutuare; & in tali
casu verificatur tertia conclusio. Et funda-
mentum eius potissimum est: quoniam ta-
lis obligatio non æstimatur pretio apud
homines & nullius momenti est.</P>
<P>  Ad argumenta pro parte negatiua qua-
tenus militant contra hanc tertiam conclu-
sionem negatur sequela & respōdetur, quòd
illa obligatio ad statim remutuandum non
est æstimabilis pecunia: & idcirco nulla
est ibi vsura. &#x00B6; Circa solutione&#x0303; ad sext&#x0169; argu
mentum est notanda & examinanda vnica
conclusio, scilicet, fructus pignoris pro mu-
tuo traditi, sunt computandi in sortem prin-
cipalem: alio quin si acciperentur vltra sor-
tem, acciperentur ratione mutui & esset
vsura. Ratio huius conclusionis est: quia ille
fructus sunt æstimabiles pecunia: ergo com
putādi sunt à mutuatore in sorte&#x0303; principale&#x0303;.
Hęc cōclusio definita est in vtroq; iure. Pōti
ficio quide&#x0303; c. 1. & 2. & c. cōquæstus de vsu-
ris & c. 1. de fæudis. Ciuili aute&#x0303; iure habetur
l. 1. & 2. C. de pignoratitia actione. Ex hac
conclusione sequitur vn&#x0169; corollari&#x0169;, quòd
Reges siue magnates qui solent ratione mu
tuatæ pecuniæ in magna quātitate, in pignus
vrbe&#x0303; aut castell&#x0169; adhibere: debent cōputare
in sortem principale&#x0303; omnes redditus vrbis
aut Castelli. Verumtamen remedium quo
solent vti huiusmodi Principes vt se eripiāt
à vitio vsurario, est emere illam vrbem ta-
li pecunia, cum pacto retrouendendi: &
tunc iustus est talis contractus, dummodò
pretium pro vrbe siue castro iudicetur esse
iustum, attenta illa conditione retrouende&#x0303;-
di: quæ conditio diminuit pretium rei aliàs
iustum, si absolute venderetur; & in tali ca-
su ille qui emit vrbem iuste fruitur redditi-
bus ipsius vrbis, & iustè postea accipiet to-
tum pretium quod dedit. Et huiusmodi con
tractum approbat Caiet. in Respons. ad 6. &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0621.jpg/>
@@1@<SE621>604 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II.
<duolan 2><-P>Magister Soto libro. 6. de iustitia, quæstio-
ne. 1. & 2.</P>
<P>  Verumtamen contra hanc cōclusionem
obijciuntur à Iurisperitis & Theologis duæ
Pontificis definitiones. Altera est Innocen-
tij III. capit. 1. de feudis, & Alexandri III.
in capit. citato conquestus. vbi definitum
est, quòd dominus directus reifeudalis quā
rursus accipit à vassallo in pignus pro mu-
tuo dato, poterit licitè pignoris fructus vltra
sortem percipere. Altera definitio est eius-
dem Innocentij in cap. salubriter. de vsuris.
vbi expressè definit, quòd fructus rei impi-
gnoratæ genero pro dote vxoris: possunt
percipi à genero non computando illos in
partem ipsius dotis. Et ratio quæ commu-
niter assignatur ea est: quia frequenter non
sufficiunt fructus illi ad portanda onera ma
trimonij.</P>
<P>  Quod si aliquis respondeat, priorem de-
finitionem esse iustam in fauorem ecclesiæ,
posteriorem vero in fauorem matrimonij:
contra hoc est, quòd vsura est intrinsecè
mala, ergo nulla ratione poterit iustificari,
neque in fauorem ipsius ecclesiæ, neque in
fauorem matrimonij: at vero Diuus Tho-
mas expressè dicit in conclusione vsuram
esse non computare pignoris fructus in sor-
tem principalem. Quod si aliquis respon-
deat, posteriorem decisionem iustificari, vt
idem Innocentius videtur ibidem insinua-
re, propter onera matrimonij subleuanda,
& quod ea ratione liberatur ab vsuræ vitio
generus qui non computat fructus pignoris.</P>
<P>  Sed contra hoc est, quòd si miles acci-
piat pignus fructuosum pro stipendio debi-
to, vsuram committet, si non computet fru-
ctus pignoris in sortem principalem stipen-
dij: & tamen miles non minus deprimitur
militiæ oneribus deportandis, quā maritus
matrimonij: ergo vtrobique est eade&#x0303; ratio.</P>
<P>  Ad primam decisionem respondet Inno
centius IIII. super allegatum capit. 1. &
Carolus Molinæus Iurisperitus: & inter
Theologos Adrianus in. 4. in materia de re-
stitutione, in titul. de vsuris. quos citat & se-
quitur Couarruuias libro. 3. Variarum, cap.
1. numer. 4. quòd illa definitio habet locum
quando fructus pignoris sunt eiusdem pre-
tij cuius sunt ipsæ operæ & seruitia quæ ra-<-P>@@

<-P>tione feudi à vassallo debentur directo do-
mino. Et ideo asserit, quòd si tales fructus
excedant seruitium, non potest feudi do-
minus, illum excessum accipere: nisi com-
putet in sortem principalem. Et hoc vide-
tur definitum à dictis doctoribus in alle-
gato cap. 1. quoniam ibi dicitur vassallum
toto illo tempore quo retinetur pignus à
feudi domino, immunem esse à seruitio
quod pro feudo tenebatur exhibere. Cæ-
terùm legitima responsio est, fructus om-
nes rei feudalis impignoratæ pro mutuo
apud directum dominum, non esse compu
tandos in sortem principalem: & hoc qui-
dem non ratione mutui (alias esset vsura il-
los percipere vt ait D. Thom.) sed pro-
pter naturam & conditionem feudi, qui
contractus postulat, quod cum res feuda-
lis redierit ad dominum directum omnes
fructus illius percipiantur ab ipso domino
directo: ea tamen lege, vt feudatarius inte-
rim sit liber ab omni seruitio. Et hæc est
legitima intelligentia illius capit. Ratio est
æquitatis plena, quoniam fieri potest vt rei
feudalis fructus omnes non adæquent ser-
uitium: igitur æquum est, vt sicut feudi
dominus qui habet rem feudalem apud se
obligatam in pignus mutui, non potest to-
to illo tempore aliquid pro seruitio petere,
etiam si illud sit maius quam fructus: ita etiā
percipiat sibi omnes fructus, etiā si sint ma-
iores seruitio.</P>
<P>  De secunda decisione Pontificia, sunt va
riæ sententiæ doctorum. Quidam nanque
dicunt, quòd tantum ratione lucri cessan-
tis vel damni emergentis, licitum est gene
ro accipere fructus pignoris, donec recipiat
dotem. Et hæc est communis sententia in-
ter Iurisperitos, quos citat & sequitur Co-
uarruuias vbi supra numero. 3. In eadem
sententia sunt inter Theologos Conradus
de contractibus quæstione. 35. & etiam A-
drianus vbi supra, Medina de restitutione
tractatu de vsuris quæstione. 2. & Ioannes
de Maioris in. 4. dist. 15. quæst. 31. Syluest.
in verbo vsura. 3. quæstio. 2. quinimo etiam
Couarruuias vbi supra numero. 4. magis li-
mitant hanc sententiam. Dicunt enim, non
posse generum pignoris fructus sibi retinere
quantum ad excessum, si excedant onera<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0622.jpg/>
@@1@<SE622>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II. 605
<duolan 2><-P>matrimonij, & quod necessari&#x0169; est ad one-
ra matrimonij.</P>
<P>  Sed contra istam intelligentiam facit pri
mò, quòd hic titulus lucri cessantis vel dāni
emergentis communis esse potest alijs con-
tractibus; at vero lex aliquid peculiare defi-
nit in hac parte circa pignus obligatum pro
dote.</P>
<P>  Deinde facit, quoniam aliàs si generus
non erat negociaturus, non posset percipere
fructum pignoris titulo lucri cessantis, vel
damni emergentis, sicut iam suprà dixi-
mus declarantes illum titulum: eo vel ma-
ximè, quòd ipsa lex solum explicat titulum
propter onera matrimonij subleuanda. Est
alia expositio minùs conueniens Adriani &
Medinæ vbi suprà, videlicet, quòd maritus
possit retinere fructus pignoris titulo dona-
tionis quā socer facit sibi. Sed cōtra hoc est
quia ista decisio Pōtificia procedit profectò
etiā inuito socero, ergo nō est apta intellige&#x0303;
tia. Alij Iurisperiti vol&#x0169;t ratione&#x0303; huius esse &
prouenire ex eo, quòd pater tenetur alere
filiam, & ideo censentur fructus pignoris
obligati pro dote, tradere in alimentum fi-
liæ. Vnde colligunt illam definitionem ha-
bere locum tantum in genero qui ab ipso so
cero accipit pignus fructuosum. Hoc asse-
rit Fortunius in tractatu de vltimo fine iu-
ris, illatione. 6. & Magister Soto vbi suprà
quæst. 1. art. 2. ad argumenta paulò ante fine&#x0303;
asserit, causam esse eam quā Innocentis insi
nuat ibide&#x0303;, scilicet onera matrimonij suble-
uanda. Inquit autem, quod non est tantùm
alere familiam & vxorem & educare filios
& familiam: sed etiam hæc omnia præstare
salua & integra dote: moderatur tamen istā
decisionem Pontificiam, ea moderatione,
quam paulò ante diximus adhibuisse Syl-
uester. Cæterùm contra Fortunij intelligen
tiam est manifestum argumentum, quod
desumitur ex vsu, qui est optimus legum
interpres. Etenim non solum genero qui cō
tractum fecit dotalem cum socero concedi-
tur illi ius percipiendi fructus pignoris: ve-
rum in vniuersum omni marito qui pignus
accipit pro dote datur ius ad sibi vendican-
dum fructus pignoris, quamdiu non solui-
tur dos; & hoc habet vsus omnium Regno-
rum & Prouinciar&#x0169;: & ita iudicatur in om-<-P>@@

<-P>nibus tribunalibus in fauorem mariti.</P>
<P>  Contra expositionem vero Magistri So-
to est argumentum. Quoniam in aliquibus
Prouincijs maritus & vxor communicant
sibi omnia bona fortunæ ad inuicem; ita ha
bet mos Regni Lusitaniæ, & ita maritus non
tenetur seruare integram vxoris dotem: sed
adhuc in talibus Prouincijs potest licitè ma
ritus percipere fructus pignoris pro dote
obligati, non computando eos in sorte&#x0303; prin
cipalem: ergo ratio Magistri Soto non est
adæquata. Confirmatur. Quoniam ipse So-
to asserit, quòd vidua iam soluto matrimo-
nio potest à patre siue ab hæredibus illius
percipere fructus pignoris obligatipro dote
marito iam defuncto; & tamen vidua non
tenetur seruare integram dotem suam, sed
poterit expendere vt libuerit, ergo.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit pri
ma conclusio. Hæc est natura contra-
ctus dotalis, vt qui dotem promittit, siue sit
pater f&#x0153;minæ siue quilibet alius: videatur
implicite promittere omnes fructus pigno-
ris obligati pro dote, quamdiu dotem non
soluerit; siue fructus excedant omnia one-
ra matrimonij subleuanda: siue non exce-
dant. Hæc conclusio videtur nobis legitima
intelligentia illius legis Pontificiæ. Ratio est
quæ etiam insinuatur in eode&#x0303; capite. Colli-
giturq&#x0301;ue isto modo. Quic&#x0169;que dotem pro
mittit, videtur implicite & interpretatiue
promittere etiam, id quod legibus statutum
est de huiusmodi contractibus; sed lex ipsa
decernit, quòd fructus pignoris obligati pro
dote percipiantur à marito, neque compu-
tentur in sortem: ergo iustè illos percipit
maritus. Sed dicet aliquis. Hoc est quod du
bitamus, an lex illa sit iusta. Respondetur,
quòd lex abundè satis iustificatur: quoniam
æquum erit, vt quamdiu dos non soluitur
resarciatur aliunde id, quod maritus poterat
lucrifacere cum mediocri diligentia me-
diante dote, ad subleuanda onera matrimo
nij. Quod autem ipse esset negociaturus vel
non, nequaquam opus fuit, quòd lex consi-
deraret illud: sicut neque quòd fructus
excedant vel exæquent, vel sint mino-
res ad onera matrimonij subleuanda: sed
solum respexit communem rationem in
fauorem matrimonij, & transtulit domini&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0623.jpg/>
@@1@<SE623>606 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. II.
<duolan 2><-P>illorum fructuum pignoris in ipsum mari-
tum. Præterea. Lex illa habuit consideratio-
nem, quòd natura dotis, est quasi patrimo-
nium f&#x0153;minæ quæ nubit, & destinatur ad
sustentationem illius & educationem filio-
rum & familiæ; at verò hæc omnia non
poterant regulariter loquendo commodè
fieri, nisi statim solueretur dos, aut certè red-
deretur aliquid ad subleuanda huiusmodi
onera: ergo lex quæ in communi respicit
commodum illius status matrimonij iustis-
sima est, etiam si per accidens aliquando
contingat, quòd maritus sit diues & habeat
vnde sustineat huiusmodi onera. Denique
declaratur amplius. Quoniam ad ius posi-
tiuum pertinet condere leges conuenientes
omnibus contractibus, & si opus fuerit ap-
propriare rerum dominia in alios domi-
nos, sicutfecit reuera in legibus præscriptio-
nis pro bono communi, & tranquillitate
reipublicæ, vi sint certa rerum dominia: er-
go conuenienter pro bono communi sta-
tus matrimonij, decernit Pontifex, quòd fru
ctus pignoris obligati pro dote applicentur
marito; & propterea diximus, quòd eo ipso
quòd fit conuentio dotalis intelligitur illa
conditio, si non expressè saltim interpreta-
tiuè & implicitè ex interpretatione iuris: at-
que ita excusatur illa perceptio fructuum
pignoris à vitio vsuræ: quia non accipiuntur
ratione mutui, quemadmodum dicebamus
explicantes cap. conquestus, quòd fructus
rei feudalis siue excedant seruitium, quo te-
netur feudatarius, siue sint minores, siue sint
æquàles: omnes tamen poterant percipi à di
recto domino & principali rei feudalis, non
computando eos in sortem principale&#x0303;, quan
do res feudalis ad ipsum redibat titulo pi-
gnoris: tunc nanque dicebamus, quòd non
percipiebantur illi fructus ratione mutui:
sed propter naturam contractus feudalis. Ita
in præsenti dicimus, quòd maritus non per-
cipit fructus pignoris ratione mutui, sed
propter naturam ipsius contractus feudalis.
Quemadmodum si maritus & socer con-
uenirent expressè, quòd mulieri quæ nu-
bit daretur in dotem mille, & quòd quan-
diu non traderentur mille darentur fructus
vineæ vel aliquid simile, esset ille iustissi-
mus contractus, quia illi fructus reputan-<-P>@@

<-P>tur in partem dotis supra mille, ergo cum
lex hoc ipsum iam statuerit: non erit cōtra-
ctus minus iustificatus, imò magis videtur.</P>
<P>  Hinc sequitur secunda conclusio. Etiam
si maritus aliundè habeat vnde onera ma-
trimonij sufficienter ferat: nihilominus iu-
stè potest percipere fructus pignoris obliga
ti pro dote. Ratio huius est: quoniam lex nō
respicit particulares casus, sed conditiones
illius status ex natura rei.</P>
<P>  Item sequitur tertia conclusio. Iustè po-
test maritus pacisci cum socero de certa
quantitate percipienda, quando dos non
fuerit soluta. Probatur. Quia maritus po-
test iustè pignoris fructus percipere quan-
diu dos non soluitur; sed isti fructus pigno-
ris possunt æstimari aliqua summa pecu-
niaria & annuali: ergo de illa poterit paci-
sci, etiam si non accipiat pignus: eo vel ma-
ximè, quòd illa etiam summa computatur
in partem dotis, vltra id quod promissum
est in futurum.</P>
<P>  Quarta conclusio. Vidua iam soluto ma
trimonio, potest pignoris fructus aut quan-
titatem ipsam pecuniariam quam maritus
percipiebat quandiu non soluebatur dos:
etiam ipsa percipere à patre vel ab hæredi-
bus illius, siue ab illo qui illam nuptui tra-
didit. Ista conclusio indubitata esset, si tan-
tum attenderemus titulum lucri cessantis
& damni emergentis, si reuera vidua pa-
tiebatur huiusmodi detrimenti. Sed diffi-
cultas est, quando cessant huiusmodi titu-
li, quin potius vidua est diues; tunc enim
cum iam solutum sit matrimonium: viden-
tur cessare onera matrimonij, eius enim
quod non est nullum est onus. Nihilomi-
nus probatur nostra conclusio. Et ratio est,
quia non solum sunt dicenda onera matri-
monij, ea quæ proueniunt durante matri-
monio, sed etiam illa quæ relicta sunt ex
matrimonio; sed illa vidua habet multa
eiusmodi onera, tenetur enim educare fi-
lios si habeat illos, & si non habet filios, fa-
miliam pro dignitate sua & mariti susten-
tare, ergo. Confirmatur. Quoniam illi qui
contrariantur nostræ sententiæ in hac cōclu
sione aiunt nihilominùs, iustum fore statu-
tum reipublicæ quo decerneretur, &#xA759; vidua
quandiu non soluitur illi dos reciperet ali-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0624.jpg/>
@@1@<SE624>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III. 607
<duolan 2><-P>quam summam pecuniæ, & hoc esset cōue
niens, ad trāquillitatem & pacem cum ipsis
consanguineis, ergo cum sit iam facta lex
quæ marito tribuit illam summam pecuniæ
propter onera matrimonij, & vidua succe-
dat in oneribus mariti: sequitur, quod possit
percipere illam summam pecuniæ quam
maritus ipse poterat.</P>
<P>  Ex dictis colligitur solutio ad argumen-
ta facta. Negamus enim, quod in huiusmo-
di contractibus accipiatur aliquid ratione
mutui, sed propter naturam contractus do-
talis & feudalis.</P>
<P>  Ad vltimum vero argume&#x0303;tum de exem
plo militis respondetur, quòd lex nihil tale
statuit circa ipsos milites, quin potius stipen
dium debet expendi in sustentationem eo-
rundem per singulos annos, vel per singu-
los menses: vnde non est eadem ratio desti-
pendio militis & de dote mulieris. Bene ta-
men probat argumentum, quòd posset iusti
ficari lex quæ decerneret dari certam sum-
mam pecuniæ militibus quandiu stipen-
dium integrum non soluitur, & hoc in fauo
rem militiæ.</P>
<P>  Denique aduertamus in prædictis con-
clusionibus, quòd quanuis omnes illas non
inuenerim in vno aliquo Doctore, tamen
singularum singuli sunt Doctores, & ex illis
accepimus. Responsio enim quam assigna-
uimus circa caput de feudis, colligitur pla-
ne ex doctrina multorum Iurisperitorum
& Theologorum. Videatur Conradus vbi
supra quæst. 32. & Ioannes de Medina etiam
vbi supra quæstio. 2. Prima verò conclusio
quam aduertimus circa cap. salubriter, habe
tur ex doctrina Caietani in hoc articulo, &
ex Nauarro super primum cap. 14. quæst. 3.
à numero. 71. Tertia verò conclusio à mul-
tis Theologis asseritur & Iurisperitis. Quar-
tam etiam conclusionem quanuis neget il-
lam Caietanus in hoc loco & multi Iurispe
riti quos refert Couarru. vbi supra: tamen
asserit illam Magister Soto vbi supra, & alij
Iurisperiti, quanuis propter diuersam ratio-
nem à nostra.</P>
<P>  Denique circa solutionem ad quintum
& septimum argumentum, multa sunt à no
bis distinguenda & discernenda, postquam
explicauerimus articulos terti&#x0169; & quartum.</P>@@

<Z>ARTICVLVS III.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtr&#x0169; quic quid de pecunia vsu-
raria quis lucratus fuerit, red-
dere teneatur.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Tertium sic procedi-<marginalia>Quol. 3. ar.|19. & o-|pusc. 67.</marginalia>
tur. Videtur quòd quic-
quid de pecunia vsuraria
aliquis lucratus fuerit, reddere te-
neatur. Dicit enim Apostolus ad
Roman. 11. Si radix sancta, & rami.
Ergo eadem ratione si radix infe-
cta, & rami. Sed radix fuit vsuraria.
Ergo quicquid ex ea acquisit&#x0169; est,
est vsurarium. Ergo tenetur ad resti
tutionem illius.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Sicut dicitur ex-
trà, de vsuris, in illa <marginalia rendition="dagger">Habetur|in Decret.|lib. 5. tit.|19. ca. C&#x0169;|tu, & est|5. in ordi-|ne, in fine.</marginalia> decretali, C&#x0169;
tu, sicut asseris. Possessiones, quæ de
vsuris sunt comparatæ, debent ven
di, & ipsar&#x0169; pretia his à quibus sunt
extorta, restitui. Ergo eadem ratio-
ne quicquid aliud ex pecunia vsura
ria acquiritur, debet restitui.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Illud quod aliquis
emit de pecunia vsuraria, debetur
sibi ratione pecuniæ, quam dedit,
Non ergo habet maius ius in re,
quam acquisiuit, quàm in pecunia,
quam dedit. Sed pecuniam vsura-
riam tenebatur restituere. Ergo &
illud quod ex ea acquirit, tenetur
restituere.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra. Quilibet potest li-
citè tenere id quod legitimè acqui-
siuit. Sed id, quod acquiritur per
pecuniam vsurariam, interdum le-
gitimè acquiritur. Ergo licitè po-
test teneri.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,<marginalia>Art. 1. hu|ius quæst.</marginalia>
&#xA759; sicut suprà dictum † est, res quæ-</A+1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0625.jpg/>
@@1@<SE625>608 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III.
<duolan 2><-P><A+1>dam sunt, quarum vsus est ipsa ea-
rum rerum consumptio, quæ non
habent vsumfructum secundùm
iura. Et ideo si talia fuerint per vsu-
ram extorta, putà denarij, triticum,
vinum, aut aliquid huiusmodi, nō
tenetur homo ad restituend&#x0169;, nisi
id quod accepit: quia id, quod de
tali re est acquisitum, non est fru-
ctus huiusmodi rei, sed humanæ in
dustriæ: nisi fortè per detentionem
talis rei alter sit damnificatus amit-
tendo aliquid de bonis suis. Tunc
enim tenetur ad recompensatione&#x0303;
nocume&#x0303;ti. Quædam verò res sunt,
quarum vsus non est earum con-
sumptio, & talia habent vsum fru-
ctum, sicut domus & ager, & alia
huiusmodi. Et ideo si quis domum
alterius, vel agrum per vsuram ex-
torsisset, non solum teneretur resti-
tuere domum vel agrum, sed etiam
fructus in de perceptos: quia sunt
fructus rerum, quarum alius est do
minus: & ideo ei debentur.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD primum ergo dicendum, &#xA759;
radix non solum habet ratione&#x0303; ma-
teriæ sicut pecunia vsuraria, sed ha-
bet etiam aliqualiter rationem cau
sæ actiuæ, inquantum administrat
nutriment&#x0169;. Et ideo non est simile.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dice&#x0303;dum, quòd
possessiones, quæ de vsuris sunt cō-
paratæ, non sunt eorum, quorum
sunt vsuræ, sed illorum qui eas eme
runt. Sunt tame&#x0303; obligatæ illis à qui
bus fuerunt vsuræ acceptæ: sicut &
alia bona vsurarij. Et ideo non præ-
cipitur, quòd assignentur illæ pos-
sessiones his, à quibus fuerunt acce
ptæ vsuræ, quia fortè plus valent,</A+1><-P>@@

<-P><A+1>quàm vsuræ, quas deder&#x0169;t: sed præ-
cipitur quòd vendantur possessio-
nes, & earum pretia restituantur,
scilicet secundùm quantitatem vsu
ræ acceptæ.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
illud quod acquiritur de pecunia
vsuraria debetur quidem acquiren
ti, non propter pecuniam vsurariā
datam, sicut propter causam instru
mentalem, sed propter suam indu-
striam, sicut propter causam princi
pale&#x0303;. Et ideo plus iuris habet in re
acquisita de pecunia vsuraria, quā
in ipsa pecunia vsuraria.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Si res per vsuram ex-
torta, fuerit vsu consumptibilis, non te-
netur vsurarius ad aliquid amplius restituen
dum quàm acceperit, nisi fortè propter
damnum emergens sequutum ex retentio-
ne rei alienæ.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si res per vsuram ex-
torta, nō sit vsu consumptibilis, quin potius
est fructuosa, sicut domus aut vinea: tene-
bitur vsurarius ad restitutionem ipsorum
fructuum.</P>
<Z>COMMENT ARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur primò circa istum articul&#x0169;,
An mutuatarius quando soluit vsu-
ras, transferat dominium ipsarum in talem
vsurarium? &#x00B6; Arguitur primò pro parte affir
matiua. Mutuatarius dat illas pecunias; sed
homo per suam voluntatem & libertatem
transfert dominium rerum suarum: ergo
transfertur dominium. Confirmatur. Nam
si mutuatarius iuret se transferre domini&#x0169;,
verè transfert dominium: aliàs esset periu-
rus, ergo etiam si non iuret transfert domi-
nium per vol&#x0169;tatem transferendi illud. Pro-
batur consequentia: quoniam iuramentum
ipsum non est titulus transferendi domini&#x0169;,
sed ipsa voluntas transferendi quæ præsup-
ponitur iuramento. Quòd si aliquis respon
deat, in huiusmodi datione inueniri volun-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0626.jpg/>
@@1@<SE626>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III. 609
<duolan 2><-P>tarium mixtum cum inuoluntario & pro-
pterea non sufficere ad translationem domi
nij. Contra.</P>
<P>  Arguitur secundò. In his quæ vi metus
ve causa fiunt transfertur nihilominus domi
nium; & tamen illic inuenitur voluntarium
mixtum cum inuoluntario, ergo. Probatur
maior, ex capit. Abbas de his quæ vi me-
tus ve causa fiunt. vbi dicitur, quòd tales cō
tractus metus causa facti, sunt in irritum re-
uocandi; ergo antea validi erant, quanuis ve
nirent reuocandi & rescindendi. Item con-
firmatur. Quoniam probabilis opinio est,
quòd matrimonium contractum per met&#x0169;
quantumlibet cadentem in virum constan-
tem validum est, stādo in iure naturæ dum-
taxat; si autem modò de facto non valet pro
uenit ex eo, quòd irritatur lege Ecclesiasti-
ca, ergo etiam contractus vsurarius validus
erit ex voluntate vtriusque partis, quant&#x0169;-
libet ex parte mutuatarij sit aliqua vis. Con-
firmatur secundò. Quoniam in præsenti ca
su videtur omnino cessare vis & metus, sed
sol&#x0169; inuenitur necessitas ex parte ipsius mu-
tuatarij; at vero necessitas quæ oritur ex par-
te ipsius contra hentis non solet irritare con-
tractum, vt patet in eo qui egestate compul
sus vendit rem suam, minori pretio, quàm
secundum se alias valeat, & tamen illa ven-
ditio valida est. Hoc in tantum est verum,
vt etiam matrimonium contractum timo-
re mortis, validum sit, quando timor ille ori
tur ab intrinseca necessitate. Vt patet v. g. si
quis ducat vxorem quia medici dicunt ei
quia morietur, nisi accedat ad mulierem. Si
militer siquis erat capite plectendus propter
sua delicta & possit à morte eripi si ducat ali
quam mulierem vxorem: nihilominus ma
trimonium erit validum, ergo pari ratione
in nostro casu erit validus contractus vsura-
rius: ita vt transferatur dominium per tradi-
tionem vsurar&#x0169;, siquidem vsurarius tradit,
dumtaxat compulsus intrinseca necessitate.</P>
<P>  Tertiò arguitur. Si mutuatarius nō trans-
ferret dominium vsurar&#x0169; in mutuatorem,
sequeretur, quòd ipse vsurarius non posset
emere agrum de illis pecunijs sibi traditis;
Consequens est contra communem opi-
nionem, imò videtur esse contra illud cap.
cum tu. de vsuris, quod citat D. Thom. in 2.<-P>@@

<-P>argumento, & ipse sentit in 2. & 3. argumen-
to, quòd possessiones emptæ ab vsurario nō
sunt restituendæ ipsæ, quia vsurarius emit
illas per industriam suam tanquàm per cau
sam principalem, ita vt si rursus vendantur
ad restitutionem vsurarum, possit manere
vsurarius cum aliqua parte pretij quæ exce-
dit pecuniam acceptam per vsuram. Seque-
la verò probatur. Quoniam si vsurarius
non est dominus pecuniæ qua emit agrum,
non transfert dominium illud in vendito-
rem agri, ac per consequens non acquirit
dominium agri, sed totus ager erit restituen
dus ei qui vendidit.</P>
<P>  De hac difficultate versantur duæ so-
lemnes opiniones, & ambæ verosimiles.
Nam media quædam opinio quorundam,
scilicet, asserentium, quòd rerum vsu con-
sumptibilium dominium transfertur in vsu
rarium. Aliarum verò rerum quæ vsu non
consumuntur dominium non transfertur in
vsurarium, sed manet apud mutuatarium.
Hæc opinio non est nobis probabilis, quia
nulla bona ratione fulcitur. Prima igitur opi
nio extrema est, & habet pro se autores,
glossam 14. quæst. 4. canone si quis vsuram,
& Henricum Gandauensem quodlibeto 4.
quæstione 27. & Scotum 4. dist. 27. quæst. 7.
& Paludanum eadem distinctione & quæ-
stione. Adrianum in 4. vbi suprà. Imo asse-
rit Adrianus &#xA759; D. Thom. fuit huius senten-
tiæ in 4. dist. 15.</P>
<P>  Pars negatiua expresse asseritur à D. Tho.
in hoc articulo, tanquam res constitutissima
apud omnes. Eandem sententiam tenet Ale
xan. Alensis. in 3. parte. quæst. 86. membr. 4.
Altisiodor. in 3. parte quæstione de iustitia.
D. Bonauen. in 4. distinctione. 15. Richar-
dus de media Vila ibidem quæstio. 2. Ioan-
nes de Maioris vbi suprà, quæstione 38.
Ioannes de Medina vbi sup. quæst. de vsu-
ra restituenda ad argumentum principale.
Eam sequitur Magister Soto vbi suprà quę-
stione. 1. articulo. 4. Caietanus elegantissime
in opuscul. quod continet sex quæstiones de
vsura. quæstione. 1.</P>
<P>  Hæc pars negatiua est nobis multò pro-
babilior quàm affirmatiua. Et probatur pri-
mò. Quia duæ sunt causæ transferendi do-
minium in alterum, vt latè ostendimus su-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0627.jpg/>
@@1@<SE627>610 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III.
<duolan 2><-P>prà in præambulo quæst. 62. Altera est vo-
luntas legislatoris, qui potest cum opus fue-
rit, etiam contradicente dominorei, trans-
ferre dominium illius in alterum, vt patet in
lege de præscriptionibus bona fide. Altera
est voluntas ipsius domini transferentis do-
minium rerum suarum in alterum. At verò
in præsenti casu, neutra ratio transferendi do
minium inuenitur; ergo non transfertur.
Probatur minor. Quia nulla est lex quæ
decernat, tale dominium transferri in vsu-
rarium: imo leges reprobant huiusmodi cō
tractus. Quod autem non inueniatur volun
tas mutuatarij; Probatur. Quoniam mutua-
tarius, quando soluit vsuras f&#x0153;neratori, me-
ritò præsumitur nolle dare nisi minimum
quod potest; at verò si transfert dominium
pecuniæ vsurariæ in mutuatorem, non dat
minimum quod potest dare, sed potius ma
ximum quod potest dare, scilicet rem & do
minium rei. Probatur maior. Mutuatarius
patitur iniuriam dum soluit vsuras: ergo
præsumendus est velle pati minimam iniu-
riam; esset autem maior, si etiam dominium
rei transferret cum ipsa re: ergo non est vo-
luntas eius transferendi dominium, sed tan-
tum dandi rem. Minor explicatur & proba-
tur. Potest quis alteri tradere rem suam sim-
plici & nuda traditione: quæ quidem tra-
ditio non transfert dominium, vt habetur
in. l. Nunquàm nuda. ff. de acquirendo re-
rum dominio: & patet manifestè cum quis
tradit alterirem in deposit&#x0169; vel pignus; est
enim necessarium ad hoc vt per traditione&#x0303;
transferatur dominium, quòd tradat aliquis
rem suam intendens facere eam alterius ali
quo titulo. v. g. donationis titulo, aut titulo
iustitiæ contractus: sed mutuatarius solum
tradit vsuras alteri, vt redimat vexationem
suam, neque enim intendit donare neque
intercedit aliquis contractus, ratione cuius
teneatur aliquid vltra reddere. Habemus
ergo quòd si mutuatarius intenderet trans-
ferre dominium, daret maximum quod
potest dare cum ipsa re. Igitur meritò præ-
sumitur non intendere dare nisi rem ipsam
eo modo quo res solet dari per nudam tra-
ditionem, quasi in deposito ipsius f&#x0153;nera-
toris: vt redimat suam vexationem. Et con
firmatur exemplo. Ille qui merces suas<-P>@@

<-P>oborta tempestate proijcit in mare non
abalienat à se dominium mercium, etiam si
eas simpliciter voluntariè proijciat & se-
cundum quid inuoluntariè; ergo nec mu-
tuatarius etiam si simpliciter voluntariè tra-
dat pecunias f&#x0153;neratori, intendit abalie-
nare à se dominium pecuniarum quas
tradit.</P>
<P>  Secundò probatur conclusio. Quia se-
queretur ex opposita sententia, quòd vsura-
rius non teneretur simpliciter loquendo ad
restituendum fructus rei fructuosæ per vsu-
ram acquisitæ. Consequens est cōtra com-
mune&#x0303; sententiā doctor&#x0169;: ergo. Probatur se-
quela. Res quælibet fructificat vero domi-
no, sed resfructuosa per vsuram acquisita
iuxta oppositam sententiam est vsurarij tan
quam domini, ergo illi fructificat. At verò
huic argumento dupliciter responde&#x0303;ttenen
tes partem affirmatiuam. Primò quidem ne
gant sequelam & aiunt, quòd ratione iniu-
stæ acceptionis tenetur vsurarius restituere
illos fructus, eo quòd res fructuosa transit in
dominium vsurarij cum illo onere. Sed cō-
tra hanc solutionem est argumentum. Si de
tur quòd vsurarius est verus dominus illius
rei, etiam si iniuste acceperit illam, iustè ta-
men possidet fructus rei propriæ, ergo non
tenetur eos restituere: imo neque res ipsa si
tradatur eius dominium vsurario, poterit
transire cum illo onere: quoniam titulus
iniustæ acceptionis non obligat ad resti-
tuendum nisi tantùm æquale quantum ac-
ceptum est. Et propterea respondentsecun
dò, negando similiter sequelam propter
aliam rationem, scilicet, quoniam ratione
damni emergentis & lucri cessantis ipsi mu
tuatario, dum mutuator accepit inique
rem fructuosam; tenetur etiam ad restitu-
tionem fructuum. Sed contra hanc solu-
tionem adhuc est replica. Sequeretur sal-
tim, quòd vsurarius non teneretur ad re-
stitutionem fructuum rei fructuosæ, quate-
nus sunt in actu perfecti: sed solùm secun-
dùm quòd erant in potentia. Probatur seque
la. Quia nemo patitur detrimentum nisi
in rebus proprijs; sed fructus non erant
ipsius mutuatarij nisi quatenus erant tan-
tum in potentia: ergo non totos fructus, sed
eos qui in potentia erant debet restituere:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0628.jpg/>
@@1@<SE628>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III. 611
<duolan 2><-P>qui quidem erunt multo minoris valoris.
Deinde si dominus agri non erat fructus per
cepturus eo quòd non habebat animum co
lendi agrum, at verò vsurarius diligenter co
lit agrum, non tenebitur tunc hoc titulo dā-
ni emergentis vel lucri cessantis restituere
fructus illos. Consequens tamen falsum est,
& contra communem sententiam. Tenetur
enim restituere omnes fructus, deductis ex
pensis, ergo signum certissimum est, quòd
dominium rei fructuosæ manet apud mu-
tuatarium. Est etiam alia instantia contra
hanc solutionem: sint duo latrones vel fu-
res, quorum vterque accipiatrem fructuo-
sam, & alter statim eam perdidit. Alter ve-
ro coluit & nutriuit, & fructum accepit.
Tunc si postea isti velintsatisfacere restitue&#x0303;
do, certissimum est, quòd ille qui destruxit
vel perdiditrem illam, nontenetur restitue-
re fructus eius, nisi tantùm quatenus erant in
potentia. Alter verò omnes fructus, quos ha
buerit in actu, etiam si sint multi, debet resti
tuere, deductis inde expensis. Cuius differen
tiæ ratio non est alia, nisi quia dominium il-
larum rerum non transit in latronem: sed
manet apud antiquum dominum, ergo etiā
dominium rei fructuosæ manet apud mu-
tuatarium qui soluit vsuras: siquidem deben
tur vsuræ datæ mutuatori & omnes fructus
rei in actu, nō alio titulo nisi ratione rei pro-
priæ. ex prædicta doctrina patet responsio
ad argumenta.</P>
<P>  Ad primum quòd voluntaria illa tradi-
tio vsurarij non trāsfert dominium, quia est
nulla translatio dominij. Ad confirmatione&#x0303;
respondetur, quòd nos in præsenti tantùm
loquimur de vsuraria solutione secundùm
illud quod illi per se coniunctum est. Cæte-
rùm si mutuatarius causa religionis iurame&#x0303;
ti, ne esset periurus, voluit adhibere nouam
voluntatem, per quam transferret domi-
nium; hoc certè per accidens coniungitur
c&#x0169; solutione vsuraria: de qua locuti sumus.
Nota tamen quòd propter religionem iura
menti, & in fauorem illius qui patitur iniu-
riam, multi contractus & promissiones de-
cernuntur valere in vtroque iure: si apponi-
tur iuramentum: qui tamen non valere&#x0303;t nisi
apponeretur iuramentum. Et ratio est: quia
potest contingere, quòd ille qui promittit<-P>@@

<-P>vel facit contractum patiatur aliquod maius
damnum nisi iuret, quòd promissio erit va-
lida vel etiam ipse contractus. Vnde in fauo
rem illius est, ne pro tunc sit periurus, quòd
valeant tales contractus & promissiones:
etiam si aliàs non valerent, non apposito iu-
ramento. Quod si tale iurame&#x0303;tum per vim
vel iniuriam fuerit extortum, reliquum est
remedium quòd petat postea à Prælato re-
laxationem iuramenti: & tunc poterit etiam
apud iudicem sæcularem petere, quòd re-
scindantur & irritentur contractus & pro-
missiones.</P>
<P>  Ad secundum argumentum ex cap. Ab-
bas. respondetur perinde valere in illo loco
in irritum reuocari tales dationes, ac si dice-
ret irritas declarari: non quia validæ fuerint.
Ad primam confir mationem ex similitudi
ne matrimonij. Respondetur pro nunc, ide&#x0303;
esse iudicium in vtroque casu. Etenim si mu
tuatarius velit suæ pecuniæ domini&#x0169; trans-
ferre, transferet reuera, stando in solo iure
naturæ. Si autem non velit expresse trans-
ferre dominium, non transferet: quanuis tra
dat voluntariè pecuniam vsurario, quia vt
iam diximus, merito præsumitur velle tra-
dere minimum quod potest, dum iniuriam
patitur: & ita dicimus de matrimonio: quòd
quidquid exterius fingat ipse vir, dum dicit
se ducere vxorem, si tamen intus nō habeat
consensum transferendi dominium sui cor-
poris, non est validum matrimoni&#x0169;, stando
in solo iure naturæ. Quod si habuerit con-
sensum transferendi dominium sui corpo-
ris, validum erit matrimonium quantumli-
bet consensus ille fuerit extortus per metum
cadentem in virum constantem, stando in
solo iure naturæ. At verò nunc de facto nul-
lum est tale matrimonium: quia iure Cano
nico irritatur talis contractus. Imo etiam si
iuramento confirmaretur, non esset validus
talis contractus matrimonialis de præsenti.
Et ratio huius est. Quia vinculum matrimo
nij est indissolubile. Vnde si semel valeret
non poterat postea in irritum reuocari: sicut
alij contractus reuocantur. Et ideo ius Cano
nicum permittit in tali casu periurium iu-
rantis in fauorem matrimonij. Quia seque-
rentur maxima incommoda si matrimonia
non essent spontanea. Ad secundam confir-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0629.jpg/>
@@1@<SE629>612 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III.
<duolan 2><-P>mationem respondetur. Quòd est maxima
differentia inter solutionem vsurarum ex
parte mutuatarij soluentis illas, & inter ven-
ditionem propter necessitatem vendentis.
Etenim solutionem vsurarum antecedit nō
solum necessitas ex parte mutuatarij, sed
etiam iniuria ex parte mutuatoris nolentis
mutuare sine f&#x0153;nore. Et idcirco quia ex in-
iuria non nascitur ius, non acquirit domi-
nium vsurarum ipse f&#x0153;nerator. Cæterum
quando quis vendit res suas coactus propria
necessitate, nulla antecedit iniuria ex parte
ipsius emptoris.</P>
<P>  Ad tertium vt respondeamus, opor-
tet prius breuiter dissoluere difficultatem
controuersam inter doctores, an contra-
ctus qui fiunt vsuraria pecunia sint validi
vel non?</P>
<P>  Respōdetur: & sit prima cōclusio. Si vsu-
rarius emat illa pecunia aliquam possessio-
nem. v. g. vineam: talis contractus est vali-
dus, ita vt vsurarius acquirat dominium vi-
neæ & transferat dominium pecuniæ in ve&#x0303;-
ditorem vineæ.</P>
<P>  Hæc conclusio videtur definita in cap.
Cum tu. de vsuris. Vbi præcipit Pontifex
possessiones emptas vsuraria pecunia vendi
& pretium earum restitui illi à quo prius
pecuniam acceperat. At verò si contractus
ille emptionis & venditionis esset nullus
ipso iure, declararet Pontifex esse irritum
contractum: & quòd res reduceretur in pri-
mum statum ante contractum emptionis.
Habemus ergo quòd primus ille contra-
ctus non est rescindendus: acquisiuit ergo
dominium vsurarius vineæ. Secundo pro-
batur. Qui habet aliàs vnde restituat, pro-
culdubio potest alienare pecuniam per
vsuram acquisitam: sed qui possidet vi-
neam quam emit pecunia vsuraria, habet
sufficienter vnde restituat, scilicet ex ipso-
met pretio vineæ quam emit (supponi-
mus enim quòd res empta est facile ite-
rum vendibilis,) ergo potuit ille alienare
pecuniam vsurariam, & transferre domi-
nium eius in alterum. Sed quia potest ali-
quis dicere, quòd hoc fit inuito domi-
no; Respondetur, quòd non est inuitus
rationabiliter. Et probatur. Quoniam per
talem emptionem non tantùm non effi-<-P>@@

<-P>citur impotens ad soluendum, sed magis
potens: quoniam ipsa vinea manet obligata
ad soluendas vsuras, & est firmior obliga-
tio vineæ, quàm pecuniarum, quæ facilius
dispensantur. Cùm ergo sit commodum
mutuatarij, quòd vsurarius fiat potentior
ad soluendum, non debet irritari contra-
ctus ille emptionis: maximè in iniuriā ter-
tij, scilicet, venditoris vineæ: cui erat com-
modum vendere vineam suam, iuxta regu-
lam illam, quòd mihi prodest, & tibi non
nocet, tenêris facere. Imo vero possessio quā
emit vsurarius non tantum seipsam, sed etiā
suis fructibus facit potentiorem vsurarium
ad restituendum vsuras: ergo non est aliqua
ratio sufficiens, quare vsurarius non acqui-
rat dominium vineæ & transferat domini&#x0169;
pecuniæ.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si vsurarius alienet
res quaslibet vsu consumptibiles, scilicet, pe
cuniam vinum & similia, habeat tame&#x0303; aliàs
vnde possitrestituere: talis contractus qui-
cumque ille sit onerosus vel gratuitus est va
lidus: quoniam res vsu consumptibiles per
vsuram acquisitæ non necessarium est, vt
eædem restituantur in indiuiduo, sed satis
est si restituantur eædem secundum spe-
ciem & qualitatem æqualem, ergo qui ha-
bet aliàs vnde possit restituere, non est fa-
ctus inhabilis ad donandum & luden-
dum, &c.</P>
<P>  Tertia conclusio. Si vsurarius alienet res
vsu consumptibiles, donando illas vel quo-
libet alio modo & non habet aliàs vnde re-
stituat, tales actiones sunt inualidæ. Proba-
tur, quia talis alienatio est rei alienæ, rationa
biliter inuito domino.</P>
<P>  Quarta conclusio. Si vsurarius alienet
res quæ non sunt vsu consumptibiles, v. g.
domum quam per vsuras extorsit, talis
contractus est irritus ipso facto & iure,
etiam si habeat aliàs vnde restituat. Pro-
batur. Quia talis res est aliena & est resti-
tuenda eadem in indiuiduo, ergo talis trās-
latio est nulla. Iam verò ad tertium patet
per hanc doctrinam. Etenim quando per
emptionem redditur impotens vsurarius
ad restituendum: talis emptio facta pecunia
vsuraria irrita est. Sed quia cōmuniter per
emptione&#x0303; & ve&#x0303;ditione&#x0303; nō reditur impote&#x0303;s<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0630.jpg/>
@@1@<SE630>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III. 613
<duolan 2><-P>vsurarius ad soluendum: præsumuntur vali-
di huiusmodi contractus, quamdiu non
constat, quòd est factus impotens.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò circa primam con-
clusionem D. Thom. vtrum sit vera?
Arguitur quòd teneatur vsurarius plus re-
stituere quam accepit, etiam si res sit vsu
consumptibilis, quando inde aliquod lu-
crum comparatur. Possessor malæ fidei qui
ex aliena re factus est ditior, tenetur restitue
re non solum rem, sed etiam omne illud in
quo factus est ditior; sed aliquando contin-
git, quòd vsurarius de re vsu consumptibili
per vsuram acquisita factus sit ditior: ergo
tenebitur lucrum illud restituere. Maior
ostensa est à nobis suprà in quæst. 62. minor
verò experimento constat.</P>
<P>  Sed respondebit aliquis huic argume&#x0303;to,
quòd illud lucrum quòd reportat vsurarius
ex tali re vsu consumptibili, respondet di-
ligentiæ & debetur industriæ illius tāquam
causæ principali: non autem ipsi rei consum
ptibili vsu, & ita videtur respondere D. Tho.
in solutione ad tertium.</P>
<P>  Sed contra hanc solutionem replicatur.
Esto ita quòd vsurarius per vsuram extorse-
rit frumentum eo tempore, quo viliori pre-
tio æstimabatur: si tamen reseruauit illud
tempore quo maiori pretio æstimabatur
vendendum: tunc iste f&#x0153;nerator tenebitur
restituere mutuatario, qui est dominus fru-
menti, totum illum excessum pretij quan-
uis per industriam f&#x0153;neratoris acquisitum
fuerit lucrum illud, ergo similis ratio erit de
pecunia per vsuram acquisita. Sed respon-
debit aliquis quòd illa restitutio minoris
pretij debet fieri ratione damni emerge&#x0303;tis:
quia mutuatarius poterat seruare frumen-
tum illud in illud tempus quo cariùs erat va
liturum. At ista respōsio friuola est. Etenim
tenebitur vsurarius restituere illum exces-
sum maioris pretij, siue mutuatarius esset ser
uaturus frumentum siue non. Titulus verò
damni emergentis non habet locum nisi
quando pars læsa reuera minus habuit, quā
debuit habere. Confirmatur exemplo. Qui
furatur frumentum & vendit illud alio tem
pore quo cariùs valet, tenebitur restituere
illud pretium, ergo etiam vsurarius. Patet
consequentia: quia vsurarius non est magis<-P>@@

<-P>dominus frumenti, quàm fur. Deinde pro-
batur. Esto ita quòd vsurarius acceperit pro
vsuris à mutuatario certam monetam au-
ream; & postea rex siue respublica augeat
pretium illius monetæ tunc vsurarius non
satisfaciet restituendo pretium illius mone-
tæ quantum æstimabatur tempore quo ac-
cepit illam; sed tenebitur restituere tot au-
reos quot accepit. In oppositum videtur es-
se conclusio D. Thom. & eius ratio. Deinde
est alia ratio. Si vsurarius accepit pro vsuris
frumentum, & illud seminauit; non tenebi-
tur restituere fructus illius, deductis expen-
sis, ergo vera est conclusio D. Tho.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis poni-
mus conclusionem bimembrem. Pre-
tium totum rei etiam vsu consumptibilis,
quæ per vsuram extorta est, tenetur vsura-
rius restituere, quātum libet sit maius quàm
cùm accepit rem ipsam. Neque tamen pro-
pterea dice&#x0303;dus est restituere amplius quàm
accepit, etiam si multum creuerit pretium.
Priorem partem huius conclusionis probāt
argumenta facta priori loco contra conclu-
sionem D. Thomæ.</P>
<P>  Sed pro intelligentia secundæ partis no-
tandum est, esse differentiam inter pretium
rei ex vna parte, & inter fructus rei siue id
quod acquiritur ex re illa. Etenim pretium
rei moraliter loquendo non distinguitur à
re illa cuius pretium est: vnde quando resti-
tuimus pretium rei, censemus restitutam es-
se rem ipsam. Huius ratio est: quoniam res
quæ veniunt in commutationes humanas,
solum æstimantur secundùm quòd sunt vti
les & commodæ humanis vsibus, quod qui
dem pretio æstimatur. Cæterùm illud quod
re ipsa postea acquiritur, moraliter loquen-
do distinguitur ab ipsa re: sicut effectus &
causa; si res quidem fuerit fructuosa distin-
guitur ab ipsa re fructus, sicut à causa princi-
pali: si vero sit vsu consumptibilis, distingui
tur tanquàm à causa minus principali. Et
idcirco D. Thom. in 2. conclusione, non suit
contentus asserere, rem fructuosam debere
restitui mutuatario: sed adiecit simul cum
fructibus, vt insinuaret dist inctionem inter
fructus & rem fructuosam. Similiter in pri-
ma conclusione voluit, quòd lucrum quod
acquiritur ex re vsu consumptibili non resti<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0631.jpg/>
@@1@<SE631>614 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III.
<duolan 2><-P>tuatur, etiam si res ipsa vsu consumptibilis
sit restituenda: insinuans similiter distinctio
nem lucr&#x0169; inter illud & rem. At vero preti&#x0169;
cuiuslibet rei, siue consumptibilis vsu, siue
fructuosæ: semper computandum est cum
re ipsa, ac si non distingueretur ab illa.</P>
<P>  Notandum est secundo, quòd licet res
vsu consumptibilis in hoc distinguatur à fru
ctuosa, quòd res vsu consumptibilis per se
quidem & vt sic, est sterilis omnino, fit ta-
men per accidens fructuosa ratione indu-
striæ negotiantis; at vero è contrario res fru-
ctuosa secundum se talis est, per accidens au
tem & minus principaliter requirit aliquā in
dustriam. Nihilominus in hoc omnes istæ
res conueniunt, quòd secundum se sunt pre
tio æstimabiles: quoniam sec&#x0169;dum se om-
nes afferunt commoditatem & vtilitatem
humanæ vitæ. Itaque æstimatio in pretio se
quitur naturam rei etiam vsu consumptibi-
lis vbique & semper; requiritur autem tan-
quam conditio sine qua non, ipsa con-
seruatio & aliqualis industria hominis: quo
niam aliàs non staret talis natura rei. Est si-
mile ad explicandam hanc doctrinam. Po-
tentia quàm habet frumentum ad fructifi-
candum, est naturalis ipsi; at vero hæc pote&#x0303;-
tia etiam remota, non erit in frumento: nisi
sit qui illud conseruet. Causa vero principa-
lis huius potentiæ, est ipsum met frument&#x0169;,
cuius est propria passio: & idcircò diximus
in superioribus pro illa potentia remota nō
posse accipi pretium aliquod: quia erat an-
nexa ipsi tritico absq; aliqua industria pos-
sessoris ipsius. Ex hac doctrina patet intelli-
gentia secundæ conclusionis & solutio argu
mentorum quæ cōtra illam facta sunt. Ete-
nim ad recipiendum pretium quod prore
etiam vsu consumptibili datur, non opus est
industria ipsius recipientis, sed tantum est
conditio sine qua non conseruaretur ipsa
res, quæ sec&#x0169;dum se est pretio æstimabilis.
Hoc ipsum magis patet in materia secundi
argumenti: quoniam ad maiorem æstima-
tionem monetæ quæ à Principe magis va-
let & pluris æstimatur: non opus est aliqua
industria ipsius habentis; Quapropter to-
tam illam monetam tenetur restituere quā
per vsuram accepit. Cæterùm ad lucri facie&#x0303;
dum aliquid cum ipsa pecunia, vel cum re<-P>@@

<-P>vsu consumptibili: requiritur industria ha-
bentistanquàm causa princip alis. Ex prædi-
cta doctrina etiam sequitur, quomodo facie&#x0303;
da sit restitutio in duobus casibus, & simili-
bus. Primus casus est, quando aliquis per vsu
ras extor sit obligationem temporalem ad
aliquam commoditatem vsurarij, v. g. si ex-
torsit obligationem ad colendum agrum
ipsius vsurarij. Alter casus est, si extor sit obli
gationem ad obtine&#x0303;dum aliquod officium
ab ipso Rege, v. g. Præturam aut tabelliona-
tum, obligando mutuatarium vt conferat
huiusmodi officia efficaciter. Dicimus er-
go, quòd in priori casu solum tenetur vsura-
rius restituere pretium in quo æstimatur illa
obligatio cole&#x0303;di agrum; at vero fructus qui
ex huiusmodi cultura producti sunt, non te-
nebitur restituere: quoniam illi fructus pro-
ducuntur ex agro proprio ipsius vsurarij,
v. g. ex vinea tanquam ex causa principali.
Sed rogat aliquis meritò. Quid si vsurarius
seminauit agrum proprium tritico alieno
per vsuram acquisito; nunquid etiā fructus
tenetur restituere? Videtur enim quòd sic:
quia causa principalis illorum fructuum est
semen alienum, ager enim nō concurrit effi
cie&#x0303;ter ad fructificandum, ergo saltem bonā
partem fructuum debet restituere domino
tritici. Respōdetur. Nihilominus, quòd vsu-
rarius non tenetur restituere nisi tantum
ipsum quod accepit: nisi forte ratione dam-
ni emergentis; quia mutuatarius paratus erat
seminare illud triticum & nō habebat aliud
quod seminaret. Ratio est: quia vt iam dixi-
mus in superioribus, potentia proxima triti-
ci ad fructificandum, si materialiter consi-
deretur: non habet à seipso, sed per humanā
industriam & agriculturā: & hoc est quod
pretio æstimatur apud omnes vltra tritic&#x0169;.
Nam potentia illa quam diximus esse re-
motam, non habet pretium distinctum à
pretio tritici. Vnde ad obiectionem respon
detur, quòd quanuis physicè loque&#x0303;do, prin
cipalior causa fructificandi est triticum c&#x0169;
sua virtute seminali: tamen moraliter loque&#x0303;
do non est causa principalis, quoniam con-
sideramus valorem rerum & commodita-
tem; & quia in tritico non distinguimus va-
lorem virtutis fructificatiuæ à valore ipsius
tritici: ideò diximus, quòd moraliter loque&#x0303;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0632.jpg/>
@@1@<SE632>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III. 615
<duolan 2><-P>do non est causa principalis illorum fru-
ctuum triticum, sed agricultura & ipse ager
qui fructificat domino. In altero vero casu
oportet distinguere; si enim qui se obliga-
uit ad obtinendum officium illud, erat qui-
dam tertius, qui quidem se obligauit, ad fa-
ciendam certam quandam diligentiam, &
illam adhibuit: tenebitur vsurarius illi resti-
tuere quantum æstimabitur illa diligentia.
Cæterùm si officium collatum est vsurario
à Principe propter illius merita: non tenebi
tur pro officio quicquam restituere. At ve-
ro si Rex ipse erat mutuatarius, & ratione
mutui obligauit se ad conferendum offi-
cium vsurario & contulit: tunc vsurarius
quamdiu exercet officium, non tenebitur
restituere pretium taxat&#x0169; pro operis ipsius
officij: tenebitur autem renuntiare officio
in manibus ipsius principis. Ratio omnium
istorum est eadem; quoniam illa quæ dixi-
mus quòd vsurarius non tenetur restituere,
debentur sibi vel propter sua merita, vel pro
pter suum laborem. Sed obijciet aliquis con
tra. Quia ille vsurarius non erat verus officia
lis, quando accipit officium à Rege ratione
mutui; ergo non habebat titulum accipien-
di stipendia taxata veris officialibus. Est exe&#x0303;
plum in nostra schola. Si quis non magister
obtineret cathedram quam dicunt proprie
tatis, & non esset verus Magister; non habe-
ret titulum percipiendi fructus taxatos Ma-
gistro proprietatis; ergo neque tabellio po-
terit percipere stipendia taxata vero tabel-
lioni. Respondetur distinguendo de stipen
dijs taxatis v. g. tabellionibus, sunt enim quæ
dam stipendia honorifica pro dignitate of-
ficij: alia vero sunt stipendia mercenaria
purè pro labore operum. De primis sti-
pendijs certum nobis est, quòd qui non
habet verum titulum non potest illa per-
cipere & ideo tenetur ea restituere. At
verò secundi generis stipendia non tenetur
restituere: quoniam illa respondent labori
vtili communitati, vnde idcircò in casu
posito in obiectione, ille qui non habet ve-
rum gradum magisterij, non tenebitur re-
stituere totum stipendium: sed poterit ali-
quid sibi retinere pro labore vtili commu-
nitati. Et idem censendum est de illo qui
habet beneficium curatum, & tamen non<-P>@@

<-P>est verè parochus, propter aliquod impe-
dimentum, v. g. illegitimitatis; poterit enim
retinere partem aliquotam corresponden-
tem officio ministrantis: sicut si ille esset
substitutus veri parochi. Nam ipsam et eccle
sia, quamdiu est communis error populi
putantis illum esse verum parochum, con-
cedit illi facultatem substituti. Alia vero sti-
pendia maiora quæ correspondent dignita-
ti officij nemo poterit percipere, nisi habeat
verum gradum vel verum titulum requisi-
tum ad tale officium.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur tertiò. Vtrum omnia vsu-
rarij bona sint obnoxia restitutioni?
Pro cuius intelligentia aduertendum est, &#xA759;
bona vsurarij sunt in triplici differentia. Alia
quidem per vsuras extorta, alia verò pecu-
nijs vsurarijs comparata: alia denique quæ
iusto titulo possidet, quale est patrimonium
& alia bona contractu iusto acquisita. Dubi-
tamus ergo, vtrum omnia huiusmodi bona
pariter sint obligata ad restituendum vsuras
mutuatario. Videtur vera pars negatiua,
quoniam bona obligata alteri, nemo potest
per contractum validum alienare; sed vsura
rius potest per contractum validum pluri-
ma bona ex prædictis alienare, imò etiam
aliquando bona per vsuram extorta, non so
lum vsu consumptibilia sed etiam bona fru-
ctuosa quæ comparauit pecunijs vsurarijs:
ergo non omnia bona sunt restitutioni ob-
noxia.</P>
<P>  In opposit&#x0169; est, quòd ipsemet vsurarius
personaliter est obligatus ad restituendas
vsuras mutuatario; ergo omnia bona illius
sunt obligata. Hanc quæstionem celebrem
inter Iuristas & Theologos disputat egre-
giè Caietanus in opusculo de vsuris citato,
& refert varias sententias Iurisperitorum &
cas conciliat. Item Magister Soto eandem
disputat quæstionem lib. 6. de iusti. quæst. 1.
art. 4. in responsione ad argumenta.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis sit pri
ma conclusio. Omnia in vniuersum
vsurarij bona, sunt obligata restitutioni vsu-
rarum. Probatur primò, argumento in op-
positum facto. Deinde probatur. Quoniam
mutuatarius habet ius ad repetendum ab
vsurario vsuras quas accepit; hoc autem ius
executioni mandatur à iudicibus in quibus-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0633.jpg/>
@@1@<SE633>616 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III.
<duolan 2><-P>libet bonis vsurarij, ergo omnia illius bona
sunt obligata tali restitutioni. Et cōfirmatur.
Quoniā alij creditores habent ius ad quæ li-
bet bona debe&#x0303;ti&#x0169;, ergo & mutuatarius habet
ius ad quælibet bona vsurarij. Probatur con
sequentia: quoniam mutuatarius non est
peioris conditionis, quàm alij creditores,
neque vsurarius est melioris conditionis,
quàm alij debitores. Et denique. Omnia bo
na furis siue latronis, sunt obligata restitutio
ni, ergo omnia bona vsurarij. Hæc conclu-
sio asseritur expresse à D. Tho. in solutione
ad secundum argumentum. Verumtamen
quia non est eadem ratio obligationis in
omnibus bonis, aduertendum est: quòd est
duplex obligatio; quædam dicitur obligatio
realis: alia vero personalis. Realis quidem
obligatio oritur ex ipsare, & inde solet re-
fundi in personam quæ est domina illius
rei. Item huiusmodi obligatio perpetua est
quæ perpetuo comitatur rem ipsam vbic&#x0169;-
que fit, id circò dicitur realis obligatio. Per-
sonalis vero obligatio ortum habet ex ipsa
persona & in illa est immediatè: quanuis in-
de refundatur in ipsas res & in bona illius
personæ; & talis obligatio deriuata, non co-
mitatur perpetuo rem, sed personam, & illa
defuncta comitatur aliam personam quæ
loco illius succedit in bona ipsius: ita sanè
vt personalis obligatio non transeat in em-
ptorem, transeat vero in hæredem: quo-
niam emptor non succedit loco personæ
venditoris, hæres vero succedit loco de-
functi.</P>
<P>  Hoc supposito sit secunda conclusio. Bo
na vsurarij pecunijs vsurarijs comparata, aut
quolibet alio titulo iuste possessa, v. g. ex
patrimonio vel donatione habita, obligata
sunt ad restitutionem faciendam mutuata-
rio, obligatione personali non obligatio-
ne reali. Probatur: quoniam res quæli-
bet solum est obligata obligatione reali
vero domino, vel de voluntate veri do-
mini, sed huiusmodi bona non sunt mu-
tuatarij tanquàm domini, vt iam osten-
dimus supra, sed potius sunt vsurarij: er-
go tantum obligatione personali obligata
sunt. Confirmatur. Si huiusmodi bona sint
res fructuosæ & non vsu consumptibiles,
fructificant ipsi vsurario, non autem mu-<-P>@@

<-P>tuatario; ergo non habent obligationem
realem.</P>
<P>  Tertia conclusio. Res per vsuras acqui-
sita quæ non est consumptibilis vsu, obli-
gata est obligatione reali ad restitutionem
faciendam mutuatario. Probatur ex oppo-
sita ratione, quoniam res quælibet obliga-
ta obligatione reali ea est, quæ vero do-
mino fructificat si fructuosa est; sed domi-
nium talium rerum manet semper apud
mutuatarium & illi fructificant: ergo obli-
gatæ sunt obligatione reali.</P>
<P>  Quarta conclusio. Res per vsuram ac-
quisita vsu consumptibilis, non est obli-
gata obligatione reali ad restitutionem fa-
ciendam mutuatario. Probatur primo, quo
niā obligatio realis semper comitatur rem
ipsam vbicumque sit; sed si vsurarius rem
vsu consumptibilem alienet à se transfert
aliquando dominium illius & fit libera ab
huiusmodi obligatione: ergo non obliga-
batur obligatione reali. Maior constat apud
omnes, ex discrimine supra posito inter
obligationem realem & personalem: mi-
nor autem probatur: quoniam si vsurarius
pecunijs vsurarijs emat agrum, transfert
dominium pecuniarum in venditorem &
manent liberæ pecuniæ ab omni obliga-
tione restitutionis faciendæ mutuatario.
Cōfirmatur. Quoniam realis obligatio dif-
fert à personali, quòd realis transit in em-
ptorem; sed in emptorem rerum cōsumpti-
bilium non transit obligatio aliqua cum
ipsis rebus: ergo illa non erat obligatio rea-
lis. Secundo probatur, res vsu consumpti-
biles per vsuram acquisitæ non sunt neces-
sariò eædem restituendæ, sed sufficit quòd
aliæ similes & eiusdem valoris & pretij
restituantur; at vero realis obligatio sequi-
tur semper eandem rem in indiuiduo non
autem in specie: ergo. Maior ab omnibus
acceptatur, minor explicatur. Si vsurarius
per vsuras accipit agrum quem postea
sterilem reddit, tunc etiam si habeat alium
agrum eiusdem speciei & pretij, non tran-
sit realis obligatio ab illo agro sterili ad
agrum proprium quem antea habebat.</P>
<P>Confirmatur. Si vsurarius pecuniam per
vsuram acquisitam accumulet cum alia pe-
cunia simili, vel etiam triticum per vsu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0634.jpg/>
@@1@<SE634>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III. 617
<duolan 2><-P>ram acquisitum conijciat in horreum in
quo habebat copiam proprij frumenti,
tunc in tali casu non est cur magis dica-
mus, has pecunias indiuiduas, vel hoc sin-
gulare triticum obligari reali obligatione
ad restitutionem faciendam mutuatario:
quàm illas pecunias & illud horde&#x0169; quod
antea habebat, imo verò in tali casu ita iu-
dicandum est de obligatione ad restitu-
tionem, atque si consumpsisset pecunias
& triticum: vnde omnia illa bona manent
obligata obligatione personali. Hæc quar-
ta conclusio, videtur esse contra Caieta-
num opusculo citato de vsura. quæstione. 4.
qui vniuersaliter asserit omnia bona per
vsuras arquisita obligari obligatione rea-
li ad restitutionem faciendam mutuata-
rio. Minor etiā probatur, nā Soto vbi suprà
disputans hanc difficultatem, nullam men-
tione&#x0303; facit de rebus vsu consumptibilibus.</P>
<P>  Cæterùm pro sententia Caietani & con-
tra nostram quartam conclusionem facit
ratio adducta pro tertia conclusione, scili-
cet, res quælibet obligata est obligatione
reali vero domino; sed res etiam per vsu-
ram  acquisitæ vsu consumptibiles non sunt
vsurarij tanquam domini, sed sunt mutua-
tarij, vt iam ostendimus non transferri do-
minium illarum rerum, ergo falsa est no-
stra conclusio. Respondetur quòd reuera
illa ratio pro tertia conclusione quæ est Ca-
ietani non est sufficiens nisi addatur illi,
quòd talis res sit obligata eadem numero
restitutioni faciendæ; imo verò idcircò ha-
bet locum illa ratio in rebus quæ non con-
sumuntur vsu: quoniam illæ in indiuiduo
sunt obligatæ restitutioni vero domino fa-
ciendæ: deficit autem in rebus vsu consum-
ptibilibus etiam si non sint cōsumptæ: quo-
niam tales res non sunt necessariò eædem
numero restituendæ.</P>
<P>  Ad argument&#x0169; vero fact&#x0169; in principio
dubij pro parte negatiua ex dictis patet re-
sponsio: etenim res quæ vsu non consu-
muntur non possunt alienari illa ratione,
& propterea diximus: non esse obligatas
obligatione reali, si sint extortæ per vsu-
ram. At vero res vsu consumptibiles pos-
sunt alienari aliquando, & idcircò asseri-
mus, eas obligari obligatione tantum per-<-P>@@

<-P>sonali. Quod si aliquis obijciat. Quid igi-
tur prodest asserere, quòd non transfertur
dominium huiusmodi rerum in vsura-
rium; siquidem non sunt obligatæ magis
obligatione reali quam si transferretur do-
minium in vsurarium? Quemadmodum
pecuniæ quas accipit mutuatarius non sunt
obligatæ obligatione reali, quin potius
mutuatarius est dominus illarum, ergo
nulla differentia est inter pecunias, quas ac-
cipit vsurarius, & pecunias quas accipit
mutuatarius quantum ad obligationem re-
stituendi realem vel personalem: sed so-
lum est differentia, quòd vsurarius tene-
tur ratione iniustæ acceptionis, mutuata-
rius vero tenetur ex vi contractus mutui.
Respondetur nihilominus, quòd mul-
tum prodest in fauorem mutuatarij, quòd
non transferatur dominium pecuniarum
quas per vsuras accipit vsurarius: etenim si
per alienationem huiusmodi rerum vsu
consumptibilium, fiat impotens vsurarius
ad restituendum: talis alienatio non va-
let, quoniam in tali euentu huiusmodi bo-
na succedunt in locum rerum quæ obli-
gantur obligatione reali, & contractus qui
fit cum huiusmodi bonis non est validus;
esset autem validus si similis contractus fie-
ret à mutuatario de pecunia mutuata: quo-
niam mutuator fecit eum dominum pe-
cuniæ, & non manet obligatus nisi obli-
gatione personali tantùm: qua propter con-
tractus facti à mutuatario de illa mutuata
pecunia non fiunt cum iniuria tertij, scili-
cet mutuatoris: & ideo validi sunt, etiam si
fiat impotens mutuatarius ipse ad soluen-
dum mutuatum. Contractus verò facti ab
vsurario de huiusmodi rebus non sunt va-
lidi: quoniam fit impotens ad soluendum.
Et ratio est, quia vsurarius non est factus
dominus pecuniæ vsurariæ, vnde cum in-
iuria domini est, quòd ille fiat impotens
ad soluendum per alienationem pecuniæ
alienæ: non est autem cum iniuria mutua-
toris, quod mutuatarius fiat impotens ad
soluendum, per alienationem mutuati. Et
ratio est, quia mutuator liberè nullo cogen-
te fecit ill&#x0169; domin&#x0169; pecuniæ, dummodo se
obligaret ad restitued&#x0169;, vnde poterit mutua
tarius illas pecunias ludere vel donare. Ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0635.jpg/>
@@1@<SE635>618 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III.
<duolan 2><-P>dictis colligitur, quid sit dicendum de vxo-
re, de filijs, de tota familia, qui comedunt &
consumunt bona vsurarij; An teneantur ad
restitutionem vel non? Dice&#x0303;dum est enim,
quòd si vsurarius non reddatur impotens
ad restituendum per quotidianas expen-
sas, & stipendia famulorum: non tenen-
tur prorsus ad aliquam restitutionem. At
verò si fiat impotens ad restituendum, tunc
neque vxor neque filij, neque famuli pos-
sunt sustentari illis bonis per se loquendo:
aliàs tenebuntur ad restitutionem. Ratio
est manifesta, quoniam nemini licet alie-
nam rem inuito domino attrectare: sed in
huiusmodi casu illi rem alienam inuito do-
mino consumunt: ergo tenentur ad resti-
tutionem, non secùs atque si cum latrone
de re furtiua communicarent. Dixi tamen
per se loquendo: quoniam per accidens ex
circunstantia, licitum erit vxori & filijs co-
medere de illis bonis ratione extremæ ne-
cessitatis, quia non habent aliundè quomo-
do sustententur. Sed consulendum erit fi-
lijs ætate prouectis: vt quærant sibi cibum
aliunde. Famuli etiam excusantur à quibus-
dam & à Caietano in verbo vsura, quan-
do agunt rem mutuatarij, scilicet, admo-
nendo hærum netam magnas vsuras exi-
gat, vel etiam procurando pignora mutua-
tariorum. Sed profectò huiusmodi excusa-
tio non est omnino sufficiens vt isti eripian-
tur ab omni restitutione. Primò quidem,
quoniam ad vsurarium ipsum spectat, si pi-
gnora illa accipit pro principali & vsuris,
ea seruare ne à tinea lædantur. Deinde. Illa
admonitio si non est efficax, nihil vtilita-
tis affert mutuatarijs, ergo nulla ratione ex-
cusabuntur famuli à restitutione alimento-
rum & stipendiorum, quando vsurarius
fit impotens ad restituendum. Quod si quis
dicat, quòd saltem quando admonitio est
efficax, excusabitur famulus à restitutione.
Respondetur, quòd excusabitur ex parte &
non ex toto: quoniam nihilominus susten-
tatur de vsuris, propter quod fit impotens
vsurarius ad soluendum. Vnde dicimus, &#xA759;
famuli non excusabuntur simpliciter nisi
propter extremam necessitatem.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur quartò; Vtrùm hæredes vsu
rarij teneantur ad omnia illius debita<-P>@@

<-P>persoluenda? In qua quæstione vnum cer-
tissimum est apud omnes, quòd hæredes
tenentur ad omnia debita vsurarij persol-
uenda, saltem secundùm vires & faculta-
tes hæreditarias. Probatur. Primò quidem,
quantùm ad ipsa bona per vsuram acqui-
sita & obligata reali obligatione qualia sunt
vinea, vel domus: siquidem realis obligatio
est comes indiuidua ipsius rei apud quem-
cunque inueniatur. Deinde probatur quan-
tum ad alia bona comparata pecunijs vsu-
rarijs etiam iusto titulo. Quoniam omnia
illa erant obligata obligatione personali a-
pud ipsum vsurarium; sed hæredes succe-
dunt personæ vsurarij: ergo etiam succe-
dunt in obligationem personalem si admit-
tunt hæreditatem. Diximus autem saltem
secundùm facultates & vires hæreditarias:
quoniam si vsurarij debita excedant totam
hæreditatem: non tenebuntur hæredes in
foro conscientiæ ad soluendum illum ex-
cessum, etiam si non fecerit inuentarium.
Diximus in foro conscientiæ: quoniam in
foro exteriori est dubia res inter Iurisperi-
tos, An hæredes qui non faciunt inuenta-
rium teneantur ad omnia bona testatoris
persoluenda. Refert Couarruuias libro. 3.
Variarum Resolutionum, capit. 3. nume-
ro. 8. Iurisperitos de hac re disserentes. Et
quanuis sit vera in foro exteriori sententia
affirmatiua: tamen in foro conscientiæ de-
bet esse certa contraria sententia negatiua.
Et ratio est manifesta: quoniam hæredes
vsurarij non tenentur ad restitutione&#x0303; ratio-
ne iniustę acceptionis; (supponimus enim
quòd non sunt cooperati ad vsuras extor-
quendas;) nec tenentur ratione rei acceptæ;
ergo non tenebuntur restituere vltra facul-
tatem rei acceptæ quicquam. Cæterum ip-
sa lex ciuilis & iudices exequutores ipsius
legis, procedunt ex præsumptione iusta con
tra omnes hæredes, qui sine beneficio in-
uentarij clanculum adeunt hæreditatem
testatoris qui erat obligatus debitis: me-
ritò enim præsumuntur quòd occultant
partem hæreditatis, ne persoluant omnia
debita. At verò in foro conscientiæ ces-
sat omnis falsa præsumptio: quoniam ip-
se p&#x0153;nitens narrat rei veritatem coram
Deo, ergo nulla ratione est obligandus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0636.jpg/>
@@1@<SE636>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III. 619
<duolan 2><-P>ad restitutionem in illo foro supra vires hæ
reditarias.</P>
<P>  Difficultas autem est hic examinanda,
Vtrùm si hæredes vsurarij sint duo vel tres,
& aliquis eorum non vult soluere, aut cer-
tè soluit minimam partem: teneantur re-
liqui hæredes ad soluendum omnia debi-
ta insolidum? Videtur enim vera sententia
affirmatiua ex capit. tua nos. de vsuris. vbi
dicitur, quòd hæredes vsurariorum eadem
districtione sunt cogendi ad soluendas vsu-
ras: qua vsurarij si viuerent cogerentur; sed
vsurarius cogeretur ad soluendas omnes
vsuras: ergo & hæredes. Secundò proba-
tur. Hæres quilibet succedit loco testatoris:
sed testator tenebatur omnia debita per-
soluere, & omnia illius bona tenebantur
saltim obligatione personali: ergo hæres
quilibet tenebitur omnia debita persolue-
re, si non excedunt partem hæreditatis. Sed
dicet aliquis, quòd hæres non succedit in
totam hæreditatem sed in partem: ac pro-
inde quòd non succedit in totam obliga-
tionem ad persoluenda omnia debita sed
in partem, pro rata & proportione ipsius
hæreditatis. Contra hoc est replica. Si ipse
vsurarius possideret solum vnum fundum,
quæ fuit pars in quam succedit hæres: te-
neretur ipse vsurarius olim soluere omnia
debita ex ipso fundo: ergo etiam si hæres
succedat solum in illum fundum: tenebi-
tur ex ipso fundo persoluere omnia debi-
ta. Deinde, obligatio personalis quæ erat
in testatore, non videtur quòd minuatur,
sed potius quòd augeatur: quoniam mul-
ti sunt hæredes: sed ipse tenebatur ad om-
nia debita: ergo etiam singuli hæredes te-
nebuntur. Antecedens probatur, quoniam
singulorum hæredum bona, etiā quæ alias
habebat, videntur quòd maneant obligata
obligatione personali ad persoluenda debi-
ta personæ quam repræsentant.</P>
<P>  Hanc difficultatem disputat Caietanus
in opusculo citato de vsuris, quæstione. 5.
vbi refert sententiam Iurisperitorum asse-
rentium cum glossa in capit. tua nos, affir-
matiuam partem, scilicet, quòd quilibet
hæres tenetur in solidum ad omnia debi-
ta vsurarij persoluenda. At vero ipse Caie-
tanus & Magister Soto vbi supra tenent par<-P>@@

<-P>tem negatiuam: quam nos censemus cer-
tam in foro conscientiæ. Dicimus ergo, &#xA759;
singuli hæredes tenentur pro rara hæredi-
tatis ad soluenda debita testatoris. Proba-
tur hæc sententia, primò quidem & prin-
cipaliter, quoniam hæredes vsurarij non
tenentur ratione iniustæ acceptionis sed so-
lum ratione rei acceptæ: sed singuli acce-
perunt duntaxat suas portiones: ergo tan-
tum tenebuntur debita soluere pro rata por-
tionis vniuscuiuslibet. Confirmatur. Quo-
niam in petitione hæreditatis, diuiditur in-
ter hæredes simul ius ad exigenda debita,
quæ debebantur testatori, & similiter obli-
gatio testatoris ad alia debita persoluenda,
sed singulis non contingit totum ius ad re-
cuperandum sibi omnia debita: ergo neque
& competit singulis tota obligatio ad sol-
uenda debita.</P>
<P>  Probatur secundò. Hæres solùm tenetur
ratione obligationis personalis ipsius testa-
toris ad persoluenda debita: sed obligatio
personalis testatoris diuiditur per singulos
hæredes, iuxta singulas portiones hæredi-
tarias: ergo iuxta illas tenebuntur soluere
debita. Probatur minor, quia singuli hæ-
redes non succedunt repræsentantes totam
personam testatoris, sed partialiter, colle-
ctiuè vero repræsentant totam personam.
Et hoc patet, quando nepotes sunt hære-
des alicuius testatoris: tunc enim repræsen-
tant vnam personam condistinctam cum
auunculo filio testatoris. Ex hac doctrina fa
cilè possumus dissoluere argume&#x0303;ta cōtraria.</P>
<P>  Ad primum argumentum ex capit. tua
nos, respondetur, quòd æqualitas districtio
nis comparanda est ad omnes hæredes col-
lectiuè, non ad singulos.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, quòd non singuli succedunt totaliter,
sed partialiter. Ad replicam respondetur,
quòd si testator non habebat alia bona præ-
ter fundum, is qui hæreditauerit fundum,
tenebitur ad omnia soluenda: & si multi hæ
reditabunt fundum, tenebuntur secundùm
proportionem hæreditatis.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur,
quòd obligatio testatoris non minuitur,
sed tota manet in ipsis hæredibus collecti-
uè sumptis.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0637.jpg/>
@@1@<SE637>620 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III.
<duolan 2><P><INI2>D</INI2>Vbitatur quintò; Vtrùm vsurariorum
cooperatores & coadiutores, tenean-
tur ad restitutionem vsurarum? De qua re
diximus supra quæst. 62. art. 7. vbi vniuersa-
liter definiuimus, quomodo teneantur ad re
stitutionem qui concurrunt ad iniustam
actionem. Ea ergo recolenda sunt pro præ-
senti tractatu: quoniam vsuraria acceptio spe
cies est actionis iniustæ. Nihilominus spe-
cialiter animaduertendum est, quòd adiuto
res & cooperatores ad exercendas vsuras,
sunt in duplici differentia. Quidam enim
gerunt vicem & negotium vsurariorum:
quidam vero gerunt solum negotium eor&#x0169;
qui recipiunt mutuum.</P>
<P>  Sit ergo nobis prima conclusio. Qui co-
operantur ad vsuras exercendas, gerentes ne
gotium f&#x0153;neratorum: tenentur ad restitu-
tionem totius damni quod inde sequitur
mutuatario: etiam si inde nihil vtilitatis sibi
accesserit. Qui verò gerunt negotium tan-
tum mutuatariorum, non tenentur ad ali-
quam restitutionem: imò neque peccāt ma-
gis quā ipse mutuatarius: de quare dicemus
articulo sequenti. Exemplum primæ partis
conclusionis est, in illis qui discurrunt inqui
rentes mutuatarios qui ad vsuras mutuum
accipiant, & ipsi firmant pacta & conuentio
nes inter mutuatorem & mutuatarium. Est
etiam exemplum in ministris & famulis
vsurariorum, qui eorum nomine faciunt
contractus vsurarios: & quia illorum nego-
tium gerunt, dicuntur communi vocabulo
agentes seu factores. In eadem classe compu
tantur famuli, qui exigunt debita à mutuata-
rijs, habentes autoritatem ad cogendos illos
iuridicè ad vsuras persoluendas. Diximus
habentes autoritatem: quoniam si tantum
mitterentur ad petendum vsuras simplici-
ter, sicut simplex nuntius qui portat debita:
non tenerentur ad restitutionem. Idem di-
cendum est de alijs famulis qui custodiunt
pecunias vsurarias; isti enim non cooperan-
tur ad peccatum vsuræ, quic quid alij scrupu
losi nimis contra sentientes dicant.</P>
<P>  Exemplum secundæ partis conclusionis
est in ipsis ministris etiam ipsius vsurarij,
quos precibus inducit mutuatarius, vt ipsi
petant ab vsurario sub vsuris. Ratio huius rei
est huiusmodi. Qui negotium gerunt f&#x0153;ne<-P>@@

<-P>ratorum, sunt vera causa moralis cōtractus
vsurarij & iniustæ acceptionis; qui autem
negotium gerunt mutuatariorum non sunt
causa moralis iniustæ acceptionis, magis
quàm ipse mutuatarius qui patitur vsuras:
ergo illi priores & non isti secundi tenentur
restituere. Hinc faciemus gradum ad expli-
candum id quod in hac parte est difficilius,
scilicet, quando tabellio ipse tenebitur ad re-
stitutionem, ex eo quòd facit scripturam
contractus vsurarij.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO cuius rei intelligentia notandum
est, quòd ipse tabellio in huiusmodi scri
ptura conficienda, dupliciter se potest ha-
bere. Vno modo fideliter explicando rem
ipsam, vt est à parte rei, v. g. si mutuator det
mutuò centum aureos & petat pro mutuo
& lucro quindecim, & ipse tabellio sic scri-
bat de verbo ad verbum. Secundo modo po
test se habere palliando vsuram, infideliter
exercens officium suum, v. g. si in eodem
casu posito fidem faciat tabellio ipse, scri-
bendo quòd mutuatarius recipit quindecim
supra centum.</P>
<P>  Sit secunda conclusio. Tabellio qui prio-
ri modo se habet, non tenetur ad aliquam re
stitutionem: imò neq; peccat aliquod pec-
catum; qui verò secundo modo se habet, si
palliet vsuras in fauorem vsurarij: tenetur ad
restitutionem; si autem palliet in fauorem
mutuatarij: non tenetur ad restitutionem.
Probatur prima conclusionis pars. Quoniā
tabellio in tali casu facit fidem rei omnino
veræ, & nullam facit iniuriam tertio, ergo
neque peccat neque tenetur ad restitutio-
nem. Et quidem quòd faciat fidem rei ve-
ræ, patet ex ipso casu: quod autem nullam
faciat iniuriam mutuatario: probatur. Quo
niam mutuatarius per tale instrumentum
confectum à tabellione, non poterit com-
pelli ad soluendas vsuras, imò si in iudicio
compareat huiusmodi instrumentum de-
clarabitur nullus & irritus huiusmodi con-
tractus, & vsurarius punietur grauiter. Dein-
de probatur eadem pars. Quia etiam si in-
strumentum illud compelleret mutuatari&#x0169;
ad soluendas vsuras: tamen ipse tabellio ro-
gatus à mutuatario non faciebat illi iniu-
riam. Et confirmatur. Testes qui interfue-
runt tali contractui, non tenentur ad vllam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0638.jpg/>
@@1@<SE638>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III. 621
<duolan 2><-P>omnino restitutionem, imò neque peccant
magis, quam si vocare&#x0303;tur vt essent testes cu-
iuslibet alterius criminis, sunt enim testes ve
ritatis & nullo modo causa malitiæ, ergo
idem iudicium ferendum est de tabellione.</P>
<P>  Secunda vero pars & tertia cōclusionis,
simul probātur ratione proportionali. Quo
niam tabellio qui palliat vsuram in fauorem
vsurarij, est causa moralis, ratione instrume&#x0303;
ti quod conficit ad hoc, quòd mutuatarius
compellatur in iudicio ad soluendas vsuras;
si autem conficiat in fauorem mutuatarij,
non est causa moralis, quòd mutuatarius co
gatur in iudicio soluere vsuras, imò ipse mu
tuatarius suis precibus cogit illum vt faciat
instrumentum in fauorem illius, ergo nul-
lam facit iniuriam. Hoc ipsum quod de ta-
bellione dicimus, erit dicendum de testibus
qui inter sunt huiusmodi contractui pal-
liato. Si enim se tenent ex parte vsurarij te-
nentur ad restitutionem; si autem se tenent
ex parte mutuatarij, ita vt nullo modo testi-
ficarentur, nisi ab illo rogati: non tenentur
ad restitutionem.</P>
<P>  Sed est argumentum contra tertiam par
tem conclusionis. Ipse tabellio tenetur ex iu
stitia ratione officij, illud exercere fideliter,
perhibendo testimonium veritati & non
palliando mendacium: ergo cum palliat cō
tractum illum vsurarium, peccat contra iu-
stitiam etiam si faciat id in fauorem mutua-
tarij: ac per cōsequens tenebitur ad aliquam
restitutionem. Et confirmatur. Quia ille sal
tim peccat contra religionem præstiti iura-
menti de exercendo fideliter officio. Respō
detur quòd argumentum probat tabellio-
nem peccare, non solum contra religionem
præstiti iuramenti peccatum periurij: sed
etiam contra fidelitatem quam tenentur ser
uare, ex pacto cum ipsamet republica facto.
Cæterùm non peccat contra ius mutuatarij
siquidem gerit potius negotium illius roga-
tus ab illo: & idcircò non tenetur ille ad ali-
quam restitutionem facie&#x0303;dā. Quemadmo
dum neque tabellio qui scripturam falsam
præsentat in iudicio ad defensionem inno-
centis quem certo scit esse innocentem, sed
impetitur ab aduersario iniquo; quāuis pec-
cet contra religionem iuramenti & con-
tra iustitiam debitam reipublicæ: tamen<-P>@@

<-P>non peccat contra ius iniqui aduersarij qui
insequitur innocentem, & idcircò non te-
netur ad vllam restitutionem faciendam
particulari personæ: quanuis si respublica
damnificaretur ex huiusmodi falsis testimo
nijs: tenebitur ille tabellio ad restitutionem
faciendam reipublicæ. Et hoc probat argu-
mentum efficaciter. Quæ autem diximus,
intelligenda sunt quādo tabellio nouit aper
tè contractum esse vsurarium; quoniam si
ignoret vel dubitet an sit vsurarius contra-
ctus, vel nō, etiam si suspicetur esse vsurari&#x0169;:
tamen rogatus & ad instantiam vtriusque
partis conficiat instrumenrum palliatiuum
vsuræ, null&#x0169; est peccatum ex parte tabellio-
nis. Et ratio est: quoniā tabellio ratione offi-
cij tenetur præstare fidem suam postulatus
à ciuibus; & quoniam ista fides pedet in illo
casu à narratione partium quādo ipse nescit
aliàs contrarium, tunc verè reddit testimo-
ni&#x0169;: eo vel maximè si ipse admoneat vtrāq&#x0301;;
partem ne forte pallient vsuram mendacio.
Cum igitur vtraque pars habeat certum ius
erga tabellionem, vt reddat testimoni&#x0169; con
tractus quem illi faciunt: tenetur tabellio
etiam si dubitet esse vsurarium, exercere su&#x0169;
officium in fauorem ciuium, quoniam in
dubijs melior est conditio possidentis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur vltimò. An vsurarius me&#x0303;talis
teneatur ad restitutionem. Ratio du-
bitandi est pro parte negatiua: quoniā simo
niacus mentalis nō tenetur ad restitutione&#x0303;;
ergo neq; vsurarius. Antecede&#x0303;s probatur ex
ca. mādato de simonia. Cōseque&#x0303;tia vero pro
batur: quoniā proportionabiliter se habe&#x0303;t in
spiritualibus simonia & in te&#x0303;poralibus vsura.</P>
<P>  Sec&#x0169;do arguitur pro eade&#x0303; parte. Restitu-
tio tant&#x0169; debetur ratione damni quod dat&#x0169;
est alteri; at vsurarius me&#x0303;talis nullum dam-
num dedit alteri, sicut neque homicida me&#x0303;
talis: ergo non tenetur quicquam restituere.</P>
<P>  Sed in oppositum est, &#xA759; in cap. Cōsuluit
de vsuris dicitur, quòd vsurarius mentalis ad
ea quæ taliter sunt accepta restituenda in
animarum iudicio efficaciter est inducen-
dus. Deinde nos supra ostendimus lucrum
vsurarium ita iure esse prohibitum, vt eius
domini&#x0169; nō transferatur in vsurari&#x0169;, quod
si trāsfertur secund&#x0169; aliquor&#x0169; opinione&#x0303;: ta-
me&#x0303; trāsfertur c&#x0169;obligatione ad restitutione&#x0303;.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0639.jpg/>
@@1@<SE639>622 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III.
<duolan 2><-P>Denique. Quicquid comparatur per iniu-
stum contractum est lucrum iniustum &
obnoxium restitutioni: sed contractus ille
mutui est iniustus ratione mentis iniquæ:
ergo lucrum ex illo acceptum obnoxium
est restitutioni.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis, reuo
canda sunt in memoria quæ diximus
supra artic. 1. huius quæst. circa responsione&#x0303;
ad quartum argumentum de vsura menta-
li. Ex quibus colligamus hic, quòd ista dubi
tatio solum procedit de vsura mentali, se-
cundùm quòd specialiter distinguitur à re-
liquis vitijs mentalibus, videlicet loquimur
de vsura mentali, secundùm quòd distin-
guitur ab vsura reali, in qua est pactum ex-
plicitum vel implicitum de lucro ratione
mutui: sed tamen in vsura mentali de qua
loquimur, recipitur pretium vltra sortem
ratione mutui: etiam si non præcesserit pa-
ctum aliquod.</P>
<P>  Secundò notandum est, quòd cōtractus
iste vsuræ mentalis tripliciter potest exerce
ri: primo modo, ita vt vtraque pars habeat
mentem vsurariam, alter recipiendi vsuram
ex mutuo, alter vero dandi: & hæc est perfe
cta & plena ratio vsuræ mentalis. Alijs vero
duobus modis exerceri potest iste contra-
ctus ex altera parte contrahentium. Sit ergo
secundus modus, quando mutuator habet
animum sincerum & candidum neque re-
cipiendi aliquid ratione mutui ex obligatio
ne ciuili: sed tantum ex gratitudine: at vero
ipse mutuatarius opinatur mutuatorem ha-
buisse anim&#x0169; deprauatum & intendere obli
gare illum ad reddendum aliquid vltra sor-
tem obligatione ciuili: & c&#x0169; hac falsa opinio
ne soluit aliquid vltra sortem. Tertius mo-
dus est, quando mutuator habet anim&#x0169; de-
prauatum, inte&#x0303;dens obligare mutuatarium
ad soluendas vsuras: sed ipse mutuatarius nō
intelligit talem animum, & nihilominus
reddit aliquid vltra sorte&#x0303; ex gratitudine &
beneuolentia.</P>
<P>  HIS ita cōstitutis, dicimus primò, quòd
illo primo modo mutuator certissime est
vsurarius mentalis (de quo loquimur) & te-
netur ad restitutionem totius lucri & totius
damni, quod inde mutuatario est sequut&#x0169;:
& sic intelligitur cap. consuluit. citatum, &<-P>@@

<-P>hoc probant argumenta facta pro parte affir
matiua. At vero in secundo casu ipse mutua
tor nullam incurrit culpam: sed nihilomi-
nus tenebitur ad restitutionem illius lucri in
quātum factus est ex illo ditior. Et ratio est,
quoniam ille solum tenetur ratione rei acce
ptæ, non ratione iniquæ acceptionis. Verum
est tamen, &#xA759; quandiu non intellexerit mu-
tuatarium soluisse lucrum illud ex falsa præ
sumptione: excusabitur omnino à restitutio
ne facienda. Hæc etiam sententia constituta
est apud omnes. In tertio vero casu aliquid
est certum apud omnes, scilicet, quòd mu-
tuator quandiu in illa mala fide perseueraue
rit, tenebitur ad restitutionem ratione con-
scientiæ erroneæ. Est autem controuersia,
An postquam mutuator notum habuerit
animum mutuatarij & nouerit illum dedis-
se lucrum vltra sortem ex mera gratitudine:
teneatur nihilominus restituere? Multi Iu-
risperiti quos citat Syluest. in verbo vsura. 6.
quæst. 3. & Sotus vbi sup. art. 4. tenent, quòd
ille mutuator manet obligatus nihilominus
ad restitutionem. At vero ipse Syluester &
Caietanus & Sotus tenent contrariam sen-
tentiam, quam etiam nos amplectimur. Et
probatur. Quoniam mutuatarius in illo ter-
tio casu reuera transtulit dominium in mu-
tuatorem absque vlla actione repetendi, sed
liberè ex gratitudine, ergo mutuator non te
nebitur restituere cessante conscientia erro-
nea. Antecedens probatur: quoniam mutua
tarius non soluit aliquid vltra sortem ex obli
gatione ciuili, sed ex mera tantum gratitudi
ne, ergo absolutè transtulit dominium. Et
confirmatur. Si quæ ratio est in illo casu lu-
cri vsurarij, tota oritur ex præsumptione fal-
sa, & conscientia erronea ipsius mutuatoris.
Hæc autem ratio est secundùm quid & di-
minuta, neq; obligat realiter sed ratione con
scientiæ erroneæ; ergo cessante conscientia
erronea nulla relinquitur obligatio. Est exe&#x0303;-
plum, si quis accepit rem propriam existi-
mans esse alienam, proculdubio postquam
nouerit non esse alienam non tenebitur ad
aliquam restitutionem.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta verò pro parte negati-
ua iam responsum est, quatenus pro-
cedunt contra ea quæ diximus esse constitu
ta apud omnes.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0640.jpg/>
@@1@<SE640>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. III. 623
<duolan 2><P>  Ad primum verò argumentum in parti-
culari, quatenus procedit contra nostram
decisionem respondetur, quòd nō est præ-
sentis loci disputare de illo antecedenti, an
simoniacus mentalis teneatur ad restitutio-
nem; hoc enim pertinet ad quæstionem
100. in art. 6. sunt enim variæ opiniones de
hac re. Nunc autem dicimus ad argumen-
tum, transeat antecedens & negamus con-
sequentiam; & ratio differentiæ est: quoniā
in mentali simonia, qui pretium soluit pro
re sacra spirituali, intendit illam emere. Hęc
est autem natura emptionis & venditionis:
quòd per huiusmodi contractum transfera-
tur dominium, ac proinde simoniacus men
talis vult omnino transferre dominium pre
tij; At vero in vsura mentali, qui soluit vsuras
& redimit suam vexationem, neque inten-
dit transferre pecuniarum dominium in f&#x0153;
neratorem, & idcirco ille f&#x0153;nerator tene-
tur restituere, etiam si vsura fuerit mentalis.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, quod vsurarius purè mentalis, si illa di-
ctio, pure, excludat tantum ipsum pactum
explicitum, vel implicitum, & non exclu-
dat receptionem pretij: profecto infert dam
num, & sic loquimur hîc de vsurario purè
me&#x0303;tali: quapropter ille tenebitur restituere.</P>
<P>  Ad alia vero argumenta partis affirmati-
uæ quatenus possunt militare contra deci-
sionem nostram in tertio modo positam
respondetur, quòd caput illud. Cōsuluit, in-
telligendum est de vsurario mentali simpli-
citer, & secundum rem: non autem de vsura
rio mentali ex cōscientia erronea. Ille enim
per accidens est vsurarius, neque tenetur rea
liter ad restitutionem: sed solum quia existi-
mat se teneri. Quemadmodum viceuersa,
si quis per ignorantiam inuincibilem arbitra
tur se non teneri ad aliquam restitutionem,
excusabitur quidem à peccato si non resti-
tuat: & nihilominus dicemus, quòd ille rea-
liter tenetur restituere.</P>
<P>  Ad secundum argumentum responde-
tur, quòd omnia iura quæ reprobāt lucrum
vsurarium, efficiunt ipsos vsurarios incapa-
ces & inhabiles dominij; sed intelligenda
sunt de lucro vsurario secundum rem & per
se: non de lucro quod non est vsurari&#x0169;, nisi
tantum in præsumptione accipientis preti&#x0169;:<-P>@@

<-P>quapropter non est ille incapax dominij pe
cuniæ illius, vel illius rei quæ sibi datur ex
gratitudine mutuatarij: quanuis ipse putet
dari sibi ex obligatione ciuili ratione mutui.</P>
<P>  Ad tertium argumentum respondetur
primò, quòd lucrum prout hîc accipitur, &
similiter ipse cōtractus per quem accipitur,
non habent in illo casu rationem aliquā in-
iustitiæ à parte rei, sed duntaxat in æstima-
tione falsa accipie&#x0303;tis lucrum: & idcirco ces-
santi falsitate illa æstimationis, non tenetur
ad restitutionem aliquam. Respondetur se-
cundò, quòd lucrum illud non habet origi-
nem ab iniusto contractu secundum se & à
parte rei, sed potius ab ipsa libera voluntate
& gratitudine mutuatarij, quæ quidem suffi
cit transferre dominium: etiam si ipse reci-
piens ignoret titulum dominij, quoniam ni-
hilominus habet voluntatem interpretatiuā
recipiendi illud lucrum meliori titulo quo
potest. Hoc dixerim, quia nemo acquirit do
minium contra voluntatem propriam, etiā
si alter intendat transferre illud: sed merito
præsumitur ille qui habet animum vsurari&#x0169;
recipiendi pretium, quòd multò libe&#x0303;tius re-
ciperet titulo gratitudinis.</P>
<P>  Ex dictis potest colligi, quòd restitutio
in casu nostræ controuersiæ, non est facie&#x0303;da
pauperibus. Et ratio est, quia compare&#x0303;te ve-
ro domino non est locus facie&#x0303;dæ restitutio-
nis pauperibus: sed tunc solum est facienda
restitutio pauperibus, quando ipse verus do
minus propter suam culpā meretur amitte-
re dominium, & punitur lege p&#x0153;nali, & pri
uatur dominio. At vero hîc neque ipse mu-
tuatarius culpam commisit, neque leges pu
niunt huiusmodi contractus, qui sunt vsura-
rij per accidens ex falsa æstimatione recipie&#x0303;
tis pretium.</P>
<P>  Denique in fine huius articuli obser-
uandum est, quòd quanuis dum non com-
paret verus dominus, liberum sit illi qui te-
netur restitutionem facere, illam incōsulto
episcopo facere, expendendo pecunias in
pios vsus: tamen in aliquo casu non cōparen
ti vero domino, nō potest sine facultate epi-
scopi & cōsilio restitutionem facere, cōuer-
te&#x0303;do preti&#x0169; in pios vsus: videlicet, quādo est
vsurarium debitum realiter. Et ita desinitur
in cap. quanquam, de vsuris lib. 6.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0641.jpg/>
@@1@<SE641>624 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. IIII.
<duolan 2><Z>ARTICVLVS IIII.</Z>
<negEZ><A+1>&#x00B6; Vtrùm liceat pecuniam accipe-
re mutuò sub vsura.</A+1></negEZ>
<P><A+1><INI3>A</INI3>D Quartum sic procedi<marginalia>3. dist. 37.|ar. 6. ad 6.|Et mal. q.|13. art. 4.|ad 17. &|19. & o-|pusc. 21.|q. 3. fin. &|opusc. 73.|cap. 17.</marginalia>
tur. Videtur, quòd non li
ceat pecuniam accipere
mutuo sub vsura. Dicit enim Apo-
stolus ad Roman. 1. quòd digni sunt
morte non solùm qui faciunt pecca
ta: sed etiam qui consentiunt facien
tibus. Sed ille qui accipit pecuniam
mutuo sub vsuris, consentit vsura-
rio in suo peccato, & præbet ei oc-
casionem peccandi. Ergo etiam ip-
se peccat.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 2 Præterea. Pro nullo commo
do temporali debet aliquis alteri
quamcunque occasionem præbere
peccandi. Hoc enim pertinet adra-
tionem scandali actiui, quod sem-
per est peccatum, vt suprà <marginalia rendition="dagger">q. 43. ar. 2</marginalia> dictum
est. Sed ille qui petit mutu&#x0169; ab vsu-
rario, expressè dat ei occasionem
peccandi. Ergo pro nullo commo-
do temporali excusatur.</A+1></P>
<P>  <A+1>&#x00B6; 3 Præterea. Non minor vide-
tur esse necessitas quandoque de-
ponendi pecuniam suam apud vsu
rarium, quàm mutuum accipiendi
ab ipso. Sed deponere pecuniam
apud vsurarium, omnino videtur
esse illicitum, sicut illicitum esset
deponere gladium apud furiosum,
vel virginem committere luxurio-
so, seu cibum guloso. Ergo neque
licitum est accipere mutuum ab
vsurario.</A+1></P>
<P>  <A+1>SED contra, ille qui iniuriam
patitur, non peccat, sec&#x0169;dùm <marginalia rendition="dagger">Li. 5. cap.|11. â med.|tom. 5.</marginalia> Phi
losophum in. 5. Ethic. Vnde iustitia</A+1><-P>@@

<-P><A+1>non est media inter duo vitia, vt ibi
dem <marginalia rendition="dagger">Li. 5. c. 5.|declinādo|ad fine&#x0303;, to|mo. 5.</marginalia> dicitur. Sed vsurarius pec-
cat, inquātum facit iniustitiam ac-
cipienti mutuum sub vsuris. Ergo
ille qui accipit mutuum sub vsuris,
non peccat.</A+1></P>
<P>  <A+1>RESPONDEO dicendum,
quòd inducere hominem ad pec-
candum nullo modo licet: vti tame&#x0303;
peccato alterius ad bonum, licitum
est, quia & Deus vtitur omnibus
peccatis ad aliquod bon&#x0169;. Ex quo-
libet enim malo elicit aliquod bo-
num, vt dicitur in <marginalia rendition="dagger">Aug. Eu-|chir. c. 11.|tom. 3.|Epist. 154|non longè|à prin. to-|mo. 2.</marginalia> Enchirid. Et
ideo † August. Publicolæ quæren-
ti, vtrùm liceret vti iurame&#x0303;to eius,
qui per falsos deos iurat, in quo ma
nifestè peccat, eis diuinam reueren
tiam adhibens, respōdet, quòd qui
vtitur fide illius, qui per falsos deos
iurat, non ad malum, sed ad bon&#x0169;,
non peccato illius se sociat, quo per
dæmonia iurauit, sed pacto eius bo
no, quo fidem seruauit: si tamen in-
duceret eum ad iurandum per fal-
sos deos, peccaret. Ita etiam in pro-
posito dicendum est, quòd nullo
modo licet inducere alique&#x0303; ad mu-
tuandum sub vsuris: licet tamen ab
eo, qui hoc paratus est facere, &
vsuras exercet, mutuum accipere
sub vsuris, propter aliquod bon&#x0169;,
quod est subuentio suæ necessitatis
vel alterius. Sicut etiam licet ei, qui
incidit in latrones, manifestare bo-
na quæ habet, quæ, latrones peccāt
diripiendo, ad hoc quòd non occi-
datur, exemplo decem viror&#x0169;, qui
dixerunt ad Ismael: Noli occidere
nos, quia thesauros habemus in
agro, vt dicitur Ierem. 41.</A+1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0642.jpg/>
@@1@<SE642>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. IIII. 625
<duolan 2><P>  <A+1>AD primum ergo dicendum,
quòd ille qui accipit pecuniam mu
tuò sub vsuris, nō consentit in pec-
catum vsurarij, sed vtitur eo, nec
placet ei vsurar&#x0169; acceptio, sed mu-
tuatio, quæ est bona.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD secundum dicend&#x0169;, quòd
ille, qui accipit pecuniam mutuo
sub vsuris, non dat occasionem vsu
rario vsuras accipiendi, sed mutuā-
di. Ipse autem vsurarius sumit occa
sionem peccandi ex malitia cordis
sui: vnde scandalum passiuum ex
parte sua est, non autem actiuum
ex parte petentis mutuum. Nec ta-
men propter huiusmodi scādalum
passiuum debet alius à mutuo pe-
tendo desistere, si indigeat: quia hu
iusmodi passiuum scandalum non
prouenit ex infirmitate vel ignorā-
tia, sed ex malitia.</A+1></P>
<P>  <A+1>AD tertium dicendum, quòd
si quis committeret pecuniā suam
vsurario nō habenti aliàs vnde vsu-
ras exerceret, vel hac intentione
committeret, vt inde copiosius per
vsuram lucraretur, daret materiam
peccandi: vnde & ipse esset parti-
ceps culpæ. Si autem aliquis vsura-
rio aliàs habenti vnde vsuras exer-
ceat pecuniam suam committat, vt
tutius seruetur, non peccat, sed vti
tur homine peccatore ad bonum.</A+1></P>
<Z>SVMMA ARTICVLI.</Z>
<P><INI2>P</INI2>Rima conclusio. Inducere aliquem vt
det mutu&#x0169; sub vsuris peccatum est.</P>
<P>  Secunda conclusio. Licitum est accipere
mutu&#x0169; sub vsuris ab eo qui paratus est dare.</P>
<Z>COMMENTARIVS.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur circa primam conclusione&#x0303;.
An in aliquo casu sit licitum inducere
aliquem ad mutuandum sub vsuris.</P>@@

<P>  Pro parte affirmatiua arguitur primo. Si
Petrus debeat Ioanni centum quę nō potest
aliter Ioannes recuperare, licitum erit mihi
inducere Ioannem vt mutuet illi sub vsu-
ris; ergo &c.</P>
<P>  Secundò. Si Ioannes. v. g. statuit occidere
Petrum, possum ego inducere Ioannem, vt
mutuet illi sub vsuris, & ita se vindicet de
illo, ergo &c. Respondetur, quòd illa propo
sitio intelligenda est de vsura formaliter &
per se loquendo, ita vt inductio illa habeat
pro obiecto & termino mutuationem sub
vsuris. Et idcircò in illis casibus licita est ta-
lis inductio: quia non est inductio ad vsurā.
Vnde ad primum respondetur, quòd tunc
nulla est vera vsura sed tantum fictitia, sed
verè est reparatio proprij boni.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd illa in-
ductio potius habet rationem defensionis
proximi quàm iniuriæ. Est autem licitum
monere ad minus malum hominem para-
tum ad maius malum, quod optimè probat
Soto lib. 6. de iust. quæst. 1. art. 5. contra Caie
tanum in commentario super istum arti-
culum.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundo circa secundā con-
clusionem, vtrum ab vsurario parato
exercere omnem vsuram, sit licitum petere
mutuum his verbis, da mihi mutuum sub
vsuris? Pro parte negatiua arguitur primò.
Ille actus est malus intrinsecè ex obiecto; er
go non est licitum petere ab aliquo vt illum
faciat. Secundò, quod licitum est petere lici
tum est velle, & desiderare vt fiat & com-
placere si fiat; sed non est licitum desiderare
& complacere in illo actu: ergo neq; petere.
Tertiò. Si qua ratione esset licita illa petitio,
maximè quia ille est paratus mutuare sub
vsuris; sed sequeretur quòd eadem ratione
licitum esset petere ab homine parato ad for
nicandum, vt fornicaretur cum muliere pa
rata ad fornicandum ostendendo illi vbi ha
bitet mulier præsertim si ipsi pete&#x0303;ti aliquod
commodum accederet. Patet sequela, quia
in isto casu neuter scandalizatur, quia erant
parati ad fornicandum. Quartò. Non est li-
citum petere à malefico vt soluat malefici&#x0169;
arte dæmonis, etiam si ille sit paratus. Item
nō est licit&#x0169; petere ab idolatra. Vt iuret per
falsum Deum, etiam si ille sit pa ratus, ergo.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0643.jpg/>
@@1@<SE643>626 Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. IIII.
<duolan 2><P>  Ad hoc dubi&#x0169; Theologi in. 3. d. 37. Dur.
quæst. 4. & Palud. quæst. 2. tene&#x0303;t parte&#x0303; nega
tiuam & Caiet. hic & in opuscul. 17. respon
sionum. responsione. 14. & in quæstione de
maleficijs, & D. Antoninus in. 2. parte. tit. 1.
cap. 9. §. 14. & Conradus de contractibus
quæst. 47. & Iurisperiti. in ca. super eo de vsu
ris. Nauar. in Manuali ca. 17. nu. 262. & 263.
excipit tamen ipse vnum casum, quando pe
tens fuerit in extrema necessitate, tunc enim
petens mouet mutuātem ad minus malum
quod est licit&#x0169;: eo &#xA759; ille à quo petit mutu&#x0169;
sub vsuris magis peccabit non dando quàm
dādo sub vsuris. Etenim nō dando reus est
homicidij, quod peccatum est maius, quàm
vsuræ. Sed pro parte affirmatiua sunt aliqui
Theologi moderni, inter quos fuit Magi-
ster Cano. Et aliqui citant in hanc sente&#x0303;tiam
Soto lib. 8. de iust. quæst. 2. art. 4. sed ille non
dicit nisi quòd est licitum recipere sub vsu-
ris mutuum & recipere iuramentum per fal
sos deos ab hominibus paratis, non aute&#x0303; pe
tere; quin potiùs libro. 6. de iustit. quæst. 1.
art. 5. vniuersaliter dicit non esse licitum pe
tere ab aliquo actum quem ille non potest
exercere absque peccato.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima cōclusio. Pars
negatiua vera est & necessaria, si petitio
illa accipiatur formaliter & per se loque&#x0303;do
secund&#x0169; significationem verborum. Et hoc
probant sufficienter argumenta facta pro
parte negatiua.</P>
<P>  Secunda conclusio. Attentis circunstātijs
rerum & personarum, pars affirmatiua vera
est, & absque aliquo scrupulo. Et ratio est,
quia intentio petentis nō habet pro obiecto
actionem dantis mutuum sub vsuris, quate-
nus ab illo procedit, sed passionem ipsius re
cipientis mutuum sub vsuris: quæ quidem
passio bona est. Est enim sensus illorum ver
borum, attentis circunstantijs, da mihi mu-
tu&#x0169;; sed quia certus sum quòd non dabis nisi
sub vsuris, ego recipiam sub vsuris & patiar
hoc damnum. Et hic modus loque&#x0303;di etiam
inuenitur in sacris literis, v. g. Matth. 23. Et
vos implete mensuram patr&#x0169; vestrorum. Et
Ioan. 13. quod facis, fac citius. Hoc est para-
tus sum pati mortem & traditionem. Secun
dò probatur. Quia licitum est accipere
mutuum sub vsuris: ergo petitio quæ habet<-P>@@

<-P>illud ipsum obiectum bona est. Sed perinde
est dicere da mihi mutuum sub vsuris æqui
ualenter, atq; dicere peto vt ego recipiā mu-
tu&#x0169; sub vsuris. Et licet Duran. & Palu. & An
toninus vbi suprà c&#x0169; teneant partem negati-
uam dicunt, &#xA759; cōmuniter excusantur peten
tes mutu&#x0169; sub vsuris ex negligentia vel ex
ignorantia, vel quia certi sunt, &#xA759; vsurarius
non dabit mutuum nisi sub vsuris.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argume&#x0303;ta in oppositum quatenus
militant contra secundam conclusio
nem respondetur. Ad primum respōdetur,
&#xA759; obiectum petentis mutuum sub vsuris nō
est intrinsecè malum, etiam si dare mutu&#x0169;
sub vsuris sit intrinsecè mal&#x0169;, quia obiectum
petentis non est nisi mutuum; quod aute&#x0303; di
cit, sub vsuris, permissiue dicit: sicut qui vult
potionem amaram accipere non habet pro
obiecto amaritudinem neque cōplacet de
amaritudine, sed de sanitate & curatione.
Secundum argumentum eandem habet so-
lutionem. Ad tertium respondetur, &#xA759; nō so
lum est licita illa petitio, quia vsurarius est
paratus, sed quia petens petit actum quem
alter potest exercere absque peccato, scilicet
mutuare. Cæterùm qui petit ab altero vt for
nicetur, petit actum quem alter non potest
exercere sine peccato. Ad quartum respon-
detur, concedo antecedens & nego conse-
quentiam, quia magus non potest exercere
illum actum absque peccato, &#xA759; si fuerit ali-
quis magus qui sine inuocatione dæmonis
possit soluere malefici&#x0169; vel declarando vbi
sit vt alij soluant, licitum est petere ab illo vt
soluat maleficium: vt optimè aduertit Caie
tanus in quæstione de maleficis. Et fortassis
ita intelligendi sunt Aureolus in 4. dist. 34.
& summa Angelica in verbo superstitio, as-
serentes licitum esse petereà malefico, vt sol
uat maleficium. Obseruandum est tame&#x0303; &#xA759;
quanuis D. August. in epist. ad Publicolam
quæ est 154. nunquam concedat licit&#x0169; esse
petere tale iuramentum per falsos deos, sed
recipere: nihilominus illa petitio, iura mihi
per tuum idolum, quòd seruabis fidem, po-
test habere bonum sensum ex circunstan-
tijs, scilicet, quia sic petens, certus est, quòd
ille infidelis non aliter iurabit nisi per fal-
sum de&#x0169;, neque aliter seruabit fide&#x0303;, & inten
tio petentis nō fertur nisi tant&#x0169; ad iurame&#x0303;t&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0644.jpg/>
@@1@<SE644>Quæst. LXXVIII. De Vsura. Art. IIII. 627
<duolan 2><-P>quod licite fieri poterit. Permittit aute&#x0303; quòd
ille iuret per falsum Deum propter suam
commoditatem proportionabiliter, sicut di
ximus de petente mutu&#x0169; sub vsuris.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium tertium est vtrum sit licitum
absque aliqua necessitate vel propria
commoditate, petere vel recipere mutu&#x0169;
sub vsuris? Arguitur primò pro parte nega-
tiua. Nam D. Thom. dicit esse licitum cum
limitatione, scilicet propter bonum propri&#x0169;
vel alterius, & hoc ipsum insinuat in solutio
ne ad secundum. Sec&#x0169;dò. Quilibet tenetur
ex charitate impedire peccatum proximi,
quotiescumq&#x0301;ue potest sine proprio detri-
mento; sed qui petit vel recipit ad vsuras
absque aliqua propria commoditate potest
impedire peccatum proximi non petendo:
ergo tenetur non petere nec recipere. Etsi
respondeas, quòd ille vsurarius iam paratus
erat ad omnem vsuram & peccauerat; con-
tra ille vsurarius de nouo peccat exercendo
istum actum in singulari, nam tenetur con-
fiteri illum actum singularem, neque suffi-
cit confiteri separatum esse ad omnem vsu-
ram; ergo de nouo peccat, ac per conseque&#x0303;s
ego poteram illud euitare peccatum non re
cipiendo ad vsuras.</P>
<P>  Ad hoc dubium Durādus vbi suprà ex-
presse tenet, quòd non alia ratione excusa-
tur recipiens ad vsuras ne cōmunicet pecca
to alterius, nisi quia id facit propter suam vti
litatem, quæ quidem debet esse maior quā
damnum quod patitur in rependendis vsu-
ris. Caietanus vero hic inquit, quòd nō opor
tet nimium vrgere conscientias confitenti&#x0169;,
interrogādo an propter aliquam vtilitatem
receperint sub vsuris. Et dicit Caietan. quòd
nisi finis propter quem aliquis recipit sub
vsuris fuerit peccatum mortale: nō est pec-
catum mortale recipere sub vsuris: sed pote-
rit esse veniale; vel quia actus est otiosus, vel
quia fortè est peccatum veniale. Neque ob-
stat quòd D. Thom. in Responsione ad le-
ctorem Florentinum, dicit quòd non excu-
satur quis à peccato petendi mutuum sub
vsuris propter maiores negotiationes exer-
cendas: quia D. Thom. intelligendus est de
peccato veniali, quia finis ille, vt aliquis ab&#x0169;
dātiores diuitias assequatur est peccatum ve
niale. Dicit vero Caietanus, &#xA759; si quis petit<-P>@@

<-P>ad vsuras vel recipit vt fornicetur, nō peccat
duo peccata, alterum fornicationis & alter&#x0169;
quia dat materiā peccandi vsurario, vel non
impediendo peccat&#x0169; vsuræ: sed tant&#x0169; pecca-
tum fornicationis. Id ipsum tenet Soto in
lib. 6. de iust. quæst. 1. art. 5. & hanc sententiā
tenent plurimi ex modernis Theologis, sed
nobis probabilis videtur sententia Durandi
quæ fundament&#x0169; habet in doctrina S. Tho.
& probant illam argumenta facta pro parte
negatiua, quæ non facilè soluuntur. Sed no-
tand&#x0169; est, &#xA759; vtilitas quæ excusat à tali pecca
to nō oportet vt sit maxima, v. g. &#xA759; aliquis sit
in extrema vel graui necessitate, vt possit re-
cipere mutu&#x0169; sub vsuris: sed sufficit &#xA759; sit me
diocris quædam commoditas secund&#x0169; de-
centiam status cuiuslibet.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium quartum est circa solutione&#x0303;
D. Tho. Ad terti&#x0169; vbi dicit, quòd ille
qui deponit pecunias apud vsurari&#x0169; qui non
habet aliàs quibus vsuras exerceat; vel depo
nit hac inte&#x0303;tione, vt ille maiores vsuras exer-
ceat, fit particeps culpæ illius. Dubitatur in-
quàm, vtrum ille qui deponit pecunias in ta
li casu, peccet peccat&#x0169; iniustitiæ contra eos
cum quibus exercentur vsuræ? Caietanus
hic inquit &#xA759; ille qui deponit pecunias suas
apud talem vsurari&#x0169;, peccat tantùm veniali-
ter. Et ratio eius est: quia ipse vsurarius duo
peccat peccata, alter&#x0169; infidelitatis, eo &#xA759; alie-
nat depositum sine voluntate domini pro-
prij, & in hoc venialiter peccat ex genere
suo, & c&#x0169; hoc peccato communicat ille qui
deponit vsuras apud vsurarium, quia dat illi
materiā infidelitatis. Alterum peccat&#x0169; quod
committit vsurarius, est iniustitiæ cōtra eos
cum quibus exercet vsuras; & in hoc pecca-
to nō cōmunicat qui deponit pecunias; quia
tantùm intendit custodire suas pecunias.
Cæterùm hæc sententia Caietani maximè
quantum ad secundum dictum falsavidetur
viris doctis. Quātum ad prim&#x0169; dict&#x0169; mihi
non placet: quia ratio secundi dicti, si quid
valet, probat falsum esse prim&#x0169; dict&#x0169;. Siqui-
dem deponens pecuniam non inte&#x0303;dit quòd
depositarius infideliter agat, sed custodire
suam pecuniam. Probatur. Nam D. Tho. in
solutione tertij inquit, &#xA759; ille qui deponit pe
cunias apud vsurari&#x0169; fit particeps culpæ vsu
rarij. Et certum est, &#xA759; loquitur de culpa quā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0645.jpg/>
@@1@<SE645>628 Quæst. LXXVIII. De Censibus. Art. IIII.
<duolan 2><-P>committit vsurarius exercendo vsuras. Sed
illud peccatum est iniustitiæ: ergo qui depo
nit pecunias est particeps iniustitiæ & tene-
tur ad restitutionem. Secundò. Qui depo-
nit gladium apud hominem iratum cōtra al
terum cum quo occisurus est illum, peccat
peccatum homicidij, si hoc præuideat; ergo
similiter in nostro proposito. Et confirma-
tur. Si quis deponeret arma apud ill&#x0169; quem
videt cum his illaturum bellum iniustum,
peccat ide&#x0303; peccat&#x0169;, ergo &c. Tertiò. Si quis
depositarius reddat depositum domino, vo
lenti cum illo iniuriam alicui tertio inferre,
peccat peccat&#x0169; iniustitiæ: & tenetur ad resti
tutione&#x0303; damni subsequuti: vt diximus suprà
quæst. 62. ar. 5. ergo multo magis peccat cō-
tra iustitiā, ille qui deponit proprias pecu-
nias apud vsurari&#x0169; paratum inferre iniuriā
alicui tertio. Patet consequentia. Nā deposi-
tarius ille tenebatur aliàs iure naturæ redde-
re depositum, nisi adesset illa circ&#x0169;stātia; qui
vero deponit proprias pecunias nulla obli-
gatione, sed vltro deponit, stāte eade&#x0303; circ&#x0169;-
stantia: ergo multo magis peccat. Et confir-
matur. Si quis furi paratissimo ad furandum
det clauem adulterinā, fit particeps furti il-
lius, vt patet in. l. si pignore. §. si ferramenta.
ff. de furtis, ergo similiter in casu posito. Ad
rationem Caietani, scilicet, &#xA759; ille qui depo-
nit pecunias id facit propter suā cōmoditate&#x0303;
quam nō tenetur amittere propter malitiā
vsurarij. Respondetur, quòd in illo casu tene
tur amittere suam cōmoditatem, ne fiat iniu
ria alicui tertio, non sol&#x0169; ex charitate. Nam
hæc nō obligat sæpenumero c&#x0169; tanto detri-
mento: sed tenetur ex iustitia nō dare instru
menta quibus præuidet iniuriam facie&#x0303;dam
esse proximo: aliàs talis iniuria est ipsi vol&#x0169;
taria indirecte. Ob hæc argumenta est valde
probabilis hæc sententia: nihilominus sen-
tentia Caiet. & mihi ita videtur, dummo-
do qui pecunias deponit non intendat nisi
propriam commoditatem securi depositi.</P>
<P><INI2>A</INI2>Dargumenta in oppositum responde
tur, &#xA759; est differe&#x0303;tia maxima inter mu
tuatari&#x0169; qui soluit vsuras, & alios quibus in-
fertur vis. Nam mutuatarius mouetur ab in
trinseco ad quærendum mutu&#x0169; etiam non
obstantibus vsuris propter suā commodita-
te&#x0303;, & gaudet inueniens mutuatorem etiā vsu<-P>@@

<-P>rarium: vnde non propriè anticipatur per
vim vsurarij: neque conqueritur de illo qui
peposuit pecunias apud vsurarium sicut me
ritò conqueritur ille, qui percutitur aut qui
spoliatur de illo dedit gladi&#x0169; vel ferramen-
tum. Cæter&#x0169; S. Tho. potest intelligi, quādo
depositor nō amittit suā cōmoditatem. T&#x0169;c
enim videtur dare occasione&#x0303; vsurario pec-
candi. Hactenus de materia vsurarum.</P>
<Z><A+1>De Censibus.</A+1></Z>
<P><INI2>P</INI2>Ost quā doctrinā sunt aliqui contractus
in quibus solet palliari vsura, vt est em-
ptio & venditio ad credit&#x0169;: sed de hoc dixi-
mus. q. 77. art. 4. de cæteris verò contracti-
bus dicemus statim.</P>
<P><INI2>D</INI2>E quatuor speciebus cōtractu&#x0169; age&#x0303;d&#x0169;
nobis est; in quibus solet palliari vsu-
ra, scilicet de emptione & ve&#x0303;ditione censu&#x0169;.
Secundo de Assecurationibus. Tertio de So
cietatibus. Quarto de Cambijs. De primo
igitur cōtractu disputant doctores in 4. dist.
15. Conrad. decōtract. q. 79. Ioannes de Me
dina in quæstione speciali de censibus. Soto
lib. 6. de iust. q. 5. Couar. lib. 3. Variar. cap. 7.
Nauar. super caput prim&#x0169;. 14. q. 3. num. 16.
Nobis aute&#x0303; circa istam materiā quatuor de-
finienda sunt. Primum quid sit census. Sec&#x0169;
dum super quā rem possit constitui census.
Tertium quotuplex sit census. Quart&#x0169; quæ
nā cōditiones sint necessariæ ad iust ificatio-
nem census. Circaprimum nota, &#xA759; nō acci-
pimus hic nomen ce&#x0303;sus pro refamiliari, nec
vero pro tributo quod soluitur regibus;
sed accipitur vt significat ius percipie&#x0303;di an-
nuā pensione&#x0303; ex cōtractu emptionis & ve&#x0303;di
tionis. Vt v. g. emit Petrus à Paulo pro qua-
tuordecim ius percipiendi ab illo vnum sin
gulis annis: illud ius est census secund&#x0169; præ-
sentem considerationem. De secundo verò
communis sententia est, &#xA759; census potest cō
stitui super refructifera. v. g. super agro, vi-
nea & domo. Vt si Petrus emat à Paulo ius
percipie&#x0303;di ex agro illius tres modios tritici,
vel mille dipondia singulis annis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum est: an super nudam
personam possit constitui census. De
qua re est differentia inter Iuristas & Theo-
logos stando in solo iure naturali, nā ferè cō
munis sententia est pars negatiua, quā in lo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0646.jpg/>
@@1@<SE646>Quæst. LXXVIII. De Censibus. Art. IIII. 629
<duolan 2><-P>cis citatis supradicti doctores probāt multis
argumentis. Sed partem affirmatiuam tenet
Conrad. vbi sup. q. 83. & 84. Medin. vbi sup.
Soto vbi sup. ar. 1. Maior. in. 4. dist. 15. quæst.
44. Couar. sup. num. 8.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima cōclusio. Stan
do in solo iure naturali potest constitui
ce&#x0303;sus super nudā personā fructiferā tame&#x0303; &
vtile&#x0303;, vt v. g. super artifice&#x0303;. Probatur primò.
Nam artifex potest locare suas operas, ergo
poterit ve&#x0303;dere ius ad illas singulis annis exhi
bendas. Secundò. Super re&#x0303; fructiferā potest
cōstitui ce&#x0303;sus: ergo super personā vtile&#x0303; & fru
ctiferā. Vltimò probatur. Nā in quibusdam
ecclesijs exig&#x0169;tur decimæ nō sol&#x0169; ex fructi-
bus terræ, sed etiā ex personis fructuosis, vt
habetur in. c. Apostolicæ. de decimis, ergo
etiā ce&#x0303;sus potest cōstitui super talespersonas.</P>
<P>  Sec&#x0169;da cōclusio. Stādo in eode&#x0303; iure natu
rali, potest cōstitui ce&#x0303;sus super nudam perso
nā. Ista cōclusio nō est tā certa sicut prima.
Sed &#xA753;batur. Nā stādo in solo iure naturę, illa
persona potest se ve&#x0303;dere & fieri seruus: ergo
pari ratione poteritve&#x0303;dere ius istud ad cert&#x0169;
te&#x0303;pus. Sec&#x0169;dò probatur. Quia nulla persona
est tā inutilis quæ nō possit aliqua obsequia
præstare, vt comitari dominum vel assistere
illi: ergo super quālibet personā potest cōsti
tui ce&#x0303;sus. &#x00B6; Tertiò. Obligatio cuiuslibet per-
sonæ quā super se accipit ad soluendā pensio
ne&#x0303;, vel pecuniā, vel seruitute&#x0303;, ita vt illo te&#x0303;po
re statuto nō sit sui iuris sed maneat vbi do-
minus voluerit, tot&#x0169; hoc pretio æstimabile
est, ergo poterit ve&#x0303;di, si fuerit emptor. Cōfir
matur. Nā nemo est tā pauper & nudus qui
ex industria sua nō possit eleemosynas colli
gere, vnde obligetur per totam vitā singulis
annis soluere pe&#x0303;sione&#x0303; vnius arge&#x0303;ti; ergo per-
sona illius poterit obligari ad illā pensione&#x0303;.
Ex hac cōclusione sequ&#x0169;tur tria. Prim&#x0169; est,
censum posse cōstitui super incerta bona. Se
c&#x0169;d&#x0169; est, posse cōstitui super bona minoris
valoris quā sit ce&#x0303;sus. Tertiò. Super bona faci
lè peritura nō pereunte censu. Ratio omni&#x0169;
istor&#x0169; est, quoniā c&#x0169; census possit cōstitui su
per ipsam personā immediatè inde supple{t$},
quod deficit in bonis super quæ cōstituitur
ce&#x0303;sus. Sed cōtra istā cōclusione&#x0303; arguitur sic.
In tali cōtractu ve&#x0303;ditur & emitur id quod re
uera nō est, neq; in se neq; in sua causa, ergo<-P>@@

<-P>talis cōtractus habet effigie&#x0303; vsuræ. Ad hoc ar
gument&#x0169; respondetur primò, nego antece-
de&#x0303;s. Quia reuera id quod emitur partim est
in se, partim est in sua causa: emitur enim ius
ad exigend&#x0169; à Paulo pensione&#x0303; annuā, vnde
obligatio reuera est in Paulo & pretio æsti-
mabilis: pe&#x0303;sio vero est in illo tāquā in causa,
qui industria sua tenetur acquirere vnde sol
uat. Secundò respōdetur, nego cōsequentiā,
& ratio est: quia vsura nō cōmittitur vbi nō
est mutu&#x0169;: at verò in casu posito neq; est mu
tu&#x0169; explicitè neq; implicitè, eo &#xA759; ipsum ca-
pitale quod est preti&#x0169; n&#x0169;quā tenetur Paulus
reddere Petro, quòd si in illo cōtractu est ali
qua iniustitia: illa tenet se ex parte vende&#x0303;tis,
quia ve&#x0303;dit id quod nō est. Sed neq; ista iniu-
stitia reperitur illic. Ratio est: quia scienti &
propria spōte vole&#x0303;ti nō sit iniuria: sed eme&#x0303;s
censum super nudā personā est sciens quod
emit, & propria spōte vult emere: ergo nulla
fit iniuria illi. Et per hoc respōdetur ad aliud
argume&#x0303;t&#x0169; huic simile, scilicet, nō est licitum
emere à Rege iura fictitia, ergo neq; in casu
posito emere ce&#x0303;sum super nudā personam.
Respōdetur enim ad antecede&#x0303;s, &#xA759; si ille qui
emit iura fictitia ignorat esse fictitia; iniuriā
patitur à Rege: si aute&#x0303; sciat esse fictitia, nullā
patitur iniuriā si vult emere obligatione&#x0303; Re
gis ad soluendam pensionem. Atque hacte-
nus de hoc secundo dubio.</P>
<P>  De tertio vero scie&#x0303;d&#x0169; est &#xA759; ex quadrupli
ci capite sumitur multiplex diuisio censu&#x0169;,
vel ex parte modi facie&#x0303;di cōtractuum, & sic
alius est census reseruatiuus alius consignati
uus: reseruatiuus est, quādo aliquis tribuit al
teri sua bona reseruādo sibi aliquā pensione&#x0303;
annuā. Sed de hoc sensu fit me&#x0303;tio in. l. fin. C.
de rer&#x0169; permutatione. Cōsignatiuus census
est, quādo aliquis retinens sua bona obligat
illa ad soluendā annuā pensione&#x0303;: & iste est
frequentissimus in vsu. Secundò diuiditur
ce&#x0303;sus ex parte rei super qua cōstituitur, & sic
alius ce&#x0303;sus est realis cōstitutus super re te&#x0303;po
rali: alius dicitur personalis, quia cōstituitur
im mediatè super personā. Tertiò diuiditur
ex parte ipsius pensionis solue&#x0303;dæ; & sic alius
ce&#x0303;sus est fructuarius, quando pensio est fru-
ctus alicuius rei: alius pecuniarius quando
pensio est pecunia. Ite&#x0303; eade&#x0303; consideratione
diuiditur census super quantitate pensionis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0647.jpg/>
@@1@<SE647>630 Quæst. LXXVIII. De Censibus. Art. IIII.
<duolan 2><-P>vel absolutā & certā, v. g. si pensio sit decem
millia, vel proportionabile&#x0303;, vt si pensio sit
quinta pars fructus. Deniq; diuiditur census
ex parte durationis, vnde deriuantur multæ
diuisiones: alius est enim perpetuus, alius te&#x0303;
poralis. Ite&#x0303; temporalis alius cōstituitur pro
certo te&#x0303;pore. v. g. 20. annis: alius pro certa vi
ta, v. g. pro vita Ioannis, qui census dicuntur
vitalitij. Ite&#x0303; alius est census redimibilis, alius
irredimibilis. Redimibilis dicitur, quando
ve&#x0303;ditor ce&#x0303;sus pōt dato pretio quod recipit
extinguere census: irredimibilis dicitur quā
do hoc nō potest. &#x00B6; Iā verò circa quart&#x0169; p&#x0169;
ct&#x0169; principale quæritur, vtr&#x0169; omnes prædi-
cti cōtractus sint liciti stādo in solo iure na-
turæ? De qua re varię sunt doctor&#x0169; sente&#x0303;tiæ,
quidā enim aiunt, &#xA759; licet aliquis possit dona
re censum: nō tñ potest ve&#x0303;dere. Huius sente&#x0303;
tiæ est He&#x0303;ric. Gādauo quodl. 8. q. 22. & Ari-
min. que&#x0303; citat Salyc. in authe&#x0303;tica ad hæc. C.
de vsuris, & aliqui Iurisperiti in. c. in ciuitate
de vsuris. Alij vero aiunt, licit&#x0169; esse vendere
ce&#x0303;sum reale&#x0303; & nō personale&#x0303;. Alij verò licit&#x0169;
esse fructuari&#x0169; ce&#x0303;sum nō autem pecuniar&#x0169;.
Huius sententiæ dicitur esse Ancharranus.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit vnica cōclusio. Stādo
in solo iure naturæ omnes cōtractus ce&#x0303;-
su&#x0169; prædictor&#x0169; liciti sunt, si fiant iusto pre-
tio. Probatur primo. Cuilibet licit&#x0169; est bo-
na sua pretio vendere; ergo & parte&#x0303; bonor&#x0169;
suor&#x0169;. Rursus, sed pars bonor&#x0169; est ce&#x0303;sus ille:
ergo potest ill&#x0169; ve&#x0303;dere. Secundo probatur.
Ce&#x0303;sus ille habet ratione&#x0303; mercis pretio æsti-
mabilis, & pecunia habet rationem pretij;
ergo iustus erit contractus vbi pecunia pro
ce&#x0303;su datur. Tertiò. Omnis res quę donari po
test si nō sit spiritualis potest vendi; sed cen-
sus nō est bon&#x0169; spirituale: ergo si potest do-
nari potest & vendi. Quartò. Fructus terræ
sunt pretio ęstimabiles; ergo si ce&#x0303;sus fructua
rius est licitus erit licitus pecuniarius. Vlti-
mò probatur ex cōstitutionibus Martini V.
& Calixti III. quæ habe&#x0303;tur inter extrauagā
tes cōmunes tit. de empt. & vendit. & ex mo
tu proprio Pij V. de censibus, quibus in locis
Pōtifices approbāt ce&#x0303;sus, etiam pecuniarios
quibusdā cōditionibus appositis. Ite&#x0303; in Cle-
me&#x0303;tina. 1. de rebus eccl. nō alienādis, cōcedi-
tur episcopis facultas alienādi bona ecclesię,
pro te&#x0303;pore vitæ suę. Vnde colligimus quod<-P>@@

<-P>census pro certo te&#x0303;pore sit licitus: De qua re
erit specialis difficultas in dubio. 3. &#x00B6; Deniq;
in legibus Hispaniæ eade&#x0303; conclusio proba-
tur, vt patet in Copilatione leg&#x0169; lib. 5. tit. 15.
& quāuis in his legibus prohibeatur census
fructuarius propter speciales rationes: tame&#x0303;
nos loquimur stando in iure naturæ.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbi&#x0169; secund&#x0169; est, an liceat emere ce&#x0303;-
sum c&#x0169; pacto retro eme&#x0303;di, vel retro-
uede&#x0303;di. v. g. ve&#x0303;dit Petrus censum Ioanni, &
obligatur Petrus redimere censum: t&#x0169;c dici
tur pact&#x0169; retro eme&#x0303;di. Rursus. Si autem nō
obligetur Petrus, sed Ioānes obligetur iter&#x0169;
ve&#x0303;dere Petro quādo ipse voluerit: t&#x0169;c dici-
tur pact&#x0169; retro ve&#x0303;de&#x0303;di. Respōdetur ergo ad
dubi&#x0169;, & sit prima cōclusio. Licit&#x0169; est eme-
re ce&#x0303;sum c&#x0169; pacto retrouendendi. Vt v. g. in
casu posito licit&#x0169; est Petro obligare Ioanne&#x0303;,
vt quādo Petrus voluerit redimere censum
dato pretio quod recepit, teneatur Ioannes
admittere rede&#x0303;ptione&#x0303; illā. Probatur cōclu-
sio. Nā si quæ ratio iniustitiæ esset in isto cō
tractu maximè vsuræ; sed ista non est, ergo.
Minor &#xA753;batur, quia ad ratione&#x0303; vsuræ requi-
ritur mutu&#x0169;: sed ibi nō est ratio mutui neq;
implicita quide&#x0303;, quod patet, quia ad ratione&#x0303;
mutui pertinet, vt mutuatari&#xA770; qui recipit pe
cuniā obligetur illā reddere. Sed in casu po-
sito Petrus nō obligatur reddere pecuniam,
sed relinquitur in eius vol&#x0169;tate: ergo nō ha-
bet ratione&#x0303; mutuatarij. Sec&#x0169;dò. Quæcunq;
alia res te&#x0303;poralis pōt emi c&#x0169; pacto retrouen
de&#x0303;di, vt domus & ager; ergo ce&#x0303;sus. Ver&#x0169; est
tñ, &#xA759; c&#x0169; tali pacto retroue&#x0303;de&#x0303;di debet dimi-
nui de pretio ce&#x0303;sus, vt v. g. si mille æstimātur
pretio triginta mille c&#x0169; tali pacto retroue&#x0303;de&#x0303;
di, t&#x0169;c c&#x0169; tali pacto nō æstimab&#x0169;tur nisi qua
tuordecim milli&#x0169; dipōdior&#x0169;. Et deniq; con
clusio colligi{t$} ex Pōtificib&#xA770; citatis & legibus.</P>
<P>  Sec&#x0169;da cōclusio. Vsura est emere ce&#x0303;sum
c&#x0169; pacto retro emendi, vt v. g. in casu posito
illicit&#x0169; est & vsura, obligare Petrum vt redi
mat ce&#x0303;sum redde&#x0303;do principale nō cōputatis
singulis pe&#x0303;sionibus in ipso p&#x0303;tio. Ista cōclusio
&#xA753;batur. Nā in tali cōtractu est mutu&#x0169; impli
cite. Probatur. Nā Petrus obligatur redde-
re pretium quod accepit, & rursus reddere
aliquid amplius singulis annis; ergo estvsura
scilicet mutu&#x0169; ex lucro. Sed notand&#x0169; est, &#xA759;
ista cōclusio intelligenda est quando perso<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0648.jpg/>
@@1@<SE648>Quæst. LXXVIII. De Censibus. Art. IIII. 631
<duolan 2><-P>na Petri obligatur reddere preti&#x0169;. Cæter&#x0169; si
non obligetur persona Petri, sed tant&#x0169; res su
per quā cōstituitur census, licit&#x0169; est emere
censum cum tali pacto, vt emptor ipse pos-
set exigere à re illa post aliquot annos pre-
tium datum, non cōputando annuas pensio
nes quas receperat. Probatur: nā in tali casu
nulla est ratio mutui ne implicitè quidem,
quod probatur. De ratione mutui est vt mu
tuatarius obligetur reddere mutuum: sed in
casu isto mutuatarius nō tenetur reddere: er
go ibi non est ratio mutui, ac per cōsequens
neq; est vsura. Confirmatur. Nam mutuata
rius semper obligatur reddere mutuum in
omni euentu, sed in casu posito Petrus ven-
dens censum non tenetur reddere preti&#x0169;, si
res super qua cōstituitur pereat: ergo nō ha-
bet rationem mutuatarij. Sec&#x0169;dò probatur.
Nam aliæ res possunt vendi cum tali pacto
retro emendi. Vt v. g. emit Ioannes vineam
à Petro eo pacto vt Petrus teneatur post de-
cennium iterum emere vineam à Ioāne eo
pretio quo t&#x0169;c æstimanda fuerit. Ergo simi
liter potest vendi census cum tali pacto, d&#x0169;-
modo non obligetur persona reddere pre-
tium quod recepit, sed ista exceptio intelli-
genda est, dummodo pretium quod datur
pro tali censu sit maius quàm esset sine tali
pacto: eo quòd pact&#x0169; illud est in grauamen
ipsius venditoris, alioquin posset esse iniusti
tia in tali contractu: eo &#xA759; pretium est minus
quā par est. Non aute&#x0303; erit vsura, quia nulla
est ratio mutui. Et isto fortassis modo intelli
ge&#x0303;da est sente&#x0303;tia Ioānis de Medina in quæ-
stione de ce&#x0303;sibus, vbi tenet licit&#x0169; esse emere
censum c&#x0169; pacto retro emendi, intellige&#x0303;dus
est, non obligando personā sed rem ipsam.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium tertium est vnde pensandum
sit iustum pretium in censibus emen-
dis? Respondetur & sit prima cōclusio. Stan
do in solo iure naturali, illud est pretium iu
stum quod æstimatur à viris bonis & pru-
dentibus, & quod est in vsu pro illo te&#x0303;pore.
Hoc probatur: quia eadem est ratio quant&#x0169;
ad hoc sicut de alijs mercibus de quibus di-
ximus in quæst. 77. illud esse pretium iust&#x0169;.
Sed est aduertendum, &#xA759; ad æstimand&#x0169; pre-
tium iustum, oportet aduertere ad onus siue
grauamen quod suscipit venditor vel em-
ptor. Vt v. g. si venditor obligatur vt n&#x0169;quā<-P>@@

<-P>redimat, debet esse maius pretium. Si autem
emptor ipse obligatur extinguere censum
redimente ve&#x0303;ditore, debet minui de pretio,
quia illud est grauamen emptoris. Et deni-
que attendend&#x0169; est si res super qua cōstitui-
tur census sit firma & tuta, sic enim pretium
debet esse maius quam si res sit minùs tuta.</P>
<P>  Secunda conclusio. Secund&#x0169; leges regni
Hispaniæ census te&#x0303;porales redimibiles non
possunt emi minoris quàm quatuordecim
pro vno. Patet ex lib. 5. titul. 15. lib. 6. vbi irri-
tantur contractus aliter facti, & tabellio qui
interfuerit grauiter punitur. Sed aduerten-
dum est circa istā lege&#x0303;m, &#xA759; quia facta est in
fauorem vendenti&#x0169; non ponitur terminus
pretij versus magnitudinem sed versus par-
uitatem. Itaque census redimibilis iustè ven
ditur pluris quàm quatuordecim. Secundò
aduertend&#x0169; est, &#xA759; in. l. 4. ibide&#x0303; Carolus V.
reducit ce&#x0303;sus fructuarios redimibiles ad pe-
cuniarios respectu quatuordecim pro vno;
sed quia nō fecerat lege&#x0303; vniuersalem de cen
sibus pecuniarijs: ideò eius filius in. l. 6. fecit
talem cōstitutionem, reduce&#x0303;do omnes anti
quos census redimibiles qui minori pretio
fuerant cōstituti ad quatuordecim pro vno.
Deniq; aduerte&#x0303;d&#x0169; est, &#xA759; illa lex intellige&#x0303;da
est quādo illa res super qua cōstituitur cen-
sus fuerit satistuta, alioquin si res nō est satis
tuta: poterit census minori pretio emi in fo-
ro cōscientiæ, nam fortassis in foro exteriori
non admittetur illa excusatio.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium quartum est. Vtr&#x0169; sit licitum
emere ce&#x0303;sum te&#x0303;porale&#x0303; pro certo te&#x0303;po
re minori pretio quā fuerit tota summa sin-
gulari&#x0169; pension&#x0169;? V. g. vtr&#x0169; sit licit&#x0169; Petro
emere mille singulis annis solue&#x0303;da, pro qua
tuordecim millibus ad spati&#x0169; 20. annorum.
Pro parte negatiua est argument&#x0169;. Petrus
obligat Ioanne&#x0303; venditorem, vt intra viginti
annos reddat viginti millia pro quatuorde-
cim quæ modo recipit, quod videtur esse
mutu&#x0169; implicitè & vsura. Et cōfirmatur. Si
Petrus obligaret Ioanne&#x0303; vt receptis quatuor
decim modo, redderet post viginti annos
viginti millia simul, esset aperta vsura, ergo
etiā in casu posito. Patet cōseque&#x0303;tia: nā nihil
refert quòd solutio fiat sigillatim vel simul.</P>
<P>  Ad hoc dubi&#x0169; Soto lib. 6. de iust. q. 5. ar. 2.
dicit, &#xA759; si per tale&#x0303; cōtract&#x0169; emantur fructus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0649.jpg/>
@@1@<SE649>632 Quæst. LXXVIII. De Censibus. Art. IIII.
<duolan 2><-P>incerti, quāuis sit spes &#xA759; sunt valituri magis
quā preti&#x0169; dat&#x0169;, licitus est contractus: si aute&#x0303;
census sit pecuniarius & certus, & nullis ex-
pensis recuperādus: inquit, nō posse distin-
gui à mutuo & vsura. Oppositā sententiā te-
net Conrad. vbi suprà. q. 80. & ratio eius est:
quia 100. n&#x0169;mi præsentes, pluris æstimantur
quàm 100. absentes; ergo poterit aliquis eme
re 100. de præsenti datis 110. in spatio quinq;
annor&#x0169;, v. g. soluendos. Sed hæc ratio nulla
est. Quia pari modo iustificaretur omne
mutu&#x0169; c&#x0169; lucro. Ioannes vero de Medina
vbi suprà post lōgā disputatione&#x0303; ait, &#xA759; de ri-
gore censendi scholastico, non possumus
condemnare illum contractum: Nihilomi-
nus est suspectus de vsura.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit conclusio. Licitus est
ille cōtractus si fiat iusto pretio. Proba-
tur primo. Nā ce&#x0303;sus pro certo te&#x0303;pore licitus
est, & ex iure approbatus, vt diximus; sed cō
muniter ita celebratur ab omnibus, vt preti&#x0169;
sit minus quā tota summa pe&#x0303;sion&#x0169;: ergo ita
est licitus. Cōfirmatur. Nā alias stultus iudi-
caretur qui daret quatuordecim millia si-
mul, pro pe&#x0303;sione milli&#x0169; solue&#x0303;dor&#x0169; singulis
annis pro spatio quatuordecim annor&#x0169;. Se-
cundo &#xA753;batur. Ce&#x0303;sus perpetuus emitur mi-
nore pretio quā sit tota summa pe&#x0303;sion&#x0169; sol-
ue&#x0303;dar&#x0169;. Vt v. g. si emitur ce&#x0303;sus mille dipon-
dior&#x0169; pro triginta millibus, cert&#x0169; est, &#xA759; trāsa
ctis 30. annis excedit summā pe&#x0303;sion&#x0169; in infi
nit&#x0169; preti&#x0169; dat&#x0169;. Ergo multo magis licitum
erit emere ce&#x0303;sum te&#x0303;porale&#x0303; &#xA753; certo te&#x0303;pore,
minore pretio quā sit summa pe&#x0303;sion&#x0169;. Patet
cōseque&#x0303;tia. Nā ce&#x0303;sus perpetuus pluris æsti-
matur ab omnibus. Deniq; probatur. Nā Pe
trus eme&#x0303;s tale&#x0303; censum statim abdicat à se ius
quatuordecim milli&#x0169; dipōdior&#x0169;, simul tri-
buens illa Ioāni, quod quide&#x0303; ius pluris æsti-
matur salte&#x0303; nō minus quā ius percipie&#x0303;di sin
gulis annis mille pro spatio viginti annor&#x0169;.
Et ratio est: quia multa pecunia simul, vti-
lior est & aptior ad quālibet negotiatione&#x0303;,
quàm si sigillatim & per partes possideatur.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argume&#x0303;t&#x0169; in opposit&#x0169; respōdetur,
&#xA759; ide&#x0303; argume&#x0303;t&#x0169; probaret nō esse lici
t&#x0169; emere censum perpetu&#x0169; minore pretio
quā sit summa pe&#x0303;sion&#x0169; soluendar&#x0169;. Respō-
detur, ergo &#xA759; ius recipie&#x0303;di sigillatim & pau
latim. 2000. nō pluris ęstimatur quā ius pos-<-P>@@

<-P>sidendi simul quatuordecim millia. Ad cō-
firmatione&#x0303; negatur cōsequentia propter ra-
tionem dictam, & quia in illo casu obligaret
venditore&#x0303; vt teneatur simul rependere qua
tuordecim millia & insuper sex millia.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbi&#x0169; vltim&#x0169; est, quæ nā conditiones
sint necessariæ vt cōtractus census re
dimibilis sit licitus. Pro cuius explicatione
notād&#x0169; est. Quòd sex cōditiones colligebā
tur ex Decretis Calixti III. & Martini V.
quæ habe&#x0303;tur in summa Cōcilior&#x0169; in sum-
ma Cōcilij Flore&#x0303;tini. &#x00B6; Circa quas conditio
nes erat differe&#x0303;tia interdoctores; quidā enim
dicebāt Pōtifices quide&#x0303; definisse cōtractus
factos c&#x0169;illis cōditionibus licitos esse, nō ta-
me&#x0303; necessarias esse cōditiones illas. Alij ve-
rò aiebāt omnino necessarias esse vt census
esset licitus & iustus. Hāc tame&#x0303; differe&#x0303;tiā di
remit facilè Pius V. in proprio motu de ce&#x0303;si
bus edito anno 1569. Vbi statuit noue&#x0303; cōdi
tiones esse necessarias vt cōtractus ce&#x0303;sus lici-
tus sit. Prima cōditio est, vt nō cōstituatur ni
si super re immobili & ex natura sua fructife
ra, & certis finibus determinata. Sec&#x0169;da cō-
ditio est, &#xA759; nō cōstituatur ce&#x0303;sus nisi numera
ta pecunia de præsenti corā testibus & nota
rio celebrāte simul cōtract&#x0169;. Tertia cōditio
est, &#xA759; solutiones pe&#x0303;sion&#x0169; nō fiāt anticipatæ.
Quarta cōditio est, vt cōditiones & obliga-
tiones de casibus fortuitis nullæ sint. Quinta
cōditio est, &#xA759; pact&#x0169; aufere&#x0303;s vel restringe&#x0303;s fa
cultate&#x0303;ve&#x0303;de&#x0303;di re&#x0303; super qua cōstituitur ce&#x0303;sus
null&#x0169; sit, quin potiùs debitor habeat liberam
potestate&#x0303; vende&#x0303;di re&#x0303; sine solutione decimæ
partis, vel aliquotæ: d&#x0169;modo res illa eodem
pretio possit ve&#x0303;di à dño ce&#x0303;sus. Sexta cōditio
est, &#xA759; pacta omnino sint irrita quę cōtinent,
vt si ve&#x0303;ditor ce&#x0303;sus fuerit morosus in solutio-
ne pe&#x0303;sionis, &#xA759; teneatur ad lucr&#x0169; cessans & ad
cābia & ad pe&#x0303;siones. Sed hæc cōditio debet
intelligi quāt&#x0169; est ex parte pacti q&#x0111; interue-
nit inter emptore&#x0303; & ve&#x0303;ditore&#x0303;; nā si aliàs iure
naturæ tenebatur ve&#x0303;ditor morosus ad lucr&#x0169;
cessans vel ad damn&#x0169; emerge&#x0303;s: nō excusabi
tur per istā cōstitutione&#x0303; Pontificis. Septima
conditio est, quòd census semel constitutus
non augeatur neq; minuatur super eadem
re in fauorem ipsius emptoris. Octaua con-
ditio est, vt census pereat pereunte re super
qua constituitur & minuatur minuta re: sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0650.jpg/>
@@1@<SE650>Quæst. LXXVIII. De Censibus. Art. IIII. 633
<duolan 2><-P>hoc intellige&#x0303;d&#x0169; est, quādo ita diminuitur vt
nō possit integr&#x0169; censum reddere. Ite&#x0303; in ea-
de&#x0303; cōditione statuit Pōtifex, vt ve&#x0303;ditor cen-
sus possit ill&#x0169; extinguere eodem pretio quo
vendidit. &#x00B6; Nona conditio est, vt pacta quæ
cōtinent; vt preti&#x0169; census ab inuito & inuol&#x0169;
tario exigantur, nulla sint, hoc est &#xA759; non fiat
pact&#x0169; retro emendi nisi in casu quo ipse ven
ditor vole&#x0303;s redimere ce&#x0303;sum admonet ante
duos me&#x0303;ses domin&#x0169;, quibus trāsactis statuit
Pōtifex vt dominus census intra ann&#x0169; possit
repetere censum ab inuito & inuoluntario:
quod si aliqua via ille nō potuit soluere pre
ti&#x0169;, nihilominus ei facultas maneat redime&#x0303;-
di quādo potuerit: ita vt nō efficiatur perpe-
tuus ce&#x0303;sus. Deniq; declarat Pōtifex, &#xA759; preti&#x0169;
semel cōstitut&#x0169; nō possit crescere aut minui
propter tempor&#x0169; aut personar&#x0169; qualitatem.
Quas omnes cōditiones Pōtifex vult habe-
re loc&#x0169;, nō sol&#x0169; quādo census de nouo crea
tur: sed etiā quando, cōstitutusiā de nouo ve&#x0303;
ditur, d&#x0169;modo talis ce&#x0303;sus fuerit creatus post
promulgatione&#x0303; istius motus proprij. &#x00B6; His
suppositis, respōdetur vnica conclusione ad
dubi&#x0169;. Omnes istæ cōditiones sunt confor-
mes iuri naturali, & per cōseque&#x0303;s obligāt in
foro conscientiæ. Et probatur. Nā cōtractus
ce&#x0303;sus magnā materiā præbet palliādi vsuras;
sed per istascōditiones obuiatur his incōmo
dis, ergo obligāt in cōscientia, & sunt confor
mes rectæ rationi. Item, quāuis multa pacta
quæ Pōtifex irritat ibi stando in iure naturæ
essent valida, tamen si attendamus ide&#x0303; ius na
turæ, necesse erat, vt stantibus pactis illis, pre
ti&#x0169; augeretur: quia tame&#x0303; nō augebatur in cō
suetudine homin&#x0169;, ideo Pōtifex merito irri
tat illa pacta. Et deniq; probatur. Nā respubli
ca ciuilis Christiana subdita est ecclesiasticæ
in omnibus quæ pertinent ad salute&#x0303; anima-
r&#x0169;: sed ad salute&#x0303; animar&#x0169; expediebat (vt ait
ipse Pōtifex) &#xA759; tanto malo occurreretur: er-
go tales leges obligāt in foro cōscie&#x0303;tiæ. Neq;
valet dicere, &#xA759; istæ sanctiones non sunt acce
ptatæ. Quia reuera in tribunalibus Regijs ad
mittuntur & viri timoratæ cōscientiæ ita ser
uant: nec aliquando fuit supplicatum ab hu-
iusmodi constitutionibus apud ipsum Pon-
tificem. Atque hactenus de isto dubio.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium vltim&#x0169; est, An licit&#x0169; sit vendi
tori redimere censum pro partibus,<-P>@@

<-P>v. g. redde&#x0303;do medietate&#x0303; pretij quod recepit,
vel tertiā partem, vel quartā: ita vt emptor te
neatur extinguere parte&#x0303; census proportiona
biliter. Pro so Iutione notand&#x0169; est, &#xA759; in illis
sex conditionibus antiquis Calixti III. &
Martini V. tertia erat, &#xA759; in ipso cōtractu cen
sus expressè daretur facultas venditori redi-
mendi censum per partes. Sed tamen huius
conditionis non meminit Pius V.</P>
<P>  Sit igitur prima cōclusio. Illa cōditio iam
nō est necessaria in illo cōtractu census. Pro
batur. Nā licet Pius V. nō reuocauerit illam
expressè, tñ d&#x0169; cōstitueret omnes conditio-
nes necessarias ad iustificand&#x0169; censum, visus
est illam quasi reuocasse, cuius nō meminit.</P>
<P>  Secunda conclusio. Licit&#x0169; erit apponere
illā cōditionem ex cōtractu census, vt vendi
tor possit redimere censum per partes. Pro-
batur. Nāilla cōditio non est cōtra ius natu-
ræ, neque prohibita lege humana, ergo, &c.
Sed notand&#x0169; est, &#xA759; cum illa cōditione debet
minui preti&#x0169; ipsius ce&#x0303;sus, & tāto magis quan
to per minutiores partes datur facultas redi-
me&#x0303;di venditori. Ratio huius est, quia illa cō
ditio est ei detrime&#x0303;t&#x0169;, vt obligetur extingue
re ce&#x0303;sum nō recepto pretio quod semel ac-
cepit. &#x00B6; Tertia cōclusio. Si nulla fiat mentio
huius conditionis in ipso cōtractu census, nō
tenetur emptor ex iustitia admittere redem
ptione&#x0303; ce&#x0303;sus per partes: nā emptor tāt&#x0169; obli-
gatur eme&#x0303;do censum redimibile&#x0303;, retrouen-
dere. Probatur. Ille tant&#x0169; obligatur retrouen
dere quando venditor primus voluerit; sed
hoc pact&#x0169; non est necessarium vt admittat
redemptionem per partes, eo &#xA759; ipse totum
pretium dedit simul quando emit censum,
& detrimentum patitur recipiendo per par
tes, ergo &c.</P>
<P>  Notandum tamen est, &#xA759; si modo de fa-
cto venditor velit redimere medietate&#x0303; cen-
sus, cogitur in foro exteriori emptor admit-
tere tale&#x0303; redemptionem: fortassis magis ex
quadam æquitate quam ex rigore iustitiæ,
vel forte quia ipsa cōsuetudo videtur obtine
re vim legis. &#x00B6; Nihilominus admissa ista cō
suetudine, sit quarta cōclusio. Licitum est in
cōtractu census ponere expressè, vt nō pos-
sit redimi nisi totus simul: d&#x0169;modo augea-
tur preti&#x0169;. Probatur, quia ista cōditio nō est
cōtra aliquod ius, sed potius valde cōformis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0651.jpg/>
@@1@<SE651>634 Quæst. LXXVIII. De Censibus. Art. IIII.
<duolan 2><-P>iuri naturę, ergo potest apponi cōditio, vt nō
redimatur nisi totus simul. Diximus autem,
&#xA759; debet augeri preti&#x0169; supposita illa cōditio-
ne: quia talis cōditio est in fauore&#x0303; ipsius em-
ptoris vt venditor renuntiet illi cōsuetudini.</P>
<P>  Vltima conclusio. Siue sit diues siue pau-
per qui ve&#x0303;dit censum, ide&#x0303; debet esse preti&#x0169;.
Hanc cōclusionem ponimus cōtra aliquos
modernos qui opinantur, &#xA759; si sit pauper qui
ve&#x0303;dit censum, nō debet obligari vt redimat
simul tot&#x0169; censum quando voluerit redime
re: sed &#xA759; possit per partes redimere. Et ratio
illor&#x0169; est: quia efficitur ce&#x0303;sus perpetuus si nō
admittitur à paupere redemptio illa per par
tes. Sed nobis hæc ratio per accide&#x0303;s videtur
esse. Probatur. Quia preti&#x0169; iust&#x0169; census redi
mibilis ide&#x0303; est cōstitut&#x0169; secund&#x0169; leges, siue
sit diues siue pauper qui ve&#x0303;dit. Et confirma-
tur. Nam iust&#x0169; preti&#x0169; tritici ide&#x0303; est omnino
secund&#x0169; leges, siue qui ve&#x0303;dit sit pauper siue
diues, ergo simili ratione erit ide&#x0303; preti&#x0169; cen-
sus redimibilis. Pręterea probatur, quia cum
census ille sit redimibilis ex natura sua, pote-
rit cōtingere, vt aliquis amicus pauperis redi
mat ill&#x0169; sibi, atq; adeo n&#x0169;quā efficitur mihi
perpetuus & securus. Denique, quia vel ille
ce&#x0303;sus constitutus est super aliqua re bona &
tuta, & t&#x0169;c ipse pauper poterit redimere ven
de&#x0303;do illam: vel est cōstituta super re minus
tuta, t&#x0169;c ce&#x0303;sus ipse minoris pretij est, vnde re
sarcitur in pretio dato secund&#x0169; leges, perpe-
tuitas quæ per accide&#x0303;s cōsequi potest, ex eo
&#xA759; est pauper qui ve&#x0303;didit. Hactenus dict&#x0169; sit
de censibus quod attinet ad ratione&#x0303; iustitiæ.
Cæter&#x0169; &#xA759; attinet ad ratione&#x0303; charitatis & mi
sericordiæ, alia ratio esse poterit sæpenume-
ro. Nā cōtinget quādo pauper vult vendere
censum diuiti, &#xA759; sit in tanta necessitate vt di-
ues peccet cōtra charitate&#x0303; & misericordiam
emendo: quia tenebatur mutuare gratis ex
præcepto charitatis. Tertio loco disputand&#x0169;
est de cōtractu assecurationis, de quo est ti-
tulus expressus in iure Ciuili in. ff. & in. C. de
nautico f&#x0153;nore, & in iure Canonico in. c. na
uiganti. de vsuris, disputant Canonistæ. Soto
lib. 6. de iustit. q. 7. Couar. lib. 3. Variar. c. 2.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO cuius rei intelligentia nota primò,
&#xA759; assecuratio est pact&#x0169; de suscipie&#x0303;do in
se periculo rei ad alter&#x0169; pertinentis, propter
preti&#x0169;. v. g. est negotiator habe&#x0303;s nauim onu-<-P>@@

<-P>stam mercibus, quā parat mittere ad Indos:
timens autem varia pericula maris, quærit
assecuratorem totius capitalis dato pretio.</P>
<P>  Sec&#x0169;do nota, &#xA759; huiusmodi cōtractus as-
securationis aliquādo quide&#x0303; verus est & rea
lis ex vtraq; parte. v. g. quādo ille qui petit as-
securatione&#x0303; habet naue&#x0303; onustā mercibus ex
positā, vel expone&#x0303;dam periculo, & alter qui
assecurat habet reuera bona sufficientia ad
assecuratione&#x0303; totius capitalis. Aliquando ve
ro talis contractus est fictitius & siccus. v. g.
quando ille qui petit assecuratione&#x0303; nō habet
re&#x0303; periculo exponendā, sed fingit se habere,
vel etiā ille qui assecurat, nō habet bona suffi
cie&#x0303;tia ad assecuratione&#x0303; rei periculo expone&#x0303;-
dę. &#x00B6; Sit igitur prima cōclusio. Cōtractus pri
mi generis iustus est dummodo fiat iusto
pretio pro magnitudine periculi. Hęc cōclu
sio patet ex. l. 1. &. l. nihil. & ex. l. periculi. ff.
vbi sup. & ex. l. 1. & 2. C. vbi sup. & est cōmu
nis omni&#x0169; sententia. Et ratio est manifesta:
quia sucipere in seipso huiusmodi pericul&#x0169;,
est pretio æstimabile, ergo iust&#x0169; erit pro asse
curatione preti&#x0169; recipere, maius vel minus
pro magnitudine periculi. Ite&#x0303; etiā, quia iusti
tia in huiusmodi cōtractu potest reduci ad
cōtract&#x0169; qui dicitur depositionis, siue vadia
tionis, quod vulgo dicitur, apuesta, est enim
perindetalis assecuratio, atq; si assecurator de
poneret 100. amitte&#x0303;da, si nauis perierit, cōtra
quatuor lucrāda si nō perierit. Sed aduerten
d&#x0169;, &#xA759; vt sit iustus cōtractus assecurationis, te
netur ille qui petit assecurationem explicare
specialia pericula quibus exposita est res il-
la, quādo quide&#x0303; pericula nō sunt manifesta
omnibus, alias ipse non poterit recipere ab
assecuratore preti&#x0169; nauis si pereat. v. g. si naui
gauit per aliā viā quā nō explicauit assecura-
tori. &#x00B6; Secunda cōclusio. Si assecurator non
habeat bona quæ fingit se habere ad assecu-
rādā re&#x0303;, iniustus est cōtractus ex parte illius,
neq; potest preti&#x0169; recipere, etiā si nauis salua
peruenerit ad port&#x0169;. Probatur, quia tunc ille
reuera nihil assecurat, c&#x0169; nō habeat vnde sol
uat preti&#x0169; rei, si forte perierit: sed potius tot&#x0169;
pericul&#x0169; imminet ipsi negotiatori. Quòd si
aliquis obijciat, &#xA759; etiā assecurator subijt peri
cul&#x0169; carceris & multiplicis vexationis, ergo
pro isto periculo poterit aliquid pretij reci-
pere, si nauis salua fuerit. Respōdetur, nego<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0652.jpg/>
@@1@<SE652>Quæst. LXXVIII. De Societatibus. Art. IIII. 635
<duolan 2><-P>cōseque&#x0303;tiā: quia huiusmodi pericul&#x0169; nō est
vtile in aliquo, ipsi negotiatori: sed poti&#xA770; mo
lest&#x0169; erit vexare. Sed tñ quærit aliquis meri
to, an si ipse assecurator habeat salte&#x0303; medieta
te&#x0303; bonor&#x0169; quæ fingit se habere. v. g. habeat
50. millia, & fingit se habere 100. millia: an
t&#x0169;c possit recipere medietate&#x0303; pretij promissi
pro assecuratione si nauis salua fuerit. Aliqui
Theologi dic&#x0169;t licit&#x0169; esse: &#xA757;a ille se exponit
periculo solue&#x0303;di 50. millia. Sed nobis oppo
sit&#x0169; vide{t$} esse omnino ver&#x0169;. Probatur: &#xA757;a ta
lis assecurator nō alio titulo pōt recipere illā
medietate&#x0303; pretij, nisi ex vi cōtractus assecura
tionis: sed ille cōtractus fuit nullus & inuol&#x0169;
tarius ex parte petentis assecurationem: ergo
nihil potest recipere assecurator. Probo mi-
nore&#x0303;: quia pete&#x0303;s assecuratione&#x0303;, si sciret impo
tentiā assecuratoris, nullo modo faceret con
tract&#x0169; c&#x0169; eo, sed potius c&#x0169; alio: ergo rationa
biliter est inuol&#x0169;tarius interpretatiuè: & per
cōsequens cōtractus est nullus. Cōfirmatur,
quia ille assecuratorper fraude&#x0303; fecit maximā
iniuriā pete&#x0303;ti assecuratione&#x0303;, quia ille petebat
assecuratione&#x0303; totius nauis, & ipse assecurator
reliquit e&#x0169; exposit&#x0169; periculo amittendi 50.
millia ducator&#x0169; cōtra suā voluntatem, ergo
ex hac iniuria facta in tali contractu, nō ori-
tur aliquod ius ipsi assecuratori, vt recipiat
medietate&#x0303; pretij cōstituti. Cæter&#x0169; nascitur
ius petenti assecuratione&#x0303; vt possit exigere sal
tim 50. millia quę habet fraudulentus assecu
rator, si nauis perierit. Et ad argument&#x0169; con
trariæ sententiæ, scilicet, &#xA759; assecurator expo
nit se periculo amittendi 50. millia regalia;
Respōdetur nego cōsequentiā: quia ipse pro
pria tant&#x0169; voluntate se exponit tali periculo,
sine vol&#x0169;tate alterius cōtrahe&#x0303;tis, qui inte&#x0303;de-
bat facere cōtract&#x0169; assecurationis pro toto,
nō aute&#x0303; pro parte. &#x00B6; Tertia conclusio. Qui
c&#x0169; sciente & vole&#x0303;te facit contract&#x0169; assecura-
tionis nauis vacuæ, ita atq; si esset plena pre-
tiosis mercibus, validus est cōtractus, & nul
la est illic iniuria. Probatur, quia t&#x0169;c talis cō-
tractus est cōtractus depositionis seu vadia-
tionis. Cæter&#x0169; si talis cōtractus fiat c&#x0169; ignorā
te nauim esse vacuā, quidā dicunt, &#xA759; contra
ctus est nullus: quia nihil est q&#x0111; assecuretur,
& &#xA757;a ipse assecurator est inuictus: si enim sci
ret esse vacuā nauim nō faceret tale&#x0303; contra-
ct&#x0169;: eo &#xA759; timeret pericul&#x0169; nauis, &#xA757;a nō adhi-<-P>@@

<-P>bere{t$} tāta dilige&#x0303;tia seruādi nauim vacuā, atq;
si esset mercibus onusta. &#x00B6; Vltima tamen sit
conclusio. Talis cōtractus est validus si adhi
bea{t$} tāta dilige&#x0303;tia in seruāda vacua naui, atq;
si esset onusta mercibus. Probatur, quia tunc
nulla fit iniuria assecuratori, neq; exponitur
maiori periculo, sed omnino est contractus
depositionis siue vaditionis. Obseruād&#x0169; est
tame&#x0303;, &#xA759; quādo iste cōtractus fit c&#x0169; ignorāti,
& nauis nō periclita{t$} in toto sed in parte: nō
tenebitur assecurator soluere tot&#x0169; preti&#x0169; na
uis, sicut si esset onusta mercibus. Ratio est
euidens, quia si reuera nauis esset plena, pote
rit in tali casu vti ea merci&#x0169; parte quæ salua
facta est, ad soluend&#x0169; preti&#x0169; pro totis merci
bus: si aute&#x0303; nauis illa omnino submersa est: te
nebitur soluere tot&#x0169; preti&#x0169; cōstitut&#x0169;. &#x00B6; Ve-
r&#x0169;tamen cōtra ea quæ diximus est vnic&#x0169; ar
gume&#x0303;t&#x0169;, ex. c. nauigāti. de vsuris. vbi dicit Pō
tifex nauigāti vel eunti ad n&#x0169;dinas certā mu
tuās pecuniæ quātitate&#x0303; ex eo &#xA759; suscipit in se
pericul&#x0169;, recepturus aliquid vltra sorte&#x0303;, vsu-
rarius est, ergo non est licit&#x0169; pro assecuratio
ne aliquid recipere. Respd̄e{t$}, &#xA759; tex. intelli-
gitur in casu, vbi reuera null&#x0169; erat pericul&#x0169;,
sed palliabatur vsura falso titulò assecuratio-
nis. Sec&#x0169;do respōdetur, &#xA759; licet esset aliquod
pericul&#x0169;, tame&#x0303; illi mutuator nō sol&#x0169; petebat
iust&#x0169; lucr&#x0169; exvi cōtractus assecurationis: sed
etiā aliquid ampli&#xA770; ex vi cōtractus mutui, &#xA759;
quide&#x0303; erat vsura palliata contractu assecura-
tionis. &#x00B6; Quarto loco dissere&#x0303; d&#x0169; est de cōtra
ctu societatis. De qua re Scholast. 4. d. 15. D.
Tho. hoc in loco art. 2. ad 5. & Caiet. ibid. &
in summ. verb. societas. & in opusc. 17. respō
sion&#x0169;. resp. 5. Soto vbi sup. q. 6. & in. ff. & in
C. agetur de hac re tit. pro socio. Ite&#x0303; in. c. per
vestras. de donat. int. vir. & vxor. Cōrad. de
cōtract. q. 92. Nauar. in Manua. c. 17. & super
cap. prim&#x0169;. 14. q. 3. Couar. li. 3. Variar. Resol.</P>
<P>  Ante omnia nota primò, quòd societas
est cōuentio siue pactum quorundam ad
negotiandum lucri gratia. Socij vero dicun-
tur, qui ad negotiatione&#x0303; conferunt in com-
muni pecuniam, siue industriam & operas.</P>
<P>  Nota secundò, quòd cōtractus societatis
duplex est. Quidā dicitur cōtractus eiusde&#x0303;
rationis, v. g. quādo socij cōmuni pecunia,
cōmuni industria, cōmunib&#xA770; dilige&#x0303;tijs & mi
nistris negotiantur. Alter cōtractus est & di<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0653.jpg/>
@@1@<SE653>636 Quæst. LXXVIII. De Societatibus. Art. IIII.
<duolan 2><-P>citur diuersæ rationis, quādo v. g. quilibet so
cior&#x0169; cōfertin cōmunt re&#x0303; differente&#x0303;: vt si Pe
trus ponit pecuniā, Paulus industriā, Ioānes
operas ministerij. &#x00B6; Tertiò nota, quòd iste
cōtractus diuersæ rationis potest adhuc du-
pliciter fieri, vno modo ita vt qui pecuniam
cōfert exponat eā periculo vel lucro propor
tionabiliter c&#x0169; industria alterius socij, quæ tā
ti æstimatur quāti ipsa pecunia. Altero mo-
do ita vt qui pecuniā confert obliget ali&#x0169; so
ci&#x0169; vt saluam illā seruet. &#x00B6; Denique nota, &#xA759;
de contractu societatis eiusde&#x0303; rationis, & de
contractu societatis diuersæ rationis priore
modo: nulla est dubitatio aut difficultas
quin licitus sit talis contractus. Sicut defini-
tur legibus citatis: & ratio est manifesta: quia
negotiatio vt diximus. q. 67. art. 4. licita est,
ac proinde impertine&#x0303;s est, quòd illa negotia
tio fiat ab vno vel duobus vel tribus, ergo si
æqualitas seruetur inter ipsos socios licitè po
terunt negotiari.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur aute&#x0303; circa vltim&#x0169; mod&#x0169; so-
cietatis, Vtr&#x0169; sit licitus ille contractus,
quando socius qui pecuniā confert, obligat
alter&#x0169; soci&#x0169;, vt seruet eāintegrā & insuper lu
cr&#x0169; repe&#x0303;dat. &#x00B6; Arguitur primo pro parte af-
fir matiua. Qui contulit pecuniā socio ad ne
gotiand&#x0169;, poterit postea c&#x0169; illo facere cōtra
ct&#x0169; assecurationis tale&#x0303;. v. g. Petrus ponit mil-
le apud Paul&#x0169; vt Paulus negotietur, & pręte
rea ipse Petrus perit à Paulo vt assecuret mil-
le pro 30. Item petit ipse Petrus à Paulo vt
emat lucr&#x0169; quòd speratur pro 100. Tunc ar-
guitur. Ecce Petrus in casu proposito saluo
capitali quod cōtulit in societate&#x0303;, recipit cer-
t&#x0169; lucr&#x0169; ab altero socio obligādo e&#x0169; vt red-
dat, ergo pars affirmatiua vera est. Probatur
conse quentia, quoniā omnes cōtractus liciti
sunt. &#x00B6; Secundò arguitur. Si qua ratione illa
cōtractus esset illicitus, maximè quia Petrus
est mutuator & recepit lucr&#x0169; ex mutuo: sed
nō est mutuator, ergo. Probo minore&#x0303;, quia
depositarius qui assecurat deposit&#x0169; nō redu
cit deposit&#x0169; ad mutu&#x0169;, vt habetur in. c. fina.
de deposito. Item qui assecurat accōmoda-
t&#x0169;, nō reducit illud ad mutu&#x0169;, vt habetur in
c. 1. de cōmodato; ergo Paul. quādo assecurat
Petro suas pecunias, non efficitur mutuata-
rius: sed potius depositarius ad negotiādum.
&#x00B6; Arguitur tertiò. Esto ita quòd in tali casu<-P>@@

<-P>esset ratio mutui, tame&#x0303; ratione lucri cessantis
poterit Petrus aliquid petere à Paulo, videtur
enim cessare lucr&#x0169; ipsi Petro d&#x0169; vendit spe-
rat&#x0169; lucr&#x0169; Paulo. &#x00B6; Quartò arguitur. Mille
aurei expositi negotiationi pluris æstimātur
quā nō expositi, ergo Petrus potest exigere
à Paulo socio & ill&#x0169; obligare vt reddat plus-
quā mille pro mille expositis negotiationi.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione difficultatis sit prima cō
clusio. Exponere pecuniā negotiationi,
obligādo socium vt assecuret capitale & ali
quod cert&#x0169; lucrum, etia vt emat lucr&#x0169; quod
speratur, vsura est & societas leonina, vt est
in prouerbio desumpto ex. l. si nō fuerit. ff.
pto socio, de quo vide Eras. Chiliada. 1. cen-
turia. 7. adag. 88. & hæc sine dubio est cōmu
nis sente&#x0303;tia, & probatur ex. l. citata, vbi ait Iu
riscōsultus quod cōtra lege&#x0303; societatis est, per
cipere lucr&#x0169; & aufugere damn&#x0169;. Secundò
probatur, quia in tali cōtractu est verè lucr&#x0169;
ex mutuo; nā in eo casu Paulus socius effici-
tur mutuatarius c&#x0169; maneat dominus pecu-
niæ illius absq; obligatione ad negotiand&#x0169;;
ergo cessat societas & lucr&#x0169; quod exigit Pe-
trus est ratione mutui. Et deniq; proba{t$}, quo
niam alias nullus cōtractus damnaretur tan-
quam vsurarius, si approbaretur iste, do tibi
mille vt reddas 50. supra mille.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Cōtractus societatis &
cōtractus ve&#x0303;ditionis lucri possent fieri cum
eode&#x0303; socio: dummodo capitale relinquatur
exposit&#x0169; periculo. Probatur, quia illic nō in-
uenitur aliqua inæqualitas, neq; ratio vsuræ:
igitur vera est cōclusio. Probatur antecede&#x0303;s:
quia tunc seruatur proprietas vtriusq; cōtra-
ctus, neque alter alter&#x0169; destruit, & rursus lu-
cr&#x0169; quòd speratur æstimabile est iusto pre-
tio secundùm contingentiā vt sit maius vel
minus, ergo poterit designari quoddam me
dium in ipso pretio quod sit iustum.</P>
<P>  Tertia conclusio. Contractus assecuratio
nis capitalis, potest fieri cum eodem socio:
dummodo non fiant contractus venditio-
nis lucri, & dummodo iustum preti&#x0169; detur
socio pro assecuratione. Probatur cōclusio,
quia iste cōtractus assecurationis secund&#x0169; se
licitus est & iustus, nisi fortè corr&#x0169;patur ex
coniunctione ad alter&#x0169; contract&#x0169;, & reduca
tur ad lucr&#x0169; ex mutuo; sed in prædicto casu
non reducitur ad mutu&#x0169;: ergo. Probo mino<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0654.jpg/>
@@1@<SE654>Quæst. LXXVIII. De Societatibus. Art. IIII. 637
<duolan 2><-P>re&#x0303;, quia per mutu&#x0169; ipse mutuatarius efficitur
dominus pecuniæ, & potest eā expe&#x0303;dere in
quos velit vsus: sed Paulus socius in prædi-
cto casu nō efficitur dominus pecunię, sed te
netur ex contractu societatis c&#x0169; ea negotiari
incōmodum Petri. Secundò probatur. Nā
Petrus exponit se periculo amittendi preti&#x0169;
quod dedit pro assecuratione capitalis, si for
tènullum fuerit lucrum vel minus quā pre-
tium assecurationis.</P>
<P>  Quarta cōclusio. Contractus assecuratio
nis capitalis & cōtractus ve&#x0303;ditionis lucri pos-
sunt fieri c&#x0169; eodem socio: dummodo preti&#x0169;
assecurationis sit ęquale c&#x0169; pretio ve&#x0303;ditionis
lucri. Probatur. Nā tali casu illi cōtractus re-
duc&#x0169;tur & resoluuntur in vn&#x0169; cōtract&#x0169; mu
tui gratis. v. g. si Petrus cōfert 100. Paulo in
societate&#x0303;, & dat 20. pro assecuratione, & rur-
sus recipit 20. pro lucro quod speratur, tunc
certè remanebit Petrus cum 100. quę à prin-
cipio dederat absq; aliquo lucro vel damno.</P>
<P>  Quinta cōclusio. Si preti&#x0169; assecurationis
sit minus quā pretium quod datur pro lucro
ipso quod speratur & venditur, vsura est in
tali cōtractu. Probatur. Nā Petrus in tali ca-
su saluo capitali, obligat Paul&#x0169; vt aliquid am
plius reddat, ergo est lucr&#x0169; ex mutuo. Cōfir
matur. Nā in tali casu Paul. manet dominus
ipsius capitalis, neq; tenetur negotiari, ergo
dissoluitur cōtractus societatis, & manet pu-
rè cōtractus mutuādi c&#x0169; lucro mutuatoris,
ac proinde est vsura saltem interpretatiuè.</P>
<P>  Sexta cōclusio. Si pretium assecurationis
sit maius quā preti&#x0169; lucri quod speratur, vel
assecuratur, vel emitur ab altero socio: iniu-
stus est cōtractus ex parte Paul. assecurātis.
Probatur, quia t&#x0169;c Petrus recipit cert&#x0169; detri-
ment&#x0169; absq; spe lucri, ergo nō est ęqua socie
tas ista, nō tame&#x0303; est illic vsura: quia Paul. qui
facit iniuriā nō est mutuator. Ex dictis sequi
tur, falsam esse sententiā Maior. in 4. d. 15. q.
48. & 49. assere&#x0303;tis, omnes illos tres cōtractus
supra dictos licitè fieri cum eodem socio, sal
uo capitali & lucro, quā sententiā aliqui ex
modernis ad pauca respicientes sequuntur.
Ite&#x0303; sequitur, falsam esse alior&#x0169; sententiā qui
dicunt, per illos tres cōtractus dissolui quide&#x0303;
cōtractum societatis, sed resurgere ali&#x0169; con-
tract&#x0169; licit&#x0169;, scilicet, venditione&#x0303; mille aureo
rum negotiationi expositor&#x0169; pro mille &<-P>@@

<-P>50. Ite&#x0303; sequi{t$} vt nobis videtur, falsam esse sen
tentiā Caiet. respons. 11. vbi sup. vbi duo asse
rit. Prim&#x0169; est, quòd si à principio fiat contra
ctus societatis c&#x0169; pacto vt postea fiant etiam
alij duo contractus, vsura est. Et in hoc opti-
mè dicit Caiet. Dicit secundò, quòd si à prin
cipio bona fide & liberè fiat cōtractus socie
tatis, & postea socij spōte sua velit alios duos
cōtractus celebrare: licit&#x0169; erit hoc. Ratio Ca
ietani est, quia illi duo cōtractus posteriores
fieri poterant c&#x0169; alio tertio: ergo etiā cum so
cio. Probatur cōseque&#x0303;tia, quia socius qui bo
na fide cōtraxit societate&#x0303;, nō debet esse peio-
ris cōditionis quā alius tertius. Nihilominus
hæc sententia falsa est. Probatur ex prima &
quinta cōclusione. Quoniā siue fiant omnes
illi cōtractus successiuè, siue simul c&#x0169; eode&#x0303;
socio: semper reducuntur virtualiter illi con
tractus ad cōtract&#x0169; mutui c&#x0169; lucro. Et ratio
est: eo quòd socius ille efficitur dominus pe
cuniar&#x0169; quas alter socius contulit, neq; tene-
tur amplius negotiari, sed duntaxat cōferre
lucr&#x0169; alteri saluo capitali. Ver&#x0169; est tamen vt
postea explicabimus, quòd si statim reddat
capitale c&#x0169; aliquo pretio pro spe lucri futu-
ri, poterit esse licitus cōtractus: quia tunc nō
manet ratio mutui ac proinde neque vsuræ.</P>
<P><INI2>A</INI2>Dargumenta in oppositum respōde-
tur. Ad primum respōdetur, quod etiā
si quilibet cōtractus seorsum licitus sit, tame&#x0303;
si fiāt simul vel successiuè cum eodem socio
dissoluuntur & relinquitur vnicus cōtractus
mutui c&#x0169; lucro. &#x00B6; Ad secund&#x0169; respondetur,
quòd nō est eade&#x0303; ratio de depositario assecu
rante deposit&#x0169;, & de socio assecurāte capita-
le & lucro: quia depositarius nō efficitur do
minus depositi, etiā si assecuret deposit&#x0169;: sed
tenetur seruare illud & habere in promptu
ad voluntate&#x0303; deponentis, at vero socius qui
assecurat capitale & lucr&#x0169;, efficitur dominus
pecuniar&#x0169; velut mutuatarius: neque tenetur
amplius negotiari ad vtilitate&#x0303; alterius socij.</P>
<P>  Ad terti&#x0169; argument&#x0169; respondetur, quòd
si reuera cessat lucr&#x0169;, vt in casu tertiæ cōclu-
sionis: cōcedimus licit&#x0169; esse ve&#x0303;dere socio lu-
cr&#x0169; quod speratur. At vero qñ gratis assecura
tur capitale, & insuper datur vel &#xA753;mitti{t$} cer
t&#x0169; lucr&#x0169;: t&#x0169;c efficitur ratio mutui c&#x0169; lucro ac
proinde erit vsura: quod nō cōtingeret cum
alio tertio, quia ibi nō est aliqua ratio mutui.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0655.jpg/>
@@1@<SE655>638 Quæst. LXXVIII. De Societatibus. Art. IIII.
<duolan 2><P>  Ad quartum respōdetur, quòd mille ex-
positi negotiationi, pluris æstimantur quàm
mille & 50. at verò non possunt vendi eide&#x0303;
socio negotianti: quia tunc efficeretur ratio
mutui cum lucro. Magister Soto lib. 6. de iu
stitia, quæst. 6. tenet nostrā sententiam cōtra
Caiet. & etiam Accursius in. l. si nō fuerit. ff.
pro socio. Et Panor. in. c. per vestras. de dona
tion. inter vir&#x0169; & vxorem. Et quāuis Soto vi
deatur vniuersaliter negare tres illos contra-
ctus esse licitos cum eodem socio: tamen ille
loquitur quando saluo capitali speratur cer-
tum lucr&#x0169;, vnde nō est contrarius nostris ter
tiæ & quartæ cōclusionibus. Reliqu&#x0169; est re-
spōdere ad vn&#x0169; argume&#x0303;t&#x0169; &#xA759; potest fieri in fa
uore&#x0303; Caiet. Esto ita, &#xA759; Petrus dederit Paulo
100. in societate&#x0303; bona fide à principio, & in
processu societatis ostenditur certa spes lucri
magni, v. g. 30. tunc licit&#x0169; erit Petro petere
à Paulo, vt si velit dissoluat statim societate&#x0303;
& det sibi 15. supra 100. est igitur argumen-
t&#x0169;, ergo etiā erit licitum vt Petrus in eodem
casu postulet statim 15. pro 30. quæ sperātur
pro lucro relicto capitali apud soci&#x0169; assecu-
rato, ergo vera est sententia Caiet. &#xA759; succes-
siuè possunt fieri illi tres cōtractus c&#x0169; eodem
socio. Respōdetur, &#xA759; si sententia Caiet. intel-
ligatur in casu proposito à principio argu-
menti, scilicet, &#xA759; Paulus det statim capitale
simul cum pretio lucri certo sperati vera est:
quia tunc nō est lucr&#x0169; ex mutuo, imò verò
etiā si relinquat Petrus capitale apud soci&#x0169;,
poterit recipere aliquod lucr&#x0169; pro certo lu-
cro sperato: eo quòd cedit iuri suo recipie&#x0303;di
30. supra 100. Cæterùm quòd relinquat illa
100. apud Paul&#x0169; mutuata vel assecurata: hoc
quide&#x0303; facit gratis, quia poterat ille statim exi
gere à Paulo 100. illa. Tamen si sente&#x0303;tia Ca-
iet. vniuersaliter intelligatur, falsa nobis vide
tur propter rationes prædictas. Cuius falsitas
apparebit in casu, quo Paulus det aliquid lu-
cri ipsi Petro vt relinquat apud Paul&#x0169; capita
le, tunc enim ipse Petrus erit vsurarius.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur secundò, An sit licitus iste cō
tractus societatis. v. g. Petrus conferat
Paulo. 100. in societate&#x0303; ea conditione, vt ex
illis 100. Petrus non possit amittere nisi quin
que: sed neque lucrari nisi quinque, videtur
enim iustus contractus, quia Petrus exponit
se æquali periculo & lucro.</P>@@

<P>  Sed in opposit&#x0169; est, &#xA759; Petrus in eo casu
nō exponit negotiationi reuera nisi tantum
quinque: nā reliqua. 95. relinquit mutuata,
vel assecurata apud Paul&#x0169;, sed moraliter lo-
quendo quinque negotiationi exposita non
sunt apta ad lucrandum alia quinque: ergo
iniquus est contractus. Ad hoc dubium re-
spondetur breuiter in doctrina Sot. lib. 6. de
iustit. quæst. 6. art. 2. ad secundum.</P>
<P>  Sit ergo prima conclusio. Qui deponit
mult&#x0169; pecuniæ ad negotiand&#x0169;, ea lege vt nō
subeat pericul&#x0169; nisi certę partis, non poterit
recipere ex lucro nisi tant&#x0169; quant&#x0169; illi parti
secund&#x0169; proportione&#x0303; responderit, (secund&#x0169;
inquā proportione&#x0303; quā habet ad tot&#x0169; cumu
l&#x0169; &#xA759; exponitur negotiationi). V. g. Petrus su
bit pericul&#x0169; in quinque, Paulus vero in 35.
est autem lucr&#x0169; 16. tunc Petrus reportabit
ex lucro duo: Paul. verò &#xA759; reliquum est. Ra
tio est manifesta, quia sicut se habe&#x0303;t. 5. quæ
exposuit Petrus ad 40. ita se habent duo ad
16. est enim proportio suboctupla.</P>
<P>  Secunda conclusio. Si aute&#x0303; Petrus faciat
tale pact&#x0169;, scilicet, si fuerit iactura tota vsque
ad quinque, sit mea tota, dummodo si lucr&#x0169;
fuerit vsque ad quinque sit etiam tot&#x0169; me&#x0169;,
reliquum vero tuum: licitus enim tunc pote
rit esse cōtractus: quia Petrus exponit se dam
no & lucro pariter similiter & Paulus, &c.</P>
<P>  Ad argumentum pro parte negatiua con
ceditur inte&#x0303;tum, nisi pactum fiat eis cōditio-
nibus quas posuimus in istis cōclusionibus.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbitatur vltimò, quomodo debeat
fieri diuisio lucri inter socios? Respon
detur vnica conclusione. Debet fieri diuisio
inter socios, ita vt vnicuiq; tantum lucrieue-
niat, quāta est proportio pretij, &#xA759; contulit in
societate&#x0303;, ad tot&#x0169; cumulum quòd exponitur
negotiationi, & periculis eius. v. g. Petrus cō
tulit in societate&#x0303; 100. aureos, Paulus vero 50.
cum sua industria quæ totide&#x0303; æstimatur, sci
licet, 50. Ioannes vero cōferat 50. sine indu-
stria; in hoc casu totus cumulus æstimatur
in 50. supra bis centum. Sit autem lucrum
50. tunc debet dari Ioanni quinta pars lucri,
scilicet 10. Petrus verò & Paul. diuide&#x0303;t æqua
liter quod reliquum est.</P>
<P>  Sed in oppositum est argumentum, ex. l.
si non fuerit. ff. pro socio. vbi habetur quòd
potest esse cōmune lucr&#x0169;, licet vnus socius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0656.jpg/>
@@1@<SE656>Quæst. LXXVIII. De Societatibus. Art. IIII. 639
<duolan 2><-P>subeat tot&#x0169; pericul&#x0169;. Item Instit. de societati
bus. §. de illa. dicitur, posse alter&#x0169; soci&#x0169; lucri
duas partes damni vero non nisi tertiā reci-
pere. Respondetur, &#xA759; in his legibus nomine
periculi vel lucri intelligitur tantùm in ipsa
pecunia. Quod patet ex ipso cōtextu legis,
si nō fuerit. Vbi Iuriscōsultus reddit ratione&#x0303;:
quia industria mercatoris solertis, plus con-
fert in societate&#x0303; quā pecunia. Sed pro maiori
intellige&#x0303;tia huiusmodi partitionis lucri vel
dāni inter socios nota &#xA759; alicuius negotiātis
industria tripliciter potest æstimari. Primo
modo sec&#x0169;d&#x0169; se, v. g. si socius locaret operas
suas alijs socijs pro stipendio v. g. 20. & isto
modo nō cōsideratur formaliter vt socius,
sed vt purè minister cōductitius. Altero mo
do pōt cōsiderari industria socij in ordine
ad lucrād&#x0169; in negotiatione societatis: & sic
multo pluris æstimari solet ad societate&#x0303; quā
priori modo. v. g. æstimabitur vt 100. ita vt si
alius socius cōtulerit 100. in pecunia sit ęqua
litas inter ipsos. Tertio modo considerari po
test ista industria mixtim, ita vt ipse socius
postquam locauerit suas operas alijs socijs
tanquam minister ipsorum: dicat se velle cō
ferre stipendium suum datum vel dand&#x0169; in
societatem, expone&#x0303;do illud lucro vel dāno,
Dictum igitur est de priori illo modo, &#xA759; ta-
lis socius nihil lucri, nihil damni reportatu-
rus est respectu stipendij sui, vel industriæ:
sed respectu aliar&#x0169; pecuniar&#x0169; quas ipse ex-
ponit negotiationi reportabit lucr&#x0169; vel dā-
num: secundùm proportionem illar&#x0169; ad to-
tum cumulum dummodo ex illis pecunijs
soluatur etiā pars stipe&#x0303;dij, &#xA759; ipse accipit pro
ministerio; nō enim sol&#x0169; ministrat in vtilita
te&#x0303; aliorum: sed etiā propriam. De sec&#x0169;do ve
ro modo æstimandi industriā, aliqui solent
ita iudicare, &#xA759; si Petrus ponit industriā quæ
æstimatur vt 100. ad negotiādum in societa-
te, & Paulus ponit 100. aureos in pecunia: &#xA759;
t&#x0169;c tot&#x0169; quidem lucr&#x0169; diuidend&#x0169; erit inter
illos: at verò si fuerit damn&#x0169; in negotiatione
societatis, v. g, in parte pecuniæ quā posuit
Paul. s. in 50. t&#x0169;c ex alijs 50. quæ reliqua sunt
nihil debet reportare Petrus, etiam si totam
industriā amiserit quæ æstimabatur vt 100.</P>
<P>  Sed in opposit&#x0169; est, &#xA759; in ipso lucro suprà
100. aureos quos posuit alter socius, debet es-
se æqualisille, qui posuit suā industriā quæ<-P>@@

<-P>æstimabatur vt 100. ergo etiā in dāno debet
esse æqualis: at verò si ex illis 50. quæ reliqua
sunt quādo fit iactura alior&#x0169; 50. nihil repor-
tat qui posuit fuā industriā: nō manet æqua-
lis sed peioris cōditionis: siquide&#x0303; ipse amittit
totā operā quæ æstimabatur vt 100. alter ve
ro nō amitteret nisi 50. ergo de illis 50. quæ
reliqua sunt debet reportare 25. Magist. Sot.
lib. 6. de iust. & iure. q. 6. art. 1. aliter medita-
tur de diuisione facienda inter socios. Ait
enim habe&#x0303; dā esse ratione&#x0303; periculi cui expo
nitur pecunia, potius quā ipsius quātitatis pe
cuniæ, v. g. confert Petrus mille aureos in so
cietate&#x0303;, Paulus verò 100. vel industriā quæ
æstimatur vt 100. ad lucrād&#x0169; in societate; t&#x0169;c
dicit, &#xA759; diuisio lucri debet esse æqualis inter
ipsos si mille aurei quos cōtulit Petr&#xA770; nō sunt
magis expositi periculo quā 100. inueniret
enim ille alique&#x0303; &#xA757; assecuraret illa mille &#xA753; 10.
Sed tñ hæc regula fallibilis est. Et ratio eui-
de&#x0303;s: quia licet Petrus nō exponeretur nisi pe
riculo vt 10. quia inueniret qui assecuraret
pro 10. tamen neq; ipse Paulus in eade&#x0303; nego
tiatione exponitur periculo nisi pro 10. inue
niret enim qui pro 10. assecuraret 100. sicut
alius inueniret qui pro 100. assecuraret mil-
le, quapropter æqualitas in lucro debet esse
proportionalis, ita vt Paul. reportet 10. parte&#x0303;
& nō medietate&#x0303;, vt dicebat Soto: quia ille po
nit 400. in societate&#x0303; & Paul. 1000. vbi est ea-
de&#x0303; proportio. &#x00B6; Sed tota difficultas est, quā-
do fuerit iactura in ipsa pecunia, altero socio
nō ponente nisi industriā quæ æstimabatur
ad negotiād&#x0169; & lucrand&#x0169; æqualiter c&#x0169; ipsa
pecunia. Provtraq; enim parte est optima ra
tio à nobis proposita. Nihilominus omni-
bus pe&#x0303;satis, quādo fuerit iactura in proposi-
to casu in ipsa pecunia nihil debet reportare
de reliqua pecunia, qui posuit solā industriā.
Et ratio est: quia industria eius æstimabatur
æqualis c&#x0169; pecunia ad lucrād&#x0169;, negotiando
sicut socius, nō aute&#x0303; vt minister qui locaue-
rit operas suas, neq; fecerat tale&#x0303; locationis cō
tract&#x0169; sed merè societatis, vt ipse c&#x0169; pura in
dustria impe&#x0303;deret alterius socij pecunias in
aliqua negotiatione ad lucrandum: qua-
propter alter socius qui posuit pecunias to-
tas, non debet subire maius periculum vel
detrimentum quam factum fuerit in ipsa
negotiatione de sua pecunia; Cęterum alter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0657.jpg/>
@@1@<SE657>640 Quæst. LXXVIII. De Cambijs. Art. IIII.
<duolan 2><-P>socius qui posuit industriam tantùm, nil pre
tij potest exigere pro sua industria impen-
sa: quia non locauerat illam, neque negotia-
tus est vt minister: si enim locaret industriā
suam haberet titulum ad exigendum stipen
dium: siue contingeret lucrum siue damn&#x0169;:
sed tunc non æstimaretur tanti industria
illius, vt v. g. si æstimabatur vt centum in
contractu societatis: æstimaretur vt decem,
vel vt quindecim in contractu locationis. Et
si quis dicat, quòd ille non debet esse peioris
conditionis quàm minister: sed minister re-
portaret lucrum, etiam si fuisset in pecunia
iactura: ergo socius debet etiam reportare lu
crum. Respondetur, quòd eodem argumen
to probaretur, quòd si facta fuerit iactura to
tius pecuniæ, deberet reportare lucrum qui
posuit industriam. Dice&#x0303;dum ergo est, quòd
socius conditionis melioris, est quàm mini-
ster in contractu societatis: quoniam spes lu-
cri maioris pretiosior, est quàm certitudo lu
cri ministri. Confirmant hanc doctrinam
leges citatæ, in quibus assertum est, quòd po
test vnus socius lucri quidem duas partes,
damni vero non nisi tertiam recipere: quia
præsupponunt quòd ille socius parum pecu
niæ, scilicet, tertiam partem contulit, indu-
striæ vero plurimum: ita vt pecunia quam
posuit simul cum sua industria æstimaretur
in duplum ad lucrandum in negotiatione,
quam pecunia alterius socij qui non posuit
industriam. Cæterum in tertio modo æsti-
mandi industriam, manifestum est quomo
do debeat fieri distributio lucri vel damni.
Etenim si fuerit lucrum, reportabit minister
ille & socius partem lucri secundùm propor
tionem valoris stipendij sui: si autem fuerit
iactura pecuniæ patietur etiam ille damn&#x0169;
secundùm proportionem sui stipendij: indu
stria vero eius nihil amplius lucri aut damni
reportabit: quàm per contractum locatio-
nis taxata fuerat. Et ex hoc amplius apparet
quòd dicebamus paulò ante. Etenim socius
ille qui non locauit industriam & operam
suam, pluris æstimaret spem maioris lucri
quam stipendium certum & iustum sui la-
boris: & ex hac parte iustificatur quòd ad-
mittatur ad medietatem lucri, & fortassis ad
aliquid amplius. Si autem non fuerit lucrum
ipse vult ex vi contractus eius amittere indu<-P>@@

<-P>striam & proprium labore&#x0303;. Denique circa
omnia huiusmodi commercia & societates
hoc vniuer sale principium debet obseruari,
vt vnicuique sociorum sit æqualis sua fortu-
na proportionabiliter cum fortuna alterius
socij, tam ad lucrum quàm ad damnum. At
vero quando res dubia fuerit, an sit ista æqua
litas in aliquo contractu, vel non: tunc pote-
runt socij cedere iuri suo, & reputare æqua-
lem esset contractum: quemadmodum di-
ximus in materia de emptione & venditio-
ne, quòd si aliquis nesciens pretium rei, con-
ueniat cum emptore ignorante etiam pre-
tium rei, illud erit iustum pretium in quo
ipsi conuenerint, etiam si aliàs non esset iu-
stum. Et ratio est; quia in tali contractu pro-
pter communem ignorantiam vterque se
exponit pari fortunæ. Hactenus de societa-
tis contractibus.</P>
<Z><A+1>De Cambijs.</A+1></Z>
<P><INI2>V</INI2>Ltima disputatio est de cambijs. De
qua Theol. in. 4. dist. 15. Soto libro. 6.
de iustitia, quæst. 8. Syluest. in verb. vsura. 4.
Caietan. in opusculo de cambijs. Conradus
quæst. 99. de contractibus, Ioan. de Medina
in tract. de cambijs. Couar. in cap. nauiganti.
de vsuris, vbi vide Nauarrum.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum est, An cambium sit
licitum? Pro cuius explicatione nota
primò, quòd cambium in præsentia accipi-
tur particulariter, prout est negotiatio in
cōmutatione numismatum. Ex quo sequi-
tur, quòd cum negotiatio fiat lucri gratia, vt
supra quæst. 77. art. 4. docet D. Thom. quòd
etiam cambium sit lucri gratia.</P>
<P>  Secundò nota, quòd commutatio nu-
mismatum multiplex est ex parte materiæ.
Aliquando enim est inter numismata diuer
sarum specierum etiam physicè & naturali-
ter, vt quando permutantur aurei pro argen
teis: aliquando vero est inter numismata
eiusdem naturæ & rationis physicæ, alterius
tamen rationis secundùm artem, vt quando
commutantur coronæ duplices pro simpli-
cibus: Aliquando vero est permutatio inter
numismata omninò eiusdem rationis etiam
secundùm artem, sed tamen permutantur,
quia quædam pecunia est præsens loco quæ
dam vero absens.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0658.jpg/>
@@1@<SE658>Quæst. LXXVIII. De Cambijs. Art. IIII. 641
<duolan 2><P>  Tertio nota, quòd pecuniæ vsus duplex
est alius per se, alius per accidens. Vsus per
se, est qui conuenit pecuniæ inquantum pe
cunia est, scilicet, inquantum est adinuenta
ad negotiationes. Et iste vsus est etiam du-
plex. Quidam qui competit pecuniæ per se
primò, scilicet, vt sit mensura rerum vena-
lium, ad quem vsum principaliter est insti-
tuta: alius est, qui competit pecuniæ per se
secundariò, vt commutatio pecuniæ pro pe
cunia: & dicitur per se, quia competit pecu-
niæ inquantum pecunia: dicitur autem se-
cundarius, quia per se ordinatur ad illum
vsum primarium. Solet afferri exemplum
calcei, cuius vsus per se primò est calceatio.
secundariùs vero est venditio calcei quem
vendit artifex, qui per se ordinatur ad prima
rium vsum. Rursus pecuniæ vsus per acci-
dens, est qui competit ei, non inquantum
pecunia est sed ob alias causas, vt v. g. pecu-
nia aurea datur aurifici ad deaurandum, vel
etiam potest dari alicui ad ostentationem,
vel etiam potest dari ad medicinam, item
potest dari ad securitatem pro pignore.</P>
<P>  Sit igitur vnica conclusio. Cambium se-
cundum se turpitudinem quandam deno-
tat; potest tamen quanuis sit de genere male
sonantium honestari iustis de causis. Hæc
conclusio probatur, ea ratione qua D. Tho.
suprà quæst 77. art. 4. probat similem con-
clusionem de negotiatione: cum igitur cā-
bium sit negotiatio, similis erit ratio de illo.
Est autem ratio D. Thom. hæc. Negotiatio
importat quoddam fomentum cupiditatis,
cui nullus est terminus, siquidem exercetur
lucri gratia. Quòd autem possit honestari
probat: quia lucrum potest ordinari, vel ad
necessitatem vitæ, vel ad bonum reipubli-
cæ, vel ad alias causas honestas. Cæterùm à
quibusdam assignatur ratio specialis vitupe-
randi cambium, non solum inquantum est
negotiatio, sed etiā ex parte differentiæ in-
quantum est in permutatione numismat&#x0169;.
Sed nos dicimus nullā rationem specialem
turpitudinis inueniri in Cambio vt sic, nisi
inquātum est negotiatio, ad quam pertinet
quòd lucri gratia fiat, vnde hæc differentia
erit secundum magis aut minus, nisi forte di
cat aliquis, quòd vituperabitur specialiter:
quia est maxima occasio pecunia ad fomen<-P>@@

<-P>tum cupiditatis: iuxta illud, crescit amor nu
mi quantum ipsa pecunia crescit.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium secundum est, an liceat cōmu
tare vel vendere pecuniā maiori pre-
tio, quàm lege sit taxatam? V. g. an liceat co-
ronam auream, quæ secundùm legem æsti
matur quadringentis dipondijs, commuta-
re pro duodecim argenteis.</P>
<P>  Pro parte negatiua arguitur primò. Pre-
tium legitimum consistit in indiuisibili, vt
pretium tritici; ergo nullo modo licet illud
variare. Et si respondeas, quòd pecuniæ pre
tium taxatur lege in ordine ad vsum prima
rium pecuniæ, non autem in ordine ad sec&#x0169;
darium, vel ad accidentarium, respectu cu-
ius potest pluris æstimari pecunia, quàm le-
ge taxetur contra hoc sic replico & arguitur
secundò. Quando Princeps monetam cu-
dit, habet rationem qualitatis materiæ. v. g.
&#xA759; sit aurum, vel argentum, vel æs & ita ta-
xat pretium iustum; ergo pecunia n&#x0169;quàm
debet esse pluris æstimanda ex parte mate-
riæ neque commoditatum, quæ ex materia
sequuntur. Antecedens probatur. Nā prin-
ceps qui commutat illam pecuniam cum
republica vel particularibus, nihil detrime&#x0303;ti
accipit, ergo vendit illam tanti quanti æsti-
mabilis est, etiam ratione materiæ. Tertiò
ex opposita sententia sequeretur, &#xA759; si quis
debeat duodecim argenteos satisfaciet cre-
ditori dando coronam vnam; consequens
est absurdum, & hoc esset intolerabile in re
publica, ergo. De hoc dubio sunt tres sente&#x0303;-
tiæ. Prima est negatiua, quam tenet Ioannes
de Medina, Soto vbi suprà, & multi alij
Theologi. Secunda sententia est Caietani
vbi suprà capite. 6. & Syluest. vbi suprà, quæ
sententia distinguit in hunc modum, scili-
cet, quòd pecuniæ pretium dupliciter po-
test considerari vno modo secundùm quòd
pecunia est mensura rerum venalium, qui
est vsus primarius illius: altero modo ad
alios vsus secundarios, vel accidentarios su-
pradictos. Dicit ergo hæc sententia, quòd si
priori modo consideretur, non est licitum
eam pluris æstimari quàm lege taxetur: be-
ne tamen si secundo modo consideretur li-
citum est aliquid amplius recipere ad arbi-
trium boni viri. Tertia sententia est quam
tenuit Cano præceptor meus, scilicet, licit&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0659.jpg/>
@@1@<SE659>642 Quæst. LXXVIII. De Cambijs. Art. IIII.
<duolan 2><-P>esse commutando pecuniam non solùm
pro pecunia, sed etiam pro alijs rebus vena-
libus: aliquid amplius accipere pro illa quā
sit lege taxatum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione prima conclusio sit. Li-
citum est commutare vel vendere pe-
cuniam pro alia pecunia minutiore vel di-
uersi metalis, maiore pretio quàm lege ta-
xetur. Hæc conclusio non reprobatur ab au
toribus secundæ sententiæ. Et probatur à no
bis primò ex vsu proborum hominum satis
communi, qui commutant suas pecunias
aureas pro alijs pecunijs maiore pretio quā
lege taxentur. Secundo probatur. Nam cau-
sa augendi pretium rei venalis solet esse ma
ius commodum quod secum affert res illa;
sed pecunia aurea ex natura sua habet maio
rem commoditatem multipliciter, nam est
facilioris asportationis, valet etiam in pluri-
bus locis, item valet ad medicandum & ad
alias commoditates, item habet maiorem se
curitatem; solent enim Principes inferiores
pecunias antiquare cum detrimento pos-
sessorum, quod tamen non contingit in pe-
cunijs alijs, ergo est maioris securitatis. Ter-
tiò. Nam moneta quæ rarior est, solet pluris
æstimari quàm lege taxetur propter neces-
ssitatem illius ad negotiandum. Et hoc mo-
do pecunia etiam inferioris metali, solet plu
ris æstimari quàm inferioris, propter neces-
sitatem ad negotiandum, & in tali casu lici-
tum erit pro pecunia inferioris ordinis am-
plius accipere quam lege taxetur. V. g. lici-
tum erit accipere argent&#x0169; pro triginta duo-
bus dipondijs.</P>
<P>  Sed est maior difficultas in commutatio
ne pecuniæ pro alijs rebus venalibus tunc
enim est primarius vsus pecuniæ ad quem
taxata est, ergo videtur necessarium, quòd
tunc non varietur pretium lege taxatum.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO cuius explicatione nota, &#xA759; cōmu-
tationes pecuniæ pro alijs rebus sunt in
duplici differentia: quæ dam ad quas tenetur
homo ex antecedente iustitia: quæ dam ve-
ro ad quas libere procedit sine obligatione
antecedenti. Exemplum primi, quando Pe-
trus soluit mutuum vel mercede&#x0303; operario.
Exemplum secundi, quādo Petrus vadit ad
forum emere quæ libuerit, vbi nulla præce-
dit obligatio emendi neq; vero vendendi.</P>@@

<P>  Secunda cōclusio. In commutationibus
primi generis, non licet pecuniam pluris
æstimari quàm lege sit taxata. Hæc est con-
munis sententia & probatur, quia si in hu-
iusmodi commutationibus non haberet lo-
cum taxatio legis esset omnino frustra.</P>
<P>  Tertia conclusio. In commutationibus
secundi generis, licitum est pro pecunia tali
amplius accipere vel pluris illam æstimare
quàm lege taxetur. Probatur primo quia li-
citum est, vt etiam concedit secunda sente&#x0303;-
tia, emere merces viliore pretio quam cō-
muniter vale&#x0303;t, eo quòd solutio facienda est
in auro; ergo simili ratione licitum erit stāte
pretio rerum venalium, augere pretium pe
cuniæ: eo &#xA759; aurea sit. Patet cōsequentia mo-
raliter loque&#x0303;do eade&#x0303; est æqualitas vtriusq;
pariis. Item probatur. Nam licitum est vt di
ximus in prima conclusione in commuta-
tione pecuniæ pro pecunia, aliquid ampliùs
accipere propter cōmoditatem alterius pe-
cuniæ; ergo cum ista commoditas sit pretio
æstimabilis, licitum erit emptori conuenire
cum venditore vt aliquid amplius accipiat
ex mercibus propter illam commoditatem
eo vel maximè quia ipse venditor libenter
acceptat hunc contractum vnde nulla fit ei
iniuria. Et confirmatur. Nam illa permuta-
tio perinde est atque si emptor semel soluis-
set pretium in pecunia minùs commoda, &
postea venditor permutaret illam cum alia
pecunia emptoris magis commoda, dato
pretio & lucro.</P>
<P>  Ad primum incontrarium respondetur
primo, quòd pretium pecuniæ taxatur in or
dine ad vsum primarium, non ad secunda-
rium & accidentarium. Secundo responde-
tur quatenus argumentum militat contra
aliam conclusionem, &#xA759; pecuniæ nō taxatur
pretium in ordine ad omnem vsum prima-
ri&#x0169;, sed in ordine ad vsum primari&#x0169; qui est
in cōmutationibus, quæ proueniunt ex ante
cedenti iustitia: non autem in alijs volunta-
rijs & liberis. Ex quo sequitur, quòd si ali-
quis semel fecerit contractum emptionis
certo pretio, nulla facta mentione de quali-
tate pecuniæ, non poterit postea minuere
de pretio, ex eo quòd soluit in auro, neque
venditor tenebitur acceptare & admittere
talem solutionem.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0660.jpg/>
@@1@<SE660>Quæst. LXXVIII. De Cambijs. Art. IIII. 644
<duolan 2><P>  Ad secund&#x0169; negatur conseque&#x0303;tia. Quia
quanuis princeps habeat rationem qualita-
tis materiæ pecuniariæ ad taxandum preti&#x0169;
pecuniæ, & nullum detrimentum patiatur,
quin potiùs commodum accipit & lucrum:
quia reuera pecunia non habet tant&#x0169; preti&#x0169;
& valorem exparte materiæ & artificij, quā
ti taxatur per legem, eo quòd admiscetur
aliquando metallum vilius cum excellen-
tiori ad expe&#x0303;sas pro ministris, & ad aliquod
tributum debitum Regi: cæterùm postea
vna pecunia cum alia comparata habet cō-
moditates pretio æstimabiles.</P>
<P>  Ad tertium negatur consequentia, quia
illa solutio prouenit ex antecedente iustitia.
Sed circa ea quæ diximus aduerte&#x0303;dum est,
intelligenda esse stando in solo iure naturę.
Nam per legem humanam poterit caueri
ne in aliqua prorsus permutatione æstime-
tur pluris pecunia quàm lege sit taxata. Et
ita Carolus V. olim pragmaticam edidit, ne
quis aureum duplum aliqua ratione permu
taret nisi pro viginti duobus arge&#x0303;teis & duo
bus dipondijs; Cæter&#x0169; illa pragmatica iam
per contrarium vsum est abrogata, & anti-
quata.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium tertium est, an in permutatio-
ne pecuniæ pro pecunia sit vera &
propria emptio & venditio? Pro quo nota,
quòd pecunia multipliciter transfertur in al
terum. In emptione quidem, tanquàm pre-
tium rei venalis. In mutuo transfertur cum
obligatione vt iterum reddatur eadem, non
in indiuiduo: sed specie. Ite&#x0303; potest transferri
in commodato ad ostentationem & medi-
camen, & hoc gratis; quod si fiat propter lu
crum, erit translatio locutionis. Et denique
transfertur in cambio. De hoc ergo quæri-
mus, an sit venditio.</P>
<P>  Pro parte negatiua arguitur primò. Pecu
nia est prima mensura rerum venali&#x0169;: ergo
ipsa non est venalis, aliàs esset mensura sui
ipsius: & esset processus in infinit&#x0169;. Sec&#x0169;dò.
Quando vna pecunia permutatur cum alte
ra, non est maior ratio quare vna pecunia ve&#x0303;
datur potius quàm alia; ergo vel vtraq; ven-
ditur quod est inconueniens, vel neutra,
quod est intentum. Ad hoc dubium respon
detur, & sit prima conclusio. Quando per-
mutatur vna pecunia pro altera secundùm<-P>@@

<-P>pretium vtriusque lege taxatum, nō est pro
priè venditio neque emptio, sed permuta-
tio inter res eiusdem ordinis & rationis. Et
hoc probat secundum argumentum.</P>
<P>  Secunda conclusio. Quando vna pecu-
nia permutatur cum altera maioris commo
ditatis, ratione cuius datur aliquod pretium
supra illud quod lege taxatur pro pecunia:
est ibi propriè venditio illius commoditatis
quæ pretio distincto æstimatur, ita vt illud
quod amplius soluitur pro illa pecunia, non
pertineat ad pretium illius pecuniæ vt pecu
nia est: sed ad alias commoditates.</P>
<P>  Ad primum argumentum respondetur,
quòd pecunia vt pecunia est non est vendi-
bilis, sed inquantum habet maiorem com-
moditatem comparatione ad aliā pecuniā.
Cæterùm non est inconueniens, quòd pe-
cunia sit mensura pecuniæ, sicut numerus
est mensura numeri: neque est processus in
infinitum, quia peruenitur ad vnitatem. Ad
secundum respondetur, quod probat pri-
mam conclusionem.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium quartum est, quot sint genera
cambiorum? Respondetur, quòd pri
mò diuiditur cambium in cambium reale,
& fictitium, quod vulgo dicitur cambio seco,
quæ diuisio est analoga. Est enim cabium
reale, quod reuera exercetur inter realem
pecuniam ex vtraque parte, siue detur in
præsenti loco siue in alio loco promittatur
reddenda. Cambium autem fictitium est,
quando aliquis fingit se habere pecunias Ro
mæ reddendas, quas quidem non habet, sed
vult accipere in præsenti pecunias, vt expe-
ctetur tempus solutionis ad cert&#x0169; termin&#x0169;.</P>
<P>  Cambium autem reale diuiditur in mul
tas partes. Primum dicitur minutum siue
manuale, quando de manu in manum cō-
mutatur vna pecunia pro altera.</P>
<P>  Secundum cambium est ratione loci, vt
quando indige&#x0303;s Petrus pecunijs Romæ, dat
eas Salmanticæ sub chirographo certæ fi-
dei, cuius virtute accipiat eas Romæ. Et hoc
appellatur cambium per literas.</P>
<P>  Tertium cambium est ratione officij,
quando mercator v. g. vel aliquis alius obli-
gatur mutuum dare negotiatoribus, ea le-
ge vt sibi certum lucrum consignetur.</P>
<P>  Quartum cambium fit ratione tempo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0661.jpg/>
@@1@<SE661>644 Quæst. LXXVIII. De Cambijs. Art. IIII.
<duolan 2><-P>ris, quando aliquis accipit pecuniam mu-
tuò redditurus illam cum lucro ratione ex-
pectatæ solutionis.</P>
<P>  Quintum cambium est ratione mone-
tæ, vt quando pecunia vnius prouintiæ vel
Regni permutatur cum pecunia alterius
prouintiæ vel Regni, habita ratione pretij
vtriusque pecuniæ.</P>
<P>  Sextum cambium est ratione custodiæ,
quando campsor ex eo quòd pecuniam cu
stodit negotiatorum, accipit aliquod lucr&#x0169;
quotiescumque numerat illam pecuniam
petenti.</P>
<P>  Vltimum cambium est ratione copiæ
vel inopiæ totius pecuniæ, vt v. g. in Hispa-
nia est maior copia pecuniæ quàm in Flan-
dria, vnde pluris æstimatur pecunia in Flan
dria quàm in Hispania. Vt v. g. indiget ali-
quis Flandriæ mille ducatis, necesse est vt in
Hispania det plusquàm mille, v. g. 50. &
hæc est æqualitas pecuniæ ratione copiæ
vel inopiæ.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium primum est. An omnia ista
genera cambiorum sint licita? Pro
quo notandum est, potissimam difficultate&#x0303;
esse in 5. 6. & 7. genere cambiorum. Vnde
pro alijs cambijs sit prima conclusio. Cam-
bium fictitium siue siccum est vsurarium.
Probatur. Nam reuera est mutu&#x0169; cum lu-
cro. Sed nota, quòd si Petrus bona fide dedit
pecunias Salmanticæ Paulo fingenti se ha-
bere illas Romæ, non peccat Petrus t&#x0169;c: sed
tamen postea cognita veritate tenetur resti-
tuere lucrum quod accepit in quantum fa-
ctus est ditior. Cæterum ratione lucri ces-
santis vel damni emergentis propter fictio-
nem Pauli potest lucrum retinere.</P>
<P>  Secunda cōclusio. Cambium minutum
siue manuale licitum est cum lucro mode-
rato secundum vsum reipublicæ. Hæc con
clusio probatur, ex his quæ diximus dubio
secundo. Et extenditur conclusio etiam ad
eos qui non sunt campsores ex officio: quia
eadem est ratio cōmoditatis pecuniæ, siue
commodetur à campsore, siue à peculiari
aliquo. Quanuis Caietanus in opusculo ci-
tato cap. 1. dicat solis campsoribus ex offi-
cio licitum esse cambium minutum cum
lucro. Et ratio eius est: quoniam violare le-
gem taxationis pecuniæ iniustum est; sed<-P>@@

<-P>qui non ex officio cambiant pecuniam
cum lucro, violant legem; non enim excu-
santur sicuti campsores ex officio, qui pos-
sunt aliquid accipere ratione officij vtilis
reipublicæ. Cæterùm hæc ratio differentiæ
manifestatur inefficax ex eodem Caietano
vbi suprà cap. 1. eo quòd pecuniæ non taxa-
tur pretium in ordine ad vsum secundari&#x0169;:
vnde propter alias commoditates maio-
res, quas habet vna pecunia in ordine ad
aliam, licitum erit possessori pretium acci-
pere quicumque sit ille siue sit campsor ex
officio siue alius quicunque permutator pe
cuniarum.</P>
<P>  Tertia conclusio. Cambium ratione lo-
ci, quod dicitur cambium per literas, licit&#x0169;
est, si fiat iusto pretio. V. g. Petrus desiderat
pecunias quas habet Salmanticæ habere Ro
mæ, tunc Paulus qui promittit se Ro-
mæ daturum virtute chirographi certæ fi-
dei, potest pretium recipere propter hanc
commoditatem quam facit Petro. Proba-
tur primò. Quia illa commoditas est pre-
tio æstimabilis secundùm arbitrium pru-
dentum virorum & timoratorum, ergo iu-
stè potest Paulus pro illa aliquod pretium
recipere. Item, quia talis diligentia est valde
vtilis & necessaria reipublicæ ad euitanda
pericula & labores in asportanda pecunia;
ergo iustum est vt propter talem diligen-
tiam detur pretium. Confirmatur. Licitum
est agassoni aliquod pretium accipere pro
asportanda pecunia; ergo licitum erit cam-
psori pretium recipere in casu posito, siqui-
dem eandem præstat vtilitatem, imo maio-
rem: quia campsor assecurat pecuniam à pe
riculis omnibus, agasso vero non assecurat à
periculo fortuito.</P>
<P>  Quarta conclusio. Cambium ratione
officij licitum est. Hæc conclusio proba-
tur ex dictis quæstione. 78. vbi definit&#x0169; est,
quòd pro obligatione ad mutuandum, lici-
tum est pretium recipere à mutuatarijs; er-
go etiam pro obligatione ad cambiendum.</P>
<P>  Quinta conclusio. Cambium ratione
temporis vsurarium est. Ista conclusio pro-
batur: quia nihil aliud est quàm mutuum
propter lucrum. Et confirmatur. Nam hoc
cambium nihil differt à cambio sicco, nisi
quòd in cambio sicco palliatur vsura fictio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0662.jpg/>
@@1@<SE662>Quæst. LXXVIII. De Cambijs. Art. IIII. 645
<duolan 2><-P>ne quadam, at verò in isto cambio manife-
stè accipitur mutuum cum promissione
lucri.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium sextum est. Vtrùm cambium
ratione monetæ sit licitum? Pro quo,
nota ex Soto libro. 6. de iust. quæst. 12. art. 1.
quòd pecunia quadrupliciter potest pluris
æstimari in vno loco aut tempore quàm in
alio. Primò: quia pecunia conficitur ex auro
vel argento puriori. Secundò ratione rarita
tis auri vel argenti. Tertiò ratione taxatio-
nis legitimæ. Quartò ratione raritatis totius
generis pecuniæ. Est ergo nostrum dubi&#x0169;,
an sit licitum accipere pecuniam, quæ in
vno loco pluris æstimatur, cum obligatio-
ne reddendi eandem prorsus in alio loco,
vbi minus æstimatur. Prima conclusio. Li-
citum est pecuniam quæ in vno loco plu-
ris æstimatur ex eo quòd est ex auro purio-
ri recipere, reddendam eandem in alio lo-
co, vbi propter illam rationem non tanti
æstimatur: dummodo taxatio pecuniæ in
vtroque loco sit eadem. V. g. si scut&#x0169; Hispa-
nicum sit ex auro puriori quàm scutum ger
manicum: nihilominus vtriusque scuti sit
eadem taxatio legitima ratione pecuniæ, lici
tum est vnum scutum pro alio cambire seu
permutare, non solum in diuersis locis: sed
in eodem. Probatur. Quia inter vtramque
pecuniam est æqualitas ratione mensuræ;
ergo est iustitia in permutatione. Patet con-
sequentia. Nam pretium taxatum maximè
attenditur in ordine ad vsum primarium,
scilicet vt pecunia est mensura rerum vena-
lium. Sed nota, quòd hæc conclusio non
tollit id quod dubio. 2. definitur, licitum es-
se pretium recipere propter maiorem cō-
moditatem vnius pecuniæ in comparatio-
ne ad alteram; sed hîc tantùm loquimur
quantùm est ex parte permutationis pe-
cuniæ pro pecunia, inquantum pecu-
nia est.</P>
<P>  Item etiam aduerte, quòd nostra conclu
sio videtur contraria primæ conclusioni,
quam ponit Soto vbi suprà. Sed tamen reue
ra non est contraria: quia ille loquitur de
permutatione pecuniæ pro alia pecunia se-
cundùm pondus, quod vulgo dicitur, a pe-
so; quòd si aliter intelligatur; nos falsam re-
putamus illam sententiam. Est enim ma-<-P>@@

<-P>nifestum exemplum quod in Regno con-
tigit. Erat enim pecunia quædam quæ vul-
go dicebatur tarja de a veynte, erant aliæ tar-
jæ vt ita dicam, quæ dicebantur tarjas de a
diez, quæ quidem duplicatæ tanti æstima-
bantur in ratione pecuniæ sicut vna tarja de
a veynte tamen in ratione ponderis non ha-
bebāt tāt&#x0169; argenti sicut las tarjas de a veynte.</P>
<P>  Sed est argumentum contra nostram
conclusionem principalem. Non est lici-
tum commutare triticum minùs bon&#x0169; pro
meliori, nulla facta recompensatione, ex
parte minùs boni; ergo non erit licitum cō-
mutare pecuniam ex metallo minùs bono,
cum pecunia melioris metalli, nisi fiat recō-
pensatio. Respondetur, nego consequentiā;
quia triticum minùs bonum non tanti æsti-
matur in foro sicut melius; Cæterùm pecu-
nia ex auro minùs puro, tanti æstimatur in
taxatione legitima: quanti pecunia ex auro
puriori. Secundò respondetur, quòd sitriti-
cum minus bonum tanti æstimatur in foro
quanti magis bonum, licitum erit permuta-
re triticum cum tritico. Hoc tamen nō ob-
stat, quominùs qui habet melius triticum,
possit illud permutare cum illo qui habet
minùs bonum triticum, exigendo aliquod
pretium propter illam commoditate&#x0303; qua
se priuat: dummodo absit fraus & dolus cō-
tra pragmaticam. Si enim fraus adsit erit illi
cita permutatio propter malum fine&#x0303;. V. g.
si Petrus erat venditurus facilè tritic&#x0169; opti-
mum, & eadem facilitate vendit minus
bon&#x0169; non erit ei licitum permutare illud c&#x0169;
tritico minùs bono Pauli, exigendo ab illo
maiorem mensuram tritici; hæc enim est
fraus contra pragmaticam.</P>
<P>  Secunda conclusio. Commutare pecu-
niam in vno loco vt similis vel eadem
reddatur in alio loco, vbi pluris æstimatur
in ratione pecuniæ: iniustum & iniquum
est. Vt v. g. Si Petrus det Salmanticæ Paulo
100. aureos reddendos Romæ vbi pluris
æstimantur singula scuta. v. g. tredecim ar-
genteis, iniquum est. Probatur. Recipit Pe-
trus amplius quàm dat; ergo est iniquus. Et
si quis contra argumentetur. Licitum est
dare frumentum Petro vt idem reddatur
vel simile in quantitate, etiam si in loco &
te&#x0303;pore vbi redditur, pluris æstimetur, ergo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0663.jpg/>
@@1@<SE663>646 Quæst. LXXVIII. De Cambijs. Art. IIII.
<duolan 2><-P>licitum erit exigere tot aureos permutatos,
etiamsi pluris æstime&#x0303;tur vbi reddendi sunt.
Respondetur nego consequentiam. Et ratio
differentiæ est: quia triticum semper manet
idem secundum vsum & commoditatem,
licet pretium varietur: at verò pecunia non
manet eadem secundum commoditatem
variato pretio.</P>
<P>  Sed arguitur sec&#x0169;dò. Petrus poterat suas
pecunias asportare Romam, & ibi permu-
tare pretio currente; ergo potest exigere à
Paulo, vt det illas Romæ in tanto numero
sicut accepit. Respondetur nego consequen
tiam: quia contractus permutationis pecu-
niæ ratione loci, non est contractus aspor-
tationis: Nam in contractu asportationis
portator non efficitur dominus pecuniæ, at
verò in contractu permutationis statim ef-
ficitur dominus pecuniæ qui recipit illam:
vnde non debet eam recipere maiori æsti-
matione quàm valeat in loco vbi recipit.
Exemplum est: poterat Petrus suas merces
asportare Romam soluto pretio portitori,
& ibi eas vendere pretio currente Romæ, at
verò si Salmanticæ vendat & tradat portito
ri non potest ab illo exigere pretium quod
Romæ currit. Ita est de pecunia permutata,
quod non debet æstimari pluris quàm va-
leat vbi traditur.</P>
<P>  Tertia conclusio. Commutatam pecu-
niam, eandem vel similem exigere quando
Princeps auxit pretium illius iniquum est.
V. g. Petrus mutuauit Paulo 100. scuta quo-
rum singula valebant quadringenta dipon-
dia, postea vero contigit, vt tempore solu-
tionis Princeps auxerit pretium scuti vsque
ad 12. argenteos, dicimus quòd tunc Petrus
non potest exigere à Paulo 100. scuta: sed
tantum 98. Ratio est, quia si exigeret 100.
plus reciperet quam dedit in ratione pecu-
niæ: quemadmodum si Petrus mutuasset
Paulo, fanecam tritici, & postea tempore
solutionis faneca ipsa aucta fuerit à Princi-
pe, non potest Petrus illam integram acci-
pere, quia est aucta mensura. Ita etiā in casu
proposito non poterit recipere tot scuta:
quia variatum est scutum in ratione men-
suræ.</P>
<P>  Et si quis contra istam conclusionem ar-
gumentetur, licitum est Petro qui mutua-<-P>@@

<-P>uit Paulo fanecam tritici recipere ab illo fa-
necam tritici immutatam, sed valente&#x0303; ma-
iore pretio quàm cùm mutuauit; ergo ea-
dem est ratio de pecunia. Ad argumentum
negatur consequentia. Nam vt diximus quā
do pecunia augetur, non manet eadem in
ratione pecuniæ & mensuræ: at vero etiam
si pretium tritici augeatur, manet tamen
idem triticum in ratione tritici & commo-
ditatis & vsus illius: vnde in commutatione
tritici cum tritico, per accidens est quòd
pretium augescat vel minuatur; nisi forte is
qui permutat, obliget alium vt reddat quo
tempore cariùs valuerit, tunc enim est vsu-
ra. Sed adhuc notandum est circa eandem
conclusionem, quòd aliqui dicunt posse fie
ri pactum inter mutuantem, & mutuatari&#x0169;,
vt etiam si à Principe augeatur pecunia, te-
neatur mutuatarius eundem numerum scu
torum reddere. Sed tamen nos dicimus, &#xA759;
istud pactum iniquum est & vsurarium, ni-
si excusetur propter æqualem fortunam
vtriusque partis; quia tam possibile est quòd
vilescat pecunia quàm quòd augescat: Aut
etiam quia ille qui mutuat pecuniam serua-
turus erat illam vsque ad tempus, quo pro-
babiliter æstimatur augenda. Sed quid erit,
si tempore mutuationis non æstimabatur
pecunia augenda vel minuenda; & postea
breuissimo tempore notabiliter augmenta-
ta est? aliqui dicunt, quòd mutuatarius tene
tur non ex rigore iustitiæ sed ex quadam
æquitate, reddere totidem scuta quot acce-
pit: maximè si qui mutuauit seruaturus erat
vsque ad illud tempus. Nobis tamen nulla
apparet ratio sufficiens ad obligandum mu
tuatarium sub peccato mortali, vt reddat
tot scuta quot accepit. Quemadmodum vi
ceuersa si breui illo tempore pecunia dimi-
nuta fuisset, non tenebatur Petrus qui mu-
tuauit contentus esse 100. scutis. Sed mutua-
tarius redditurus erat tot scuta donec adim-
pleretur numerus dipōdiorum quibus æsti
mabātur scuta quādo illa accepit, ergo simi-
liter si aucta fuerit pecunia non debet mu-
tuatarius esse deterioris conditionis.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium septimum est. Vtrùm quan-
do mercator remittit venditorem ad
mensarium, vt ab eo recipiat pretium rei
venditæ, licitum sit mensario exigere pre-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0664.jpg/>
@@1@<SE664>Quæst. LXXVIII. De Cambijs. Art. IIII. 647
<duolan 2><-P>tium à venditore pro numerata pecunia?
Pro cuius intelligentia notandum est, tri-
plex esse genus negotiatorum. Sunt enim
quidam negotiatores qui dicuntur merca-
tores celebres, quorum officium est eme-
re merces in Regno vel prouincia vbi est
abundantia illarum: vt iterum vendant in
alio regno vel prouincia, vbi est inopia.
Et quia isti mercatores indigebant pecu-
nijs in varijs regnis & prouincijs, ad quas
quidem, aut non est licitum transferri pro-
pter legem, quæ vetat, vel cum magno pe-
riculo & labore transferrentur ad tam va-
ria loca. Hinc ortum habuit secundum
genus negotiatorum, qui dicuntur cam-
psores qui negotiantur in mera pecunia
permutantes pecuniam quam habent in
vno loco, pro pecunia reddenda in alio lo-
co. Hinc etiam ortum habuit tertium ge-
nus negotiatorum, qui dicuntur mensarij
& vulgo banqueros, quorum officium est
habere in deposito pecunias mercatorum
& campsorum, & rationem dati & acce-
pti in suis libris, insuper sunt fideiussores
ipsorum.</P>
<P>  Et notandum est, quòd isti mensarij du-
pliciter solent consignare pecuniam in suo
banco campsoribus & mercatoribus. Vno
modo recipientes reuera pecuniam ipsam
à campsoribus & mercatoribus. Alio mo-
do recipientes tantum chirographa, & cō-
sequenter ipsi mensarij solent dupliciter
soluere debita creditoribus venientibus ad
se. Vno modo numerantes pecuniam in
præsentia, alio modo remittentes illos per
syngraphas, idest, pollices ad alios mesarios.</P>
<P>  Deinde notandum est, quàm commu-
nis sententia, & rationi naturali consona
est, quòd isti mensarij iuste recipiunt sti-
pendium à mercatoribus vel campsoribus
quorum pecunias custodiunt. Probatur.
Nam diligentia custodiendi, & ratio da-
ti & accepti & fideiussio, hæc inquam
pretio sunt æstimabilia. Cæterùm quod
nam sit iustum pretium huius diligentiæ
iudicandum erit arbitrio boni viri, si non
fuerit lege taxatum.</P>
<P>  His suppositis arguitur primo pro par-
te negatiua dubij propositi. ex. l. 5. titulo. 18.
libro. 5. Copilationis legum Hispaniæ. Vbi<-P>@@

<-P>reuocatur antiqua pragmatica in qua con-
cedebatur mensarijs, vt ex mille numera-
tis acciperent quinque sibi ab illis quibus nu
merabant, ergo iam non est licitum.</P>
<P>  Secundò mensarij suas operas impen-
dunt in vtilitatem campsorum & merca-
torum; ergo ab illis tantum debent pre-
tium accipere. Et confirmatur. Nam nu-
merare pecuniam debitam venditori per-
tinet ad mensarium vice & nomine illius
cuius pecunias custodit, qui tenebatur sol-
uere & numerare pecunias; ergo ab isto tan
tùm debet exigi & recipi stipendium, &
non à venditore.</P>
<P>  Tertiò. Venditor mercatori vendidit
rem cuius pretium iustum erat 1000. ergo
quando apud mensarium non datur illi in-
tegrum pretium sed minùs quinque iniu-
riam patitur, vel à mensario vel à mercato-
re vel ab vtroque.</P>
<P>  Quartò. Si Petrus mutuasset Paulo 1000.
non satisfaciet Paulus soluendo apud men-
sarium illa 1000. minùs quinque, ergo ne-
que satisfaciet venditori mercator, qui pro
re vendita pro mille remittit illum ad men-
sarium vbi accipiet quinque minùs.</P>
<P>  Vltimò esto ita, quòd officium mensarij
sit etiam vtile venditoribus; tamen non est
iustum vt soli venditores soluant totum
stipendium mensarij, siquidem mensarij
sunt etiam vtiles mercatoribus & campso-
ribus: cuius tamen oppositum est in vsu.
Nam mercatores & campsores exigunt
interdum aliquid pretij à mensarijs pro-
pter depositam pecuniam apud illos, vel
aliquid pretio æstimabile, scilicet, vt men-
sarij sint fidei iussores pro maiore summa
pecuniæ, quàm recipiant. Sed in oppositum
pro parte affirmatiua est communis vsus
neggotiatorum & mensariorum. De hoc du
bio est prima sententia negatiua, quæ valde
verosimilis est propter facta argumenta,
quam tenet Caietanus vbi suprà, & Nauar-
ro super caput Nauiganti de vsuris. nume-
ro. 37. & deinceps. Altera sententia est affir-
matiua, quam tenet Soto in lib. 6. quæst. 11.
art. vnico.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO huius dubij decisione sit prima
conclusio. Manifestum est, mensarios
excusari ab iniustitia quando cognoscunt,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0665.jpg/>
@@1@<SE665>648 Quæst. LXXVIII. De Cambijs. Art. IIII.
<duolan 2><-P>quòd res vendita non valebat numerata
pecunia 1000. sed minus quinque. Et pro-
batur. Nam illa quinque quæ accipit men-
sarius sibi, pertinent ad mercatorem non ad
venditorem.</P>
<P>  Secunda conclusio. Non est sufficiens
titulus ad excusandum mensarium & mer-
catorem, quòd istæ remissiones fiant in-
ter ipsosmet mercatores qui interdum sunt
venditores, interdum mercatores. Di-
cunt enim aliqui, quòd mensarius iustè re-
cipit à venditore illa quinque, vt interdum
quando sit mercator, impendat illi suam
operam. Nos autem dicimus, quòd iste ti-
tulus deficit in multis.</P>
<P>  Primò: quia nō est vniuersalis ad omnes
venditores. v. g. si agricola vendidit boues
& remittitur ad bancum.</P>
<P>  Secundò deficit, quòd non semper mer-
cator & venditor habent pecunias apud e&#x0169;-
dem mensarium.</P>
<P>  Tertiò, quòd non toties est aliquis mer-
cator, quoties venditor: quæ omnia necessa
ria erant ad æqualitatem iustitiæ ratione hu
ius tituli & ad hoc vt talis mensarius pos-
sit recipere illa quinque iuste à venditore.</P>
<P>  Tertia conclusio. Verosimilis est titu-
lus ad excusandum mensarium, quòd illo-
rum officium est necessarium ad negotia-
tiones emptionis & venditionis; etenim si
non esset tale officium, non possent ven-
ditores continuò recipere pecuniam nume
ratam: eo quòd mercatores non possent pe-
cunias ad tam varia loca secum deferre; &
ideo quasi ex publico condicto decretum
est stipendium mensarijs soluendum etiam
à venditoribus.</P>
<P>  Quarta conclusio. Optimus titulus qui
nobis videtur ad ex cusandum mensarios
est, quòd mensarij in rei veritate totum sti-
pendium recipiunt à mercatoribus & cam-
psoribus quorum pecunias custodiunt. Nā
si quando pecuniam numerant venditori-
bus accipiant sibi quinque ex mille nu-
meratis: tamen illa quinque non excipiun-
tur à ptetio iusto debito venditoribus: sed
ex pecunia mercatorum, quia tali condi-
tione recepit mensarius pecunias custo-
diendas, vt quoties numeraret mille cuiuis
petenti in nomine mercatoris: acciperet<-P>@@

<-P>sibi quinque. Cæterùm mensarius non te-
netur examinare an iustum pretium sit rei
venditæ mille præcisè, an mille exceptis
quinque sed ipse venditor videat an merca-
tor illa via sibi satisfaciat.</P>
<P>  Adargumenta incontrarium. Ad prim&#x0169;
respondetur, quòd illa reuocatio Pragmati-
cæ non est in vsu. Secundò respondetur, &#xA759;
mensarius non accipit quinque à vendito-
re sed à mercatore: & ideo non facit con-
tra legem.</P>
<P>  Ad secundum argumentum & confir-
mationem respondetur, quòd probant quar
tam conclusionem. Secundò responde-
tur in fauorem tertiæ conclusionis quòd
officium mensarij cadit in bonum vendi-
torum, & ideo iustum est, vt & ipsi aliquā
partem stipendij soluant.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd si aliqua
iniustitia fit venditori quia non datur illi
integrum pretium, refundenda est in mer-
catorem, non in mensarium. Sed notan-
dum est, quòd si venditor sit peritus in hu-
iusmodi negotijs, non fit illi iniuria si non
reddantur mille integra, quando pretium
constitutum est soluendum à mensario,
sciebat enim ille, quòd minùs quinque re-
cepturus esset. Si autem venditor sit sim-
plex agricola iniuriam patitur, si mercator
non admoneat illum, quòd solutio facien-
da est apud mensarium vbi recipiet minùs
quinque.</P>
<P>  Ad quartum respondetur, quòd eadem
est ratio de mutuatario, & de mercatore
quando pretium rei venditæ erant mille
præcisè. At verò si pretium rei venditæ erāt
mille quatenus soluenda à mensario, non
est eadem ratio: & ideò negatur conse-
quentia.</P>
<P>  Ad vltimum respondetur, quòd iuxta
quartam conclusionem totum stipendium
soluit mercator. Sed iuxta tertiam conclu-
fionem respondetur, quòd ex illis quinque
quæ accipit mensarius de mille numeratis,
aliqua pars pertinet ad venditorem, quia
erat necessaria ad complementum iusti pre
tij pro re vendita, alia vero pars pertinet ad
mercatorem, quia non erat necessaria ad
complementum iusti pretij. Et ita serua-
tur æqualitas inter mercatorem & vendi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0666.jpg/>
@@1@<SE666>Quæst. LXXVIII. De Cambijs. Art. IIII. 649
<duolan 2><-P>torem in ordine ad mensarium. Cæterùm
&#xA759; in eode&#x0303; argumento insinuabatur, scilicet,
quòd mercatores & campsores exigunt pre-
tium à mensarijs apud quos deponunt pe-
cunias: iniquum & vsurarium videtur es-
se quibusdam. Sed nobis videtur quidem
iniquum, non tamen vsurarium: quia ibi
nulla est ratio mutui: siquidem mensarius
non efficitur dominus pecuniæ, sed tan-
tum est custos paratus reddere quoties-
cunque depositor petierit. Est autem ini-
quum, quia depositor tenebatur soluere
stipendium mensario, vel saltem non gra-
uare illum petendo ab eo pretium. Nihi-
lominus mercatores, possunt se excusare
ab iniustitia, dicentes quòd ipsi quidem sol-
uunt stipendium mensarijs, scilicet, quin-
que pro mille: sed quia hoc stipendium
est excessiuum pro ministerio illorum, de-
falcant (vt ita dicamus) aliquod pretium
ab illo stipendio, vel aliquid pretio æsti-
mabile, scilicet fideiussionem; nihilomi-
nus quod superest mensarijs ex stipendio
est iustum pretium ministerij sui. Nos au-
tem dicimus, quòd si hæc narratio vera
est, nulla mensarijs iniustitia fit. Sed ve-
hementer suspicamur narrationem falsam
esse, & iniustitiam fieri mensarijs, quam
ipsi patiuntur vt aliam maiorem irrogent
alijs negotiatoribus & maiorem vtilitatem
capiant.</P>
<P><INI2>D</INI2>Vbium octauum est, An cambium
ratione copiæ vel inopiæ totius pe-
cuniæ sit licitum? Pro cuius intelligentia
notandum est primò, quòd æstimatio pe-
cuniæ inquantum pecunia est, dupliciter
potest fieri. Vno modo per legem Prin-
cipis, & dicitur æstimatio legitima. v. g.
quando in Hispania scutum æstimatur qua-
dringentis dipondijs, & hæc æstimatio di-
citur legitima. Huic æstimationi superue-
nit alia interdum, quæ potest dici æstima-
tio quasi naturalis, eo &#xA759; ex natura rei sequi-
tur, vt vbi est maior abundantia pecunia-
rum minùs æstimentur pecuniæ, & vbi est
minor copia magis æstimatur pecunia.</P>
<P>  Secundò notandum est, quòd cum cam-
psores ab vno regno in aliud cambiunt pe-
cunias, rationem habent copiæ vel inopiæ
monetæ in illis regni. Verbi gratia, qui<-P>@@

<-P>numerat pecunias Metinæ, vt accipiat in
Flandria, maiorem copiam pecuniæ nu-
merat Metinæ, quam sit recepturus Flan-
driæ: quia in Hispania est maior copia pe-
cuniæ.</P>
<P>  Tertiò notandum est, quòd in eadem
Prouincia diuersis temporibus solet esse
maior inopia totius monetæ vel copia. Vn-
de ibidem non semper fit æquale cambium
ad alia regna.</P>
<P>  HIS positis arguitur primò pro parte
negatiua. In vna & eàdem prouincia non
est licitum cambium ratione copiæ vel ino-
piæ totius monetæ diuersis temporibus: er-
go neque in diuersis prouincijs eodem tem-
pore. Antecedens explicatur. Non est li-
citum Petro mutuare Paulo centum scu-
ta quando est maior pecuniæ inopia, re-
cepturus maiorem summam pecuniæ quan
do fuerit maior copia monetæ in eodem
Regno. Et confirmatur. Non est licitum
mutuare frumentum quando & vbi est ino
pia ipsius, ea lege vt quando fuerit maior
copia frume&#x0303;ti, reddatur maior mensura fru-
menti, ergo est eadem ratio de pecunia.</P>
<P>  Secundò. Nullus est titulus sufficiens ad
iustificanda eiusmodi cambia quæ sunt in
vsu, ergo non sunt licita. Probatur antece-
dens inductiuè. Nam triplex est titulus qui
assignari potest in fauorem cambiorum hu-
iusmodi. Primus est, quòd pecuniæ absen-
tes secundùm locum non tanti æstiman-
tur, neque sunt tantæ vtilitatis, sicuti præ-
sentes: eò vel maximè quòd sunt expositæ
periculis. Sec&#x0169;dus titulus est ratione asporta
tionis. Tertius titulus est ratione copiæ vel
inopiæ totius monetæ in diuersis Regnis &
locis. Sed contra prim&#x0169; titulum est prima
ratio, quòd in cambijs quæ sunt in vsu, ille
qui numerat pecuniam in Hispania, maio-
rem summam numerat quam sit receptu-
rus in Flandria, vbi pecunia est absens
domino suo: ergo pecunia absens non est
minoris valoris. Item ipsi campsori pecu-
nia absens non est minoris vtilitatis quàm
præsens, neque est exposita maiori peri-
culo: siquidem ita negotiatur cum ab-
senti pecunia, atque cum præsenti, neque
illam asportaturus est per itinera. Contra
secundum titulum argumentum est, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0667.jpg/>
@@1@<SE667>650 Quæst. LXXVIII. De Cambijs. Art. IIII.
<duolan 2><-P>quanuis ille sit sufficiens ad recipiendum ali
quid vt dictum est supra, tamen non sufficit
iustificare inuentiones cambiorum quæ in
vsu sunt. Patet primò, quia qui numerat
pecuniam vbi minor est copia, recipit am-
plius vbi maior est copia, ergo. Secundò.
Quia licet sit eadem via & eadem pericu-
la ab Hispania in Flandriam, & ècontra,
tamen non est idem pretium cambiorum;
ergo ratio lucri non est asportatio: neque
asportatio est titulus sufficiens, aliàs idem
deberet esse pretium. Tertiò. Quandoque
fiunt cambia ad æquale, hoc est tanta sum-
ma pecuniæ numeratur in vno regno atque
recipienda est in alio, ergo nihil soluitur
ratione asportationis. Vnde iste titulus non
iustificat cambia. Denique cambia huius-
modi damnantur si fiant intra idem Re-
gnum; ergo titulus asportationis non est
sufficiens. Patet consequentia, quia etiam
intra idem regnum esset sufficiens iste ti-
tulus.</P>
<P>  Iam vero contra tertium titulum est pri-
mum argumentum. Impossibile videtur,
quòd eodem tempore sint duo iusta pre-
tia distincta cambiorum quæ fiunt ab Hi-
spania in Flandriam, & èconuerso: sed ita
est in vsu, quòd sunt distincta pretia: ergo
alterum est iniquum. &#x00B6; Secundò. Si titulus
ratione copiæ vel inopiæ totius monetæ iu-
stificaret cambia in diuersis regnis, ergo
etiam in eodem regno in diuersis locis er&#x0169;t
licita hæc cambia. Patet consequentia: quia
in vno loco est maior copia totius monetæ
quam in alio eiusdem regni.</P>
<P><INI2>I</INI2>N decisione huius quæstionis difficilli-
mæ, quidam doctores referunt iustitiam
horum cambiorum ad primum titulum.
Ita Caietanus in opusculo de cambijs, cap. 7.
Syluest. verbo vsura. 4. quæstione. 4. Na-
uarro vbi supra. Alij vero referunt ad se-
cundum titulum. Alij vero ad tertium, in-
ter quos fuit Victoria & Soto libro. 6. de
iustitia, quæst. 12. articulo. 2. quanuis ipse
propter primum argumentum factum con
tra primum titulum, dicat sibi non patere
quodnam illorum cambiorum iustum sit.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione sit prima conclusio. Li-
citum est commutare pauciora dipon-
dia, numerando illa vbi est penuria totius<-P>@@

<-P>pecuniæ, & recipere plura vbi est copia in
alio regno. Probatur. Nam vbi est penuria
totius monetæ, pluris æstimatur ab omni-
bus quam vbi est copia: ergo ratione huius
æstimationis licitum erit recipere maio-
rem summam vbi est maior copia mone-
tæ. Confirmatur. Licet permutare mino-
rem mensuram frumenti in loco vbi plu-
ris æstimatur propter inopiam frumenti
pro maiore mensura, reddenda vbi æstima-
tur minoris propter abundantiam: ergo ide&#x0303;
erit de pecunia.</P>
<P>  Secundò arguitur ab effectu. Res vena-
les vbi est minor copia pecuniæ minus va-
lent quàm vbi est maior copia totius pecu-
niæ, ergo licitum erit minorem summam
pecuniæ in vno regno permutare cum ma-
iore in alio regno. Patet consequentia, quia
effectus, seu primarius finis ad quem ordi-
natur pecunia, est ad emendas res vena-
les; ergo vbi respectu huius finis pluris æsti-
matur pecunia, licitè permutabitur pro ma-
iore summa pecuniæ redde&#x0303;da in alio regno,
vbi minoris æstimatur in ordine ad finem
principalem.</P>
<P>  Vltimò. Nam primus titulus & secun-
dus non sufficiunt vt probatum est ad iu-
stificandum cambia, ergo tertius titulus suf-
ficiet, omnia enim damnare, durissim&#x0169; est.</P>
<P>  Secunda conclusio. Duo illa cambia de
quibus fit mentio in argumento primo con-
tra tertium titulum, possunt iustificari etiam
si pretium sit distinctum. Probatur. Iustum
rerum pretium est illud quod æstimatur
in communi foro, sed potest contingere,
quòd æstimatio cambij fori Metinensis sit
maior à Metina in Antuerpiam, quàm æsti-
matio cambij celebrati Antuerpiæ ad Me-
tinam: ergo pretia distincta poterunt es-
se iusta.</P>
<P>  Secundò. Multitudo emptorum est cau-
sa vt res venales pluris æstimentur: sed con-
tingit plures esse qui quærant cambia à Me
tina in Antuerpiam quam ècontra: ergo iu-
stè celebrabuntur maiori pretio Metinæ
quàm Antuerpiæ.</P>
<P>  AD argumenta respōdetur. Ad primum
negatur consequentia, quia lucr&#x0169; ex mutuo
ratione temporis expectati est vsura, non au
tem ratione diuersi loci. Concedimus tame&#x0303;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0668.jpg/>
@@1@<SE668>Quæst. LXXVIII. De Censibus. Art. IIII. 651
<duolan 2><-P>licitum esse mutuanti deducere in pactum
cum mutuatario, vt reddat plus pecuniæ
in ea quantitate quanta est necessaria ad
emendum tantam copiam rerum vena-
lium, quantam mutuator esset empturus, si
non mutuasset pecuniam. Sed in isto casu
non est lucrum ex mutuo, sed tantùm mu-
tuator se indemnem conseruat. Ad argu-
menta vero contra primum & secundum
titulum non respondetur: sed concedo illo-
rum intentum. Ad argumentum primum
contra tertium titulum negatur antecedens
propter rationem datam in secunda conclu
sione. Ad secundum negatur consequentia.
Nam cambia eiusmodi prohibita sunt fieri
intra idem regnum. Vt patet in. l. 8. titulo. 18.
lib. 5. Copilationis legum Hispaniæ. Secun-
do respondetur: quòd licet nō esset ista lex,
consequentia nihil valet: quia intra idem
Regnum est facilis asportatio pecuniæ de
loco in loc&#x0169; & perinde est atque si vbique
esset copia pecuniæ ad huiusmodi cambia
transigenda: & ideo nihil pretij potest acci-
pi ratione copiæ vel inopiæ: sed tantùm ra-
tione asportationis. Cæterùm in diuersis
Regnis regulariter loquendo non est facilis
asportatio pecuniæ: quia vel est lege prohi-
bita, vel quia magnis exponitur periculis.
Vnde superest necessarium esse ad negotia-
tiones in mercibus diuersorum Regnorum,
quod eiusmodi cambia fiāt. Dixi regulari-
ter loquendo, quia potest cōtingere vt duo
regna essent inter se ita conuenientia, vt pe-
cuniæ liberè & facilè transferrentur de reg-
no in regnum: & tunc non essent licita eius-
modi cambia de regno in regnum: sicut etiā
viceuer sa contingit, quòd in vno regno sint
duo loca vsque ad eo distincta, vt transpor-
tatio pecuniæ sit difficillima & per multas
ambages & pericula, & tunc licita erunt hu-
iusmodi cambia ratione copiæ vel inopiæ
totius monetæ intra idem regnum: nisi for-
tè lege prohibeatur. Sicut v. g. potest esse
licitum cambium ab Hispania ad Indos &
èconuerso, & tamen idem regnum compu
tatur sed propter difficultatem transferen-
di pecuniam & propter multam copiam
pecuniæ apud Indos licitè fiunt huiusmodi
cambia.</P>
<P>  Plurimæ aliæ quæstiunculæ possent di-<-P>@@

<-P>sputari circa casus particulares cambiorum:
sed omnes ex prædictis facilè soluentur. Vt
v. g. si quæratur, an quando campsor licitè
remittit venditorem, vel quemlibet alium
ad mensarium, vt ibi recipiat pecuniam
constitutam: an possit ipse campsor si nol-
let remittere accipere sibi, quinq; ex mille
numeratis? Respondetur, quòd secundùm
quartam conclusionem & titulum ibi ex-
plicatum licitum est: quia illa, quinq; ad il-
lum pertinebant. Si vero titulus tertiæ con-
clusionis admittatur, respondetur, quòd nō
licet campsori retinere sibi, quinq; integra:
quia pars illorum pertinebat ad vendito-
rem, sed licitum erit retinere medietatem.
Cæterum ad alia dubia soluenda, duo prin-
cipia sunt notanda. Primum est, quòd ra-
tione temporis expectatæ solutionis non
potest aliquid accrescere campsori, bene
tamen ratione lucri verè cessantis vel dam-
ni emergentis. Ex hoc principio sequitur,
valde suspecta esse cambia quæ fiunt à Me-
tina in Vlyssiponam secundùm æqualita-
tem, quod vulgò dicitur, a ygual. Ratio est:
quia communiter ista cambia fiunt quia
campsor Castellanus expectat plus te&#x0303;poris
quā moris est. Nam alia cambia quæ com-
muniter siunt, non transiguntur ad æqua-
litatem sed pauciora dipon dia dantur Vlys-
siponæ quàm recipiantur Metinæ: & com-
muniter expectatur tempus vnius mensis.
Quòd si quia dilatatur tempus hoc, cam-
bium fiat adæquale, est vsura ex parte Ca-
stellani. Secundum principium est, quòd si-
cut in alijs mercibus pretium iustum iudi-
catur esse quod currit in communi foro,
dummodo non fiat monopolium ab ipsis
mercatoribus: ita etiam in cambijs æstiman
dum est pretium iustum, quod currit seclu
so monopolio pecuniæ ex parte campsor&#x0169;.
Quapropter si aliquis campsor accipiat in
nundinis multam summam pecuniæ ad
cambium ab alijs campsoribus, reseruatu-
rus eā ad tempus in quo maxime necessaria
erat: non poterit cariore pretio cambire quā
futurum esset si ipse non fecisset monopo-
li&#x0169;: at vero propriā pecuniā poterit campsor
reseruare cambiendā pro te&#x0303;pore quo cariùs
cambietur. Sicut quisque potest reseruare
proprium frumentum vendendum tempo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0669.jpg/>
@@1@<SE669>652 Quæst. LXXVIII. De Monte Pietatis. Art. IIII.
<duolan 2><-P>re quo cariùs est valiturum; non enim pec-
cat contra iustitiam commutatiuam: po-
terit autem peccare in aliquo casu contra iu-
stitiam legalem & contra charitatem pa-
triæ propter necessitatem reipublicæ. Et-
enim secundùm legalem iustitiam quisque
tenetur prouidere bono communi tempo-
re necessitatis. Et proportionabiliter dicen-
dum est de campsoribus. Atque hactenus
de cambijs.</P>
<Z><A+1>De Monte pietatis.</A+1></Z>
<P><INI2>S</INI2>Vperest specialis disputatio de mōte pie
tatis, an sit vsurarius? De qua re Caieta-
nus edidit opusculum longum, & Ioannes
de Medina in tractatu de vsuris, & Soto li-
bro. 6. quæstione. 1. articulo. 6. Nauarrus su-
per caput primum. 14. quæstione. 3. nu. 46.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO cuius decisione notandum est pri
mò, quòd mons pietatis est cumulus re
rum vtilium, siue frumenti, siue pecuniæ,
destinatus ad subleuandas miserias paupe-
rum per mutuum.</P>
<P>  Secundò nota, quòd huius montis sunt
tres conditiones. Prima est, quòd qui mon-
tis curam gerunt, teneantur pauperi peten-
ti mutuum, dare certam summam. v. g.
tres aureos, tres modios tritici soluendos in-
tra annum. Secunda conditio, quòd pau-
per mutuatarius tenetur dare pignus custo-
diendum à ministris montis suo ipsorum
periculo, ita quòd si pauper soluerit mu-
tuum intra tempus præfixum, teneantur
reddere integrum pignus: sin autem sol-
uerit intra tempus, ven ditur pignus & sol-
uitur mōti debu$unclearum, & reliqu&#x0169; redditur pau
peri. Tertia donditio, vt pauper mutuata-
rius teneatur vltra capitale reddere aliquam
pensionem pro singulis mensibus, non qui-
dem ratione expectatæ solutionis, sed pro
stipendio ministrorum montis.</P>
<P>  Tertiò notandum, quòd inter operas mi
nistrorum huius montis, quædam sunt di-
gnæ pretio. v. g. habere rationem dati &
accepti in libris, custodire pignora præser-
tim si sunt onerosa, conducere domum ne-
cessariam ad custodiam pignorum, & super
hæc omnia obligatio montis ad mutuand&#x0169;
æstimabilis est pretio. Aliæ sunt operæ mini
stror&#x0169; quę debet exhiberi gratis, vt actio mu<-P>@@

<-P>tuandi, redditio pignioris te&#x0303;pore solutionis.</P>
<P>  Quartò notandum, quòd inter has ope-
ras ministrorum quædam sunt manifestæ
in commodum pauperum, v. g. obligatio
ad mutuandum, custodia pignorum; quæ-
dam sunt quę videntur esse in commodum
montis vt conseruetur, & in vtilitatem mi-
nistrorum. v. g. habere rationem dati &
accepti.</P>
<P>  Vltimò notandum est primam & secun
dam conditionem iustissimas esse, de qui-
bus nulla est dubitatio. Item manifest&#x0169; est,
ministros montis posse recipere stipe&#x0303;dium
pro ministerio quod cedit in vtilitatem pau
perum. Est ergo tota difficultas. An pro alijs
ministerijs. v. g. pro habenda ratione dati
& accepti, pro expensis librorum, pro custo
dia pignorum quæ non sunt onerosa, vt v. g.
anulus aureus: licitum sit aliquid pretij acci-
pere ab ipsis pauperibus mutuatarijs? Pro
parte negatiua arguitur primò. Pauperes co
guntur reddere stipendium ministris pro
sustentatione, quod redundat in vtilitatem
ministrorum & non pauperum: ergo iniu-
riam patiuntur pauperes ipsi. Patet conse-
quentia: quia nemo tenetur dare pretium ali
cui pro eo quod redundat in eius vtilitatem.</P>
<P>  Secundò. Nam & si pro diligentia custo
diendi pignora onerosa, possit aliquid pretij
à pauperibus exigi, tamen pro custodia pi-
gnorum quæ non sunt onerosa: non potest
aliquid exigi à pauperibus; sed à ministris
montis indifferenter exigitur æquale pre-
tium à quolibet paupere: ergo iniuriā faci&#x0169;t
pauperi qui deponit pignus non onerosum.</P>
<P>  Tertiò. Maius pretium cogitur soluere
pauper qui maiori tempore retinet mutu&#x0169;,
quàm qui maiori tempore, ergo ratione
temporis aliquid recipitur, & per cōsequens
est vsura.</P>
<P>  Vltimò. Si homo particularis segregaret
aliqua bona sua. v. g. frumentum aut pecu-
nias ad mutuandum pauperibus, cum con-
ditionibus supradictis montis pietatis, esset
vsurarius, ergo & ipse mons. &#x00B6; Sed in con-
trarium est. Quòd multi Pontifices appro-
bauerunt montem pietatis, v. g. Paulus II.
Sixtus IIII. Innocentius VIII. & alij
qui referuntur in Concilio Lateranensi
Sessione 10. sub Leone 10. Et præsertim<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0670.jpg/>
@@1@<SE670>Quæst. LXXVIII. De Montepietatis. Art. IIII. 653
<duolan 2><-P>ipse Leo maximè montem pietatis appro-
bat. & in Concilio Tridentino Sessio. 22. in
decreto dereformatione, cap. 8. & 9. annu-
meratur mons pietatis inter opera pietatis.
Nihilominus Caiet. vbi supra tenet partem
negatiuam quem sequitur Soto vbi supra.</P>
<P><INI2>P</INI2>RO decisione huius difficultatis, est
prima conclusio. Mons pietatis c&#x0169; om-
nibus conditionibus supra positis verè pius
est & iustus. Ista conclusio probatur ex ex-
pressa definitione Concilij Lateranensis vbi
supra, vbi commemoratis opinionibus con
trarijs circa montem pietatis & rationibus
opinionum, apertè & grauissimis verbis de-
finitur, montem pietatis licitum esse & pi&#x0169;,
& prædicandum propter eius pietatem po
pulis, etiam cum indulgentijs à sancta sede
Apostolica concessis. Et ibidem excommu
nicantur qui oppositum dicere præsumpse
rint. Sed respondent autores contrariæ sen-
tentiæ, primò, quòd non omnia acta Conci
lij Lateranensis sunt vsu & more ecclesiæ re
cepta. Sed ista responsio nulla est. Nā quan-
uis interdum constitutiones Conciliorum
non sint exequutioni demandatæ: tamen de
clarationes iuris naturalis vel diuini, nō sunt
annumerandæ inter constitutiones: sed in-
ter institutiones fidei, & definitiones. Cùm
ergo in dicto Concilio ex professo declare-
tur, iustum esse montem pietatis cum illis
conditionibus: non pendet illa declaratio ex
vsu & more ecclesiarum. Secundò respon-
dent, quòd ibi non approbatur absolutè
mons pietatis quantùm ad omnia capitula:
sed solum declaratur licitum esse pro obli-
gatione ad mutuandum aliquid pretij acci-
pere. Sed neque ista solutio satisfacit: quia
expressè ibi dicitur, licitum esse stipendium
recipere pro expensis ministrorum necessa
rijs ad conseruationem montis, eò vel maxi
mè quòd pretium pro obligatione ad mu-
tuandum sub pignore, non sufficeret ad sol-
uendum ministerium necessarium pro mō
tis conseruatione. Denique respōdent, quòd
in prædicta Decretali approbatur mons pie
tatis cum omnibus suis capitulis & consti-
tutionibus: quatenus sacris Canonibus non
contrariantur. Et confirmant hanc respon-
sionem: nam Caietanus qui interfuit illi Cō
cilio optimè intellexit mentem illius Decre<-P>@@

<-P>ti: & tamen ipse adhibet istam solutionem
in opusculo dicto, ergo bona est explicatio;
præsertim quòd cùm Caietanus fuerit tem-
pore Leonis X. nunquam fuit reprehensus
propter illud opusculum. Sed hæc respon-
sio in duobus peccat. Primò, quia in illo De
creto nusquam sunt talia verba, scilicet qua-
tenus sacris Canonibus non contrariantur;
quin potius cùm ipsæ conditiones expressè
numerentur & approbentur: declaratur, &#xA759;
sacris Canonibus non contrariantur. Secun-
dò peccat responsio ignorantia historiæ; nā
Caietanus in fine citati opusculi dicit se il-
lud perfecisse anno 1498. at vero Cōcilium
Lateranense indictum est à Iulio II. anno
1512. & sessio illa 10. citata, habita est sub Leo
ne X. anno 1515. ergo constat quòd Caie-
tanus in suo opusculo non explicauit decre-
tum Cōcilij Lateranensis, sed illa verba quæ
ipse dicit, referenda sunt ad aliam antiquio-
rem decretalem, quæ non est in corpore
iuris: quin potius creditur Caietanus retra-
ctasse suam sententiam; quia cum in Conci-
lio Lateranensi in Sessione citata interroga-
tum fuisset à toto Concilio, an placeret illud
decretum: responsum est ab omnibus, place
re: vno excepto Hieremia Archiepiscopo
Tranensi. Cùm ergo Caietanus qui ibi ade-
rat tanquam Magister ordinis Prædicato-
rum tacuisset, visus est approbasse decretum
& suam sententiam retractasse. Deinde pro-
batur conclusio ratione naturali. Nam vt ha
betur de regulis iuris in. 6. qui sentit com-
modum, sentiredebet & onus: sed pauperes
mutuatarij soli sentiunt commodum mon-
tis: ergo ad ipsos solos pertinet sentire onus.
Præterea. Ministri propter operas necessa-
rias ad conseruationem montis merentur
stipendium: sed qui erexit montem non te-
netur de bonis suis illud conseruare, satis
enim piè egit relinquendo montem obli-
gatum ad mutuandum pauperibus; rursus
neque respublica ad quam pertinet cura ad-
ministrationis montis tenetur soluere istud
stipendium: ergo reliquum est, &#xA759; pauperes
teneantur ad soluendum stipendium neces-
ssari&#x0169; ad cōseruationem mōtis. Patet conse
quentia: nā conseruatio tant&#x0169; cedit in vtilita-
tem pauper&#x0169;. Et confirmatur. Nā qui erexit
montem c&#x0169; illis cōditionibus, abdicauit à se<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0671.jpg/>
@@1@<SE671>654 Quæst. LXXVIII. De Monte pietatis. Art. IIII.
<duolan 2><-P>dominium montis & transtulit in rempu-
blieam, vel quòd probabilius est in commu
nitatem pauperum: & administrationem
illius reliquit in republica. Quomodolibet
ergo sit, semper tamen mons cedit in cōmo
d&#x0169; tantùm ipsor&#x0169; pauperum; ergo ad ipsos
tantum pertinet soluere stipendi&#x0169; montis.</P>
<P>  Secunda conclusio. Multo prudentius &
pius erigeretur mons, si autor illius relinque
ret pensionem sufficientem pro ministris:
etiam si mons ipse non esset tam pinguis.
Hæc conclusio habetur expressè in Conci-
lio citato, & ratione naturalipatet. Quia me
liùs est misericordia, subleuare miserias pau
perum merè gratis, quam exigendo ab illis
aliquod pretium pro ministris, ergo &c.</P>
<P><INI2>A</INI2>D argumenta posita in principio du-
bij restat respondere. Ad primum ne-
gatur antecedens. Imo omnes operæ mini-
strorum cedunt in vtilitatem pauperum: si-
quidem sunt necessariæ ad conseruationes
montis, qui totus est dedicatus & obligatus
ad mutuandum pauperibus.</P>
<P>  Ad secundum respondetur, quòd quan-
do aliquod pretium est legitimum, non de-
bet variari propter conditiones indiuidua-
les mercis. v. g. sicut idem est pretium legi-
timum tritici, siue sit optimum, siue medio-
cre, siue commune sic etiam iustum preti&#x0169;
est, quod taxatum est statuto à republica cō
firmato: ad administrationem montis, vt
quiuis pauper soluat recipiens mutuum pro
singulis mensibus certam summam, siue
det pignus onerosum siue non onerosum.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, quòd ministri
montis nihil recipiunt amplius propter ex-
pectatum tempus, sed propter suas operas
quæ maiori tempore maiorem mercedem
merentur.</P>
<P>  Ad quartum respondetur primò nego
consequentiam: quia homo particularis reti
net apud se dominium montis, & potest c&#x0169;
voluerit in alios vsus illum conuertere, vnde
ad ipsum pertinebit montem conseruare de
bonis proprijs: nam pro actione mutuandi<-P>@@

<-P>nihil potest recipere. Cæterum qui erexit
montem pietatis de quo loquimur, abdica-
uit à se dominium montis & transtulit in
communitatem pauperum, cum obligatio-
ne ad mutuandum singulis pauperibus: &
propterea administratio montis digna est
stipendio dato à pauperibus mutuatarijs. Se
cundo respondetur, quòd neque homo par
ticularis esset vsurarius, si obligaret montem
ad mutuandum pauperibus in perpetuum,
retinendo sibi dominium directum dum
viueret, & transferendo dominium vtile in
vtilitatem pauperum: & sic posset recipere
moderatum pretium, sicut dictum est de
monte pietatis.</P>
<P><INI2>S</INI2>ED circa primam solutionem est du-
bium, An dominium montis transfera-
tur in rempublicam, an potius in communi
tatem pauperum, & an sit ver&#x0169; dominium?
Ratio dubij est: quia ille dicitur dominus;
qui potest vti re in quos velit vsus: sed neq;
respublica neq; pauperum communitas po
test vti hoc monte in quos velit vsus: ergo
neutra est domina. Respondetur, quòd siue
dominium maneat in republica siue in pau
peribus, non tamen dominium est perfe-
ctum & absolutum, sed limitatum volunta-
te antiqui domini erectoris montis. Sicut
etiam primogenitura maioricatus; est enim
filius primogenitus dominus illius: & tame&#x0303;
non potest in quos velit vsus expendere illa
bona. Et vxor est domina suæ dotis, & tame&#x0303;
non potest illam administrare viuente viro,
sed tantum ipse vir. Secundò dico, quòd do
minium montis pietatis translatum est ad
communitatem pauperum: administratio
vero pertinet ad rempublicam. Et ratio hu-
ius est, quia tota montis vtilitas pertinet ad
communitatem pauperum præcisè, ergo ad
ipsam pertinet dominium potiùs quàm ad
rempublicam. Hactenus de iustitia & parti-
bus eius subiectiuis dicta sufficiant. De reli-
quis verò partibus iustitiæ potentialibus in
tertio tomo dicendum erit, Deo fauente, cui
sit honor & gloria.</P></duolan 2>
<Z><A+2>LAVS DEO.</A+2></Z>

@@0@<filename:W0003-0672.jpg/>
@@1@<SE672>
<Z><A+1>SALMANTICÆ,</A+1>
<A+2>Apud Ioannem & Andream Renautfratres.</A+2>
------------------------------
<A+2>M. D. XCIIII</A+2></Z>

@@0@<filename:W0003-0673.jpg/>
@@1@<SE673>

@@0@<filename:W0003-0674.jpg/>
@@1@<SE674>
<Z><A+4>#(IMAGE) INDEX RERVM</A+4>
<A+3>OMNIVM, QV AE IN</A+3>
<A+2>hoc opere continentur, summa diligen-</A+2>
<A+1>tia ordine Alphabetico ita distinctus, vt nec su-
perfluus nec diminutus videatur.</A+1></Z>
<duolan 2><Z>Acceptio personarum.</Z>
<negEZ><INI5>P</INI5>ERSONARVM acceptio
sec&#x0169;dùm fidem est peccat&#x0169;.
pag. 281. col. 1. D. mortale
ex genere. ibid. col. 2. 1. Iu-
stinæ distributiuæ opposi-
tum. pag. 282. col. 1. B. & solum contingit
in bonis communibus. pag. 282. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Huius peccati definitio traditur. pagina. 281.
col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Huius vitij quatuor proprietates rece&#x0303;sentur.
pag. 282. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Quare in Deo non possit esse acceptio perso
narum. pag. 283. col. 1. D. & sequent.</negEZ>
<negEZ>Materia huius vitij sunt & honores & onera.
pag. 286. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Vt non committatur hoc vitium tria sunt spe
ctanda circa eos quibus bona spiritualia di-
stribuuntur, vitæ probitas, scientia aut do-
ctrina, industria in peragendis negotijs ad
quæ eligitur. pag. 286. col. 2. D. & sequent.
Circa primum explicatur an possit eligi
quem eligens scit esse in peccato mortali.
pag. 287. col. 1. D. Quæ ex his conditioni-
bus præferenda sit explicatur. pagina. 288.
col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Electores & omnes distributores peccāt hoc
peccato aliquādo venialiter nō elige&#x0303;do e&#x0169;
qui par&#x0169; excedit alium in meritis. pag. 292.
col. 2. B. Nisi iuramentum præstiterint de
eligendo dignissimo. ibid. D. Imo etiam si
alius sit alio multo dignior, poterit minus
dignus eligi sine peccato. pag. 293. col. 2. B.
Et quanuis eligere minus dignum sit pecca
tum mortale ex genere. ibid. col. 1. A. Non
tamen est intrinsecè malum. ibid. col. 2. D.
nisi fiat propter indebitā causam. pag. 295.
colum. 1. C. Debitatamen causa recensen-
tur. pag. 293. col. 2. C. & sequent.</negEZ>
<negEZ>Qualiter circa honoris exhibitione&#x0303;possit esse
acceptio personarum. vide verbo honor.
§. honoris distributio. &. §. honor si est. &
§. Resalutare.</negEZ>@@

<negEZ>In ijs quæ à iure relinquuntur arbitrio iudicis
in fauore&#x0303; alicuius quidquid faciat nō pec-
cat hoc peccato, pag. 311. col. 1. D. in ijs ta-
men quæ relinquuntur arbitrio illius in fa-
uorem causæ litigātium potest. ibid. col. 7.
A. Imo si non sequatur opinionem proba-
bilissimam in ferenda sententia peccat hoc
peccato. ibid. C.</negEZ>
<Z>Acceptio rei.</Z>
<negEZ>Qui propriam rem non potest recuperare se-
cundùm ordinem iuris potest illam accipe
re. pag. 400. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Qui accipit rem propriam à depositario, & à
latrone secretò ad quid teneatur. pag. 399.
col. 2. C.</negEZ>
<Z>Accusatus, vide verbo Reus.
Accusatio.</Z>
<negEZ>Quomodo & quando accusatio sit licita, vel
etiam in præcepto. pag. 431. col. 1. C. Quā
do etiam accusationem debeat præcedere
correctio. pag. 429. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Actus idem potest pertinere ad diuersas spe-
cies propter diuersos fines. p. 592. col. 1. B.</negEZ>
<Z>Adulteri.</Z>
<negEZ>Adultera non tenetur cum discrimine vitę vel
famæ manifestare crime&#x0303;. pag. 264. col. 1. B.
& pag. 265. col. 2. C. Tenebitur tamen quā
tum poterit filij adulteri hæreditatem mi-
nuere. ibidem.</negEZ>
<negEZ>Adulter etiam tenebitur ad restitutionem to-
tius damni. pag. 266. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Lex permittens marito occisionem adultero-
rum in fragranti non excusat illum à pecca
to. pag. 327. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Post latam sententiam maritus licitè occidit
adulteros. ibid. D.</negEZ>
<Z>Aduocatus.</Z>
<negEZ>Quibus casibus teneatur aduocatus ferre pa-
trocinium pauperi citra extremam necessi
tatem. pag. 488. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Aduocatus qui ex ignorantia perdit causam
clientis tenetur restituere. p. 489. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Aduocatus suscipiens causam iniustā quid &
quibus teneatur restituere. p. 490. col. 1. A.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0675.jpg/>
@@1@<SE675>INDEX RERVM.
<duolan 2><negEZ>Aduocatus in &#xA753;gressu litis cognoscens iniusti
tiā causæ quid debeat facere. ibid. colum-
na. 2. A.</negEZ>
<negEZ>An in causa euidenter iusta vtens fallacijs te-
neatur restituere. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>An in casu dubio possit patrocinari vtramli-
bet partem. pag. 491. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Quantum pretij possint accipere pro peti-
tionibus ordinarijs. pagina. 492. colum-
na. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Quando pretia nō sunt taxata à lege possunt
pacisci cum cliente, sex moderationibus ob
seruatis. pag. 493. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Aduocatus an pro lite iniquo possit accipere
pretium? pag. 495. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>An liceat illis accipere dona? pag. 496. co-
lum. 1. C.</negEZ>
<Z>Agibile & factibile.</Z>
<negEZ>Inter agere & facere, agibile & factibile quid
differat. pag. 37. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Aggressor & inuasor, vide verbo Homicidi&#x0169;.
§. Ille qui & sequenti.</negEZ>
<Z>Amicitia.</Z>
<negEZ>An amicitia possit esse inter patrem & fili&#x0169;,
inter dominum & seruum, inter virum &
vxorem, & qualis. pagina. 26. colum-
na. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Appellare vide verbo Religiosus. §. Religio-
sis & verbo Reus. §. Quando liceat.</negEZ>
<Z>Assecurationis contractus.</Z>
<negEZ>Quid sit & quotuplex. pagina. 634. colum-
na. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Si contractus sit verus & realis ex vtraque
parte validus est. pag. 634. columna. 2. B.
Si autem assecurator fingat ad assecuratio-
nem bona quæ non habet, inualidus est.
ibid. D. Si autem sit fictus ex altera parte,
quid faciendum sit explicatur. pag. 635. co-
lumna. 1. D.</negEZ>
<Z>B
Belli insidiæ.</Z>
<negEZ><INI3>N</INI3>ON erit licitum quòd princeps per
legat&#x0169; paret insidias alteri in bello.
pag. 328. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Quando liceat per insidias occidere aduersa-
rium ducem. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Insidiosa occisio principis de Orange appro-
batur & iustificatur. ibidem columna se-
cunda. C.</negEZ>
<negEZ>Bulla Cruciatæ. vide verbo irregularitas. §. ir-
regularitas tantum.</negEZ>
<negEZ>An per bullā Cruciatæ habeat confessarius ele
ctus tantam potestatem quantam episco-
pus. pag. 379. col. 2. C.</negEZ>@@

<Z>C
Cambium.</Z>
<negEZ><INI2>Q</INI2>VID sit & quotuplex. 640. columna
secunda. C. & pagina. 643. columna
secunda. C.</negEZ>
<negEZ>Quāuis sit de genere malè sonantium, potest
honestari. pag. 641. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Quando liceat pecuniam pro pecunia vel pro
rebus venalibus pluris cambiare quàm le-
ge taxetur. pagina. 342. colum. 1. A. & se-
quent.</negEZ>
<negEZ>Cambiatio pecuniæ pro pecunia quando sit
venditio. pag. 643. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Cambium ratione temporis, vel cambium fi-
ctitium vsuraria sunt, cambium autem ma-
nuale, & ratione loci & officij sunt licita.
pagina 644. columna prima. C. & sequen-
tibus.</negEZ>
<negEZ>Cambium ratione monetæ examinatur an sit
licitum. pagina. 645. columna. 1. A. Ratio-
ne copiæ vel inopiæ. pagina. 649. colum-
na. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Vtrum licitum sit mensario exigere pretium
à mercatore quando ex eius missione nu-
merat pecuniam alicui. pag. 647. colum-
na. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Censura, vide verbo Irregularitas. §. irregula-
ritas tantum.</negEZ>
<Z>Census.</Z>
<negEZ>Quid sit. pagina. 628. columna secunda. C.
& quotuplex. pagina. 629. columna secun-
da. C.</negEZ>
<negEZ>Super nudam personam secundùm ius natu-
ræ potest constitui census, pag. 629. col&#x0169;-
na. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Licitum est vendere censum cum pacto retro
uendendi. pagina. 630. columna. 2. B. vsura
tamen erit emere cum pacto retroemendi.
ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Vnde sit sumendum iustum pretium in ven-
ditione censuum. pagina. 631. colum-
na. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Licitum est emere censum temporalem mi-
nori pretio quàm sit tota summa annua-
lium pensionum. pag. 632. columna pri-
ma. B.</negEZ>
<negEZ>Nouem conditiones necessariæ vt census sint
validi. pag. 632. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Emptor census nō tenetur ex iustitia admitte
re redemptionem census per partes, nisi ita
antea conuenerit inter illos per scripturā.
pag. 633. col. 2. B.</negEZ>
<Z>Christus.</Z>
<negEZ>Christus Dñs non fuit rex temporalis, specia
liter regni Israelitici. pagina. 138. colum-
na. 1. A.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0676.jpg/>
@@1@<SE676>INDEX RERVM.
<duolan 2><negEZ>Quòd Christus inquantùm homo sit rex &
dominus vniuersi vel quòd non sit: sine peri
culo erroris potest saluari, quanuis pars ne-
gatiua sit probabilior. ibid. C.</negEZ>
<negEZ>Christus secundùm quòd homo habuit instru
mentalem potestatem dominij vniuersalis.
ibid. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Christi monarchia qualiter possit dici tempo
ralis. pag. 140. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Christus qualiter fuerit voluntarius & inuol&#x0169;
tarius in sua passione. pag. 413. col. 2 C.</negEZ>
<Z>Clericus.</Z>
<negEZ>Clericis quo iure sit interdicta causa sangui-
nis pag. 330. col. 1. C. Sub ista lege compre
henduntur acolythi. pag. 331. col. 1 C. Imò
& prima tonsura initiati. ibid. Quanuis hi
non peccent mortaliter. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Aliquæ venationes sunt permissæ clericis, &
aliæ interdictæ vt agitationes taurorum.
pag. 317. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Clerici in ciuilibus iure tantum positiuo sunt
exempti à potestate seculari pag. 412. col.
1. B. & sequent.</negEZ>
<negEZ>In quibus casibus poterit potestas secularis
comprehe&#x0303;dere clericos. pag. 413. col. 1. A.
Quid autem ex peculiari priuilegio possit
rex Hispaniæ erga causas clericoru. ibid. D.</negEZ>
<P>Vide verbo venatio.</P>
<Z>Compositio.</Z>
<negEZ>Quilibet princeps secundùm ius naturæ po-
test facere cōpositionem. pag. 245. col 1. B.
De facto tamen in republica Christiana so-
lus Pontifex potest illam facere. ibid. D.
Causæ iustificātes eam quæ rectè fit assig-
nantur. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Compositio quæ fit cum ecclesiasticis, de bo
nis beneficiorum malè perceptis si Ponti-
fex sit omninò voluntarius valida est. pag.
246. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Confirmator.</Z>
<negEZ>Debet confirmare quamlibet electionem fa-
ctam de digno. p. 298. col. 1. A.</negEZ>
<Z>Consiliarius iniquitatis.</Z>
<negEZ>Consiliarius vel laudator maleficij si influant
in animum iniquè agentis tenentur ad re-
stitutionem. pag. 270. col. 1. A. Si iniquitas
fuerit occisio clerici etiam si ante effectum
subsecutum vituperet factum incurret obli
gationem ad restituendum & irregularita-
te&#x0303;, quanuis non excōmunicatione&#x0303;. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Contractus quid sit & quotuplex. pag. 534.
col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Cont. actus assecurationis & societatis & alij
huiusmodi ad reliquos cōtract&#xA770; reduc&#x0169;tur.</negEZ>
<Z>Contumelia & conuitium.</Z>
<P>Quid differat inter vtr&#x0169;que. p. 499. col. 2. A.</P>@@

<negEZ>Vtrumque excedit detractionem & excedi-
tur ab illa. pag. 500. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>An de ratione eorum sit &#xA759; fiat in præsentia.
pag. 501. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Peccata sunt mortalia ex genere. pag. 503.
col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>An liceat, contumeliam pro cōtumelia obijce
re. pag. 505.$unclear col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Obijcere falsum crimen ad infirmandam fide&#x0303;
contumeliantis, an sit peccatum mortale.
ibid. col. 2. D.</negEZ>
<Z>D
Dare seu datio.</Z>
<negEZ><INI2>D</INI2>ATIO alia licita alia illicita: illicita au
te&#x0303; multipli. itertalis. p. 236. col. 1. B.</negEZ>
<Z>Debitum.</Z>
<negEZ>Debitum duplex & morale & legale. pag. 46.
col. 2. C.</negEZ>
<Z>Definitio.</Z>
<negEZ>Qualitas multoties definitur conuenientissi-
mè pergenus mediatum. pag. 31. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Denuncians.
Vide verbo irregul. §. denuncians.</Z>
<negEZ>Clericus den&#x0169;ciās in causa sanguinis sine pro-
testatione quam postulat ius, peccat morta
liter & manet irregularis p. 364. col. 2. C.</negEZ>
<Z>Detractio.</Z>
<negEZ>Qualiter sit perpendendum an detractio &
murmuratio sint peccata mortalia. pag. 95.
col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Detrahere alicui per reuelatione&#x0303; occulti cri-
minis otiā viro graui, peccat&#x0169; est mort. ex
genere. p. 510. col. 1. D. aliquādo tame&#x0303; lice-
bit reuelare tale crimen. ibid. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Referre crimina secreta ex auditu quando sit
peccatum detractionis. pag. 511. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Detractio grauius peccatum est quàm furt&#x0169;,
leuius autem quàm homicidium & adulte-
rium. pag. 516. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Qui est concausa vt alius detrahat peccat con
tra iustitiam. pag. 518. col. 1. A.</negEZ>
<Z>Diuisio rerum.</Z>
<negEZ>Rerum diuisio non fuisset si status innoce&#x0303;tiæ
perseuerasset. pag. 129. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Iurisdictiones omnes de facto appropriatæ
sunt earum dominis. ibid. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Licita est rer&#x0169; appropriatio pro personis cu-
iusque status, seruata tamen proprij status
conditione. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Quo iure fuerit introducta rer&#x0169; diuisio. pag.
130. col. 2 A.</negEZ>
<Z>Dominium.</Z>
<negEZ>Hoc nomen dominium multipliciter accipi-
tur. pag. 115. col. 2. A.</negEZ>
<P>Definitiones dominij. p. 115. col. 2. D. & seq.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0677.jpg/>
@@1@<SE677>INDEX RERVM.
<duolan 2><negEZ>An dominium rei distinguatur ab vsu illius.
pag. 118. per totam & seq.</negEZ>
<negEZ>Dominium aliud est actuale, aliud habituale.
ibid. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Fratres minoritæ in communi non habent do
minium etiam earum rerum quæ vsu consu
muntur. pag. 118. col. 2. D.</negEZ>
<P>Dominium importat tria. pag. 120. col. 1. B.</P>
<negEZ>In Deo est perfectissimum dominium. In An
gelis etiam & hominibus reperitur. p. 120.
col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Quod sit subiectum inhæsionis dominij &
quod denominationis. pag. 121. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Dominium est perfectio absoluta, non relati-
ua. pag. 122. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Error est ponerecharitatem vel fide&#x0303; conferre
dominium ciuile rerum externarum. pag.
123. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Dominij omnes diuisiones traduntur. p. 123.
col. 2. B. & sequent.</negEZ>
<negEZ>Tam res naturales quàm supernaturales sunt
materia dominij nostri. pag. 125. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Solus Deus est Dominus vitæ hominis respu
blica autem & ipse homo sunt custodes il-
lius. pag. 127. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Homo est dominus propriæ famæ & hono-
ris. ibid. col. 2. D. Nec peccat contra iusti-
tiam se infamando. pag. 512. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Homo est dominus bonorum spiritualium.
pag. 128. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Nullus princeps est dominus bonorum quæ
applicata sunt ciuibus. pag. 131. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Titulus conferens ius ad acquirendum domi
ni&#x0169; rei possessæ triplex est. p. 169. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Deus non potest abdicare à se dominium ali-
cuius rei. pag. 283. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Dominij translatio.</Z>
<P>Dominij translatio quid sit. p. 150. col. 2. B.</P>
<negEZ>Per contractus iure irritos quando transfera-
tur dominium. pag. 164. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Promissio quando transferat dominium, vide
verbo promissio.</negEZ>
<P>Dos vide vèrbo vsura. §. Fructus pignoris.</P>
<negEZ>Dispensatio vide verbo irregularitas. §. solus
Pontifex.</negEZ>
<Z>Distinctio specifica.</Z>
<negEZ>Perfectum & imperfectum quādo distinctio-
nem specificam causent. pag. 51. col. 1. C.</negEZ>
<Z>Distributor.</Z>
<negEZ>Quid differat inter dispensatorem & distribu
torem. pag. 300. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Distributor distribuens indignis tenetur ad
reparationem omnium damnorum. p. 313.
colum. 1. B. Imò aliquando non distribuens
dignioribus. ibid. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Vide verbo acceptio personarum, & verbo<-P>@@

<-P>episcopus. §. episcopi. verbo Patronus lai-
cus, & verbo Religiosus. §. inter religiosos.</negEZ>
<Z>Dubium.</Z>
<negEZ>Dubia esse in meliorem partem interpretāda
quotupliciter possit intelligi. pag. 94. co-
lumna. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Per se loquendo in casu dubio nemo tenetur
dubium in meliorem partem positiuè inter
pretari. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Dubi&#x0169; de bonitate proximi quando sit pecca
tum mortale. pag. 94. col. 2. B. & pag. 95.
col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Suspendens actum in dubio quandoque pec-
cat mortaliter. pag. 94. col. 2. C. & pag. 95.
col. 2. C.</negEZ>
<P>Dubi&#x0169; aliud iuris aliud facti. p. 356. col. 1. A.</P>
<Z>Duellum.</Z>
<negEZ>Duellum siue solenne sit siue singulare nullo
modo acceptare licet. pag. 349. col. 1. B.</negEZ>
<Z>E
Ecclesia.</Z>
<negEZ><INI3>C</INI3>OMMVNIS status Ecclesiæ iure di
uino exemptus est à potestate secu-
lari. pag. 411. col. 2. C.</negEZ>
<Z>Electio elector & electus.</Z>
<negEZ>Vide verbo acceptio personarum. §. electores
& verbo lex. §. Rationes propter quas. &
verbo Religiosus. §. inter religiosos.</negEZ>
<Z>Emptio & venditio.</Z>
<P>Emptio & venditio quid sint. p. 535. col. 2. B.</P>
<negEZ>Regulæ ad dignoscendum iustum pretium in
rebus quæ venduntur. ibid. C. & pag. 538.
col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Quando modus vendendi rem augeat vel mi
nuat pretium eius. pag. 537. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Ex quibus causis possit res cariùs vendi quàm
valeat. pag. 538. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Quid sit deceptio vltra medietatem iusti pre-
tij in vendente & emente. p. 541. col. 2. A.
Et an talis deceptio vel quælibet alia sit li-
cita illis. pag. 542. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Quando deceptio in emptione & venditione
facta ex bona fide vel mala inualidet con-
tractum. pag. 543. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Vitium rei quando irritet cōtractum emptio
nis. pag. 549. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Venditore dissimulante occultum vitium rei
venditæ, vel emptore non aduertente, an
irritetur contractus. pag. 551. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Æqualis debet esse conditio ementis & ven-
dentis. pag. 553. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Si res venalis habeat aliquam secretam virtu-
te&#x0303;, emptor nō tenetur illā reuelare. ibid. C.</negEZ>
<negEZ>Emptor & venditor non peccant contra cha-
ritatem si non manifestent copiā vel inopiā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0678.jpg/>
@@1@<SE678>INDEX RERVM
<duolan 2><-P>mercium futura. pag. 554. col. 2. B. Pecca-
bunt tamen aliquando contra charitatem.
pag. 555. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Emptionis & venditionis negotiatio relata
ad lucrum qualiter sit bona vel mala. pag.
557. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Quando ve&#x0303;ditio rei qua malè vsurus est eme&#x0303;s
sit illicita. pag. 559. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Non licet cariùs vendere propter expectatio
ne&#x0303; solutionis. pag. 562. col. 2. C. Quando au
tem est periculum acerbæ solutionis, quid
possit exigere venditor declaratur. p. 567.
col. 1. A. Quando etiam fuisset merces ser-
uaturus in posterum quando darius vende-
re&#x0303;tur explicatur quid possit. ibid. col. 2. C.
Quid etiam si non fuisset seruaturus. pag.
568. col. 1. C. Quando autem propter mo-
dum vendendi in magna vel parua quantita
te expectata solutione possit cariùs vende-
re. pag. 569. col. 2. B. Vtrùm etiam anticipa
ta solutione possit aliquid viliùs emi. pag.
572. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Pagas acerbas aut non acerbas an liceat mino
ri pretio emere. pag. 564. col. 1. A.</negEZ>
<Z>Epicheia.</Z>
<negEZ>Epicheiæ & iustitiæ legalis strictè dictæ ad
Synesim & Gnomin comparatio. pag. 53.
col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Epicheia est pars subiectiua iustitiæ legalis ge
neraliter dictæ. pag. 52. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Epicheia dicitur æquitas per antonomasiam.
pag. 54. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Ad Epicheiam quid spectet. pag. 53. col. 1. A.
& col. 2. B.</negEZ>
<Z>Episcopus.</Z>
<negEZ>Præcipuum munus episcopi est docere & prę
dicare. pag. 289. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Ad episcopale munus, Theologiæ peritos prę
ferendos esse Iurisperitis. ibid. licet aliquan
do præferendi sint Iurisperiti. pagina. 290.
col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Promotiones episcoporum ab vno in alium
episcopatum vt in plurimum damnandæ
sunt. pag. 298. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Episcopos in distributione etiam beneficio-
rum simplicium teneri eligere digniores,
probabilius est. pag. 301. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Quid possint episcopi in dispe&#x0303;sando super ir-
regularitate&#x0303;. pag. 377. col. 1. C. & pag. 378.
col. 1. D.</negEZ>
<Z>Esus carnium.</Z>
<negEZ>Esus carnium licitus fuit ante diluuium. pag.
318. col. 1. B. Et de facto fuit. ibid. D. In sta-
tu autem innocentiæ satis probabile est
vtrumque. ibid. columna. 2. C. & pag. 319.
col. 1. B.</negEZ>@@

<Z>F
Filius adulterinus.</Z>
<negEZ><INI3>F</INI3>ILIVS adulterinus non tenebitur vt in
plurimum credere matridicenti sibi se
esse tale&#x0303;. pag. 265. col. 2. D. Qui credit
tenebitur relinquere hæreditatem. ibid. &
pagina. 275. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Filij spurij.</Z>
<negEZ>Filios spurios tenentur parentes ex iure natu
rali diuino alere. pag. 156. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Filij spurij an omnino sint inhabiles ad susci-
pie&#x0303;dum aliquid à parentibus titulo aliquo.
ibid. col. 2. C. & sequent.</negEZ>
<negEZ>Filijs spurijs si aliquid relinquant parentes
peccant mortaliter, & ipse filius ante iudi-
cis sententiam tenetur restituere. pag. 157.
col. 2. B. & D.</negEZ>
<negEZ>Filij spurij possunt legitimari à principe. pag.
158. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Hi qui constituuntur hæredes à pare&#x0303;tibus fi-
liorum spuriorum ad quid teneantur respe-
ctu illorum. pag. 158. col. 2. A.</negEZ>
<Z>Furtum & rapina.</Z>
<negEZ>Quid sit furtum. pag. 391. col. 1. B. Definitio
examinatur. pag. 392. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Leges præcipientes fures interfici iustæ sunt.
pag. 402. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Documenta ad diiudicandum materiam gra-
uem in furto. pag. 403. col. 1. B. Qualis etiā
materia requiratur in furto vt concedatur
excommunicatio pro illo. 404. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>In extrema necessitate licitum est accipere re&#x0303;
alienam. pag. 406. col. 2. A.</negEZ>
<Z>G
Gratitudo.</Z>
<negEZ><INI3>G</INI3>RATITVDO non potest accede-
re ad rationem iustitiæ commutati-
uæ. pag. 114. col. 2. C.</negEZ>
<Z>H
Hæres.</Z>
<negEZ><INI3>H</INI3>ÆRES institutus à parentibus filio-
rum spuriorum præstita fide de do-
nanda illis hæreditate peccat morta
liter. pag. 158. col. 2. A. Est tamen verus hæ
res & dominus illorum bonor&#x0169;. pag. 159.
col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Hæres sic institutus non præstita fide, non te
netur taliabona donare filio spurio. p. 159.
col. 1. B. Tenetur tamen ex iustitia alere il-
los, & ex gratitudine alia multa obsequia
illis præstare. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Hæres institutus per testamentum minus so-
lemne iuste possidet, nec tenetur indicare
vitium testame&#x0303;ti. pag. 163. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Qui ab intestato succederet defuncto potest
iustè agere contra eum qui testamento mi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0679.jpg/>
@@1@<SE679>INDEX RERVM
<duolan 2><-P>nus solenni institutus est hæres. pag. 162.
col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Hæres latronis bona fide succedens in bona
defuncti, an præscribat re&#x0303;. vel fructus eius.
pag. 169. col. 2. C.</negEZ>
<P>Hæres vsurarij. vide verbo vsura. eodem. §.</P>
<Z>Homicidium, & occisio hominis, tyrannus
insidiæ belli, adulteri.</Z>
<negEZ>Qui seipsum interficit contra quod præcept&#x0169;
peccet. pag. 74. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Homicidium & occisio hominis in quo diffe-
rant. pag. 322. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Quando hominibus præcipitur, non occides
quomodo sit intellige&#x0303;dum præcept&#x0169;. ibid.</negEZ>
<negEZ>Error est non licere potestati superiori occi-
dere nisi tantùm illos quos Deus speciali re
uelatione vel lege iusserit interfici. p. 321.
col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Per se Ioquendo erit iniusta Iex permittens
priuatis personis vt occidāt malefactore&#x0303; an
te latā sententiā à iudice circa fact&#x0169;. p. 326.
col. 1. B. & pag. 422. col. 1. D. Si tame&#x0303; ma-
lefactor iustè sit damnatus, aliquando pote
rit cuilibet priuatæ personæ permittere il-
lum occidendum. ibid. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Clericis non est prohibita occisio malefacto-
rum ex iure naturæ. pag. 330. col. 1. C. Nec
iure diuino positiuo. ibid. D. Sed iure eccle
siastico. pag. 331. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Prælatis ecclesiæ habentibus dominium tem
porale non est prohibitum concedere auto
ritatem in causa sanguinis iudici delegato.
pag. 331. col. 2. D. Opposita sententia scru-
pulosissima probatur. pagina. 332. colum-
na. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Nulli licet occidere se directè, nec indirectè.
pag. 336. col. 1. C. Quando autem sit eilici-
tum permittere se occidi, quando etiam te-
neatur vel etiam quando sit consilium. ex-
plicatur. ibid. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Ab homicidio excusantur Samson Eleazarus
& Razias, & alij. pag. 337. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Qui se occidit, contra se peccat peccato oppo
sito propriæ charitati. pag. 338. col. 2. C. In
ordine ad rempub. contra iustitiam cōmuta
tiuam, pag. 339. col. 1. A. Similiter per com
parationem ad Deum. ibid. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Innocentem aliquando per accidens occidere
licet. pag. 342. col. 1. D. non tame&#x0303; ex impe-
rio tyranni. ibid. col. 2. A. nec illum tyrāno
occidendum tradere. pag. 343. col. 1. A. Nisi
vltro exire iussus obedire nolit. ibid.</negEZ>
<negEZ>Qui sine occisione inuasoris propriam vitam,
honorem, siue bona temporalia tueri non
potest, non tene tur illum occidere. p. 345.
col. 2. D. & pag. 347. col. 2. A. Imò cōsilium<-P>@@

<-P>erit non occidere. pag. 345. col. 2. D. aliquā
do etiam præceptum. pagina. 346. colum-
na. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Quando possit aliquis præuenire inuasorem,
vel etiam falsum accusatorem eum occiden
do. pag. 349. col. 2. C. & seq.</negEZ>
<negEZ>Non licet intendere occisionem inuasoris in
propria defensione. p. 357. col. 1. B.</negEZ>
<Z>Honor & fama.</Z>
<negEZ>Quid intersit inter honorem & famam. pag.
201. col. 2. C.</negEZ>
<P>Honor quid sit & quotuplex. p. 308. col. 2. B.</P>
<negEZ>Honoris distributio per se pertinet ad rempu
blicam, sed cōmissa ciuibus. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Honor si est merè gratuitus in illius exhibitio
ne nō potest esse personar&#x0169; acceptio. pag.
309. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Resalutare salutantem & iuxta more&#x0303; patriæ
vn&#x0169;quemq; honorare ex iustitia debemus.
ibid.</negEZ>
<negEZ>Principibus & dominis deberi honorem cer-
tum est secundum fidem. ibid. B.</negEZ>
<negEZ>An honorandi sint diuites propter diuitias?
ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Honor annexus beneficio ecclesiastico etiam
respicit bonum personæ. pag. 295. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Honoris & famæ restitutio qualiter sit facien
da. vide verbo restitutio. §. Qui infamat, &
§. Honoris.</negEZ>
<negEZ>Infamare in vno loco infamem in alio, quan-
do obliget restituere & quod sit peccatum.
pag. 513. col. 1. A.</negEZ>
<Z>I
Imperator.</Z>
<negEZ><INI2>I</INI2>MPERATOR non habet domini&#x0169; te&#x0303;po
rale supra tot&#x0169; orbem. pag. 148. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Imperator quantum ad aliquid est superior
omnibus principibus Christianis. ibid. co-
lumna. 2. D.</negEZ>
<Z>Incarcerare & detinere.</Z>
<negEZ>Quando liceat alicui alium detinere ad horā
ne perpetret malum. pag. 385. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Quando liceat alicui detinere eum qui se affi
cit iniuria quoad comprehe&#x0303;datur à iudice.
pag. 386. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Incarceratus potest fugere sine impugnatio-
ne custodum. pag. 454. col. 2. B. Religiosis
exceptis. pag. 456. col. 1. C. Quod etiam
iuuamen possit illi præstari ad fugam.
ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Iustè condemnatus ad p&#x0153;nam carceris, non
potest fugere ab illo. pagina. 456. colum-
na. 1. A.</negEZ>
<Z>Inclinatio naturalis.</Z>
<negEZ>In homine est triplex inclinatio naturalis.
pag. 17. col. 1. B.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0680.jpg/>
@@1@<SE680>INDEX RERVM.
<duolan 2><Z>I
Iniustitia.</Z>
<negEZ><INI3>I</INI3>NIVSTITIA specificatur ab iniusto.
pag. 501. col. 1. B. Distincti habitus sunt
iniustitia legalis & iniustitia particula-
ris. pag. 66. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Sola iniustitia quæ est ex intentione & ele-
ctione facit hominem iniustum. pag. 68.
col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Per se nullus patitur iniustum volens, neque
facit nolens, bene autem per accidens. pag.
71. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Volitio tamen seu nolitio ex ignorantia aut
viole&#x0303;tia nō tollit rationem iniusti. ibid. C.</negEZ>
<negEZ>Consensus damni circa bona quorum custo-
dia non dependet ex hominis voluntate
non tollit rationem iniusti. p. 72. col. 2. B.
& sequentibus.</negEZ>
<negEZ>Liber consensus patientis non tollit ratione&#x0303;
iniusti si non sit respectu eius qui illud in-
fert. pag. 74. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Iniustitiæ culpa quatenus contra legem est,
reparatur per p&#x0153;nam à iudice inflige&#x0303;dam.
pag. 212. col. 1. B. C.</negEZ>
<negEZ>Iniustitia quam committit se occidens est cō
tra iustitiam commutatiuam in ordine ad
rempublicam. pag. 339. col. 1. C. Et etiam
in ordine ad Deum. ibid. B.</negEZ>
<P>De iniustitia accusati vide verbo Reus.</P>
<Z>Inquisitores.</Z>
<negEZ>Inquisitores relaxantes hæreticos non incur-
runt irregularitatem. pag. 365. col. 2. B.</negEZ>
<Z>Inuentio rei.</Z>
<negEZ>Res inuentas quæ non fuerunt alicuius, esse
inuentoris quomodo sit intelligendum.
pag. 394. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Inueniens thesaurum impropriè dictum tene
tur restituere. ibid. D. Si tamen thesaurus
sit propriè dictus cuius sit secundùm ius na
turæ, explicatur. pag. 395. col. 1. D. Quali-
ter tamen sit distribuendus secundum iura
ciuilia declaratur. ibid. col. 2. A. & seq.</negEZ>
<negEZ>Princeps per legem potest applicare sibi the
sauros inuentos. pag. 396. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Qui inuenit res quas verosimile est habere
dominos, tenetur illos quærere. pag. 398.
col. 1. C. Si illi non compareant secundùm
ius naturæ potest illas retinere. ibid. col. 2.
D. Secundùm ius positiuum quid faciend&#x0169;
sit, explicatur. pag. 399. col. 1. A</negEZ>
<Z>Irregularitas.</Z>
<P>Quid sit. pag. 355. col. 1. C.</P>
<negEZ>Omnis irregularitas est ex iure positiuo.
ibid. D. Nec potest incurri propter actum
purè internum. pag. 356. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Bigamiæ irregularitas contrahitur ante ba-<-P>@@

<-P>ptismum, nec per illum tollitur. pag. 357.
col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Ex homicidio ante baptismum non contrahi
tur. ibid. D. & pag. 358. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Quod homicidium dicatur voluntarium aut
casuale in ordine ad irregularitate&#x0303;. p. 358.
col. 1. D. & seq. &. p. 367. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Quanuis incurratur irregularitas ex homici-
dio in defensionem honoris & bonorum te&#x0303;
poralium. pag. 361. col. 2. D. Et etiam in de
fensionem vitæ proximi, aut pro conseruā
da republica. pag. 363. col. 1. A. Non tamen
propter homicidium in propriæ vitæ de-
fensionem. pag. 360. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Denuncians in causa sanguinis quando contra
hat irre gularitatem. pag. 363. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Qui docent, consulunt aut præcipiunt vt ma-
lefactores occidantur quando maneant irre
gulares. pag. 365. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Monachi & clerici exhortātes bellatores nō
manent irregulares. pag. 366. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Qui impedit ne innocens defendatur, manet
irregularis, pag. 368. col. 2. D. Imo etiam
multoties qui non impedit ne occidatur.
pag. 367. col. 2. D. & pag. 369. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Quando irregularitas sequitur culpā an suffi-
ciat venialis? pag. 370. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>An ille qui dat operam rei illicitæ, ex qua se-
quitur occisio hominis, semper incurrat ir-
regularitatem? pag. 3. 73. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Quarum partium corporis humani mutilatio
cat set irregularitatem. pag. 3. 74. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Irregularitas tamen quæ est p&#x0153;na alicuius
culpæ, intelligitur nomine censuræ in bul-
lis cruciatæ. pag. 376. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Sohis Pontifex potest dispensare in irregula
ritate ex homicidio voluntario. pag. 377.
col. 2. C. Etiam occulto. pag. 378. col. 1. B.
Quid autem possit episcopus circa homici
das occultos ante & post Concilium Tride&#x0303;
tinum explicatur. ibid. D. & seq.</negEZ>
<Z>Irrisio.</Z>
<negEZ>Irrisio grauius peccatum est quàm contume-
lia, leuius tamen quàm detractio & susurra-
tio. pag. 526. col. 1. D.</negEZ>
<P>Irrisio virtutis pestilentissim&#x0169; viti&#x0169;. ibid. B.</P>
<Z>Iudex, vide verbo iudicium.</Z>
<negEZ>Iudicem esse iustitiam animatam qualiter sit
intelligendum. pag. 84. col. 2. C.</negEZ>
<P>Non licet illis accipere munera. pag. 496.
col. 1. C.</P>
<negEZ>Quare animum iudicis comparauerit Aristot.
aræ Deorum. pag. 85. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Deus in sacris literis appellatur iudex, & iu-
dices Dij. ibid. B.</negEZ>
<negEZ>Error est asserere iudicem ob peccatum mor-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0681.jpg/>
@@1@<SE681>INDEX RERVM
<duolan 2><-P>tale ipso facto amittere iurisdictionem.
pag. 85. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Iudex in peccato mortali proferens senten-
tiam quando peccet, vel nō. p. 85. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Iudex tenetur sequi opinionem probabilissi-
mam in ferenda sententia. p. 311. col. 2. C.
Imo non potest eligere æquè probabilem
in gratiam amici. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Iudex extrahens reum ab Ecclesia vsurpat iu
dicium. pag. 415. col. 2. B. similiter si excō-
municatus iudicet, quanuis si sit toleratus
sententia sit valida. pag. 416. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Iudex tenetur iudicare iuxta allegata & pro-
bata. pag. 419. col. 2. A. Quid autem facere
debet quando innocens iuridicè probatur
nocens explicatur. p. 421. col. 1. C. & seq.</negEZ>
<negEZ>Quam p&#x0153;nam iuris possint relaxare iudices.
pag. 425. col. 2. D. quando etiā teneātur ad
restitutione&#x0303; ex relaxatione indeuita. pag.
426. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>An iudex per iniuriam cognosce&#x0303;s crime&#x0303; pos-
sit procedere vsque ad condemnationem.
pag. 467. col. 2. C.</negEZ>
<Z>Iudicium.</Z>
<negEZ>Huius nominis iudici&#x0169; variæ significationes.
pag. 77. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Iudicium formaliter est actus elicitus à pru-
dentia per synesim. pag. 79. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Iudici&#x0169; speciali ratione pertinet ad iustitiā.
pag. 39. col. 1. D. & pag. 78. col. 1. C. & pag.
80. col. 1. D. & pag. 81. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>An iudici&#x0169; prolat&#x0169; à iudice & à priuata perso
na sit eiusdem speciei. pag. 81. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Tres conditiones requisitæ ad rectitudinem
iudicij. pag. 83. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Quòd iudici&#x0169; debet &#xA753;cedere ex inclinatione
iustitiæ qualiter sit intellige&#x0303;d&#x0169;. p. 84. c. 1. D</negEZ>
<negEZ>Iudici&#x0169; nō procede&#x0303;s ex inclinatione iustitiæ
quando sit peccat&#x0169; mortale. p. 85. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Iudici&#x0169; sec&#x0169;d&#x0169; legis præscript&#x0169; est proferen-
d&#x0169; etiā à supremo principe. p. 97. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>In causis criminalibus satisfacta parte potest
iudex dispe&#x0303;sare in rigore legis: in ciuilibus
autem rarissime. ibid. C.</negEZ>
<negEZ>Iudici&#x0169; lat&#x0169; à tyranno secund&#x0169; formam iuris
obligat in cōscientia. p. 103. colum. 2. A. &
pag. 411. col. 1. A.</negEZ>
<Z>Iudicium temerarium.</Z>
<negEZ>Grauitas seu leuitas iudicij temerarij, & mate
riæ illius. p. 90. col. 1. C. & col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Iudici&#x0169; temerari&#x0169;, dubi&#x0169; & suspicio in quibus
conueniant & differant. pag. 89. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Deliberatum iudicium temerarium etiā suspi
ciosum ex genere suo est peccat&#x0169; mortale.
pag. 90. col. 2. D. & pag. 91. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Qui temerariè iudicat, suspicatur aut dubitat<-P>@@

<-P>vsurpat autoritate&#x0303; Dei. pag. 102. col. 2. B.</negEZ>
<Z>Ius seu iustum.</Z>
<negEZ>Huius nominis ius multiplex acceptio. p. 5.
col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Ius esse obiectum iustitiæ. pag. 8. col. 1. B. &
pag. 15. col. 1. A.</negEZ>
<P>Differentia inter ius & iustum. ibidem.</P>
<P>Iuris oe&#x0303;s diuisiones traduntur. p. 14. col. 1. B.</P>
<negEZ>Tres cōditiones requisitæ ad ius seu iust&#x0169; sim
pliciter. p. 25. col. 1. D. & pag. 51. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Ius alia ratione est obiect&#x0169; iudicij & iustitiæ.
pag. 81. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Potest haberi ius ad aliquid pete&#x0303;d&#x0169;, vel mate-
riale ius iustitię, vel formale. p. 234. col. 1. D</negEZ>
<Z>Ius dominatiuum.</Z>
<negEZ>Ius dominatiuum distinctum est ab omnibus
alijs. pag. 115. col. 2. B.</negEZ>
<Z>Ius gentium.</Z>
<negEZ>Ius gentium esse partem iuris positiui multis
probatur. pag. 20. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Ius gentium quasi medium est inter ius natu-
rale & positiuum ciuile. pag. 21. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Ius gentium possibile est abrogari ex huma-
no beneplacito, pag. 21. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Imò aliquando piè abrogatum est quantum
ad aliquid. ibid. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Ius gentium quod alicui principi commune
est c&#x0169; altero, nō potest ab aliquo illor&#x0169; ab-
rogari sine cōsensu alterius. p. 22. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Qualiter ius gentium dicatur naturale. pag.
19. col. 2. A.</negEZ>
<Z>Ius naturale & positiuum.</Z>
<negEZ>Ius conuenienter diuiditur in naturale & posi
tiuum. pag. 11. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Errat in philosophia qui negat ius naturale.
pag. 11. col. 1. A. <R>(ibid. col. 2. D.</R></negEZ>
<P>Iuris naturalis & positiui causæ efficientes.</P>
<P>Eorunde&#x0303; causæ exe&#x0303;plares. pag. 12. col. 1. D.</P>
<negEZ>Ius naturale immutabile esse, non verò ius po
sitiuum. pag. 12. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>In iure naturali nullam vnquàm factam fuisse
dispensationem. pag. 13. col. 1. B.</negEZ>
<P>Ius naturale duplex. pag. 14. col. 1. C.</P>
<negEZ>Dupliciter potest aliquid pertinere ad ius na
turæ. pag. 15. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Circa id quod est de iure naturæ negatiuè po
test ius positiu&#x0169; ali&#xA757;d determinare. ibid. C.</negEZ>
<negEZ>Ius naturale nō propriè sed per quādā simili-
tudine&#x0303; ponitur in brutis. p. 17. col. 1. A. & B.</negEZ>
<negEZ>Nihilominùs ius naturale c&#x0169; aliqua proprieta
te conuenit brutis. ibid. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Ius positiuum diuiditur in ius gentium & ci-
uile. pag. 19. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Iustitia.</Z>
<negEZ>Hæc nomina iustitia, iustificatio & iustus du-
pliciter accipiuntur. pag. 5. col. 1. D. & pag.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0682.jpg/>
@@1@<SE682>INDEX RERVM.
<duolan 2><-P>31. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Actus in quo reperitur ratio formalis iustitiæ
necessario est bonus ex omnibus circunstā
tijs. pag. 6. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Qualiter iustitia differat ab alijs virtutibus.
pag. 5. col. 2. C. & sequent.</negEZ>
<negEZ>Rectitudo iustitiæ secundùm rationem gene-
ricam sumitur per ordinem ad agens, secun
dùm verò rationem specificam per ordine&#x0303;
ad alterum. pag. 7. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Quæ æqualitas sit sufficiens ad veram ratio-
nem iustitiæ. pag. 26. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Iustitia cōuenienter definitur &#xA759; sit perpetua
& constans voluntas, &c. pag. 31. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Quare sola iustitia inter omnes virtutes in or
dine ad vol&#x0169;tate&#x0303; definiatur. p. 32. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Iustitia sola ex omnibus virtutibus est bon&#x0169;
alienum. p. 34. col. 2. C. & pag. 35. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Iustitia qualiter requirat diuersitatem suppo
sitorum. pag. 34. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Iustitia actualis potest esse ad alterum qui nō
existat. pag. 35. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Iustitia est in voluntate. pag. 39. col. 1. C. &
pag. 60. col. 2. D. & pag. 61. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Iudicium est actus elicitus à iustitia. pag. 39.
col. 1. D. & pag. 78. col. 1. C.</negEZ>
<P>Iustitię omnes diuisiones trad&#x0169;tur. p. 51. col. 1.</P>
<negEZ>Tres conditiones necessariæ ad iustitiā. pag.
51. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>An omnis iustitia versetur tantùm erga ope-
rationes. pag. 60. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Medium iustitiæ est medium rei, aliarum au-
tem virtut&#x0169; medi&#x0169; rationis. p. 61. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Qualiter iustitia excedat misericordiā & ex-
cedatur ab illa. p. 65. col. 1. B. D. & col. 2. A.</negEZ>
<Z>Iustitia commutatiua & distributiua.</Z>
<negEZ>Iustitiam commutatiuam & distributiuam
specie differre. pag. 112. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Iustitia commutatiua est species specialissi-
ma iustitiæ. pag. 114. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Inter De&#x0169; & hominem & inter patre&#x0303; & fili&#x0169;
non reperitur propriè iustitia cōmutatiua
sed aliquid altius. pag. 340. col. 1. A. Potest
tame&#x0303; homo peccat&#x0169; iniustitiæ cōmutatiuæ
cōmittere. p. 339. col. 1. B. &. p. 340. col. 1. A</negEZ>
<Z>Iustitia legalis & particularis.</Z>
<negEZ>Probabile est iustitiā legale&#x0303; excedere particu
lare&#x0303; sec&#x0169;d&#x0169; ratione&#x0303; virtutis, excedi aute&#x0303; ab
illa sec&#x0169;d&#x0169; ratione&#x0303; iustitiæ: &#xA753;babilius tame&#x0303;
est excedere eā sec&#x0169;d&#x0169; omne&#x0303; ratione&#x0303;. p. 45.
col. 2. D. & p. 46. col. 1. A. & p. 47. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Quando iustitia legalis obliget ad restitutio-
nem. pag. 47. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Iustitia legalis est distincta ab omni virtute.
pag. 49. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Qualiter intelligend&#x0169; sit iustitiā legalem esse<-P>@@

<-P>eande&#x0303; cum omni virtute. pag. 50. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Iustitia legalis dirigit alias virtutes in bonum
commune. pag. 50. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Iustitia legalis generaliter dicta diuiditur in
epicheiam & iustitiam legalem strictè di-
ctam. pag. 52. col. 2. D. Differentia inter iu
stitiam legalem & epicheiam. ibidem.</negEZ>
<negEZ>Earundem ad Synesim & Gnomin compara-
tio. pag. 53. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Iustitia legalis eade&#x0303; est secund&#x0169; specie&#x0303; atomā
in Principe & subditis. pag. 54. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Qua ratione iustitia legalis quæ est in princi-
pe dicatur architectonica. pag. 55. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>An iustitia legalis vendicet sibi materiam de-
terminatam. pag. 58. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Vtraque hæc iustitia versatur circa operatio-
nes. pag. 60. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Iustitia vindicatiua.</Z>
<negEZ>Vindicatio quatenùs est in iudice secundùm
omnem considerationem est actus iustitiæ
commutatiuæ. pag. 114. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Petitio vindictæ in eo qui habet famam suam
alijs obligatam est actus iustitiæ commuta
tiuæ. pag. 114. col. 1. D.</negEZ>
<Z>L
Lex.</Z>
<negEZ><INI3>E</INI3>IVSDEM autoritatis esse condere le-
gem & illam interpretari qualiter sit
intelligendum. pag. 102. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Leges cōcede&#x0303;tes præscriptione&#x0303; possessori ma
læ fidei cōtra lege&#x0303;naturę sunt. p. 167. col. 1.</negEZ>
<negEZ>Iniustitiæ culpa quatenus est contra legem
non punitur restitutione sed per sententiā
iudicis. pag. 212. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Leges vt in plurimum tantùm puniunt pecca
ta consummata, ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Lex p&#x0153;nalis si p&#x0153;nam infligendam pronun-
tiet, ante iudicis condemnationem nō obli
gat ad p&#x0153;nam soluendā. pag. 213. col. 1. D.
Imò etiam si contineat p&#x0153;nā latam nisi sola
ce&#x0303;suræ ecclesiasticæ p&#x0153;na. ibid. col. 2. A. B.</negEZ>
<negEZ>Leges præcipie&#x0303;tes ne eligātur nisi qui sunt de
gremio ecclesiæ sint iustæ. p. 296. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Leges circa deceptione&#x0303; in contractu emptio-
nis & venditionis sunt tantum permissiuæ.
pag. 542. col. 2. B. Istarum ad leges præscri-
ptionem differentia. ibid. D.</negEZ>
<Z>Liberalitas.</Z>
<negEZ>Liberalitas versatur circa passiones & opera-
tiones. pag. 61. col. 1. D.</negEZ>
<Z>Libertas.</Z>
<P>Efficacia gratię nō tollit libertate&#x0303;. p. 37. col. 1.</P>
<Z>M
Maledictio.</Z>
<P><INI2>M</INI2>ALEDICTIO peccatum mortale
est ex genere. pag. 530. col. 2. A.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0683.jpg/>
@@1@<SE683>INDEX RERVM.
<duolan 2><Z>Martyres.</Z>
<negEZ>Qualiter martyres sint vol&#x0169;tarij & inuol&#x0169;ta-
rij in cōsensu &#xA753;prię mortis. p. 338. col. 2. D</negEZ>
<Z>Meritum.</Z>
<negEZ>Plus quam periculosum est negare meritum
in actu Christi Domini quo voluit mori.
pag. 36. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Mineralia.</Z>
<negEZ>Mineralia auri & argenti ad quos pertineant
secundùm ius naturale & positiuum. pag.
397. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Misericordia.</Z>
<negEZ>Misericordia humana versatur simul circa
passiones & operationes. pag. 61. col. 1. B.</negEZ>
<Z>Monopolium.</Z>
<negEZ>Monopolium quotupliciter possit fieri. pag.
537. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Facientes monopolium, quando teneantur ad
restitutionem. ibid. col. 2. D.</negEZ>
<P>Mons pietatis quid sit. pag. 652. col. 1. B.</P>
<negEZ>Tres conditiones illius examinantur an sint
iustæ. ibid. col. 2. B.</negEZ>
<P>Mons pietatis pijssimus est. p. 653. col. 1. A.</P>
<negEZ>Apud quem resideat eius domini&#x0169;. pag. 654.
col. 2. B.</negEZ>
<Z>Moyses.</Z>
<negEZ>An excusandus sit Moyses à crimine homici-
dij in occisione Ægyptij. pag. 104. col. 1. C.</negEZ>
<Z>Murmuratio.</Z>
<negEZ>Quando murmuratio sit peccatum mortale,
vel veniale. pag. 95. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Murmuratio reducitur ad aliquod aliud ex
peccatis linguæ. pag. 526. col. 2. B.</negEZ>
<Z>Mutilatio.</Z>
<negEZ>Licitum est mutilare hominem de voluntate
ipsius propter salute&#x0303; totius. pag. 382. col.
1. B. Non tamen contra voluntate&#x0303; eius nisi
apud alterum sit cura illius. ibid. C. Nemo
tamen tenetur pati abscisionem alicuius
membri etiam propter vitam seruandam.
ibid. D. Quando autem possit seipsum mu
tilare homo, explicatur ibid. col. 2. B.</negEZ>
<P>Vide verbo irregularitas. §. Quar&#x0169; partium.</P>
<Z>N
Negligentia.</Z>
<negEZ><INI3>Q</INI3>VANDO & quæ negligentia in cu-
stodia rei obliget ad restitutionem.
Vide verb. restitutio. §. cōmodata-
rius & tribus seque&#x0303;. &. §. qui ex officio. &c.</negEZ>
<Z>Negotiatio.</Z>
<negEZ>Quando liceat negotiatoribus emere magnā
copiam merci&#x0169;, vt minutatim vendāt. pag.
561. col. 1. A. An liceat negotiatoribus ex
officio aliquantùm cariùs vendere res quā
alij. ibid. col. 2. A.</negEZ>@@

<Z>O
Obiectum.</Z>
<negEZ><INI3>O</INI3>BIECTVM analogum potest dare
vnitatem specificam habitui. pagina
32. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Occisio & occidere.</Z>
<negEZ>Error est Manichæor&#x0169; nō licere occidere bru
ta, & euellere plantas. pag. 316. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Officia publica secularia.</Z>
<negEZ>Rex habet domini&#x0169; hor&#x0169; officior&#x0169;. pag. 302.
col. 1. B. Ex natura sua venalia sunt. pa. 303.
col. 1. D. Et de facto ve&#x0303;di possunt debitis cō
ditionibus seruatis. ibid. Illi etiā quibus do
nata sunt à Rege possunt vendere iustè si
serue&#x0303;tur cōditiones. col. 2. C. Inter ista, quę
habent annexam administrationem iusti-
tiæ vendi non possunt stando in iure com-
muni & in legibus Hispaniæ. ibid. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Possessor istor&#x0169; officior&#x0169; habens facultatem
sol&#x0169; transferendi si vendat peccat mortali-
ter & venditio est irrita. pag. 304. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Huiusmodi officia ex natura sua distribue&#x0303;da
sunt dignioribus. pag. 305. col. 1. C.</negEZ>
<Z>P</Z>
<negEZ><INI2>P</INI2>ATRONVS Iaicus nō est distributor
sed dispensator. pag. 300. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Sub mortali debet præsentare in episco-
patum digniorem. pag. 298. col. 2. C. Imò
probabiliùs est quòd etiam in quodlibet be
neficium ecclesiasticum. pag. 299. col. 1. A.</negEZ>
<Z>P&#x0153;nitentia.</Z>
<negEZ>Quare præcept&#x0169; p&#x0153;nitentiæ nō obligat sta-
tim post peccat&#x0169; cōmissum. p. 273. col. 1. C</negEZ>
<negEZ>P&#x0153;nite&#x0303;tia est specialis virtus iustitiæ quę ad
cōmutatiuā reducitur. pag. 340. col. 1. D.</negEZ>
<Z>Posseßio rei.</Z>
<P>Quid sit. pag. 117. col. 1. A.</P>
<Z>Pragmatica.</Z>
<negEZ>Circa pragmaticā taxantem preti&#x0169; tritici tria
documenta necessaria. pag. 540. col. 1. D.</negEZ>
<Z>Præceptum.</Z>
<negEZ>Actione materialiter tantum pertine&#x0303;te ad ali-
quam virtutem potest quis adimplere præ-
ceptum. pag. 6. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Præcepta decalogi an omnino sint indispen-
sabilia. pag. 13. col. 1. C. D.</negEZ>
<Z>Prælatus.</Z>
<negEZ>Prælatus peccat peccato acceptionis persona
rum si bona, quæ gratiæ dic&#x0169;tur, cōferat so
lis sibi auxiliaribus. pag. 282. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Prælatus præsens qui permittit sibi subdit&#x0169;
infamare aut infamari, peccat contra iusti-
tiam. pag. 518. col. 1. C.</negEZ>
<Z>Præscriptio & vsucapio.</Z>
<negEZ>Significationes harum vocum explicantur.
pag. 165. col. 2. C.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0684.jpg/>
@@1@<SE684>INDEX RERVM.
<duolan 2><negEZ>Qualiter apud Iuristas differat inter præscri-
ptionem & vsucapione&#x0303;. pag. 166. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Possessor malæ fidei nunquam potest præscri
bere. pag. 167. col. 1. C. Possidens autem si-
ne titulo, aliquando potest. p. 169. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Præscriptio cum debitis conditionibus con-
fert verum dominium rei possessæ. ibidem
col. 2. B. Quæ autem sint istæ debitæ condi
tiones explicatur. pag. 168. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Hæres latronis qui bona fide succedit in bona
defuncti si possit præscribere. pagina. 169.
col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Ex quo temporis spatio incipiat tempus præ
scriptionis quando aliquis dubitat an res sit
sua. pag. 171. col. 2. A. Si tale dubi&#x0169; occur-
rat in tempore præscriptionis non inter-
r&#x0169;pit illud. pag. 171. col. 2. D. Litis tame&#x0303; cō
testatio interr&#x0169;pit illud. pag. 172. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Vtrùm bona fides necessaria ad præscribend&#x0169;
admittat secum aliquā hæsitationem. pag.
170. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Fructus rei vtilis præscribit spatio triennalis
qui bona fide emit eam à latrone. pag. 257.
col. 1. A.</negEZ>
<Z>Primogenitus, primogenitura.</Z>
<negEZ>Primogeniti bonorum primogenituræ habe&#x0303;t
verum dominium. pag 116. col. 2. C.</negEZ>
<Z>Procurator.</Z>
<negEZ>Procurator ex quāta negligentia teneatur ad
restitutionem damni pag. 489. col. 2. C.</negEZ>
<Z>Promißio.</Z>
<negEZ>Promissio purè interna non transfert domi-
nium. pag. 151. col. 2. C. Nec verbis declara
ta in absentia eius cui fit obligat ex iustitia.
pag. 153. col. 1. C. Nisi subditos legibus Ca-
stellæ. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Promissio etiam per vim extorta si iuramen-
to sit confirmata obligat in conscientia.
pag. 152. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Obligatio ex promissione alia pertinet ad ve
racitatem, alia ad iustitiam. ibid. col. 2. D.
& pag. 153. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Promissio alia est interna, alia signis externis
declarata. pag. 153. col. 1. A.</negEZ>
<Z>Prudentia.</Z>
<negEZ>Prudentia monastica distincta virtus est à po
litica. pag. 49. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Ferè nunquam aliquis peccat contra solam
prudentiam. pag. 74. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Quomodo comparetur prudentia ad virtutes
morales. pag. 81. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Prudentia est immediata regula iusti iudicij.
ibidem. D.</negEZ>
<negEZ>An actus iudicij in iudice eliciatur à prude&#x0303;tia
gubernatiua vel particulari. p. 82. col. 1. B.</negEZ>
<P>Pignus, vide verbo vsura. §. Fructus pignoris.</P>@@

<Z>R</Z>
<P><INI3>R</INI3>APINA, vide verbo furtum.</P>
<Z>Repercußio.</Z>
<negEZ>Nullo modo est licitum repercutere e&#x0169;
qui iam separat se ab aggressione. pag. 348.
col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Regetitio in iudicio quādo cōcedatur vel nō
cōcedatur. p. 237. col. 1. C. & 239. col. 1. D.</negEZ>
<Z>Religiosus.</Z>
<negEZ>Nullus religiosus sine licentia prælati potest
alienare aliquid sibi ad vsum concessum.
pag. 119. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Inter religiosos etiam seruandæ sunt leges iu-
stitiæ distributiuæ. pag. 297. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Religiosis iure cōmuni interdicta est appella
tio. pag. 451. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Religiosis non licet fugere de carcere, aliqui-
bus casibus exceptis. pag. 456. col. 1. C.</negEZ>
<Z>Reus.</Z>
<negEZ>Reus qui deliquit contra legem quæ continet
p&#x0153;nam latam de priuatione bonorum, an
expolietur illis ante iudicis sententiā. pag.
213. col. 2. C. An etiam teneatur ad restitu-
tionem si per iniquitatem sententiā euase-
rit. pag. 215. col. 1. B. & pag. 445. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Quæ requirantur vt iudex possit interrogare
reum de aliquo delicto. pag. 441. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>An conuictus de aliquo crimine teneatur ma-
nifestare reliqua & cōplices. ibid. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Quando iudex dubius sit, possit interrogare
re&#x0169; vel nō, possit interrogare. p. 442. c. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Reus iuridicè interrogatus tenetur responde
re veritatem etiam si sit occidendus. pagin.
443. col. 2. B. Si tamen mentiatur, potest so
lum venialiter peccare. ibid.</negEZ>
<negEZ>Quādo cōtra ordine&#x0303; iuris interrogatur quali-
ter possit respondere. pag. 447. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>An reus falsò negans crimen teneatur restitue
re famam accusatori. pag. 449. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Quando liceat reo damnato appellare. pag.
451. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Innocens probatus reus quando possit se de-
fendere. pag. 453. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Non licet damnare reum vt ipse sumat vene-
num. pag. 456. col. 2. A. Nec tamen tenetur
comedere damnatus ad mortem famis. pag.
457. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Rei & testis examinatio per tormenta quan-
do sit licita. pag. 475. col. 2. C.</negEZ>
<Z>Restitutio.</Z>
<negEZ>Huius nominis diuersæ acceptiones. pagina
174. col. 1. C.</negEZ>
<P>Restitutionis de finitio. ibid. col. 2. B.</P>
<P>Restitutio dupliciter fit. pag. 63. col. 1. B.</P>
<negEZ>Restituere est de necessitate salutis, necessita
te præcepti. pag. 177. col. 1. B. Affirmatiu&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0685.jpg/>
@@1@<SE685>INDEX RERVM.
<duolan 2><-P>est hoc præceptum includens negationem.
pag. 178. col. 1. A. Qualiter illam includat
explicatur. pag. 272. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Qui infert nocumentum consentienti nihil
illi tenetur restituere, aliquando tame&#x0303; alijs
tenebitur. pag. 71. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Obligatio restitutionis, vel ex iniqua acce-
ptione, vel ex re accepta oritur. ibid. C. &
pag. 251. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Non omnis redditio rei alienæ est restitutio.
ibidem. D.</negEZ>
<negEZ>Læsio in bonis spiritualibus per se non obli-
gat ad restitutionem. pag. 179. col. A. De
auocante aliter aliquem à religione ad quid
teneatur explicatur. pag. 180. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Læsio in membris corporis obligat ad resti-
tutionem. pag. 182. col. 1. B. Abundè satif-
facit huiusmodi damnis qui per sententiam
iudicis punitur. pag. 183. col. 2. C. An hu-
iusmodi læsiones sint necessariò reparan-
dę in alio genere bonor&#x0169;. pag. 184. col. 1. A
Qualiter autem se debeat habere confessa-
rius erga huiusmodi læsores. ibid. D. Dam-
na ex tali læsione consecuta debent resti-
tui. pag. 185. col. 1. D. Nisi ad certamen pro
uocatus læserit. ibid. col. 2. D. Veletiā nisi
læsus libens ad certamen accesserit. ibid. C.
Hæredibus autem necessarijs percussi tan-
t&#x0169; debet fieri restitutio. pag. 186. col. 2. C.
Hæredes etiam percussoris tenentur ad re-
stitutionem. pag. 187. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Qui ex certa malitia damni creditoris occidit
debitorem, tenetur ad restitutionem. pag.
188. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Stuprator virginis vltrò consentientis in stu-
prum, nihil tenetur restituere. pag. 189. co-
lum. 2. B. Per vim autem aut fraudem, aut
extraordinarijs diligentijs inducens ad stu-
prum tenebitur. pag. 190. col. 1. C. Non ta
men in integrum dotare. pag. 191. col. 1. C.
Si etiam mulierem aliâs corruptam vi op-
presserit, tenebitur ad reparationem damni
illati. ibid. col. 2. B. Sicut & inficiens illam
infirmitate, ipsa inuoluntaria existente cir
ca hoc. ibid. C.</negEZ>
<negEZ>Infamans tenetur ad restitutione&#x0303; famæ. pag.
192. colum. 2. C. Duobus casibus exceptis.
pag. 195. col. 1. A. & C. Qualiter autem fa-
cienda sit talis restitutio explicatur. pag.
193. col. 1. B. Debet etiam infamator repa-
rare famam cum dispendio propriæ famæ.
pag. 195. col. 2. B. Verosimiliùs est infama-
torem non teneri ad restitutionem famæ
in alio genere bonorum, nisi sic conue-
niat inter partes vel mulctetur à iudice p&#x0153;
na pecuniaria. pagina. 197. columna. 2. D.<-P>@@

<-P>Nullus cōdonans iniuriam infamatori pec-
cat nisi ex circunstantijs. pag. 199. col. 2. C.
Imò valde meritoria est talis condonatio.
pag. 200. col. 2. C. Nisi sit prælatus, qui con
tra iustitiam peccabit condonans fatisfa-
ctionem. pag. 199. col. 1. D. Nec valet con-
donatio semper, & quando valet tenetur re
nuntiare prælatiæ, nec infamator deobliga
tur à satisfactione. ibid. col. 2. D. & pagina
201. col. 1. A. Nec respectu personæ priua-
tæ si non potuit condonare deobligatur.
pag. 200. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Circa obligationem eius qui iniustè aliquem
à beneficij cōsecutione impediuit explica-
tur mens D. Tho. pag. 203. col. 2. B. Qui ini
què per medium contra iustitiam commu-
tatiuam tantum impediuit aliquem à conse
cutione boni ex liberalitate sibi cōferendi,
tenetur ad restitutionem. p. 204. col. 2. B.
Si autem impediuit à consecutione boni cō
ferendi ex iustitia distributiua ad quid te-
neatur, explicatur. pag. 205. col. 1. B. Quali
ter autem perpendendum sit damn&#x0169; in ista
materia explicatur. pag. 208. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Omnis offensa in proximum reparanda est re
stitutione. pag. 212. col. 1. A. Obligatio au-
tem hæc semper prouenit ex læsione iusti-
tiæ commutatiuæ. pag. 47. col. 1. A. & 207.
col. 2. C. & 314. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Tributa quæ non soluit venditor, vel etiam
transferens merces de regno in regn&#x0169; quan
do & quādiu restituere teneatur. pag. 217.
col. 2. C. & D.</negEZ>
<negEZ>Lignorum cæssio, vel fructuum perceptio in
syluis communitatis non obligat ad restitu
tione&#x0303;. pag. 219. col. 1. A. &. p. 220. col. 1. C.
In syluis autem priuatæ personæ, sed ab ea
non consitis sola deuastatio, si autem sint
ab ea consitæ quodlibet damnum obligat.
pag. 219. col. 1. B. & 2. C. Quanta autem de
beat esse materia vt horum restitutio obli-
get sub mortali. pag. 119. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Pastus pecorum in syluis circundatis statim
obligat ad restitutionem, secus in non cir-
cundatis. pag. 220. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Qui venantur aut piscantur aut aucupantur
in syluis & fluminibus patentibus etiam si
priuatæ personæ sint, sola deuastatio obli-
gat ad restitutionem. pag. 222. col. 2. D. In
circundatis autem quodlibet damn&#x0169;. pag.
223. col. 1. C. Quanuis de animalibus libe-
ris vt auibus, oppositum sit probabile. ibid.
D. & col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Aucupantes columbas intra columbari&#x0169; tene&#x0303;
tur ad restitutionem. pag. 224. colum. 2. D.
Extra verò citra leucam quanuis peccent:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0686.jpg/>
@@1@<SE686>INDEX RERVM.
<duolan 2><-P>nisi fecerit stragem illarum non tenentur.
pag. 225. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Qui inuoluntariè alium damnificauit non te-
netur ad restitutionem. pag. 227. col. 2. B.
Qui voluntariè interpretatiuè tāt&#x0169;; siue for
maliter sed sec&#x0169;dariò; siue ex directa inten-
tione, inferunt damnum, tenentur ad resti-
tutione&#x0303;. Primus minimi pretij rei. ibid. C.
Secundus, iustissimi pretij. pagin. 228. col.
1. A. Sed tertius rigurosissimi. ibid. C.</negEZ>
<negEZ>Restitutio semper fit ei à quo res ablata est,
sed c&#x0169; triplici moderamine. p. 231. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Si ex retentione debiti sequitur damnum cor
porale ei soli cui reddit, non pot est reddere
etiam si instet petens, si autem fuerit spiri-
tuale debet reddere. pag. 233. col. 1. A. Et si
ex redditione sequitur damnum contra iu-
stitiam tenebitur ad restitutionem. pagina
235. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Ex receptione pecuniæ vt alij damn&#x0169; inferat,
non obligatur recipiens ad restitutionem
secundùm ius naturæ. pag. 237. col. 2. B. Iu-
re etiam positiuo hoc ipsum probabilius
est. ibid. D. Qui autem recipit illam vt de-
sistat ab iniuria contra dantem obligatur.
pag. 239. col. 2. B. Et etiam si iniuria sit con
tra personam coniunctam danti. pag. 240.
col. 1. D. Iudex autem recipiens pecuniam
vt proferat sententiam iniquam tenetur ad
restitutionem. pag. 241. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>F&#x0153;mina non tenetur restituere id quod rece-
pit pro actu turpitudinis. pa. 241. col. 2. D.
& pag. 242. col. 2. A. Vir aute&#x0303; id quod pro-
digè promisit, etiam si iuramento confir-
met non tenetur dare, ibid. C. licèt illa reci
piens possit retinere. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Quando est dubium de dominio rei restituen
dæ, inter illos pro quantitate dubij diuiden
da est. pagin. 242. col. 2. C. Si tamen nullus
comparet secundùm ius naturæ diuidenda
esset suis conciuibus. pag. 244. col. 1. C. Le-
gibus tamen ecclesiasticis pauperibus sunt
applicata. ibid. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Mortuo creditore ei qui succedit in ius defun
cti necessario est facienda restitutio. pagin.
242. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Si autem sit absens debitum transmittendum
est illi. pag. 243. col. 2. A. Expensis debito-
ris si debet ratione rei acceptæ. pagin. 247.
col. 1. C. Si autem perit in via cui pereat
explicatur. ibid. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Debitore vel parentibus eius, vel etiam maxi
mo amico eius existentibus in extremane
cessitate rei restituendæ non tenetur illam
restituere creditori in eadem. pag. 248. co-
lum. 2. A.</negEZ>@@

<negEZ>Qui rem furtiuam paruo pretio emit, domino
restituendam potest reseruare pretium da-
tum. pag. 252. col. 1. D. Si autem per igno-
rantiam emat illam probabile est non pos-
se rescindere contractum, sed debere trade
re domino. ibid. col. 2. C. Si talem rem bo-
na fide emens, bona fide vendat, tenetur
seruare indemnem emptorem. pagin. 255.
colum. 1. A. Dum tamen bona fide possi-
det tantum tenetur restituere fructus qui
apud ipsum manent, vel ex quibus factus
est ditior. pag. 256. col. 2. A. Mala fide vel
dubia emens à latrone, tenetur restituere
domino rem & lucrum cessans, & damnum
emergens & fructus etiam consumptos.
pag. 257. col. 2. C. Sed bona fide emens à
principio, postea dubitat an sit vendentis,
quid debeat facere explicatur. pagin. 258.
col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Commodatarius etiam si ex minima negli-
gentia res apud ipsum pereat tenetur ad re
stitutionem in integrum. pag. 260. col. 1. B.
& col. 2. D. Secus si fortuito pereat duo-
bus casibus exceptis. ibid. A. & pagin. 262.
col. 2. D. Mutuatarius autem in omni euen
tu tenetur. pag. 261. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Depositarius si deposit&#x0169; apud ipsum pereat,
ex sola negligentia graui tenebitur ad resti
tutionem. pag. 261. col. 2. C. Duobus casi-
bus exceptis. pag. 263. col. 1. A. & B.</negEZ>
<negEZ>Conductor ex leui tenebitur. pag. 262. co-
lumna. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Res inferioris ordinis nemo tenetur restitue-
re cum detrimento rerum superioris ordi-
nis. pag. 264. col. 1. B. & pag. 265. col. 1. B.
Tribus casibus exceptis. ibid. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Adulteri tenentur ad reparationem damni
prouenie&#x0303;tis filijs legitimis. p. 266. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Qui hospicio fauet iniquitati etiam tenetur
ad idem. pag. 269. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Qui ex officio & pacto sunt custodes boni
cuiuscunque ex leui negligentia tenentur
ad restitutionem. pag. 269. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Socij damnificantes singuli tenentur ad inte-
gram restitutionem. pag. 268. col. 1. D. Si
autem aliquis iam restituit, quando tenean
tur cæteri illi refundere. pag. 270. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Quoties aliquis proponit non restituere pec
cat de nouo. pag. 273. col. 2. B. Et etiam
quoties petenti creditori rem vel illa indi-
genti non restituit. ibid. C. D.</negEZ>
<negEZ>Res debet restitui cum proprio detrimento
creditori qui simile detrimentum patitur.
pag. 274. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Quando ex iniustè acquisitis melioratur vel
conseruatur status acquirentis quid resti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0687.jpg/>
@@1@<SE687>INDEX RERVM.
<duolan 2><-P>tuere debeat. pag. 272. col. 1. C. & pag. 276.
col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Ordo seruandus in restitutione talis debet ser
uari. Primò debita certa præferenda sunt
incertis. pag. 277. col. 1. C. Secundò, quæ
in propria specie extant prius sunt resti-
tuenda. ibid. D. Tertiò, creditores omnes
hypothecarij præferendi sunt chirogra-
pharijs, & inter illos priuile giati non priui
legiatis. pag. 278. col. 1. A. C. Quartò, inter
chirographarios, debitum ex impensa fu-
neris omnibus est præferendum. ibid. D.
Quintò, debitoribus non priuilegiatis pro
rata restituendum est. ibid. B. Sextò, qui
autem contra prædictum ordinem præue-
ni&#x0169;t socios tenentur illis restituere. ibid. C.</negEZ>
<negEZ>Præterea vide verbo Adulteri, & verbo Ad-
uocatus & verbo Consiliarius iniquitatis.
& verbo Iustitia legalis. §. 2. & verbo Pro-
curator.</negEZ>
<Z>S
Satisfactio.</Z>
<negEZ><INI3>S</INI3>ATISFACTIO Christi Domini qua
liter fuerit ad alterum. pag. 27. col. 1.
A. & 34. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Secretum.</Z>
<negEZ>Secretum quando non possit vel etiā quando
debeat manifestari. pag. 465. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Reuelare secretum non est mortale ex gene-
re. pag. 471. col. 1. B.</negEZ>
<Z>Sententia.</Z>
<negEZ>Sententia tripliciter potest esse iniqua. pag.
97 col. 2. B.</negEZ>
<P>Iniusta autem dupliciter. ibid. D.</P>
<negEZ>Iniusta sententia quando obliget in foro con-
scientiæ vel non. ibid. C & sequen.</negEZ>
<negEZ>Qualiter sente&#x0303;tia iusta in foro exteriori, obli-
get etiam in conscientia. pag. 154. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Per sent entiam iudicis potest quandoque ho
mo obligari ad id quod antea non obligaba
tur, etiam si nullus fuerit error iuris vel fa-
cti. pag. 254. col. 1. B.</negEZ>
<Z>Seruus & seruitus.</Z>
<negEZ>Saraceni in bello Granatensi vltimo capti iu-
stè potuissent in seruitutem redigi. pag. 22.
col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Seruitus vnius hominis ad alter&#x0169; siue natura-
lis siue legalis potest esse iusta. pagin. 125.
col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Seruitus naturalis vnius hominis ad alterum
in rigore non est appellanda seruitus. pag.
126. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Seruitus legalis duplici titulo legitimè fuit
introducta. ibid. D.</negEZ>
<negEZ>Inter Christianos seruitus legalis non potest
superuenire baptismo. ibid. col. 2. D.</negEZ>@@

<Z>Simpliciter siue secundùm quid tale.</Z>
<negEZ>Aliquid dicitur simpliciter siue secundùm
quid tale dupliciter. pag. 25. col. 1. D.</negEZ>
<Z>Synesis & Gnomi.</Z>
<negEZ>Synesis & Gnomi inter se differentia, & eo-
rundem ad iustitiam legalem & epicheiam
comparatio. pag. 53. col. 1. C.</negEZ>
<Z>Societas.</Z>
<negEZ>Societatis contractus quid sit & quotuplex.
pag. 635. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>An in huiusmodi contractu possit aliquis obli
gare socium vt seruato capitali integro, re-
pendat lucrum. pag. 636. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Qualiter sit diuidendum lucrum inter socios.
pag. 268. col. 2. D. De diuisione verò iactu
ræ. pag 639. col. 2. C.</negEZ>
<Z>Stuprum.</Z>
<negEZ>Qualiter distinguatur ab alijs speciebus luxu
riæ. pag. 340. col. 1. D.</negEZ>
<Z>Subiectum.</Z>
<negEZ>Subiectum alicuius formæ duplici diuisione
diuiditur. pag. 120. col. 1. A.</negEZ>
<Z>Summus Pontifex.</Z>
<negEZ>Habet ministerialem potestatem vniuersale&#x0303;
circa te&#x0303;poralia in ordine ad fine&#x0303; spirituale&#x0303;
animar&#x0169;. p. 138. col. 2. D. &. p. 145. col. 2. D</negEZ>
<negEZ>Directè & per se non habet potestate&#x0303; tempo
rale&#x0303; supra totum orbem. pag. 144. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Habet dominium rer&#x0169; quas Imperatores do-
nauerunt Ecclesiæ. pag. 145. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Non est dominus officiorum ecclesiæ. pagina
302. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Se subijcere potestati seculari in rebus tem-
poralibus. pag. 414. col. 2. A. Non tamen in
omnibus. ibid. D.</negEZ>
<Z>Suspicio.</Z>
<negEZ>Suspicio, dubium & iudici&#x0169; temerari&#x0169; in quo
conueniant & differant. pag. 89. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Quæ sit materia grauis respectu suspicionis,
declaratur pag. 90. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Suspicio de malo proximi ex genere suo est
peccatum mortale. pag. 90. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Suspicionis plures gradus condistinguuntur.
pag. 88. col. 2. D.</negEZ>
<Z>Susnrratio.</Z>
<negEZ>An omnes susurrationes sint eiusdem speciei
atomæ. pag. 520. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Grauius peccatum est quam contumelia & de
tractio. pag. 522. col. 2. C.</negEZ>
<Z>T
Tabellio.</Z>
<negEZ><INI3>T</INI3>ABELLIO & falsus testis infaman-
tes alique&#x0303; in iudicio quando & quali-
ter restituere debeant. p. 265. col. 2. B</negEZ>
<negEZ>Tabellio faciens scripturam vsurarum quan-
do teneatur ad restitutione&#x0303;. p. 620. col. 2. B.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0688.jpg/>
@@1@<SE688>INDEX RERVM
<duolan 2><negEZ>Testamentum, vide verbo hæres §. hæres in-
stitutus, & sequenti.</negEZ>
<Z>Testis.</Z>
<negEZ>In quibus casibus possit interrogari testis &
ipse teneatur testificari. pag. 459. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>An possint examinari testes contra eum de
quo nulla præcessit infamia. pag. 461. co-
lum. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Testis qui se abscondit vt non cogatur testifi-
cari, an peccet & teneatur restituere dam-
na. pag. 462. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Iuridicè interrogatus tacens vel mentiens ad
quid teneatur. pag. 464. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Testis etiam iuridicè interrogatus potest nō
respondere, si per correctione&#x0303; speret emen
dam. ibid. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>An teneatur testis deponere si solus sit con-
scius delicti. pag. 465. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Ex consanguineis & affinibus qui admittātur
vel nō ad testificandum. pag. 465. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Quibus casibus possit testificari testis si dubi
tat, an legitimè interrogetur. pagina. 466.
col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Qualiter respondere possit testis cōtra ordi-
nem iuris interrogatus. pag. 467. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Casus in quibus testis ex charitate tenetur vl
trò testificari in causis ciuilibus. pag. 469.
col. 2. B. In causis vero criminalibus. pag.
470. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Secundùm legem naturæ, secundùm legem di
uinam & humanam quis numerus testium
requiratur. pag. 473. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Quando requirantur testes cōtestantes circa
factum singulare. pag. 476. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Quando liceat reo testimonium alicuius re-
pellere per manifestationem criminis. pag.
478. col. 2. D. Et si crimen falsum illi obij-
ciat quòd peccatum committat. pag. 479.
col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>An accipiens pretium pro testimonio fere&#x0303;do
teneatur ad restitutione&#x0303;. pag. 482. col. 1. C.</negEZ>
<Z>Theologus.</Z>
<negEZ>In examine beneficiorum Theologus præfe-
rendus est Canonistæ etiam si aliquantum
excedatur propriæ facultatis peritia. pag.
290. col. 1. D. Vide verbo Episcopus. §. ad
episcopale, &c.</negEZ>
<Z>Titulus ad rem poßidendam.</Z>
<P>Quid sit. pag. 117. col. 1. A.</P>
<Z>Tributum.</Z>
<negEZ>Tributa quo iure debeantur principibus. pag.
215. col. 2. D.</negEZ>
<P>Genera tributor&#x0169; explicātur. p. 216. col. 2. C.</P>
<negEZ>Quatuor obseruanda in iustificatione tribu-
torum. ibid. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Naturali ratione, & secundùm fidem certum<-P>@@

<-P>est tributa esse soluenda ante iudicis con-
demnationem. pag. 217. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Qui vendit merces suas sine dolo in occultan
da venditione, non tenetur requirere Pu-
blicanum ad solutionem tributi. ibidem.
Quando autem liceat cum cautela occulta
re venditione&#x0303; explicatur. pag. 218. col. 1. A.
Quando etiam & quandiu aliquis teneatur
ad restitutionem ex omissione solutionis
tributi. pag. 217. col. 2. D. & 218. col. 1. C.</negEZ>
<P>Vide verbo restitutio. §. tributa.</P>
<Z>Tyrannus.</Z>
<negEZ>Tyrannum qui per vim occupat rempublicā,
quilibet ciuis potest occidere. pagin. 324.
col. 2. D. Imò & quilibet alius extraneus
iure defensionis innoce&#x0303;ti&#x0169;. p. 325. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Eum autem qui est tyrannus quia tyrannicè
gubernat, nemini licet occidere. pag. 324.
col. 2. D. Quid autem faciendum sit reipu-
blicæ sic laboranti. pag. 325. col. 1. C.</negEZ>
<Z>V
Venatio.</Z>
<negEZ><INI3>V</INI3>ENATIO ferarum & agitatio tauro
rum licita est & honesta. pagin. 317.
col. 1. D.</negEZ>
<Z>Verberare.</Z>
<negEZ>Licitum est parentibus, magistris, & dominis
verberare filios & discipulos etiam cleri-
cos, & seruos. pag. 384. col. 1. B.</negEZ>
<Z>Verum vel falsum.</Z>
<negEZ>Tam verum quam falsum aliud est speculati-
uum, aliud practicum. pag. 193. col. 2. B.</negEZ>
<Z>Virtus.</Z>
<negEZ>Idem actus potest pertinere ad diuersas virtu
tes. pag. 33. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Qualiter sit verum faciliùs multiplicari vir-
tutes in voluntate quàm in intellectu. pag.
54. col. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Virtus residens in appetitu sensitiuo potest
elicere actum in voluntate. pag. 39. col. 1.
D. & pag. 61. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Nulla virtus imperat alteri nisi vtraque sit in
appetitu. pag. 81. col. 1. B.</negEZ>
<Z>Vsura.</Z>
<negEZ>Definitiones quid nominis & quid rei vsuræ.
pag. 578. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Vsura alia realis alia mentalis. pagina. 579.
col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Vsuram esse prohibitam est de fide. pag. 580.
colum. 2. B. Prohibita autem est iure natu-
ræ. ibidem. D. In veteri etiam testamento.
pag. 581. col. 2. C. Nec fuit concessa Iudæis
erga alienigenas. pag. 585. colum. 1. A. Iure
etiam Canonino & Hispaniensi est prohi-
bita. pag. 583. col. 1. A.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0003-0689.jpg/>
@@1@<SE689>INDEX RERVM.
<duolan 2><negEZ>Intendere lucrum sub obligatione iustitiæ
qualibet intentione est vsura. pag. 586. col.
2. A. Secus si ex gratitudine intendatur.
ibid. D. & pag. 588. col. 2. D. Intendere etiā
signa beneuolle&#x0303;tiæ ex pacto vsura est, pag.
592. col. 1. C. & pag. 602. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Obligare mutu$unclearatarium ad colendum agrum
vel aliquid simile aliquando est vsura, & ali
quando non. ibid. col. 2. C. Sed obligare il-
lum vt conducat fundum mutuantis est vsu
ra. pag. 593. col. 2. B. Si autem obligetur vt
partem mutui accipiat in mercibus, quid
sentiend&#x0169; sit explicatur. pag. 594. col. 1. B.
& sequentibus.</negEZ>
<negEZ>Recompensationem damni emergentis pos-
se deduci in pactum, nō autem lucri cessan-
tis qualiter sit intellige&#x0303;d&#x0169;. p. 595. col. 1. D.
Quale autem debeat esse lucrum cessans ra
tione cuius possit exigere recompensatio-
nem explicatur. pag. 596. col. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Mutuator rogarus vt pecuniam remouendo à
negotiatione mutuet potest exigere lucr&#x0169;
cessans. pag. 598. col. 2. C. Qualiter autem
confessarius debeat inquirere an verè sit lu
crum cessans. pag. 599. col. 2. B. Quantitas
autem restitutionis ratione lucri cessantis
ponderatur. pag. 600. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>An possit exigi à mutuatario vt remutuet.
pag. 602. col. 2 B.</negEZ>
<negEZ>Fructus pignoris computandi sunt in sortem
principalem pag. 603. col. 2. B. Exceptis
fructibus pignoris dati pro dote. pag. 605.
col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Mutuatarius soluens vsuras non transfert do-
minium illarum. pag. 609. col. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Si vsurarius alienet res vsu cōsumptibiles nō<-P>@@

<-P>habens aliàs vnde restituat, vel res vsu non
consumptibiles, alienatio est inualida. pag.
612. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Si creuit pretium rei per vsurā extortæ, quæ-
libet illa sit, tenetur vsurarius totum resti-
tuere. pag. 613. col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Quælibet vsurarij bona sunt obligata restitu-
tioni. pag. 615. col. 2. D. Quædam obliga-
tione reali quædam autem personali. pag.
616. col. 1. D. & sequen.</negEZ>
<negEZ>Hæres vsurarij tenetur ad omnia debita illius
persoluenda secundùm vires hæreditatis.
pag. 618. col. 2. A. Si tamen sint plures etiā
reliquis nolentibus restituere, nullus tene-
tur ad restitutionem nisi pro rata suæ por-
tionis. pag. 619. col. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Cooperatores f&#x0153;neratorum tenentur ad re-
stitutionem etiam si nihil lucri illis accre-
scat. pag. 620. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Vsura mentalis ex parte vtriusque, vel ex par
te mutuatarij tantum admissa obligat ad re
stitutionem. pag. 622. col. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Inducere aliquem ad mutuandum c&#x0169; lucro,
duobus casibus licet. pag. 625. col. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Ab vsurario parato an liceat petere vsuras sub
quibuslibet verbis. pag. 626. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Non est peccatum mortale petere vsuras ab
vsurario parato etiam sine propria necessi-
tate. pag. 627. col. 1. C.</negEZ>
<negEZ>An peccet peccato iniustitię deponens pecu-
nias apud vsurarium qui eis exercebit vsu-
ras. pag. 627. col. 2. B.</negEZ>
<Z>Vsus rei, vel vsusfructus.</Z>
<P>Quid sit vsus rei. pag. 117. col. 1. B.</P>
<negEZ>An vsus distinguatur à dominio. pag. 118. &
sequentibus.</negEZ></duolan 2>
<Z><A+2>FINIS.</A+2></Z>

@@0@<filename:W0003-0690.jpg/>
@@1@<SE690>