@@0@<filename:W0012-0000.jpg/>
@@1@<SEA1:a>

@@0@<filename:W0012-0001.jpg/>
@@1@<SE1>
<Z>TRACTATVS
<A+2>DE LE GIBVS,</A+2>
AC
<A+1>DEO LEGISLATORE</A+1>
In decem Libros distributus.
AVTHORE P. D. FRANCISCO SVAREZ
Granatensi è Societate IESV, Sacræ Theologiæ, in celebri Conim-
bricensi Academia Primario Professore.
AD ILLVSTRISSIMVM, ET REVERENDISSIMVM D.
D. Alphonsum Furtado de Mendoça Episcopum Egitaniensem.
CVM VARIIS INDICIBVS.
#(IMAGE)
CONIMBRICÆ,
Cum Priuilegio Regis Catholici pro Castella, & Lusitania.</Z>
------------------------------------------------------------
<Z>Apud Didacum Gomez de Loureyro. Anno Dñi 1612.</Z>

@@0@<filename:W0012-0002.jpg/>
@@1@<SE2>

@@0@<filename:W0012-0003.jpg/>
@@1@<SE3>
<Z><A+1>FACVLTAS PROVINCIALIS.</A+1></Z>
<P><INI3>E</INI3>GO Hieronymus Diaz Societatis IESV in Lusitana Prouincia. Prouincialis, è facultate
ad id mihi facta à Reuerendo admodum Patre Nostro Generali Claudio Aquauiua, faculta-
tem concedo, vt hoc opus de Legibus à Patre Francisco Suario Societatis Nostræ, Sacræque
Theologiæ Doctore, & in Conimbricensi Academia Primario Professore compositum, & eiusdem
Societatis grauium, Doctorumque hominum iudicio approbatum Typis mandetur. In quorum
sidem has literas manu nostra subscriptas, sigilloque nostro munitas dedimus. Conimbricæ die 20.
Augusti. Anni 1610.<kongge>Hieronymus Diaz.</P>
<Z><A+1>CENSVRA P. F. LVDOVICI
Ab Angelis Ordinis Minorum Prouincialis.</A+1></Z>
<P><INI3>E</INI3>X mandato Supremi Sanctæ Inquisitionis Senatus, vidi hanc de Legibus tractationem ab ad-
modum Reuerendo, & eruditissimo Patre Francisco Suarez compositam, in qua s&#x0169;ma, & in
ipso solita eruditione difficultates huius materiæ disserit & dissoluit: nihilq; fidei repugnās in
hoc Tractatu continetur, nihil almæ matris Ecclesiæ, atq; Sanctor&#x0169; Patrum decretis, aut bonis mo-
ribus contrarium. Imò potius in omnibus explicandis, quæ hanc disputationem concernere pos-
sunt, tantum in ea eruditionis splendorem reperiri comperi, vt nihil superius, vel ad disputationem
Theologicam, vel ad Iuris Pontificij interpretationem desiderari videatur: quocirca tanquā Theo-
logiæ, & Iuris Canonici eruditissimis necessariam, & Reipublicæ Christianæ vtilissimam dignam
iudico, quod Typis excussa omnibus offeratur.<kongge>Dat. Olysipone die 5. Maij, Anno Domini.
1611.<kongge>Fr. Ludouicus ab Angelis.</P>
<Z><A+1>CENSVRA P. F. VINCENTII PEREIRA
Ordinis Prædicatorum.</A+1></Z>
<P><INI3>L</INI3>EGI accuratè de mandato Supremi Senatus S. Inquisitionis tractat&#x0169; h&#x0169;c de Legi bus in dece&#x0303;
Libros distinctum Authore R. P. Doctore Francisco Suarez Primarij in Conimbricensi Aca-
demia Professoris, dignumq&#x0301;ue suo authore iudico, plus enim in illo est, quod probetur aspe-
ctu, quam ore laudari possit, sicut de Luce ait D. Ambrosius lib. 1. Exam. cap. 9. In communem
ergo omnium vtilitatem Typis mandari potest. Dat. in Conuentu S. Dominici Olysiponensis die
5. Augusti, Anno Salutis 1611.<kongge>Fr. Vincentius Pereira.</P>
<Z><A+1>FACVLTAS SVPREMI SENATVS
Sanctæ Inquisitionis.</A+1></Z>
<P><INI3>V</INI3>ISTA a Informaçāo podesse Imprimir este Liuro, & depois de impresso torne a este Con-
selho pera se conferir, & dar licença, pera correr, & sem ella nāo correra. Em Lisboa 8. de
Agosto 1611.<kongge>Bartholameu da Fonseca.<kongge>Ruy Piz da Veiga.</P>
<Z><A+1>&#x00B6; Licença da Mesa do Paço.</A+1></Z>
<P><INI3>Q</INI3>VE se possa imprimir esta obra de Deo Legislatore, seu de Legibus, vista a licença do San-
cto Officio que se offerece, & como foy vista em Mesa, & depois de impresso tornarà a ella
pera se taxar. Em Lisboa 12. de Agosto de 1611.</P>
<P>Fernāo de Magalhāes. Luis Machado de Gouuea. Sebastiāo Barbosa. Francisco Vaz Pinto.</P>
<Z>&#x00B6; FACVLTAS ILLVSTRISSIMI DOMINI
D. Alphonsi de Castelbranco Episcopi Conimbricensis, &c.</Z>
<P><INI3>D</INI3>AMOS licença ao Padre Francisco Suarez da Companhia de IESV pera poder impremir
o Tomo de Legibus que serà bem proueitoso aos que estudāo, & sabem, como sam os mais
liuros, que tem impresso. Coimbra 18. de Nouembro de 1611.<kongge>O Bispo Conde.</P>
<Z>TAYXA.</Z>
<P>&#x00B6; Podese vender este Liuro por mil & cem reis em papel. Em Lisboa a 28. de Maio de 1612.</P>
<tspb>          Fernāo de Magalhāes.          Luis Machado de Gouuea.          Sebastiāo Barbosa.</tspb>

@@0@<filename:W0012-0004.jpg/>
@@1@<SE4>
<Z><A+1>CENSVRA.</A+1></Z>
<P><INI3>I</INI3>VSSV Concilij Supremi Iustitiæ inspexi librum hunc DE LEGIBVS, Authore Reue-
rendo Patre Francisco Suarez è Societate IESV, & nihil habet impedimenti, quominus in
Castellæ regno possit venire. Censuras autem, quæ adduntur de authoris eximia eruditio-
ne, deq&#x0301;ue vtilitate in publicum commodum redundatura, æquissimas existimo. Dat. Madriti
in hoc Conuentu D. Philippi 29. Decemb. 1612.</P>
<tspb>                    Mag. Frat. Philippus à Campo.</tspb>
<Z><milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_1"/> ELREY <milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/></Z>
<P><A-1><INI3>P</INI3>OR Quanto por parte de vos Francisco Suarez Doctor Theologo de la Compañia de IESVS nos fue fecha
relation que vos auiades ympresso con licencia de vuestros Superiores, y aprouacion de la Sancta Inquisicion de
Portugal vn Libro, intitulado DE LEGIBVS, y para podei$unclear le vender en estos nuestros Reynos teniades ne-
cessidad que os concediesemos licencia nuestra para poder le traer a ellos, y nos suplicastes os la mandasemos dar, y
priuilegio por diez años para que ninguna otra persona le pudiese ymprimir, o como la nuestra merced fuese, lo qual
visto por los del nuestro consejo, y como por su mandado se hizieron en el dicho libro las diligencias que la pregmati-
ca por nos nueuamente fecha sobre la impresion de los li bros dispone, fue acordado que deuiamos mandar dar esta nue
stra Carta para vos en la dicha razon, y nos tubimos lo por bien. Por la qual por os hazer bien y merced vos damos li-
cencia, y facultad para que por tiempo de diez años primeros seguientes que corran, y se cuenten desde el dia de la data
desta nuestra Carta, y cedula podais imprimir, y vender el dicho libro que desuso se haze mencion por el original que
en el nuestro consejo se vio que va rubricado, y firmado al fin de Geronimo Nuñez de Leon nuestro Escriuano de Ca-
mara de los que en el Residen con que antes, y primero que se venda le traigais ante los del nuestro consejo para que se
vea si la dicha impresion esta conforme a el o traigais fee en publica forma como por el Corretor nonbrado por nuestro
mandado se vio y corregio la dicha impresion por el original, y mandamos al Impressor que asi imprimiere el dicho li-
bro no imprima el principio del primer pliego, ni entregue mas de vn solo libro con el original al Autor, o persona a
cuya costa lo imprimiere ni outra alguna para efeto de la dicha correcion, y tassa que antes, y primero el dicho libro estè
corregido, y tassado por los del nuestro Concejo, y estando hecho, y no de otra manera pueda imprimir el dicho princi-
pio y primero pliego en el qual seguidamente se ponga esta nuestra cedula, y priuilegio, y la aprouacion, tassa, y erratas,
so pena de caer, y encurrir en las penas contenidas en la pregmatica, y leyes de nuestros Reynos, y mandamos que du-
rante el dicho tienpo persona alguna sin vuestra licencia no lo pueda imprimir, ni vender so pena que el que lo impri-
miere, y vendiere aya perdido, y pierda todos y quales quier libros, moldes, y aparejos que el tuuiere, y mas incurra en
pena de cincuenta mil marauedis por cada vez que lo contrario hiziere, la qual dicha pena sea la tercia parte para la
nuestra Camara, y la outra tercia parte para el Iuez que lo sentenciare, y la otra tercia parte para el denunciador: y man
damos a los del nuestro Consejo Presidente, y Oydores de las nuestras audiencias, Alcaldes, Alguaziles de la nuestra Ca
sa y Corte. y Chancellarias, y a todos los Corregidores, Asistente, Gouernadores, Alcaldes, mayor es, y ordinarios, y otros
juezes, y justicias qualesquiet de todas las Ciudades, Villas, y Lugares de los nuestros Reynos, y Señorios, assi a los que
agora son, como a los que setan de aqui adelante, que vos guarden, y cumplan esta nuestra cedula, y merced que vos ha-
zem os: y contra sa tenor, y forma no vayn, ni passen, ni consientan yr ni passar en manera alguna so pena de la nuestra
merced, y de diez mil marauedis para la nuestra Camara. Dada en Madrid a diez del mes de Hebrero de mil y seis
cientos y doze años.<kongge>YO ELREY.</A-1></P>
<tspb>                    &#x00B6; Por mandado del Rey nuestro señor.                    Iorge de Tobar.</tspb>
<Z>&#x00B6; TASSA.</Z>
<P><INI3>Y</INI3>O Gernimo Nuñez de Leon Secretario de Camara del Rey nuestro señor de los que en su Consejo resi-
den doy fè que hauiendose por los señores del dado licencia para que se puedan meter en estos Reynos los
libros compuestos por el Padre Francisco Suares Religioso de la Compañia de IESVS, yntitulados DE
LEGIBVS: y para poder los vender liuremente, y preuilegio por dies años. Tasaron cada pliego del dicho
Libro a cinco marauedis, ya este precio mandaron se vendiese, y no a mas y que esta Taßa se ponga al principio
de cada libro, y para que dello conste de mandamiento de los dichos señores del Consejo, y depedimiento de la
parte del dicho Francisco Suarez doy esta fè. En Madrid a veinte y quatro dias del mes de Março de mil y
se iscientos y doce años.<kongge>Geronimo Nuñez de Leon.</P>
<P><INI4>E</INI4>VELREY faço saber aos que este Aluarà virem, que por mo pedir per sua petiçāo Diogo Gomez
de Loureyro Impressor da Vniuersidade da Cidade de Coimbra. Ey por bem que por te&#x0303;po de dez annos,
Impreßor, nem Liureyro algum nem outra pessoa, de qualquer qualidade que seja nāo possa imprimir,
nem vender em todos estes Reynos, & Senhorios nem trazer de fora delles o liuro intitulado DE LE-
GIBVS, que o dito Diogo Gomez imprimio, & compos o Padre Francisco Suarez da Companhia de IESV, saluo
aqueles liureyros & pessoas que para isso tiuerem seu poder, & licença. E qualquer impreßor, liureyro ou pessoa,
que durando o dito tempo de dez annos imprimir, ou vender o dito liuro nestes ditos Reynos, & Senborios, ou o
trouxer de fora delles sem licença do dito Diogo Gomez, perderà para elle todos os volumes que assi imprimir,
vender, ou de fora trouxer & alem disso encorrerà em pena de cem cruzados, ametade para o dito Diogo Gomez,
& a outra para quem o acusar, & de hum anno de degredo para Africa. E mando a todas as justiças, Officiaes, &
pessoas a que o conhecimento disto pertencer, que assi o cumprāo inteiramente como neste Aluarà se conthem. O
qual serà impreßo & enquadernado no principio de cada Liuro, & quero que valha, & tenba força, & vigor, po-
sto que o effeito delle aja de durar mais de hum anno, sem embargo da Ordenaçāo do liuro segundo titulo quare&#x0303;ta
em contrario. Ioāo Soarez o fez em Lisboa a 20. de Iunbo de 1612. Pero de Seixas o fez escreuer.</P>

@@0@<filename:W0012-0005.jpg/>
@@1@<SE5>
<Z><A+1>ILLVSTRISSIMO, AC REVERENDISSIMO
D. D. Alphonso Furtado à Mendoça Episcopo
Egitaniensi, &c.</A+1></Z>
<P><INI6>L</INI6>IBRVM de Legibus editurus, Illustrissime Præsul, non
existimaui maturius mihi consultandum, quem potissi-
mùm eligerem in patronum, cui illum committerem, vel
authoritate defendendum, vel nobilitate exornandum.
Neq&#x0301;; enim sub alterius patrocinio lucem videre potuit,
aut feliciùs, aut securiùs, quàm sub illius, à quo habuit, vt
primis fingeretur lineis; vt cresceret in volumen, vt typis in cōmunem
vsum vulgaretur. Nam ex omnibus alijs libris, quos hactenus in lucem
emisi, vnus hic primus, ac princeps in hoc Regno duxit originem, & hu
ius nobili ssimæ Academiæ vernaculus est: reliqui enim omnes alijs in
locis, aut priùs fuerunt excussi, aut me dictante excepti, aut lucubrante
compositi; hic vnus tuo hortatu, atq&#x0301;ue impulsu in hac insigni literarum<marginalia>1. ad|Cor.|9.</marginalia>
officina primùm formatus, primò dictatus: quo enim tempore huius
Academiæ clauo summa ipsius vtilitate, & ingenti totius regni applau-
su æquissimus moderator assideres, crede&#x0303;s, è re literarum publica fore,
si communem de legibus doctrinam ita è suggesto dictarem, vt me ad
singulas facultates, quoad mea posset industria, vel vsus exigeret, accō-
modarem, author mihi, persuasorq&#x0301;; fuisti, vt in hanc operam totus in-
cumberem. Opus ergo ex tuo imperio libentissimè c&#x0153;ptum, felici tuæ
voluntatis auspicio integro biennio dictans exolui: sed non ita prima
illa manu perfeci, vt in publicum prodire, ac lucem aspicere mereretur.
Impolitum ergo qua potui diligentia, omnia omnibus ex Pauli consi-
lio, ac tuo imperio factus, vt omnibus prodesse possem, tandem expoli-
ui: & tuæ semper nutum voluntatis intuitus sic efformaui, vt visum sit
ijs, quorum dictum sequor, ac ductum, publico fore commit tendum.
Æquitas ergo ipsa non solùm postulare videbatur, sed imperare, non
persuadere tantùm, sed & iubere, vt qui princeps moliendi operis, au-
thorq&#x0301;ue fueris, sis & patronus: vt opus tuo iussu conceptum, tuis auspi-
cijs compositum, in tui voluptatem concinnatum, sub tuo nomine luce&#x0303;
videat, à qua, cùm tam conspicua sit, ac præclara, non poterit non mul-
tum trahere splendoris, multum sibi vsurpare venustatis. Sed quanuis
hæc mihi ratio non suppeteret, tibi vt dicarem hos cōmentarios, quàm
multæ aliæ se se offerunt, quæ me in hanc mentem compellerent, vel
etiam reluctantem: siue enim ea considerem, quæ à c&#x0153;lo habes, siue quę
à maioribus hausisti: siue quæ tuus tibi peperit labor, aut industria com-
parauit, ea omnia tam illustri eminent splendore, tanta in te fulgurant
maiestate, vt maiora, qui requirat in patrono ornamenta, aut suo operi-<-P>

@@0@<filename:W0012-0006.jpg/>
@@1@<SE6>
<-P>munimenta, meritissimo insipiens haberi queat. Quis enim nonvideat,
quàm munifica manu immortale numen eas tuo animo indiderit vir-
tutes, quæ illum deceant Pontificem, quem vel Deus ipse viuis expressit
coloribus, & micanti imagine adumbrauit. In Hebręo Pontifice, ac exi-
mio eius ornatu Deus depinxit virtutes, & animi dotes inculcauit, quas
in Christiano Præsule requirebat; inter cætera verò ornamenta, quę Pō-
tificium cultum venustabant, principem locum illud obtinebat, quod
aureis appensum catenulis in pectore visebatur: in eo grandioribus ins-
cripta literis hæc duo nomina legebantur, Veritas, & Iudicium: quasi sem-
piternum numen cæteris virtutibus, quibus Pontifex erat exornandus,
illud veluti insigne, ac notam præcipuam anteferret, quæ Præsulis ani-
mus sencero veritatis amore, & incorrupta iustitiæ ęquitate fulguraret.
Hæc duo in te, Illustrissime Præsul, vt interim prætermittam tuam illā,
beneficentiam dicam, an effusionem? liber alitatem appellem, an prodi-
galitatem? qua sic te in pauperes effundis, in egenos impe&#x0303;dis, in afflictos
dilatas, vt egenorum Pater diuino sanè elogio nuncuperis. Hæc, inquā,
& plura alia tui animi decora præcellentia libens omitto: illa duo, quæ
Pontificis pectus venustiùs decorabant, in te clarioribus micare notulis
nemo est, qui non videat, imò qui non miretur; vt enim scite Chrysosto-
mus in Matthæum; Sicut accensa lampas abscondi non potest; sic nec iustitiæ opus potest
cælari. Qua verò ratione, quantunuis hoc tibi, vel alijs esset in optatis, ea<marginalia>Ho.|13.</marginalia>
iustitiæ, integritatisq&#x0301;; ornamenta possent obscurari, cuius tu specimen
dedisti tam illustre Conimbricæ, dum Rectorem ageres Academiæ, Ma
driti dum Regis exhiberes Consiliarium, Olysipone dum summo Con-
scientiæ Senatu præsideres; ac nunc demum Egitana in Di&#x0153;cesi, quam
sic integrè moderaris, sic iustè gubernas, vt pectori non leuiter appen-
sum, sed penitus insculptum videatur elogium illud, Veritas, & Iudici&#x0169;;
Vel ergo ex hoc nomine tibi h&#x0169;c de Legibus librum dicatum oportuit,
cùm lex sit germana iustitiæ, atq&#x0301;ue vno vtraq; nomine censeatur, iuxta
illud Isaiæ, Loquens iustitiam, & annuntians veritatem. Ad quem locum Cyrillus<marginalia>45.|iux-|ta Sep|tuag.</marginalia>
Alexandrinus, Iustitiam, in quit, legem appellat. Qui ergò iustitiæ ac legum tā
eximius est amator, non potest non tractatum de Legibus, ac iustitia be-
neuolo animo amplexari: & qui leges tam acutè rependit, tam exactè
obseruat, librum, in quo earum doctrina continetur, & explicatur, quo
modo non defendat, si impugnetur; non exornèt, si deformetur? Quod
eò præstabis cumulatius, quod non illis tantùm fulgeas insignibus, quæ
à c&#x0153;lo, & superis compar asti, sed illis etiam latè emineas, quæ longa no
bilissimi sanguinis prærogatiua à tuis maioribus tot illustribus titulis
deriuasti. Et quidem generis tui claritudinem, & antequam imaginum
seriem, qui desideret intueri, Lusitanum videat, imò totam luctret His-
paniam, quæ ita familię tuę luminibus irradiat, vt cęcus iudicari debeat,<-P>

@@0@<filename:W0012-0010.jpg/>
@@1@<SE10>Pro&#x0153;mium. 3
<P>  Atque hinc licet intelligere, quomodò Theologia munus
hoc sine vlla im perfectione, vel confusione perficiat, quia ni-
mirum, sub altiori lumíne de legibus tractat. Nam in primis
Philosophi morales multa de legibus disputant, Plato enim
duodecim libros de legibus scripsit, quos ferè Cicero ad tres re-
duxit. Aristoteles verò licet proprium opus de legibus non re-
liquerit, in suis moralibus multa sparsim de legibus tradidit, si-
cut & Seneca, Plutarchus, & alij. Veruntamen hi Philosophi
tantùm iuris prudentiæ principia videntur tradidisse, nam ferè
de solis humanis legibus tractarunt, quæ ad rempublicam, &
ciuitatem in iustitia, & pace continendam conuenientes sunt,
& ad summum de naturali iure, quatenus humana ratione oste&#x0303;
di potest, & moralem honestatem virtutum acquisitarum diri-
git, non nihil attigerunt. Atq&#x0301;ue eandem ferè rationem in legi-
bus ferendis tenuerunt Imperatores, vt alij ciuilium legum cō-
ditores: nam philosophia tanquam fundamento vsi, ex illa le-
ges ciuiles rationi consentaneas deduxerunt: vnde Cicero in
libro primo de Legib. hoc maximè efficere conatur, vt ex inti-
mis philosophiæ iuris prudentiam hauriendam esse confirmet;
cui consonat illud Vlpiani in l. 1. ff. de Iustit. & iur. Veram philoso-
phiam, non simulatam affectamus. Vnde fit, vt iuris ciuilis prudentia
nihil aliud sit, quam quædam philosophiæ moralis ad regen-
dos, ac gubernandos politicos reipublicæ mores applicatio, seu
extensio. Ideoq&#x0301;ue vt aliquam veræ scientiæ rationem partici-
pet, philosophiæ coniungi, seu subalternari necesse est. Tota
verò hæc legum consideratio non transcendit naturalem fine&#x0303;,
imò neq&#x0301;ue omni ex parte illum attingit, sed quatenus ad exter
nam iustitiam, & pacem reipublicæ tuendam necessarium est.</P>
<P>  At leges Canonicæ ad supernaturalem ordinem spectant, t&#x0169;
quia à potestate Petro data ad pascendum Christi gregem de-
riuātur, tum etiam quia ex principijs diuini iuris originem du-
cunt; illudq&#x0301;ue quoad fieri potest, & expedit, imitantur. Propter
quod dixit Innocent. iij. in cap. Qualitèr, & quando. 2. de Accusat.
Canonicas sanctiones ex auctoritatibus veteris, & noui testa-
menti processisse. Possumus tamen nihilominus in ipsis Cano-
nibus duos fines distinguere, vnus est, in toto Ecclesiastico sta-
tu debitum ordinem politicum constituere, pacem, & iustitiam
custodire, & omnia, quæ ad forum externum Ecclesiasticum
spectant, recta ratione moderari; alius est, omnia, quæ ad diui-
num cultum, & salutem animarum, ac puritatem fidei, & mo-<-P>

@@0@<filename:W0012-0011.jpg/>
@@1@<SE11>4 Pro&#x0153;mium.
<-P>rum spectant, rectè, & prudenter ordinare. Iuris ergo canonici
interpretes per se, ac ex proprio instituto, superiori fine, & ra-
tione sacros canones considerant, ac interpretātur. Theologia
verò sub altiori ratione hæc omnia complectitur: nam ius ips&#x0169;
naturale considerat, vt supernaturali ordini supponitur, & ab
illo firmitatem maiorem accipit; leges verò cìuiles solùm, vel
vt de earum honestate, ac rectitudine per altiores regulas diiu-
dicet, vel, vt obligationes conscientiæ, quæ ex illis ori&#x0169;tur, iux-
ta principia fidei declaret: sacros autem canones, & Pontificum
decreta, vt conscientiam ligant, & ad ęternam salutem dirig&#x0169;t,
tanquam sibi proprias recognoscit, & vendicat, ac subindè in
omnibus his legibus primariam originem, & vltimum finem
sub diuino lumine inquirit: quomodò scilicet à Deo ipso origi-
nem habeant, quatenus potestas ad illas ferendas in Deo prima-
riè existit, & ab ipso ad homines, aut naturali, aut supernaturali
via dimanet, & cum illis semper influar, & cooperetur. Ac de-
niq&#x0301;ue declarat, quomodò leges omnes mensuræ sint humana-
rum actionum in ordine ad conscientiam, & conseque&#x0303;tèr quā-
tum ad meritum, vel demeritum æternæ vitæ conferant.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue verò hanc de legibus tractationem primi inter Theo-
logos adorimur. Duces enim habemus omnis ætatis grauissi-
mos scriptores. Et in primis D. Thom. in sua 1. 2. à q. 90. vsq&#x0301;; ad
109. hanc method&#x0169; seruat in doctrina de legibus tradenda, que&#x0303;
ibi expositores sunt imitati, & pręsertim Sot. duobus primis li-
bris de Iustitia, & iure, & D. Antoninus 1. p. Theologali à tit. 11.
vsq&#x0301;; ad 18. Ide&#x0303; obseruauit Ale&#x0303;s. 3. p. à q. 26. vsq&#x0301;; ad 60. Vincent.
Beluacen. in speculo moral. lib. 1. p. 2. per noue&#x0303; primas disputa-
tiones, & aliqua de singulis legibus attigit Gerson. 3. p. tract. de
Vita spirit. lect. 2. & seq. & p. 1. tract. de Potest. Ecclesiast. pręser-
tim considerat. 13. Magister autèm Se&#x0303;tentiar&#x0169; pauca de diuinis
legibus attigit in 3. à dist. 37. vsq&#x0301;; ad finem, que&#x0303; alij imitati sunt,
quia solum expositorum munus assumpserunt. Alij etiā Theo-
logi peculiares tractatus de quibusdam legibus ediderunt, vt
Guillielmus Parisie&#x0303;s. 1. p. Sum. lib. 2. quem de legibus inscripsit,
licèt de solis pręceptis legis veteris ferè disputet. Et Castro scri-
psit de lege p&#x0153;nali, & Dried. in opere de Libert. Christian. eru-
ditè de omni genere leg&#x0169; disseruit, vt alios omittam. Itaq&#x0301;; com-
munis Theologorum consensus est, legem tam secundum cō-
munem rationem suam, quam prout ad omnes species suas des
cendit, ad sacræ doctrinæ considerationem spectare.</P>

@@0@<filename:W0012-0012.jpg/>
@@1@<SE12>Pro&#x0153;mium. 5
<P>  Ex dictis igitur constat, quæ sit huius tractatus subiecta ma-
teria, & sub qua ratione circa illam versetur. Quamobrem ad
hunc scopum intendentes non erit difficile summam omni&#x0169;,
quæ tractanda sunt, & rationem dicendi, ac methodum ser-
uandam præoculis ponere. Dicemus enim primò de lege in cō-
muni, & deinde ad singulas species descendemus, & in singulis
<Z>ea tantum; quæ nostro fini accommodata fuerint, con-
siderabimus, ita vt quantum in nobis fuerit, ni-
hil, quod Theologici sit instituti, præter-
mittamus, ne sacræ doctrinæ ter-
minos transilire videamur.
({+})</Z></P>
------------------------------------------------------------
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0012-0013.jpg/>
@@1@<SE13>6
#(IMAGE)
<Z><A+2>INDEX CAPITVM</A+2>
<A+1>LIBRIPRIMI.</A+1>
De legibus in communi.</Z>
<P>Cap. I. Quid nomìne legis significetur.</P>
<P>Cap. II. Quid ius significet, & quomodò ad legem cōparetur.</P>
<P>Cap. III. De necessitate, & varietate legum.</P>
<P>Cap. IIII. Qui actus sint necessarij ad legem ferendam.</P>
<P>Cap. V. In quo actu lex formaliter consistat.</P>
<P>Cap. VI. Vtrum de ratione legis sit, vt pro cōmunitate feratur.</P>
<P>Cap. VII. Vtrum sit de ratione legis ob cōmune bonum ferri.</P>
<P>Cap. VIII. Vtr&#x0169; de ratione legis sit vt publica potestate feratur.</P>
<P>Cap. IX. De alijs conditionibus legis ex D. Isidoro.</P>
<P>Cap. X. Vtrum perpetuitas sit de ratione legis.</P>
<P>Cap. XI. Quæ & qualis promulgatio sit de ratione legis.</P>
<P>Cap. XII. Expenditur legis definitio iuxta positas conditiones.</P>
<P>Cap. XIII. An effectus à lege inte&#x0303;tus sit facere subditos bonos.</P>
<P>Cap. XIIII. Vtr&#x0169; adęquatus effectus legis sit obligare subditos.</P>
<P>Cap. XV. An legis effectus recte in quatuor diuidantur.</P>
<P>Cap. XVI. An omnis lex prædictos effectus efficiat, &c.</P>
<P>Cap. XVII. Vtrum sint alij effectus legis præter numeratos.</P>
<P>Cap. XVIII. De his qui legi subijciuntur, ac obligantur.</P>
<negEZ>Cap. XIX. Expenduntur aliqua testimonia scripturæ, quibus
abutuntur hæretici.</negEZ>
<P>Cap. XX. An in lege fieri possit mutatio, & quotuplex sit.</P>
------------------------------------------------------------
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0012-0014.jpg/>
@@1@<SE14>7
#(IMAGE)
<Z><A+2>LIBER PRIMVS</A+2>
<A+3>DE LEGE IN</A+3>
<A+2>COMMVNI, EIVSQVE</A+2>
<A+1>NATVRA, CAVSIS, ET</A+1>
EF FECTIBVS.</Z>
<duolan 2><P><INI8>I</INI8>N hoc primo libro,
seruādo doctrinę or-
dine&#x0303;, solùm de gene-
rali ratione legis dis
putabimus, præmit-
temus tame&#x0303; diuisio-
ne&#x0303; legis in membra
sua, vt aliqua eorum
notitia saltem confusa habeatur. Quia
licet in hoc libro ea tractanda sint, quæ
omnibus legibus fuerint cōmunia, ab-
strahendo quoad fieri possit ab his, quę
singulis speciebus sunt propria; nihilo-
minùs sæpè oportebit, specierum men-
tionem facere, vt ea, quæ communia
sunt melius intelligantur, & ideò neces-
se est, vt de speciebus ipsis aliqua noti-
tia tradatur. Vt autem clariùs proce-
damus, prius de nomine, ac ratione le-
gis aliquid præmittendum est.</P>
<Z>CAPVT PRIMVM.
Quid nomine Legis significetur.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iuus Thomas 1. 2. q. 90. art. 1. ita
describit quid nominis legis. Lex<marginalia>1.|Legis defi-|nitio ex D.|Thoma.</marginalia>
est quædam regula, & mensura, secun-
dum quam inducitur aliquis ad agendum, vel
ab agendo retrahitur. Quæ descriptio ni-
mis lata, & generalis videtur: sic enim
lex non solùm in hominibus, seu ratio-
nalibus creaturis, sed etiam in reliquis
locum habebit; nam vnaquęque res suā
regulam habet, & mensuram secund&#x0169;<-P>@@

<-P>quam operatur, & inducitur ad agen-
dum, vel retrahitur ab agendo. Lex ite&#x0303;
non solùm in moralibus, sed etiam in
artificialibus, nec solùm in bonis, &
honestis, sed etiam in turpibus versa-
bitur, quia etiam artes, siue licitæ, siue
illicitæ, habent suas regulas, & mensu-
ras, iuxta quas vel ad operandum, vel
ad ab stinendum ab opere inducuntur.
Deniq&#x0301;ue (quod difficilius videtur) se-
quitur, consilium esse sub lege compre-
hensum: nam etiam est quædam regula,
& mensura operationis bonæ ad melio-
rem inducens, & à minus bona retra-
hens: constat autem secundum fidem
consilia à præceptis distingui, & conse-
quenter sub lege propria non compre-
hendi.</P>
<P>  Circa hoc notari in primis potest di-<marginalia>2.|Legis diui|sio ex Pla-|tone.</marginalia>
uisio, quæ ex Platone sumitur in Dialo
go Minos, seu de lege, vbi duplicem di-
stinguit legem, artis, & morum, cui ter-
tium membrum addere possumus, ordi-
nis, seu propensionis naturæ ex eodem
Platone in Thimęo, & Gorgia. Vbi qua-
druplicem legem distinguens, quādam
vocat naturalem, de qua diuisione infrà
in cap. 3. aliqua dicemus. Nunc per na-
turalem non intelligimus illam, quæ est
in hominibus, de qua etiam posteà di-
cturi sumus, sed eam, quæ rebus omni-
bus ex inclinatione ab Auctore naturæ
indita conuenit: ita enim illam videtur
explicare Plato, quanuis etiam in ho-
minibus nobiliori modo esse fateatur.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0015.jpg/>
@@1@<SE15>8 Lib. 1. Denaturà legis in communi.
<duolan 2><-P>Vnde hęc tertia acceptio metaphorica
est: nam res carentes ratione non sunt
propriè capaces legis, sicut nec obedie&#x0303;-
tiæ. Efficacia ergo diuinæ virtutis, &
necessitas naturalis, quæ in his rebus
inde resultat per metaphoram lex ap-
pellatur. Consonatq&#x0301;ue phrasis Scriptu-
ræ Prouerb. 8. Quando certa lege, & gyro<marginalia>Prouer. 8.</marginalia>
vallabat abyssos. Et infrà. Et legem ponebat
aquis, ne transirent fines suos. Atq&#x0301;ue hæc lex<marginalia>Iob. 38.</marginalia>
mensuræ nomine significatur Iob. 38.
Quis posuit mensuram eius, si nosti? Et infrà.
Quis conclusit ostijs mare? & dixi hucusq&#x0301;ue
venies, &c. Et iuxta hanc etiam signifi-
cationem solet inclinatio naturalis, le-
gis nomine significari, vel quia est me&#x0303;-
sura operationis, ad quam inducit, vel
quia est ex lege conditoris. Solet enim
vocari lex, & ipsa regula, & opus, seu ef-
fectus eius, quatenus est illi conformis,
sicut ars interdum appellatur ipsum ar-
tificium. Quomodò intelligi potest il-
lud ad Roman. 2. Non auditores tantùm, sed
factores legis (id est, operis lege præcepti)<marginalia>Rom. 2.|Ioan. 7.</marginalia>
iustificabuntur. & Ioan. 7. Moyses dedit vobis
legem, & nemo ex vobis facit legem. Quanuis
ibi possit etiam verbum faciendi in alia
significatione pro verbo obseruādi su-
mi.</P>
<P>  Iuxta hanc etiam priorem acceptio-
nem intelligi potest Paulus, cum incli-<marginalia>3.</marginalia>
nationem sentientis appetitus lege&#x0303; me&#x0303;-
brorum, & legem peccati appellat ad
Rom 7. quam D. Thomas d. q. 90. art. 1.
ad 1 & q. 90. ar. 6. legem fomitis appella-
uit. Declarat autem ibi, fomitis in ordi-
natam inclinationem vocari legem: nō
formaliter, vt lex est mensura, sed par-
ticipatiuè, vt solet dici de mensurato
per legem. Vnde sentit D. Thomas, in-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
clinationem appetitus secundum se nō
vocari legem, sed quatenus ex lege Dei
puniente priuata est rectitudine origi-
nalis iustitiæ propter peccatum origi-
nale. Nam hoc modo inordinatio fomi-
tis non est merè naturalis, sed est p&#x0153;na
peccati, & ita dicitur lex tanquam effe-
ctus diuinæ legis. Quod etiam videtur
sensisse August. lib. 1. ad Simplici. q. 1.
dicens. Quam sarcinam prementem, & vrge&#x0303;-<marginalia>D. Aug.</marginalia>
tem, ideò legem appellat, quia iure supplicij, di-
uino iudicio tributa, & imposita est. Vtiq&#x0301;ue re-
moue&#x0303;do iustitiam, quæ contrariam re-
ctitudinem tribuebat.</P>
<P>  Sed licèt hæc vera sint, nihilominus<-P>@@<marginalia>4.</marginalia>

<-P>videtur ipsa inclinatio appetitus, vt me
rè naturalis est posse vocari lex, eo mo-
do, quo inclinatio naturalis aquæ lex
appellatur. Sic enim in homine in puris
naturalibus esset illa lex fomitis, licèt
non esset p&#x0153;na peccati. Item etiam n&#x0169;c
videtur fomitis propensio vocari lex,
nō solùm quia est effectus legis, sed etiā
quia est quasi mensura, & regula sensua-
lium motuum, & ideò à Paulo lex mem-
brorum vocata est, quia membris cor-
poris specialiter dominatur. Vnde est
illud Augustini lib. 5. Genes. ad lit. c. 10.<marginalia>August.</marginalia>
Motum illius legis, quæ repugnat legi mentis,
in membris suis habere meruerunt. Et inde
etiam lex peccati vocata est, non solùm
quia est ex peccato, sed etiam quia ad
peccatum inclinat. Hoc autem modo
non fuit in Adamo hæc lex ante pecca-
tum, quia licèt appetitus sensitiuus eius
non careret sua naturali inclinatione,
per se non operabatur, nec dominaba-
tur vllo modo, nec erat regula, aut men-
sura aliquorum motuum, sed legi men-
tis omnino subiecta erat. Sed de meta-
phoricis loquutionibus hæc sufficiunt.</P>
<P>  Secunda acceptio legis magis pro-<marginalia>5.</marginalia>
pria est: nam ars est opus rationis, &
ideò mensura eius proprius potest le-
gis nomine significari: & ita solemus di-
stinguere leges militiæ, mercaturæ, &c.
vt D. Thom. d. art. 6. notauit. Et regulæ
congruè loquendi solent leges grāma-
ticæ appellari, & sic de alijs artibus. Ta-
men sicut rectitudo artis respectu crea-
turæ rationalis est rectitudo secundum
quid, vt 1. 2. q. 56. D. Thomas declarat,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ita lex artis solùm potest dici lex sec&#x0169;-
dum quid. Propria ergo & absoluta ap-
pellatio legis est, quæ ad mores perti-
net; atq&#x0301;ue ita restringenda est D. Tho-
mæ descriptio, vt scilicet, lex sit mensu-
ra quædam actuum moralium, itavt per
conformitatem ad illam, rectitudinem
moralem habeant, & si ab illa discorde&#x0303;t,
obliqui sint.</P>
<P>  Quo circa quanuis interdum iniqua<marginalia>6.</marginalia>
præcepta, seu regulæ soleant legis no-
mine significari, iuxta illud Esai. 20. Væ<marginalia>Esai 20.|Arist.</marginalia>
qui conditis leges iniquas, & illud Aristot. 4.
Ethic. c. 1. Mala lex est, quæ tumultuariè posi-
ta est, qualis est illa, quæ vulgo dici solet,<marginalia>Quæ sit pro|pria & ve-|ra lex.</marginalia>
lex mundi, lex duelli, & similes. Licet (in-
quam) hoc ita sit, nihilominus propriè,
& simpliciter loquendo, sola illa, quę est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0016.jpg/>
@@1@<SE16>Cap. 1. Quid nomine legis significetur. 9
<duolan 2><-P>mensura rectitudinis simpliciter, & cō-
sequenter sola illa, quæ est regula recta,
& honesta potest lex appellari. Ac pro-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
pterea dixit D. Thomas d. q. 90. art. 1. &
q. 96. ar. 4. turpe præceptum non esse le-
gem, sed iniquitatem, & August. lib. 1. de<marginalia>D. Aug.</marginalia>
libr. arb. c. 5. Mihi lex eße non videtur, quæ
iusta non fuerit. Idemq&#x0301;; de iure asserit lib.
19. de Ciuit. c. 21. Imò etiam Cicero. 2.<marginalia>Cicero.</marginalia>
de legibus dixit, legem condi debere ad
vitam iustam, quietam, & beatā, & ideò
qui leges iniustas condidere, quiduis
potius tulisse, quàm leges. Quod etiam
latè confirmat Plato in Dialogo citato.<marginalia>Plato.</marginalia>
Et ratio etiam ex dictis manifesta est,
quia lex est mensura rectitudinis: lex
autem iniqua non est mensura rectitu-
dinis operationis humanæ; nam potius
actio illi conformis iniqua est, non est
ergo lex, sed participat nome&#x0303; legis per
quandam analogiam, quatenus in ordi-
ne ad aliquem finem præscribit certum
operandi modum. De qua re plura in-
feriùs dicturi sumus.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ex his satisfactum est rationi-
bus dubitandi quoad duo priora capi-
ta. Nam lex in præsenti dicitur me&#x0303;sura,
non quorumcumque actuum, sed mo-
ralium, quoad bonitatem, & rectitudi-
nem eorum simpliciter, ratione cuius
ad eos inducit. Quomodò dixit Cleme&#x0303;s
Alex. lib. 1. Stromatum, Legem esse regulā
iustorum, & iniustorum. Vltima verò obie-<marginalia>Clemens|Alex.</marginalia>
ctio postulat differentiam inter consi-
lium, & legem, quæ longam habet cum
hæreticis disputationem, non tamen ad
hunc locum pertinentem. Dicunt ergo
aliqui, legem dupliciter accipi, vno mo
do pro pręcepto obligante, & sic distin-
gui à consilijs: alio modo pro quoc&#x0169;q&#x0301;;
dictamine rationis de honestate actus,
& sic dicunt legem comprehendere cō-
silia. Nam D. Thom. 1. 2. q. 19. ar. 4. dicit,
omnem actum bon&#x0169; pendere in sua bo-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
nitate à lege æterna: actus autem consi-
liorum boni sunt, & optimi; ergo com-
prehenduntur sub lege æterna. Propriè
tamen loquendo de lege, vt híc loqui-
mur, illa non est, nisi quæ aliquam obli-
gationem inducit, vt infrà latiùs dicā.</P>
<P>  Est autem considerandum, aliquan-<marginalia>8.</marginalia>
do dari legem de exercitio actus, & t&#x0169;c
obligare ad illum, vt est (verbi gratia)
lex faciendi eleemosynam: aliquando
verò dari legem solùm de specificatio-<-P>@@

<-P>ne, seu modo actus, quæ licèt non obli-
get ad actum exercendum; obligat ta-
men, vt si actus fiat, talis modus serue-
tur, qualis est. v. g. Lex attentè orandi,
quæ licèt non obliget ad orandum, obli
gat, vt si oratio fiat, cum atte&#x0303;tione fiat.
Hoc igitur posteriori modo in vniuer-
sum verum est, quod D. Thomas proxi-
mè citatus dixit, omnem actum, vt bo-
nus sit, debere esse conformem legi ęter
næ, scilicet, præscribenti debitum mo-
dum operandi, quod etiam in operibus
consilij locum habet: tamen vt sic non
dicuntur esse sub consilio, sed quatenus
eorum vsus, seu exercitium non præci-
pitur, sed consulitur. Et hoc modo ab-
solutè negandum est, consilium sub lege<marginalia>Differe&#x0303;tia|inter lege&#x0303;,|& consili&#x0169;.</marginalia>
comprehendi. Excluditur autem consi-
lium à descriptione data, vel quia non
est propria regula, & mensura bonita-
tis actus: nam hęc potius consistit in le-
ge præscribente modum: vel certè quia
moraliter loquendo, non efficaciter in-
ducit ad opus, imponendo, scilicèt, mo-
ralem necessitatem operandi: cum au-
tem lex dicitur inducere ad actum, hoc
modo intelligendum est.</P>
<P>  Atque hinc intulit D. Thomas in illo<marginalia>9.|Legis Ethy|mologia.|D. Thom.|Gabr.|Clichtoue.</marginalia>
art. 1. q. 90. etymologiam legis; putat
enim à ligando sumptam esse, quia pro-
prius effectus legis est ligare, seu obli-
gare, quod sequutus est Gabriel in 3. d.
37. ar. 1. & Clichtoue. in Damas. lib. 4.
Fidei c. 23. eandem etymologiam legis
ex Cassiodoro refert, & probat. Conso-
natq&#x0301;; scriptura, quæ leges appellat vin-
cula, Hierem. 2. Fregisti iugum, rupisti vin-<marginalia>Hierem. 2|Isidor.</marginalia>
cul{a}. Isidor. autem lib. 2. Etymol. c. 10.
& lib. 5. c. 3. à legendo putat legem esse
dictam, quod inde colligit, quia lex de-
bet esse scripta, & ideò legenda est. Sed
quia nunc latius de lege loquimur, vt il
la etymologia possit in omnem legem
conuenire, oportet legendi verbum ad
interiorem lectionem, seu recogitatio-
nem ampliare, vt notauit Alen. 3. p. q.<marginalia>Alens.</marginalia>
26. memb. 1. Nam sicut lex naturalis di-
citur à Paulo scripta in cordibus ad
Roman. 2. ita in eis mente legi potest,
& debet, id est meditari, & recogitari,
vt secundum illam mores dirigantur,
iuxta illud Psal. 118. Lucerna pedibus meis<marginalia>Psal. 118.</marginalia>
verbum tuum. Et huic etymologiæ conso-
nat nomen Hebraicum, quo lex, Tora,
dicitur, id est, instructio. Alij denique<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0017.jpg/>
@@1@<SE17>10 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>legem dictam esse putant ab eligendo,
vel quia cum magna, & prudenti ele-
ctione ferenda sit, vel quod vnicuique
ostendat, quid eligendum sit: sic Augu-
stin. in quæstionibus ex nouo testame&#x0303;-
to q. 15. Si eius est opus, Lex (ait) à lectio-<marginalia>August.</marginalia>
ne, id est, electione dicta est, vt de multis quid
eligas scias. Cicer. verò lib. 1. de legib. à<marginalia>Cicero.</marginalia>
legendo dictam esse declarat. Quia nos,
inquit, delectus vim in lege ponimus; sicut
Græci, ait, legem vocant νομον, à tribuendo
vtique vnicuique quod suum est, quia
lex debet esse iusta. Vnde alij deriuant
legem ab eo, quod legitime actiones
humanas moderatur, vt refert Turrec.<marginalia>Turrecr.</marginalia>
in cap. lex. d. 1. in fine. Itaque hæ omnes
etymologiæ aliquid explicant, quod
verè conuenit legi: vnde autem vox de-
riuata sit, incert&#x0169; est, & parum refert.</P>
<Z>CAPVT II.
Quid Ius significet, & quo modo ad
legem comparetur.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Vius vocis frequens est in hac
materia vsus, & interdum pro le<marginalia>1.</marginalia>
ge accipitur, vt patet ex §. singu-
lorum. Instit. de Rer. diuis. & L. Ius natura-<marginalia>L. Ius na-|turale.</marginalia>
le. ff. de Legib. quanuis interdum alijs
etiam modis accipiatur, ideoq&#x0301;ue & il-
lam explicare, & cum lege conferre ne-
cessarium est. Prius verò aduertere o-<marginalia>Variæ no-|minis Ius,|ethymolog.|Prima.|Conan.</marginalia>
portet, tres solere iuris etymologias
assignari. Prima est, vt ius dicatur,
quod iuxta sit, de qua videri potest Co-
nan. lib. 1. Commentar. iuris ciuil. Eam
enim omitto, quia mihi non probatur,
quia si materiales voces cōsideramus,
non est in ea proportio, cum Iuxta non
per. S. sicut Ius, sed per X. scribatur. Si
verò signific atione&#x0303; attendamus, iuxta
esse, non significat, æquale esse, sed tā-
tum esse prope. Et licèt interdum sig-
nificet similitudinem, vel æqualitatem
in aliquo munere, vel actione, illud ta-
men est in sensu longè diuer so ab æqui-
tate, quam ius indicat; vnde dura mihi
videtur, & singularis hæc deductio. Se-<marginalia>Secunda.</marginalia>
cunda, & Latinis magis recepta est, vt
ius dicatur à iube&#x0303;do: nam iussum parti-
cipi&#x0169; est verbi, Iubeo, & si à participio
iussum sec&#x0169;dam syllabam demamus, ius
relinquitur, vel certè, si illas duas syl-
labas diuidas, orationem constitues,<-P>@@

<-P>qua ipsum iussum, seu imperium dicat,
se esse ius: seu ius sum.</P>
<P>  Tertia deriuatio est, vt ius à iustitia<marginalia>2.|Tertia.</marginalia>
dicatur; sic enim dixit Vlpian. l. 1. ff. de
Inst. & iur. Est autem ius à iustitia appellat&#x0169;.
Quam etymologiam aliqui impugnāt,
quia iustitia potius à iure deriuatur,
quam è conuerso: iustum enim dicitur,
quod est secundum ius. Sed hæc ratio
non cogit: nam aliud est lo qui de ordi-
ne, seu deriuatione quoad causalitate&#x0303;,
aliud quoad denominationem, seu no-
minis impositionem. Nam priori mo-
do verum est, iu stitiam deriuari à iure
(id est, ab eo, quod in re iustum, & ęqu&#x0169;
est) in ratione obiecti, ac subinde in ge
nere causæ finalis, vel formalis extrin-
secæ. Et hoc modo iustitia per ius defi-
nitur, quia Ius suum vnicuique tribuit. L.
Iustitia. ff. de Iustit. & iur. Nihilominus<marginalia>L. Iustitia.</marginalia>
tamen quoad denominationem, & ap-
pellationem iuris, de qua loquitur Iu-
reconsultus, potuit ius à iustitia appel-
lari, sicut visus talis est, quia tendit in
obiectum visibile, & nihilominus obie-
ctum denominatur visibile ab ipso vi-
su. Sic ergo iustitia, & est talis, quia te&#x0303;-
dit ad constitue&#x0303;dam æqualitatem, quā
dicimus esse ipsum medium iustum, &
hoc medium rectè potuit à iustitia de-
nominari iustum: nam illa æqualitas
apta est per iustitiam fieri, & inde vo-
catur iusta. Indè verò potuit facilè de-
riuari ius, dempta vltima parte vocis
iustum, sicut de nomine iußum dicebam&#xA770;.
Et ita etiam dixit Isidor. 5. Etymolo.<marginalia>Isidor.|August.</marginalia>
c. 3. Ius eße dictum, quia iustum est. August.
etiam in Psalm. 145. circa finem. Ius (in-
quit) & iniuria contraria sunt: ius enim est,
quod iustum est; Sicut ergo iustum à iusti-
tia clarè denominatur, ita ius potuit à
iusto, & iustitia denominari quoad ety-
mologiam vocis.</P>
<P>  Vnde idem August. lib. 19. de Ciuit.<marginalia>3.|August.</marginalia>
c. 21. tanquam principium philosopho-
rum sumit. Quòd illud ius esse dicant, quod
de iustitiæ fonte manauit. Quanuis enim ius
per modum obiecti sit causa iustitiæ; in
genere tamen causę efficientis, est effe-
ctus iustitiæ, nam iustitia facit, & con-
stituit obiectum suum, sicut aliæ virtu-
tes morales. Illud ergo obiectum si in
potentia consideretur, posset denomi-
nari à iustitia iustificabile (vt sic dicā)
sicut de visu, & visibili dicebamus: ta-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0018.jpg/>
@@1@<SE18>Cap. 2. Quid ius significet, & quomodo ad lege&#x0303; comparetur. 11
<duolan 2><-P>men illa denominatio non est in vsu, &
barbara est, & loco illius videtur in-
troductum nomen iuris, vt est obiect&#x0169;
iustitiæ. Si autem consideretur illud ob-
iectum in actu, sic dicitur iustum, & di-
ci potest ius. Sic enim propriè locum
habet, quod dixit Augustinus, ius, & in-
iuriam esse contraria: nam iniuria ni-
hil aliud est quam actus iniustus. Et ita
etiam dixit in secundo loco allegato.
Quod iure fit, profecto iustè fit. Vnde Bartol.<marginalia>Bartol.</marginalia>
in d. l. 1. dixit, ius in actu esse exequutio-
nem, & de hoc interpretatur illam le-
gem: veruntamen etiam potest optimè
intelligi de iure in potentia, seu in habi-
tu, quia (vt dixi) non est sermo de ema-
natione causali, sed de sola denomina-
tione, sicut scibile denominatur à scie&#x0303;-
tia etiam in habitu. Nihil ergo est incō-
modi in hac etymologia, & quanuis in-
certum sit, quæ istarum duarum dedu-
ctionum sit verior, vtraq&#x0301;ue pręsenti in-
stituto deseruire potest.<marginalia>4.</marginalia>
<P>  Iuxta has ergo duas vocis deriua-
tiones, nome&#x0303; Ius duas præcipuas habet<marginalia>Driedo.</marginalia>
significationes, quas adnotauit Driedo
lib. 1. de libert. Christian. cap. 10. Nam
iuxta vltimam etymologiam ius idem<marginalia>Nominis,|Ius. signifi-|catio.</marginalia>
significat, quod iustum, & ęquum, quod
est obiectum iustitiæ. Considerandum
est autem, iustitię nomen dupliciter ac-
cipi. Primò pro omni virtute, quia om-
nis virtus respicit, & facit aliquo modo
æquitatem: secundo pro speciali virtu-
te tribue&#x0303;te alteri quod suum est. Vtriq&#x0301;;
ergo significationi ius cum proportio-
ne respondet. Nam primo ius significa-
re potest quid quid est æquum, & con-
sentaneum rationi, quod est veluti ge-
nerale obiectum virtutis in genere. Se-
cundo potest ius significare ęquitatem,
quæ vnicuiq&#x0301;; ex iustitia debetur, & hæc
posterior significatio magis est in vsu:
nam ius sic acceptum ad propriam iu-
stitiam referri maximè solet. Vnde D.
Tho. 2. 2. q. 57. ar. 1. hāc dixit, esse primā<marginalia>D. Thom.</marginalia>
rationem, & significatione&#x0303; iuris. Et inde
optimè concludit in solutione ad 2. ius
non esse legem, sed potius esse id, quod
lege præscribitur, seu mensuratur. Quod
ego censeo cum proportione esse intel-
ligendum: nam leges pertine&#x0303;tes ad spe-
cialem iustitiam respiciunt ius specia-
le, in dicta proprietate sumptum: lex au
tem in genere, prout in omnibus virtu-<-P>@@

<-P>tibus loc&#x0169; habere potest, respiciet ius
generaliter, & largè sumptum, sicut di-
xit Cicero lib. 2. de legib. in ipso nomi-
ne legis inesse vim iusti, & iuris colen-<marginalia>Cicero.</marginalia>
di, quia vera lex æquum, & iustum præ-
cipere debet, vt dixi.</P>
<P>  Et iuxta posteriorem, & strictam iu-<marginalia>5.|Propriano|minis. Ius,|appellatio.</marginalia>
ris significationem solet propriè ius vo
cari facultas quædam moralis, quam
vnusquisque habet, vel circa rem suam,
vel ad rem sibi debitam; sic enim domi-
nus rei dicitur habere ius in re, & ope-
rarius dicitur habere ius ad stipendi&#x0169;
ratione cuius dicitur dignus mercede
sua. Et hæc significatio vocis huius fre-
quens est non solùm in iure, sed etiam
in scriptura. Nam in iure hoc modo di-
stinguuntur ius in re, vel ad rem: item
iura seruitutum, seu iura prædior&#x0169; ru-
sticorum, vel vrbanorum, iura vtendi,
vel fruendi, & similia, quæ latè videri
possunt apud Brissonium lib. 9. de Verb.<marginalia>Brißon.</marginalia>
signif. verb. Ius. In Scriptura verò legi-
mus, dixisse Abraham ad filios Heth,
Gen. 23. Date mihi ius sepulchri, id est, fa-<marginalia>Genes. 23.</marginalia>
cultatem sepeliendi, & cap. 31. de Iacob
quando discessit à Socero, dicitur tu-<marginalia>Genes. 31.</marginalia>
lisse secum omnia, quæ iuris sui erant, & si-
milia loca sunt frequentia. Atq&#x0301;ue hoc
modo sumi videtur ius in l. Iustitia. ff. de<marginalia>L. Iustitia.</marginalia>
Iustit. & iur. c&#x0169; dicitur iustitia esse vir-
tus, quæ ius suum vnicuiq&#x0301;ue tribuit, id
est, id tribuens vnicuique quod ad ill&#x0169;
spectat; illa ergo actio, seu moralis fa-
cultas, quam vnusquisque habet ad rem
suam, vel ad rem ad se aliquo modo per
tinentem vocatur ius, & illud propriè
videtur esse obiectum iustitię. Hinc etiā
solet ius pro necessitudine accipi, vt di
citur in l. vlt. ff. de Iustit. & iur. videtur
enim tunc vox illa significare speciale&#x0303;
quandam obligationem, aut relatione&#x0303;,
quę ex ipsa necessitudine nascitur. Atq&#x0301;;
hoc modo dicitur vnus succedere iure
sanguinis, alius iure adoptionis, alius
verò iure institutionis, seu testamenti.
Sic etiam dicitur in l. Ius. 34. ff. de Pactis
Ius cognationis non posse repudiari, & ius cog
nationis restitui filio, dicitur in l. vlt. ff.
de Senten. pas. Vnde colligitur, non sig-
nificare ipsam cognationem, sed mora-
lem actionem, seu facultatem, quæ ex il-
la nascitur, & sic de alijs.</P>
<P>  Iuxta aliam verò etymologiam, qua<marginalia>6.</marginalia>
ius à iubendo dicitur, propriè videtur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0019.jpg/>
@@1@<SE19>12 Lib. 1. De naturà legis in communi.
<duolan 2><-P>ius legem significare: nam lex in iussio-
ne, seu imperio posita est. Et hoc modo<marginalia>Alia signi-|ficatio no-|minis, Ius.</marginalia>
sumunt frequenter hanc vocem Iurecō-
sulti, vt quando dicunt, hoc, vel illo iure
vtimur, vel hoc est certi, & explorati iu
ris, & similia. Ite&#x0303;videtur hoc modo sumi
quoties à facto distinguitur, vt cum di-
uiditur ignorantia iuris ab ignorantia
facti, vt est frequens in iure, & Doctori-
bus: estq&#x0301;ue titulus de iuris, & facti igno-
rantia. Et hinc etiam est quod est con-
sentaneum rationi, iure fieri dicitur,
tanquam legi conforme. Sic etiam vi-
detur definisse ius Salust. in Catilinario,
cum dixit, Ius est ciuilis æquitas, vel scriptis<marginalia>Salust.</marginalia>
legibus sancita, vel institutis, aut moribus recep-
ta. Quæ descriptio in primis de solis le-
gibus ciuilibus data videtur; si tamen
particula illa Ciuilis dematur, etiam le-
gibus canonicis, & diuinis positiuis fa-
cilè poterit adaptari. Legi autem natu-
rali non videtur conuenire, nisi eam di-
camus esse scriptam in mentibus homi-
num: nam ius etiam de lege naturali di-
citur, vt constat ex titulo de iure natu-
rali gentium, & ciuili, de qua diuisione
infrà dicemus. Deinde illa descriptio
magis videtur data per effectum legis,
quàm per propriam eius rationem. Vel
certè videtur magis esse descriptio ob-
iecti constituti per legem, quàm ipsius
legis, quia lex constituit æquitatem, vel
est mensura, & regula eius; non est pro-
priè ipsa æquitas.</P>
<P>  Addit verò Isidor. d. lib. 5. Origin. c.<marginalia>7.|S. Isidor.</marginalia>
3. ius, & legem comparari vt genus, &
speciem: nam ius vult esse genus, legem
verò speciem. Et rationem reddere vi-
detur, quia ius legibus, & moribus con-
stat. Lex autem est constitutio scripta,
& habetur in cap. 2. 3. & 4. d. 1. Et vide-
tur sequi D. Thomas 2. 2. q. 57. ar. 1. ad 2.
dicens, rationem æqui, & iusti, si in scri-<marginalia>D. Thom.|August.</marginalia>
ptum redigatur, esse legem. Et videntur
sumpsisse ex August. lib. 83. quæstion&#x0169;,
q. 31. dicente Lege ius est: quod in eo scripto,
quod populo expositum est, vt obseruet, contine-<marginalia>Cicero.</marginalia>
tur. At verò è contrario Cicero lib. 1. &
2. de Legib. solam illam putat esse pro-
priam legem, quæ in ratione est; scriptā
verò exterius dicit esse populariter le-
gem. Vnde diuinam mente&#x0303; vocat sum-
mam legem, deinde rationem existente&#x0303;
in mente sapientis, legem verò scriptā
magis nomine, quàm re legem appella-<-P>@@

<-P>ri. Iā verò vsus obtinuit, vt lex de scrip-
ta, & non scripta propriè dicatur, & ita
ius prout legem significat, cum illa con-
uertitur, & tanquam synonima reputā-
tur.</P>
<P>  Hinc verò deriuatum est nomen iuris<marginalia>8.|Actus iudi|cis Ius sig-|nificat ali-|quando.</marginalia>
ad alia quædam significata, ad quæ sig-
nificanda legis vox translata non est.
Nā hinc actus iudicis solet nomine iu-
ris appellari, vel quia secundum leges
fieri debet, vel quia interdum videtur
quasi legem constituere, & sic dicitur
iudex, cum munus suum exercet, ius di-
cere; vnde est titulus, ff. siquis ius dicen-
ti non obtemperat. & cap. 2. de Constit.
in 6. dicitur, Extra territorium ius dice&#x0303;ti im-
punè non obediri, quod tam de sententia,
quàm de lege, seu statuto intelligi po-
test. Imò in l. Penult. ff. de Iust. & iur. di-
citur iudex, ius reddere, etiam cum ini-
què decernit, nō habito respectu ad id,
quod facit, sed ad id, quod facere debet.
Prætereà hoc modo dicitur iudex sub-
ditum in ius vocare, vtiq&#x0301;ue iuris expe-
riundi causa, vt dicitur in l. 1. ff. de In ius
vocando. Quanuis posset illud intelligi
de vocatione ad loc&#x0169; iudicij. Nam vox
hæc etiam ad significandum locum, in
quo iudicium exercetur, translata est,
vt notatur in eadem l. Penult. ff. de Iust.
& iur. Vnde apud Latinos, ire in ius, idem
est, quod ad Prætorium, seu sedem Præ-
toris ire, vt ex Donat. Victor. & multis
iuribus notat Brisson. suprà. Imò & D.<marginalia>Brisson.|D. Thom.</marginalia>
Thomas suprà ad 1. ita interpretatur,
cum dicitur aliquis, comparare in iure.
Vbi addit etiam aliam significationem
huius vocis: nam ipsa etiam ars, qua dis-
cernitur, quid sit iustum, dicit aliquan-
do vocari ius. Et sic tacitè videtur ex-
ponere dictam l. 1. ff. de Iust. & iur. Vbi
Vlpian. refert, & probat definitionem<marginalia>Vlpian.</marginalia>
Celsi dicentis, Ius est ars boni, & æqui: nam
hæc definitio non tam ipsi legi, quàm
iuris prudentiæ conuenire videtur, nisi
ars latè sumatur pro quacumq&#x0301;ue ratio-
ne, seu mensura operationis.</P>
<P>  Duo tandem supersunt declaranda.<marginalia>9.|Quomodo|ius distin-|guatur ab|æquo, & bo|no.</marginalia>
Vnum est, quomodò ius interdum ab
æquo, & bono, distinguatur, si nihil aliud
est ius, quam ipsum iustum, quod etiam
est ipsum æquum, & bonum; vel, si suma-
tur pro lege, est ratio ipsius boni, & iu-
sti, vt diximus. Illa aute&#x0303; distinctio iuris,
ab æquo, & bono, constat ex multis, quæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0020.jpg/>
@@1@<SE20>Cap. 2. Quid ius significet, & quomodo ad lege&#x0303; comparetur. 13
<duolan 2><-P>refert Ludouic. Viu. in Schol. ad August.
lib. 2. de Ciuit. c. 17. Sic enim dixit Quin
til. lib. 4. Iudicis natura noscenda est, iuri ma-
gis, an æquo sit opposita. Et lib. 6. iure pugnan-
dum, an æquo? & Cicer. in Bruto. Crassus mul
ta tum contra scriptum pro æquo, & bono dixit.<marginalia>Cicero.|Arist.</marginalia>
Hanc ergò dubitatione&#x0303; proponit Arist.
5. Et hic. cap. 10. & in summa respondet,
ęquitatem esse iusti emendationem. Ad
quod intelligendum, voces iusti, & ęqui,
& iustitiæ, ac æquitatis distinguendæ
sunt. Duplex est enim iustum; vnum na-
turale, quod est rectum secundum natu-
ralem rationem; quod nunquam deficit,
si ratio non erret. Aliud est iustum le-
gale, id est, quod lege humana constitui-
tur, & hoc, licèt in vniuersali iustum sit,
solet in particulari deficere. Nec prop-
terea lex iniusta est, quia necesse est, vni
uersaliter ferri: defectus aute&#x0303; (ait Ari-
stotel.) non ex lege, aut ex legislatore,
sed ex materia ipsa prouenit. Et iuxta
hoc duplex iustum, duplex cum propor-
tione potest distingui iustitia; eodemq&#x0301;;
modo dupliciter solet accipi æquitas,
vno modo pro æquitate naturali, quæ
eadem est cum iustitia naturali, & illi
respondet æquum, prout idem est, quod
iustum naturale, & in hoc sensu loqu&#x0169;-
tur sæpè ciuilia iura de æquitate natu-
rali, vt in l. 1. §. Si filius. ff. de suis, & legiti-
mis hæredib. Naturali æquitate nepotes in
filiorum locum succedunt, & l. 1. ff. de requi-
ren. reis, æquitatis ratio non patitur inaudita
causa, quem condemnari. Et huic æquitati
respondet æquum generaliter dictum.
Sicq&#x0301;; dicitur in l. Nam hoc. ff. de Condict.
indebiti. Hoc natura æquum est, nemine&#x0303; cum
alterius nocumento locupletari. Atq&#x0301;ue æqui-
tas hoc modo sumpta non est emenda-
tio iuris, sed potius origo, seu regula ip-
sius, iuxta l. 91. ff. de regul. iur. In omnibus
maximè tamen in iure æquitas spectanda est.</P>
<P>  Alio verò modo sumitur ęquitas pro
prude&#x0303;ti moderatione legis scriptę prę-<marginalia>10.</marginalia>
ter rigorem verborum eius, & sic dici-
tur opponi stricto iuri in l. 2. §. Item. ff. de
Aqua pluuia arcen. siq&#x0301;ue dixit Terent.
Inter ius, & æquitatem hoc interest, ius est, quod
omnia recta, & inflexibilia exigit, æquitas est,
quæ de iure multum remittit. Et ab æquitate
sic sumpta dicitur etiam quasi per an-
tonomasiam æquum, & bonum, quod in
se quidem tale est, licèt à verbis legis
discordare videatur. Et sic s&#x0169;psit Arist.<-P>@@

<-P>æquitatem, cum illam dixit esse emen-
dationem iusti, vtiq&#x0301;ue Iegalis, virtute&#x0303;q&#x0301;;
à qua procedit hic actus vocauit epij-
kiam, de qua disputat etiam D. Thomas
2. 2. q. 120. Ad illam enim spectat contra
verba legis humanæ agere in particu-
lari, quando illam seruare esset contra
naturalem æquitatem, tuncq&#x0301;ue iudex
dicitur: non agere iure; vtiq&#x0301;ue materia-
liter, & vt sonat, sed agere æquo, & bo-
no, quod est, ius ipsum iuxta intentione&#x0303;
eius seruare, & contrarium agere esset
ius violare, iuxta illud Iustin. C. de Le-
gib. Non dubium est, in legem committere eum,
qui verba legis complexus, contra legis nititur
voluntatem, & ideò fortassè iuris pruden-
tia dicta est ars boni, & æqui, quid in le-
gibus interpretandis bonum, & æquum
semper intueri debet, etiam si interd&#x0169;
oporteat verborum rigorem tempera-
re, ne ab æquo, & bono naturali disce-
datur. Plura de hac re vide in Couarr.
in Reg. Poßessor, part. 2. §. 6. n. 3.</P>
<P>  Alterum declarandum est, quid sit
fas, & quomodò ad ius, & legem com-<marginalia>11.|De distin-|ctione in-|ter Ius, &|fas.|Isidor.</marginalia>
paretur. Ait enim Isidor. 5. Etymolog.
cap. 2. Fas lex diuina est, ius lexhumana, &
habetur etiam dist. 1. c. 1. vbi hoc exem
plo explicatur, Transire per agrum alienum
fas est, ius non est. Hæc autem videntur in-
telligenda iuxta dicta in proximo pun-
cto, vt ibi ius strictè sumatur pro lege
scripta: fas autem pro æquitate, & qua-
si iusta exceptione. Vt in dicto exe&#x0303;plo,
transire per alienum agrum dicitur nō
esse ius, quia nimirum lex humana per
se potius prohibet illum transitum, ta-
men si ex rationabili causa absq&#x0301;ue de-
trimento fiat, fas est, seu licit&#x0169; est. Atq&#x0301;;
ita explicuit Glossa ibi, & Henrr. Quod-
lib. 9. q. 2. At verò D. Thomas 2. 2. q. 57.<marginalia>Glossa.|Henrr.|S. Thomas</marginalia>
art. 1. ad vlt. aliter illa verba exponit.
Vult enim, nomen iuris secundum quā-
dam specialem propietatem magis cō-
uenire legibus, quæ ordinātur ad homi-
nes inter se, quàm legibus, quæ ordināt
homine&#x0303; ad De&#x0169;, quia Deo nō possumus
reddere æquale, & ideò inquit respectu
Dei potius fas, quā ius appellatur lex.
Sed quidquid sit de hac &#xA753;prietate, quæ
nō est ab vsu latinor&#x0169; aliena, Isidor. non
appellat fas lege&#x0303; diuinā, eo quod circa
debit&#x0169; Deo reddend&#x0169; disponat; sed quia
in naturali ęquitate, atq&#x0301;; adeo in ratio-
ne naturali, quæ lex diuina est, nititur.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0021.jpg/>
@@1@<SE21>14 Lib. 1. De naturà legis in communi.
<duolan 2><-P>Omissis autem metaphoricis significa-
tionibus, & distinctionibus, quæ in prę-
senti instituto non deseruiunt, nunc de
iure in secunda, & propria significatio-
ne generaliter loquimur, sicq&#x0301;; cum le-
ge conuertitur, prout nunc etiam de il-
la vniuersaliter tractamus.</P>
<Z>CAPVT III.
Quanta sit neceßitas, & varietas legum.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicatis nominibus iuris, & le-<marginalia>1.</marginalia>
gis, antequam inquiramus, quid
lex sit, oportet prius ostendere il-
lam esse. Quod optimè fiet, eius necessi-
tatem declarando, quia in his rebus ad
institutionem mor&#x0169; pertinentibus, nec
aliquid superfluum admittendum est,
neq&#x0301;ue id, quod necessarium est, deesse
potest. Solet autem distingui duplex ne-
cessitas, vna absoluta, secundum quam
dicitur res aliqua per se, & propter se
simpliciter necessaria: quomodò Deus
habet necessitatem essendi secundum
existe&#x0303;tiam actualem, de qua loquimur.
Alia est necessitas respectiua in ordi-
ne ad aliquem finem, vel effectum, quæ
duplex subdistinguitur: nam quædam
est necessitas simpliciter, alia ad me-
lius esse, quæ propriùs est vtilitas.</P>
<P>  Duo ergo in generali videntur cer-
ta. Primum est, necessitatem absolutam<marginalia>2.|Lex absolu|tè non fuit|necessaria.</marginalia>
legi non conuenire, quatenus lex est.
Probatur, quia talis necessitas est pro-
pria Dei, qui solus est ens per se, & ab-
solutè necessarium; lex aute&#x0303; omnis vel
est aliquid creatum, vel certè supponit
aliquam creaturam, propter quam fe-
ratur, Deus enim non est capax legis;
ergo sicut creatura non est simpliciter
necessaria, ita neq&#x0301;ue lex. Addo præte-
reà, loquendo de propria lege, de qua
nunc agimus tantùm esse posse propter
creaturam rationalem: nam lex non im
ponitur, nisi naturæ liberæ, nec habet
pro materia nisi actus liberos, vt infrà
videbimus; ergo non potest esse magis
necessaria lex, quàm sit rati onalis, vel
intellectualis creatura; at creatura ra-
tionalis non habet absolutam necessi-
tatem essendi; ergo nec lex habet hu-
iusmodi necessitatem. Solùm poterat
híc oriri dubium de lege æterna, quam
nunc esse suppono: illa enim est Deus<-P>@@

<-P>ipse, & ideò est tam immutabilis, & æ-
terna sicut ipse, ac subinde tam neces-
saria. Sed dico breuiter rem illam, quæ
est lex æterna, esse absolutè necessariā,
vt probat argumentum, tamen sub ra-
tione legis non habere absolutam ne-
cessitatem, quia includit respectum li-
berum, vt infrà ostendam.</P>
<P>  Dico secundò. Supposita creatione
rationalium creaturarum, lex fuit ne-<marginalia>3.|Lex. suppo-|sita creatio|ne creatu-|ræ rationa|lis, fuit vti-|lis, & abso-|lutè neces-|saria neces|sitate finis.</marginalia>
cessaria necessitate finis, tam simplici-
ter, quàm ad melius esse. Hęc veritas est
tanquam principium per se notum in
hac materia, & quoad priorem partem
de necessitate simpliciter, declarari po
test, quia intellectualis creatura eo ip-
so, quod creatura est, superiore&#x0303; habet,
cuius prouidentiæ, & ordini subiaceat,
& quia intellectualis est, capax est gu-
bernationis moralis, quæ fit per impe-
rium; ergo cōnaturale est, & necessari&#x0169;
tali creaturæ, vt subdatur alicui supe-
riori, à quo per imperi&#x0169;, seu legem re-
gatur. Item talis creatura eo ipso, quod
ex nihilo facta est, flecti potest ad bon&#x0169;,
& malum, vt ex cōmuni Patrum senten-
tia nunc suppono; ergo non sol&#x0169; est ca-
pax legis, qua dir igatur ad bon&#x0169;, & ar-
ceatur à malo, sed etiā aliqua talis lex
est illi simpliciter necessaria, vt conue-
nienter suæ naturæ viuere possit. Vel
etiam à contrario possumus argumen-
tari: nā qui caret lege peccare non po-
test; rationalis aute&#x0303; creatura potestate&#x0303;
habet peccandi; ergo, & legi necessariò
subdita est. Nec refert, quod per gratiā,
vel gloriā possit hæc creatura fieri im-
peccabilis; tum quia hic de naturali ne-
cessitate loquimur, & hoc modo dici-
mus necessariam esse legem, supposita
conditione naturæ rationalis: tum etiā
quia per donum, quo talis natura fit im-
peccabilis, non tollitur, quin sit subdita
legi, quoad illos actus, quos liberè exer
cere potest, sed fit, vt indefectibiliter pa
reat legi. Altera verò pars de vtilitate,
ex priori clara est, quia necessitas in
ordine ad finem, vtilitate&#x0303; necessariò in-
cludit. Item quia de legibus script&#x0169; est
illud Lex Domini immaculata, conuertens ani-
mas, &c. Psal. 18. & illud Prouerb. 6. Man-<marginalia>Psal. 18.|Prouer. 6.</marginalia>
datum lucerna est, & lex lux, & similia, quæ
posteà insinuabimus, & magnas osten-
dunt legis vtilitates.</P>
<P>  Verumtamen quia vtilitas hæc, vel<-P><marginalia>4.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0022.jpg/>
@@1@<SE22>Cap. 3. Denecessitate, & varietate legum. 15
<duolan 2><-P>necessitas non est eadem in omnibus
legibus, ad illam exactè declarandam
operępretium erit, varia genera legum
distinguere, & in singulis propriam ne-
cessitatem, vel vtilitatem explicare:
ita enim constabit, non solùm esse lege&#x0303;
in genere, sed etiam in particulari quo-
tuplex sit, quod etiam necessarium est,
vt de toto obiecto huius tractatus quę-
stionem, an sit, plenè definiamus; osten-
dimus enim suprà, obiectum hoc om-
nes legum species complecti. Erit etiā
hoc opportunum, vt intelligantur vo-
ces, quibus in discursu totius tractatus
nobis vtendum est.<marginalia>5.|Legum di-|uisio in va-|ria me&#x0303;bra.|Plato.</marginalia>
<P>  Primò ergo supponere possumus di-
uisionem legis in quatuor membra, quā
posuit Plato in Timæo, & Phædro, scili-
cèt, in diuinam, c&#x0153;lestem, naturalem, &
humanam, ex quibus vocibus secunda
non admittitur à Theologis, quia vel su
perflua est, vel erroneam doctrinam cō
tinet. Per c&#x0153;lestem enim legem fatum,
& necessitatem quandam operādi, quæ
ex ordinato motu, & influxu c&#x0153;lorum
prouenit, Plato intellexit. Vnde si intel-
ligat, legem illam talem esse, vt vel diui-
næ prouidentiæ non sit subiecta, vel re-
bus omnibus, etiam hominibus, quoad
proprias animę operationes necessita-
tem imponat, falsam, & hæreticam sen-
tentiam continet, diuinæ gubernationi,
& libertati arbitrij contrariam: si verò
per c&#x0153;lestem legem solùm intelligat,
quod Arist. dixit, m&#x0169;dum hunc inferio-
rem coniunctum esse sphæris c&#x0153;lesti-
bus, vt inde gubernetur, per naturales,
scilicèt, influe&#x0303;tias, & vicissitudines, quę
à Deo semper pendeant, & corpora im-
mutent, & non animas, sic non oportuit
membr&#x0169; illud distinguere, quia eo mo-
do, quo potest appellari lex, sub natura-
li comprehenditur, vt monstrabimus.
Omissa ergo illa secunda voce, alia tria
sunt etiam in vsu Theologorum, sed in
sen su aliquantulum diuerso.</P>
<P>  Lex ergo diuina apud Platonem est<marginalia>6.|Quid sit|lex diuina|apud Pla-|tonem, &|quibus mo|dis vsurpe-|tur.</marginalia>
ratio gubernatrix vniuersi in Dei me&#x0303;te
existens, quam legem etiam Theologi
agnoscunt, sed legem æternā appellant.
Duobus enim modis dici potest lex di-
uina, vno modo quia in ipso Deo est;
alio modo, quia ab ipso Deo immediatè
fertur, licèt extra De&#x0169; ipsum sit. Priori
modo legem diuinam appellauit Plato,<-P>@@

<-P>Theologi verò c&#x0169; Augustino, vt distin-
guant illam legem ab alia, quam Deus
extra se fert, vocant illam æternam; &
ita etiam nos appellabimus. De ipsa igi
tur re, quę lex æterna vocatur, tam cer-
tum est esse in Deo, quàm est cert&#x0169; ha-
bere Deum vniuersi prouide&#x0303;tiam, quia
per hancvocem nihil aliud significatur,
quàm ratio huius prouidentiæ in Deo
existens, vel aliquid eius. Quo modo au
te&#x0303; recipiat nomen, & proprietate&#x0303; æter-
nę legis in principio libri sequentis ex-
plicabimus. Et hinc facilè intelligitur
quę sit necessitas, & vtilitas huius legis,
est enim eade&#x0303;, quæ diuinę prouidentiæ:
nam sicut absq&#x0301;; diuina prouidentia m&#x0169;-
dus non posset consistere, ita neq&#x0301;; sine
hac diuina, & æterna lege, & omnis vti-
litas, & cōmoditas, quæ huic m&#x0169;do pro-
uenit ex diuina prouide&#x0303;tia in hanc etiā
diuinam legem referenda est. Aduertit
autem D. Thomas 1. 2. q. 91. art. 1. ad 3.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
vtilitatem huius legis nō esse, quia ipsa
ordinatur ad fine&#x0303;, sed quia ipsa ordinat
omnia alia ad suos fines per conuenie&#x0303;-
tia media: ipsa enim non potest ad fine&#x0303;
ordinari, cum sit ipse Deus, qui est vlti-
mus finis omnium. Tandem ex hac pri-<marginalia>Prima di-|uisio legis,|in tempora|lem, & æ-|ternam.</marginalia>
ma lege diuina, seu ęterna colligi potest
prima diuisio legis in æternā, & tempo-
ralem, supponimus enim nihil esse æter
num extra De&#x0169;: constat aute&#x0303; plures esse
leges extra Deum existentes; ergo prę-
ter legem æternā necesse est dari alias
temporales, quę consequenter differ&#x0169;t
tanquam creat&#x0169;, & increat&#x0169;, quia quid-
quid est æternum increat&#x0169; est, & quod
est temporale est creatum. Hinc ergo
constat dari legem diuinā, id est, in Deo
ipso existe&#x0303;tem: quomodò autem detur
lex diuina à Deo proximè lata, patebit
ex dice&#x0303;dis. Deniq&#x0301;; datur lex in Deo ipso
existe&#x0303;s: hęc enim omnia in ide&#x0303; recid&#x0169;t.</P>
<P>  Ex alijs igitur duobus membris legis
à Platone positis secunda diuisio legis<marginalia>7.|Secunda di|uisio legis|in natura-|lem, & po-|sitiuam.|D. Isidor.</marginalia>
colligitur, quæ est subdiuisio legis crea
tæ in naturalem, & positiuam. Quam di-
uisionem omnes etiam Theologi agnos
cunt, & est frequens apud Sanctos, siue
sub nomine legis, siue sub nomine iuris
positiui, & naturalis. Vt patet ex Isido-
ro lib. 2. & 3. Etymol. & habetur in De-
cret. d. 1. & sequentibus. & sumitur ex<marginalia>D. Aug.|Rom. 2.</marginalia>
Augustino tractatu 6. in Ioannem, & in-
dicata est à Paulo Roman. 2. dicente,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0023.jpg/>
@@1@<SE23>16 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>Gentes, quæ legem non habent, naturaliter ea,
quæ legis sunt faciunt. Vt ibi Glossa ordina.<marginalia>Gloss. ord.</marginalia>
no tauit. Eadem diuisio reperitur in iu-
re ciuili Instit. de Iure natur. gentium,
& ciuili, & l. 1. ff. de Iustitia, & iure. Et<marginalia>Cicero.</marginalia>
Cicero libr. 1. de Legibus ex professo
probat, dari ius naturale prius omni
humano. De quo multa etiam habet li-
br. 2. de Legibus, & Aristot. 5. Ethicor.<marginalia>Arist.</marginalia>
cap. 7. vbi in eodem sensu distinguit ius
in naturale, & legale.</P>
<P>  Sed circa legem naturalem aduerte&#x0303;-<marginalia>Quibus mo|dis lex na-|turalis a-|pud Aucto|res vsurpe-|ur.</marginalia>
dum est, varijs modis à Philosophis, Iu-
risperitis, vel Theologis accipi. Plato
enim suprà lege&#x0303; naturalem videtur ac-
cipere pro omni inclinatione naturali
indita rebus à suo creatore, qua singu-
la ad proprios actus, & fines tendunt.
Sicut enim legem diuinam esse dixit,
rationem æternam in Deo existentem,
qua reguntur omnia, ita participatio-
nem illius rationis creaturis impressā,
vt in destinatos fines suos tendant, na-
turalem legem appellauit. Imò etiam
D. Thomas 1. 2. q. 91. ar. 2. dixit, omnia,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
quæ diuina prouidentia reguntur, par-
ticipare aliqualiter legem æternam, in
quantum ex efficacia eius habent incli-
nationes in proprios actus, & fines. At
verò Iurisperiti legem naturalem com-
munem esse dicunt, non solùm homini-
bus, sed etiam alijs animalibus; inani-
mata verò à participatione huius legis
excludere videntur, vt patet ex §. 1. In-
stit. de Iure naturali, &c. & l. 1. ff. de Iust.
& iure.</P>
<P>  Veruntamen, vt in primo capite no-<marginalia>8.|Lex secun-|dum pro-|prietatem|insensibili-|bus non at|tribuitur.</marginalia>
taui, lex non attribuitur rebus insensi-
bilibus secundum proprietatem, sed se-
cundum metaphorā, & ideò de illa prio
ri, ac generalissima acceptione legis na
turalis, nihil amplius hìc dicere necesse
est, præter ea, quæ in cap. 1. diximus, &
quæ infrà dicemus de lege æterna. Ani-
malia etiā bruta non sunt capacia pro-
priè legis, cum nec ratione, nec liber-
tate vtantur, & ideò non potest nisi per
similem metaphoram illis attribui na-
turalis lex. Quanuis enim in hoc diffe-
rant ab insensibilibus, quod non solo
pondere naturæ, sed etiam cognitione,
& instinctu naturali duc&#x0169;tur, qui instin-
ctus est illis quasi lex, & hac ratione pos
sit aliqualiter sustineri illa secunda ac-
ceptio Iurisconsultorum; nihilominus<-P>@@

<-P>simpliciter est metaphorica, & valde a-
naloga, & ideò etiam nunc illam omit-
timus; infrà enim lib. 2. c. 8. explicando
ius gentium, sensum proprium illarum
legum inuestigare conabimur.</P>
<P>  Lex ergo naturalis propria, quæ ad<marginalia>9.|Quænam|sit propria|lex natura|lis.|Psalm. 4.|D. Thom.</marginalia>
moralem doctrinam, & Theologiā per-
tinet, est illa, quæ humanę menti insidet
ad discerne&#x0303;dum honestum à turpi, iux-
ta illud Psal. 4. Quis ostendit nobis bona? sig-
natum est super nos lumen vultus tui Domine.
Vt explicuit D. Thomas d. q. 91. ar. 2. vbi
concludit legem naturalem esse partici-
pationem legis æternæ in rationali creatur{a}.
Et in 4. d. 33. ar. 1. Quia homo (inquit) inter
cætera animantia rationem finis cognoscit, &
proportionem operis ad finem, ideò naturalis cō-
ceptio ei indita, quæ dirigitur ad operandum
conuenienter, lex naturalis, seu ius naturale di-
citur; in cæteris autem naturalis æstimatio vo-
catur. Et hoc etiam apertè sensit Cicero
lib. 2. de Legib. Nam post verba suprà<marginalia>Cicero.</marginalia>
citata de lege æterna subdit, Ex qua illa
lex, quam Dij humano generi dederunt, rectè est
laudata: est enim ratio, mensque sapientis ad iu-
bendum, & ad deterrendum idonea. Ita ergo
hæc lex naturalis dicitur, non solùm
prout naturale à supernaturali distin-
guitur, sed etiam prout distinguitur à li
bero. Nō quia eius exequutio naturalis
sit, seu exnecessitate fiat, sicut exequu-
tio naturalis inclinationis est in brutis
vel rebus inanimis; sed quia lex illa est
veluti proprietas quædā naturæ, & quia
Deus ipse illam naturæ inseruit. Et ex
hac parte etiam est diuina hæc lex, tan-
quam à Deo immediatè lata, vt sensit
D. Thomas dicta quæst. 91. & q. 94. art.<marginalia>D. Thom.|D. Aug.</marginalia>
6. vbi adducit D. Augustinum 2. Confes-
sionum capite 4. dicentem ad Deum,
Lex tua scripta est in cordibus hominum; quod
dictum est propter legem naturalem;
vnde dixit in libr. 2. de Sermone Domi-
ni in mont. cap. 9. Nullam esse animam,
in cuius conscientia non loquatur Deus. Quis
enim scribit in cordibus hominum naturalem le
gem, nisi Deus? Expressiusq&#x0301;ue hanc lege&#x0303;,
diuinam appellat Isidor. lib. 5. Etymol.
cap. 2. Atq&#x0301;ue ex his tandem constat,<marginalia>D. Isidor.</marginalia>
quam sit necessaria, & vtilis hæc lex,
cum in ea posita sit discretio inter ho-
nestum, & turpe in rationali natura.
Veruntamen hæc omnia longam requi-
runt declarationem, sed ne ordinem
inuertamus, & confundamus omnia, in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0024.jpg/>
@@1@<SE24>Cap. 3. De necessitate, & varietate legum. 17
<duolan 2><-P>librum sequentem illam reseruamus.</P>
<P>  Super est dice&#x0303;dum de quadam subdi-<marginalia>10.</marginalia>
uisione legis naturalis; prius aute&#x0303; opor-
tet aliquid dicere de quarta lege à Pla-
tone posita, quam humanā appellauit,
& pertinet ad ius illud quod Arist. vo-
cauit. ius legale, quod ipse ita descripsit.<marginalia>Arist.</marginalia>
Est ius, quod à principio nihil refert, postquam
autem positum est, multum refert. Quod ex
parte materiæ talis iuris intelligendum
est, quia versatur circa actiones, quæ
secluso tali iure non essent sub obliga-
gatione, per illud autem efficiuntur ne-
cessariæ. Deniq&#x0301;; ad hoc membrum spe-
ctant illæ leges, quas Cicero lib. 2. de le-<marginalia>Cicero.</marginalia>
gib. à lege ęterna, & naturali distinguit,
& populares vocat. Nos autem more
Theologorum legem creatam, seu tem-
poralem in naturalem, & positiuam di-
uisimus, quia positiua latiùs patet, quā
humana. Est enim aduertendum, Philo-
sophos non agnouisse supernaturalem
hominum finem, sed solùm de huius vitę
aliquali felicitate, vel potiùs conuenie&#x0303;-
ti statu, ad illam in pace, & iustitia trās-
igendam, tractasse, & in ordine ad hunc
finem de legibus considerasse, & ita na-
turalem legem solum ab humana, quam
nos ciuilem appellare possumus, distin-
xisse, de qua statim aliquid dicemus. At
verò cum fides doceat, homines ad fine&#x0303;
supernaturalem vitæ futurę per conue-
nientia media in hac vita exequenda
ordinari, rectè sacra Theologia infert,
longè aliter esse necessariam hanc lege&#x0303;
naturalem, & pluribus legibus positiuis
homines indigere, quam ijdem Philoso-
phi fuerint assequuti.</P>
<P>  Circa legem ergo naturalem docet
Theologia, hominem secundum dupli-<marginalia>11.|Quibus mo|dis conside|ratur natu|ra humana|in ordine|ad leges,|quibus in-|diget.</marginalia>
cem naturam, & duplex rationis lumen
considerari posse. Primò secundum pu-
ram naturam, seu substantiam animæ
rationalis, & consequenter secundum
rationis lumen illi connaturale: secun-
dò iuxta naturam gratię desuper homi-
ni infusæ, & secundum diuinum, ac su-
pernaturale lumen fidei, per quod pro
statu viæ regitur, & gubernatur. Et iux-
ta hæc duo principia distinguit dupli-
cem legem naturalem; aliam simplici-
ter naturalem respectu hominis; aliam,
quæ licet supernaturalis sit respectu ho
minis (quia totus ordo gratiæ illi su-
pernaturalis est) nihilominus naturalis<-P>@@

<-P>dici potest respectu gratiæ, quia etiam
gratia habet suam propriam essentiam,
& naturam, cui connaturale est lumen
infusum, cui etiam connaturale est non
solùm dirigere homines ad rectam, &
honestam, ac debitam operationem su-
pernaturalem, sed etiam depellere te-
nebras, & errores circa ipsammet le-
gem purè naturalem, & sub altiori ra-
tione præcipere ipsiusmet legis natu-
ralis obseruationem. Sic ergo lex natu-
ralis duplex distingui potest, vna purè
naturalis, alia simpliciter supernatura-
lis, naturalis autem respectiuè, per cō-
parationem ad gratiam. Vnde cum lex
naturalis etiam pura diuina sit, quia à<marginalia>Quotuplex|sit lex natu|ralis.</marginalia>
Deo manat, multò magis lex naturalis
diuini ordinis diuina est. Nam prior est
à Deo mediante natura, à qua manat,
tanquam proprietas eius: posterior au-
tem est à Deo per se infundente gra-
tiam, & ipsum supernaturale lumen, ac
actualiter etiam dirigente homines ad
dictamina illius legis perficienda per
auxilia gratiæ excitantis, & adiuuan-
tis.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue vtraq&#x0301;ue lex dici potest cō-<marginalia>12.</marginalia>
naturalis generi humano, eo modo quo
naturale quodam modo dicitur, quod
cum natura concreatum est, semperq&#x0301;;
in illa perseuerauit. Ita enim lex etiam
connaturalis gratiæ semper in huma-
no genere fuit, quia nunquam in homi-
nibus vniuersis, seu in tota Ecclesia lu-
men fidei defuit, neq&#x0301;ue homines carue-
runt vnquam lege dinina supernatura-
li, sine qua non potuissent in superna-
turalem beatitudinem tendere. Vnde
quando distingui solent status homin&#x0169;
per leges, scilicèt, in statum legis natu-
ralis, scriptæ, vel gratiæ: in primo sta-
tu per legem naturalem intelligenda
est tam lex solius naturę, quàm lex con-
naturalis gratiæ, seu lex fidei: non po-
tuit enim mundus vnquam carere om-
nino hac lege secundum ordinariam
prouidentiam cum factores legis sem-
per potuerint cum diuino auxilio iusti-
ficari, vt sumitur ex Paulo ad Roma-
nos cap. 2. & 3. Atq&#x0301;ue ita etiam patet,
quæ fuerit necessitas, & vtilitas legis
naturalis in hoc posteriori sensu de-
claratæ, nimirum, quia gratia, & fi-
des semper fuit necessaria, & hæc lex
est illis connaturalis. Item vt haberet<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0025.jpg/>
@@1@<SE25>18 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>homo legem, per cuius obseruantiam
posset consequi remissionem peccato-
rum, ac vitam æternam, cum diuino au-
xilio.</P>
<P>  Circa alterum membrum de lege po-<marginalia>13.|Quænā sit|lex positi-|u{a}.</marginalia>
sitiua sciendum est, illam legem vocari
positiuam, quæ non est innata cum na-
tura, vel gratia, sed vltra illas ab aliquo
principio extrinseco habente potesta-
tem posita est; inde enim positiua dicta
est, quasi addita naturali legi, non ex il-
la necessariò manās. Vnde ab aliquibus
ius positum vocatur, vt videri potest in
Conan. lib. 1. Commentar. iur. ciuil. c. 8.
Et in legem positiuam sic sumptam cō-<marginalia>Conan.|Arist.</marginalia>
uenit, quod Arist. 1. Ethic. c. 9. dixit, lege&#x0303;
eße sermonem ab aliqua prudentia, & mente
profectum, quæ vim habeat ad cogendum. Nā
licèt ille de lege humana tantum loqua-
tur, tamen verba eius de se generaliora
sunt, & ita etiam lex positiua latiùs pa-
tet, quàm humana.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc traditur à Theologis ter-<marginalia>14.|Diuisio le-|gis positi-|uæ in diui-|nam, & hu|manam.</marginalia>
tia diuisio legis positiuæ in diuinam, &
humanam. Lex positiua diuina dicitur,
quæ ab ipso Deo immediatè lata est, &
toti legi naturali addita; de humana sta
tim dicemus. Præter has verò non po-
test esse alia positiua lex respectu homi-
num, quia non sunt plures legislatores:
Angeli enim non habent hanc potesta-
tem in homines, quia nec naturalis illis
est, nec à Deo est illis cōcessa, nulli enim
id reuelatum scimus, vnde nec diuinare
illud possumus. Lex itaq&#x0301;; diuina in præ-
senti non dicitur lex in Deo existe&#x0303;s, sed
à Deo manans speciali quodam modo;
non enim significat legem conceptam
sed exhibitam, & in hoc inter alia dif-
fert à lege diuina provt illam posuit
Plato. Deinde differt hæc lex á naturali
sumpta cum omni perfectione suprà de
clarata, quia lex naturalisn ōadditur à
Deo specialiter ipsi naturæ, vel gratiæ;
hæc aute&#x0303; lex specialiter ponitur, & ad-
ditur vltra illam. Vnde lex naturalis nō
confertur per se primò, vt speciale do-
num legis, sed ce&#x0303;setur idem donum, vel
cum ipsa natura, vel cum ipsa fide, &
gratia: nam qui dat formam, dat con-
sequentia ad formam. Hæc autem lex
per se primò datur tanquam don&#x0169; ad-
ditum & naturæ, & gratiæ. Et hinc fact&#x0169;
est, vt hæc soleat appellari simpliciter
lex, vt patet ex tota Epistola ad Roman.<-P>@@

<-P>& ex alijs scripturæ locis, quæ statim in
sinuabimus. Atq&#x0301;ue ideo lex diuina sim-
pliciter dicta solet de hac positiua in-
telligi, & ita etiam nos frequentius lo-
quemur.</P>
<P>  Ex quo etiam facilè constat, quæ fue-<marginalia>15.</marginalia>
rit huius diuinę legis necessitas. In quo
animaduertendum est, (ne propter am-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
biguitatem vocis decipi contingat) D.
Thomam in q. 1. art. 4. quatuor afferre
rationes, ob quas fuit necessaria lex di-
uina, quas si aliquis attente cōsideret,
inueniet solum probare de lege diuina
vel naturali, vel supernaturali, provt
connaturalis est gratię: non verò de le-
ge supernaturali positiua, provt n&#x0169;c lo-
quimur. Prima ratio est, vt dirigat ho-
minem ad supernaturalem finem; sec&#x0169;-
da, vt iuuet hominem etiam in naturali-
bus, ne erret; tertia, vt etiā de interiori-
bus actibus possit pręcipere, & ordina-
re; quarta, vt omne malum prohiberet,
quod lex humana non potest. Et ad has
quatuor proprietates accommodat il-
lud Psal. 18. Lex Domini immaculata, conuer-<marginalia>Psalm. 18</marginalia>
tens animas, testimonium Domini fidele, sapien-
tiam præstans paruulis. Nam in hoc vltimo
verbo continetur prima ratio, quia per
sapie&#x0303;tiam ordinatur homo ad superna-
turalem finem. In tertia autem, seu pe-
nultima proprietate continetur vltima
ratio: nam quia hæc lex nititur in veri-
tate Dei; non potest subesse erroribus;
imò errores naturę potest emendare, &
cohibere: præterea in secunda proprie-
tate insinuatur ratio tertia: nam quia
lex diuina interiores actus dirigit, me-
rito conuertere animas dicitur. Ac de-
niq&#x0301;ue immaculata dicitur, quia nullum
malum permittit. At verò hæ omnes ra-
tiones maximè probant de lege diuina
connaturali gratię, pręsertim ratio pri-
ma, & secunda, vt suprá etiam tetigi.
Nam ratio tertia, & quarta etiā in pu-
ra lege naturali locum habent, quia illa
præcipit etiam internos actus bonos, &
malos prohibet; nullumq&#x0301;ue actum pra-
uum re vera permittit. Imò lex diuina
positiua provt nunc de illa loquimur,
ordinariè versatur circa actus exterio-
res, vt videre licet in lege veteri, & in
noua quatenus est de sacramentis, & de
Hierarchia Ecclesiastica. Item per le-
gem positiuam non prohibet Deus om-
nia mala, sed hoc spectat ad diuinam le-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0026.jpg/>
@@1@<SE26>Cap. 3. De necessitate, & varietate legum. 19
<duolan 2><-P>gem naturalem vtriusq&#x0301;ue ordinis, vt
suprà explicata est.</P>
<P>  Vnde colligimus, necessitatem legis
diuinæ positiuæ non fuisse necessitatem<marginalia>16.|Necessitas|legis diui|næ nō estab|soluta, sed|ex supposi-|tione.</marginalia>
absolutam in ordine ad finem superna-
turalem, sed fuisse necessitatem ex sup-
positione institutionis synagogę, vel ec-
clesiæ, respectu cuius censeri potest ne-
cessitas simpliciter, licèt respectu ip-
sius finis sit potius ad melius esse, & ad
maiore&#x0303; homin&#x0169; instructione&#x0303;, vel prop-
ter eorum nimiam cæcitatem, & depra-
uatos mores, ad cohibendos illos, vel
propter maiorem perfectionem, & lu-
men, ad perfectionem virtutis, & sancti-
tatis assequendam. Ratio est, quia licèt
aliqua lex supernaturalis, sicut & super-
naturalis cognitio, fuerit necessaria, suf-
ficere poterat illa, quæ est connaturalis
ipsi gratiæ, necessitas ergo adde&#x0303;di alte-
ram lege&#x0303; positiuam orta est ex peculia-
ri institutione corporis mystici spiri-
tualis (vt sic dicā.) Qua institutione sup-
posita, possunt optime applicari c&#x0169; pro
portione rationes D. Thomę ad hanc le-
gem diuinā positiuā. Quæ vlterius sub-
diuidi solet in veterem, & nouam, quam
partitionem in libr. 9. & 10. latè sumus
explicaturi.</P>
<P>  Superest dicendum de lege positiua
humana; quæ ita denominatur à proxi-<marginalia>17.</marginalia>
mo principio, vnde manat. Non enim
dicitur lex humana, quia hominibus im
posita sit, nec quia in illis sit, vt in his,
qui per illam gubernādi sunt; quia licèt
hoc re vera conueniat huic legi, non est
proprium eius, sed commune est omni
legi, de qua tractamus, siue diuina, siue
naturalis sit. Vnde secundum illam de-
nominatione&#x0303; distingueretur potius lex
humana ab angelica, id est, à lege An-
gelis imposita, de qua non tractamus.
Item non dicitur lex humana ex mate-
ria, quia videlicet, de rebus humanis, &
non diuinis feratur: nam licèt for tasse
hęc denominatio cadere possit in lege&#x0303;,
quā Philosophi humanam nominarunt,
re vera non est ab eis intenta, nec est
adęquata, quia lex humana latiùs patet<marginalia>Quæsit lex|humana &|cur ita ap-|pelletur.</marginalia>
vt videbimus. Dicitur ergo humana lex,
quia proximè ab hominibus inuenta, &
posita est. Dico autem proximè, quia pri-
mordialiter omnis lex humana deriua-
tur aliquo modo à lege æterna; iuxta il-
lud. Per me Reges regnant, & legum condito-<-P>@@

<-P>res iusta decernunt. Prouerb. 8. & quoad<marginalia>Prou. 8.|Rom. 13</marginalia>
vim obligandi manat à potestate Deo
data, quia non est potestas, nisi à Deo, Rom.
13. Nihilominus tamen lex ipsa, quę hu-
mana dicitur, actus est hominis, & ita ab
illo proximè fertur, & inde humana vo-
catur. Sic dixit Plutar. in Commentar.<marginalia>Pultarc.</marginalia>
In principe requiri doctrinam, Iustitia le
gis est finis; lex autem Principis opus; Princeps
verò Dei simulacrum administrantis vniuersa.
Et August. lib. de Vera relig. cap. 31. Cō-
ditor (inquit) legum temporalium, si vir bonus<marginalia>S. August.</marginalia>
est, & sapiens, legem æternam consulit, vt secun-
dum eius immutabiles regulas, quid sit pro tem-
pore, iubend&#x0169;, vetandumq; discernat. Et tract.
6. in Ioan. dicit, Deum per imperatores
distribuisse humano generi iura huma-
na. Est ergo lex humana opus hominis,
ab eius potestate, & prudentia proximè
manans, & tanquam regula, & mensura
operationum subditis posita.</P>
<P>  Vnde etiam facile constat, quæ sit ne-<marginalia>18.|Quæ sit ne|cessitas le-|gis huma-|næ.|D. Thom.</marginalia>
cessitas, vel vtilitas hui&#xA770; legis. Vt enim
no tauit D. Thomas q. 91. art. 3. necessi-
tas manat ex eo, quod lex naturalis, vel
diuina generalis est, & solum complecti
tur quædam principia mor&#x0169; per se no-
ta, & ad summum extenditur ad ea, quæ
necessaria, & euidenti illatione ex illis
principijs consequuntur; pręter illa ve-
rò multa alia sunt necessaria in republi-
ca humana ad eius rectam gubernatio-
nem, & conseruat ionem, & ideò neces-
sarium fuit, vt per humanam rationem
aliqua magis in particulari deter mina-
rentur circa ea, quæ per solam ratione&#x0303;
uaturalem definiri non possunt, & hoc fit
per legem humanam, & ideò fuit valde
necessaria. Vnde Plato lib. 9. de legib. nō
lōgè à fine. Necesse est (inquit) leges homi-<marginalia>Plato.</marginalia>
nibus ponere, vtsecundum leges viuant: nam si
absque his vixerint, nihil à feris atrocissimis dis-
creparint. Et simili modo dixit Arist. lib.
1. Polit. cap. 2. Vt perfectione suscepta, opti-<marginalia>Arist.</marginalia>
mum omnium animalium est homo, ita si alie-
nus fiat à lege, & aiudicijs pessimum est omni&#x0169;
animalium.</P>
<P>  Et ex vtroq&#x0301;ue licèt amplius ratione&#x0303;<marginalia>19.</marginalia>
explicare. Nam in hoc fundatur, quod
homo est animal sociabile, natura sua
postulans vitam ciuilem, & communica
tionem cum alijs hominibus, & ideò ne-
cesse est vt rectè viuat, non solum vt pri-
uata persona est, sed etiam vt est pars
communitatis; quod ex legibus vnius-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0027.jpg/>
@@1@<SE27>20 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>cuiusq&#x0301;ue communitatis maximè pe&#x0303;det.
Deinde oportet, vt vnusquisq&#x0301;ue non tā-
tum sibi, sed etiam alijs consulat, pace&#x0303;,
& iustitiam seruando, quod sine conue-
nientibus legibus fieri non potest. Item
necesse est, vt ea, quæ ad commune bon&#x0169;
hominum, seu reipublicę spectant, præ-
cipuè custodiantur, & obseruentur: sin-
guli autem homines, & difficile cognos-
cunt id, quod expedit ad commune bo-
n&#x0169;, & raro illud per se intendunt, & ideò
necessarię fuer&#x0169;t leges humanæ, quę cō-
muni bono consulerent, ostende&#x0303;do quid
agendum sit propter tale bonum, & co-
gendo, vt fiat. Vnde Arist. lib. 10. cap. 9<marginalia>Arist.</marginalia>
Publicas (inquit) diligentias, atq&#x0301;ue curas per
leges fieri constat, bonas autem per studiosos.
Propter quod ait Cyril. lib. 3. cōtra Iul.<marginalia>S. Cyril.</marginalia>
non longè ab initio. Nequè dubium est, quin
leges dirigant ad bonum & à deterio ribus rece-
dere cogant, vnde nemo, qui mente præditus est,
redarguerit, vel leges, vel legislatores. Fuer&#x0169;t
ergo leges positiuæ, & vtiles, & necessa-
riæ. Vnde olim quando leges inanimatę
conditæ non fuerant, Principes erant
quasi animatæ leges, quorum arbitrio
populi regebantur, vt ex Iustino refert
Diuus Augustinus, libr. quarto de Ciuit.<marginalia>August.</marginalia>
cap. 6.</P>
<P>  Tandem verò hæc positiua lex in ci-<marginalia>20.|Vltima di-|uisio legis|in, ciuile&#x0303;|& Ecclesi-|asticam.</marginalia>
uilem, & Ecclesiasticam distinguitur,
quam diuisionem Philosophi non agno-
uerunt, quia supernaturale&#x0303; finem, & spe-
cialem potestatem ignorarunt. Et ideò
apud illos idem est lex humana, quæ
ciuilis, quam temporalem solet August.
appellare. Est enim illa, quæ ad ciuitatis
politicam gubernationem, & ad tempo-<marginalia>Quæsit lex|ciuilis.</marginalia>
ralia iura tuenda, & in pace, ac iustitia
rempublicam cōseruandam ordinatur.
Vnde leges ciuiles circa hæc tempora-
lia bona, seu corporalia versantur. Præ-<marginalia>Quæ itm|Ecclesi ast.</marginalia>
ter has autem Christiana religio recog-
noscit leges Ecclesiasticas, seu canoni-
cas, quæ in sacris canonibus, & decretis
Pontificum continentur, quas aliqui nō
humanas, sed diuinasvocant, eo quod ab
speciali potestate à Deo specialiter lata
deriuentur, & ad supernaturalem finem,
& diuinum cultum, ac salutem animar&#x0169;
potissimè referantur. Re tame&#x0303; vera hu-
manæ sunt, vt bene docuit Ioan. Andr.
quem refert, & sequitur Panorm. in cap.
1. de Iura calumn. n. 7. & sumitur aperte
ex cap. non debet, de cōsanguin. & affini. &<-P>@@

<-P>ratio est, quia per voluntatem humanā
proximè constituuntur, licet à ciuilibus
differāt in potestate, à qua proximè ma-
nant, & in fine, & materia, vt postea vide-
bimus. Ratio autem, seu necessitas tali&#x0169;
legum eadem c&#x0169; proportione fuit. Quia
Deus (vt supponimus) specialem cōgre-
gationem fidelium, quę esset vnum cor-
pus, quod ecclesiam nunc vocamus, in-
stituit: & per legem à se latam nō dispo-
suit in particulari de omnibus, quæ ad
spirituale regimen Ecclesiæ conuenien-
tia esse poterant, sed solum quædam sub-
stantialia fundamenta huius spiritualis
reipublicę instituit: reliqua verò per su-
os ministros, & Ecclesię pastores dispo-<marginalia>Quæ sit ne|cessitas cō-|dendi lege&#x0303;|ciuilem, &|canonicā.</marginalia>
nenda reliquit; tum vt suauiter, & modo
hominibus accommodato omnia ordi-
narentur, tum quia non poterant omnia
in particulari ita determinari, vt essent
immutabilia. Hæc ergo determinatio fit
per leges canonicas, & ideo tam fuerunt
necessarię in spirituali republica Eccle-
siæ, sicut ciuiles in temporali.</P>
<P>  Ex his igitur satis constat varietas
legum, & necessitas, multiplexq&#x0301;ue diui-<marginalia>21.</marginalia>
sio. Quibus addi solent aliæ, quæ vel
incertæ sunt, vel quasi materiales, &
ideo circa illas immorari nunc non est
necesse: nam suis locis melius attingen-
tur. Huiusmodi est diuisio legis in oste&#x0303;-
dentem, & præcipientem, de qua dice-
mus in libro sequenti, & fortasse neces-
saria non est. Item est alia generalis di-
uisio legis in affirmatiuam, & negatiuā,
quia illa præcipit, quod agendum est;
hæc vetat, & prohibet, quod cauendum
est, quæ duo pręstant omnes leges nu-
meratæ, quia solum differunt in mate-
ria præcepta, quæ est agere, vel non
agere: & inde habent aliquam differen-
tiam in modo obligandi, quam capit.
decimo tertio, commodius trademus.
Addi deniquè possunt diuisiones legis
humanæ in pænalem, & non pęnalem,
prohibentem tantum, vel etiam irritan-
tem, quæ voces satis notæ sunt; de re-
bus aute&#x0303; ipsis in sequentibus erunt spe-
ciales disputationes instituendæ. De-
niquè in dictis diuisionibus omissum vi-
<Z>deri potest ius gentium, sed quo-
modò illud ad prędicta reuo-
cetur, in libr. seq. cap. 8.
explicabimus.
<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_2"/>{5*}<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/></Z></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0028.jpg/>
@@1@<SE28>Cap. 4. Qui actus sint necessarij ad legem ferendam. 21
<duolan 2><Z>CAPVT IIII.
Qui actus sint necessarij in mente legislatoris
ad legem ferendam.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vęhactenus tractauimus solum<marginalia>1.</marginalia>
pertinent ad definiendam quę-
stionem, an sit lex; ostendimus
autem nō solum esse, sed etiam necessa-
riam esse, non vnam tantum, sed varia
genera, seu species illarum, quorum no-
mina, & rationes eorum exposuimus, vt
in discursu materię clarè, & expeditè
loqui possimus. Iam sequitur vidend&#x0169;,
quid sit lex, quod abstracte, & in com-
muni explicabimus, & difficultates in-
surgentes ex particularibus legibus in
propria loca remittemus; semperq&#x0301;ue
loquemur more humano, & iuxta no-
strum concipiendi modum: erunt tame&#x0303;
loquutiones applicandę ad diuinam le-
gem, seu mentem, remotis imperfectio-
nibus. In hoc ergo, & sequenti capite
dicemus de genere, sub quo lex consti-
tuitur, posteà differe&#x0303;tiam inquiremus.</P>
<P>  Primum ergo supponimus, legem esse
aliquid pertinens ad naturam intelle-<marginalia>2.|Lex ad na-|turam intel|lectuale&#x0303;per|tinet.</marginalia>
ctualem, quatenus talis est atq&#x0301;ue adeò
ad mentem eius: sub mente intellectum,
& voluntate&#x0303; comprehe&#x0303;dendo (ita enim
nunc loquor.) Hoc per se satis notum
est, quia lex dicit moralem ordinem ad
aliquid age&#x0303;dum, nulla autem natura est
capax huius ordinationis, nisi intelle-
ctualis. Item propriè loquendo non re-
guntur legibus, nec sunt capaces talis
gubernationis, nisi quę intellectu, & ra-
tione vtuntur; ergo multo magis requi-
ritur mens in eo, qui per leges debet
gubernare. Est ergo lex aliquid ad me&#x0303;-
tem pertinens. Imo si in ordine ad na-
turalia, vel irrationalia dicitur Deus
per extensionem quandam legem con-
cipere, id solum est quatenus ea quę in-
tellectu carent, indigent superiori men-
te gubernante, vt opus naturæ sit opus
intelligentię; omnibus ergo modis lex
ad mentem referenda est. Et hic fuit
cōceptus legis in omnibus sapientibus,
etiam Philosophis, vt ex Platone, Arist.
& Cicer. in locis allegatis constat.</P>
<P>  Suppono secundo, legem proprie lo-<marginalia>3.|Lex nō in|habitu, sed|in actu po-|sita est.</marginalia>
que&#x0303;do, pręsertim quatenus est in legis-
latore in aliquo actu secundo non in ha-
bitu, vel potestate positam esse: Patet,<-P>@@

<-P>quia lex dicitur, quæ habet vim proxi-
mā mouendi, & obligandi subditos: hęc
autem non est in potentia, vel habitu,
nisi radicaliter, & remote; est ergo in
aliquo actu. Item imperare, ordinare,
& similia dicunt actum; illa autem fiunt
per lege&#x0303;, vel formaliter, vel quasi actiue
moraliter: consistit ergo lex in actu. Vt
autem explicemus quisnam hic actus
sit, oportet prius numerare omnes act&#xA770;,
qui ad legem concurrere possunt, & eo-
r&#x0169; seriem, seu ordine&#x0303; describere: poss&#x0169;t
enim hi actus esse, vel interiores, & eli-
citi ab intellectu, vel voluntate; aut ex-
teriores, & imperati: & omnes necesta-
rij sunt, vt lex tādem suum effectum cō-
sequatur.</P>
<P>  Ad hoc autem explicandum aduerto<marginalia>4.|De subie-|cto in quo|lex potest|existere.</marginalia>
tertio, legem in triplici statu, vel sub-
iecto posse cōsiderari: primò in ipso le-
gislatore, quomodo suprà dicebamus,
legem esse conceptam in mente Dei ex
ęternitate. Secundo in subditis, quibus
lex imponitur, quomodo dici solet lex
naturæ esse indita in mentibus homin&#x0169;.
Tertio in aliquo alio signo, seu alia ma-
teria exteriori, vt in scripto, vel etiam
in voce manifestante voluntatem supe-
rioris. De lege in duobus vltimis stati-
bus considerata nulla potest esse diffi-
cultas: Nam lex tertio modo spectata
formaliter consi stit in aliquo exteriori
actu, quo legislator mente&#x0303; suam mani-
festat, qualis est inter homines loquu-
tio, vel scriptura, quomodo dixit Arist.<marginalia>Arist.</marginalia>
10. Ethic. capit. 9. legem esse sermonem
ab aliqua mente, seu prude&#x0303;tia profect&#x0169;.
Sic etiam Gabr. in 3. d. 37. definit legem<marginalia>Gabr.</marginalia>
esse signum, principis voluntatem, vel
mentem sufficienter manifestans. Dixi
aute&#x0303; hoc signum esse actionem, vel act&#x0169;,
sub illo cōprehendendo terminum eius,
quādo, & permane&#x0303;s est, & perfectam ra-
tionem signi continet: sic enim lex scri-
pta lex dicitur, non solum quando scri-
bitur, sed quatenus est terminus scrip-
tionis permanens, semperq&#x0301;ue mentem
principis indicans. Et eadem propor-
tione, si lex solo verbo tradatur, quan-
uis sensibile verbum transeat, quatenus
vero manet in memorijs hominum, lex
sufficienter durare dicitur: sic enim in-
terdum lex non scripta per traditione&#x0303;
conseruatur. Et eodem modo consue-
tudo potest aliquando obtinere vim le-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0029.jpg/>
@@1@<SE29>22 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>gis, vt infrà videbimus. Nequè in hoc
membro alia occurrit difficultas, præ-
ter illam, quæ ad promulgationem le-
gis spectat, de qua infrà dicemus.</P>
<P>  Prętereà de lege, prout esse potest in<marginalia>5.|Lex in sub-|dito solum|residet in|actu me&#x0303;tis.</marginalia>
homine legi subiecto, certum est, con-
sistere in actu mentis, & per se solum re
quirere iudicium intellectus, & nō act&#x0169;
voluntatis: hic enim necessarius est ad
obseruationem, seu exequutione&#x0303; legis,
non ad existentiā eius. Nā lex præuenit
voluntate&#x0303; subditi, & illā obligat; actus
verò intellectus necessari&#xA770; est, vt propo
nat, & proximè applicet vol&#x0169;tati lege&#x0303;
ipsam, & ideò necessario requirit iudi-
cium rationis. Atq&#x0301;ue hoc modo lex na-
turalis communiter dicitur esse natu-
rale iudicium rationis humanæ, scili-
cet, quatenus illa lex est in homine tan-
quam in eo, qui illi legi subijcitur. Atq&#x0301;;<marginalia>D. Damasc.</marginalia>
hoc etiam modo dixit Damasc. lib. 4. de
Fide cap. 3. Adueniens lex Dei, mentem no-
stram incendens eam ad se pertrahit, conscien-
tiāque nostram vellicat, quæ & ipsa lex mentis
nostræ dicitur. Idemquè proportionali-
ter est in legibus positiuis: nam postquā
latę sunt, per iudici&#x0169; rationis vnicuiq&#x0301;;
applicantur, quatenus ex vi legis iudi-
catur necessarium, quod per se nō erat,
& ita illud iudicium iam est quasi lex ex
istens in ipso subdito. Hic verò occur-
rebat quæstio, an in his legibus positi-
uis, aliquando requiratur ex parte sub-
ditorum actus voluntatis acceptantis
legem, sed de hac re dicendum est cir-
ca leges humanas, quibus hoc propri&#x0169;
est. Nunc certum sit hoc non requiri ad
rationem legis, vt sic, nequè fortasse ad
vllam lege&#x0303;, nisi ex defectu potestatis in
legislatore. De hoc ergo statu legis ni-
hil amplius in communi dicere necesse
est. Peculiaris enim difficultas, quæ in
hoc potest occurrere circa legem na-
turalem, in lib. seq. melius tractabitur.</P>
<P>  Superest ergo quęstio de lege, qua-
tenus est in ipso legislatore. In quo<marginalia>6.|Ad legem|ferendā in-|tellectus &|voluntatis|actus sunt|neceßarij.</marginalia>
certum in primis est ad ferendam lege&#x0303;,
intellectum, & voluntatem interueni-
re. Explicandum verò est, quos actus
circa illam habeat. Et in primis quia
lex, quatenus exteriùs imponitur sub-
ditis, medium quoddam est ad bonum
eorum, & ad pacem, seu felicitatem cō-
parādam, ideò prim&#x0169; omnium intelligi
potest in vol&#x0169;tate legislatoris intentio<-P>@@

<-P>boni cōmunis, seu bene gubernādi sub-
ditos, ex qua statim sequi{t$} in intellectu
cōsultatio de hac, vel illa lege, quæ sit iu
a, stvel conueniens reipublicæ; quæ duo
in homine intelliguntur cum successio-
ne, & discursu: in Deo verò sine imper-
fectione per simplicem actum cum or-
dine rationis. Hi veró actus remote cō-
currunt ad ferendam legem, & ideò cla-
rum videtur, nō esse in eis positam sub-
stantiam legis. Post illos ergo ex parte
intellectus videtur proximè concurre-<marginalia>Quot actus|sint necessa|rij proxime|in intellectu|& volunta-|te ad legem|ferendam.</marginalia>
re iudici&#x0169; illud, quo legislator statuit,
& decernit rem talem esse conueniente&#x0303;
reipublicę, & expedire, vt ab omnibus
seruetur. Hoc manifestum est, quia sine
tali iudicio non potest lex prudenter, &
rationabiliter ferri; est autem de ratio-
ne legis, vt sit iusta, & consequenter vt
sit prudens: nam prudentia præceptiua
est, vt tradit D. Thomas, 2. 2. q. 47. art. 8.<marginalia>D. Thom.|Arist.</marginalia>
ex Arist. 6. Ethic. cap. 10. & seque&#x0303;tibus.
Vnde sicut in vnaquaq&#x0301;ue priuata per-
sona requiritur prudentia ad rectè prę-
cipiendum singulas actiones, vel sibi,
vel alteri; ita in principe requiritur pru
dentia politica, seu architectonica ad
leges fere&#x0303;das, iuxta illud, quod Prouerb.
8. ait sapientia. Perme reges regnant, & le-<marginalia>Proub. 8.|D. Thom.|Arist.</marginalia>
gum conditores iusta decern&#x0169;t. Et tradit op-
time D. Thomas 2. 2. q. 50. artic. 1. cum
Arist. lib. 3. Polit. cap. 3.</P>
<P>  Secundo est certum, vltra hoc iudi-<marginalia>7.</marginalia>
cium requiri ex parte vol&#x0169;tatis actum,
quo princeps acceptet, eligat, ac velit
obseruari à subditis id, quod intellectus
iudicauit ex pedire. In quo etiam om-
nes Doctores conueniunt, saltem quo-
ad leges positiuas, & id ostendemus in
capite sequenti. Ratio autem breuiter
est, quia lex non tantum est illuminati-
ua, sed motiua, & impulsiua: prima au-
tem facultas mouens ad opus in intel-
lectualibus rebus est vol&#x0169;tas. Quęret ve
rò aliquis, quisnam hic actus volunta-
tis sit? Et est ratio dubij, quia voluntas
aliqua simplex, aut inefficax non est suf-
ficiens: nam hanc habet Deus, etiam in
his, quæ consulit, & non præcipit, & in-
ter homines, quanuis superior hoc mo-
do aliquid desideret fieri a subdito, &
hoc desiderium illi intimet, nō satis est,
vt præcipiat. Voluntas autem efficax
non videtur necessaria, neq&#x0301;; enim Deus
habet illam in his omnibus, quæ præci-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0030.jpg/>
@@1@<SE30>Cap. 4. Qui actus sint necessarij ad legem ferendam. 23
<duolan 2><-P>pit, aliàs omnia fierent, quia voluntas
efficax infallibiliter adimpletur.<marginalia>8.|Quæ actus|efficacia re|quiratur in|voluntate|ad legem.</marginalia>
<P>  Respondetur, necessarium esse ali-
quem actum efficacis voluntatis, quæ
in Deo est beneplaciti, vt rectè probat
prior ratio facta, hæc autem voluntas
non oportet, vt sit de ipsa obseruatio-
ne, seu exequutione legis: nam hæc quid
posterius est, & hoc etiam probat po-
sterior ratio facta. Per se ergo requiri-
tur, vt sit de obligatione subditorum,
id est, vt sit voluntas obligandi subdi-
tos, quia sine talivo luntate non obliga-
bit illos, & illa sufficit ex parte volun-
tatis. Primum patet, quia obligatio est
effectus moralis, & vol&#x0169;tarius principi.
Item quia actus agentium non transce&#x0303;-
dunt intentionem eor&#x0169;. Item quia hac
ratione votum non potest esse sine vo-
luntate se obligandi, in quo æquipara-
tur legi, vt in 2. tom. de Relig. tractat. 6.
lib. 1. cap. 2. diximus. Secundum autem
patet, quia supponimus in legislatore
potestatem ad obligandum; ergo si ha-
beat etiam voluntatem obligandi, nihil
aliud ex parte vol&#x0169;tatis requiri potest.
Dices; necessaria est voluntas præci-
piendi, & illa sufficit sine vol&#x0169;tate obli-
gandi. Respondeo, has non esse duas vo-
luntates, sed eandem diuersisverbis de-
claratam, vt infrà explicabo.</P>
<P>  Potest etiam aliter hæc voluntas de-<marginalia>9.</marginalia>
clarari, vt sit vol&#x0169;tas cōstituendi talem
actionem vt necessariam ad seruandam
ęquitate&#x0303;, seu mediocritatem in tali ma-
teria virtutis: habet enim voluntas su-
perioris hanc moralem efficacitatem,
vt possit obligare subditos, & vt possit
facere materiam necessariam virtutis
eam, quæ de se non erat necessaria, v. g.
abstine&#x0303;tiam talis diei esse necessariam
ad mediocritatem temperantiæ. Quā-
uis enim hoc non sit semper necessari&#x0169;
ad legem; nihilominus quādo oportue-
rit, nō excedit potestatem legislatoris.
Ita ergo rectè explicatur obiect&#x0169;, circa
quod legislatoris voluntas efficax ver-
satur: nam licèt sit quid morale potius,
quā Physicum, circa illud potest versari
voluntas efficax, nō solum humana, sed
etiam diuina, vt alibi ex professo dixi,
& infrà in tract. de Gratia dicam. Hic
vero occurrebat difficultas specialis
circa lege&#x0303; naturalem, sed commodius
tractabitur in libro sequenti.</P>@@

<P>  Solum ergo superest inquirendum, an<marginalia>10.|Act&#xA770; intel|lectus, qui|dicitur ab|aliquibus,|intimatio,|non requi-|ritur ad le-|ge&#x0303; ferendā.</marginalia>
post dictos actus intellectus, & volunta-
tis aliquis alius sit in ipso legislatore
necessarius ad legem serendam. Multi
enim existimant requiri vlterius quen-
dam actum intellectus, quemvocant in-
timationem, explicatione&#x0303;, vel insinua-
tionem voluntatis superioris respectu
inferioris: nam hunc actum dicunt ha-
bere propriā rationem imperij, & ex-
plicari illa voce, Fac hoc, & ita (vt infrá
dicam) in illo conist tuunt propriam ra
tionem legis: Et fundantur, quia in om-
ni operatione morali putant hunc act&#x0169;
esse necessarium post electionem ad ex-
equutione&#x0303;, & de illo loquut&#x0169; esse Arist.
6. Ethic. quando dixit, per fectissimum
actum prudentiæ esse imperare, & D.
Thomam 1. 2. q. 17. quando docet, im-
perium esse actum intellectus.</P>
<P>  Ego verò, in vniuersum loquendo de<marginalia>11.</marginalia>
imperio respectu propriarum action&#x0169;,
seu potentiarum eiusdemmet operan-
tis, sentio, post electionem, seu actum
voluntatis, quo determinatè, & effica-
citer quis vult aliquid o perari ad ex-
tra, cum omnibus particularibus con-
ditionibus requisitis ad agend&#x0169; ex par-
te circunstantiar&#x0169;, & potentiæ exequu-
tiuæ, non requiri actum aliquem intel-
lectus, qui immediatè dirigatur ad po-
tentiā exequentem; imò nec talem act&#x0169;
esse possibilem. Quia neque potentia
exequens percipit vim imperij, neq&#x0301;ue
ad intellect um spectat applicare pote&#x0303;-
tiam ad operandum, sed solum propo-
nere obiectum voluntati, ad quam spe-
ctat postea applicare reliquas pote&#x0303;tias
ad vsum, vt est communior sententia,
quam suppono ex 1. 2. q. 17. & ex aucto-
ribus, quos referā capite sequenti. Ean-
demq&#x0301;ue rem sæpiùs, satisq&#x0301;ue fusè atti-
gi tract. de Prædest. libr. 1. cap. 16. & 17.
& tract. 4. de Relig. lib. 1. cap. 3. & tract.
6. lib. 1. cap. 12.</P><marginalia>12.</marginalia>
<P>  Hac verò doctrina supposita circa
imperium vniuscuiusq&#x0301;ue ad se ipsum:
de imperio vnius ad alium necessario
dicendum est, post actum voluntatis le-
gislatoris, quem suprà declaraui, solum
requiri ac necessarium esse, vt legisla-
tor illud suum decret&#x0169;, & iudicium in-
sinuet, manifestet, seu intimet subditis,
ad quos lex ipsa refertur. Hoc enim ne-
cessarium est, quia aliàs non posset vo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0031.jpg/>
@@1@<SE31>24 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><-P>luntas principis obligare subdit&#x0169;, quia
non innotesceret illi, vt dicemus latius
agentes de promulgatione. Quod aute&#x0303;
hoc sufficiat, patet, quia vol&#x0169;tas princi-
pis est ex se efficax: nam est ex sufficie&#x0303;-
ti potestate, & cum absoluto decreto
obligādi, vt supponitur; ergo si illa suf-
ficienter proponatur subdito, operatur
quod vult; inducit ergo obligationem;
ergo cons&#x0169;mata est lex; ergo nihil aliud
necessarium est. Quod euidentius con-
stabit ex dicendis capite sequenti.</P>
<P>  De illa verò intentione constat, con-<marginalia>13.</marginalia>
sistere in loquutione quadam, sub lo-
quutione quamcumq&#x0301;ue significatione&#x0303;,
seu manifestationem interni actus alte-
ri factam comprehendendo. Hæc aute&#x0303;
loquutio si rectè consideretur, præser-
tim in ordine ad creaturam, perficitur
per actum transeuntem, qui aliquo mo-
dò tādem recipitur in eo, cui fit loquu-
tio. Vt inter homines euidens est; & ide&#x0303;
suo modo existimo esse inter Angelos:
nam si is, qui loquitur, nō imprimat ali-
quid ei, ad quem loquitur, non manife-
stabit illi conceptum suum. Et idem est
de Deo respectu creaturarum: nō enim
intimauit Deus Adamo suam volunta-
tem de abstinendo ab esu arboris vitæ,
nisi per reuelationem aliquam ipsi Ada-
mo factam, & si Deus manifestet beato
in Verbo, quid velit ab ipso fieri, ipsa-
met visio Verbi, quæ est in beato, habet
vim loquutionis, & intimationis Dei
circa tale præceptum. De loquutione
autem creaturę ad Deum, alia est ratio,
de qua dixi in citato loco de Orat. hic
autem non habet locum, quia non po-
test crettura imperare Deo.</P>
<P>  Ex his ergo concludo, post prædit&#x0169;<marginalia>14.|Vltra act&#xA770;|numeratos|requiritur|actus intel-|lectus ad lo|que&#x0303;d&#x0169; sub-|dito.</marginalia>
actum vol&#x0169;tatis solum requiri in legis-
latore actum intellectus, qui ad loquen-
dum subdito de tali re, vel decreto, ne-
cessarius fuerit. Et consequenter esse
poterit necessarius nouus actus volun-
tatis efficiendi sign&#x0169; manifestans prio-
re&#x0303; voluntatem. Vt in nobis requiritur
apprehensio verborum, quibus loquu-
turi sumus, & voluntas mouendi linguā
& ita, proportione seruata, in principe
requiritur, vt per intellectum cōcipiat
modum intimandi legem, & vt per vo-
luntatem velit exequi intimationem,
quod cum proportione potest ad De&#x0169;
applicari; ita enim hanc intimationem<-P>@@

<-P>operatur sicut alios effectus suos. De-
niq&#x0301;ue post prędictum actum voluntatis
intelligi etiā potest in legislatore nou&#xA770;
actus intellectus, quo videt illam vol&#x0169;-
tatem suam, vt in Deo intelligimus sci-
entiam visionis posteriorem illa volun-
tate. Quo etiā fit, vt legislator post cog
nitionem suæ legis, aliter etiam iudicet
de materia legis, quā anteà, quia prius
solum indicabat illam, vt aptam impe-
rari: posteà verò iudicat eam, vt neces-
sariam ad hone statem morum ex decre
to suo. Quæ omnia adeò sunt manife-
sta, vt non indigeant noua probatione.
Quomodo autem hæc ad legem cōcur-
rant, atquè adeo in quo actu illa posita
sit, dicemus capite sequenti.</P>
<Z>CAPVT V.
Vtrum lex sit actus intellectus, vel voluntatis,
& quisnam ille sit?</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vppositis, quæ in superiori capite<marginalia>1.|Prima sen|tentia affir|mās legem|esse act&#x0169; in|tellectus.|D. Thom.|Vincent.|Caiet.|Conrrad.|Soto.|Turrec.|Alens.|Richard.|Anton.|Guilhelm.|Paris.|Cordub.</marginalia>
dixi, quęstio ferè tota erit de mo-
dò loque&#x0303;di, tame&#x0303; propter varieta-
tem opinior&#x0169; expedienda breuiter est.
Prima igitur sententia affirmat, legem
esse act&#x0169; intellectus, ita sentit D. Thom.
d. q. 90. art. 1. & sæpe ita loquitur in dis-
cursu materiæ Vincent. in specul. mor.
lib. 5. part. 2. dist. 1. Sequuntur Thomistę
Caietan. Conrrad. & alij ibi, & 1. 2. q. 17.
q. 58. art. 4. & q. 60. art. 1. Soto 1. de Iust.
q. 1. art. 1. Turrecrem. in cap. Officium, d.
3. Alens. 3. p. q. 26. in primo Richard. 3.
d. 33. art. 2. q. 6. ad 3. Antonin. 2. p. tit. 4.
cap. 10. Guilhelm. Paris. tract. de Legib.
& Cordub. lib. 2. quęstion. q. 10. Proba-
ri autem solet hęc sente&#x0303;tia primò, quia
tam Scriptura, quā Patres, Philosophi, &
Iurisconsulti legem tribuunt rationi,<marginalia>Prouerb. 8</marginalia>
aut sapientiæ, Prouerb. 8. ait Sapientia.
Per me legum conditores iusta decernunt. Sic
etiam Clemens Alex. lib. 1. Stromat. nō<marginalia>Clem. Al.</marginalia>
longè à fine ait, legem esse opinionem
bonam, bonam autem esse, quę est vera.
Et subdit, Cui consequenter quidam dixe-
runt, legem esse rationem rectam, quæ iubet fa-
cienda, & prohibet, quæ facienda non sunt, &<marginalia>Basil.|Damasc.</marginalia>
Basil. in cap. 8. Isaiæ lex, inquit, est doctrix,
& magistr{a}. Damasc. etiam lib. 4. cap.
23. legi tribuit docere.</P>
<P>  Præterea Plato in Dialog. Minos, seu<marginalia>2.|Plato.</marginalia>
de lege, in principio, lege mvocat opinio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0032.jpg/>
@@1@<SE32>Cap. 5. In quo actu lex formaliter consistat. 25
<duolan 2><-P>nem ciuitatis probam, id est, veram; & infrà
dicit, esse, veritatis operationem. Eodemq&#x0301;ue
modo Aristotel. libr. 1. Elench. cap. 12.
in fine legem esse, dicit, opinionem multitu-
dinis. Et in Epist. ad Alexand. ante Re-
thoricam ad illum, definit, legem esse
Orationem, quæ communi ciuitatis consensu iu-
bet, &c. Et statim capit. 1. Rethoricę ait,
legem eße communem ciuitatis consensum, qui
scripto præciperit, quomodo vnumquodquè age&#x0303;-
dum sit. Vbi lege&#x0303; etiam ponit in iussio-
ne, & præcepto; cum tamen sæpe aliàs
rationi, & prudentiæ tribuat imperare.
6. Ethic. cap. 9. & sequentibus 1. Politic.<marginalia>Cicero.</marginalia>
cap. 3. Vnde lib. 10. Ethic. capit. 9. dixit,
legem esse. sermonem ab aliqua prudentia, &
mente profectum. Ex Cicerone etiam mul-
ta suprà adduximus, quibus signisicat,
legem in ratione esse, primum quidem
in mente Dei, per participationem au-
tem eius, in humana ratione esse legem
naturale&#x0303;, & prudentiā, à qua leges ciui-
tat&#x0169; proficisci debent, vt latè prosequi-
tur in lib. 1. & 2. de leg. Paulò post prin-
cipi&#x0169;, vbi inter alia sic cōcludit, lex est re<marginalia>Papiniani.</marginalia>
cta ratio in iube&#x0303;do; & vetando. Sic deniq&#x0301;; Pa-
pini. in lib. 1. ff. de Leg. lege&#x0303; vocat cōmune
præcept&#x0169;, & declarat esse, viror&#x0169; prude&#x0303;ti&#x0169; cō-<marginalia>Marci{a}.</marginalia>
sult&#x0169;, & Marc. in l. 2. ex Chrysippo refert,
le gem esse diuinar&#x0169;, humanar&#x0169;&#xE8BF; rer&#x0169; Reginam
Principe&#x0303;, ac duce&#x0303;. Hęc autem sunt munera
rationis, ad quam spectat regere, & di-
rigere operationes.</P>
<P>  Rationes ad confirmandā hanc sen-<marginalia>3.|Rationibus|cōfirmatur|prima sen-|tentia.</marginalia>
tentiā afferuntur varię. Prima est, quia
ad lege&#x0303; pertinet ordinare, vnde & defi-
niri solet, quod sit ordinatio rationis; sed or
dinare non ad voluntate&#x0303;, sed ad intelle-
ct&#x0169; spectat, quia includit ratiotinatio-
nem quandam: vnde quæ ratione care&#x0303;t,
ordinare non possunt; ergo lex actus in-
tellectus est. Secunda, legis est illumina-
re, & instruere, iuxta illud, Lucerna pedi-
bus meis verb&#x0169; tu&#x0169;, & illud, Lex Domini im-
maculata conuertens animas, sapientiā præstās
paruulis; illuminare aute&#x0303; intellectus est.
Tertia, lex est regula, vt in principio di-<marginalia>Basil.</marginalia>
ctum est ex Basil. in cap. 1. Isaię, vbi eam
vocat regulam iustor&#x0169;, & iniustorum, quod
etiam habetur in l. 2. ff. de Leg. & ideò le
ges Ecclesiasticæ vocantur canones, id
est, regulę, vt ait Isidor. 2. Etymologia-
rum; sed voluntas non est regula, quin<marginalia>Isidor.</marginalia>
potius ipsa ratione regulanda est; est
ergo lex in ratione.</P>@@

<P>  Quarta, quia nullus potest assignari<marginalia>4.</marginalia>
actus voluntatis, qui sit lex; aut enim est
vol&#x0169;tas principis, seu superioris, quod
talis actio fiat à subdito, & hoc nō; quia
talis vol&#x0169;tas necessaria non est, nec suf-
ficit: nam Deus verum præcept&#x0169; posuit
Abrahæ de sacrificando Filio, quod ta-
men Deus fieri nolebat, & è conuerso
quamtunuis superior velit,  & desideret
aliquid fieri à subdito; si non præcipit,
non obligat. Et ideò dicunt Theologi,
nos non teneri conformari diuinæ vol&#x0169;
tati, etiā efficaci, nisi addatur præcep-
tum de exequenda tali voluntate; non
ergo cōsistit lex in tali vol&#x0169;tate; vel cō-
sistit in voluntate obligandi subdit&#x0169;; &
hæc etiam non sufficit, nisi intimetur.
Imò addunt aliqui, non esse necessariā
talem voluntatem in Principe, vt ferat
legem, quia licèt Princeps nihil cogitet<marginalia>Medin.</marginalia>
de obligatione, si vult imperare, imperā
do fert lege&#x0303;. Imò addit. Medin. 1. 2. q. 90.
art. 1. quod licet nolit obligare, si vult
imperare, obligat, & fert lege&#x0303;. Sicut (in-
quit) qui vouet sine voluntate se obligā-
di, nihilominus verè vouet, & obligatus
manet, & qui promittit sub iuramento
dolosè, & sine intentione se obligandi,
tenetur implere promissum ex religio-
ne iurame&#x0303;ti; sic ergo qui vult imperare
ex efficacitate imperij obligat, etiam si
nolit, quare ad legem non erit nec essa-
rius alius actus voluntatis, nisivoluntas
imperandi; illa autem voluntas non est
lex, nisi sequatur imperium, quod per-
tinet ad intellectum, in illo ergo lex est.</P><marginalia>5.|Inquo actu|intellectus|sit lex.</marginalia>
<P>  Est autem controuersia inter aucto-
res huius sententię, quisnam actus in-
tellectus habeat rationem legis, an sci-
licèt, iudicium rationis, quod antece-
dit voluntate&#x0303;, vel imperium, quod sub-
sequi dicitur? Nam quidam eorum di-
c&#x0169;t, esse iudicium rationis, quod tenuit
Guillelm. Pariens. & sequutus est Conr-
rad. d. articul. 1. Et quidem D. Thom. q.<marginalia>Quidam di|cunt esse iu|dicium ra-|tionis.</marginalia>
91. articul. 2. clarè dicit, legem esse di-
ctamen in Principe. Et si considere&#x0303;tur
testimonia adducta, præsertim Philo-
sophorum, de hoc iudicio loqui vide&#x0303;-
tur. Item proprietates illæ, quæ sunt
illuminare, esse regulam, & mensuram,
in iudicium rationis conueniunt, & nō
in illud imperium, quod solum dicitur
esse impulsiuum. & non manifestatiuum
alicuius veritatis. Huic tamen sen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0033.jpg/>
@@1@<SE33>26 Lib. 1. De naturà legis in communi.
<duolan 2><-P>tentię obstat, quia iudicium illud non
habet efficaciam obligandi, nec mora-
liter mouendi, hęc autem in lege neces-
saria est: item, quoad iudic ium nihil dif
ferre videtur pręceptum á cōsilio, quia
etiā consule&#x0303;s habet simile iudicium de
act ione, quam faciendam consulit, vn-
de si De&#xA770; nihil aliud nobis manifestaret,
quam hoc iudicium, non legem, sed con
silium pręberet, in his videlicet, quor&#x0169;
opposita intrinsecè mala non sunt.</P>
<P>  Alij ergò auctores pon&#x0169;t lege&#x0303; in actu<marginalia>6.</marginalia>
intellectus subsequente voluntate&#x0303;, & vo
cant ill&#x0169; actum imperi&#x0169;; sed si hic actus
non sit per mod&#x0169; loquutionis, est planè
confictus, vt suprá diximus: si autem est
loquutio aliqua habebit ratione&#x0303; signi;
igitur nō tam erit lex, quā signum legis,
vel ad summ&#x0169; dicetur lex, sicut lex scri-
pta, aut voce prolata lex vocatur. At ve
ro hæc lex externa, seu scripta nō habet
vim legis, nisi quia significat aliquid ali
ud, in quo est virtus legis, & ideò neces-
sario supponit aliud, quod principali-
ter sit lex; & hoc est, quod inquirimus.
Nec etiā dici potest, loquutionem illā
internam, prout consideratur in mente
Principis esse lege&#x0303;, quia etiā illa solum
habet vim, & efficaciam, quatenus est
sign&#x0169;: ergo necessario supponit id, quod
principaliter est lex.</P>
<P>  Prętereà occurrit specialis ratio in<marginalia>7|Alij dic&#x0169;t|legem, esse|act&#x0169; intel-|lectus qui|dicitur im-|perium.</marginalia>
Deo, propter quā nō videatur talis act&#xA770;
ei attribuendus, tanquā necessarius ad
lege&#x0303; ferendā. Quia vel est per mod&#x0169; im-
pulsus, qui sit actiuus ad extra, sicut ali-
qui ill&#x0169; ponunt, etiā in Deo distinct&#x0169; à
&#xA753;prio iudicio, & cognitione, vel est per
mod&#x0169; mentalis loquutionis; neutr&#x0169; au-
te&#x0303; hor&#x0169; dici potest, ergo. Minor quoad
priore&#x0303; parte&#x0303; probari posset, oste&#x0303;dendo
null&#x0169;, esse tale&#x0303; act&#x0169;, quia frustraponitur,
& intelligi nō potest: sed hoc egimus in
prima part. tract. 2. lib. 1. c. 10. N&#x0169;c verò
breuiter declaratur, quia ex parte Dei
nō potest esse necessarius talis impulsus
ad lege&#x0303; ferendā, quia Deus ferendo lege&#x0303;
non impellit physicè ad act&#x0169; lege præ-
cept&#x0169;, sed solum ponit obligatione&#x0303;, quę
est quid morale, & nō potest illo modo
physico fieri, vt videtur per se clar&#x0169;. Al
tera verò pars Minoris de loquutione,
patet facilè, quia loquutio Dei ad extra
non est, nisi infusio luminis, vel specie-
rum, vel exhibitio alicuius signi mani-<-P>@@

<-P>festantis ipsum, vel eius voluntatem; to-
tum autem hoc facit Deus per volunta-
tem suam, nec ad hunc effectum est ma-
gis necessarius alius impulsus, vel actus
intellectus posterior actu voluntatis,
quam ad alios. Nullo ergo modo po-
test in Deo lex constitui in actu conse-
quente voluntatem. Vnde idem est de
quolibet alio legislatore, quia omnes
participant rationem legis, quæ in Deo
est per essentiam, & ideò cum propor-
tione illam imitantur.</P>
<P>  Est ergo secunda opinio principalis<marginalia>8.|Secunda se&#x0303;|tentia affir|mās legem|eße actum|voluntatis.|Henr.|Ocham.|Gabr.|Maior.|Almai.|Angest.|Bonauent.|Medin.|Durand.|Greg.|Scot.</marginalia>
affirmans, legem esse actum voluntatis
legislatoris. Pro hac sententia referri
possunt omnes, qui pon&#x0169;t imperium in
voluntate, vt Henr. quod lib. 9. q. 6. Gab.
in 2. d. 37. q. 1. art. 1. not. 3. Maior in 3. d.
33. q. 7. Ocham. in 3. q. 22. art. 4. Almain.
tract. 3. Mor alium cap. 2. Angest. in Mo-
ral. tract. 1. p. 3. Corol. 3. sentit. etiam Bo
nauent. in 3. d. 17. artic. 1. q. 1. ad penult.
vbi ait, voluntatem esse illud, penes quod resi-
det regn&#x0169;, & imperium eorum, quæ sunt in ipso
volente. Idem Medin. Cod. de Orat. q. 2.
Tribuitur etiā Dur. & Greg. in 1. d. 47.
quatenus asserunt, voluntate&#x0303; diuinā es-
se regulam, cui omnes tenemur cōfor-
mari. Citatur etiam pro hac sententia
Scot. in 2. d. 6. q. 1. & d. 38. q. 1. ad vlt. &
quodlib. 17. quatenus his locis ait, ad vo
l&#x0169;tate&#x0303; pertinere ordinare alium ad ali-
quid agendum. Et in 3. d. 36. q. 1. artic. 2.
voluntati tribuit imperare, eande&#x0303; opi-
nionem latè defen dit Cast. lib. 2. de lege<marginalia>Castro.</marginalia>
pænali cap. 1.</P>
<P>  Suaderi aute&#x0303; potest primò, quia Scrip-
tura, & ciuilia iura voluntate&#x0303; Dei, aut<marginalia>9.|Psalm. 32.</marginalia>
Principis legem appellant Psal. 32. No-
tas fecit vias suas Moysi, filijs Israel voluntates
suas, id est, præcepta sua, & Psal. 142. Do-
ceme facere voluntate&#x0303; tuā, 2. Macha. 1. Detvo<marginalia>Psal. 142.|2. Mach. 1.</marginalia>
bis cor omnibus, vt colatis eum, & faci atis eius
voluntatem, id est, seruetis eius legem. Sic
dixit Christus Dominus in oratione Do-
minica Fiatvoluntas tua, id est, seruetur lex
tua, & in oratione in horto dixit, Non
mea voluntas, sed tua fiat, id est, tuum præ-
cept&#x0169;: sic enim de ipso script&#x0169; erat Psal.<marginalia>Pasl. 29.</marginalia>
29. In cap. libri script&#x0169; est de me, vt faciam vo-
luntatem tuam. Responderi solet ex Magi-<marginalia>Magist.|D. Thom.</marginalia>
stro in 1. d. 47. & D. Thom. 1. p. q. 19. ar. 9.
in his locis esse sermonem de volunta-
te signi, quæ non propriè, sed metapho-
ricè voluntas est.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0034.jpg/>
@@1@<SE34>Cap. 5. In quo actu lex formaliter consistat. 27
<duolan 2><P>  Veruntamen licèt signum voluntatis<marginalia>10.</marginalia>
metaphoricè voluntas dicatur, necesse
est, vt aliquam propriam voluntate&#x0303; in-
dicet. Cur enim voluntas metaphoricè
diceretur, nisi quia habitudinem habet
ad voluntatem propriam: non habet au
tem aliam habitudine&#x0303;, nisi signi, & ideò
voluntas signi dicitur; ergo illa volun-
tassignificata est, quę propriè impletur,
& quę illis locis significatur nomine le-
gis. Vnde etiā in iure Ciuili dicitur lex
habere voluntatem suam l. In ambigu{a}.<marginalia>L. in ambi|gua.</marginalia>
ff. de legib. quia nimirum lex scripta, seu
exterior indicat voluntatem principis,
quæ dicitur voluntas ipsius legis; ergo
talis vol&#x0169;tas est lex in ipso principe. Vn
de l. 1. ff. de Constit. Princip. & §. Sed &
quod, Instit. de Iure naturali gent. & cin.
Quod Principi placuit, dicitur, legis habet vi-
gorem. Quæ verba sine dubio actum vo-
luntatis indicant. Similiter adduci pos-
sunt Philosophi dicentes, legem esse, de-
cretum, & institutum ciuitatis, vt est apud
Plat. d. Dialog. Minos, vel esse cōsensum<marginalia>Plato.|Arist.</marginalia>
ciuitatis, vt est apud Arist. Rethoricor.
ad Alex. cap. 1. & 2. Nam decretum pro-
positum voluntatis indicat, & clariùs,<marginalia>Anselm.</marginalia>
cōsenus actus est voluntatis Ansel. etiā
in lib. de voluntate Dei, voluntati diui-
næ tribuit præcepta, & libr. de Conce-
ption. virgin. capit. 4. imperare tribuit
voluntati.</P>
<P>  Secundo principaliter id ostendi po-<marginalia>11.|Confirma-|tur sec&#x0169;da|sente&#x0303;tia ex|proprietati|bus legis.</marginalia>
test ex proprietatibus legis: nā omnes,
quę tribuebantur actui intellectus, ma-
gis conueniunt voluntati, & aliquæ cō-
ueniuntvoluntati, quę intellectui tribui
non possunt; ergo &c. Maior patet, quia
in primis legi tribuitur, quod sit regu-
la, & mensura; at hoc maximè conuenit
diuinæ voluntati, vt sumi potest ex D.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Thom. 1. 2. quęstion. 4. articul. 4. & quęst
19. articul. 9. & 2, 2. quæstion. 26. articul.
vltim. expressius quęstion. 105. articul.
primo, ait, diuinam voluntatem esse pri
mam regulam, qua mensurari debent
humanæ actiones: voluntates autem su-
periorum hominum esse secundam re-
gulam participatam à prima. Et ratio
est, quia id agere, aut velle debemus,<marginalia>Anselm.</marginalia>
quod Deus vult nos velle, aut agere, vt
ait Anselm. lib. de volunt. Dei.</P>
<P>  Altera proprietas legis est, quod illu
minat, & dirigit subditum: in hac autem<marginalia>12.</marginalia>
cōsider and&#x0169; est, posse attribui legi, qua-<-P>@@

<-P>tenus est in ipso subdito; quomodo non
est dubi&#x0169;, quin sit actus rationis, & for-
maliter illuminās, vt in superiori capit.
dixi. Et ideò in legendis auctoribus ca-
uenda est æquiuocatio, c&#x0169; enim legem
per ratione&#x0303; defini&#x0169;t, sæpe loquuntur de
lege, prout est in subdito, quomodo na-
tur alis lex dicitur esse recta, & à natura
indita ratio: sic aute&#x0303; lex illuminat, quia
ostendit voluntatem legislatoris. Vnde
in ipso legislatore vol&#x0169;tas esse videtur,
quæ obiectiuè (vt sic dicam) vel etiam
effectiuè illuminat subditum, quomo-
do dixit Anselm. dicto libro de Volun-
tate Dei, voluntas Dei est magistra humanæ
voluntatis.</P>
<P>  Erat tertia proprietas, quod lex or-<marginalia>13.</marginalia>
dinat, at hoc proprissimè conuenit vo-
luntati, vt rectè Scot. suprà docet; & in
tract. de Prædestin. ostendi loco suprà
citato. Et optimè confirmari potest ex<marginalia>D. Thom.</marginalia>
D. Thom. 1. p. q. 107. art. 1. dicentevnum
Angel&#x0169; per voluntatem suam ordinare
su&#x0169; concept&#x0169; ad ali&#x0169;, & ita loqui ei; per-
tinet ergo ad voluntate&#x0303; ordinare. Vnde
in præse&#x0303;ti declaratur: nā hæc ordinatio
legis, vel est per mod&#x0169; relationis medij
in fine&#x0303;, vel per mod&#x0169; loquutionis indi-
cantis voluntate&#x0303; Principis: vtroq&#x0301;; aute&#x0303;
modo optimè attribuitur voluntati: nā
voluntas est, quæ ordinat media ad fi-
nem, quia ipsa est, quæ intendit finem, &
eligit media propter ips&#x0169;, & ita statuit,<marginalia>Anselm.</marginalia>
vt fiant: vol&#x0169;tas etiam est, quæ imperat
loquutionem, & in Deo, vel immateria-
li supposito ordinatio loquutionis etiā
fit per voluntatem; ergo ordinatio le-
gis, prout est in superiore ordinante,
vel loquente, semper est aliquid spe-
ctans ad voluntatem.</P>
<P>  Vnde aliter etiam solui{t$} obiectio, quę<marginalia>14.</marginalia>
fieri solet, quia licèt superior velit ali-
quid fieri à subdito, si nō intimet volun-
tate&#x0303;, nō pręcipit. Respōdetur enim, hāc
i&#x0303;timatione&#x0303; posse esse exteriore&#x0303;, & de hac
nō esse sermone&#x0303;, quia illa nō est in legis-
latore, sed actio trāsiens, quę vel in sub-
dito, vel in alia externa materia reci-
pitur, iuxta dicta superiori capite: inti-
matio aute&#x0303;, prout est in legislatore, ma-
ximè esse videtur voluntas exterius in-
timandi, quæ in ipsa voluntate obligan-
di intimè includitur, vel ex illa sequitur;
ergo ea etiam ratione lex maximè per-
tinet ad voluntatem.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0035.jpg/>
@@1@<SE35>28 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><P>  Super est probāda altera pars primi<marginalia>15.|Aliquæle-|gis cōditio-|nes quæ so-|l&#x0169; quadrāt|in volunta-|tis actum.|Prima.</marginalia>
antece de&#x0303;tis, nimirum, aliquas cōditio-
nes ad lege&#x0303; necessarias inueniri in actu
voluntatis, & non propriè in actu intel-
lectus. Prima est mouere, & applicare
subditum ad exerce&#x0303;dam actionem, sub
actione semper omissione&#x0303; intelligendo.
Principium enim mouens, & applicans
ad exer citium actionis est voluntas; nā
intellectus potius mouet quoad specifi-
catione&#x0303;, & ideo potius dicitur dirigere,<marginalia>Secunda.</marginalia>
quā mouere. Secunda est, habere vim
obligandi, quæ propriè est involuntate,
& non in intellectu: nam intellectus so-
lum potest ostendere necessitatem, quę
est in ipso obiecto, quòd si in illo nō sit,
non potest ipse eam tribuere: voluntas
autem confert necessitatem, quę in ob-
iecto nō erat, & facit v. g. in materia iu-
stitiæ, vt res tanti, vel tanti valeat, & in
materia aliarum virtut&#x0169;, vt hìc, & nunc
sit nec essarium operari, quod aliàs per
se non esset. Tertia, ferre legem est<marginalia>Terti{a}.</marginalia>
actus iurisdictionis, & potestatis supe.
rioris, vt infrà dicā, vnde est veluti vsus
cuiusdam dominij; vsus autem est actus
voluntatis, & præsertim vsus dominij,<marginalia>Quarta.</marginalia>
qui liber est. Quarta, lex est actus iusti-
tiæ legalis, nam Princeps dum fert lege&#x0303;
maximè debet ad cōmune bonum res-
picere, quod spectat ad iustiam legale&#x0303;;
iustitia aute&#x0303; legalis est virtusvol&#x0169;tatis,
quanuis indigeat directione prudentię,
quod cōmune est omnibus virtutibus
vol&#x0169;tatis. Vnde sol&#x0169; fit, ad lege&#x0303; ferendā
maximè necessariā esse prude&#x0303;tiā, quod
rectè probant fundame&#x0303;ta prioris sente&#x0303;
tię, nō tame&#x0303; fit, esse formale&#x0303; act&#x0169; prude&#x0303;-
tiæ. Sicut iusta distributio, & recta ele-
ctio à prude&#x0303;tia pe&#x0303;det, & tame&#x0303; formali-
ter est actus voluntatis, per iustitiam
distributiuam, vel per aliam virtutem
moralem operantis.</P>
<P>  Vltima ratio esse potest, quia ex his,<marginalia>16.</marginalia>
quæ dixi proponendo priorem senten-
tiam, intelligi potest, quam sit difficile,
designare actum intellectus, qui sit lex;
in voluntate aute&#x0303; facile assignatur. Nā
illa voluntas, quam superior habet obli
gandi subditum ad tale&#x0303; act&#x0169;, vel (quod
perinde est) cōstituendi tale&#x0303; materiam
intra necessarios terminos virtutis: op-
timè recipit denomitatione&#x0303; legis, tam
propter omnia, quæ adduximus de pro-
prietatibus legis, quàm ex eo, quod etiā<-P>@@

<-P>tetigimus, quia nihil antecedens hanc
vol&#x0169;tate&#x0303; habere potest vim legis, c&#x0169; nō
possit necessitatem inducere: quidquid
aute&#x0303; subsequitur, poti&#xA770; est sign&#x0169; legis iā
cōceptæ, & stabilitę in mente principis:
nā ipsa etiā loquutio me&#x0303;talis sign&#x0169; tan-
t&#x0169; mentale est. Cui f&#x0169;dame&#x0303;to nō aliter
potuit respōdere Medina, nisi negando
vol&#x0169;tate&#x0303; obligādi esse necessariā in pri&#x0303;-
cipe ad fere&#x0303;dā lege&#x0303;, & obligād&#x0169; per illā.</P>
<P>  Ver&#x0169;tamen respōsio hæc id negare vi<marginalia>17,|Impugna-|tur doctri-|na medinæ|circa vol&#x0169;-|tatem obli-|gandi.</marginalia>
detur, quod reliqui auctores vtriusq&#x0301;ue
opinionis tanquā cert&#x0169; supponunt, nisi
fortassè inverbis sit aliqua ęquiuocatio.
Cert&#x0169; est enim in his effectibus morali-
bus, qui à vol&#x0169;tate pendent, agentia nō
operari sine intentione, vel vltra inten-
tione&#x0303;; obligare aute&#x0303; per lege&#x0303; est effect&#xA770;
moralis, & pende&#x0303;s ex libertate legisla-
toris; ergo vt fiat, nec essaria est in legis
latore inte&#x0303;tio, & vol&#x0169;tas illius, aliàs fie-
ret sine intentione, quod repugnat. Mi-
nor euide&#x0303;s per se est, & ideò ide&#x0303; auctor
fatetur, lege&#x0303; requirere cōcurs&#x0169; vol&#x0169;ta-
tis. Maior autem cōmunis est Theolo-
rum; imò, & Iuristar&#x0169;, qui hoc sensu di-
cunt, Actus agenti&#x0169; nō operari vltra in
tentione&#x0303; eorum, arg. c. vlt. de præben. &
constat inductione, nā hac ratione ex-
cōmunicatio lata sine intentione ligan-
di nō ligat, & absolutio data sine inten-
tione absoluendi, nō soluit; & ide&#x0303; est de
cęteris sacramentis: & similiter votum,
matrimoni&#x0169;, & similia facta sine inten-
tione, nō vale&#x0303;t. Ratio autem est, quia to
ta virtus tali&#x0169; actuum manat à vol&#x0169;ta-
te, aut mediante illa: item illa est, quæ
dat esse quasi forma: nā actus exterior
sine inte&#x0303;tione non est verus actus mora
lis sub illa ratione tali, sed fictus.</P>
<P>  Vnde in exemplo voti certum existi-<marginalia>18.</marginalia>
mo non obligare, si factum sit sine inte&#x0303;-
tione obligandi, vt in tract. 6. de Reli-
gione dixi; sicut autem ibi solet fingi
casus, in quo aliquis voueat cum inten-
tione vouendi, & simul habeat intentio-
nem non se obligandi, ita Medina si mi-
lem fingit in legislatore, qui habeat vo-
luntatem præcipiendi, & non obligan-
di, & tunc ait, nihilominus obligare.
Veruntamen, si ignorantia non inter ce-
dat, illæ intentiones sunt repugnantes,
& inuoluentes cōtradictionem, si prior
intentio sit vere, & non fictè voue&#x0303;di, aut
pręcipiendi, quia velle præcipere, nihil<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0036.jpg/>
@@1@<SE36>Cap. 5. In quo actu lex formalit er consistat. 29
<duolan 2><-P>aliud est, quàm velle obligare, aut sal-<marginalia>Vellepræci|pere, & vel|le non obli|gare, s&#x0169;t in|te&#x0303;tiones re|pugnantes|sublata ig-|noranti{a}</marginalia>
tem velle insinuarevoluntatem obligā-
di, & idem est cum proportione in vo-
to. Si autem illa intentio talis non sit,
sed solum exteriùs præcipiendi, aut vo-
uendi, sine dubio nihil fit, nec fertur ve-
ra lex, aut fit verum votum. Certum est
enim posse fieri fictam promissionem,
quæ non obliget; illa autem nullo alio
modo fieri potest, & idem est cum pro-<marginalia>Similiter|in voto re-|pugnant in|te&#x0303;tio voue&#x0303;-|di, & non|obligandi.</marginalia>
portione de pręcepto, & ideò si subdito
constaret, superiore&#x0303;, licèt proferat ver-
ba pręceptiua, non habere anim&#x0169; obli-
gandi, sine dubio non obligaretur, vt in
dicto casu de Excommunicatione om-
nes dicunt. Vel sicut è contrario ait D.
Thom. 2. 2. q. 104. ar. 2. vol&#x0169;tate&#x0303; superio-
ris, quacunq&#x0301;; ratione innotescat subdi-
to, esse quoddāpręcept&#x0169;, quod nōpotest
intelligi, nisi de hac vol&#x0169;tate obligādi.</P>
<P>  In casu autem de iuramento non est<marginalia>19.|In iurame&#x0303;-|topotest sta|re intentio|iurandi c&#x0169;|intentione|se non obli|gandi.</marginalia>
omnino eadem ratio: nam potest quis
habere intentionem iurandi, id est, ad-
ducendi Deum in testem, & nihilomi-
nus habere intentionem non se obligā-
di, & ideò si t&#x0169;c oritur obligatio (quod
sub opinione est) non est ex propria vo-
luntate, sed præcepto naturali, quo vni-
usquisq&#x0301;ue tenetur facere verum id, in
cuius testimonium Deum ad duxit, vt
latè dixi tract. 5. de Relig. lib. 2. capit. 7.<marginalia>Gabr.</marginalia>
At verò obligatio legis, non nisi ex vo-
luntate legislatoris oriri potest, & ideó
act&#xA770; ille vol&#x0169;tatis necessarius est. Et ita
recte dixit Gabr. 3. d. 37. quant&#x0169;cumq&#x0301;ue
notificetur voluntas superioris, nisi per
illam velit ligari inseriorem, non cōsur
gere obligationem. Dixi autem, nisi sit
æquiuocatio in verbis, quia fortasse ne
cessarium non est, vt legislator directè,
& expressè concipiat obligatione&#x0303; sub-
diti, & voluntate feratur in illam; satis
enim esse potest, vt velit v. g. præscribe-
re, vt res tantum valeat, vel vt talis act&#xA770;
sit in materia necessaria temperantiæ,
vel, vt confusse velit præcipere quātum
potest; sed hæc parum differunt, quia
in his omnibus includitur intentio ob-
ligandi, & cum illis omnino repugnat
habere intentionem non obligandi, nisi
operans prorsus ignoret, quid velit, &
tunc ipsamet ignorātia impediret pror
sus verā vol&#x0169;tate&#x0303; obligādi, atq&#x0301;; adeò ve
rā lege&#x0303;, vt in simili de voto dixi; igitur
quoad necessitate&#x0303; huius vol&#x0169;tatis vera<-P>@@

<-P>sine dubio est hæc secunda sententia.</P>
<P>  Vnde quæ pro his opinionibus addu-<marginalia>20.|Tertia sen-|tentia affir|mās legem|ex vtroque|actu com-|poni.</marginalia>
ximus sua dere vide&#x0303;tur vtrumq&#x0301;; actum
intellectus, & voluntatis esse ad lege&#x0303; ne-
cessarium, & ideò potest esse tertia opi-
nio dicens, lege&#x0303; componi, & coalescere
ex actu vtriusq&#x0301;ue potentiæ. Quia in his
rebus moralibus non oportet quærere
vnitate&#x0303; perfectā, & simplice&#x0303;, sed potest
res, quę moraliter vna est, ex multis Phy
sicè distinctis, & se mutuo iuuātibus cō-
stare. Sic ergo lex duo requirit, motio-
ne&#x0303;, & directione&#x0303;, bonitate&#x0303; (vt sic dicā) &
veritate&#x0303;, id est iudicium rect&#x0169; de agen-
dis, & vol&#x0169;tate&#x0303; efficace&#x0303; moue&#x0303;di ad illa,
& ideo ex actu voluntatis, & intellectus
cōstare potest. Et hęc sente&#x0303;tia tribui so
let Greg. in 1. d. 48. q. vnic. sed ibi hoc nō
disputat, nec aliud dicit, nisi e&#x0169;, qui dis-<marginalia>Greg.|August.</marginalia>
cordat à vol&#x0169;tate beneplaciti Dei, age-
re cōtra lege&#x0303; æternā, & allegat Aug. 22.
cōtra Faust&#x0169; c. 27. dicente&#x0303;, legem ęter-
nam esse ratione&#x0303;, vel voluntate&#x0303; Dei, vbi
August. nihil determinat. Magis indicat
hāc sententiam Gabr. 3. d. 37. q. vnic. in<marginalia>Gabr.</marginalia>
princ. vbi c&#x0169; de lege externa, seu quę est
in subdito dixisset, esse, sign&#x0169; verum, crea-
turæ rationali notificatiuum rectæ rationis di-
ctantis, ligari eam, &c. declarat, dictum esse
dictātis, seu ligantis &c. ad innuendum, quod re
cta ratio præcipientis vna cum voluntate est ra-
tio obligationis inferioris, id est, quo inferior ob
ligatur. Lex aute&#x0303; est propria ratio obli-
gationis, sentit ergo in ipso principe le-
ge&#x0303; esse ratione&#x0303; eius c&#x0169; voluntate, & de-
clarat illā esse vol&#x0169;tate&#x0303; ligandi subdit&#x0169;,
vt suprà. Vnde sicut liber&#x0169; arbitri&#x0169; de-
finiri solet, esse facultate&#x0303; vol&#x0169;tatis, & ra
tionis: ita lex, quæ arbitrium Principis
appellari solet, nō immerito potest ex-
istimari actus vtriusq&#x0301;ue facultatis.</P>
<P>  Addi etiampotest, licèt nomen legis<marginalia>21.</marginalia>
adequatè, & completè vtrumq&#x0301;ue actum
complectatur, nihilominus secundum
aliam considerationem tam actum vo-
luntatis, quam intellectus posse dici le-
gem sub diuersis rationibus, cui modo
loquendi non disonat August. in d. loco
contra Faust. & declaratur in hunc mo-
dum. Nam si in lege attendatur vis mo-
uendi, & ideo lex dicatur id, quod est in
principe, quod mouet, & obligat ad age&#x0303;
dum, sic lex est actus voluntatis: si au-
tem spectetur, ac consideretur in lege
vis dirigendi ad id, quod bonum, & ne-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0037.jpg/>
@@1@<SE37>30 Lib. 1. Denatura legis incommuni.
<duolan 2><-P>cessarium est, sic pertinet ad intellect&#x0169;:
& videtur consistere in iudicio practi-
co, & prout est in principe non antece-
dere voluntatem, sed subsequi, non qui-
dem per modum actus impellentis, qui
iudicium non sit (hoc enim satis impro-
batum est) sed per modum iudicij pra-
ctici, quo, stante decreto suo, princeps
iudicat hoc esse omnino age&#x0303;dum à sub-
ditis, quibus proptereà intimādum est
tale decretum. Hoc enim iudicium sub-
sequi voluntatem in mente principis in
superiori capite declaraui, & ideò sub
hac ratione dici potest lex scripta in
me&#x0303;te eius, á qua procedit omnis lex ex-
terior. Et simile iudicium, quod est in
subiecto, erit tanquam lex participata
ab illa, quæ est in principe.</P>
<P>  Hæ sente&#x0303;tię probabiles s&#x0169;t, & vltima<marginalia>22.|Fertur iu-|dici&#x0169; distin|cte de tota|cōtrouersia</marginalia>
satis facilis, & plausibilis, nihilominus
tamen, vt aliquod iudicium de re tota
feramus, secernimus legem naturalem,
& consequenter etiam ęternam, quia in
illis est specialis difficultas in re ipsa,
An, & quomodo habeant veram, & pro-
priam rationem legis, quam libro seq.
tractabimus. Præsens ergo controuer-
sia solum est de lege posita pervolunta-
tem alicuius superioris. De qua certum
est, vel constare ex actu rationis, & vo-
luntatis, vel certè non esse sinevtroq&#x0301;ue:
ita, vt si est alter illorum tantum, ab al-
tero nihilominus intrinsecè pendeat.
Hoc enim conuincunt omnia adducta
pro duabus primis sententijs.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc inferimus secundo, neu-<marginalia>23.</marginalia>
trum modum loquendi illarum opinio-
num posse efficaciter probari. Nam te-
stimonia adducta in prima opinione so
lum probant, legem non ferri sine dire-
ctione prudentię. Vnde Philosophi ibi
allegati, cùm legem tribuunt rationi,
non loqu&#x0169;tur de actu intellectus, qui in
principe sequitur ex vol&#x0169;tate, qua vult
obligare subditos, sed de iudicio ante-
cedente, dirigente, & quasi regulante il-
lam voluntatem; solum enim dicunt ad
legem non sufficere voluntatem princi-
pis, nisi iusta sit, & recta, & ideò debere
oriri ex recto, & prude&#x0303;ti iudicio, de quo
iudicio constat, nō esse legem, si per se,
& vt prior voluntate spectetur: vocant
ergo legem rectam rationem quoad ra-
dicem sicut Cicero in eodem lib. de Le-<marginalia>Cieero.</marginalia>
gib. dixit, virtutem esse rectam vitæ ra-<-P>@@

<-P>tionem. Rationes autem factæ pro illa
sententia confirmando sec&#x0169;dam solu-
tę sunt. Testimonia veró adducta in se-
cunda sententia in rigore sol&#x0169; probāt,
legis obligationem manare exvolunta-
te legis latoris: nam hoc satis est, vt ob-
seruans legem Dei, dicatur facere vo-
luntatem eius, vel secundum voluntate&#x0303;
eius, & è conuerso. Rationes autem fa-
ctę pro illa sententia vrgentiores mihi
vide&#x0303;tur, si supponamus legem esse act&#x0169;
illum principis, qui per se, & vi sua indu
cit obligationem, & ligat subditum. Di-
ci verò potest, vocem legis non signifi-
care actum ligantem, sed signum illius
actus, vel act&#x0169; intellectus, à quo proxi-
mè tale signum procedit.</P>
<P>  Vnde addo tertiò, spectando ad rem<marginalia>34.|Legem esse|actum vo-|l&#x0169;tatis me-|lius intelli|gi & defen|di aßeritur</marginalia>
ipsam meliùs intelligi, & facilius defen-
di, legem me&#x0303;talem (vt sic dicam) in ipso
legislatore esse actum voluntatis iustę,
& rectę, quo superior vult inferiorem
obligare ad hoc, vel illud faciend&#x0169;. Hoc
probant mihi rationes factę pro se cun-
da opinione. Nam licèt hæc voluntas
non possit habere effectum in subdito,
nisi ei sufficienter proponatur, hęc au-
tem propositio se habet, vt applicatio
causę obligantis, non vt propria causa,
& ratio obligationis.</P>
<P>  Vltimo verò assero respiciendo ad<marginalia>25.|Lex ex im|posione pri|us signifi-|catextern&#x0169;|imperium|& signum|præcipie&#x0303;tis|Arist.</marginalia>
nominis legis impositione&#x0303;, videri prius
positum ad significādum externum im-
perium, & signum ostensiuum volunta-
tis præcipientis. Ideò enim Arist. 10.
Ethic. dixit legem esse sermonem à sa-
pie&#x0303;tia profectum, & in Rethor. ad Alex.
dixit esse consensum populi in scriptis
positum, & Isodor. hoc supponit, cum di
cit legem à legendo esse dictam, & de-
bere esse scriptam. Iuxta hanc ergo vo-
cis significationem optime defendi po-
test, legem in principe esse actum illum
intellectus, quo proximè dictat lege&#x0303; ex-
ternam, vel de se aptum ad dictandam,
& exhibendam illam. Nam sicut exte-
rior est quasi proxima regula volunta-
tis subditorum, ita c&#x0169; proportione lex
illa, quasi scripta in intellectuprincipis
est regula eiusdem voluntatis subditi, à
qua proximè procedit regula exterio-
ris legis, quando subdito proponitur.
Procedit aute&#x0303; ab illa (vt aiunt) per mo-
d&#x0169; alterius intimationis, vel impulsus,
hęc autem intimatio nihil, est pręter lo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0038.jpg/>
@@1@<SE38>Cap. 6. Vtr&#x0169; deratione legis sit vt pro cōmunitate feratur. 31
<duolan 2><-P>quutionem exteriore&#x0303;, quam dirigit, &
qua si dictat intellectus principis per il
lud iudicium iam approbatum per suā
voluntatem, vel prout est de tali actu,
vt iam definito, & decreto per actum
voluntatis eiusdem principis, vt satis
ex dictis constat.</P>
<Z>CAPVT VI.
Vtrum de ratione legis sit, vt pro aliqua
communitate feratur.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicato genere, sub quo lex po-<marginalia>1.</marginalia>
nitur, inquirenda est differentia,
per quam in ratione legis consti-
tuitur, quā inueniemus explicando non
nullas conditiones, quæ ad propriam
rationem legis necessariæ sunt; simulq&#x0301;;
causas legis explicabimus, quia pro-
priæ, & intrinsecæ conditiones legis nō
possunt aliunde melius, quàm ex causis
eius oriri, nec differentia eius sine ma-
teria, obiecto, & fine eius intelligi, aut
explicari potest. Cōstat ergo in primis<marginalia>De ratione|legis eße vt|pro aliqui-|b&#xA770; feratur.|Rom. 3.</marginalia>
de ratione legis esse, vt ad aliquem, vel
aliquos feratur, quoniam, vt Paul. ait ad
Roman. 3. Scimus quoniam quæcunque lex
loquitur, ijs, qui in lege sunt, loquitur. Dicit
ergo lex essentialiter quandam habitu-
dinem ad eos, quibus imponitur, & ideò
ad explicandam eius rationem decla-
randus est terminus huius habitudinis.
Supponimus deinde, legem ad homines
ferri debere, quia inferiores creaturæ<marginalia>Soli homi-|nes sunt ca|paces har&#x0169;|legum.</marginalia>
non sunt capaces proprię legis, de qua
tractamus, vt sæpè dictum est, quia non
sunt capaces actuum moralium. Angeli
verò licet sint capaces diuinæ legis, ta-
men n&#x0169;c de illis nō agimus, vt in pro&#x0153;-
mio dixi; poterunt tamen quæ de lege
naturali, & diuina dixerimus, ad eos fa-
cilè cum proportione applicari. Lex er
gò, de qua tractamus, hominibus impo-
nenda est, & ideò omnis lex potest dici
humana ex hoc capite, vt suprà dicebā,
quanuis propter vitandam æquiuoca-
tionem non ita vocetur.</P>
<P>  His positis, oritur dubium, an lex fer-<marginalia>2.|An sit de|ratione le-|gis, vt pro|communi-|tate aliqua|teratur.</marginalia>
ri possit advnam tantùm personam, vel
sit de ratione eius, vt pro aliqua multi-
tudine hominum, seu communitate fe-
ratur. Supponimus enim vt clarum, cō-
munitatem humanam esse capacem le-
g&#x0169;, imò illis maximè indigere, id enim<-P>@@

<-P>conuincunt adducta in præcedenti ca-
pite. Vnde etiam est clar&#x0169; regulariter,
& ordinariè legem ferri pro aliqua cō-
munitate, vel multitudine hominum, vt
vsu ipso satis constat, & ex dicendis ma
gis patebit. Difficultas ergo est, an hoc
sit de ratione legis. Prima sententia af-
firmat, solum illud pręceptum esse lege&#x0303;,<marginalia>Prima sen|tentia affir|mans.</marginalia>
quod generaliter fertur pro omnibus
sub aliqua communitate comprehen-
sis: vni verò personæ impositum, non
esse legem. Fundarìq&#x0301;ue solet hæc opi-<marginalia>Cap. Erit|autem lex.|D. Isidor.</marginalia>
nio in capite Erit autem lex. distinct. 4.
quod est Isidori lib. 1. Etymolog. c. 21.
vbi ponit varias conditiones legis, &
vltima est, vt nullo priuato commodo, sed pro
communi ciuium vtilitate conscripta sit. Sed
hic textus non cogit, quia aliud est lege&#x0303;
imponi communitati, aliud imponi pro
bono, seu vti litate communitatis: nam
præceptum potest imponi particulari
personæ, & nihilominus imponi intuitu
communis boni. Isidor. ergo non ponit
ibi conditionem requisitā ex parte per
sonæ, cui imponenda est lex, sed requisi-
tam ex parte finis, propter quem est
imponenda, scilicèt, propter bonum cō
mune, quam conditionem sequenti ca-
pite explicabimus.</P><marginalia>3.</marginalia>
<P>  Dices; hoc modo explicata illa con-
ditio iam erat contenta sub alia condi-
tione ab eodem Isidoro in eodem capi-
te posita, scilicèt, quòd lex sit iusta, & hone-
sta, quia non erit talis, nisi ad commune
bonum ordinetur. Sed hoc non obstat,
tum quia multæ ex conditionibus ibi
positis ab Isidoro ita comparantur, vt
vna in alia contineatur, vel ex illa infe-
ratur, & nihilominùs adduntur ad ma-
iorem explicationem: nam in hoc solo,
quod lex debet esse iusta, continetur,
debere esse possibilem, & vtilem: quo-
modò enim erit iusta, si vel impossibi-
lis, vel inutilis sit? & nihilominùs distin-
ctè hæc recensentur. Igitur maiori ra-
tione potuit illa conditio vltima addi,
ad explicandum distinctè iustitiam, &
honestatem, quam lex requirit. Potest
enim esse actus iustus, & honestus, licèt
non sit propter bonum cōmune, satisq&#x0301;;
erit, quod illi non repugnet; de lege au-
tem additur, ad iustitiam eius esse ne-
cessarium, quod ordinetur ad bonum
commune.</P>
<P>  Nec videtur posse dubitari, quin hęc<-P><marginalia>4.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0039.jpg/>
@@1@<SE39>32 Lib. 1. Denatura legis incommuni.
<duolan 2><-P>fuerit mens Isidori, vt patet ex illa ad-
uersatiua, Nullo priuato commodo, sed pro
communi omnium vtilitate conscript{a}. Nam
legem communitati imponi, & pro pri-
uato commodo, non repugnat, vtrumq&#x0301;;
enim simul habent leges tyrannicæ: at
Isidor. illa duo ponit tanquam sibi re-
pugnantia; ergo non loquitur de com-
munitate, cui imponenda sit lex, sed so-
lum docet pro vtilitate communi im-
ponendam esse, cuicumq&#x0301;ue imponatur.
Atq&#x0301;ue ita intellexit Diuus Thomas sen-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
te&#x0303;tiam Isidori d. q. 90. ar. 2. Nam in cor-
pore tota ratio eius eò tendit, vt decla-
ret intentionem legis latoris in ferenda
lege debere ferri ad bonum commune;
quia communis felicitas debet esse me&#x0303;-
sura, & quasi primum principium, per
quod mensuretur iustitia, vtilitas, & cō
uenie&#x0303;tia legis. Vnde concludit, quodc&#x0169;&#xE8BF;&#x0301;
aliud præceptum de particulari opere non habet
rationem legis, nisi secundum ordinem ad bon&#x0169;
commune, & ideò omnis lex ad bonum commu-
ne ordinatur. In quibus verbis potius in-
dicat, posse legem continere particula-
re præceptum, dummodò ad vltimum
finem referatur. Et ita etiam intellexe-
runt textum illum ibi, Archid. Domini.
& Turrecr. & plures, quos referam in<marginalia>Archid.|Dominic.|Turrec.|5.</marginalia>
capite sequenti.</P>
<P>  Secundò solet probari hæc sententia
ex l. 1. ff. de Legib. vbi dicitur, legem de-
bere esse præceptum commune. Verumta-
men etiam verbum commune ambiguum
est: nam vt ibi notat Iason in principio,<marginalia>Iason.|Fulgos.</marginalia>
cum Fulgosio, triplici ratione potest di
ci lex præceptum cōmune. Primò, quia
communi consensu, seu auctoritate la-
ta est. Secundò, quia debet esse commu-
nis omnibus. Tertiò, quia pro bono cō-
muni: in illa autem lege non declaratur
secundum cōmunitatis modum esse sim
pliciter necessarium ad rationem legis,
seu communis præcepti. Vnde Glossa<marginalia>Gloßa.</marginalia>
ibi sub disiunctione dicit, esse commune,
id est, pro communi vtilitate statutum; vel com-
muniter toti vniuersati factum. Ergo ad ra-
tionem legis sufficiet prima conditio,
licèt secundam non habeat. Tertiò pro
batur ex cap. 1. Extra. de Constitut. vbi
dicitur Canonum statuta custodiantur ab om-
nibus, supponit ergò debere omnibus
imponi. Verumtamen hunc textum val-
dè eneruat Glossa ibi; nam ad verb. Ca-<marginalia>Glos.</marginalia>
nonum addit, Generalium; nam quidā canones<-P>@@

<-P>sunt personales, quidam locales. Vnde non vi-
detur dubium, quin verba illa intellige&#x0303;-
da sint cum distributione accommoda,
scilicèt, canones seruandos esse ab om-
nibus, cum quibus loqu&#x0169;tur, vel quibus
imponuntur. An verò isti sint semper
plures respectu singulorum canonum,
vel possit dari canon ad vnum tantum
obligandum factum, ibi non traditur.</P><marginalia>6.|Secunda se&#x0303;|te&#x0303;tia negās|esse de ra-|tione legis,|vt pro com|munitate a|liqua fera-|tur.|D. Thom.</marginalia>
<P>  Potest ergo esse secunda sententia
dicens, non esse de ratione legis, vt cō-
munitati, vel multitudini hominum im-
ponatur, licet plerunq&#x0301;; ita fieri contin-
gat, quia regulę operādi ordinariè sunt
communes multis: aliquando verò pos-
sunt pro vno, vel alio constitui. Potest
pro hac sententia referri D. Thomas in
d. ar. 2. quatenus dicit, particulare præ-
ceptum relatum ad commune bonum
induere rationem legis; & in solutione
ad primum idem repetit, & ad 3. gene-
ralem regulam ponit, pręceptum, quod
ordinatur ad commune bonum, ratio-
nem legis habere. Expressiùs hoc do-
cet Glossa in l. 1. ff. de Legib. dicens, in<marginalia>Gloßa.</marginalia>
illa lege non contineri definitionem le-
gis, quia aliqua est lex, quæ non est cō-
munis. Idem sentit Glossa in d. cap. 1. de
Constit. vbi distinguit canones genera-
les à personalibus. Estq&#x0301;; hæc distinctio
valde frequens apud Canonistas, vt pa-
tet ex Archid. Dominico, & Turrecr.
vbi suprà. Eandem distinctionem indi-<marginalia>Archid.|Dominic.|Turrecr.|Glos.</marginalia>
cat Glossa in l. Iura. ff. de Legib. vbi di-
stinguit ius in generale, & speciale, &
prius dicit imponi multitudini; poste-
rius autem posse esse priuat&#x0169;. Idem ha-
bet Glossa in l. Neque Dorotheum, & in l.
Doctitij. C. de Decurion. lib. 10. Potestq&#x0301;;
suaderi primò in illis duabus legibus;
quia illæ sunt veræ leges; & tamen dan-
tur de quibusdam personis in particu-
lari. Secundò videtur hoc expressè ha-
beri in l. 1. ff. de Constit. princi. ibi, Ex
his, scilicèt, ex legibus, quædam sunt perso-
nales. Et idem habetur in §. Sed & quod,
verb. Planè. Instit. de Iur. nat. gent. & ci-
uil. Tertiò facit, quod etiam Canones
distinguunt legem priuatam à publica,
& priorem volunt imponi priuatæ per-
sonæ; posteriorem communitati. Sumi-<marginalia>Cap. Li-|cet.|Cap. Duæ|sunt.|7.</marginalia>
tur ex cap. Licet, de Regular. latiùs in c.
Duæ sunt. 19. q. 2.</P>
<P>  Tandem potest hæc sententia ratio-
nibus suaderi. Primò, quia præceptum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0040.jpg/>
@@1@<SE40>Cap. 6. Vtrum sit de ratione legis vt pro cōmunitate feratur. 33
<duolan 2><-P>iustum potest imponi vni tantum sub-
dito, & propter commune bonum, & ex<marginalia>Confirma-|tur rationi|bus hæc se&#x0303;-|tentia.</marginalia>
potèstate regendi rempublicam, & sin-
gula membra eius; ergo tale præcept&#x0169;
erit eiusdem rationis essentialis cum
simili pręcepto imposito multis, vel om
nibus de tali communitate; ergo erit
vera lex. Prima conseque&#x0303;tia probatur,
quia ad ratione&#x0303; præcepti videtur acci-
dentale, quòd vni tantum, vel multis im
ponatur, sicut accidentale est calori,
quod sit in vno, vel multis subiectis, vel
orationi, quod ad vnum, vel ad plures
fundatur. Secunda verò consequentia
probatur, quia illud præceptum multis
impositum esset lex; ergo & vni, quando
quidem ostensum est, esse eiusdem ra-
tionis. Et quod imponatur vni, & non
multis potest accidere ex eo sol&#x0169;, quod
necessitas talis pręcepti in vno solo in-
uenitur. Sec&#x0169;do, quia lex est regula mo-
ralium operationum hominis, vt sæpè
dictum est; sed non tātum communitas
hominum, ver&#x0169; etiam singuli homines
indigent hac regula; ergo lex per se nō
dicit respectum ad solam communita-
tem humanam, sed etiā ad singulas per-
sonas humanas. Tertiò, quia lex fertur
ad personam; ergo non minus, imò per
prius fertur ad personam veram, quam
ad fictam; quia semper fictio supponit
veritatem, quam imitatur. At commu-
nitas est persona ficta, vnusquisq&#x0301;ue au-
tem particularis homo est persona ve-
ra; ergo non est minus capax legis par-
ticularis persona, quam communitas.
Quartò, quando lex fertur pro commu-
nitate, vel solum obligat communitate&#x0303;,
vt sic, vel etiam obligat singulos de cō-
munitate. Primum neq&#x0301;; est necessari&#x0169;,
nec regulariter ita fit, vt per se constat:
imò si fiat, tunc communitas se geret, vt
particularis persona, & inde etiam cō-
cluditur, legem posse ferri ad vnam tā-
tum personam: si verò dicatur secund&#x0169;,
inde etiam infertur, posse lege&#x0303; pro vno
tantum ferri, si illi expediat, & pro illo<marginalia>8.|Præfertur|sententi{a}|quæ asserit|de ratione|legis esse vt|feratur &#xA753;|communi-|tate.</marginalia>
tantum necessaria sit.</P>
<P>  Hæc controuersia potest multum pe&#x0303;
dere ex vsu vocis. Nihilominus simpli-
citer dicendum est, de ratione legis, vt
hoc nomine significatur, esse, vt sit prę-
ceptum commune, id est communitati,
seu multitudini hominum impositum.
Hoc suppon&#x0169;t Isidor. & D. Thom. suprà,<-P>@@

<-P>& alijs locis infra referendis. Docentq&#x0301;;<marginalia>Isidor.|D. Thom.|Panorm.|Felin.|Iason.|Fulgos.</marginalia>
Panor mit. in Rubr. de Constit. Felin. in
cap. Cum omnes, de Consti. n. 5. Iason cum
Fulgos. in d. l. 1. ff. de Legib. licet enim
dicant, legem posse dici præceptum cō-
mune, & ex habitudine ad eum, à quo, &
ad finem propter quem fertur, & ad il-
los, quibus imponitur; satis verò indi-
cat hæc tria, non diuisim, sed coni&#x0169;ctim
in lege propria requiri. Idem sensit An-
ton. Gomez in l. 1. Tauri. n. 5. vbi ad ra-<marginalia>Anton. Go|mez.</marginalia>
tionem legis requirit, vt sit communis,
& nō particularis respectu alicuius per
sonæ, & alij, quos infrà, & capite seque&#x0303;-
ti referemus.</P>
<P>  Potestq&#x0301;ue hoc probari primò indu-<marginalia>9.</marginalia>
ctione quadam; nam lex æterna, & na-
turalis satis communis est, vt constat;
lex etiam diuina, tam vetus, quàm noua
pro communitatibus latæ sunt, illa pro
Iudaico populo, hæc pro Ecclesia Ca-
tholica, & vniuerso mundo. Nec solum
tota lex, sed etiā singula præcepta eius
generaliter lata sunt. Non quod singula
illorum pro omnibus, & singulis mem-
bris ferantur: (hoc enim necessarium
non est, nec ad legis rationem pertinet)
sed quod licet inter communia præcep
ta, leges impositæ sint, obligantes hæc,
vel illa membra, iuxta eorum munera,
& capacitatem, semper ferantur sub ge
nerali, & communi ratione. Imò etiam
præceptum diuinum impositum Adę in
statu innoce&#x0303;tiæ, non soli illi pro sua per
sona, sed vt capiti totius naturæ impo-
situm fuit, & duraturum semper fuisset
in illo statu, & obligaturum omnes, & in
tantum habuit propriam ratione&#x0303; legis.
Cuius signum est, qnia licèt Deus impo-
suerit præceptum soli Adæ, priusquam
Euam formaret, Genes. 2. nihilominus
etiam Eua per illud obligata fuit, vt cō-
stat ex cap. 3. At verò præceptum, quod
Deus posuit Abrahæ de immolando fi-
lio, non potest dici propriè lex, sed prę-
ceptum, iuxta cōmunem loquendi mo-
dum.</P><marginalia>10.</marginalia>
<P>  De iure autem ciuili videtur hoc sa-
tis expressum in l. Iura. 2. ff. de Legibus.<marginalia>L. Iura.</marginalia>
Dicitur enim ibi, Iura non in singulas per-
sonas, sed generaliter constituuntur. De legi-
bus etiam canonicis id probari potest<marginalia>Cap. Duæ|sunt.</marginalia>
ex d. cap. Duæ sunt, quatenus in eo dici-
tur, canones, & decreta à Patribus edi-
ta esse leges publicas. Lex aute&#x0303; priuata,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0041.jpg/>
@@1@<SE41>34 Lib. 1. Denatura legis in communi.
<duolan 2><-P>quam ibi adiungit, non est lex canoni-
ca, sed est Ionge diuersæ rationis, vt di-
cemus. Hinc etiam Gregor. IX. in Pro&#x0153;
mio Decret. inquit, Ideò lex proditur, vt<marginalia>Greg. IX.</marginalia>
appetitus noxius sub iuris regula limitetur, per
quam genus humanum, vt honestè viuat, infor-
metur. Arist. etiam lib. 6. Ethic. dixit, fa-<marginalia>Arist.</marginalia>
cultatem, seu prudentiam ferendarum
legum esse Architectonicam, seu rega-
lem, quia principalis actus illius prude&#x0303;-
tiæ est leges ferre, vt exposuit D. Tho-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
mas 2. 2. q. 50. ar. 1. ad 3. Prudentia aute&#x0303;
illa respicit communitatem, & circa il-
lam versatur; ergo etiam lex ex senten-<marginalia>Arist.</marginalia>
tia Arist. communitatem respicit. Vn-
de in 1. lib. Rhetoric. c. 4. dixit, Salutem ci-
uitatis in legibus positam esse. Et in Pro&#x0153;mio
Rhetor. ad Alexand. dixit legem esse ra-
tionem communi consensu ciuitatis definitā, &c.
supponens pro eàdem communitate di-
rigenda ferri. Idem sæpe repetit Plato<marginalia>Plato.</marginalia>
de legibus, & omnes Philosophi ita lo-
quuntur. Vnde Biesius lib. 4. de Repub.<marginalia>Biesius.</marginalia>
Leges (ait) sunt publica vitæ præcepta, quibus
nos omnes obtemperare semper oportet, & cæt.
Itaq&#x0301;ue iuxta communem vsum iurium,
& sapientum, non est dubium, quin no-
mine legis significetur præceptum pu-
blicum communitati alicui, & non tan-
tum vni, vel alteri personæ singulariter,
im positum.</P>
<P>  Declarari prætereà hoc potest ex a-<marginalia>11.|Confirma-|tur senten-|tia ampli&#xA770;|ex legis &#xA753;-|prietatib&#xA770;.</marginalia>
lijs proprietatibus legis, vna est, quod
debet esse perpetua, vt infrà ostende-
mus; hoc autem habere non potest prę-
ceptum vnius personæ, quia perpetua
non est: communitas autem est perpe-
tua, saltem per successionem, & ideò
respectu illius habet loc&#x0169; propria lex.
Nec refert, quod etiam præceptum cō-
munitati impositum possit esse tempo-
rale: nam inde ad summum sequitur, nō
omne præceptum communitati impo-
situm esse legem, quod posteà videbi-
mus; id verò non obstat, quominus om-
nis lex debeat esse communitati impo-
sita, vt perpetua esse possit. Idem oste&#x0303;-
di potest, sumendo hanc perpetuitatem
ex parte ferentis legem, quia de ratio-
ne legis est, vt non pendeat ex vita le-
gislatoris, vt infrà probabimus; at hoc
solum habet locum in legibus commu-
nibus; præceptum enim singulare, & vni
tantum personæ impositum cessat mor
tuo præcipiente, vel remoto à suo mu-<-P>@@

<-P>nere, vt communis sensus, & consuetu-
do testatur, cuius rei ratione&#x0303; infrà tra-
demus. Neq&#x0301;ue etiam hic refert, quod
præce ptum pro cōmunitate latum ex-
tinguatur per mortem præcipientis, si
per modum legis non sit latum, vt infrà
etiam dicam: nam hinc etiam solum se-
quitur, non omne præceptum commu-
nitati impositum esse legem, cum quo
stat, vt lex debeat habere illam perpe-
tuitatem, seu independentiam à perso-
na ferentis illam, quam non habet, nisi
sit præceptum communitati imposit&#x0169;.
Dices; hæc coniectura solum habet lo-
c&#x0169; in legibus humanis; nam in diuinis,
siue naturalibus, siue positiuis, legis la-
tor non potest deficere, vel mutari, &
ab illo semper pendent in fieri, & con-
seruari. Respondeo hoc non obstare,
nam quia de legibus diuinis clarum est
latas esse pro communitate, ideò addi-
mus illam obseruatione&#x0303; in legibus hu-
manis, vt declaretur, præceptum sem-
per considerari in ordine ad aliquam
communitatem, vt possit habere stabi-
litate&#x0303;, quam lex per se requirit. Et hinc
præceptum Patrisfamilias seruis impo
situm, vel etiam filijs, imò & toti fami-
liæ, non est lex, vt docet D. Thomas d. q.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
90. art. 3. ad 3. quia non est latum suffi-
cienti communitati, vt ibidem dicitur,
vel quia non est latum per propriam iu
risdictionem coactiuam, quod ad lege&#x0303;
necessarium est, vt dicit Arist. libr. 10.<marginalia>Arist.</marginalia>
Ethicorum cap. vlt.</P>
<P>  Tandem potest hoc declarari ex alia<marginalia>12.</marginalia>
proprietate legis, quæ est, esse regulam,
& mensuram operationis, quasi ex par-
te materiæ, & medij virtutis: nam hoc
modo dicitur regula iustorum, & iniu-
storum, vt ex Basilio, & alijs suprà retu-
li. Et eodem modo id, quod per legem
definitur, vocatur ab Arist. 5. Ethic. c.
1. iustum legitimum, seu legale, vt nota-<marginalia>Arist.|D. Thom.</marginalia>
uit D. Thomas d. ar. 2. Est ergo lex quasi
regula constituens, vel ostendens in sua
materia, seu operatione, circa quam
versatur, medium seruandum ad rectè,
conuenienterq&#x0301;ue operandum. Hæc au-
tem regula de se vniuersalis est, ad om-
nes cum proportione pertinens; ergo
lex de se est generalis; vt ergo aliqua sit
propria, & perfecta lex hanc conditio-
nem habere debet. Si verò sunt aliqua
pręcepta, quibus hęc cōditio non inest,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0042.jpg/>
@@1@<SE42>Cap. 6. Vtr&#x0169; de ratione legis sit vt pro cōmunitateferatur. 35
<duolan 2><-P>vel simpliciter non sunt leges, vel si in-
ter leges numerantur, illud est, in quan-
tum illam conditionem aliquo modo
participant. Addi etiam potest, perti-
nere ad hanc generalitatem, seu com-
munitatem legis, vt vniuersè feratur, si-
ne personarum acceptione, aut iniqua
exceptione iuxta cap. Communes, de Cō-<marginalia>Cap. Com|munes.</marginalia>
stit. & hoc videntur intendere multa ex
dictis iuribus, quæ supponunt priores
conditiones, seu vniuersalitatem legis,
& addunt hāc tanquam necessariam ad
iustitiam legis, de qua paulò post dice-
mus.</P>
<P>  Magis autem declarabitur hæc reso-<marginalia>13.|Satisfit ar-|gume&#x0303;tis op|positæ sen-|tentiæ.</marginalia>
lutio respondendo ad argumenta pro-
posita. Ex quibus priori loco posita fa-
cilè expediri possunt. Nam ad primum
fatemur, Isidorum, & D. Thomam in il-
lis locis non intendisse directè agere de
hac conditione, illam tamen supposuis-
se. Vnde idem D. Thomas 5. Ethic. c. 1.
lect. 2. exponens locum Arist. quem in<marginalia>D. Thom.</marginalia>
d. ar. 2. adducit, clarius dicit, iusta lega-
lia dici ea, quæ sunt factiua felicitatis
per comparationem ad communitatem politicā,
ad quam respicit legis positio. Vbi loquitur
de lege humana, sed est eadem ratio de
reliquis cum proportione. Ad alia ve-
rò iura, & quæ contra illa obijciuntur
respondemus, licet nuda illa verba per
se non ita conuincant, quin possint per
aliquam interpretationem, vel euasio-
nem eneruari; tamen adiunctis alijs iu-
ribus, & interpretationibus sapientum,
non paruam vim habere ad veritatem
positam confirmandam.</P>
<P>  Ad posteriora ergo argumenta res-
pondendum est. Et primò ad D. Thomā<marginalia>14.</marginalia>
dicimus, in locis ibi citatis nunquam
excludere hanc conditionem, nec loqui
de præcepto particulari ex parte per-
sonæ, cui imponitur, sed ex parte ope-
ris, de quo in particulari datur, & de
hoc dicit debere esse tale, vt conferat
ad commune bonum, & si hoc habeat
præceptum de illo positum habiturum
rationem legis, vtiq&#x0301;ue si alias conditio-
nes ad lege&#x0303; requisitas habeat. Ad Glos-
sam verò, & alios Doctores ibi allega-
tos respondetur, explicandos, vel ad-
mittendos esse iuxta iura, quæ allegāt,
& si aliud voluerunt, non esse probandā
eorum sente&#x0303;tiam. Igitur de illis duabus
legibus de Decurioni. Neq&#x0301;ue Dorotheum,<-P>@@

<-P>& Doctitij, verum est versari aliquo mo-
do circa commoda particularium per-
sonarum, quę ibi nominantur: nihilomi-
nus tamen quatenus aliquid præcipi&#x0169;t,
non feruntur ad illas singulares perso-
nas, sed ad communitatem, & ad omnes
subditos legislatoris, obligātes illos ad
seruandam talem, vel talem immunita-
tem illis personis. Quomodò etiam lib.
8. declarabimus priuilegium, licèt par-
ticulare videatur, posse habere ratione&#x0303;
legis. Addo etiā in illis legibus non tan-
tum concedi fanorem singularibus per
sonis ibi nominatis, sed etiam successo-
ribus eorum in perpetuum, & ita illæ<marginalia>Quid sitlex|priuata. Et|cur ita ap-|pelletur.</marginalia>
leges participant perpetuitatem, & cō-
munitate&#x0303;, quia illæ familiæ magna quę-
dam pars communitatis, & fortassè ex
præcipuis esse poterāt, & ita illæ leges,
licèt quadam rationevideantur specia-
les, suo modo generales sunt, licet nun-
quam ferantur, nisi per modum priuile-
giorum, vt ex vsu constat.</P>
<P>  Ad secundum ex l. 1. & §. 1. &c. respō-<marginalia>15.</marginalia>
deo, leges personales ibi vocari leges
priuilegiorum, quæ personales vocan-
tur ratione proximæ vtilitatis, quam
intendunt, semper tamen respiciunt ali-
quo modo communitatem ex parte eo-
rum, quibus præcipiunt, vt proximè ex-
plicatum est, & tractando de priuilegijs
latiùs dicetur. Ad tertium respondetur
legem priuatam in illis canonibus sumi
in sensu longe diuerso. Dicitur enim lex
priuata, aut votum factum ex speciali
inspiratione Spiritus Sācti, aut ipsamet
inspiratio diuina, per quam homo spe-
cialiter vocatur ad aliquod altius bo-
num, quæ appellatio metaphorica est,
illa enim non est propria lex, de qua mo
do tractamus, sed ita vocatur, quia scri
bitur in corde, & participat aliquos ef-
fectus legis, sicut de Voto aliàs dixim&#xA770;.</P>
<P>  Ad rationes facilè responderi potest<marginalia>16.|Lex & præ|ceptum nō|conuertun-|tur.</marginalia>
ex dictis. Nam circa primam constat
ex dictis præceptum, & legem non con-
uerti: nam licet omnis lex sit præcept&#x0169;;
non tamen omne pręceptum est lex, sed
oportet, vt speciales conditiones ha-
beat, inter quas vna est, vt sit præcept&#x0169;<marginalia>Quid ad-|dat præcep|to lex; &|quomodò|distinguā-|tur.</marginalia>
cōmune in sensu explicato. Neq&#x0301;; opor-
tet in re morali anxiè inquirere, an prę-
ceptum, & lex essent ialiter distinguan-
tur; esto enim non distinguantur physi-
cè quoad species naturales actu&#x0169;, satis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0043.jpg/>
@@1@<SE43>36 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>est, quod distinguantur moraliter, vel
(vt ita dicā) in esse artificiali. Est enim
lex veluti quoddam artefactum resul-
tans ex tali actu, cum talibus circunstā-
tijs, conditionibus, vel habitudinibus,
sine quibus non erit vera lex, etiamsi
quoad actum præcipiendi eiusdem sit
naturæ. Addi etiam potest, legislatione&#x0303;
quoad actum prudentiæ, à quo proce-
dit, & quoad honestatem, quam habet,
vt procedit à legislatore, habere spe-
cialem rationem virtutis distinctam à
præcepto particulari, & priuato, & hoc
modo dici posse legem, vt sic essentiali-
ter distingui à priuato mandato.</P>
<P>  Ad primam confirmationem respō-
detur, verum esse, legem dicere respe-<marginalia>17.</marginalia>
ct&#x0169; ad singulares personas, vt sunt par-
tes communitatis, cui lex, imponitur
tanquam regula operandi. Ad secundā<marginalia>In quo sen|su dicitur|lex, cōmu-|nis, & pro|communi-|tate lata.</marginalia>
confirmatione&#x0303; respondetur, legem non
dici communem, quia necessariò impo-
ni debeat communitati, vt communitas
est, & corpus mysticum; sed quia gene-
raliter proponi debet, vt ad omnes, &
singulos pertinere possit, iuxta mate-
riæ exigentiam, & hoc modo verum est,
ferri, vt regulam personarum verarum,
& non tantum fictarum. Addendum ve-
rò est propter confirmationem tertiā,
legem ordinariè ferri ad communita-
tem, non col lectiuè, sed distributiuè, id
est, vt ab omnibus, & singulis de com-
munitate seruetur cum distributione
accommoda iuxta conditionem legis:
nam hoc semper subintelligendum est.
Potest autem etiam ferri aliquādo lex
in ipsam communitatem, vt communi-
tas est, id est, prohibendo, vel præcipie&#x0303;-
do actum, qui ab illa sola, vt communi-
tas est, exerceri potest, vt constat de
statutis quarumcumq&#x0301;; congregation&#x0169;,
vniuersitatum, capitulorum, collegio-
rum, &c. disponentibus aliqua circa a-
ctiones publicas, & cōmunes talis cor-
poris mystici. Nam illę sunt veræ leges,
si aliàs conditiones habeāt, etiam si tā-
tum præcipiant vni indiuiduę commu-
nitati, si tame&#x0303; communitas perfecta sit,
vt statim dicam. Tum quia licèt illa di-
catur vna persona ficta, simpliciter est
communitas, & habet perpetuitate&#x0303; re-
quisitam ad legem, & immediatè respi-
cit bonum commune; tum etiam quia
per talem legem semper obligantur sin<-P>@@

<-P>guli de illa communitate ad non operā-
dum, vel cooperandum contra talem
legem.</P>
<P>  Sed quæret non immerito aliquis,<marginalia>18|Qualis de-|beat esse cō|munitas, q&#x0303;|capax sit &#xA753;|priæ legis.</marginalia>
qualis debeat esse cōmunitas, vt sit ca-
pax propriæ legis. Respondeo breuiter,
pro diuersitate legum, diuersam cōmu-
nitatem sufficere, vel postulari. Distin-
gui ergo potest in primis communitas,
quia quædam est naturalis per solam
conuenientiam in rationali natura, cu-<marginalia>Quotuplex|sit commu-|nitas.</marginalia>
iusmodi est communitas humani gene-
ris, quæ inter omnes homines interue-
nit; alia verò dici potest communitas
politica, vel mystica per specialem cō-
iunctione&#x0303; in congregatione morali mo
do vna. Priorem communitatem respi-
cit lex naturalis, quæ per lumen ratio-
nis vnicuiq&#x0301;; homini proponitur. Quia
non fertur ad vnumquemq&#x0301;ue, qua talis
est, Petrus v. g. sed qua homo. Quod ob-
seruare licet tam in lege purè naturali,
quàm in supernaturali, quatenus ipsi
gratiæ connaturalis est. Posterior cō-
munitas subdistingui potest: nam quæ-
dam intelligi potest addita naturæ, nō
tame&#x0303; iure humano, sed diuino, eo quod
ab ipso Deo instituta sit sub aliquo ca-
pite ab ipso designato, & cum aliqua
vnione in ordine ad supernaturalem fi-
ne&#x0303;. Huiusmodi fuit olim synagoga: n&#x0169;c
autem multò perfectior est Ecclesia ca-
tholica, quæ non pro vno, vel alio popu-
lo, sed pro vniuerso mundo ab ipsomet
Christo instituta est, sub eádem fide, sub
certis signis ab eodem Christo institu-
tis protestanda, & sub obedientia vnius
capitis, cui ipse vices suas in terris cō-
misit. Ad huiusmodi ergo communitate&#x0303;
feruntur per se primò leges diuinæ po-
sitiuæ, sicut fuit lex vetus data populo
Iudæorum, & lex gratiæ data pro vni-
uersa Ecclesia. Item ad eandem ferun-
tur leges canonicæ, quanuis non omnes
pro vniuersa Ecclesia cōstituantur, sed
iuxta intentionem, vel potestatem fe-
rentis illas, vt posteà videbimus.</P>
<P>  Præter has est communitas humani-
tùs congregata, seu inuenta, quæ dici-<marginalia>19.</marginalia>
tur esse c&#x0153;tus hominum, qui aliquo iu-
re sociantur, vt sumitur ex l Ciuitas. ff. si<marginalia>L. Ciuitas.|Cap. Dile|ct{a}.</marginalia>
certum petatur, & ex cap. Dilecta, iuncta
Glossa de Excessibus Prælatorum, vbi
declaratur ad communitatem non fuf-
ficere hominum multitudine&#x0303;, nisi inter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0044.jpg/>
@@1@<SE44>Cap. 6. Vtr&#x0169; de ratione legis sit vt pro cōmunitateferatur. 37
<duolan 2><-P>se aliquo f&#x0153;dere, in ordine ad aliquem
finem, & sub aliquo capite copulentur.<marginalia>Arist.</marginalia>
Sic etiam dixit Arist. 3. Politic. cap. 10.
Ciuitatem esse ciuium multitudine&#x0303; ha-
bentium, scilicet, inter se morale vin-
culum. Hæc autem communitas distin-
gui solet à Philosophis moralibus, & Iu-
risperitis in perfectam, & imperfectam.
Perfecta in genere dicitur; quæ est ca-
pax politicæ gubernationis, quæ, qua-
tenus talis est, dicitur sibi sufficiens in
hoc ordine, quomodò dixit Arist. 1. Po-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
litic. cap. 1. & D. Thomas 1. 2. q. 90. ar. 2.
Ciuitatem esse cōmunitatem perfectā,
& à fortiori regnum, & quęlibet alia su-
perior congregatio, seu communitas,
cuius pars ciuitas sit, erit communitas
perfecta. Potest enim in his communi-
tatibus esse latitudo, & licèt singulę per
se spectatæ perfectæ sint; tamen illa, quę
est pars alterius, sub hac ratione imper
fecta est, non absolutè, sed comparatè,
seu respectiuè. Et prætereà inter has cō
munitates quędam dicuntur reales, seu
locales, quia certis terminis realibus,
seu localibus clauduntur, vt est ciuitas,
vel regnum: aliæ verò dicuntur per so-
nales, quia magis in personis, quàm in
locis considerātur, vt est religio aliqua.
V. g. vel confraternitas, &c. quæ possunt
esse et iam perfectę cōmunitates, si per-
fectum regimen, & moralem vnionem
habeant. De quibus videri possunt Iu-
risperiti in l. 1. & sequentibus. ff. Quid
cuiusq&#x0301;; vniuersalitatis, &c. & ff. de Col-
legijs illicitis.</P>
<P>  Communitas autem imperfecta non
respectiuè tantum, sed absolutè dicitur<marginalia>20.|Quæ sit cō-|munitas im|perfecta.|D. Thom.|Soto.|Arist.</marginalia>
priuata domus, cui paterfamilias præ-
est, vt notauit D. Thomas q. cit. ar. 3. ad
3. & Sot. ibi, & lib. 5. de Iust. q. 1. ar. 2. &
sumitur ex Arist. suprà. Ratio verò est,
quia illa communitas non est sibi suffi-
ciens, vt statim explicabitur: Item quia
in ea nō cōgregātur singulæ personæ vt
principalia membra ad vn&#x0169; corpus po-
liticum componendum, sed solum ibi
existunt inferiores in vtilitatem Do-
mini, & quatenus eius dominio aliquo
modo subsunt. Et ideò talis communi-
tas per se loquendo, & intra proprios
terminos non regitur propria potesta-
te iurisdictionis, sed dominatiua, atq&#x0301;ue
ita pro diuersitate dominij participat
diuersum modum imperandi respectu<-P>@@

<-P>diuersor&#x0169;. Aliud enim est ius, vel quasi
dominium patris familias in vxorem,
aliud in filios, aliud in famulos, vel ser-
uos; vnde neq&#x0301;; habet perfectam vnita-
tem, seu vniformem potestatem; neq&#x0301;ue
etiam participat propriè politicum re-
gimen, & ideò communitas illa simpli-
citer imperfecta dicitur.</P>
<P>  Hac ergo distinctione supposita dice&#x0303;<marginalia>21.|Leges hu-|manæ sol&#x0169;|debent fer-|ri pro com|munitate|perfecta.</marginalia>
dum est, leges humanas habere propriè
locum in quacumq&#x0301;; communitate per-
fecta, non tamen in imperfecta. Prior
pars probatur, quia omnis cōmunitas
perfecta est proprium corpus politic&#x0169;,
& gubernatum per propriā iurisdictio-
nem habentem vim coactiuam, quæ est
legumlatiua. Item præcepta, & regulæ
viuendi tali communitati propositæ, si
habeāt alias conditiones requisitas ad
legem, constituere possunt iustum lega-
le, & medium seruandum in vnaquaq&#x0301;ue
materia virtutis accommodata tali cō
munitati; ergo tales regulę, seu præcep-
ta habebunt veram rationem legis. De-
niq&#x0301;; sicut illa cōmunitas perfecta est, ita
præcept&#x0169; illi imposit&#x0169; potest simplici-
ter dici præcept&#x0169; cōmune, ergo & lex.</P>
<P>  Altera pars satis insinuatur ab Arist.<marginalia>22.|Arist.|D. Thom.</marginalia>
10. Ethic. cap. vlt. & D. Thoma d. ar. 3$unclear ad
3. quatenus docent, cōmunitatemvnius
domus non sufficere ad propriam lege&#x0303;.
Ratio reddi potest ex Arist. quia in tali
communitate non est propria iurisdi-
ctio, nec vis coactiua, quæ in proprio le
gislatore requiritur. Huius aute&#x0303; ratio
est, imperfectio quasi naturalis talis cō
munitatis, quia non sibi sufficit ad feli-
citatem humanā comparandam eo mo
do, quo humano modo cōparari potest,
vel (vt clariùs dicatur) partes talis cō-
munitatis non sibi inuice&#x0303; præstant suf-
ficiens subsidium, vel mutu&#x0169; iuuamen,
quo indiget humana societas ad su&#x0169; fi-
nem, vel ad suam conseruatione&#x0303;, & ideò
talis cōmunitas quasi naturaliter ordi-
natur ad perfectā cōmunitate&#x0303;, vt pars
ad tot&#x0169;; ideoq&#x0301;; potestas legislatiua non
est in tali cōmunitate, sed tant&#x0169; in per-
fecta. Quę ratio procedit propriè in le-
gibus ciuilibus, c&#x0169; proportione tamen
applicatur ad Ecclesiasticas, quia licèt
potestas legislatiua Ecclesiastica nōma
net àcōmunitate, sed à Christo, tñ cōmu
nicatur, & distribuitur c&#x0169; cōnenientia,
& proportione ad cōmunitate&#x0303; humanā.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0045.jpg/>
@@1@<SE45>38 Lib. 1. De naturà legis in communi.
<duolan 2><P>  Sed obijciet aliquis; nam sequitur ex
dictis non posse ferri propriam legem<marginalia>23.|Obiectio.</marginalia>
in communitate perfecta, si tantum pro
aliqua illius parte feratur; consequens
videtur fals&#x0169;; ergo. Sequela patet, quia
statutum vnius domus, vel communita-
tis imperfectæ non est lex, quia illa cō-
munitas imperfecta est pars perfectæ;
ergo idem erit de quacumq&#x0301;ue parte ci-
uitatis, illa enim etiam est communitas
imperfecta, & pars perfectæ. Minor ve-
rò probatur, quia non est de ratione le-
gis, vt obliget omnes de ciuitate; ergo
potest obligare partem, & nihilominus
esse vera lex. Circa hoc aliqui Iuristæ
dicunt legem latam à principe ad obli-
gandam vnam partem ciuitatis. V. g.
quartam partem, & non aliam, non esse
veram legem, nec obligare. Ita docuit
Angel. quem refert, & sequitur Iason in<marginalia>Angel.|Iason.</marginalia>
l. 1. ff. de legib. n. 2. qui solum fundatur
in hoc, quòd lex esse debet præceptum
commune.</P>
<P>  Respondeo nihilominus, aliud esse<marginalia>24.|Solutio.</marginalia>
loqui de tali lege ex ratione iustitiæ,
vel iniustitiæ, seu acceptionis persona-
rum; aliud ex defectu sufficientis com-
munitatis, cui imponatur. Hìc non tra-
ctamus de priori consideratione: tame&#x0303;
etiam sub illa dicere non possumus ta-
lem legem esse intrinsecè malam, seu
iniustam, quia potest interdum subesse
sufficiens causa, & ratio impone&#x0303;di onus
vni parti, & non alteri, vel ratione situs,
& loci, quia in tali parte indiget ciuitas
tali seruitio, vel ratione cōditionis per-
sonarum, vt ex legibus tributorum cō-
stat. Posterior autem consideratio huc
spectat, in qua dicimus non esse de ra-
tione legis, vt pro tota communitate
feratur totaliter, vt sic dicam, quia in
parte eius potest esse sufficiens cōmu-
nitas, & fundamentum sufficiens ad per
petuitatem legis, & vt procedat ex iu-
risdictione politica, & immediatè per-
tinente ad communem gubernatione&#x0303;.
Potest autem hoc accidere varijs mo-
dis. Primò, si lex feratur sub ratione ta-
lis muneris, vel officij, ita vt comprehe&#x0303;-
dat tales artifices, & nō alias personas.
Secundò, si feratur in personas talis ge-
neris, vel cōditionis, vt in plebeios, vel
nobiles, vel in descende&#x0303;tes ex Hebręis,
aut conuersos ex Saracenis, vel quid si-
mile. Tertiò fieri potest pro hab itanti-<-P>@@

<-P>bus in tali parte, vel vico ciuitatis, &
non pro alijs; ita, vt non tātum pro his,
qui nunc habitant, sed durabiliter per
successione&#x0303; indifferenter feratur. Qui-
cumq&#x0301;ue enim ex his modis generalita-
tis sufficiens erit ad rationem legis, si
alioqui iustitia seruetur. Nam primus
est simpliciter generalis secundum di-
stributionem accommodam, secundus
participat eande&#x0303;, supposita iusta distri-
butione; tertius etiam est de se indiffe-
rens ad omnes, quia nullus est, qui non
possit ibi habitare, & ad hunc modum
indicari potest de quacumq&#x0301;ue alia si-
mili lege.</P>
<Z>CAPVT VII.
Vtrum de ratione legis sit, vt propter com-
mune bonum feratur.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X hac conditione legis videntur<marginalia>1.</marginalia>
maxima ex parte aliæ pendere, &
ideò sec&#x0169;do loco illam constitui-
mus, licèt Isidorus vltimam eam posue-
rit; simulq&#x0301;; intrinsecum finem legis de-
clarabimus. In quæstione ergo propo-
sita nulla est inter auctores controuer-
sia, sed omnium commune axioma est,
De ratione, & substātia legis esse, vt pro<marginalia>De ratione|legis esseob|cōmune bo|num ferri.|D. Thom.|Caiet.|Conrrad.|Soto.|Castro.|Antoni.|Nauarr.|Greg. Lop.</marginalia>
communi bono feratur; ita, vt propter
illud præcipuè tradatur. Ita docet D.
Thom. d. q. 90. vbi Caiet. Conr. & alij
moderni, Soto lib. 1. de Iust. q. 1. ar. 2. Ca-
str. lib. 1. de lege, P&#x0153;nal. c. 1. Antoni. 1. p.
tit. 11. c. 2. §. 1. & tit. 17. §. 3. & Summistæ
omnes verb. lex. Et bene Nauarr. in cō-
ment. de Finibus. n. 28. Gregor. Lop. in l.
9. tit. 1. part. 1. vbi Alphonsus Hispaniæ
rex eandem conditionem in suis legi-
bus requirit. Et ita etiam intelligunt
iuris ciuilis interpretes l 1. ff. de legib.
dicentes, legem debere esse commune
præceptum, id est, pro communi vtilitate statu-<marginalia>Glos.|Bart.|Iason.|Isidor.</marginalia>
tum, vt ibi Glossa exponit, quam Bart.
Iason, & alij sequuntur. Clarius id do-
cuit Isidor. in d. cap. Erit autem lex, d. 4.
vt cap. præce denti explicui, & sequun-
tur ibi Canonistæ.</P>
<P>  Sumitur prætereà hæc veritas ex Ari-<marginalia>2.|Arist.</marginalia>
stot. qui lib. 3. Ethic. cap. 6. ait, finem ci-
uitatis esse benè, ac feliciter viuere, &
ideò subdit, De virtute, & vitio publicè co-
gitant, quicum&#xE8BF;&#x0301; curam habent benè instituen-
di ciuitatem, vtiq&#x0301;ue per leges. Vnde in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0046.jpg/>
@@1@<SE46>Cap. 7. Vtrum sit de ratione legis ob commune bonum ferri. 39
<duolan 2><-P>lib. 4. cap. 1. addit. Leges ad rempublicam
eße accommodandas, non rempublicam ad le-<marginalia>Marsil.|Ficin.</marginalia>
ges. Sic Marsil. Ficin. in argumento Dia-
logi Minos Platonis ex eius mente, tum
ibi, tum in libris de Legibus, & Repub.
colligit talem legis descriptionem. Est
vera gubernandi ratio, quæ ad finem optimum<marginalia>Plato.</marginalia>
per commoda media gubernata dirigit. Quin
potius Plato in eodem Dialogo, Regiā
legem appellat eam, quæ in ciuitatis
ordine, & gubernandi ratione, quod re-
ctum est, constituit. Et in Dialogo Hip-
pias, seu de Pulchro, parum à princi-
pio, Conditur (ait) mea quidem sententia vti-
litatis gratia lex, & vt maximum ciuitati bon&#x0169;
legem concedunt legislatores, legeq&#x0301;ue sublata,
legitimè in ciuitate viuere non poúmus. Et
lib. 1. de Legibus latè ostendit, leges esse
virtutis gratia conditas, & ob communem
pacem, & felicitatem. Idem latissimè<marginalia>Cicero.|Pluthar.</marginalia>
Cicer. lib. 3. de legib Pluthar. in Proble.
in 40. ait, Omnium pulcherrimum in ci-
uitate iudicari bonitatem legum, quod
nimirum commune illius bonum maxi-
mè procurent.<marginalia>3.</marginalia>
<P>  Et quidem veritas hæc per se patens
est in legibus diuinis, ideoq&#x0301;ue probare
illam necesse non est. Nam licèt ad di-
uinum honorem necessariò ordinentur
(non enim potest Deus quidquam ex-
tra se velle, vel operari, nisi propter se
ipsum) tamen in eis non quærit suam
vtilitatem, sed hominum bonum, & fe-
licitatem. Vnde quia diuina opera per-
fectissima sunt, & maximè proportio-
nata, sicut leges diuinæ alicui commu-
nitati tribuuntur, ita etiā dantur prop-
ter eius commune bonum, & felicitate&#x0303;,
vt facilè etiam inductione constare po-
test, tam in lege naturali, quam in diui-
nis positiuis. Neq&#x0301;ue obstat, quod per
has leges sæpe intendit Deus priuatum
commodum huius, vel illius personæ, vt
per legem p&#x0153;nitentię salute&#x0303; ipsius pec-
catoris, & sic de alijs: non (inquam) hoc
obstat. Tum quia bonum singulorum,
vt statim latiùs dicam, sub communi
comprehenditur, quando bonum vnius
tale non est, vt excludat commune, sed
potius est tale, vt in singulis requiratur
ex vi talis legis, vt applicatæ ad singu-
los, vt ita ex bonis singulorum consur-
gat commune bonum. Tum etiam quia
leges diuinæ præsertim referuntur ad
felicitatem æternam, quæ secundum se<-P>@@

<-P>commune bonum est, & in vnoquoq&#x0301;ue
indiuiduo est per se, & propter se inte&#x0303;-
taetiam, sine ordine ad aliam commu-
nitatem. Propter quod dixit D. Thom.
1. p. q. 23. ar. 7. & q. 98. ar. 1. humanarum
animarum multiplicationem, etiamsi
tantum numero differant, non esse tan-
tum per accidens, sed per se intentam
propter suam immortalitatem, & feli-
citatis capacitatem.</P>
<P>  De legibus autem humanis cuiusc&#x0169;q&#x0301;;<marginalia>4.</marginalia>
ordinis sint, ratio sumenda est ex præ-
cedenti conditione. Nam sicut leges cō
munitati imponuntur, ita propter bo-
num communitatis præcipuè ferri de-
bent, alioquin inordinatæ essent. Nam
contra omnem rectitudinem est, bon&#x0169;
commune ad priuatum ordinare, seu to
tum ad partem propter ipsam referre;
igitur cum lex pro communitate fera-
tur, illius bonum per se primò procura-
re debet. Item ex ordine finium sumitur
optima ratio. Nam finis debet esse pro-
portionatus actui, eiusq&#x0301;ue principio, &
facultati; sed lex est regula communis
operationum moralium; ergo & prim&#x0169;
principium moralium operation&#x0169; de-
bet esse primum principium legis, sed
finis vltimus, seu felicitas est primum
principium moralium operationum: nā
in moralibus finis est principium ope-
randi, & ita vltimus finis est primum
principium talium operum: bonum au-
tem commune, seu felicitas ciuitatis
est vltimus finis eius in suo ordine; ergo
illud debet esse primum principium le-
gis; debet ergo esse lex propter cōmu-
ne bonum. Qui fere est discursus Diui<marginalia>D. Thom.|D. Aug.</marginalia>
Thomæ in d. ar. 2. qui potest egregie il-
lustrari ex doctrina Aug. lib. 19. de Ci-
uit. c. 16. vbi ex debito ordine partis ad
totum, & vnius domus ad ciuitatem (cu-
ius est (vt inquit) initi&#x0169;, seu particula)
colligit, ad pacem ciuium pacem dome
sticam referri. Et subiungit. Ita fit, vt ex
lege ciuitatis præcepta sumere patremfamilias
oporteat, quibus domum suam sic regat, vt sit pa-
ci accommodata ciuitatis; ergo multò magis
(secundum August.) leges ciuitatis de-
bent ad communem pacem, & bonum
ciuitatis ordinari.</P>
<P>  Alia manifesta ratio sumi potest ex<marginalia>5.</marginalia>
origine humanæ legis, quia potestas
gubernatiua, quæ est in hominibus, vel
est immediatè à Deo, vt contingit in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0047.jpg/>
@@1@<SE47>40 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>potestate spirituali, vel est immediatè
ab ipsis hominibus, vt in potestate pu-
rè temporalì, vtroq&#x0301;ue autem modo ta-
lis potestas est præcipuè data propter
commune bonum communitatis; ergo
hoc bonum debet intendi in legibus fe-
rendis. Minor quoad priorem partem
de spirituali potestate est euidens in
Scriptura: nam propterea Prælati vo-
cantur pastores, qui animam suam de-
bent ponere pro ouibus suis: & dispen-
satores, non Domini; & ministri Dei, nō
causæ primariæ; ergo tenentur diuinæ
intentioni conformari in vsu talis po-
testatis; Deus autem commune bonum
ipsorum hominum principaliter inten-
dit; ergo etiam ministri ad hoc tenen-
tur. Et ideò grauissimè in Scriptura re-
prehenduntur, qui hac potestate in su&#x0169;
priuatum cōmodum abutuntur. Quan-
do verò potestas data est immediatè
ab ipsis hominibus euidentissimum est,
non esse propter principis vtilitatem,
sed propter commune bonum eorum,
qui illam contulerunt, & ideò Reges mi
nistri reipublicę appellantur. Adde etiā
esse ministros Dei ad Roman. 13. & Sa-
pient. 6. Cum essent ministri regni eius, &c.<marginalia>Sapient. 6.</marginalia>
Debent ergo ea potestate vti in bonum
re ipublicæ, à qua, & propter quam illā
acceperunt. Propter quod rectè dixit
Basilius Hom. 12. in initium Prouerb.<marginalia>Basil.</marginalia>
in hoc differre Tyrannum à rege, quòd
ille propriam, hic communem vtilita-
tem in suo regimine quærit. Quod etiā
tradit Arist. 8. Ethic. cap. 10. & 3. Poli-<marginalia>Arist.|D. Thom.</marginalia>
ticorum cap. 5. & consentit D. Thomas
2. 2. q. 42. art. 2. ad 3. & lib. 3. de Regim.
princi. cap. 11. Iam verò probatur pri-
ma consequentia, quia vnus ex præci-
puis actibus huius potestatis est lex; nā
est veluti instrumentum per quod prin-
ceps moraliter influit in rempublicam,
vt illam gubernet; debet ergo esse lex
propter commune bonum ipsius reipu-
blicæ.</P>
<P>  Contra hanc verò conditionem ob-
ijci potest, quia multæ sunt leges, quæ<marginalia>6.|Obiectio.</marginalia>
in bonum priuatarum personarum or-
dinantur, vt v. g. quæ fiunt in fauorem
pupillorum, militum, & similes. Vnde in
l. 1. ff. de Iustit. & iur. & in §. Huius studij,
Instit. eodem titul. duplices distinguun-
tur leges, quædam, quæ ad commune
bonum, seu statum reipublicæ ordinan-<-P>@@

<-P>tur; aliæ verò, quæ sunt circa priuatum
bonum singulorum. Et in l. 1. ff. de Con-
stitut. principum dicitur, quasdam esse
leges personales, quæ personā non egre
diuntur, quia nimirum, in illius tantum
commodum fiunt. Quod maximè vide-
re licet in priuilegio, quod lex priuata
dicitur in cap. Priuilegium. d. 3. quia ni-<marginalia>Cap. Pri-|uilegium.</marginalia>
mirum, in priuatum commodum priui-
legiati conceditur; non ergo leges om-
nes ordinantur in commune bonum.
Ali&#x0169;de verò nonvidetur satis esse, quod
in commune bonum ordinentur, quia
sæpe in multorum damnum, & detrime&#x0303;-
tum redundant; non sunt autem facien-
da mala, vt veniant bona, nec quidam
locupletandi sunt cum aliorum detri-
mento, iuxta regulam Locupletari, de Re-
gul. iur. in 6. Maior patet, primò, quan-
do contingit eidem Regi multa regna
subiecta esse: nam lex, quæ vni regno est
vtilis, alteri solet esse nociua; & in eo-
dem regno potest idem contingere in-
ter diuersas ciuitates. Item lex præscri-
ptionis, vt vni præbeat dominium rei,
verum dominum priuat re sua; sæpe
etiam quod communitati videtur vti-
le, multis particularibus personis one-
rosum est, & incommodum; imò aliquā-
do leges directè infer&#x0169;t malum aliqui-
bus, vt leges punitiuæ.</P>
<P>  Ad priorem partem variè responde&#x0303;t
auctores, vt videre licet in Nauarro n.<marginalia>7.|Fit satis ob|iectioni.|Nauar.</marginalia>
28. & 29. loco suprà citato. Mihi verò
res videtur clara, & adhibita duplici
distinctione facilè expediri. Prior est
de duplici bono communi reipublicæ;
vnum est, quod per se primo commune
est, quia non est sub alicuius priuati
dominio, sed totius communitatis, ad
cuius vsum, vel vsumfructum immedia-
tè ordinatur; huiusmodi sunt templa,
vel res sacræ, magistratus, pascua com-
munia, seu prata, & similia, de quibus
sermo est in prædictis iuribus, & in a-
lijs sub titulo de rerum diuisione. Aliud
verò est bonum commune solum sec&#x0169;-
dario, & quasi per redundantiam; im-
mediatè autem bonum priuatum est,
quia sub dominio priuatæ personæ, &
ad eius commodum proximè ordina-
tur; dicitur autem etiam commune, vel
quia respublica habet ius quoddam al-
tius in bona propria singularum per-
sonarum, vt eis vti possit, quando illi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0048.jpg/>
@@1@<SE48>Cap. 7. Vtrum sit de ratione legis ob commune bonum ferri. 41
<duolan 2><-P>fuerint necessaria, vel etiam quia eo ip-
so, quod vnaquæq&#x0301;; persona est pars cō-
munitatis, bonum vniuscuiusq&#x0301;ue, quod
in damnum aliorum non redundat, est
commodum totius communitatis. Sic
dicunt iura expedire reipublicæ, vt ci-
ues sint locupletes, & vt nemo malè sua
re vtatur. §. Sed & maior. Inst. de his, qui
sunt sui, vel alieni iuris, Authent. Vt iu-
dices, &c. §. Considerandum, Collat. 2. cum
similibus.</P>
<P>  Alia distinctio est, quę de actibus hu-
manis generatim dari solet, in quibus<marginalia>8.</marginalia>
distinguitur materia proxima, circa
quam versantur, & motiuum, seu ratio
propter quam. Cum enim lex actus mo-
ralis sit, illa etiam duo in ea sunt distin-
guenda. Materia ergo, circa quam ver-
satur lex interdum est bonum commu-<marginalia>Duplexma|teria boni|communis|circa quam|versari po-|test lex.</marginalia>
ne per se primo; aliquando verò per se
primo est bonum priuatum; commune
autem per redundantiam. Igitur hoc
etiam modo data fuit distinctio legum
in illis iuribus, vt etiam latiùs explicui
tract. 5. de Relig. seu de Iura. lib. 2. Nam
quædam leges proximè versantur cir-
ca materiam cōmunem, aliæ circa bo-
na singulor&#x0169;: semper tamen ratio, pro-
pter quam lex versatur circa vtramq&#x0301;;
materiam, est commune bonum, quod
proptereà semper debet esse primario
intentum.</P>
<P>  Quæri autem potest circa hanc par-<marginalia>9.|Obiectio.</marginalia>
tem, an oporteat hoc bonum esse inten-
tum intentione operantis, vel intentio-
ne ipsius operis, iuxta modum loque&#x0303;di
D. Thomæ. 2. 2. q. 141. ar. 6. ad 1. Nam in-
tentio operantis videtur esse extrinse-
ca, & per accidens variari posse, & non
pendere ab illa rationem legis; opus au
tem ipsum ex se, non semper fertur ad
bonum cōmune, nisi ab alio referatur,
& ideo neq&#x0301;ue intentio operis videtur
necessaria, nec sufficiens. Respondeo
breuiter, ad valorem, & substantiam le-
gis solum esse necessarium, vt res illa,<marginalia>Materia le|gis ex se de|bet esse vti|lis, & com-|moda com-|muni bono|non ex inte&#x0303;|tione legis-|latoris.</marginalia>
de qua fertur lex, hoc tempore, hoc lo-
co, in hac gente, & communitate sit vti-
lis, & conueniens ad bonum commune
illius: hæc enim vtilitas, & commoditas
non datur à legislatore, sed supponitur,
& ideò quantum ad suum esse, vt sic di-
cam, non pendet ex intentione legisla-
toris. Ex quo etiam fit, vt talis res ex se
debeat esse referibilis in commune bo-<-P>@@

<-P>num: nam omne bonum vtile, quatenus
tale est, aptum est ordinari in eum fine&#x0303;,
ad quem est vtile, & in hoc sensu neces-
saria est in præsenti intentio operis, nō
operantis. Ratio clara est, quia etiam si
legislator ex odio. V. g. aut ex alio pra-
uo fine legem ferat, si lex ipsa nihilomi-
nus in bonum commune cedit, id suffi-
cit ad valorem legis. Quia illa praua
intentio est merè personalis, & non re-
dundat in actum, quatenus ad vtilitate&#x0303;
communem spectat. Sic praua intentio
iudicis non refert ad valorem senten-
tiæ, si non est contra æquitatem eius;
sic etiam praua intentio ministri, nihil
officit sacramento, si non sit contra
substantiam eius; ita ergo in præsenti
bonum commune in lege ipsa spectan-
dum est, non in extrinseca intentione
legislatoris. Quam sententiam optimè
tradit Augustinus lib. 1. de liber. arbitr.<marginalia>August.</marginalia>
cap. 5. dicens, Lex, quæ tuendi populi causa
lata est, nullius libidinis argui potest, siquidem
ille, qui tulit, si Dei iußu tulit, id est, quod præ-
cepit æterna iustitia: expers omnis libidinis id
agere potuit. Si autem ille cum aliqua libidine
hoc statuit, non ex eo fit, vt ei legi cum libidine
obtemperare necesse sit, & quia bona lex, & à
non bono ferri potest. Et infrà optimam ra-
tionem indicat, quia licèt ille cum libi-
dine legem tulerit, potest illi sine libidine
obtemperari.</P>
<P>  Per hæc ergo facilis est responsio ad<marginalia>10.|Fit satis ob|iectioni.</marginalia>
priorem partem obiectionum, solum
enim concludit, legem non semper ha-
bere pro materia proxima illud bon&#x0169;
commune, quod per se primo est in cō-
munitate sec&#x0169;dum se, & ita intelligitur
distinctio data in prioribus iuribus ibi
citatis. Data est enim ex parte mate-
riæ, & illæ leges dicuntur versari circa
particularia commoda, quæ habe&#x0303;t pro
materia bona propria ipsorum ciui&#x0169;,
quæ alia ratione diximus continere bo
num commune. In quibus etiam est cō-
siderandum nunquam cadere sub lege,
quatenus ad vnam, vel alteram perso-
nam tantum pertinent, sed quatenus
spectant ad personas certæ conditio-
nis, vt ad pupillos, ad milites, &c. vel
certæ originis, vt nobiles, vel ad suc-
cessores talis familiæ: & ex hac etiam
parte respicere bonum commune com-
munitate, vt sic dicam, vniuersalitatis,
quia, scilicet, bonum illud in multis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0049.jpg/>
@@1@<SE49>42 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><-P>reperitur, vt capite præcedenti in fine
declaratum est. At verò in d. l. 1. ff. de
Constit. princip. cum dicitur, constitu-
tionem principis aliquando non egre-
di personam, non videtur sumi consti-
tutio pro lege propria, sed pro quoli-
bet edicto, vel decreto principis in fa-
uorem, vel odium alicuius certæ perso-
næ constitutum; quod nisi habeat maio-
rem amplitudinem, & maiorem dura-
tionem, non est propriè lex, vt capite
superiori dictum est.</P>
<P>  Et hinc patet, quid dicendum sit de<marginalia>11.</marginalia>
priuilegio, de quo etiam loqui videtur
dicta lex 1. ff. de Constit. princ. Respon-
det igitur Glossa in d. cap. Erit autem lex.<marginalia>Glossa.</marginalia>
Per hanc conditionem distingui legem
à priuilegio. Quam responsionem acri-
ter impugnat Castro suprà, quia ex illa<marginalia>Castro.</marginalia>
(inquit) sequitur, legem latam à princi-
pe de perpetuo tributo sibi soluendo in
suum commodum, dicendam esse priui-
legium. Sed hoc non multum vrget cō-
tra Glossam; quia vel tale tribut&#x0169; esset
iustum, vel iniustum: si iustum etiam lex
esset iusta, & licèt esset in commodum
principis, nihilominus esset propter cō
mune bonum, tum quia bonum princi-
pis, quatenus talis est, censetur cōmu-
ne, cum ipse sit persona publica, & cō-
munis; tum etiam, quia iustum subsidi&#x0169;
datum principi à republica, commune
bonum est totius reipublicæ. Si autem
tributum esset iniustum, & tyrannicum,
tunc non esset lex, sed haberet se ad mo-
dum priuilegij iniqui, & iniusti. Nec vi-
detur illa responsio Glossæ aliena à sen-
tentia Cicer. libr. 3. de Legib. dicentis,<marginalia>Cicero.</marginalia>
Maiores nostri in priuatas personas leges ferri
noluerunt, id est enim priuilegium.</P>
<P>  Nihilominus tamen existimo, istam<marginalia>12.</marginalia>
conditionem non esse positam ab Isido-
ro ad excludendum priuilegi&#x0169; à ratio-
ne legis; tum quia eadem Glossa in cap.<marginalia>Glossa.</marginalia>
Priuilegia. d. 3. dicit, priuilegi&#x0169; esse lege&#x0303;,
& in illo requirit alias conditiones po-
sitas ab Isidoro in alio cap. Erit aute&#x0303; lex;
tum etiā quia illa particula directè po-<marginalia>Cap. Erit|autem lex.</marginalia>
nitur ad excludendas leges tyrannicas,
vel quæ non cedunt in commune bon&#x0169;,
etiam si fortasse, nec ad priuat&#x0169; respi-
ciant, & ita necesse est, per illam condi-<marginalia>Priuilegi&#x0169;|eße veram|legem.</marginalia>
tione&#x0303; excludi prauas leges etiam si pri-
uilegia non sint; tum deniq&#x0301;; quia fortè
necesse non fuit, priuilegi&#x0169; excludere,<-P>@@

<-P>de quo dicam infrà suo loco. Nunc sol&#x0169;
assero, ex parte boni cōmunis non re-
pugnare, quin sit lex, quia licet proxima
eius materia sit speciale bon&#x0169; alicuius
familiæ, vel domus, vel aliquar&#x0169; perso-
narum (propter quod fortassè priuata
lex appellatum est ab Isidoro in d. cap.
Priuilegium,) nihilominus formaliter e-<marginalia>Cap. Pri-|uilegium.|Cap. Re-|quiritur.|Cap. Di-|spe&#x0303;sationes|D. Thom.</marginalia>
tiam debet respicere bonum commu-
ne, argumento cap. Requiritur, & §. Nisi
rigor. & cap. Dispensationes. 1. quæst. 7. &
quę tradit Diuus Thomas 1. 2. q. 97. ar.
4. ad 1. Nam illud bonum per priuile-
gium concessum, ita debet esse aliquo-
rum proprium, vt in bonum commune
redundet, modo superius declarato. Ac
prætereà ipsa concessio priuilegij tam
rationabilis esse debet, vt ad bonum cō
mune spectet, ex similibus causis similia
priuilegia concedi. Ex hoc ergo capite
non exclud&#x0169;tur priuilegia à propria ra
tione legis; an verò excludantur ex eo,
quod respiciunt priuatam personā, vel
possint esse propriè leges, maximè si
perpetua sint, dicemus in lib. 10.</P>
<P>  Minor difficultas est in legibus tri-<marginalia>13.</marginalia>
butorum: nam illæ communitati impo-
nuntur, vt per se constat, & immediatè
respiciunt bonum commune, quia vt di
xi, licet videantur cedere in cōmodum
principis, tamen vt veræ leges sint, cō-
mune bonum respicere debent, quia nō
dantur Regi, nisi quatenus persona cō-
munis, & publica est, & vt in commune
bonum illis vtatur. Vnde in Concilio
Tolet. 8. cap. 10. de Regibus dicitur,
Non prospectantes proprij iura commodi, sed
consulentes patriæ, atque genti.</P>
<P>  Ad alteram partem obiectionum ge-
neratim dicitur, hanc esse conditionem<marginalia>14.</marginalia>
rerum humanarum, vt non seruent vni-
formitatem in omnibus, & ideò pler&#x0169;q&#x0301;;
accidit, vt quod communitati expedit,
vni vel alteri nocument&#x0169; afferat. Quia
verò commune bonum præfertur pri-
uato, quādo simul esse non possunt, ideò
leges simpliciter feruntur pro bono cō
muni, & ad particularia non attendunt,
vt habetur in multis legibus. ff. de Le-
gib. & de Iustit. & iur. & sumitur ex cap.
Licet, de Regular. & ex cap. Scias. 7. q. 1.
Contingit autem aliquando sub eodem
Rege esse plura regna, vel plures com-
munitates quasi per accidens, quia re
vera inter se non cōponunt vn&#x0169; corpus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0050.jpg/>
@@1@<SE50>Cap. 8. An sit de ratione legis vt publica potestate feratur. 43
<duolan 2><-P>politicum, sed ex accidenti diuersis ti-
tulis in illius potestatem deuenerunt, &
tunc in iustum esset eisdem legibus di-
uersa regna obligare, si vni essentvtiles,
& non alteri. Quia non cōparantur t&#x0169;c,
vt bonum commune, & particulare, sed
vt duo bona communia, quibus per se,
ac sigillatim proprijs legibus prospici-
end&#x0169; est, ac si sub diuersis Regibus per-
manerent, sicut facit etiam Pontifex c&#x0169;
præcipit diuersis religionibus, quate-
nus distinctę communitates s&#x0169;t, & vna-
quæq&#x0301;ue proprijs legibus indiget. Quā-
do verò communitates s&#x0169;t partes eius-
dem regni, seu politici corporis, tunc
vniuscuiusq&#x0301;ue partis bonum censetur
priuatum respectu totius communita-
tis, ad quam leges per se primo fer&#x0169;tur.
Obseruāda vero duo sunt; vnum, ne tot
sint particularia nocumenta, vt præpō-
derent aliorum commodis; aliud, vt si
opus fuerit, adiungatur dispensatio, vel
exceptio: nam in huiusmodi euentibus
maximè licet, & aliquando etiam debe-
ri potest.</P>
<P>  Ex quo facilè constat, quid dice&#x0303;dum
sit de nocumento priuatæ personę; illud<marginalia>15.</marginalia>
enim minus cōsideratur, & ideò aliquā-
do permittitur, vt in pręscriptione, quę
respicit bonum commune, scilicet, pa-
cem, euitando lites &c. Aliquando etiā
intenditur, vt in legibus punitiuis, quæ
etiam sunt ad commune bonum neces-
sariæ. Et ita explicatę manent alię duæ
conditiones legis positæ ab Isidoro in
eodem capite, scilicet, vt sit necessaria,
& vtilis; quas ita exponit D. Thomas q.
95. art. 3. vt necessitas referatur ad re-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
motionem mali, vt quando lex fertur
propter vitandum aliquod malum rei-
publicę, vtilitas ad promotionem boni,
quod rectè dictum est, ne altera ex illis
particulis red&#x0169;dare videatur. In vtraq&#x0301;;
autem maius bonum commune attendi
debet: ita enim remouendum est vnum
malum, ne inde aliud maius reipublicæ
sequatur: aliàs talis lex non esset neces-
saria, sed perniciosa. Et ita est etiā pro-
curanda aliqua vtilitas, ne inde maior
impediatur, aut maiora mala commu-
nia cōsequantur. Omnia ergo illa ver-
ba eandem proprietatem in lege expli-
cant, licèt sub diuersis respectibus ad
maiorem declaratione&#x0303;, quod satis est,
vt non sint superfluę.</P>@@

<P>  Quæri verò hic solet, an lex lata sub<marginalia>16.|An lexge-|neralis la-|ta ea inten|tione, vtno-|ceat parti-|culari, sitin|iusta, & in|valida.|Bart.|Panormit.|Felin.|Iason,|Greg. Lop.</marginalia>
forma generali, ea intentione, aut dolo,
vt cedat in præiudicium singularis per
sonæ, iniusta sit, vel inualida. Nam Iuri-
stæ dicere solent, adeó esse iniquam ta-
le&#x0303;lege&#x0303;, vt ab illa liceat appellare, vel ex-
ceptionem doli contra illam ponere, vt
videre licèt in Bart. in l. Omnes populi, ff.
de Iust. & Iur. q. 5. n. 53. Panormit. in Ru-
bric. de Constit. n. 2. Felin. in cap. C&#x0169; om-
nes, de Cōstit. n. 5. Iason, & Gregor. Lop.
vbi suprà. Non sentiunt tame&#x0303; hì aucto-
res, talem legem semper esse inualidam,
aut iniustam: nam sine dubio potest in-
terdum fieri ex rationabili causa, per-
mitte&#x0303;do potius damnum priuat&#x0169; prop-
ter commune bonum, quam illud inten-
dendo, vel etiam illud intendendo in pę-
nam iustam, vel si cōtingat intendi iniq&#x0301;;
à ferente legem ex odio priuato, nō no-
cebit ipsi legi, nec iustitiæ eius, vt suprà
dictum est, si aliàs, ipsa sit necessaria ad
commune bonum. Et ita docuit latè Fe-<marginalia>Felin.</marginalia>
lin. suprà concl. 1. & in 3. addit, idem esse,
si lex fiat in fauorem priuatæ personæ,
vel familię, quando illa redundat in cō-
mune bonum, qnod est satis clarum ex
dictis. Loquuntur ergo dicti auctores,
quando damnum tertij sine iusta causa
sub specie communis legis procuratur;
tunc enim clara est iniustitia: & conse-
quenter est etiam licita, & debita con-
ueniens defensio, de qua ipsi tractant,
quia ad ipsos propriè pertinet.</P>
<Z>CAPVT VIII.
Vtrum sit de ratione legis, vt publica pote-
state feratur.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicuimus finalem causam legis,<marginalia>1.</marginalia>
sequitur, vt de efficie&#x0303;te dicamus:
nam ex illa sumitur alia conditio
legis, sine cuius cognitione legis natu-
ra integre tradi, aut definiri nō potest.
Propter quod etiam D. Thomas d. q. 90.
art. 3. proponit similem quæstionem, in-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
terrogando, an ratio cuiuslibet sit facti
ua legis? Videtur enim vniuscuiusq&#x0301;ue
ratio habere vim legis saltem quoad
dictamina legis naturalis; ergo saltem
in lege naturali non est necessaria hæc
conditio, vt, scilicet, à publica potesta-
te feratur. Antecedens patet, tum ex il-<marginalia>Rom. 2.</marginalia>
lo Pauli ad Roman. 2. Cum gentes, quæ lege&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0051.jpg/>
@@1@<SE51>44 Lib. 1. De naturà legis in communi.
<duolan 2><-P>non habent, naturaliter ea, quæ legis sunt faci&#x0169;t,
eiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex.
Tum etiam quia seclusa omni superio-
ri potestate, lex honorandi pare&#x0303;tes, vel
non mentiendi; & similes semper obli-
gant; non est ergo illa cōditio de ratio-
ne legis, vt talis est: nam quod nō est de
ratione vnius especiei non est de ratio-
ne generis. Et confirmatur, quia omnes
etiam alię leges humanę nihil aliud s&#x0169;t,
quam prudentum virorum consulta, vt dici-
tur in l. 1. ff. de legib. cōsulta autem pru-
dentum non requirunt specialem pote-
statem publicam, sed prudentiam, & re-<marginalia>Cicero.</marginalia>
ctam rationem. Vnde Cicer. libr. 1. de
Legib. lex (inquit) est naturæ vis, mens, & ra-<marginalia>Isidor.</marginalia>
tio prudentis, & Isidor. 25. Etymol. cap. 10.
Si ratione (inquit) lex cōsistat, lex erit omne iā,
quod ratione constiterit. Lex ergo ex ratio-
ne pendet, non ex alia potestate.</P>
<P>  Dicendum nihilominus est, legem es-<marginalia>2.</marginalia>
se pręceptum ab eo impositum, qui vim
habeat cogendi, ac subinde de ratione
legis esse, vt ab habente publicam po-<marginalia>D. Thom.|De ratione|legis esse,|vtàpublica|potestate fe|ratur.</marginalia>
testate&#x0303; feratur. Hoc intendit D. Thom.
in d. ar. 3. & est quasi principium prim&#x0169;
in materia morali. Non potest aute&#x0303; vni-
formiter in omnibus legibus decla-
rari, ideòq&#x0301;ue per partitionem diuina-
rum, humanarumq&#x0301;ue legum distin-
ctius ostendetur. De legibus enim diui-
nis per se notum est, sicut de ratione ea
rum est, vt à Deo, tanquam à proximo
legislatore procedāt, ita necessario pro
cedere ab habente nō solum publicam
potestatem, sed etiam supremam, & vt
ita dicam per essentiam, quia Deo natu
raliter competit supremum Dominium
rerum omnium, & cum omni iure, tam
nominandi, quam gubernandi, & regen-
di, & homo etiam naturaliter est Deo
subiectus. In hac ergo subiectione ex
parte hominis, & potestate suprema ex
parte Dei, fundamentum habent leges
diuinæ: iuxta illud Isai. 33. Dominus iudex<marginalia>Isai 33.</marginalia>
noster, Dominus le gifer noster, Dominus rex
noster, vtiq&#x0301;ue summus, & independe&#x0303;s ab
omni alio, qui auctoritate propria, &
non ab alio accepta leges ferre potest,
& cogere ad earum obseruationem, &
punire transgressores. Quomodo dixit
Iacob. cap. 4. Vnus est legislator, & iudex,<marginalia>Iacob 4.</marginalia>
qui potest perdere, & liberare; leges ergo di
uinæ necessario dic&#x0169;t respectum ad pu-
blicam, & supremam potestatem. Quo<-P>@@

<-P>circa lex naturalis, aut propria lex non
est, aut si vera lex est, à publica etiā pro
cedit gubernandi potestate, quia si lex
diuina est, ergo est ab eius potestate,
quæ naturam gubernat, eiq&#x0301;; dominatur.
Quomodo autem lex naturæ Deum ha-
beat auctorem, libro sequenti declara-
bitur.</P>
<P>  Vt autem in legibus humanis hāc ve-<marginalia>3.|Præcept&#x0169;|requirit in|imponente|aliquampo|testatem.</marginalia>
ritate&#x0303; declaremus, & ostendamus, sup-
ponimus primò, præceptum, vt tale est,
necessario postulare aliquam superio-
rem potestatem in præcipiente respe-
ctu eius, cui pręcipit. Nota enim est dif
fere&#x0303;tia inter hos tres actus, petere, seu
orare; promittere, seu vouere; impera-
re, seu præceptum imponere; quod pri-<marginalia>Differentia|inter actus|pete&#x0303;di pro-|mitte&#x0303;di, &|imperandi.|D. Thom.</marginalia>
mum est indigentis, & ideó, vt sic, est in-
ferioris ad superiore&#x0303;: vltimus est supe-
rioris ad inferiorem; secundus veró po-
test esse ad omnes, vt indicauit D. Tho-
mas 2. 2. q. 88. artic. 1. & tract. 4. & 6. de
Relig. in princ. explicuimus. Ratio verò
est, &#xA757;a peract&#x0169; orationis, nec se obligat
homo, nec obligat ali&#x0169;, sed sol&#x0169; vult ali-
quid ab alio obtinere, in quo inferiore&#x0303;
se illi exhibet. Per promissione&#x0303; aute&#x0303; ob
ligat homo se ips&#x0169;, quā potestate&#x0303; vnus-
quisq&#x0301;ue in se habet, & potest illam exer
cere respectu æqualis, vel inferioris,
aut superioris, quia nunquā exercet ius
in alium, sed in se, nec cogit alium ad
acceptandum, si nolit. Per præceptum
autem obligat pręcipie&#x0303;s alium, cui prę-
cipit, & ideò necesse est, vt in illum ha-
beat ius, & superiorem potestatem. Nō
enim potest esse actio sine principio
proportionato, à quo manet; hoc aute&#x0303;
principium in pręsenti est potestas illa,
per quam vnus alteri superior consti-
tuitur. Item non omnis homo potest al-
teri præcipere, nec æqualis (vt sic dicā)
potest æqualem obligare, vt est per se
notum, quia non est vlla ratio, cur vnus
magis teneatur parere alteri, quam è
conuerso, essetq&#x0301;ue bellum iustum ex
vtraq&#x0301;ue parte; est ergo necessario spe-
cialis potestas superior ad præcipien-
dum validè, & efficaciter. Vnde cum
lex sit essentialiter præceptum; etiam<marginalia>4|Diuisio po-|testatis præ|ceptiuæ in|dominati-|uā, & iuris-|dictionis.</marginalia>
hoc erit de legis essentia, ac necessita-
te, etiam in humanis legibus.</P>
<P>  Secundo verò addendum est quod si-
cut præceptum, & lex non conuertun-
tur, quia non omne præceptum est lex,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0052.jpg/>
@@1@<SE52>Cap. 8. An sit de ratione legis, vt publica potestate feratur. 45
<duolan 2><-P>licèt omnis lex sit præceptum, ita pote-
stas præceptiua, & legislatiua non con-
uertuntur. Potestas ergo præceptiua
quasi generica est, quæ in duas species
distinguenda est, quas potestatem ęco-
nomicam, & politicam, vel potestatem
dominatiuam, & iurisdictionis appella-
re possumus, sicut eas nominauimus, &
distinximus in ordine ad votorum irri-
tationem, & dispensationem libr. 6. de
Voto, cap. 1. Et solent etiam distingui
ab auctoribus distinge&#x0303;ntibus Domini&#x0169;
in Dominium iurisdictionis, & proprie-
tatis, vt latè declarat Molin. tract. 2. de
Iustit. disp. 3. cum Couarr. in regula, Pec-<marginalia>Molin.|Couar.|Senec{a}.</marginalia>
catum, 2. p. §. 9. n. 8. & attigit Seneca lib. 7.
de Benefic. cap. 4. dice&#x0303;s. Ad reges potestas
omnium pertinet, ad singulos proprietas. Pos-
sunt autem distingui hæ potestates cir-
ca personas, & aliquo modo circa res
alias, circa quas propriùs inuenitur po
te stas dominij, quàm iurisdictionis, ta-
men suo modo etiā hæc circa illas ver-
satur, vel secundario, & per cōsecutio-
nem, vel per modum administrationis:
hoc verò nunc ad præsens non spectat:
nam ad leges, vel pręcepta per se requi-
ritur potestas in personam, vt ex ratio-
ne præcepti declaratum est.</P>
<P>  Inter illas autem potestates, vt in per-<marginalia>5.|Variæ dif-|ferentiæ in|terpotesta-|tem domi-|natiuā, &|iuridictio-|nis.</marginalia>
sonis versantur, cum multæ alię differe&#x0303;-
tiæ assignari possint, tres sunt, quæ ad
pręsente&#x0303; causam faciunt. Vna est, quod
potestasdominatiua regulariter est cir
ca priuatas personas, seu inter partes
imperfectę communitatis, & interdum
est ex iure naturę per naturalem origi-
nem tantum, & ex vi illius, vt est patris
potestas in filium: interdum est etiam á
natura, supposito tame&#x0303; pacto humano,
vt est potestas viri in vxorem in ordine
ad gubernationem domus, & personæ;
aliquando est ex iure gentium, vel ciui-
li, vt potestas domini in seruum bello
captum; interd&#x0169; ex humano contractu,
vt dominium in seru&#x0169;, qui se vendidit, &
huc spectat potestas, quę per vot&#x0169; obe-
dientię cōfertur ei, cui obedientia pro-
mittitur. At verò potestas iurisdictio-
nis per se primo respicit communitate&#x0303;
perfectam: nam per se est ad politicam
gubernationem, quę in tali communita-
te est necessaria: nam ad imperfectam
sufficit prior potestas. Atq&#x0301;; hinc sequi-
tur sec&#x0169;da differentia, quia in potesta-<-P>@@

<-P>te iurisdictionis multa maiorvis ad co-
ercendum, & cogendum inuenitur, quā
in potestate dominatiua, t&#x0169; quia maior
est potestas communis, quam priuata,
tum etiam quia ad communitate&#x0303; perfe
ctam tuendam, & omnes partes eius in
officio contine&#x0303;das, maior coerctio ne-
cessaria est, quam in priuata domo, vel
inter priuatas per sonas. Et ita nō licet
Domino sęuire in seruum, vt dicunt iu-
ra ciuilia, expeditq&#x0301;ue reipublicę, vt se-
uerior correctio nō nisi auctoritate pu
blica fiat. Vnde est etiam notanda ter-
tia differentia, quia dominatiua pote-
stas ordinariè magis est in commod&#x0169;
habentis illam, quam eius, in quem ha-
betur, licèt aliquando possit contrari&#x0169;
inueniri, maximè quando confertur ex
pacto voluntario in eum finem ordina-
to, vt in obedientia ex voto debita fre-
quentiùs seruatur. Poserior autem po-
testas per se, & ex primęua institutione
sua est propter bonum communitatis,
in quam datur, vt capite pręcedenti de-
claratum est.</P>
<P>  Ex his ergo cōcluditur veluti quarta<marginalia>6.|Ad feren-|daslegesne|cessaria est|potestas iu-|risdictionis|in legis la-|tore.</marginalia>
differentia, quę ad pręsens re fert. Dice&#x0303;-
dum est enim, ad fere&#x0303;das leges necessa-
riam esse potestatem iurisdictionis, nec
solam dominatiuam per se sufficere. Ita
docent Canonistæ communiter in cap.
cum accessissent, & ca. cum in Ecclesia Sanctæ
Mariæ (per textum ipsum) de Constit.
& in ca. Ecclesiarum, & ca. solitæ de Maior.
& obedi. ca. Duo sunt & cap. Bene quide&#x0303; 96.
d. Bart. in l. Omnes populi; ff. de Iustitia &
iure in 1. q. princ. idem in l. Imperium, ff.
de Iur. omni iudic. vbi n. 8. ait legum la-
tionem pertinere ad iurisdictionem me
ri imperij, vel existe&#x0303;tis in gradu proxi-
mo. Quod ibi sequuntur communiter<marginalia>Anton.|Bald.</marginalia>
Doctores, Anton. in cap. vlt. de his, quæ
fiunt à pręlatis, & Bald. in l. 1. ff. de Iustit.
& iur. consentiunt etiam Theologi cum
D. Thom. d. q. 90. ar. 3. q. 69. ar. 5. 2. 2. q. 67
ar. 15. Soto lib. 1. de Iust. q. 1. ar. 3. Syl-
uest. Angel. & alij s&#x0169;mistę, verb. lex. Sumi<marginalia>Arist.</marginalia>
tur etiam hæc assertio ex Arist. libr. 10.
Ethic. cap. vlt. dicente. Patris præceptio<marginalia>Plato.</marginalia>
vires non habet, nequè necessitatem, neque vl-
lius omnino vnius viri, nisi sit Rex, vel aliquis
talis: Lex autem vim habet cogentem. Plat. in
Dialog. Ciuilis, seu de Regno versus fi-
nem. Legum lationem (dicit) ad dignitatem
regiā pertinere, quod & latè prosequitur.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0053.jpg/>
@@1@<SE53>46 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><-P>Pluthar. in Comment. in Principe requi
ri doctrinam, ait, legem esse principis opus.
Vnde Philo. lib. 2. de Vita Moysis in prin
cip. Regis (inquit) Officium est, iubere, quæ
oportet fieri, & vetare à quibus abstinere decet,
cæter&#x0169; iußio faciendorum, & interdictio cauen
dorum propriè ad legem pertinet. Eodem mo<marginalia>Basil.</marginalia>
do loquuntur Patres, Basil. homil. cap. 2.
in init. Prouer b. Si regnum (inquit) est legi-
tima potestas, manifestum est, quod ex rege, alio
qui hoc nomine digno, exeuntes vitæ præcep-
tiones multum apud omnes momenti habeant ad
considerandam, & consequendam in communi
bono vtilitatem. Et Cleme&#x0303;s Alexan. lib. 1.<marginalia>Clem Alex</marginalia>
Stromat. ca. 14. ver sus finem, legum fe-
rendarum sapientiam, imperatoriam
vocat, & maximè regiam, & infrà. Quem-
admodum pastoralem artem omnium curam ge
rere dicimus; ita etiam legum ferendarum arte&#x0303;
dicemus, virtutem hominum comparare, huma
num bonum pro viribus excitantem, vt quæ gre-
gis hominum curam gerat, & prouidentiam.</P>
<P>  Rationibus etiam potest facilè hæc<marginalia>7.|Cōfirmatur|resolutiora|tionibus.</marginalia>
veritas declarari. Primò, quia legislatio
est potissimus actus, quo respublica gu
bernatur, ideòq&#x0301;ue propter eius cōmu-
ne commodum ferri debet, vt vidimus;
ergo per se spectat ad potesate&#x0303; guber-
natiuā reipublicæ, ad quā pertinet eius
commune bonum procurare: hæc aute&#x0303;
est potestas iurisdictionis, vt declarat&#x0169;
est. Item potestas dominatiua per se est
priuata, quæ potest esse in vna persona
respectu alterius; potestas autem iuris-
di ctionis per se est potestas publica, &
ad communitate&#x0303; ordinata; ergò hæc so-
la est principium proportionatum ad
ferendas leges, quæ per se etiam ad cō-
munitatem referuntur, vt dictum est.
Tandem potestas dominatiua ad sum-
mum potest pręcipere ex virtute obe-
dientiæ, vel iustitiæ, aut pietatis; quasi
exigendo vsum rei suæ, aut sibi promis-
sæ: lex autem præcipit constitue&#x0303;do act&#x0169;
in propria specie virtutis iuxta exigen-
tiam materię, in qua lex versatur, & in
illa necessitatem imponendo: hæc aute&#x0303;
efficacitas est propria potestatis iuris-
dictionis, quia est actus publicę potesta
tis; ergo hęc potestas est per se requisi-
ta ad leges ferendas.</P>
<P>  Recte autem (vt suprà tetigi) aduer-<marginalia>8.|Quæ pote-|stas iuridi-</marginalia>
tit Bart. in loco allegato, nō omnem po
testatem iurisdictionis esse sufficiente&#x0303;
ad leges ferendas: habent enim ordina-<-P>@@

<-P>rij iudices iurisdictione&#x0303;, & tamen leges
ferre non possunt; requiritur ergo prin-<marginalia>ctionis sit|sufficie&#x0303;s ad|leges fere&#x0303;-|das.</marginalia>
cipalis quædam, & primaria potestas in
illo ordine. Quia sicut condere legem
vnus est ex pręcipuis actibus guberna-
tionis reipublicę, ita præcipuam, & su-
periorem requirit potestatem. Hæc au-
tem potestas primario, & per essentiam
in Deo est; communicatur autem regi-
bus per quandā participationem, iuxta
illud Sap. 6. Audite reges &c. quoniam data<marginalia>Sapient. 6.</marginalia>
est à Domino potestas vobis. Non enim est po-
testas nisi à Deo, vt dicitur ad Roman. 13.
Et ideò vnusquisq&#x0301;ue pro mensura pote-<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
statis sibi commissæ potest leges face-
re, & non amplius. Nam, vt rectè dixit
Chrysost. in Psal. 44. circa finem, Regum
leges ratæ sunt, & validæ intra eorum<marginalia>Chrysost.</marginalia>
fines. Romanorum Imperator Persis non pos-
set ferre leges, nec Persarum Rex posset ferre le
ges Romanis. Et sic de cæteris. Quomodo
autem hæc potestas sit in omnibus, &
ad eos dimanet, & quotuplex sit, & an
semper sit necessaria ad condenda hu-
mana statuta, infrà dicendum est, tra-
ctando de lege humana; vbi etiam expli
cabimus, in quo gradu oporteat, hanc
iurisdictionem habere, vt ad legem fe-
rendam sufficiat.</P>
<P>  Nunc solum aduerto in omni com-
munitate esse aliquam potestatem su-<marginalia>9.|In omni cō|munitatese&#x0303;|per eße ali|quā pote-|statem su-|premam.</marginalia>
premam in suo ordine, vt est in Eccle-
sia Pontifex; in regno temporali; Rex; in
republica, quę aristocraticè guber na-
tur (id est per se ipsam) tota respublica.
Nō enim potest esse corpus, nisi sit mō-
stros&#x0169;, & mutilum sine capite. Et de hoc
capite ait D. Thomas d. arti c. 3. esse, vel
ipsam multitudinem, id est, rempubli-
cam, vel gerentem vicem eius; potest<marginalia>D. Thom.</marginalia>
autem vicem eius gerere, vel qui ab ip-
sa est constitutus, vel qui immediatè à
Deo, vt infrà dicetur. Ideoq&#x0301;ue vt ab
vtroq&#x0301;ue absraheret, rectè conclusit, le-
gem debere esse à persona publica, quætotius
multitudinis curam habet. Cōstat igitur, po-
testatem ferendi leges humanas saltem
esse in supremo capite, quodcunquè il-
lud sit, quia nec potest procedi in infini
tum, nec in alio esse potest maior pote-
stas in illo ordine. In inferioribus aute&#x0303;,
& subordinatis principibus tanta erit,
quanta illis fuerit communicata à ca-
pite: quod ex ratione muneris vniuscu-
iusq&#x0301;ue ex consuetudine, aut ex legibus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0054.jpg/>
@@1@<SE54>Cap. 9. De alijs conditionibus legis ex D. Isid. 47
<duolan 2><-P>vel priuilegijs intelligendum erit, vt in-
frá latius dicetur.</P>
<P>  Ad rationem; ergo dubitandi in prin
cipio positā rectè respondet D. Thom.<marginalia>10.|D. Thom.|Fit satis ra|tioni dubi-|tādi ex D.|Thoma.</marginalia>
suprà ad prim&#x0169;, lege&#x0303; naturale&#x0303; posse cōsi
derari, vel prout est in subditis, vel &#xA753;ut
est in aliquo superiore, à quo lata est.
Priori modo est à natura insita ipsis ho
minibus, qui per eam gubernantur, eiq&#x0301;;
obedire debe&#x0303;t, & hac ratione quatenus
illam in suis mentibus scriptam habe&#x0303;t,
dicitur vnusquisq&#x0301;ue sibi ipsi esse lex, si-
cut codex legum interdum solet voca-
ri lex, vt de libris veteris testamenti ex
Hieronymo suprà diximus, liber autem
mortuus nō potest dici esse sibi ipsi lex,
quia nō potest se per legem in ipso scri-
ptam gubernare; cor aute&#x0303; hominis est
liber viuus, in quo est lex naturæ scrip-
ta, & ideó quaten&#xA770; illa regitur, dicitur si
bi ipsiesse lex. Quomodo aute&#x0303; illa lex na
turæ sit ab aliquo superiore potestate&#x0303;
habente dicemus in libro sequenti. Ad
confirmationem respōdetur, solam ho-
nestatem, vel iustitiam actionis, quę per
legem humanam præscribitur, non esse
satis ad propriam obligationem legis,
& ideò licèt in condendis illis legibus
sit necessaria prudentia, & ideò interue
nire debeant, & soleant consilia sapien-
tum; tamen illa non sufficiunt sine vol&#x0169;-
tate habentis potestatem, à qua pote-
state, & vol&#x0169;tate lex accipit vim, & esse
legis, vt suprà dictum est. Quando ergo
dicuntur leges, esse consulta sapientum,
vel esse id, quod ratione constiterit, aut
quid simile, denominatio sumitur à pro
prietate quadam maximè necessaria, &
fortassè posita est ad illius necessitate&#x0303;
indicandam; nō verò quia illa sufficiat.</P>
<Z>CAPVT IX.
Vtrum sit de ratione legis, vt sit iusta, & iustè
lata, vbi de alijs conditionibus legis ab Isi-
doro positis.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xpositis conditionibus in lege re<marginalia>1</marginalia>
quisitis ex parte personarum, seu
causar&#x0169;, quę poss&#x0169;t extrinsecè iu-
dicari; explicandæ veniunt conditiones
veluti intrinsecæ, & actui, in quem legis
præceptum cadere potest, & ipsi actio-
ni ferendi legem, quas ad iustitiam re-
uocamus, & sub illa comprehendimus<-P>@@

<-P>omnes conditiones positas ab Isidoro
lib. 5. Etymol. c. 2. vbi sic inquit. Lex erit<marginalia>Isidor.</marginalia>
omne, quod ratione constiterit, dumtaxat quod
religioni congruat, quod disciplinæ conueniat,
quod saluti proficiat. Videtur autem loqui
magis de consuetudine humana, quam
de lege in genere, quanuisverba possint
ad omnia accommodari. In eodemverò
libro cap. 21. & lib. 2. ca. 10. alias condi-
tiones, vel easdem distinctius enumerat
dice&#x0303;s. Erit autem lex honesta, iusta, possibilis,
secundum naturam, secundùm consuetudinem
patriæ, tempori, loco&#xE8BF;&#x0301; cōueniens. Quas etiam
conditiones de lege humana interpre-
tatur D. Thomas 1. 2. q. 95. artic. 3. Quia<marginalia>D. Thom.</marginalia>
vero vel omnes, vel pręcipuæ illar&#x0169; in
omni lege locum habent, & ad conclu-
dendam legis definitionem, necessari&#x0169;
est, notitiam illarum habere; ideò ear&#x0169;
explicatio conuenienter in hunc loc&#x0169;
cadit. Omnes aute&#x0303; reuocamus ad duas
conditiones in titulo insinuatas, scili-
cèt, vt lex sit iusta, & iuste feratur, quas
ex professo explicabimus, & cum illis
alias corollariè declarabimus.</P>
<P>  Dico ergo primò. De ratione, & esse&#x0303;-
tia legis est, vt pręcipiat iusta. Assertio<marginalia>2.|1. Assertio|De ratione|legis est, vt|præcipiat|iust{a}.</marginalia>
est non solum certa secundum fide&#x0303;, sed
etiam clara sec&#x0169;dum naturalem ratio-
nem. Et ita eam tradunt non sol&#x0169; Theo-
logi, & Patres inferiùs allegādi, sed etiā
passim Philosophi in præcedenti capi-
te citati. Declaratur autem in h&#x0169;c mo-
d&#x0169;, quia duobus modis intelligi potest,<marginalia>Dupliciter|considera-|tur lex vt|iusta.</marginalia>
legem debere esse iustam, vno modo res
pectu ipsius actus exercendià subdito
ex vi talis legis, nimirum, quod talis sit,
vt possit ab eo iustè fieri: alio modo res
pectu ipsiusmet legis, quod nimirum si-
ne iniuria homini imponatur. Potest
enim interdum actus esse talis, vt à sub-
dito iustè fieri possit, vt v. g. iejunare in
pane, & aqua, & quod superior iniuriam
illi faciat talem act&#x0169; præcipiendo. Quā<marginalia>D. Thom.</marginalia>
distinctionem tradidit D. Thomas 1. 2.
q. 96. art. 4. Hęc ergo assertio intelligi-
tur de priori parte, seu modo legis iu-
stæ; nam ad distinguendam illam ab al-
tera parte, diximus legem debere iusta
pręcipere. Prætereà iustitia interdum
significat particularem virtutem; inter-
dum verò omnes virtutes; hic verò ge-
neratim accipiendum est, cum dicimus
legem debere esse iustam, quia id, quod
pręcipit, tale esse debet, vt iustè, & ho-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0055.jpg/>
@@1@<SE55>48 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>nestè, seu studiosè fieri possit. Verun-
tamen hæc ipsa conditio dupliciter ex-
plicari potest, scilicet, vel negatiuè, vt,
scilicet, quod præcipitur, nec iniustum,
nec turpe sit, vel positiuè, vt sit iustum,
& honestum.</P>
<P>  Conditio ergo hęc præcipuè intelli-
gitur priori modo, & sic est euide&#x0303;s; alia<marginalia>3.</marginalia>
verò ratione inuenitur in legibus diui-
nis, & aliter in humanis. In diuinis enim
ratio est rectitudo per essentiam diuinę
vol&#x0169;tatis. Est enim Deus summè bonus,
& ideò non potest aliquid prauum præ-
cipere. Item quia non potest Deus sibi
esse contrarius; ergo nec cōtraria simul
præcipere, manente contrarietate; vel
ergo opus præceptum tale est, vt nullo
modo possit ab illo separari iniquitas,
vt est mentiri, vel odio habere Deum,
vel ei sufficienter loquenti nō credere,
& similia, vel est tale, vt ab eo possit ma
litia separari, mutata materia, vel ope-
randi modo, vt est hominis occisio, vel
quid simile. Quādo opus est priori mo-
do intrinsecè malum, eo ipso prohibe-
tur lege naturali, & conseque&#x0303;ter à Deo;
vt est auctor eius; ergo impossibile est,
vt lex diuina positiua aliquid cōtra hāc
naturalem iustitiam contineat, licèt su-
prà illam multa possit pręcipere, quę in
suo ordine sunt honestissima. Si autem
opus sit posterioris rationis, eo ipso,
quod à Deo pręcipiatur, erit honestum,
vt in facto Abrahæ videre licèt, & idem
est in similibus, de quibus dicem&#xA770; infrà,
tractando de dispensatione legis natu-
lis. Hic enim posterior modus præcipi-
endi (quod notandum est) non contin-
git in generalibus legibus diuinis, sed
ad summum in aliquibus, & raris perso-
nalibus præceptis, & ideò de legibus di-
uinis euidentissimum est, continere se&#x0303;-
per hoc iustitiæ genus.</P>
<P>  De legibus autem humanis, hoc fun-<marginalia>4.</marginalia>
datur in alio principio. Nam legislator
humanus non habet voluntatem perfe-
ctam, sicut Deus, & ideó quantum est ex
se, & quoad factum potest interdum ini-
qua præcipere, vt constat; non tame&#x0303; ha-
bet potestatem ad obligandum per ini-
quas leges, & ideò licèt iniqua præci-
piat, tale pręceptum non est lex, quia
vim, aut valorem ad obligand&#x0169; non ha-
het: loquor aute&#x0303; de opere iniquo, quod
sit contra legem naturalem, aut diuinā.<-P>@@

<-P>Nam si sit malum solum quia prohibi-
tum lege humana, & illa possit au ferri
per subsequentem legem, iam illa poste-
rior lex non erit de opere malo, quia, re
uocata priori lege, tollitur malitia ope
ris. Et ita est clara ratio assertionis, t&#x0169;
quia illa potestas est à Deo; quæ autem
à Deo sunt, ordinata sunt, ergo est data
in bonum, & in ędificationem, nō in ma-
lum, seu in desructionem. Tum etiā quia
nullus inferior potest obligare contra
legem, & voluntatem superioris; sed lex
præcipie&#x0303;s prauum actum est contra le-
gem Dei prohibentis illum; ergo nō po-
test obligare, quia impossibile est, ho-
mines simul obligari ad agendum, & nō
agendum aliquid: si autem opus prau&#x0169;
est prohibitum lege diuina: non potest
lex inferioris tollere illam superioris
obligationem; ergo nec potest induce-
re suam; ergo eius lex de tali opere non
potest esse valida. Et de hac iustitia le-
gis loquebatur Aug. lib. 1. de Libero ar-<marginalia>Aug.</marginalia>
bit. cap. 5. cum dixit, Mibi lex esse non vi-
detur, quæ iusta non fuerit. Et de eadem in-
telligi potest, quod dicit lib. de Vera re-
lig. cap. 31. Conditor legum te&#x0303;poralium, si vir
bonus est, & sapiens, legem consulit æternam, vt
secundum eius incommutabiles regulas, quid sit
pro tempore vitandum, iubendumquè discernat.
Vnde sicut lex æterna solum iusta præ-
cipit, quia est ipsa iustitia per essen-
tiā, ita vera lex humana esse debet par-
ticipatio eius, & ideò non potest vali-
dè pręcipere nisi iusta, & honesta, iuxta
illud Prouerb. 8. Per me reges regnant, & le<marginalia>Prou. 8.</marginalia>
gum conditores iusta decernunt.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc vlterius concluditur, hāc<marginalia>5.|Quomodo|actus præ-|ceptus per|lege&#x0303; habeat|honestate&#x0303;|positiuam.</marginalia>
cōditionem, etiam possitiuè intellectāh
esse de ratione legis; quanuis non vno,
& eodem modo singulis applicanda sit.
Declaratur prior pars ex pręcedenti:
nam si actus præceptus nō est malus de
se, & per superiorem pręcipitur, eo ipso
potest honestè exerceri, quia ex vi prę-
cepti recipit aliquam honestatem, etiā
si de se illam non semper habeat. Sicut
enim actus de se nō malus fit malus per
iniustam prohibitionem superioris; ita
actus de se non bonus, neq&#x0301;ue malus, per
legem præcipientem iustè fiet bonus: &
ita semper lex est de bono actu, quiavel
bonum supponit, vel facit. Et ita cōstat
posterior pars. Nam actus pręcepti per
legem interdum supponuntur boni, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0056.jpg/>
@@1@<SE56>Cap. 9. De alijs conditionibus legis ex D. Isid. 49
<duolan 2><-P>honesti de se, & per legem accipiunt tā-
tum necessitatem, & obligatione&#x0303;, quia
antea erant voluntarij, & eorum omis-
sio non erat mala; post latam autem le-
gem omissio fit mala, & actus fit necessa
rius ad honestatem, vt patet de actu au-
diendi Missam, jeiunandi, vel si milibus.
Aliquādo vero lex datur de opere de se
indiffere&#x0303;te, vtde fere&#x0303; dis, vel non fere&#x0303; dis
armis tali te&#x0303;pore, aut loco, & similib&#xA770;, &
t&#x0169;c act&#xA770; fit bonus, & ex efficacia, & ex fi-
ne legis, quę honestas ordinariè &#xA751;tinet
ad aliquā specialemvirtutem iuxta ca-
pacitatem materię, in qua lexversatur,
quia in illa cōstituit tale medium, vt in
lege jeiunij, seu prohibente pro tali te&#x0303;-
pore vsum talium ciborum de se indif-
ferentium, & similibus: nonnunquā ve-
rò potest pertinere ad solam obedien-
tiam, vel iustitiam legale&#x0303;, vt in lege pro
hibente ferre arma, vel alia simili. His
ergo modis debet lex esse iusta ex par-
te materię.</P>
<P>  Posset verò hìc fieri obiectio de lege<marginalia>6.</marginalia>
humana permittente aliquod mal&#x0169;, quę
non videtur esse de re iusta. De qua dif-
ficultate capiosè disputat Aug. d. lib. 1.<marginalia>Aug.</marginalia>
de Liber. arbitr. cap. 5. & 6. & infra de il-
la redibit sermo. Nunc breuiter dico,<marginalia>Quomodo|lex, quæver|satur circa|malipermi|ßionem, sit|iust{a}.</marginalia>
materiam illius legis non esse opus ma-
lum, sed permissionem eius; permissio-
nem autem operis mali bonam esse pos-
se, cum Deus illam velit, & ita legem il-
lam esse de materia iusta. Quod siquis
vrgeat; quia permissio non est materia
legis, sed effectus. Respondeo in primis
permissionem non fieri à lege, nisi qua-
tenus pręcipit talem actum permitti, &
non puniri, nec cohiberi, aliás non pos-
set subsistere vera ratio legis, vt ex ge-
nere eius constat, & infrà latius dicam.
De inde siquis ita loqui velit, vt actus il-
le sit materia legis. Respondeo act&#x0169; ip-
sum sub duplici ratione cōsiderari pos-
se, scilicet, vt operabile&#x0303;, &, vt sic, esse ma
lum, vel vt per missibilem (vt sic dicam)
& sub ea ratione nō esse materiam pra-
uam, vel rationi contrariam. Quod est
dicere, actum illum non esse aptam ma-
teriam capacem obligationis legis, esse
tamen capacem permissionis, quia in
ordine ad finem talis potestatis non po
stulat necessario prohibitione&#x0303;, vel pu-
nitionem, & ideò, vt sic, esse materiam
iustam in ordine ad talem legem.</P>@@

<P>  Ex hac assertione sic declarata duo<marginalia>7.|1. corollar.|Honestate&#x0303;|eße de ra-|tione legis,|& ad hanc|reliquas cō|ditiones ex|Isidoro re-|duci.</marginalia>
inferre possumus. Vnum est, ad illā ma-
ximè pertinere primam conditione&#x0303; po
sitam ab Isidoro in d. cap. Erit autem lex,
scilicet, vt lex sit honesta, quod ex ipsa
vocis proprietate satis patet. Addo e-
tiam ad hanc iustitiam legis optimè re-
duci omnes conditiones positas ab Isi-
doro priori loco, seu in capit. Consuetudo
d. 1. Vbi primum ait, lex erit omne, quod
ratione constiterit, id est, lex debet esse cō-
sentanea rationi, quod nihil aliud est,
quam debere esse iustam in sensu expli-
cato. Imò in hac conditione virtute in-
cluditur omnis, & tota iustitia legis,
quia non potest lex esse rationi confor-
mis absolutè, nisi vndiq&#x0301;ue iusta sit. Et
ideò D. Thomas d. q. 95. artic. 3. non ac-
cepit hanc vt specialem conditionem<marginalia>8.|D. Isidor.|D. Thom.</marginalia>
legis, sed vt generalem, virtute inclu-
dentem omnes, & ideò illas prętermisit.</P>
<P>  Secundo ergo requirit Isidor. in lege,
vt religioni congruat, quod D. Thomas ibi-
dem expone&#x0303;s de lege humana, dicit, esse
debere congruentem religioni in quan
tum esse debet proportionata legi diui-
næ. Hæc autem proportio non in alio
consistit, nisi in hoc, quòd nō præcipìat,
quę lex diuina prohibet, nec prohibeat,
quæ illa pręcipit, & sic etiam idem est
esse congruente&#x0303; religioni, quod esse ho-
nestam. Possumus autem & conditione&#x0303;
extendere ad omne&#x0303; legem, & religione&#x0303;
c&#x0169; maiori proprietate accipere pro ve
ro ritu colendi uerum Deum. Sic enim
constat, legem ęternā, vt præceptiua est
ad extra pro suis temporibus, esse maxi
me congruentem diuino cultui; quia
Deus per illā lege&#x0303; omnia ad suum hono
rem, & gloriam ordinat. Et ideò maxi-
mè prohibet omne peccatum, quia suæ
legi, & bonitati cōtrarium est. Item lex
naturalis, quæ eft prima illius partici-
patio, præcipuè præcipit cultum Dei;
propter hoc enim dixit Paul. ad Rom.
1. gentes fuisse inexcusabiles; quia cum
nouissent ill&#x0169;, non sicut Deum glorifica-
uerunt. Et ideò lex naturæ, non solum
non præcipit, verum nec permittit ali-
quid, quod cum veri Dei religione non
congruat. Quanuis enim non singula
præcepta illius legis præcipiant cult&#x0169;
Dei; nullum tamen præcipit aliquid,
quod non possit in gloriam Dei fieri, &
hoc est religioni congruere.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0057.jpg/>
@@1@<SE57>50 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><P>  In legibus etiam diuinis positiuis est<marginalia>8.</marginalia>
hæc cōditio per se nota, quia se&#x0303;per da-
tæ sunt, vt maximè congruebat ad diui-
num cult&#x0169;, & religione&#x0303; pro talibus tem
poribus, & populis, vt infra tractando
de illis legibus videbimus, & optimè col
ligi potest ex illa sententia Apostoli ad
Hebræ. 7. Translato sacerdotio necesse est, vt<marginalia>Heb. 7.</marginalia>
legis translatio fiat; Nā licèt specialiter id
dict&#x0169; fuerit propter lege&#x0303; veterem, fun-
dari recte potest in hac conditione le-
gis, quod debet congruere religioni, &
ideò, mutato ritu religionis, illā mutari
necesse est. Vnde hinc etiam solet Aug.<marginalia>Augst.</marginalia>
vtirusq; legis consonantiā, & rationem
explicare, vt attigit lib. 3. Confess. c. 37.
& latè &#xA753;sequitur in libris Cōtra Faust.
& sæpe alias. Deniq; leges humanæ, si
sint canonicæ, per se primò intendunt
diuin&#x0169; cult&#x0169;, & religionem, & ita ferè
singulæ in illa materia versātur: aliqua
verò possunt in alijs materijs versari,
se&#x0303;per tamen in eis obseruatur maximè
religionis dece&#x0303;tia, & congruentia. De-
niq; leges ciuiles, licèt hunc fine&#x0303; per se
non habeāt, illi tamen subalternantur,
& ita debent illi non repugnare; aliàs
iustę non possunt esse, & hoc modo de-
bent congruere religioni. Potest enim
hæc cōditio, & positiuè, & negatiuè ex-
plicari, & licèt in quibusdā legib&#xA770; prior
modus inueniatur; in alijs sufficit poste
rior, scilicet, vt religioni veræ non re-
pugnent, quod totum ad honestate&#x0303; ea-
rum pertinet.</P>
<P>  Tertio requirit Isidor. in lege Quod<marginalia>9.|D. Isidor.</marginalia>
disciplinæ conueniat, quod D. Tho. exponit,
Quia debet esse proportionata legi naturæ, quæ
proportio nō in alio potest consistere,
nisi in hoc quod non deuiet à præceptis
& præscriptis legis naturæ; debet enim
legislator, humanus se gerere in fere&#x0303;dis
suis legibus tanquam discipulus (vt sic
dicā) legis naturalis, & ea præcipere,
quæ disciplinæ illius legis congruant.
Quod rectè quide&#x0303; dictum est. Tamen si
hanc conditione&#x0303; intelligamus de disci-
plina respectu subditorum, optimè di-
cemus omne&#x0303; lege&#x0303; tradere subditis con-
uenientem doctrinam, & sic disciplinę
conuenire. Est enim omnis lex instru-
ctio quædam subditorum, iuxta illud
Lex Domini immaculata, &c. Sapientiam præ-
stans paruulis; quia omnis iusta lex aliquo
modo lex Dñi est, sapientiamq; præstat<-P>@@

<-P>paruulis; ergo respectu illor&#x0169; doctrina
quædā est, ergò rectè de omni lege di-
citur, quod debet esse cōueniens disci-
plinæ. Illa aute&#x0303; instructio mor&#x0169; (de hac
enim est sermo) cōueniens dicitur di-
sciplinæ, quæ virtute&#x0303; promouet, vel ita
est vtilis ad alios fines, vt morib&#xA770; hone-
stis nō noceat, sed potius prosit, quant&#x0169;
in se est. Nā etiā hæc cōditio potest po-
sitiuè, & negatiuè intelligi, & vterq; mo
dus sufficit c&#x0169; proportione accōmoda.
Licet vix possit esse lex non repugnans
morib&#xA770; honestis, quæ nō habeat aliquā
congruentiā ad honestā disciplinam, si
alio qui est vtilis reipublicæ, quod in vl-
tima illar&#x0169; condition&#x0169; significatur. Ad-<marginalia>D. Isidor.|D. Thom.</marginalia>
dit enim Isidor. Quod saluti proficiat, Quod
exponit D. Thom. In quantum est proportio-
nata vtilitati humanæ, subindicans ad hanc
conditione&#x0303; pertinere, quod suprà dict&#x0169;
est, legem esse vtilem cōmuni bono, in
quo sensu etiā potest ad omne&#x0303; lege&#x0303; hæc
cōditio accōmodari, vt suprà declara-
t&#x0169; est. Posset tamen hæc particula sub-
intelligi magis Theologicè de salute ani
mæ, quam fortassè præ oculis habuit
Isidor. Nā illā solent Sancti Patres no-
mine salutis significare. Erit autem lex
talis, si sit iusta, quia obseruantia legis
iustæ, quant&#x0169; est de se, &#xA753;ficit ad salute&#x0303;.
Et ita per hęc omnia verba explicatur
honestas legis, vt obseruandę à subdi-
to. Neq; proptereà suntverba superflua,
quia per diuersos respectus magis ex-
plicatur honestas legis, & cōnexio, quā
habet cum superioribus bonis, tam ad
Deum, quam ad animā pertinentibus.</P>
<P>  Secundò infertur ex dictis, legem nō<marginalia>10.|2 Corol.|Legem si-|ne honesta-|te, non sol&#x0169;|legis ratio-|nem nōha-|bere, ver&#x0169;|nec obliga-|re nec ser-|uari poße.</marginalia>
habente&#x0303; hanc iustitiā, seu honestate&#x0303; nō
esse lege&#x0303;, neq; obligare, verum etiā nec
seruari posse. Hoc constat, quia iustitia
repugnans huic honestati legis est ipsi
Deo contraria, quia includit culpā, &
offensione&#x0303; Dei; ergo nō potest licitè ser
uari, quia non potest Deus licitè offen-
di. Ite&#x0303; talis iniustitia nō potest inueniri
nisi in legibus ab hominibus latis; opor
tet aute&#x0303; obedire Deo magis, quā homi-
nibus; ergo non possunt tales leges ser-
uari contra obedientiam Dei; sicut non
obeditur Prætori contra præceptum
Regis, sicut à fortiori argumentatur
August. lib. 1. de Verb. Domini, serm. 6.<marginalia>D. Aug.</marginalia>
c. 8. Aduertunt autem omnes Doctores
necessarium esse, vt de iniustitia legis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0058.jpg/>
@@1@<SE58>Cap. 9. De alijs conditionibus legis ex D. Isid. 51
<duolan 2><-P>certo moraliter constet: nā si res sit du-
bia, pręsumendum est pro legislatore,<marginalia>Indubio de|honestatele|gis præsu-|mendā esse|honestate&#x0303;,|ac pro inde|seruandā.|D. Aug.</marginalia>
tum quia habet altius ius, & illud pos-
sidet; tum etiam, quia regitur altiori
consilio, & potest habere rationes vni-
uersales subditis occultas; tum etiam,
quia aliàs subditi sumerent nimiam li-
centiam non parendi legibus, quia vix
possunt esse tam iustę, quin possint ab
aliquibus per apparentes rationes in
dubium reuocari. Atq&#x0301;ue ita docuit Au-
gustin. 22. contra Faustin. capite 75. &
refertur in capite. Quid culpatur. 23. q. 1.
Quanta vero certitudo de hac iniusti-
tia legis necessaria sit, vt homo tenea-
tur illi non parere, in 1. 2. tractando de
conscientia tradi solet, & infrà tractā-
do de obligatione legis præsertim hu-
manę, aliqua dicemus: nam circa illas
leges solent maximè occurrere huius-
modi dubia, & possunt multipliciter va-
riari, & ideò ibi commodius, ac ple-
nius hęc materia expedietur. Quomo-<marginalia>Panormit.|Felin.|Turrec.</marginalia>
do autem in casu dubio pro principe
pręsumatur, tractant latè Panormitan.
in capite. Cum in Ecclesiarum. numer. 14.
& Felin. numero 60. & sequentibus de
Constitution. Turrecrem. in cap. Se&#x0303;ten-
ti{a}. 11. quęstione tertia, conclusion. 6.
& 7. num. 8. & 9. & in cap. Si Dominus, ea-
dem causa, & q. in fine</P>
<P>  Dico secundo. De ratione legis est,<marginalia>10.|2. Assertio|De ratione|legis essevt|iustè fera-|tur.</marginalia>
vt iustè feratur, & aliter lata non erit
vera lex. Prior pars communis est. Et
quoniam de diuinis legibus satis per se
euidens est iustè ferri, in humanis ex-
plicabitur assertio, quā posuit D. Thom.
dict. quęstion. 96. articul. 4. Vbi expo-
sitores omnes, & alij statim referendi.
Probatur aute&#x0303; primo in generali; quia
de ratione legis est, vt sit rationi con-
sentenea, vt probant omnia adducta in
superiori puncto, & omnes etiam Phi-
losophi suprà citati agnouerunt: vt au-
tem sit rationi consentanea, non satis
est, vt habeat materiam honestam, sed
etiam, vt formam iustam, & rationabi-
lem seruet, & hoc est iustè ferri; ergo
hoc est de ratione legis. Deinde decla-
ratur in particulari, supponendo, cum
dicimus esse de ratione legis, vt iustè
lata sit, non esse sermonem de modo iu-
sté operandi ex parte operantis; sed ex
parte operis. Nam modus ex parte ope
rantis requirit, vt non solum ex parte<-P>@@

<-P>legis nihil deficiat, sed etiam, vt operās
bono affectu, & non ex odio, vel cupidi-
tate moneatur, & quod in modo, & cir-
cunstantijs oper andi ex parte sua pru-
denter se gerat, hic aute&#x0303; modus studio-
sus, seu virtutis ex parte legislatoris fe-
rentis lege&#x0303;, non est necessarius ad valo-
re&#x0303; legis. Nā potest Princeps in lege fe-
renda malè, & iniq&#x0301;; se gerere, & nihilo-
minus iustā, & bonā, ac validā lege&#x0303; fer-
re. Modus aute&#x0303; requisit&#xA770; ex parte legis
est, vt nō sol&#x0169; materia legis sit honesta,
sed etiā forma; t&#x0169;c ergo dicitur lex iu-
stè ferri, quando in ea seruatur forma
iustitiæ, vt D. Thomas suprà dict. art. 4.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
& quæst. 95. art. 3. eleganter declarat.</P><marginalia>11.|Triplex iu|stitiæ vir-|tus exerce-|ri debet, vt|lex iustè fe|ratur.</marginalia>
<P>  Potestq&#x0301;ue in hunc modum amplius
explicari; nam vt lex iustè feratur, tres
virtutes iustitiæ in illius forma cerni
debent. Prima est iustitia legalis, cuius
est commune bonum intendere, & con-
sequenter iura communitati debita ser
uare; at lex hunc finem præcipue inten-
dere debet, vt ostensum est; debet er-
go ferri iustè secundum legalem iusti-
tiam, & hoc modo ait. D. Thomas su-
prà, debere legem esse iustam ex fine
boni communis. Secunda est iustitia
commutatiua, ad quam spectat, vt le-
gislator non plus præcipiat, quam pos-
sit, quæ iustitia est maximè necessaria
ad valorem legis. Vnde si Princeps le-
gem ferat pro non sibi subditis, contra
iustitiam commutatiuam peccat res-
pectu illorum, etiam si actum de se ho-
nestum, & vtilem præcipiat. Et sic di-
xit D. Thomas requiri in lege iustitiam
ex parte ferentis. Tertia iustitia est
distributiua, quę etiam in lege requi-
ritur, quia præcipiendo multitudini,
quasi distribuit onus inter partes rei-
publicæ in ordine ad bonum eius, &
ideò necesse est, vt in ea distributione
seruet æqualitatem proportionis, quæ
ad iustitiam distributiuam pertinet; &
ideò iniusta erit lex, si inæ qualiter one-
ra dispenset, etiam si res pręcepta ini-
qua non sit. Et hoc modo dixit D. Tho-
mas suprà, in forma legis iustæ requiri
æqualitatem proportionis. Vnde etiam
rectè concludit, præter iniquitatem
ex parte materiæ posse legem tripli-
citer esse iniustam, scilicèt, vel ex fine
priuati commodi, & non communis
boni, vel ex parte agentis, ac defectu<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0059.jpg/>
@@1@<SE59>52 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>potestatis, vel ex defectu formæ, seu
iustæ distributionis. Constat ergo de
ratione legis esse, vt iustè feratur omni
bus prędictis modis.</P>
<P>  Altera item pars assertionis, scili-<marginalia>12.|Probatur|neceßitas|iustitiæ ad|valorem le|gis.|D. Thom.|Soto.|Medin.|Castro.|Panorm.|Felin.</marginalia>
cèt, quod hæc iustitia sit adeó necessa-
ria ad legem, vt sine illa lex sit inuali-
da, & non obliget, expresse ponitur ab
eodem D. Thoma, Soto, Medina, & alijs
ibidem, Castro libr. primo de Legib.
P&#x0153;nal. capite quinto, Victor. in Relect.
de Potestate Papæ, & Concil. numero
decimo octauo, Panormitanus suprá
numero nono, & ibidem Felino numer.
40. & 41. & alijs, & fauet lex prima,
ff. de Iustitia, & iure. vbi videri pos-
sunt interpretes. Et de hac etiam iu-
stitiæ parte intelligit Diuus Thomas
dictum suprà citatum Augustin. libro<marginalia>Aug.</marginalia>
primo de Libertat. arbitr. capite quin-
to. Lex eße non videtur, quæ iusta non fuerit,
& clarius huc spectat, quod ait libro
decimo nono, de Ciuitat. capite vige-
simo primo. Quod iure fit, iustè fit. Quod
autem fit iniustè, nec iure fieri potest. Non enim
iura putanda sunt, vel dicenda iniqua homi-
num constituta, cum illud etiam ipsi ius eße di-
cant, quod de iustitiæ fonte manauerit.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue in hoc sensu rectè intelligi-
tur secunda conditio legis posita ab Isi-<marginalia>13.|D. Isidor.</marginalia>
doro in posteriori loco suprà citato,
ait enim, legem debere esse honestam, & iu-
stam: & prior pars respicit materiam
legis, vt in priori assertione declara-
ui, posterior ergo pertinet ad formam
legis (vt sic dicā) hoc est, vt iustè fera-
tur. Ratione prætereà potest ostendi
hæc pars discurrendo per illa tria, quę
D. Thomas posuit de iustitia, ex fine,
ex agente, ex forma. Nam de prima
procedunt omnia dicta in capite septi-
mo, vbi ostendimus, non esse legem,
quę propter commune bonum non fer-
tur. Et ita sub hac parte iustitiæ, quam
legalem appellauimus, comprehend&#x0169;-
tur illę conditiones legis ab Isidoro in
eodem loco positę, scilicèt, vt sit neces-
saria, vtilis, & pro communi vtilitate,
quas proptereà híc prætermittimus,
quia suprà explicatas reliquimus. Ad
iustitiā autem ex parte agentis, seu cō-
mutatiuam pertinent omnia, quæ cap.
octauo diximus, & inde etiam satis
constat, legem sine iurisdictione latam
esse nullam.</P>@@

<P>  Superest ergo probanda assertio so-<marginalia>14.|Deneceßi-|tate iusti-|tiæ ditribu|tiuæ adva-|lorem legis</marginalia>
lum quoad aliam tertiam partem iusti-
tiæ, quę spectat ad formam, seu distri-
butiuam æquitatem. De qua manife-
stum est esse necessariam ad iustitiam
legis, quia si lex quibusdā imponatur, &
non alijs, ad quos ęquè pertinet mate-
ria legis, iniusta est, nisi ex rationabi-
li causa exceptio fiat, vt suprà ostensum
est. Item ęqualia onera omnibus im-
ponere, nulla habita ratione virium, &
facultatum, etiam est contra rationem,
& iustitiam, vt per se constat. Quod
vero hęc iniustitia sufficiat ad nullita-
tem legis, affirmat expresse Diuus Tho-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
mas, dicens, tales potius esse violentias,
quam leges, & ideò non obligare in conscien-
ti{a}. Quod ego intelligendum puto,
quando tanta est improportio, & inæ-
qualitas legis, vt redundet in detri-
mentum commune, & in graue, ac in-
iustum onus plurium membrorum ei&#xA770;.
At verò si contingat, legem de se vti-
lem esse, exceptionem tamen aliquam
esse iniquam, non propterea lex esset
omnino nulla, aut cessaret obligare
alios, quia illis propriè non fit iniusti-
tia positiua (vt sic dicam) imponendo
illis tale onus, quia hoc per se malum
non erat, sed fit solum improportio
quędam respectu aliorum, & totius cō-
munitatis; quæ non videtur satis ad
nullitatem legis. Quod si ex quorun-
dam exceptione grauentur alij vltra
æquitatem, quoad illum excessum non
obligabit lex; poterit tñobligare quoad
aliud, in quo nō esset iniusta, vt in legi-
bus tributorum videre licèt, de quibus
aliqua postea dicemus. Hæc verò pars
declarabitur magis explicando tertiā
principalem conditionem legis ab Isi-
doro positam, scilicèt, vt lex sit poßibilis
& alia, quæ ibi subiungit, scilicèt, secun-
dum naturam, secundum consuetudinem patriæ,
loco, temporiquè conueniens. Nam hæc om-
nia videntur esse determinationes il-
lius possibilitatis, vt declarabimus.</P>
<P>  Dico ergo tertio, de ratione le-<marginalia>15.|3. Assertio|De ratione|legiseßecir|ca obiect&#x0169;|possibile.</marginalia>
gis esse, vt sit posibilis. Hæc asser-
tio generatim sumpta in omni lege lo-
cum habet. Vt autem probetur, & ex-
plicetur, aduertendum est, vocem il-
lam possibile dupliciter accipi pos-
se. Primo, vt opponitur impossibili
simpliciter; alio modo, vt opponitur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0060.jpg/>
@@1@<SE60>Cap. 9. De alijs conditionibus legis ex D. Isid. 53
<duolan 2><-P>difficili, graui, & oneroso. Priori modo
intellecta hæc proprietas per se non est
euidens, quidquid Hæretici tergi-
uersentur, quia quidquid non cadit sub
libertatem, non cadit sub legem; quod
autem simpliciter impossibile est, non
cadit sub libertatem; cum libertas in-
trinsecè requirat potestatem ad vtr&#x0169;-
q&#x0301;ue: ergo nec potest esse materia legis.
Item vbi transgressio, seu omissio non
potest imputari ad culpam, vel p&#x0153;nam,
non potest ibi lex interuenire, quia de
intrinseca ratione eius est, vt aliquam
intrinsecam obligationem induat; sed
omittere, quod impossibile est, non
potest imputari ad culpam: sicut nec
imputatur ad præmium, facere quod
simpliciter necessarium est; ergo non
possunt leges in huiusmodi rebus ver-
sari.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue in hoc saltem sensu definit as-<marginalia>16.|Cōfirmatur|assertio ex|Tridentin.</marginalia>
sertionem etiam in diuinis legibus Tri-
dentin. sessione sexta capite decimo
primo, & Canon. decimo octauo, & cō-
tra Hęreticos huius temporis ex Scrip-
turis, Patribus, & ratione eam latè pro-<marginalia>Trident.|Bellarm.|Veg{a}.</marginalia>
bant Bellarmin. libro quarto, à capite
decimo primo, Vega libro 11. in Tri-
dentin. à capite nono. Vnde a fortiori
constat, multò magis leges humanas
debere esse possibiles: nam sunt ex mi-
nori potestate, & quasi participatio-
nes legis diuinę, & quia rationes factæ<marginalia>August.</marginalia>
in illis à fortiori procedunt. Adde, Au-
gustin. libro de Natur. & gratia capite
96. non solum dicere, Deum non iube-
re impossibilia, sed etiam dicere. Fir-
mißimè creditur, Deum iustum, & bonum im-
poßibilia non potuisse præcipere. Quomodo
ergo potetit homo impossibilia præ-
cipere? Vnde in hoc est magna diffe-
rentia inter Deum, & hominem, quòd
Deus aliqua potest præcipere impossi-
bilia naturæ, quia potest illa facere
possibilia per gratiam, quam non ne-
gat, quantum in se est, quatenus ad prę-
ceptorum obseruatione&#x0303; necessaria est,
& ideò semper est pręceptum Dei de
re possibili, quia quod per amicos pos-
sumus simpliciter possumus, si amici ad
iutorium certum, & paratum est. Homi-
nes autem non possunt dare vires ad
pręcepta implenda, & ideò illas suppo-
nere necessario debent, vel ex natura,
vel ex gratia, iuxta pręcepti cōditione&#x0303;.<-P>@@

<-P>Hic verò ocurrebant difficultates de
possibilitate diligendi Deum, vincendi
concupiscentiam, seruandiq&#x0301;ue manda-
ta; sed de his dicemus in tractatu de
Gratia.</P>
<P>  Iuxta hanc ergo vltimam partem in-<marginalia>17.</marginalia>
telligendus est Isidor. cum requirit in
lege, quod possibilis sit. Nam principa-
liter loquebatur delege humana, & ideò
ad declarandum modum possibilitatis
addit. Secundum naturam, id est cōsiderata
fragilitate, & conditione naturę. Quod
etiam Deus ipse suo modo obseruat. Nā
ideò non præcipit omnibus virginitate&#x0303;
seruare, quia non erat hoc possibile se-
cundum naturam; sic etiam lex Canoni-
ca non præcipit omnibus festis commu
nicare, quia non posset dignè fieri sec&#x0169;-
dum conditionem naturæ, & sic de alijs.
Atq&#x0301;; huc etiam spectat (vt D. Thom. vo-
luit) vt lex accōmodari debeat subditis
secund&#x0169; capacitatem eor&#x0169;, & ideò non
imponuntur eadem iejunia pueris, quæ
grandioribus. Addit etiā Isidor. Secund&#x0169;
consuetudinem patriæ, quia consuetudo est
altera natura, & ideò quod repugnat cō
suetudini, valdè censetur repugnās na-
turæ, ac subinde fere moraliter impos-
sibile. Hoc aute&#x0303; intellige&#x0303;dum est de cō-
suetudine honesta, & vtili reipublicę: nā
consuetudo praua per legem corrigen-
da est, & licét aliquando fuerit vtilis, si
tanta sit facta rer&#x0169; mutatio, vt iā sit inu
tilis, & contraria expediat ad commu-
ne bonum, etiam poterit lex consuetu-
dinem vincere, vt infrà suo loco dice-
mus. Deniq&#x0301;ue addit Isido. Tempori loco&#xE8BF;
conueniens, quia hæ circunstantiæ in om-
ni actu prudenti obseruandæ sunt. Hìc
autem non cōsiderantur ex parte actus
præcipiendi, sed ex parte materię, seu
actus, qui præcipitur, quia non in om-
ni loco, nec in omni tempore eædem
actiones conueniunt, & ideò in feren-
dis legibus maximè sunt hę circunstan-
tiæ considerandę, vt recte tradidit etiā
Augustinus libr. 3. de Confession. capit.
37. Siquis autem rectè consideret, hæ<marginalia>D. Aug.</marginalia>
circunstantiæ etiam sunt determina-
tiones possibilitatis, quia in vno tem-
pore censebitur aliquid moraliter im-
possibile, quod in alio est facile, idemq&#x0301;;
est cum proportione de loco; possunt
etiam interdum pertinere ad honesta-
tem propter rationem similem.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0061.jpg/>
@@1@<SE61>54 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><P>  Tandem declaratione harum condi-
tionum intelligitur, in tātum posse illas<marginalia>18.</marginalia>
pertinere ad substantiam, & valorem
legis, in quantumvel ad iustitiam, vel ad
debitam possibilitatem legis humanæ
necessariæ fuerint, quia potestas legum
ferendarum cum hac iusta moderatio-
ne est hominibus data. Definire autem
quando in his conditionibus defectus
sit substant ialis, ex prudenti pendet iu-
dicio, quod oportet esse valde certum,
vt ex hoc capite lex possit censeri nul-
la. Hìc enim multò magis locum habet,
quod suprà dixi, oportere iniustitiam
esse claram, & nō dubiam, tum propter
rationes suprà factas, quæ in præsenti
etiam locum habent; t&#x0169; etiam quia hic
minus est periculi, cum dubium solum
versetur circa incommodum te&#x0303;porale.
Est enim notanda differentia inter in-<marginalia>Differentia|inter iniu-|stitiam ex|parte mate|riæ, & ex|parte modi</marginalia>
iustitiam in materia, vel in modo legis:
quod in priori, si de iniustitia constet,
nulla ex causa, etiam proptervitandum
quodcumq&#x0301;ue detrimentum, vel scanda-
lum obedire licèt, quia malum facere
nunquam licet propter vllum finem: at
verò in a lio casu, licet lex de se nō obli-
get, potest subditus illi parere, si vult,
dum modo iniustitiæ non cooperetur,
quia potest cedere iuri suo. Et ideò
multò facilius tùnc obligari poterit in
casu dubio; imò etiam in casu, in quo sit
certa iniustitia, aliquando poterit obli-
gari propter vitandum scandalum: nam
hoc vitandum est, etiam cum detrimen-
to temporali c. 2. de Præscript. & sumi-<marginalia>D. Aug.|D. Thom.|Adrian.|Gabr.|Panormit.|Cardin.|Bellar.</marginalia>
tur ex Aug. Serm. 6. de Verb. Domini, &
in Psal. 124. & notauit D. Th. d. q. 96. ar. 4.
& videri poss&#x0169;t Adrian. quodl.. 6. ad pri-
mam obiectionem, Gabr. in 4. d. 16. q. 3.
Iuristę in d. ca. 2. de Præscript. Panorm.
in ca. de Const. n. 9. Card. in ca. De his, 50.
d. Bellarmin. lib. 4. de Rom. Pōtifice c. 15.</P>
<Z>CAPVT X.
Vtrum perpetuitas sit de ratione legis.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Vplicem perpetuitatem solent<marginalia>1.</marginalia>
Philosophi distinguere, vnam ex
parte initij, quāvocāt à parte an-
te, aliā ex parte finis, quam à parte post
vocant. Hìc non tractamus de priori:
nam diuide&#x0303;do legem, diximus, dari vnā
lege&#x0303; æternam, quæ intra Deum est; alias<-P>@@

<-P>verò esse temporales ex parte initij. Nā
licèt lex naturalis dicipossit aliquo mo
do æterna, vt voluit Glossa in princ. d. 5.<marginalia>Gloss{a}.</marginalia>
Verb. C&#x0153;pit, vtiq&#x0301;ue obiectiuè, seu quoad
esse essentiæ, vt infra explicabitur: nihi-
lominus prout existit in creaturis, ex
tempore incepit cum creatura, vt bene<marginalia>Gratian.</marginalia>
Gratian. ibidem dixit, & ita à parte an-
te non potest dici perpetua. Tractamus
igitur de perpetuitate in futur&#x0169;, ex quo
lex semel lata est. Quæ perpetuitas so-
let vlterius distingui in per petuitatem
simpliciter, quæ æternitas dicitur, vel
secundum quid, quæ dici potest duratio
longi temporis, quæ in Scriptura sæpe<marginalia>Quæ sitper|petuitas ad|legem re-|quisitam.</marginalia>
ęuum, vel ęternum sęculum appellatur.
Vt autem omittamus varias significa-
tiones, quæ magis ad speculatione&#x0303; per-
tine&#x0303;t; perpetuitas, de qua tractamus, so-
lum est quædam legis stabilitas, ad quā
spectat, vt habeat suum esse cum valore,
ac efficacia obligandi ita fixum, & per-
manens, quantum est ex vi suę originis,
& constitutionis, vt de se duret semper,
aut per indefinitum, vel diuturnum te&#x0303;-
pus. Qui mod&#xA770; perpetuitatis potest esse
duplex, vnus dici potest negatiu&#xA770;; alter
positiuus. Negatiuus est, quando lex in-
definitè fertur, & ideó indefinitam ha-<marginalia>Diuisio hu|ius perpe-|tuitatis in|positiuā, &|negatiuam</marginalia>
bet durationem, licèt reuocari possit,
& tolli per extrinsecas causas; quomo-
dodicitur suspensio perpetua negatiuè,
quę sine termino fertur. Positiuè autem
perpetua dicitur lex, quę natura sua, vel
per expressa verba fertur, vt semper du
ret, & nunquā reuocetur. Vt depositio
dicitur suspensio perpetua. De vtroq&#x0301;ue
ergo modo perpetuitatis potest hæc
quæstio tractari. Et quoniam eius diffi-
cultas tota versatur circa humanas le-
ges, ideò operępretium erit, priùs illam
in diuinis legibus ex pedire.</P>
<P>  Dico ergo primò. Omnis diuina lex<marginalia>2.|1. Aßertio|Diuinamle|gem etiam|vendicare|perpetuita|te&#x0303; aßignatā</marginalia>
perpetuitatem dictam participat. De-
claratur breuiter discurre&#x0303;do per singu
las. Nam lex æterna propriè, ac simpli-
citer perpetua est, quia in se immutabi
lis est. Quanuis enim prout dicit respe-
ctum ad creaturas, nō semper respiciat
eas secundum eundem modum existen-
tiæ, neq&#x0301;ue imponat eis leges, quę pro to
to tempore dure&#x0303;t, sed iuxta modum de-
finitum ab ipso Deo; nihilominus iuxta
illum mod&#x0169;, & ex parte Dei, lex semel ab
ipso concepta perpetuo manet. Deinde<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0062.jpg/>
@@1@<SE62>Cap. 10. An perpetuitas sit de ratione legis. 55
<duolan 2><-P>lex naturalis etiam dici potest absolu-
tè perpetua, quia ex parte me&#x0303;tis, in qua
scripta est, perpetuitatem habet. Et ali-
unde ex parte obiecti includit intrinse-
cam necessitatem: prohibet enim quæ
intrinsecè mala sunt, & præcipit, quæ
per se necessaria sunt; quod autem est
necessarium, perpetuum est; & ideò im-
mutabilis dicitur à Gratian. d. 5. in prin<marginalia>Gratian.</marginalia>
cip. & d. 6. §. vlt. & idem habetur Instit.
de Iur. natur. gent. & ciuil. §. Sed & natu-
rale, & infra suo loco latius dicetur.
Nec refert, quod præceptum naturale
in vna opportunitate obligat, & non in
alia, quod maximè in affirmatiuis ver&#x0169;
habet; non (inquam) hoc obstat, quia
præceptum semper idem est, & quant&#x0169;
est ex se semper obligat, quanuis non
pro semper, & id satis est, vt lex sit per-
petua. Quod optimè explicauit August.<marginalia>D. Aug.</marginalia>
lib. 3. Confess. cap. 37. dicens, hanc lege&#x0303;
naturalem, vt omnia ordinatissimè fiant, im-
mutabilem esse, licèt in applicatione
eius ad varias materias, vel occasiones
possit esse variatio.</P>
<P>  Prętereà vtraq&#x0301;ue lex positiua diuina<marginalia>3.|Perpetuita|tem partici|pat lex ve-|tus, & no-|u{a}.</marginalia>
vetus, & noua suo modo perpetua dici
potest, sed prior negatiuè tantùm; po-
sterior etiam positiuè. Prior pars con-
stat, quia lex vetus stabilem, multumq&#x0301;;
permanentem durationem habuit, non
tamen irreuocabilem; habuit ergo per-
petuitatem negatiuam, quia sine tem-
poris certi limitatione posita fuit, vt
per multa tempora duraret; tandem ve-
rò reuocata fuit. Ar lex noua habet po-
sitiuam perpetuitatem, quia mutari nō
debet vsque ad finem mundi; ita enim
híc sumimus perpetuum comparatione
facta ad subiectum, seu genus human&#x0169;,
non ad totam æternitatem. Solum pos-
set quis dubitare de lege veteri, quia
non videtur indefinitè lata, sed vsque
ad certum tempus, scilicèt, donec veniret
semen, vt dicitur ad Galat. 3. Responde-<marginalia>Galat. 3.</marginalia>
tur tamen, esto hoc ita sit, habuisse suf-
ficie&#x0303;tem perpetuitate&#x0303; negatiuam, quia
posita est, vt duraret donec per aliam
meliorem legem excluderetur, siue po-
steà reuocatione positiua indiguerit, si-
uè per se cessauerit, facta mutatione re-
rum, quod posteà suo loco videbimus.</P>
<P>  Secundo loco dicendum est de lege<marginalia>4.|2. assertio.</marginalia>
humana, de qua, vt cert&#x0169; supponimus,
non esse ita perpetuā, vt sit irreuocabi-<-P>@@

<-P>lis; nam & proximus auctor eius muta-<marginalia>Legem hu|manam nō|esse ita per|petuam, vt|reuocari ñ|possit.</marginalia>
bilis est, & ita potest illam mutare, &
potest etiam ipse deficere, & successor
eius, qui æqualis est potestatis, poterit
illam mutare, & ipsa etiam lex ex se, &
ratione suæ materiæ, & humanæ con-
suetudinis deficere potest, vt infrà suo
loco latiùs dicemus. Non est ergo hæc
lex positiuè perpetua. Dubium ergo so-<marginalia>An aliqua|&#xA751;petuitas|sit de ratio|ne legis hu|manæ.|1. opinio|negatiua.|Glossa.|Lud. Gom.|Gemini.</marginalia>
lum esse potest de perpetuitate negati-
ua, quæ certum, ac definitum te&#x0303;pus ex-
cludat. In quo dubio duæ possunt refer-
ri opiniones. Prima negat perpetuita-
tem aliquam esse de ratione legis hu-
manæ. Ita sentit Glossa. 1. in cap. 1. de
Constitut. quatenus dicit, aliquos ca-
nones esse temporales. Expressius id
docet Gomez. in Pro&#x0153;m. ad regulas Cā-
cell. q. 2. ad 2. cum Gemini. consil. 93. que&#x0303;
refert. Potestq&#x0301;ue probari primo, quia
nec Isidor. nec D. Thomas hanc condi-
tionem posuerunt inter requisita ad le-
gem humanam. Secundò, quia sola du-
ratio est valde accidentaria, pendetq&#x0301;;
ex Principis voluntate, vnde si lex ge-
ner aliter feratur, licèt pro certo tem-
pore feratur, erit vera lex: nam æquè
obligabit, & habebit omnes alios effe-
ctus legis. Tertiò afferuntur exempla
ex cap. 1. 29. d. & ex Extrauag. Ad regime&#x0303;.<marginalia>Extrau.|Ad regi-|men.</marginalia>
de Præbend. inter communes, & ex re-
gulis Cancellariæ, quæ leges sunt, licet
non sint perpetuæ.</P><marginalia>5.|2. opinio|affirmatiu.|Gloßa|Panorm.|Cardin.|Archid.</marginalia>
<P>  Secunda sente&#x0303;tia affirmat, perpetui-
tatem esse de ratione legis, statuti, seu
constitutionis. Ita tenet Glossa penult.
in fine in cap. Anobis. 1. de sentent. excō-
municat. & ibi Panormit. n. 12. & Car-
din. in Repetit. cap. Perpendimus, de sen-
tent, excommunic. & Archid. in capite
Donatum. 1. q. 7. vbi coniungit illa duo,
quòd lex debet esse perpetua, & cōmu-
nis, & citat cap. Erit autem lex. d. 4. vbi de
per petuitate nihil dicitur, sed de com-
munitate. Vnde videtur vnam cōditio-
nem ex altera colligere. In eadem sen-
tentia est Bartol. in l. Omnes populi, ff. de<marginalia>Bartol.|Nauarr.|D. Thom.</marginalia>
Iustit. & iur. Nauarr. in Manual. c. 27. n.
74. Potestq&#x0301;ue sumi ex D. Thoma. 1. 2. q.
104. ar. 3. ad 3. quatenus dicit, præcepta
iudicialia ab hominibus instituta ha-
bere perpetuam obligationem, manen-
te illo statu regiminis. Fundariq&#x0301;; solet
hæc sente&#x0303;tia in l. Edenda. C. de Edendo ibi,<marginalia>L. Ede&#x0303;da.</marginalia>
Prout edicti perpetui monet auctoritas; sed me<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0063.jpg/>
@@1@<SE63>56 Lib. 1. Denaturà legis incommuni.
<duolan 2><-P>lius in l. Arrianus, C. de Hęreti. §. 1. Instit.
de Perpet. & temp. actio. Optimè verò<marginalia>L. Arria-|nus.</marginalia>
ex cap. vlt. de Officio legati, vbi dicitur,
statuta edita à legato in sua prouincia
durare tanquam perpetua. Vbi est con-
siderandum, decretum illud declarati-
uum esse, non concessiuum specialis fa-
uoris: supponit enim Papa, legatum su&#x0169;
posse condere statuta, & inde ex ratio-
ne statuti colligit, talia statuta durare
recedente legato, quia, nimirum, de ra-
tione statuti est, vt sit perpetuum.</P>
<P>  Vnde etiam sumitur ratio: nam præ-<marginalia>6.</marginalia>
ceptum generale datum pro tota com-
munitate, & ad bonum commune eius
non est lex, & in nullo alio differt à le-
ge, nisi in perpetuitate; ergo signum est
perpetuitate&#x0303; esse de ratione legis. Ma-
ior probatur, quia habent effectus mo-
rales valde diuersos. Nam differentiæ,
seu diuersi effectus, quos solent aucto-
res tribuere censuræ latæ per statut&#x0169;,
vel per sententiam generalem, fundan-
tur solum in differentia pręcepti, & sta-
tuti, quia excommunicatio per senten-
tiam ab homine est, & per solum præ-
ceptum fertur, per statutum autem est<marginalia>Francus.</marginalia>
à iure, vt latè notat Francus in cap. Ro-
mana §. Caueant. de sentent. excommunic.
in 6. & Couarr. in cap. Alma. p. 1. §. 10. n.<marginalia>Couarr.</marginalia>
2. Minor autem patet, quia licèt à poste
riori assignetur differentia inter statu-
tum, & præcept&#x0169; in effectibus. v. g. quia
statutum ligat non subditos in territo-
rio existentes, aut delinquentes; non au
tem præceptum, iuxta dictum c. Anobis.
1. de sentent. excommunic. & similibus;<marginalia>Cap. Ano|bis.</marginalia>
tamen hæc diuersitas in effectibus sup-
ponit distinctionem causarum in se, &
in suo esse; nulla autem alia excogitari
potest, nisi in perpetuitate.</P>
<P>  Hæc sententia posterior absolutè lo-<marginalia>7.|Posterior|sente&#x0303;tia iu-|ri estmagis|conformis.</marginalia>
quendo est iuri conformior; quia tame&#x0303;
potest esse dissensio de modo loquendi,
ideò res magis explicanda est, & inde
facilè constabit, an prior sententia pos
sit aliquem verum sensum habere. Dico
ergo, legem humanam propriè dictam
triplicem habere morale&#x0303; perpetuitate&#x0303;,<marginalia>De triplici|perpetuita|te quæ in|lege huma|na reperi-|tur.</marginalia>
seu stabilitatem. Prima est ex parte fe-
rentis, quia non amouetur, illo amoto,
nec moritur, illo mortuo. Secunda est
ex parte subditor&#x0169;, ad quos fertur, quia
non tantum obligat præsentes, qui vel
nati sunt, vel territorium incolunt, cum<-P>@@

<-P>lex fertur, sed etiam eorum successores
postea natos, vel denuo ibi habitantes.
Tertia ex parte ipsius legis, quia semel
lata semper durat, donec vel reuoce-
tur, vel materia eius, aut causa ita mu-
tetur, vt iusta esse desinat.</P>
<P>  Prima perpetuitas manifestè proba-<marginalia>8.|Prima per|petuitas re|quisita in|lege ex par|te ferentis|illam.</marginalia>
tur ex dicto cap. vlt. de Offic. legati. Cō-
firmatur deinde, quia non videtur du-
bium, quin legislator possit hoc modo
obligare per suas leges. Primò, quia
hoc ad minimum probant iura citata.
Secundò, quia hæc est consuetudo om-
nium legum humanarum, vt constat.
Tertiò, quia hæc saltem immutabilitas
est necessaria ad finem talium legum,
aliás quotidie fieret magna mutatiole
gum in republica cum magno detrime&#x0303;-
to eius. Quartò, quia in legibus ciuili-
bus potestas ferendi leges est in repu-
blica per se primo, vnde sicut respubli-
ca non moritur, ita potest ferre leges,
quæ nullius morte extinguantur;  ergo
cum transtulit in principe&#x0303; suam pote-
statem, etiam dedit illi facultatem ad
ferendas leges, quæ sua morte non ex-
tinguerentur. Vnde à fortiori probatur
idem de legibus Canonicis, quia pote-
stas, à qua procedunt est à Christo, qui
non moritur, & voluit ita obediri legi-
bus sui Vicarij, sicut suis, & censetur
dedisse potestatem accommodatam hu
manæ congregationi, eiusq&#x0301;ue conue-
nienti regimini. De potestate ergo du-
bitari nō potest. Ergo quoties princeps
simpliciter præcipit statuendo, cense-
tur ita præcipere, quia statuendo lege&#x0303;,
& nullam limitationem adhibe&#x0303;do, præ-
cipit stabiliter, quantum potest, & quā-
tum finis legis postulare videtur.</P>
<P>  Declaratur hoc amplius ex commu-<marginalia>9.|Cōfirmatur|resolutioex|differentia|inter præ-|ceptum pu|rum, & sta|tutum, seu|constitutio-|nem.|Anton.|Abb.</marginalia>
ni sententia Doctorum, qui hanc diffe-
rentiam constituunt inter præceptum
ab homine latum solum per mod&#x0169; per-
sonalis præcepti, & latum per modum
constitutionis, quod purum præcept&#x0169;
expirat per mortem præcipientis; non
verò lex, seu statut&#x0169;. Ita notant Anton.
& Abb. in cap. Irrefragabili. §. cæterum, de
Offic. ordin. vbi optimè notant, delega-
tionem ab homine expirare, re integra,
per mortem delegantis; non autem de-
legationem à iure, seu per legem, quia
lex non moritur. Idem latè probat Re-<marginalia>Rest. Cast.</marginalia>
staurus Castaldus tract. de Imperato.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0064.jpg/>
@@1@<SE64>Cap. 10. An perpetuitas sit de ratione legis. 57
<duolan 2><-P>q. 93. ostendens, mutato Rege, vel Im-
peratore, non mutari leges eius per se,
seu ipso facto, quia perpetuæ sunt. Idem
Syluest. in verb. Mandatum. q. 3. vbi ait,<marginalia>Syluest.</marginalia>
Talia præcepta expirant morte præcipientis, nisi
fiant per modum constitutionis, vt consuetudo
interpretatur. Itaq&#x0301;ue solum in consuetu-
dine differentiam fundat. Idem in verb.
Delegatus. q. 6. vbi colligit, omnia præ-
cepta lata à Prælatis inferioribus, qui
non possunt constitutiones facere, ex-
pirare morte illorum, dispositiones
autem omnes, quæ per legem, vel statu-
tum fi&#x0169;t, perseuerare post mortem sta-
tuentis. Idem habet Menochi. lib. 1. de<marginalia>Menoch.|Cordub.|Sanci.</marginalia>
Arbitrar. q. 69. Cordub. in Regul. Sancti
Francisc. c. 10. q. 3. puncto 1. partit. 3.
quos refert, & sequitur Sanci. lib. 8. de
Matrim. disp. 28. q. 2. n. 47.</P>
<P>  Eandem differentiam tradit Vasq. 1.<marginalia>10.|Vasq.|Aliquor&#x0169;|limitatio.</marginalia>
2. disp. 151. cap. 3. n. 16. videtur tamen
illam inter pretari tantum de præcep-
tis singularibus, quę particularibus per
sonis imponuntur. Vnde rationem prę-
dictæ differentiæ ex natura ipsius præ-<marginalia>Ad differe&#x0303;|tiam inter|purum præ|ceptum, &|statutum.</marginalia>
cepti, & legis colligit. Nam lex, cum fe-
ratur communitati, & pro bono com-
muni, nomine ipsius reipublicæ ferri
videtur à Principe, & ideò cum semper
maneat respublica, semper durat, etiam
si Princeps moriatur. At verò præcep-
tum singulare (inquit) alicui imponitur
a principe, vel superiore, vt curam illi&#xA770;
gerit, nam respicit bonum singulare hu
ius, vel illius ciuis, & ideò fertur ab ip-
so principe, non tam nomine reipubli-
cæ, quam suo, quatenus ad ipsum perti-
net cura singulorum ciuium, quæ cura
expirat per mortem, vel mutationem
Prælati, & ideo etiam cessat præcept&#x0169;.</P>
<P>  Dicendum verò est, differentiam da-
tam procedere non solum de præcepto<marginalia>11.|Reijcitur li|mitatio.</marginalia>
dato singulari personæ (quod iam ex il-
lo capite non est lex, quia non est præ-
ceptum commune:) sed etiam de præ-
cepto communi dato communitati in
bonum commune ipsius, vt rectè expo-
suerunt Menoch. Cordu. & Sanci. suprà
contra quendam Petr&#x0169; Peuzebis. quod-<marginalia>Menoch.|Cordub.|Sanci.</marginalia>
lib. 1. q. 21. qui de generalibus præcep-
tis dixit, non expirare per mortem prę-
cipientis, quod falsum est, quia consue-
tudo, quam allegat Syluest. de quoc&#x0169;q&#x0301;;
præcepto eadem est. Vnde colligo, ra-
tionem adæquatā huius differentię non<-P>@@

<-P>posse sumi ex eo, quod præceptum pro-
cedit à cura singularis personæ, & non
fit nomine communitatis. Nam præce-
ptum generale, etiam si non feratur per
modum statuti, ad curam totius cōmu-
nitatis, & bonum eius pertinet. Adde,
quòd leges canonicæ non fiunt nomine
totius reipublicę, seu cōmunitatis, quia
potestas, per quam illæ leges feruntur,
non manauit à communitate, & tamen
illa differentia, etiam in legibus Eccle-
siasticis, & præceptis locum habet. Ite&#x0303;
è conuerso, quanuis Rex præcipiat vni
particulari personæ, potest, si velit, ita
imponere præcept&#x0169;, vt duret post mor-
tem suam, donec à suo successore reuo-
cetur: quia si potest præcipere commu-
nitati, cur non singulari personæ, & ta-
men tunc etiam dicetur, ferre illud præ
ceptum tanquam gerens curam specia-
lem talis personę; ergo non est hæc adę-
quata ratio, cur expiret præceptum. Ite&#x0303;
respublica, quando transtulit potestate&#x0303;
in principem, non communitatis tant&#x0169;,
sed etiam singulorum curam illi com-
misit: in ipsa autem republica erat po-
testas imponendi præceptum particu-
lare, quod obliget personam singulare&#x0303;,
donec reuocetur; ergo etiam in Princi-
pem transtulit hanc potestate&#x0303;; ergo po-
test Princeps hoc modo singulare præ-
ceptum imponere; ergo differentia illa
non prouenit ex eo, quod pręceptum sit
singulare, vel commune, sed ex eo, quod
licet sit commune, fertur, aut per mod&#x0169;
legis, aut per modum personalis præ-
cepti.</P>
<P>  Declaraturq&#x0301;ue hoc amplius, quia vel<marginalia>12.</marginalia>
loquimur de Principe habente potesta-
tem condendi legem, vel de inferiori
Prælato, vel gubernatore, qui potest
præcepta ferre, non verò legem statue-
re. De priori constat, quod licet possit
legem condere, potest etiam præcipere
communitati, non condendo leges, qui
duo modi præcipiendi non possunt me-
lius distingui, quam in prædicta perpe-
tuitate. Nam cum ostensum sit, per lege&#x0303;
posse imponi obligationem, quæ duret
post mortem præcipientis, & hunc mo-
dum præcipiendi esse maximè conue-
nientem regimini reipublicæ, & pote-
stati legislatiuæ, recte fit, quotie scumq&#x0301;;
Princeps declarat simpliciter se statue
re, vel condere legem, ponere pręcept&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0065.jpg/>
@@1@<SE65>58 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><-P>ita durabile, ac sub inde tale præcept&#x0169;
significari nomine legis. At verò quan-
do tantum pręcipit, non statuendo, sig-
num est, non pro futuris temporibus,
sed pro tempore præsenti, seu pro tem-
pore gubernationis suæ præcipere, nec
vti propria potestate legislatiua, sed tā-
tum præceptiua, & ideo rectè censetur
hoc præceptum expirare morte pręci-
pientis. Vnde à fortiori idem generali-
ter est de præcepto eius, qui non habet
statuendi potestatem, quia in illo non
solum ex voluntate, sed etiam ex defe-
ctu potestatis prouenirevidetur, vt prę
ceptum eius extinguatur cum morte
eius, vel cum ablatione à munere: nam
hoc perinde reputatur, vt in materia
de Censuris dixi. Posset tamen dubium
moueri, an si talis superiorvelit aliquid
præcipere, cum declaratione expressa,
vt duret pręceptum, etiam post morte&#x0303;,
donec à successore reuocetur, valeat
dispositio. Sed hoc non refert ad præ-
sens, & ideo in alium locum illud remit-
timus: satis enim nobis est, quod iure
ordinario, & communi pręceptum sim-
pliciter latum, à quocumq&#x0301;; feratur non
habet stabilitatem, & quòd in hac lex
superat personale præceptum.</P>
<P>  Huc etiam spectat vulgare axioma,
quod mandatum spirat morte mandā-<marginalia>13.|L. Manda-|tum.</marginalia>
tis. L. Mandatum. C. Mandati. C. Gratum. C.
Relatum. de Offic. delegat. cap. vlt. vers.
Secus autem, de Offic. legat. & Doctores
communiter his locis, Couarr. Rubr. de<marginalia>Couarr.</marginalia>
Testam. p. 3. n. 3. & Summistæ commu-
niter verb. Mandatum. Hæc autem vox
in illo axiomate sumitur pro personali
mandato, non pro lege. Imò aduertit
Syluest. d. q. 3. non accipi ibi mandatum
pro præcepto simpliciter obligante ad<marginalia>Syluest.</marginalia>
aliquid faciendum, sed pro delegatione
iurisdictionis: nam in præcepto purè, &
propriè dicto simpliciter, & sine limi-
tatione verum est cessare per mortem
præcipientis: in Mandato autem addi-
tur in iure limitatio, si res fuerit integr{a};
nam si fuerit inchoata firmatur iurisdi-
ctio, vt duret etiam post mortem man-
dantis. Quod rectè animaduersum est;
non est tamen coarctādum mandatum
ad cōmissionem, seu delegationem so-
lius iurisdictionis propriè dictæ: nam
etiam habet dicta regula locum in mā-
dato procurandi, donandi, seu agendi<-P>@@

<-P>aliquid nomine alterius, vt constat ex<marginalia>L. Manda-|tum.|L. Absenti|Couarr.|Ant. Gom.</marginalia>
dicta l. Mandatum, & ex l. 2. §. Sed siquis, &
ex l. Absenti. ff. de Donat. & in nostro
Regno in l. 23. tit. 5. part. 3. & notant re-
ferentes alios plures Couarr. in Rubr.
de Matrim. p. 3. n. 13. & Ant. Gomez. lib.
2. Variar. c. 4. n. 3. Sed de hoc aliás.</P>
<P>  Secunda perpetuitas legis est ex par-<marginalia>14.|Sec&#x0169;da per|petuitas le-|gis ex par-|te subdito-|rum.|Gloßa.|Panor mit.|Couarr.</marginalia>
te eorum, ad quos fertur, quia non sol&#x0169;
præsentes obligat, sed etiam futuros,
statim, ac incipiunt esse partes illius cō
munitatis, cui lex imposita est. Quæ
pars etiam sumitur ex Gloss. Innoc. Pa-
normit. & alijs in d. cap. Anobis. 1. de sen
tent. excommun. & notat Couar. in cap.
Alma, p. 1. §. 10. n. 2. vbi etiam constituit
differentiam in hoc inter excommuni-
cationem latam per generalem senten-
tiam, quæ vim habet cuiusdam præcep-
ti, & latam per statutum, seu lege&#x0303;, quod
prior tantùm cōprehendit eos, qui iam
sunt subditi, quando pręceptum fertur:
posterior verò omnes, qui in futurum
incipiunt esse subditi, quia lex obligat
omnes, & ita in hac parte habet perpe-
tuitatem. Quæ differentia sano modo
intelligenda est quoad absolutam du-
rationem, etiam post mortem ferentis
sententiam; nam pro tempore, pro quo
durat generalis sententia in sua vi, etiā
obligat nouos subditos, vt dixi in 5. to-
mo de Censur. disp. 5. sect. 5. n. 9. solum
ergo potest esse differentia quoad ma-
iorem independentiam legis, quæ nas-
citur ex priori perpetuitate; satis ergo
est, quòd hæc proprietas perfectius, &
stabilius legi conuenit. Quod prætereà
ostendi potest manifesta inductione,
quia omnes leges positiuæ Ecclesiæ, &
regnorum, & ciuilis iuris ita obligant
semperq&#x0301;; obligarunt. Ratio autem est,
primò, quia lex fertur prospiciendo ad
futura, & ideò non tantum obligat prę-
sentes, sed etiam futuros. Secundo lex
directè fertur in communitatem, & cō-
sequenter obligat membra eius; cōmu-
nitas autem perpetua est, & semper est
eadem, licèt successiuè membra eius
varientur, vel augeātur, & ideò lex etiā
quandiu durat, & non reuocatur, totam
communitatem obligat, & omnes par-
tes eius. Tertiò, quia qui denuo nascitur
in aliqua cōmunitate, eo ipso nascitur
subditus legibus eius, & similiter qui
denuo illi voluntariè aggregatur, subij-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0066.jpg/>
@@1@<SE66>Cap. 10. An perpetuitas sit de ratione legis. 59
<duolan 2><-P>citur legibus eius, quia de ratione par-
tis est, vt conformetur toti, & hęc con-
ditio quasi naturali iure est inclusa in
tali conuictu humano; ergo etiam est
de ratione legis, vt cum eadem condi-
tione feratur.</P>
<P>  Tertia perpetuitas scilicet, vt lex du-
ret quandiu non reuocatur, vel mate-<marginalia>15.</marginalia>
ria eius mutatur, habet idem fundame&#x0303;-
tum, quia ad rectam gubernationem
reipublicæ necessaria s&#x0169;t præcepta hoc
modo stabilia, quę sint certæ, & perma-
nentes regulæ, ac mensuræ operation&#x0169;:
hæc autem præcepta significantur no-<marginalia>Tertia per|petuitas, q&#x0303;|ex natura|legis oritur</marginalia>
mine legum, iuxta vsum iurium, & Do-
ctorum; ergo. Minor satis probata est
referendo secundam sente&#x0303;tiam. Maior
etiam experientia, & ratione constat,
quia guber natio humana, vt sit vtilis,
postulat stabilitatem, & vniformitate&#x0303;.
Item quia lex humana fertur pro com-
munitate, quæ per se perpetua est, &
propter commune bonum, quod etiam
debet esse stabile, & deducitur ex lege
naturali, quę perpetua est; ergo, vt con-
uenie&#x0303;ter feratur, debet accommodari,
quoad fieri possit, his omnibus, & eor&#x0169;
proprietate&#x0303; imitari. Prętereà hęc per-
petuitas sequitur ex prima: nam si lex
durat post mortem primi legislatoris,
nisi ab eo reuocetur, eadem ratione du-
rabit eodem modo, & sub eadem con-
ditione, viuente successore, & post mor-
tem etiam eius, & idem erit de secundo
successore, & sic sine termino, quia non
est maior ratio de vno, quam de alio,
quādiu materia non ita mutatur, vt lex
fiat iniusta. Est etiam hæc tertia perpe-
tuitas necessaria ad sec&#x0169;dā, quia, vt lex
de se obliget semper ex parte subdito-
rum, & successorum, necesse est, vt ipsa
in suo esse, & vigore perseueret, vt con-
stat. Deniq&#x0301;ue declaratur exemplo: nam
olim Bulla c&#x0153;næ Domini pro tempore
vnius anni ferebatur, & tunc illius cen-
suræ reputabantur ab homine: posteà
verò à tempore Gregor. XIII. lata est,
donec reuocetur, & ex tunc eius cen-
suræ reputatæ sunt à iure, vt notauit
Nauarr. in expositione illius Bullæ; er-<marginalia>Nauarr.</marginalia>
go signum est, ad cōstituend&#x0169; ius (quod
idem est cum lege) necessarium esse il-
lum per petuitatis modum.</P>
<P>  Vnde fit, quoties præceptum superio-<marginalia>16.</marginalia>
ris ad limitatum tempus fertur, per se<-P>@@

<-P>loquendo, & iure ordinario, non habere
rationem legis. Dixi, per se, & iure ordina-
rio, quia si legislator vellet, ferendo prę-
ceptum ad tempus statuere, ac decla-
rare, vt pro illo tempore haberet vim,
& priuilegia legis, vt sic dicam, posset
id facere, quia non includit repugnan-
tiam; illud tamen esset quasi ex dispen-
satione quadam. Et ideò censeo solum
gubernatorem supremum posse id fa-
cere, vt est Rex in temporalibus, Papa
in Ecclesiasticis, quia in communi, &
ordinario iure, pręsertim in re tam gra
ui, non possunt inferiores dispensare.
Tunc verò retineret illa lex illud per-
petuitatis genus, quod est, non depen-
dere à vita ferentis: nam si intra illud
tempus deficeret, nihilominus vsque ad
definitum tempus lex duraret. Et eade&#x0303;
ratione potest supremus princeps de-
cretum, seu præceptum ferre declarās
velle, vt duret pro tempore vitæ suæ, &
non amplius, & quod in cæteris habeat
virtutem, & effic aciā legis, quia in hoc
etiam non est repugnantia, & princeps
potest vti sua potestate, prout voluerit,
& cum hæc ratio, seu proprietas legis
ex institutione pe&#x0303;deat; potest princeps
illam mutare, vbi iudicauerit expedire.
Tunc autem re vera illa non esset sim-
pliciter lex, qualisn&#x0169;c significatur hoc
nomine absolutè sumpto, sed esset lex
secundum quid, vel (vt sic dicam) per
dispensationem quandam.</P>
<P>  Et hoc fortassè tantum voluer&#x0169;t au-
ctores primæ sententiæ, fatentur enim<marginalia>17.</marginalia>
legem regulariter esse perpetuam, non
esse tamen hoc ita essentiale, quin aliter
ferri possit, quod in idem ferè recidit.
Nos autem addimus, legis nome&#x0303; re ve-
ra significare præceptum ita durabile,
præceptum autem non ita stabile, licet
in ratione præcepti sit eiusde&#x0303; essentiæ,
iam non esse propriam legem. Potest
exemplo declarari; nam de ratione bea
titudinis est perpetuitas, & ideò licèt
possit Deus dare homini visionem sui,
quæ citò transeat, illa erit eiusdem na-
turæ cum visione, quæ est beatitudo; nō
tamen erit simpliciter beatitudo: ita er
go suo modo de lege loqui possumus.
Ad primam igitur rationem illius sen-
tentiæ respondeo in primis, non fuisse
necessarium, Isidorum, & D. Thomā ex-
plicitè ponere omnes cōditiones legis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0067.jpg/>
@@1@<SE67>60 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><-P>satis enim est, quod in illis, quas pon&#x0169;t,
reliquæ contineātur; ita enim hęc per-
petuitas legis in ipsa ratione boni com
munis cōtinetur. Deinde addo, nō om-
nino pręter misisse illas; iam enim alle-
gaui locum D. Thomę, in quo satis ex-
pressè huius perpetuitatis meminit. Ite&#x0303;
si attentè legatur in q. 95. ar. 1. in corp.
& ad 2. semper loquitur de lege huma-
na, tanquam de regula permanente, &
stabili. Rationes etiam, quas ibi addu-
cit ex Arist. 1. Rhetor. c. 1. vt probet ne-
cessitatem legum, omnes probant de-
bere esse fixas, & stabiles, & non debere
variari, durante eodem statu reipubli-
cę, & rerum. Et ita eadem q. 95. ar. 4. le-
gem ponit, vt permanentem regulā di-
rectiuam humanorum actuum, & eode&#x0303;
modo loquitur se&#x0303;per de lege Isidorus.</P>
<P>  Ad secundum iam dictum est, quod<marginalia>18.</marginalia>
si lex feratur ad certum tempus ex vo-
luntate legislatoris, erit potius quod-
dam pręceptum, quam lex, vel erit lex
secundum quid, & quasi analogicè. Ad
tertium ab exemplis dico in primis, si-
ne causa allegari cap. 1. 29. d. quia non
dicit, leges esse temporales, id est, non
perpetuas de se, sed dicit, iudicandas
esse, id est, intelligendas, & interpretan-
das, attenta ratione temporum, & loco-
rum, in quibus latę sunt. Et ita fatemur,
leges non easdem ferri pro omnibus te&#x0303;
poribus, & quasdam expedire quibusdā
temporibus, alias alijs, & pro diuersita-
te temporum variari, quod non obstat,
quominus suam habeant perpetuitate&#x0303;,
quandiu nec status rerum mutatur, nec
tolluntur, vt explicatum est. Ad Extra-
uag. Ad regimen. dico, nonvideri propriā
legem, sed reseruationem quādam cir-
ca promissionem prębendarum, & be-
neficiorum valde amplam, & generale&#x0303;,
quam fecit Benedict. XII. pro tempore
tant&#x0169; vitę suę, vt in ea expressè dicitur,
vocat autem illam constitutione&#x0303;, quia
pro illo tempore voluit habere vim, &
stabilitatem legis, & quia solum ex par-
te materię, quę temporalis fuit, certam
durationem habuit. De regulis Cancel-
larię negant multi esse veras leges, vt
ibi refert Gomez, & Felin. in cap. Ex par-<marginalia>Lud Gom.|Felin.</marginalia>
te, de Rescript. n. vlt. vel certè si per mo-
dum legum, & constitutionum fer&#x0169;tur,
modus durationis earum ex se perpe-
tuus est, licèt ex speciali declaratione<-P>@@

<-P>Papæ aliquam fortè limitationem ha-
beant, quod hic non potest amplius de-
clarari.</P>
<Z>CAPVT XI.
An de ratione legis sit promulgatio, & quæ
sit sufficiens.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc cōditio ferè ab omnibus Do-<marginalia>1.</marginalia>
ctoribus ad compleme&#x0303;tum legis
postulatur, vt videre licet in D.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Thoma d. q 90. ar. 4. & alijs scriptoribus
ibi, & super iura statim alleganda, & in
Summistis verb. lex, crediturq&#x0301;ue com-
prehensa ab Isidor. in d. cap. Erit aute&#x0303; lex,<marginalia>Isidor.</marginalia>
sub alia conditione, in qua postulat, vt
lex sit clara, & manifesta; ne aliquid per obs-
curitatem captionem contineat. 3. Etym. c. 10.
& lib. 5. cap. 21. Hæc enim conditio po-
test intelligi primò de ipsis verbis, vt
sint clara, & perspicua, ne occasionem
præbeant erroris, aut tergiuer sationis,
vel opinionum, & interpretationum, ex
quibus, & fraudes, & lites nasci solent,
& in hoc sensu videtur præcipuè ab Isi-
doro posita. Sic autem requiritur ma-
ximè ad perfectionem legis, non est ta-
men de essentia, & vix potest diligentia
humana adhiberi, qua vitentur dubia,
quæ circa legum intelligentiam oriun-
tur. Secundo tamen modo potest intel-
ligi, quod lex debet esse manifesta, id
est, publicè proposita, vt ab omnibus le
gi possit, vel audiri, & hoc modo erit cō-
ditio magis essentialis, quam vel etiam
intendit Isidor. vel certè illam suppo-
nit, quia specialiter agit de lege huma-
na, de qua dixerat à legendo esse dictā,
quia debet esse scripta, vt ab omnibus
legi possit. Vnde ibidem concludit de-
bere esse pro communi vtilitate conscriptam,
quod sine promulgatione habere non
potest. Et in eodem lib. cap. 10. ait, lege&#x0303;
esse constitutionem populi, qua maiores natu
simul cum plebibus aliquid sanxerunt. In quo
includit promulgationem. Eandem cō-
ditionem indicat Gratian. in §. leges, vbi<marginalia>Gratian.|August.</marginalia>
exponit verba August. lib. de Vera re-
lig. c. 31. quæ ibi retulerat cap. In istis, vi-
delicet, leges postquam institutæ, & firmatæ
sunt, non posse à subditis iudicari. Addit aute&#x0303;
Gratian. tunc leges institui, quando promul-
gantur; firmari autem, quando moribus reci-
piuntur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0068.jpg/>
@@1@<SE68>Cap. 11. An promulgatio sit de ratione legis, & quæ sufficiat. 61
<duolan 2><P>  Habet autem hæc proprietas specia-
lem difficultate&#x0303; in lege æterna, quia vt<marginalia>2.</marginalia>
æterna est, non videtur capax promul-
gationis, quam difficultatem in lib. seq.
tractabimus, quia hic non potest vna ra
tio communis illi legi cum alijs reddi,
& ideò præ oculis habe&#x0303;da est distinctio
supra insinuata de duplici lege, seu du-
plici statu legis, vnus est merè interior,
prout lex consideratur in mente legis-
latoris, alius est exterior prout lex exi-
stit extra legislatorem, vel in ipsis sub-
ditis, vel in aliquo signo manifestante
voluntate&#x0303; legislatoris. Promulgatio er-
go, vt ex vi ipsius vocis constat, dicitur
respectu legis externæ: nam promulga-
tio dicit publicationem legis, per quā
possit à subditis cognosci, quæ non po-
test cadere in lege&#x0303;, nisi vt exterius pro-
deuntem. Lex autem æterna tantum di-
cit legem in mente Dei conceptam, &
ideò non potest eadem ratio promul-
gationis ad eam applicari; quomodò
autem in illa locum habeat, in loco al-
legato videbimus.</P>
<P>  Illa ergo omissa, de alijs legibus, seu<marginalia>3.|Ratio aßer|tionis ex D.|Thoma.</marginalia>
de lege externa optima est ratio D. Th.
Quia vt lex plenè cōstituta sit, oportet,
vt habeat efficaciā obligādi, sed hāc nō
habet, donec promulgetur; ergo donec
promulgetur non est vera lex, ac subin-
de promulgatio est de ratione legis.
Maior constat, quia lex est mensura, &
regula communis operationum habe&#x0303;s
vim cogendi, vt Arist. dixit, & infra pro-
babitur, quia in hoc differt à consilio, &
qualibet alia monitione. Minor etiam
probatur, quia vt regula de se obliget,
oportet, vt quantum est ex parte sua sit
sufficienter proposita. Est autem lex re-
gula nō pro vna, vel altera persona, sed
pro tota communitate lata; ergo debet
esse proposita publico modo, & cōmu-
nitati accommodato; talis ergo publi-
catio, seu propositio promulgatio ap-
pellatur. Quam rationem insinuauit Iu-<marginalia>Iustinian.</marginalia>
stinia. C. de Legib. in leg. Leges sacratissi-
mæ intelligi ab omnibus debe&#x0303;t, vt vniuersi, præ-
scripto earum manifestius intellecto, prohihita
declinent, & faciant præcept{a}. Vnde etiam
sumitur confirmatio, quia lex postulat
obedientiam à subditis, quæ præstari
non potest, nisi lex sit sufficienter pro-
posita, & quia non obligat singulos, nisi
quatenus sunt partes cōmunitatis, ideò<-P>@@

<-P>vt obliget debet cōmunitati proponi,
quod est promulgari. Deniq&#x0301;; lex est prę-
ceptum Principis, vt Princeps est; ergo
oportet, vt per eam loquatur Princeps
vt persona publica, quod tunc facit,
quando legem promulgat, alias si pri-
uatim loquatur, non dum loquitur vt
persona publica, & ideò non sufficit ad
obligandum, nec ad constituendam le-
gem.</P><marginalia>4.|Diuersam|promulga-|tionem re-|quiri in le-|ge positiua|ac in natu-|rali.</marginalia>
<P>  Est præterea obseruand&#x0169;, hanc pro-
mulgationem aliter in naturali lege, ali
ter verò in positiua requiri: nā in priori
inuenitur certus modus promulgatio-
nis à natura definitus, quia sicut illa lex
naturalis est, ita ex se determinat con-
ditiones legis. Promulgatur ergo eo ip-
so, quod ex natura ipsa manat. Oritur
enim ex specifica ratione talis naturæ,
& ideò licet promulgatio fiat in singu-
lis, non censetur esse propositio parti-
cularis, sed communis vox totius natu-
ræ, vel potius auctoris eius, quia licèt
loquatur ad singulos, loquitur vt perso-
na publica, quia loquitur, vt auctor ip-
sius naturæ, iuxta illud, Signatum est super<marginalia>Psal. 4.|Ioan. 1.</marginalia>
nos lumen vultus tui. Psal. 4. Quomodò etiā
intelligunt aliqui illud Ioan. 1. Illuminat
omnem hominem venientem in hunc mundum.
Veruntamen hoc de lumine gratiæ ma-
gis intelligitur: potest autem in pręsen-
ti attribui legi naturali, quatenus dixi-
mus cōprehendere supernaturalia prę-
cepta connaturalia gratię: illa enim lex
non promulgatur à Deo vt auctore pu-
ræ naturæ, sed vt auctore gratiæ: pro-
mulgatur autem eo ipso, quod gratiam
infundit. Et quia de se paratus est ad in-
fundendum, & promulgandum omni-
bus lumen fidei, per quod lex illa mani-
festatur, ideò dicitur, quantum est ex
se omnes illuminare, vt in tractatu de
Gratia latè dicemus. Et ita sicut nun-
quam defuit in vniuerso sufficiens fidei
propositio, quantum fuit ex parte Dei,
ita nunquam defuit sufficiens illius le-
gis promulgatio. Modus autem quasi
connaturalis illius legis fuit, vt inci-
peret à diuina reuelatione; posteà ve-
rò per traditionem descenderet à pa-
rentibus ad filios, præueniente simul,
& cooperante Deo cum singulis ad il-
luminationem illius legis percipiendā;
sed de hoc plura in dicto tractatu de
Gratia.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0069.jpg/>
@@1@<SE69>62 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><P>  Alia verò ratio est de lege positiua,<marginalia>5.</marginalia>
siue diuina, siue humana: hæc enim sem-
per fertur per se primo pro aliqua cō-
munitate, & ideò semper requirit vo-
cem publicam legislatoris per se, vel
per alium communitati loquentis; non
tamen ex se determinat certum mod&#x0169;
illius publicæ manifestationis, sed ab
ipsomet legislatore præscribendus est,
quia non potest aliunde determinari.
Et ita obseruatum videmus tam in le-
gibus diuinis, quam in humanis. Quod
quidem de lege diuina veteri constat
Exodi 19. & 20. vbi magnis signis, & pro
digijs promulgata est publicè. De lege
autem noua ex actibus Apostolorum,
vbi post admirabilem, & publicum ad-
uentum Spiritus Sancti, cæpit ab Apo-
stolis publicè prædicari, donec. In omne&#x0303;
terram exiuit sonus eorum. De qua promul-
gatione, quando consummata fuerit, di
cemus in vltimo libro. De legibus aute&#x0303;
humanis idem constat ex vsu, & quoad
leges canonicas sumitur ex cap. 1. de
Postul. prælat. & ex capite 2. de Constit.
Quoad ciuilesverò declaratum hoc est
in Authent. Vt factæ nouæ constitutio-
nes, Collat. 5. Vnde Gratian. in §. sub.<marginalia>Gratian.</marginalia>
cap. In istis, d. 4. leges (inquit) tunc instituun-
tur, cum promulgantur. In particulari aute&#x0303;
de promulgatione requisita in singulis
generibus legum, præsertim humanar&#x0169;
dicemus inferius suo loco.</P>
<P>  Nunc ergo in genere sufficiat, neces-<marginalia>6.|Quæ propo|sitio, & pro|mulgatiole|gis sit ne-|ceßaria.</marginalia>
sariam esse aliquam propositionem ex-
ternam, & sensibilem factam ita publi-
cè, & cum tanta temporis latitudine, vt
moraliter possit ad notitiam totius cō
munitatis deuenire, quia hoc salte&#x0303; ne-
cessarium est, vt obligare possit, quod
per se ad legem spectat. An verò ad ali-
quem effectum legis minor promulga-
tio sufficiat, habet specialem quæstio-
nem tam circa legem humanam, quam<marginalia>An &#xA753;mul|gatio sit cō-|ditio neces-|saria expar|te legis ob-|ligantis, an|exparte sub|ditor&#x0169;, qui|obligātur.</marginalia>
circa diuinam, quæ ex diuersis princi-
pijs oritur, & ideò tractando de illis
melius explicabitur. Potest autem hic
quæri, an hæc promulgatio requiratur
solum vt conditio necessaria ex parte
hominis, quia non potest obligari, nisi
cognoscat legem, vel etiam requiratur
ex patte ipsius legis, quia non potest
obligare, nisi sit &#xA753;mulgata. Multi enim
nihil inter hæc duo distinguere viden-<marginalia>Castr.</marginalia>
tur. Vnde Castro lib. 1. de Lege p&#x0153;nal.<-P>@@

<-P>cap. 1. tantam dicit esse huius promul-
gationis necessitatem, vt nec Deus ipse
possit lege positiua ab eo data aliquem
obligare sine legis publicatione. Hoc
autem est verum de publicatione, vt di-
cit notitiam legis proportionatā obli-
gationi: hæc enim est necessaria ex par-
te ipsius hominis, quia nisi ei propona-
natur obiectum, nō potest moueri, nec
peccare, & ita non potest cum effectu
obligari. Promulgatio autem publica,
& externa, ac sensibilis, de qua nunc tra
ctamus, non est ita necessaria in legibus
Dei de pote&#x0303;tia absoluta, quin possit ip-
se tanquam supremus Dominus obliga-
re omnes per priuatam notitiam etiam
merè interiorem. Ille autem modus nō
esset hominibus accommodatus, & prę-
sertim pro multitudine, seu cōmunita-
te humana. At verò simpliciter, & ex na
tura rei loque&#x0303;do, talis promulgatio est
necessaria ex parte ipsi&#xA770; legis, quia hoc
postulat cōditio legis, quatenus est re-
gula publica totius communitatis, vt di
ctum est, & ideò licèt lex sit à Principe
decreta, & publicari mandata, quandiu
promulgata non est, non obligat, etiam
si priuatim sciatur. Postquam aute&#x0303; pro-
mulgata est, de se iam obligat omnes,
ad quos per se potest notitia eius per-
uenire, nec oportet, vt alia intimatio
quasi iuridica singulis fiat, vt dicitur in
d. cap. 1. de Postul. Prælat. & tractando
de lege humana latius explicabitur.</P>
<P>  Dubitari verò híc vlterius poterat,<marginalia>7.|An sit de|ratione le-|gis accepta|tio subdito-|rum.|Gratian.</marginalia>
an de ratione legis sit etiā acceptatio
sub ditorum, quę post promulgationem
sequitur, vt videtur insinuare Gratian.
suprà dice&#x0303;s, Leges institui, cùm promulgātur,
firmari, cum moribus suscipi&#x0169;tur. Sed hoc du-
bium non habet locum in legibus diui-
nis, sed solum in humanis, & ideò illud
infra tractandum remitto. Et dico bre-
uiter, illam conditionem non esse de ra-<marginalia>Resolutio.</marginalia>
tione legis, nec formaliter conuenire
alicui legi; imò quodāmodo cum illius
ratione pugnare: nam de ratione legis
est, vt vim habeat obligādi; si aute&#x0303; pen-
deat ex acceptione subditor&#x0169;, iā nō tā
ipsa obligaret, quā ipsi subditi vol&#x0169;ta-
riè se submittere&#x0303;t legi. Si ergo aliquan-
do requiritur populi acceptatio, vel est
propter imperfectam potestatem Prin-
cipis, qui tantum sub hac conditione,
& dependentia potestatem recipit, vel<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0070.jpg/>
@@1@<SE70>Cap. 12. Qua definitio ex dictis cōditionibus legis colligatur. 63
<duolan 2><-P>est ex benignitate legislatoris, qui non
vult vti sua absoluta potestate. Vn-
de quando dicitur lex humana firmari
moribus vtentium, non tam iure, quam<marginalia>Archidia.|Turrec.</marginalia>
facto intellige&#x0303;dum est, vt sensit Archid.
in d. §. lex. d. 4. & ibi Turrecr. ar. 2. sed de
hoc plura tractando de legib&#xA770; humanis.</P>
<P>  Deniq&#x0301;; dubitari potest, an esse scrip-<marginalia>8.|An scrip-|tura sit de|ratione le-|gis.|Isidor.|D. Thom.</marginalia>
tam sit de ratione legis. Ratio dubij est,
quia Isidor. sæpè hoc ponit in definitio-
ne legis: nam lib. 5. Etymol. cap. 5. Lex
(inquit) est constitutio scripta: habetur in
cap. 3. d. 1. & in hoc distinguit legem à
iure, & à consuetudine ibidem. Vnde
D. Thomas 2. 2. q. 57. ar. 1. ad 2. dicit, ius
si in scriptum redigatur, vocari legem;<marginalia>Arist.</marginalia>
& Arist. in Rhetor. ad Alexand. in prin-
cipio definit legem, dicens, Lex est com-
munis ciuitatis consensus, qui scriptis præcepe-
rit, quomodò vnumquodq&#x0301;ue agendum sit. Et<marginalia>Cicero.</marginalia>
similia repetit cap. 2. & Cicer. 1. & 2. de
legib. Legem populariter dictam esse il-
lam, quæ scripto sancit, quod vult. Atq&#x0301;;<marginalia>Turrec.</marginalia>
ita Turrecr. in cap. lex. d. 1. ar. 2. simplici-
ter pron&#x0169;ciat, de esse&#x0303;tia legis esse scrip-
turā, vbi alios pro hac sententia refert.</P>
<P>  Sed hoc dubium non potest eodem<marginalia>9.|Resolutio.</marginalia>
modo tractari, aut definiri in omnibus
legibus; vt enim omittamus legem æter
nam, quæ intra Deum est, & non nisi
metaphoricè dici potest scripta: lex
etiam naturalis non est scripta, nisi me-
taphoricè in mente, seu in corde homi-
num. Inter leges autem diuinas positi-
uas, lex vetus scripturam necessariò re-
quirebat, quia Deus ita voluit illam tra
dere, & nihil illi addi tanquam pertine&#x0303;s
ad diuinum ius; & ideò lex illa scripta
per antono masiam dicitur. At verò lex
gratię non requirit per se, quod sit scri-
pta in membranis; sed in cordibus. Vn-
de non limitatur ad scripturam, sed an-
tiquior est illa, & sine illa sufficienter
promulgata fuit, vt posteà videbimus.
Hinc ergo euidenter conuincitur, scri-
pturam materialem, & externā, de qua
est quæstio, non esse de ratione legis.
De lege autem humana dicendum est,
regulariter, & ordinariè non fieri sine
scriptura, quia re vera ita expedit, vt
leges sint conspicuæ, & non facile mu-
tabiles. Et hinc fit, vt ab his, quæ fre-
quentius accidunt, sæpe tales leges di-
cantur per scripturam publicam ferri.
Nihilominus tamen in rigore, ac per se<-P>@@

<-P>loquendo non est scriptura de essentia
legis, vt est communis sententia iuris
interpret&#x0169; in Rubr. de Constit. vbi prę-<marginalia>Panormit.|Felin.|Selua.|Castro.</marginalia>
cipuè Panormit. & Felin. & pluribus cō
firmat Selua tract. de Benef. c. 22. n. 14.
Et ita Castro lib. 1. de Lege p&#x0153;nal. c. 1.
in definitione legis sub disiunctione po-
nit, quòd sit voce, aut scripto promulgata,
quam disiunctionem ipse non probat,
sed vt manifestam supponit. Idemq&#x0301;ue<marginalia>Turrecr.|Arist.</marginalia>
admittit Turrecr. d. ar. 2. in fine, & dicit
posse sumi ex Isidoro. Fauet etiā Arist.
lib. 10. Ethic. cap. vlt. dicens, Lex est ser-
mo ab aliqua prudentia profectus, &c. Ratio
verò est, quia etiam verbo potest præ-
ceptum superioris sufficienter intima-
ri, non solum priuatæ personæ; sed etiā
communitati, si voce præconis sufficie&#x0303;-
ter publicetur, & posteà maneat in me-
morijs hominum, & per traditione&#x0303; cō-
seruetur, & tunc etiam distingueretur
talis lex à consuetudine, vt cōstat. Itaq&#x0301;;
ex natura rei nihil aliud probari po-
test; an verò ex iure ciuili, vel canonico
scriptura interdum requiratur ad legis
obligationem, posteà videbimus.</P>
<Z>CAPVT XII.
Quæ definitio legis ex dictis de conditionibus
eius colligatur.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Anc methodum seruauit D. Tho-<marginalia>1.|D. Thom.</marginalia>
mas d. q. 90. ar. 4. vbi ex proprie-
tatibus legis, quas tradiderat
definitionem eius concludit, de qua sta
tim dicam. Aliæ enim traduntur defi-
nitiones legis, quas Sot. ibi lib. 1. q. 1. &<marginalia>Sotus.|Castro.</marginalia>
Castro lib. 1. de Lege p&#x0153;nali cap. 2. &
alij moderni referunt, & reijciunt. Sed
non oportet in hoc immorari, quia re
vera non sunt definitiones, sed ęncomia
legis, vel non dantur de lege in cōmuni,
sed de aliqua in particulari; Sic dixit
Cicer. 1. de Legib. Legem eße quiddam æter<marginalia>Cicero.</marginalia>
num in mente Dei existens, & lib. 2. esse Rectā
rationem summi Iouis, &c. quæ conueniunt
legi æternæ. Iterum verò dixit, lege&#x0303; esse
Rectam rationem à natura insitam; quomodò
etiā Clem. Alex. dixit, esse Rectam ratione&#x0303;.<marginalia>Clem. Ale.|Arist.</marginalia>
Quę conueni&#x0169;t legi naturali. Arist. aute&#x0303;
in Rethor. ad Alex. dixit, Legem esse cōmu-
nem ciuitatis consensum, &c. & lib. 10. Ethic.
c. vlt. esse Sermonem ab aliqua prudentia pro-
fectum, &c. Quæ conueni&#x0169;t legi humanę,
seu ciuili. Similia habet Isidorus sæpe<marginalia>Isidor.</marginalia>
allegatus lib. 2. Origin. cap. 10. & lib. 5.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0071.jpg/>
@@1@<SE71>64 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>per multa capita, quæ referuntur á Gra
tian. d. 1. & 4. & similia sumi possunt ex<marginalia>Gratian.</marginalia>
varijs legibus. ff. eod.</P>
<P>  Generalior definitio sumi potest ex<marginalia>2.|Variæ le-|gis defini-|tiones.|D. Thom.|Castro.</marginalia>
Diuo Thoma. quæst. 91. artic. 2. vbi ait,
Lex est dictamen rationis practicæ in principe,
qui gubernat aliquam communitatem perfectā.
Aliter verò Castro libr. 1. de Leg. P&#x0153;-
nal. cap. 1. ait, legem esse Voluntatem re-
ctam eius, qui vicem populi gerit, voce, aut scrip-
to promulgatam, cum intentione obligandi sub-
ditos ad parendum illi. Quæ definitiones
proprias opiniones definientium inclu-
dunt, quod vitandum est, quoad fieri
possit, quia definitio debet esse quasi
primum principium, & fuudamentum
omnibus commune. Deinde hæc poste-
rior definitio aliqua inuoluit, quæ vel
non sunt in rigore necessaria, vel ma-
iori expositione indigerent, vt quòd sit
voluntas recta: nam in rigore potest
esse non recta simpliciter. Item quòd
vicem populi gerat; potest enim esse,
vel populus ipse, vel alius, qui non vi-
cem, sed curam eius gerat. Prior verò
definitio solùm conuenit legi prout est
in animo principis, cum tamen in hac
materia etiam tractetur de lege exter-
na. Ac proptereà Gabriel. in 3. dist. 37.<marginalia>Gabr.</marginalia>
art. 1. legem definiuit esse, signum definiti-
uum rectæ rationis, dictantis ligari aliquem ad
aliquid agendum, vel non agendum, cui vide-
tur fauere Aristoteles supra relatus in<marginalia>Arist.</marginalia>
lib. 10. Ethicor. dicens, Legem eße sermo-
nem à quadam prouidentia profectum. Sed
non oportet definitionem limitare ad
solum externum signum. Et prætereà
tota illa definitio potest multis præ-
ceptis, seu signis adaptari, quæ propriè
leges non sunt. Deniq&#x0301;; idem est de alijs
similibus definitionibus, quæ videri pos
sunt in Gersone 3. part. tractat. de Vita<marginalia>Gerson.</marginalia>
spiritu. lect. 10. & p. 1. tract. de Orig. iu-
ris, & legum.</P>
<P>  Quapropter definitio, quam Diuus<marginalia>3.|D. Thom.</marginalia>
Thomas colligit d. artic. 4. frequentius
recepta est, scilicet, Lex est ordinatio ra-
tionis ad bonum commune ab eo, qui curam cō-
munitatis habet, promulgat{a}. Et ferè ean-
dem habet Alexand. Alens. 3. part. q. 26.<marginalia>Alexand.</marginalia>
memb. 4. In qua in primis loco generis
ponitur Ordinatio rationis, quæ vox actiuè
non passiuè sumenda est; subditi enim
ordinantur per legem: ordinatio autem
actiua est à legislatore, & ille actus, quo<-P>@@

<-P>ordinat, appellatur ordinatio actiua,
quæ à ratione proficisci debet, & ideò
dicitur ordinatio rationis. Hæc autem
vox (quidquid sit de particulari me&#x0303;tio-
ne auctorum) ex se nō limitatur ad act&#x0169;
intellectus, vel vol&#x0169;tatis: nam in vtroq&#x0301;;
potest esse ordinatio, & illa, quæ est vo-
l&#x0169;tatis dici potest rationis, vel quia ip-
sa voluntas potentia rationalis est, vel
certè, quia recta ratione dirigi debet,
præsertim in lege ferenda. Potest etiam
vox illa, & interno actui, & externo etiā
accōmodari: nam etiam externum prę-
ceptum est ordinatio rationis, id est, à
ratione dictata. Reliquæ verò particu-
læ adduntur per modum differentiæ, &
in illis virtute includuntur omnes con-
ditiones legis, vt ex hactenus dictis sa-
tis constat.</P>
<P>  Dubitari verò potest, quia nihil ibi<marginalia>4.|Obiectio.</marginalia>
est, per quod excludatur consilium à
ratione legis. Vnde aliqui concedunt,
consilium sub lege contineri, quod in
rigore verum non est, vt suprà teti-
gi, & in sequenti capite iterum dicam.
Respondeo ergo, dupliciter excludi cō-<marginalia>Solutio, &|differentia|inter lege&#x0303;,|& consili&#x0169;.</marginalia>
silium per illam definitionem. Quia
consilium vt sic, per se non est à supe-
riore, quatenus habet potestatem, &
curam in subditos; lex autem debet
esse talis ordinatio rationis, quæ hoc
modo procedat ab habente curam cō-
munitatis, vt in ipsa de finitione decla-
ratur; per se enim, ac formaliter intel-
ligenda est. Et eodem modo excluden-
da est oratio, seu petitio ab hac ordi-
natione rationis: hæc enim tria præ-
ceptum, consilium, & petitio in hoc
conueniunt, quod per illa omnia or-
dinatur, seu dirigitur vnus ad operan-
dum per rationem alterius; & ita om-
nia illa possunt dici ordinatio rationis;
sed differunt. Nam petitio per se est
inferioris ad superiorem, licet possit
exerceri inter æquales, & aliquando à
superiore circa inferiorem, sed non
quatenus talis est; imò in eo quodam-
modò se submittit alteri, vt suprà dixi.
Consilium autem per se est inter æqua-
les, & si aliquem excessum indicat in cō-
sulente, est solum in sapientia, non in
potestate. Lex autem per se est à supe-
riore circa inferiorem, quod in defini-
tione significatur; ita ergo sufficienter
excluditur consilium à ratione legis.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0072.jpg/>
@@1@<SE72>Cap. 13. An effectus à lege intentus sit facere subditosbonos. 65
<duolan 2><-P>Et prætereà genus ordinationis intel-
ligi debet de efficaci ordinatione, quæ
vim habeat cogentem, vt Arist. dixit,
& hoc videtur etiam determinari per
particulam Promulgata, quia consilio nō
conuenit propriè promulgari: nam hæc
vox indicat ordinem ad obligationem
inducendam, in quo maximè differt cō-
silium à lege.</P>
<P>  Tandem videtur obstare illi defini-
tioni, quia potest Prælatus ordinare<marginalia>5.|Alia obie-|ctio.</marginalia>
subditos sec&#x0169;dum rectam rationem ad
aliquid agendum, sufficienter propone&#x0303;-
do communitati voluntatem suam, &
nihilominus non ferre legem, quia non
includit præceptum perpetuum, & sta-
bile, quod diximus requiri ad rationem
legis: vnde tota illa definitio conuenit
præcepto cōmunitati promulgato, etiā
si ad diem tantum propositum sit. Ad
quod dico breuiter, vel D. Thomam la-<marginalia>Solutio.</marginalia>
tius sumpsisse legem, & sub illa compre-
hendisse omne huiusmodi præceptum,
vel certè particulam primam ita intel-
ligendam esse, vt ordinatio rationis pro illa
tantum, quę stabilis, ac duratura est, su-<marginalia>Auctoris|definitio.</marginalia>
matur. Vnde posset fortasse breuius ita
definiri. Lex est commune præceptum, iust&#x0169;,
ac stabile sufficienter promulgat&#x0169;. Illud enim
genus posuit etiam D. Thom. q. 96. ar. 1.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ad 2. & Iureconsultus. l. 1. de legib. & per
illud excluduntur præcepta particula-
ria: per alias verò particulas indican-
tur omnia, quæ in lege desiderari pos-
sunt, vt facilè patet consideranti ex his,
quæ diximus.</P>
<Z>CAPVT XIII.
Vtrum effectus à lege intentus sit facere
subditos bonos.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicādo naturam legis ferè om-<marginalia>1.</marginalia>
nes eius causas declarauimus. Pri
mò efficie&#x0303;tem, quia esse debet ab
eo, qui potestatem, & iurisdictione&#x0303; ha-
beat. Deinde materialem quasi subie-
ctiuam, quia esse debet in intellectu, aut
voluntate, vel in quacunq&#x0301;ue re, quæ sig-
num illius voluntatis possit in se reci-
pere: & materialem quasi obiectiuam,
quia esse debet de re honesta, & circa
subditos. Formalem etiam causam ex-
posuimus, declarando modum, quo lex
ferri debet, & promulgari. Deniq&#x0301;ue fi-<-P>@@

<-P>nalem etiam attigimus, cum diximus,
legem debere ferri pro cōmuni bono,
quia verò finis cum effectu coincidit,
non potuit sine illo plenè explicari. Híc
ergo incipimus de effectibus tractare,
& simul innotescet amplius finis legis,
qui est probitas, & honestas subditor&#x0169;,
& ideò ab hoc generali effectu incipi-
mus.</P>
<P>  Ratio ergo dubitādi esse potest, quia<marginalia>2.</marginalia>
lex diuina non habet hunc effectum; er-
go multò minus aliæ. Antecedens pa-
tet, quia lex diuina, vt lex est, non præ-
bet vires, nec iuuat ad operandum bo-
num, ob quam rationem Paulus ad Ro-
manos. 3. legem veterem vocat legem<marginalia>Rom. 3.|Rom. 4. &|5.</marginalia>
mortis; & cap. 4. ait, legem iram opera-
ri, & cap. 5. Lex subintrauit, vt abundaret de-
lictum. Secundò saltem lex ciuilis non
habet facere hominem bonum, propter
quod Aristot. 3. Politic. cap. 3. aliam di-<marginalia>Arist.</marginalia>
cit esse virtutem boni viri, & aliam bo-
ni ciuis; ergo & lex alia; lex ergo ciui-
lis facit bonum ciuem, sed non simpli-
citer bonum virum. Ratio autem est,
quia finis ciuitatis solum est huius vi-
tæ temporalis conseruatio in exteriori
pace, & iustitia, vt sumitur ex eodem
Philosopho. 1. Politic. cap. 2. ad quem
finem etiam ordinantur ciuiles leges;
non ergo intendunt veram probitatem
morum, quæ facit hominem bonum,
sed solum exteriorem quandam obser-
uantiam, quæ facit bonum ciuem. Ter-
tiò ad legem implendam non est neces-
sarius actus bonus; imò sæpe per pec-
catum impletur etiam canonica lex;
sed homo non fit bonus, nisi bonis acti-
bus; ergo obseruantia legis non facit
bonum; ergo multò minus lex ipsa.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est, finem in-<marginalia>3.|Finem in-|tentum per|legem eße,|facere sub-|ditos bonos</marginalia>
tentum à lege esse, facere subditos bo-
nos; atq&#x0301;ue ita hunc esse quasi vltimum
effectum legis. Ita docet D. Thomas q.
92. art. 1. quem omnes sequuntur. Con-
sonat Arist. 2. Ethic. cap. 1. dicens, Leg&#x0169;-
latores ipsos ciues assuefacientes bonos officere.
Ratio D. Thomæ est, quia bonum sub-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
diti in hoc cōsistit, vt motioni superio-
ris subijciatur, vt sentit etiam Arist. 1.<marginalia>Arist.</marginalia>
Polit. cap. vlt. mouetur autem subditus
à superiore, mediante lege; ergo per il-
lam efficietur bonus, si ei subijciatur.
Et cōfirmatur, quia lex, vt sit lex, debet
esse iusta; vt autem sit iusta, oportet, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0073.jpg/>
@@1@<SE73>66 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><-P>tendat in bonum finem ad bonum com-
mune pertinentem, & per medium ho-
nestum; ergo qui seruauerit legem, ope-
rabitur circa honestum, & propter cō-
mune bonum, quantum est ex vi legis,
ergo ex vi illius bonus fiet. Sed hoc de-
clarabitur melius inductione facta in
singulis legibus, & respondendo ad ra-
tiones dubitandi.</P>
<P>  Circa primum ergo argument&#x0169; ma-<marginalia>4.</marginalia>
nifestum est, diuinas leges eò tendere,
vt faciant homines bonos: nam Lex qui-
dem sancta, & mandatum sanctum, & iustum,
& bonum, vt ait Paulus Roman. 7. Quod<marginalia>Rom. 7.</marginalia>
non solum verum est de lege scripta, vt
contra hęreticos infrà ostendemus, sed
à fortiori etiam de lege gratiæ: & de le-
ge naturali per se est euidens: nam pro-
hibet quidquid est malum, præcipit au-
tem omnem virtutem; vnde de illa ma-
ximè dictum creditur, Quis ostendet nobis
bona? signatum est super nos lumen vultus tui
Domine. Deniq&#x0301;ue pro ratione sufficit,
Deum esse auctorem alicuius legis, vt
certò constet, ad efficiendos homines
bonos datam esse. Vnde ad omnem Dei
legem applicari possunt omnes laudes,
quas de lege diuina prosequitur Dauid
toto Psalm. 118. inter alia. Lucerna pedi-
bus meis verbum tuum, & lumen semitis meis.<marginalia>Psal. 118.</marginalia>
Nam hoc modo præcipuè lex facit bo-
nos, scilicet, dirigendo ad id, quod bo-
num est, & obligationem illud operan-
di imponendo, cui consonat illud Psal.
18. Lex Domini immaculata, conuertens ani-<marginalia>Psal. 18.</marginalia>
mas. Et infrà. Præceptum Domini lucidum
illuminans oculos.</P>
<P>  Est autem aduertendum, Paulum di-
stinguere legem à gratia, quia lex, vt<marginalia>5.</marginalia>
lex, licèt ostendat, quid operandum sit,
per se non dat vires ad id exequendum:
hoc enim ad gratiam spectat. Vnde est
illud Pauli ad Roman. 7. Video aliam le-
gem in membris meis repugnantem legi men-<marginalia>Rom. 7.</marginalia>
tis meæ, & cæt. Et infrà, Quis me liberabit
de corpore mortis huius? & respondet, Gra-
tia Dei per Iesum Christum: lex ergo, si mul-
ta præcipiat, & vires operandi non præ
beat, quanuis per se tendat ad bonum,
potest esse occasio, vt homo propter
fragilitatem suam peior fiat. Atq&#x0301;ue hic
est sensus Pauli in prioribus locis: nam
hæc erat infirmitas legis veteris, quòd
multa iubebat, & non iuuabat, & ideò
dicitur, iram, & mortem operat am fuis<-P>@@

<-P>se, non per se, vel ex intentione sua, sed
per occasionem ab hominibus accep-
tam. Vnde cum dicitur, posita, vt abun-
daret delictum, particula, Vt, non significat
finem, sed consequutionem, quod in il-
la particula, Vt, frequens est, & notan-
dum in Scriptura. Ponitur autem ad de-
notandum, effectum illum præuisum es-
se à Deo, & ex speciali prouidentia per-
missum, vt homines suam fragilitatem,
& necessitatem diuinæ gratiæ, ac re-
demptionis Christi cognoscerent.</P>
<P>  Circa secundum de lege ciuili aliqui<marginalia>6.|Opinatio|aliquorum|Thomista-|rum circa|effectum le|gis, facien-|di, scilicet,|bonos sub-|ditos.</marginalia>
Thomistæ existimant, proptereà Diu&#x0169;
Thomam addidisse, legem facere bonum,
vel simpliciter, vel secundum quid: quia lex
ciuilis, licèt non faciat bonum virum,
quod est esse bonum simpliciter, facit
bonum ciuem, quod est esse bonum se-
cundum quid. Sed aduertendum est, il-
lud secundum quid dupliciter accipi pos-
se; vno modo, vt distinguitur bonum in
aliquo genere. V. g. scientiæ, vel artis à
bono morali, seu honesto, quod voca-
mus bonum simpliciter; alio modo su-
mi potest, prout intra ipsum genus ho-
nesti bonum vnius tantum virtutis est
secund&#x0169; quid, respectu collectionis om-
nium virturum, quomodò temperatus,
si non sit bonus, vel iustus, dicetur bo-
nus secundum quid. D. Thomas ergo si-
ne dubio loquutus est in priori sensu,
adeò, vt dixerit, leges latron&#x0169; si seruen-
tur, facere bonos latrones, & idem est
de lege militiæ, & cuiuslibet artis, sed
illę leges non sunt leges simpliciter, sed
secundum quid, vt ex principio mate-
riæ constat. Vnde leges ciuiles, quæ sim
pliciter leges sunt, re vera non tantùm
faciunt bonum secundum quid in illo
sensu, sed simpliciter, quia bonum mo-
rale, & honestum intendunt. Ita profi-
tetur Iureconsultus in l. 1. ff. de Iust. &<marginalia>Leges ciui|les non so-|l&#x0169; bonos ci|uiliter, sed|moraliter|ciues effi-|ciunt.|Arist.</marginalia>
iur. dicens, Iustitiam colimus, licitum ab illi-
cito discernentes, bonos non solum metu p&#x0153;na-
rum, sed etiam exhortatione præmiorum efficere
cupientes. Idem sentit Arist. 3. Polit. c. 4.
dice&#x0303;s finem ciuitatis esse bene viuere, &
honestatem aliquam participare, & cap. 6. ait.
De virtute, & vitio publicè cogitant quicunquè
curam habent bene instituendi ciuitatem, & 1.
Politicor. cap. vltim. dicit, omnes ciues
debere esse participes virtutis moralis, quātum
opus est. Tamen in Principe requirit vir-
tutem simpliciter, vtiq&#x0301;ue in secundo se&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0074.jpg/>
@@1@<SE74>C. 14. An oblig. subd. sit &#xA753;ximus, & adæquatus effectus legis. 67
<duolan 2><-P>su posito, id est, collectionem omnium
virtutum, quia in omnibus debet præ-
cipere.</P>
<P>  Ratio autem à priori est, quia finis
numanæ reipublicæ est vera felicitas<marginalia>7.|Ratio à pri|ori.</marginalia>
politica, quæ sine moribus honestis esse
non potest; per leges autem ciuiles di-
rigitur in eam felicitatem, & ideò ne-
cesse est, vt illæ leges ad bonum morale
per se tendant, quod, vt dixi, est bonum
simpliciter. Quando vero Arist. bonum
ciuem distinguit à bono viro, id facit,
quia plus requiritur ad virtutem boni
viri, quam boni ciuis; quanuis enim vir
tus boni ciuis moralis sit, & honesta ex
se, tamen præcisè sumpta est secundum
quid, secundo sensu suprà declarato, &
sola non sufficit ad constituendum sim-
pliciter bonum virum. Vnde siquis sit
solitarius, poterit esse vir bonus, etiam
si non sit bonus ciuis. Qui autem pars
est ciuitatis, nō erit bonus simpliciter,
nisi & vir bonus, & bonus ciuis sit, quia
bonum ex integra causa; poterit autem
esse bonus ciuis, licèt non sit bonus vir,
quia esse bonum ciuem, est esse bonum
secundum quid.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc constat à fortiori, leges<marginalia>8.|Legescano|nicæ faci&#x0169;t|bonos sub-|ditos sim-|pliciter.</marginalia>
canonicas facere bonum simpliciter in
eodem sensu; nam si illæ tantum seruen-
tur, non faciunt bonum omnino cons&#x0169;-
mat&#x0169;, id est, in omni genere boni: quod
de quacunq&#x0301;ue lege in particulari dici
potest, quia non præcipit omne bonum,
sed partem eius, præter legem charita-
tis, quæ virtute omnia complectitur.
Atq&#x0301;ue ita vnaquæq&#x0301;ue lex facit bonum
ex parte (vt ita dicam) & in hoc sensu
facit bonum secundum quid: tota aute&#x0303;
collectio legum facit absolutè bonum.
Et hoc ipsum in re censuerunt Caietan.
& Soto circa dictum artic. 1. quanuis in
verbis differre videantur.</P>
<P>  Circa tertium occurrebat disputa-<marginalia>9.|Possit ne|lex seruari|per actum|malum.|D. Thom.</marginalia>
tio cum Adrian. & alijs, an peccando
mortalirer possit verè lex aliqua serua
ri. Sed de hoc videri potest D. Thomas
1. 2. quęst. 100. art. 9. & 3. 2. q. 44. artic. 4.
& infrà tractando de lege positiua dis-
putabitur, nunc admitto, posse legem
seruari per actum malum, nonverò qua
tenus malus est, sed quaten&#xA770; aliquid bo-
ni ex suo genere habet, ex quo solum se-
quitur legem nō præcipere sempet om-
ne bonum, loquendo de vna lege in par-<-P>@@

<-P>ticulari, neq&#x0301;ue ita efficaciter reddere
hominem bonum, vt non possit ipse ma-
litiā aliquā admiscere bonitati inte&#x0303;ta à
lege. Vnde quia bon&#x0169; ex integra causa,
mal&#x0169; aute&#x0303; ex quocunq&#x0301;ue defectu, fit, vt
actus quide&#x0303; sit simpliciter malus prop-
ter circunstantiam ab homine adiun-
ctam, & nihilominus propter bonā sub-
stantiam, quam habet, sufficiat ad im-
plendam legem. Deinde dicitur, híc ma
ximè habere loc&#x0169; vulgatum principi&#x0169;.
Finem legis nō cadere sub legem. Nam
quanuis lex præcipiendo actum bonum
ex genere, intendat etiam, vt benè fiat,
vt hoc modo possit hominem bon&#x0169; fa-
cere, non tamen hoc totum pręcipit se&#x0303;-
per, sed solum actus substantiam, ideoq&#x0301;;
per illam poterit impleri.</P>
<Z>CAPVT XIIII.
Vtrum obligare subditos sit proximus, & adæ-<marginalia>1.</marginalia>
qua tus effectus legis.</Z>
<P><INI3>P</INI3>Ræcipua efficacia legis ad facien-
dos homines bonos, est eius obli-
gatio quæ videtur esse maximè in<marginalia>Quid sit &#xA753;-|ximus effe-|ctus legis.</marginalia>
trinsecus effectus eius, & ideo de illa cō
sequenter tractamus. Vt autem intelli-
gatur quæstio proposita, duo termini
in titulo positi sunt declarandi. Prior
est, proximus, qui ponitur, quia solum
loquimur de effectu, que&#x0303; lex per se ipsā
facere potest, & hunc vocamus proxi-
mum, vt nunc excludamus effectum,
quem lex per se non facit; statuit aute&#x0303;,
vt per hominem fiat, vt est. V. g. punitio,
& hic dici potest effectus remotus le-<marginalia>Quidsitadæ|quatus effe|ctus legis.</marginalia>
gis. Alius verò effectus esse potest ma-
gis remotus, quia licet sit intentus à le-
gislatore; lex tamen nec illum per se fa-
cit, nec ad illum obligat simpliciter, sed
ad aliquid eius, vt est moralis bonitas
subditi, de quo agemus in casibus se-
quentibus, nunc de primo tantùm agi-
mus. Alius terminus est, Adæquatus. Po-
test enim dici talis effectus adæquatus,
vel quia nulla est lex, quæ non habet ta-
lem effectum, vel quia ille effectus non
potest esse, nisi à lege; vel deniq&#x0301;ue, quia
lex nullum alium habet effect&#x0169;. De ter-
tio membro dicemus capite sequenti,
nunc duo priora sub illa voce compre-
hendimus, & supponimus esse sermone&#x0303;
de propria lege, & de ptopria obligatio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0075.jpg/>
@@1@<SE75>68 Lib. 1. De naturà legis in communi.
<duolan 2><-P>ne morali, vt excludamus legem meta-
phoricam, quę circa irrationalia, & in-
sensibilia versatur, quæ non obligatio-
nem, sed necessitatem inducit per in-
clinationem, vel instinctum naturalem,
quę ad præsens nihil refert. De lege au-
te&#x0303; propria, & respectu rationalis crea-
turæ, cum constet, non inducere illam
necessitatem simpliciter, dubi&#x0169; est, an
inducat morale&#x0303;, quę obligatio dicitur.</P>
<P>  Videtur ergo inprimis, nō posse hoc
tribui omni legi ex l. Legis virtus ff. de Le-
gib. & cap. Omnis dist. 3. cum his, quę tra<marginalia>2.|L. legis vir|tus.|Ca. Omnis|D. Thom.|Corinth. 7.</marginalia>
dit D. Thomas q. 92. ar. 2. Nam inter le-
ges numerantur permittentes, & puni-
entes; at verò permissio opponitur ob-
ligationi, iuxta illud Paul. 1. ad Corinth.
7. Hoc dico secundum indulgentiam, non secun-
dum imperium; imò propriè loquendo,
ea dicuntur permitti, quę facienda non
sunt; per mittuntur enim mala; ergo lex
permittens non obligat; nō est ergo ob-
ligatio effectus legis in vniuersum. Ide&#x0303;
dubium nascitur ex lege p&#x0153;nali, quia
ad p&#x0153;nam nemo obligatur propria ob-
bligatione; imò sunt, qui censeant, quo-
ties lex specialem imponit p&#x0153;nam, non
inducere obligationem. Hìc etiam ad-
di potest lex fauorabilis, qualis est pri-
uilegium, quod lex appellatur ab Isido-
ro in cap. Priuilegium d. 1. & tamen non
obligat: nam vnusquisq&#x0301;ue fauori suo re
nunciare potest, cap. Cum admonasterium,<marginalia>Ca. Priui-|legium|Ca. C&#x0169; ad-|monasteri&#x0169;|Cap. Nisi|c&#x0169; pridem</marginalia>
de Regular. Deniq&#x0301;ue consilium etiam
inter leges numeratur: nam lex priuata
vocatur in cap. Nisi cum pridem, de Re-
nuntiat. & cap. Commissum, de Sponsal. &
tamen non obligat.</P>
<P>  Deinde neq&#x0301;ue in secundo sensu vide-
tur obligatio adæquatus effectus legis.<marginalia>3.|Ca. Com-|missum.</marginalia>
Primò, quia etiā pręcepta priuata obli-
gant, quanuis leges non sint. Imò non
tantum præcepta, quæ ex iurisdictione
procedunt; sed etiam sine iurisdictione
obligare sole&#x0303;t, vt prępceptum parentis
ad filium, domini ad seruos, & prælati
religionis ad subditos, etiam si iurisdi-
ctionem non habeat, vt olim erat in vsu
etiam in monasterijs virorum, & nunc
in monialibus reperitur. Item obliga-
tio sæpe oritur ex propria voluntate, vt
in voto, promissione, & quocunq&#x0301;ue cō-
tractu; non est ergo obligatio adęqua-
tus effectus legis in illo sensu.</P>
<P>  Nihilominus dicend&#x0169; est primo, nul-<-P>@@<marginalia>4.</marginalia>

<-P>lam esse propriam legem, quę obligatio<marginalia>Omnemle-|ge&#x0303; propriā|obligatione&#x0303;|inducere.|D. Thomas|Soto.|Castro.|Gratian.</marginalia>
nem non inducat, id est, necessitatem
quandam operandi, vel non operandi.
Est communis assertio Theologorum
cum D. Thoma q. 92. art. 2. ad 1. & q. 93.
ar. 2. Soto q. 1. ar. 1. Castro lib. 1. capit. 1.
ad finem, & Iuristarum in d. lege Legis
virtus, & in d. cap. Omnis. Et eodem sensu
dixit Gratian. dist. 4. ad finem. Decretum
neceßitate&#x0303; facit, ex hortatio liberam voluntate&#x0303;
excitat. Similem sententiam habet sub<marginalia>D. Hieron.</marginalia>
nomine consilij, & pręcepti Hieronym.
lib. 2. contra Iouin. circa medium. Vbi
consilium datur offerentis arbitrium est; vbi præ
ceptum neceßitas est seruitutis. Et Ambros.<marginalia>D. Amb.</marginalia>
lib. de Viduis circa finem, Præceptum (in-
quit) in subditos fertur, consilium amicis da-
tur, vbi præceptum est, ibi lex est, vbi consilium
ibi gratia est. Et infrà. Præceptum ibi est, vbi
est p&#x0153;na peccati, vtiq&#x0301;ue propter necessi-
tatem, quam præceptum inducit. Sic e-
tiam dixit August. in lib. de Sancta Vir-<marginalia>D. Aug.</marginalia>
ginitate cap. 14. Domino præcipienti non obe
dire damnabile est, & infrà. Præcepto quis-
quis non obtemperat, reus est, & debitor p&#x0153;næ.
Ponderari etiam potest, quod ait Gre-<marginalia>D. Greg.</marginalia>
gor lib. 12. Epistol. 17. & refertur in ca.
1. de Donat. Nobilitas quodam modo sibi le-
gem imponit, vt debere se quod sponte tribuit,
existimet: sup ponit enim, legem impone-
re debitum. Deniq&#x0301;ue Aristot. 1. Ethic.<marginalia>Aristot.</marginalia>
cap. 9. hac ratione dixit, in lege esse vim
coactiuam, quia licèt nō omnis lex spe-
cialiter p&#x0153;nam imponat, infert tamen
necessitate&#x0303;, ratione cuius homo fit dig-
nus p&#x0153;na, si legem transgrediatur. Ra-
tio autem sumitur ex dictis de substan-
tia legis; est enim imperium procedens
à voluntate efficaci obligandi eius, qui
potestatem habet; sed voluntas efficax
supposita potestate, inducit effectum;
ergo. Sensus autem, & maior declaratio
assertionis patebit, respondendo ad ea,
quæ in primo membro obiecta sunt, &
ideò illis satisfaciendum est.</P>
<P>  Circa primum ergo de lege permis-<marginalia>5.|Castro.|Quæ nam|leges per-|mitte&#x0303;tes ha|beant verā|ratione&#x0303; le-|gis.|Gloßa,</marginalia>
siua vno verbo respondeo cum Castro
lib. 1. de lege P&#x0153;nal. cap. 1. in fine, leges
permittentes in tantum esse leges. in
quantum latenter habent admista præ-
cepta, sine quibus non posset intelligi
permissio, vt specialiter decreta per le
gem. Quod significauit Glossa in d. leg.
Legis virtus, dum vtitur exemplo legis
primę, cod. de Iur. & Fact. ignorant. Vbi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0076.jpg/>
@@1@<SE76>Ca. 14. An oblig. subd. sit &#xA753;ximus, & adæquatus effectus legis. 66
<duolan 2><-P>militi permittitur vti exceptionibus
post sententiam contra se latam, prop-
ter suam ignorantiam: nam illa permis-
sio legis obligat iudice&#x0303; ad tales excep-
tiones admittendas, & idem est in si-
milibus, vt capit. sequenti latius expli-
cabo.</P>
<P>  Circa secundum de lege P&#x0153;nali ad-<marginalia>6.|De duplici|obligatione|consideran|da in lege|p&#x0153;nali.|Aug.</marginalia>
uerto, duplicem posse intelligi respect&#x0169;
in tali lege, vn&#xA770; est ad iudicem, qui infli-
cturus est p&#x0153;nam; alius est ad reum, qui
illam passurus est. Priori modo dici po-
test lex illa inducere obligationem, &
imponere illam iudici, puniendi tale de
lictum secundum mensuram per legem
præscriptam. Iuxta illud August. lib. de
Ver. Relig. cap. 31. In his temporalibus legi-
bus, quanquam de his homines iudicent, cum
eas instituunt, cum tamen fuerint institutæ, &
firmatæ, nō licebit iudicibus de eis iudicare, sed
secundum ipsas. Hæc autem obligatio ma-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ior est in ordinarijs iudicibus, quam in
supremo principe, vt declarat D. Thom.
2. 2. q. 67. art. 4. in omnibus tamen est ali
qua, præpterquàm in Deo, qui est supre-
mus Dominus, & potest p&#x0153;nam prout
voluerit relaxare, sed hoc nihil ad præ-
sens refert.<marginalia>7.</marginalia>
<P>  Circa posteriorem autem respectum
aduerte&#x0303;dum est, duas posse intelligi ob-
ligationes in lege: vna est ad culpam,
quæ solet dici in conscientia; alia est ad
p&#x0153;nam. Nam licèt hęc posterior videa-
tur illam priorem supponere, quia ne-
mo fit dignus p&#x0153;na; nisi per culpam; ni-
hilominus controuerti solet; an lex ali-
qua inducat posteriorem obligatione&#x0303;
sine priori, quod solum in quibusdam le
gibus humanis habet aliquam dubita-
tionem: nam in diuinis certum est illud
principium: de illa autem quæstione po
stea dicemus, tractando de lege p&#x0153;nali.
Nunc vel potest intelligi assertio posita
de obligatione in genere, abstrahendo
ab illis duobus modis, vel melius dici
potest, etiam si aliqua lex non obliget
in conscientia ad actum, propter cuius
transgressionem p&#x0153;na imponitur, obli-
gare saltem vel ad illum, vel ad soluen-
dam, seu sustinendam p&#x0153;nam, & ita
neq&#x0301;ue illam legem esse sine aliqua obli-
gatione omnino propria. Dixi autem,
Ad soluendam, vel sustinendam p&#x0153;nam, quia
etiam de ipsa p&#x0153;na quæstio est, an lex
per se, & immediatè obliget ad illam,<-P>@@

<-P>quę non est hìc tractanda; satis enim est
ad assertionem positam, quòd obliget,
siuè ante, siuè post sententiam latā, siuè
ad agendum, siue ad non resistendum,
atq&#x0301;ue ita ad sustinendam p&#x0153;nam.</P>
<P>  Circa tertium de priuilegijs, multi<marginalia>8.|Opinio asse|renti&#x0169; pri-|uilegi&#x0169; nō|esse veram|legem.|Gloß{a}.|Castro.|Se&#x0303;tentia au|ctoris pri-|uilegi&#x0169; eße|verā lege&#x0303;.|D. Isidor.</marginalia>
propter illam rationem negant, priui-
legium esse veram legem, sed aut secun-
dum quid tantum, vt sentit Glossa in d.
cap. Priuilegium, aut nullo modo, vt sentit
Castro lib. 1. de lege p&#x0153;nali cap. 1. Ego
verò existimo, si priuilegium cum pro-
portione sumatur, non minus posse in-
ter leges computari, quam permissione&#x0303;
Quæ est aperta sententia D. Isidori 5.
Etym. cap. 19, vt videbimus capite se-
quenti. Dico autem, Cum proportione,
quia si sermo sit de priuilegio tempora
li, vel concesso vni personę, vt cum eius
vita finiatur, illud deficit à ratione le-
gis, nō pręcisè ex eo, quod priuilegium
est, sed quia non est quid stabile, aut fir-
mum, quod diximus esse de ratione le-
gis: at priuilegi&#x0169; perpetuum cōcessum
aut communitati alicui, aut familiæ, vt
in ea semper duret, propriam rationem
legis habet.</P>
<P>  Oportet tamen duplicia distinguere<marginalia>9.|De duplici|priuilegio,|& qua ra-|tione vtr&#x0169;-|què veram|ratione&#x0303; le-|gis cōtineat|Ca. si dili-|genti.|L. Ius pu-|blicum.</marginalia>
priuilegia, quædam sunt concessa intui-
tu alicuius boni communis, quibus pri-
uatæ personæ renunciare non possunt,
iuxta ca. Si diligenti de foro competenti,
& l. Ius publicum, ff. de Pactis, vt est priui-
legium fori v. g. respectu clerici, cui ip-
se renunciare non potest, quia non in-
tuitu personæ suæ, sed dignitatis cleri-
calis concessum est. Et hoc priuilegi&#x0169;
proprijssimè est lex, nō solum respectu
aliorum, quibus præcipitur, vt tale pri-
uilegium clerico obseruent, sed etiam
respectu ipsius Clerici, cui præcipitur,
vt illo vtatur. In illa enim dispositione
superioris inuenitur perfecta vis obli-
gandi, nihil ergo illi deest ad rationem
legis. Alia sunt priuilegia concessa in-
tuitu priuati commodi ipsarum perso-
narum, de quibus est sermo in dict. ca.<marginalia>Ca. C&#x0169; ac-|cessissent.|Glossa.|Syluest.</marginalia>
Cum acceßissent de Probat. & in Regula,
Quod ob gratiam, de Regulis iur. in 6. Vbi
Glossa, & alij, Syluest. Verb. Priuilegium.
Hoc ergo priuilegium, si comparetur
ad ipsum, cui conceditur, sine dubio nō
habet rationem legis, vt probat ratio
facta, quia non est præceptum illi impo
situm, neq&#x0301;ue obligat illum, c&#x0169; possit ei<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0077.jpg/>
@@1@<SE77>70 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><-P>renunciare. At verò respectu aliorum
qui tale priuilegium obseruaturi sunt,
veram habet rationem legis; continet
enim præceptum perpetuum obligans
ad talem immunitatem seruādam; alio-
qui valde inefficax esset tale priuilegi&#x0169;,
ergo sicut de promissione diximus, vel
etiam de lege punitiua, quatenus obli-
gat iudicem, vt tale iustum nocument&#x0169;
inferat, ita in præsenti dicendum est.</P>
<P>  Circa quartum de Consilio, Glossa in<marginalia>9.|Gloßa.</marginalia>
d. leg. Legis virtus, propter illud censuit,
etiam consilium pertinere ad virtutem
legis. Illam tamen communiter repro-<marginalia>Bart.|Soto.</marginalia>
bāt Bart. & cæteri. Soto lib. 1. de Iust. q. 2.
ar. 2. eam irridet, quoniam cōsilium po-
tius condiftinguitur à præcepto, & cō-
sequenter á lege, quod sentit etiam D.<marginalia>D. Thom.|Consili&#x0169; ra|tionem le-|gis non ha-|bere ratio|à priori o-|stendit.</marginalia>
Thomas d. q. 92. artic. 2. ad. 2. & q. 17. de
Verit. ar. 3. ad 2. & hæc sententia in rigo
re, & proprietate vera est, vt suprà etiā
dixi. Et ratio D. Thom. est optima, quia
consilium non requirit potestatem su-
perioris sed à priuato etiā dari potest
ergo per se non requirit auctoritatem
legis.</P>
<P>  Obijci verò potest, quia idem D. Th.<marginalia>10.|Obiectio.|D. Thom.|Solutio.</marginalia>
1. 2. q. 108. art. 4. consilia Euangelica po-
nit inter partes legis gratiæ. Responde-
tur primo, nomine legis interdumcom-
prehendi totam dispositionem, seu pro
uidentiam legislatoris circa guberna-
tionem subditorum, & sic ad illum per-
tinet non tātum pręcepta dare, sed etiā
consilia de ijs, quæ meliora sunt, quod
obseruauit Christus Dominus in lege
Euangelica, & in iure etiam humano,
pręsertim Canonico sæpe obseruatur,
vt patet in capit. Commissum, de Sponsali-<marginalia>Cap. Com-|missum.</marginalia>
bus, ibi, Tutius est. Et multa sunt similia
iura, ad quę intelligenda est hoc sępe ne
cessarium. In hoc ergo sensu non malè
dixit illa Glossa, legem non tantum prę-
cipere, sed etiam consulure quanuis re
vera id non faciat formaliter, vt lex, sed
concomitanter. Addo prętereà, quan-
do lex consulit vnum effectum, sequi a-
lium, nimirum, vt illud opus, quod con-
sulitur iure prohiberi non possit, nec
tanquam malum refutari, & quoad hoc
dici potest illa lex retinere vim legis, &
obligare. Et hoc modo cum maiori pro
prietate dicuntur consilia Euangelica
pertinere ad legem gratiæ tanquam ap
probata, & stabilita per illam. Et hac<-P>@@

<-P>ratione pro consilijs Euangelicis dam-
namus hęreticos, qui paupertatem, aut
continentiam reprehendunt tanquam
naturæ contrariam. Ita ergo nulla lex
est, vel dispositio superioris, quæ parti-
cipet rationem legis, nisi in quantum
obligationem inducit.</P><marginalia>11.|2. Assertio|Obligatio-|ne&#x0303; esse adæ|quatum ef-|fect&#x0169; legis.</marginalia>
<P>  Dico secundo. Si obligatio propriè,
& c&#x0169; proportione sumatur semper ori-
tur ex aliquo iure, & lege, atq&#x0301;ue ita in
hoc sensu dici potest hic effectus adæ-
quatus legis. Declaratur breuiter: nam
in primis necesse est loqui de obliga-
tione communitati imposita, quia si im
ponatur priuatę personæ, non erit ex
lege, & idem est, si imponatur ad breue
tempus, quia tunc etiam deficit condi-
tio requisita ad legem. Quāuis illæ etiā
obligationes, quatenus habent aliquam
conuenientiam cum obligatione legis
in hoc, quod ab alio habente potestate&#x0303;
imponuntur; consequenter etiam con-
ueniunt cum lege in hoc, quod ex impe-
rio, seu præcepto aliquo proueni&#x0169;t, ma-
ximè quando necessitatem in conscie&#x0303;-
tia imponunt. Imò etiam tunc ab aliqua
lege totam vim obligandi accipiunt.
Atq&#x0301;ue ita sensus assertionis est, omnem
huiusmodi obligationem ex lege oriri
aliquo modo. Probatur autem primo à
contrario ex Aug. 22. contra Faust. cap.<marginalia>August.</marginalia>
27. definiente, peccatum esse dictum, vel
factum contra legem: nam apertè sup-
ponit, omnem obligationem ad aliquid
vitandum, vel faciendum oriri ex lege.
Nam quoties aliquis agendo contra ob
ligatione&#x0303; propriam in conscientia pec-
cat, agit contra legem; ergo talis obli-
gatio erat ex lege.</P><marginalia>12.</marginalia>
<P>  Deinde probatur eisdem exemplis,
quæ in contrarium afferebantur, scili-
cet, voto, promissione, aut quocunq&#x0301;ue
pacto: nam ex his omnibus non oritur
obligatio, nisi ex virtute legis. In illis
enim omnibus distinguere oportet fun-
damentum, seu proximam materiā ob-
ligationis à propria ratione, & causa e-
ius: nam fundamentum consistit in ali-
qua actione humana: illa verò supposi-
ta, ius est, quod obligat; sic in voto (&
idem est cum proportione de reliquis)
proximum fundamentum obligationis
est voluntaria promissio: quod autem
propriè obligat ad illam imple&#x0303;dam, est
ius illud naturale, ac diuinum. Si quid vo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0078.jpg/>
@@1@<SE78>Cap. 15. An leges effectus recte in quatuor diuidantur. 71
<duolan 2><-P>uisti Domino, nec moreris reddere. Et ita etiā
Iuristæ dicunt, omnem obligationem,
quæ ex contractibus oritur, esse natu-
ralem, vel ciuilem, quia ex iure natura-
li, seu gentium, aut ciuili oritur, vt sumi
tur ex textu cum Glossa in l. Cum amplius<marginalia>Gloss{a}.</marginalia>
ff. de Regul. iur. & l. Ex hoc, ff. de Iustit.
& iur. & ita satisfactum est sec&#x0169;dæ par-
ti rationis dubitandi in principio po-
sitæ.</P>
<Z>CAPVT XV.
An rectè numerentur quatuor effectus legis,
præcipere prohibere, permittere, & puni-
re, & quomodo ab illa fiant.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi esse potest, quia<marginalia>1.</marginalia>
obligatio, de qua dictum est ca-
pite præcede&#x0303;ti, videtur esse adę-
quatus, id est, vnicus, & totalis effectus
legis; ergo superuacanea est hęc enume
ratio. Autecede&#x0303;s probatur primo; quia
essentialis ratio consistit in imperio; ex
imperio autem vt sic non sequitur, nisi
obligatio: reliqua enim sunt per acci-
dens; ergo Secundo declaratur discur-
rendo per illa membra: nam præcipere,
& prohibere formaliter idem sunt, so-
lumq&#x0301;ue materialiter distinguuntur, &
ideò superfluum est, illa vt distincta po-
nere. Assumptum patet, quia prohibitio
etiam est quoddam imperium, & præ-
ceptum: nam prohibere nihil aliud est,
quam præcipere, vt aliquid non fiat, si-
cutè contrario præceptum est quædā
prohibitio: nam qui præcipit audire
Missam, vetat, ne omittat, & ideò Isido-
rus lib. 2. Etym. art. 10. & lib. 5. ca. 19. so-<marginalia>Isidor.</marginalia>
lam prohibitione&#x0303; ponit; & omittit prę-
ceptum, fortassè, quia pręceptum per se
non dat bonitatem actui, sed necessita-
tem, quę necessitas benè explicatur per
negationem omittendi, quam significat
prohibitio respectu talis materiæ. Per-
missio autem, vt sic, non est effectus im-
perij, sed potius per carentiam imperij
fit: Nec deniq&#x0301;ue punitio est effectus le-
gis, sed esse poterit iudicis, vel legisla-
toris.</P>
<P>  In contrarium autem est, in primis<marginalia>2.</marginalia>
auctoritas Isidori, qui saltem tres effe-
ctus distinxit, & quartum, qui est præci-
pere, vt clarum supposuisse videtur ex
ipso nomine, & ratione legis. Apud<-P>@@

<-P>Gratianum autem in cap. Omnis, d. 3. ad
textum Isidori adduntur hæc verba.<marginalia>Gratian.</marginalia>
Diuina autem præcipit, vt diligas Dominum
Deum tuum. Quę verba non sunt in Isido-
ro, & illa particula Diuina ineptè addita
est, quia nō sola diuina lex præcipit, sed<marginalia>Decret&#x0169;|Greg.</marginalia>
etiam alia. Et ideo in Decreto Grego-
riano notatur, in multis codicibus non
haberi, & sine dubio expungenda est, &
legendum, aut præcipit, vt sit quædam ad-
ditio ad numer ationem Isi dori. Expres-
se verò illam particulam habet Mode-<marginalia>Modestin.</marginalia>
stinus in l. 7. de Legibus dicens. Legis vir
tus hæc est, imperare, vetare, permittere, puni-
re. Atq&#x0301;ue ita hanc participationem de-
fendit etiam D. Thomas q. 92. ar. 2. Eāq&#x0301;;
ratione declarat, quia act&#xA770; humani, aut<marginalia>D. Thomas</marginalia>
boni sunt, aut mali, aut indifferentes; il-
lis ergo tres effectus legis respondent,
qui sunt præcipere bonos; prohibere
malos; permittere indifferentes, quibus
additur quartus puniendi, tanquam ne-
cessarius ad efficaciā legis. De quo dis-
cursu plura statim dicemus. Hæc ergo
numeratio tanquam doctrinalis, & satis
apta ad explicandos effectus per se cō-
uenientes legi acceptanda est, & expli-
canda. Ad illius verò meliore&#x0303; intellige&#x0303;-
tiam declarabimus singula membra, &
eorum distinctione&#x0303;, & modum, quo per
legem fiunt, quod facile fiet per diffi-
cultates propositas discurrendo.</P>
<P>  Prima, & præcipua erat; quia obli-<marginalia>3.|Approba-|tur diuisio|in quatuor|effectus le-|gis.</marginalia>
gatio est adæquatus, & vnicus effectus
præcepti, in qua possumus priorem par
tem admittere, & negare posteriorem,
quidquid enim lex operatur, media ob-
ligatione, operari videtur, vt probat ra
tio facta de efficacia præcepti, & hoc
modo dici potest ille effectus adæqua-
tus: non tamen vnicus, quia mediante
obligatione operatur alios, vt ex seque&#x0303;
tibus patebit discurre&#x0303;do per omnes ef-
fectus legis.</P>
<P>  Secunda erat, de distinctione pręcep-<marginalia>4.|Quæ distin|ctio sit in-|ter præcep|tum & pro|hibitione&#x0303;.</marginalia>
ti, & prohibitionis, quæ parui momenti
est. Fatemur enim in primis vtrumq&#x0301;ue
ex illis effectibus comprehe&#x0303;di sub obli-
gatione legis, diuerso tamen modo in-
ducere obligationem, & hoc satis esse,
vt illa duo priora membra distinguan-
tur. Imò ad hoc distinguuntur, vt decla
retur legem non solum posse obligare
ad agendum, sed etiam ad non age&#x0303;dum.
Per quod etiā traditur vulgaris diuisio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0079.jpg/>
@@1@<SE79>72 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>legis in affirmatiuam, & negatiuam, quę
licèt fortasse non sit essentialis, sed qua-
si materialis, nihilominus nō est super-
flua, sed necessaria ad duas illas partes
iustitię explicandas, quas Dauid etiam
distinxit Psal. 36. dicens, Declina à malo, &<marginalia>Psal. 36.|Diuisio le-|gis in affir-|matiuā, &|negatiuam,|differentia|intervtrā&#xE8BF;</marginalia>
fac bonum. Deseruitq&#x0301;ue ad declarandum
tum diuersos modos obligandi Legis,
tum etiam diuersos modos peccandi
contra legem. Nam lex affirmatiua di-
citur obligare semper, non tamen pro
semper, quia ex quo lata est, incipit ob-
ligare, & semper obligat, quādiu durat,
quia obligatio est quasi naturalis effe-
ctus eius, non tamen pro semper, quia
non obligat pro singulis momentis, aut
temporibus, sed solum pro certo tem-
pore, pro quo im ponit operandi onus.
Lex autem negatiua obligat semper, &
pro semper, quia & eius obligatio cum
illa semper durat, & propter negatio-
nem, quam includit pro omni tempore,
& qualibet parte prohibitionis suę obli
gat, quia negatio omnia destruit, & quia
abstinere à malo semper, & pro semper
necessarium est. Ex hac etiam diuisione
oritur diuisio peccatorum in peccat&#x0169;
commissionis, & omissionis: nam pec-
catum commissionis contrarium est le
gi negatiuæ; omissio verò affirmatiuæ,
vtex materia de peccatis suppono. Atq&#x0301;;
ita tandem cōstat, nomen pręcepti, seu
imperij æquiuocum esse: interd&#x0169; enim
significat quasi genus commune ad ne-
gatiuum, & affirmatiuum præceptum,
quomodo diximus in definitione legis.
Esse præceptum commune, &c. aliquādo ve-
rò specialiter sumitur pro affirmatiuo
pręcepto, & sic distinguitur à prohibi-
tione, & ita ponuntur illa duo tanquam
distincti legis effectus.</P>
<P>  Tertia difficultas erat de permissio-
ne, quam D. Thomas ita declarat, vt vi-<marginalia>5.</marginalia>
deatur illam ponere in sola negatione
præcepti, & prohibitionis, illa enim per
mitti dicuntur, quæ nec pręcipiuntur,
nec prohibe&#x0303;tur. Additq&#x0301;ue materiā per-
missionis esse actus, vel indifferentes,
vel par&#x0169; bonos, & parùm malos. Vtr&#x0169;q&#x0301;;
autem dictam difficultatem habet. Pri-
mum quidem quia (vt obijciebam) illa
negatio nō est effectus legis, sed potius
est effectus negationis vtriusq&#x0301;ue legis
tam præcipientis, quàm prohibentis,
quia sicut affirmati o est causa affirma-<-P>@@

<-P>tionis, ita negatio est causa negationis;
permissio autem illo modo declarata
negatio tant&#x0169; est; ergo non est effectus
legis, sed negationis legis. Et confirma-
tur argumento facto in pręcedenti ca-
pite, quia permissio illo modo nō indu-
cit obligationem, nec est effectus eius;
ergo non potest esse effectus legis.</P>
<P>  Secundum etiam de materia difficile<marginalia>6.</marginalia>
est, primo ex parte actuum malorum,
quia licèt sint parum mali non permit-
t&#x0169;tur lege ęterna, & naturali, vt docuit<marginalia>Aug.</marginalia>
August. lib. 1. de Libero arbitrio cap. 5.
& 6. Si verò sit sermo de lege positiua,
etiā grauiter mali interd&#x0169; permittun{t$},
vt s&#x0169;t fornicatio, homicidi&#x0169; adulteræ,
aliqua pacta iniusta, & similia. Secundo
ex parte bonor&#x0169; actu&#x0169;, quia si permis-
sio in sola negatione consistit, aliqui bo
ni actus nec pręcipiuntur, nec prohibe&#x0303;-
tur, quia sunt optimi, & ex melioribus
bonis, vt Virginitas, & similes actus,<marginalia>Gloß{a}.</marginalia>
qui sub consilium cadunt, & sic Glossa
in d. ca. Legis virtus, dixit, consilium esse
posse effectum legis, & sub permissione
comprehendi. Quod siquis refugiat cō-
cedere tales actus esse permissos, sequi-
tur, & non recte poni permissionem in
illa sola negatione, & diuisionem actu&#x0169;
datam à D. Thoma esse insufficientem.</P>
<P>  Ad explicandum ergo hunc effectum
aduerto primò, permissionem interd&#x0169;<marginalia>7.|Duplex ge-|nus permis|sionis, Iu-|ris, scilicet,|& facti.</marginalia>
esse solius facti, interd&#x0169; iuris; prior nul-
lo modo ponitur effect&#xA770; legis, posterior
autem esse potest, quia lex ad ius perti-
net, seu ius constituit. Vtrumq&#x0301;ue in Deo
explicatur optime: nam si factum atten-
damus, Dens multa peccata permittit,
quia cum posset impedire, ne fiant, de fa
cto non impedit, nec vult impedire, sed
potius directè vult illa permittere, id
est sinere, vt fiant. Attendendo autem
ad ius, Deus nullum peccat&#x0169; permittit,
quia nullum non prohibet, neq&#x0301;ue vllum
impunitum relinquit, quomodo dixit
Aug. suprà, legem æternam nullum pec-<marginalia>Aug.</marginalia>
catum permittere. Igitur permissio fa-
cti non includit negationem probitio-
nis, sed meram negationem impedime&#x0303;-
ti, seu operis, quo possit efficaciter im-
pediri effectus permissus: permissio au-
tem iuris, de qua in præsenti est sermo,
includit negationem prohibitionis, &
præcepti, vt D. Thomas dixit. Secundo,
hęc permissio iuris considerari potest,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0080.jpg/>
@@1@<SE80>Cap. 15. An leges effectus recte in quatuor diuidantur. 73
<duolan 2><-P>vel vt consistit in mera negatione præ-
cepti, & prohibitionis, vel quatenus in
aliquo positiuo præcepto f&#x0169;datur, quia
nimirum per legem aliquam positiuam
talis permissio decreta est, & stabilita.
Sicut enim in Deo quoad permissione&#x0303;
facti, aliud est permittere, aliud estvel-
le permittere, ita in ordine ad ius, aliud
est permittere purè negatiuè, aliud per
lege&#x0303; positiuā de permissione statuere.</P>
<P>  Dico ergo, permissionem merè nega<marginalia>8.|Permißio-|ne&#x0303;negatiuā|nō esse pro-|pri&#x0169;effect&#x0169;|legis asse-|ritur.</marginalia>
tiuam, quę resultat ex sola negatione v-
triusq&#x0301;; præcepti affirmatiui, & negati-
ui, non esse proprium effectum legis, vt
veró per aliquam positiuam legem de-
cernitur, sic esse specialem effectum le-
gis. Prior pars videtur probari sufficie&#x0303;-
ter ratione facta, quia ad illum modum
permissionis non est necessarium ferre
legem aliquam; satis enim est non ferre
legem prohibentem. Item permissio il-
la non est ex potestate legislatiua, nam
interdum actus talis est, vt nec prohi-
beri possit, nec præcipi; ergo negatio-
nes illæ tunc non sunt effectus talis po-
testatis, quia non sunt (vt sic dicam) ex
voluntate etiam indirecta legislatoris,
sed ex se tales sunt. Ergo nec permissio
illa est effectus potestatis legislatiuæ;
ergo neq&#x0301;; legis. Deniq&#x0301;; illa negatio nul-
lam propriè habet causam, sed ex se ta-
lis actus permissus est, dum non prohi-
betur. Sicut non propriè dicetur Deus
esse causa negationis essendi, quæ intel-
ligitur in re possibili nunquam futura;
sed ex se habet, quod sit nihil, quia illa
nihil est, nisi creetur, quod autem sit ni-
hil non habet à Deo, sed ex se; sic ergo
actus ex hoc præcisse, quod non prohi-
betur, nec pręcipitur per legem, nō ha-
bet à lege, quod sit permissus, sed id ha-
bet ex se, vt ergo sit propriè permissus
per lege&#x0303;, oportet, vt ipsa permissio sta-
biliatur, & firmetur aliquo decreto, & vo
l&#x0169;tate legislatoris; & tunc recté dicitur
act&#xA770; permissus positiuè, & similiter per-
missio illa habet specialem modum, ra-
tione cuius dicatur effectus legis. Et ita
etiam manet secunda pars assertionis<marginalia>9.|Permißio|simpliciter|dicta regu-|lariter sol&#x0169;|versa{t$} cir-|ca malos a|ctus.</marginalia>
declarata, & cōfirmata, quam ita profe-
cto intellexit Isidor. vt statim ostendā.</P>
<P>  Vt autem magis constet, de qua per-
missione sit sermo, oportet vltimo no-
tare permissione&#x0303; simpliciter dictā attri
bui solere malis actibus, & de illis ma-<-P>@@

<-P>ximè, ac regulariter intelligi, pręsertim
quādo Deo tribuitur: dicitur enim De&#xA770;
permittere peccata; reliquos verò act&#xA770;
non tantum permittere, sed etiā velle,
aut ordinare. Nihilominus tamen ali-
quando accipitur etiam in bonam par-
tem. Sic enim dixit Paul. 1. Corinth. 7.
Hoc autem dico secundum indulgentiam, nō se-<marginalia>Permißio|etiam ali-|quādo ver|satur circa|actusbonos|& indiffe-|rentes.</marginalia>
cundum imperium, id est, permittendo, nō
pręcipiendo; loquebatur autem de actu
matrimonij, qui malus non est. Vnde à
fortiori dici poterit permissio de acti-
bus indifferentibus. Vtroq&#x0301;ue ergo mo-
do, scilicet, in bonam, & malam actione&#x0303;
potest permissio esse effectus legis. Imò
Isidor. apertè loquut&#xA770; est de permissio-<marginalia>Isidor.</marginalia>
ne rei bonæ: nam adhibet exemplum hu
ius permissionis, dice&#x0303;s, Omnis lex aut per-
mittit aliquid, vt quòd vir fortis petat præmi&#x0169;:
nam illud verbum Petat ibi non dicit im
perium, sed permissionem: constat aute&#x0303;
illam permissionem esse rei bonæ. Sic
etiā Glossa in cap. Qui partem 55. d. vbi in
textu de his, qui partem digiti, vel aliā
similem particulam corporis, non vo-
luntate, sed casu amiserunt, dicitur, Hos
canones præcipiunt clericos fieri; Glossa rectè<marginalia>Gloss{a}.</marginalia>
exponit, id est, permittunt, quia illud non
est imperium, licèt de re bona sit.</P>
<P>  Sic etiā in ca. Hac ratione, 31. q. 1. dici-<marginalia>10.</marginalia>
tur, Apostolos pręcepisse sec&#x0169;das nup-
tias, id est, permisisse, ver&#x0169; est, illa verba
esse Auctoris imp. in Matt. Hom. 22. qui<marginalia>Auctorim|perf.</marginalia>
nō benè sensit de sec&#x0169;dis nuptijs, & ideò
permissione&#x0303; ibi accipit in malā parte&#x0303;;
vnde de huiusmodi &#xA751;missione subi&#x0169;git.
Aliud est præcipere aliud permittere; quod e-
nim præcipimus, semper placet; quod aute&#x0303; per-
mittimus, nolentes permittimus, quia malā vol&#x0169;
tate&#x0303; homin&#x0169; in tot&#x0169; prohibere nō possumus. Quæ
doctrina vera est de permissione mali,
& statim nobis deseruit; tame&#x0303; malè ap-
plicatur ad illud exe&#x0303;pl&#x0169; de sec&#x0169;dis nup-
tijs post morte&#x0303; prioris coniugis: nā illæ
bonę s&#x0169;t, & nō pręcipi&#x0169;tur propriè, quia
nemo ad illas obligatur, & ita rectè ibi
pręcept&#x0169; &#xA753; permissione boni interpre-
tamur. Sępius verò dicuntur leges per-
mittere aliqua mala, sicut leges ciuiles
permitt&#x0169;t meretrices, & marit&#x0169; occide
re vxore&#x0303; inue&#x0303;tā in actuali adulterio, &
cōtrahe&#x0303;tes se dicipere in frà dimidiam,
&c. Sic etiā multi intellig&#x0169;t verb&#x0169; Chri-
sti Matt. 19. Ad duritiā cordis vestri permisit<marginalia>Matt. 19.</marginalia>
vobis Moyses dimittere vxoresvestras; vt suprà<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0081.jpg/>
@@1@<SE81>74 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>Imperf. exponit, & Ambr. lib. 8. in Luc. c.<marginalia>Auctorim|perf.|Ambros.|Hieron.</marginalia>
16. & Hier. Mat. 5. & 19. & quā pluresscho
lastici. Alij verò intelligunt de dispen-
satiua permissione, per quam actus red
ditur non malus, licèt non præceptus,
quod est probabile, non pertinet tame&#x0303;
ad hunc locum id discutere: satis enim
est, quod in illo etiam sensu permissio
dici potest effectus legis.</P>
<P>  Omnibus autem his modis hic effe-<marginalia>11.</marginalia>
ctus non est puré negatiuus, sed aliquid
positiuum circa negationem operatur;
diuerso tamen modo. Nam quando per
missio dicitur de actu alias bono, non
solum non prohibet illum: sed etiam c&#x0169;
sit bonus; dat positiuam facultatem,
seu licentiam, vel ius aliquod ad illum.
Idem contingit in exemplo posito ab
Isidoro; cum enim lex dicit, Vir fortis pe-
tat præmium; non solum negatiuè per mit-
tit, sed dat illi speciale ius ad postulan-
dum tale præmium, & ad laborandum
in spe illius, invirtute virtualis promis-
sionis eiusdem legis. Atq&#x0301;; hoc modo lex
concedens fauorem, quando non præ-
cipit illum acceptare, sed liberum re-
linquit illi renunciare, permissiua dici-
tur iuxta modum loquendi Isidori; quā-
uis non tantum negatiuè disponat, sed
aliquid positiue concedat. Quando ve-
rò lex permittit malum, in quo vel dis-
pensare non potest, vel non dispensat,
licèt non tribuat ius (vt sic dicam) tri-
buit saltem impunitate&#x0303; apud homines,
quæ continet morale ius non parui mo
menti. Interdum etiam (si sit lex ciuilis)
cōcedit, vel negat actionem, in iudicia-
li foro, qui etiam est moralis effectus sa
tis distinctus à sola negatione prohibi-
tionis. Deniq&#x0301;; si permissio sit simul dis-
pensatiua, esto non sit præceptiua, con-
cedit non solum impunitatem apud ho
mines, sed etiam apud Deum, quia con-
cedit immunitatem á culpa, quod lon-
gè maius est.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc tādem intelligitur quod<marginalia>12.</marginalia>
superiori capite dicebamus, legem per-
mittentem semper includere præcept&#x0169;
obligās aliquem, & aliquo modo. Nam
licèt non obliget alios, ad quos potissi-
mè dirigitur per mod&#x0169; imperij. Vt in il
lo exemplo capit. Qui partem, verb&#x0169; illud<marginalia>Cap. Qui|partem.</marginalia>
Præcipimus clericum fieri, non obligat mu-
tilat&#x0169;, vt Clericus fiat, sed respectu illi&#xA770;
est permissio concessiua iuris (vt sic di-<-P>@@

<-P>cam) obligat tamen prælatum, ne ob eā
causam illum repellat. Item in exemplo
Isidori obligat illa lex ad dandum præ-
mium viro forti petenti, quando secun-
dum legem petit, & nihil est, quod ratio-
nabiliter impediat. Quando verò per-
missio est alicuius mali, obligat iudice&#x0303;,
ne propter illud puniat, quia hoc prohi
bet talis lex, & sic de alijs. Atq&#x0301;ue ita suf-
ficienter est declaratus hic effectus se-
cundum se; quid autem secundum D.
Thomam dicendum sit, in puncto sec&#x0169;-
do dicam.</P>
<P>  Quarta obiectio erat de punitione,
quia non videtur esse effectus legis. Ad<marginalia>13.|Quomodo|punitio sit|effectus le-|gis.</marginalia>
quod breuiter dico, aliud esse loqui de
dignitate, seu reatu p&#x0153;næ; aliud de a-
ctuali inflictione p&#x0153;næ, & vtroq&#x0301;ue mo-
do potest dici p&#x0153;na effectus legis, licèt
diuersis considerationibus, & rationi-
bus. Nam lex imponendo necessitate&#x0303;
virtutis, seu honestatis, consequenter
facit, vt transgressor legis sit dignus p&#x0153;
na saltem apud Deum, quia suam obli-
gationem lege impositam nō obseruat.
Quod locum habet tam in lege natura-
li, quā in positiua, diuina, vel humana,
quia supposita lege actus est inordina-
tus, & illa dignitas p&#x0153;nę intrinsecè se-
quitur ex malitia actus, etiam si malitia
fortasse fuerit ex occassione legis posi-
tiuæ. Est tamen differentia in hoc inter
legem naturalem, & positiuam. Quod<marginalia>Differentia|legis natu-|ralis, & po|sitiuæ quo-|ad effect&#x0169;|puniendi.</marginalia>
lex naturalis, licèt faciat, vel ostendat
actum esse malum, tamen vt est merè
naturalis non taxat modum, vel quāti-
tatem p&#x0153;næ: nulla enim ratione intelli-
gi potest hoc fieri sine decreto alicuius
liberę voluntatis. Quia licèt peccatum
ex natura sua mereatur fortasse p&#x0153;nā
tantę grauitatis, vel durationis, tamen
quod sit in hac specie mali, vel suppli-
cij, vel quod sit in tali gradu inte&#x0303;sionis,
in tali loco, & tempore, ex libera ali-
qua administratione, & prouidentia pe&#x0303;-
det. Vnde taxatio p&#x0153;nę isto modo, aut
fit per lege&#x0303; ęternam Dei, maximè quoad
p&#x0153;nā vitæ futuræ, aut fit per lege&#x0303; posi-
tiuam, quoad p&#x0153;nas, quę in hac vita, &
in humano foro imponuntur. Et olim
quide&#x0303; per legem diuinampositiuā scrip
tam fuerunt multę p&#x0153;nę huius vitę pro
varijs delictis præscriptę: in lege au-
tem gratiæ nullæ sunt p&#x0153;nę inflictæ pro
hac vita iure diuino, vt in materia de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0082.jpg/>
@@1@<SE82>Cap. 16, Vtrum omnes leges prædictos effectus efficiant. 75
<duolan 2><-P>censuris, & irregularitate ostendimus.
Huiusmodi ergo p&#x0153;nę vitæ præsentis
per humanas leges ciuiles, vel canoni-
cas designantur, & eo ipso, quod p&#x0153;na
est per legem designata, transgressor le
gis fit reus, & debitor talis p&#x0153;nę, & hoc
modo dicitur talis p&#x0153;na effectus legis.</P>
<P>  At vero ipsa actualis inflictio p&#x0153;nę<marginalia>14.</marginalia>
aliquando fit etiam immediatè per ip-
sam legem, vt quando lex ipsa secum
affert exequutionem per se ipsam, vt
contingit in legibus imponentibus ce&#x0303;-
suras, irregularitates, aut alias inhabi-
litates ipso facto, quod etiam non facit
lex, nisi imponendo obligationem ab
aliquo actu abstinendi, vel aliquid age&#x0303;-
di, vt de censuris alibi diximus, & de le-
ge p&#x0153;nali infrà dicetur. Aliquando ve-
rò, & ordinariè solum infligitur p&#x0153;na
per legem mediatè, & remotè, quate-
nus in virtute legis aliquis mouetur,
vel obligatur ad infligendam p&#x0153;nam.
Vnde licèt hoc modo iudex verbi gra-
tia sit propinqua causa p&#x0153;næ, vel po-
tius minister, qui ex imperio, eius mo-
uetur; nihilominus quia lex est quasi
primum mouens iudicem, ideò talis p&#x0153;
na dicitr effectus legis. Dices; ergo om-
nìs act&#xA770; præceptus per legem, vel omis-<marginalia>Obiectio.</marginalia>
sio actus prohibiti dici poterit effectus
legis, quod non videtur verum; nam ef-
fectus legis est præcipere, non facere.<marginalia>Solutio.</marginalia>
Respondeo concedendo sequelam cum
proportione: nam, vt capite sequenti
dicam, effectus legis est facere homines
bonos. Vnde duplex distingui potest
effectus legis, vnus, qui immediatè fit
ab ipsa, & hoc est præcipere, vel prohi-
bere; alius mediatus, qui est bene ope-
rari, vel mala vitare. Et in hoc ferè ide&#x0303;
est de effectu punitionis, licèt interdum
ipsa executio p&#x0153;nę fiat per ipsam le-
gem, vt dictum est,</P>
<P>  Dices; ergo etiam peccatum poterit<marginalia>15.|Obiectio.</marginalia>
dici effectus legis permittentis, quia li-
cèt illa lex immediatè solum concedat
permissionem, vel præcipiat impunita-<marginalia>Solutio.</marginalia>
tem, tamen ex illa tādem sequitur exe-
cutio peccati permissi. Respondeo, ne-
gando sequelam: est enim longe diuersa
ratio, quia lex permittens iusta est (vt
supponimus) non est ergo causa pecca-
ti, quia neq&#x0301;ue ad illud inducit positiuè,
vt constat, neq; illud intendit, sed impe-
dire maiora mala: neq&#x0301;ue etiam indire-<-P>@@

<-P>ctè est causa illius, quia non tenetur il-
lud &#xA753;hibere, aut punire, quare nec prę-
bet actiuam occasionem illius, sed so-
lum permittit scandalum passiu&#x0169;. Lon-
ge verò aliud est de lege prohibe&#x0303;te ma-
lum, & præcipiente bonum: nam vtraq&#x0301;;
per se id intendit, & ad id inducit, quā-
tum potest. Imo etiam est diuersa ratio
de lege puniente, quia licèt absolutè nō
intendat malum p&#x0153;næ, nihilominus ex
suppositione culpę intendit, & præcipit
p&#x0153;nam, & interdum facit illam, vt dixi.</P><marginalia>16.|Qui nā sint|effectus àle|ge inte&#x0303;ti, &|qui accesso|rij.</marginalia>
<P>  Atq&#x0301;; ex his satis declarati manent di
cti quatuor effectus, & modus, quo effi-
ciuntur à lege, vel immediate quoad
obligationem, prohibitionem, aut con-
cessionem, vel mediatè quoad exequu-
tionem, seu punitionem. Constat etiam
distinctio, & quasi ordo illorum effectu&#x0169;
inter se. Nam primi duo effectus, qui
sunt præcipere, & prohibere, s&#x0169;t prima-
rio, ac per se intenti, & quodam modo
pertine&#x0303;t ad substantiam legis, & in hoc
distinguuntur ab alijs duobus, qui sunt
veluti accessorij, & adiuncti ad iuuan-
dam lege&#x0303;, vt facilius, vel efficaciùs prio-
res effectus consequatur. Inter se autem
distinguuntur duo primi effectus tan-
quam affirmatio, & negatio, vt declara-
tum est, & ferè similem oppositionem
babent inter se permissio, & punitio: nā
prior concedit impunitatem, vel etiam
fauorem: posterior verò è contrario se
habet, vt constat.</P>
<Z>CAPVT XVI.
Vtrum omnes leges prædictos effectus efficiant,
præsertim peccati permißionem.</Z>
<P><INI3>A</INI3>D hoc explicādum notari potest,<marginalia>1.|duplex vsur|patio no-|minis lex.</marginalia>
legis nomen interd&#x0169; s&#x0169;mi vt col-
lectiu&#x0169; ad significandum totum
aliquem ordinem, seu statum legum: sic
enim lex naturalis dicitur tota colle-
ctio pręceptor&#x0169; naturali&#x0169;, lex scripta,
vel lex gratiæ significat tot&#x0169; ius diuin&#x0169;
positiu&#x0169; antiquum, vel nouum; & sic etiā
potest accipi lex ciuilis, & canonica c&#x0169;
proportione; quanuis in communi vsu
loque&#x0303;di illa collectio magis significari
soleat nomine iuris ciuilis, vel canonici
quam nomine singulari legis. Alio ergo
modo lex est determinat&#x0169; nome&#x0303; signifi-
cās i&#x0303;difinite singulas particulares leges.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0083.jpg/>
@@1@<SE83>76 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><P>  Loquendo itaq&#x0301;ue de lege hoc poste-<marginalia>2,|Nō omnes|effectus le-|gis singulis|conueni&#x0169;t.</marginalia>
riori modo, & magis proprio, cert&#x0169; est
non omnes illos effectus conuenire sin-
gulis legibus, cum aliqui illorum inter
se habeant oppositione&#x0303;. Itaq&#x0301;ue in pri-
mis lex prohibens non est præcipiens,
nec è conuerso: nam vt dixi illi duo effe-
ctus distinguunt quasi duas species prę-
ceptorum habe&#x0303;tium inter se oppositio-
ne&#x0303; quasi contradictoriam ex parte ma-
terię. Nec refert, quod interd&#x0169; dicitur
lex præcipiens actum prohibere omis-
sionem, nam illa prohibitio in affirma-
tionem reducitur, quia est negatio, quę
in negatione&#x0303; cadit, scilicet, in omissio-
ne&#x0303;; & ita duę negationes affirmāt. Neq&#x0301;;
etiam obstat, quod lex pręcipie&#x0303;s actum
tali tempore faciendum, virtute prohi-
bet habere propositum, aut vol&#x0169;tatem
non faciendi eundem actumpro illo te&#x0303;-
pore: siuè tale propositum in eode&#x0303; tem-
pore, siuè priùs habeatur, semper enim
erit legis violatio, sicut etiam lex pro-
hibe&#x0303;s aliquem actum, præcipit interd&#x0169;
act&#x0169; positiu&#x0169; voluntatis, vel extern&#x0169;, si
necessarius fuerit ad vitand&#x0169; act&#x0169; pro-
hibit&#x0169;, vt lex non fornicādi, aliquando
obligat ad habend&#x0169; positiu&#x0169; proposit&#x0169;
non fornicandi, si necessari&#x0169; sit ad vin-
cendā ratione&#x0303; illi legi contrariā, vel ob
ligat ad fugiendas occasiones &c. Hæc
(inquam) non obstant, quia sunt solùm
per quandam consequutione&#x0303;, in quant&#x0169;
lex aliquid imperās, consequenter obli-
gat ad ea, quæ necessaria s&#x0169;t ad id, quod
primario est imperatum. Illa aute&#x0303; duo
membra distinguuntur ex rebus, quas
per se primò imperant, quæ sunt agere,
vel non agere, & ita nunquam possunt
coincidere in eandem legem.</P>
<P>  Sic ergo primi duo effectus non con-<marginalia>3.|Effectus pu|niendi quo|modo sem-|per coni&#x0169;-|gitur cum|omni lege.</marginalia>
ueniunt singulis legibus. Tertius autem
qui est punitio semper coniungitur ali-
quo modo c&#x0169; singulis legibus, & c&#x0169; pri-
mis duobus effectibus, saltem quatenus
omnis legis transgressio de se, & per na
turale&#x0303; consequutione&#x0303; facit dignum p&#x0153;-
na, vt dictum est; nō tame&#x0303; omnis lex im-
ponit specialem p&#x0153;nā, vt per se cōstat,
sed hoc est proprium aliquarum legum.
Et quia p&#x0153;nę taxatę provita futura per
tinent ad forum Dei, de illis nō agimus,
quia nobis in particulari ignotæ sunt.
Propriè ergo tribuitur hic effectus ali-
quibus legibus humanis, quę speciales<-P>@@

<-P>p&#x0153;nas imponunt, & ideo p&#x0153;nales dic&#x0169;-
tur, de quibus infrà specialem sermone&#x0303;
instituemus. Quartus deniq&#x0301;; permissio-
nis effectus multò minus conuenit sin-
gulis legibus; imò rarus est, & paucę s&#x0169;t
leges, quę ad permissionem tant&#x0169; cōce-
dendam ferantur, vt per se constat.</P>
<P>  Loque&#x0303;do autem de lege in priori sig-<marginalia>4.|Legi s&#x0169;ptæ|collectiue|omnes effe|ct&#xA770; legis cō|ueniunt.</marginalia>
nificato collectiuo, sic omnes hi effectus
possunt omnibns, & singulis legibus at-
tribui, pręsertim si permissione&#x0303; acci-
piam&#xA770; in illa amplitudine, in qua ab Isi-
doro, & à D. Thom, s&#x0169;pta est. Quod ideo
dico, quia in permissione est aliqua dif-
ficultas: nam de cęteris tribus effectib&#xA770;
satis ex dictis cōstat in omni ordine le-
g&#x0169; habere loc&#x0169;. Nam in omni ordine le-
g&#x0169; est nececessarium aliquid pręcipere,
& vetare, & c&#x0169; omni lege est coniuncta
vis coge&#x0303;s, qua faciat trāsgressores reos
p&#x0153;nę. Illis ergo effectibus omissis, quod
ad permissione&#x0303; attinet (vt à clariorib&#xA770;
incipiamus) de legibus ciuilibus cōstat
multa perm ittere, siue concedendo bo-
na, seu priuil egia, siuè permitte&#x0303;do pec-
cata: hoc en im non est contra iustitiam
talis legis humanæ, quia non spectat ad
illam, nec ad finem eius, cohibere, vel
punire omnia vitia, vt tradidit August.<marginalia>Aug.</marginalia>
1. de Liber. arb. capit. 5. & 6. & infrà vi-
debimus, & exempla sunt in superiori-
bus sufficienter posita.</P>
<P>  De legibus autem canonicis clarum<marginalia>5.|Lexpermis|siua per mo|d&#x0169; cōcessio-|nis, & dispe&#x0303;|sationis nō|supponens|culpā, in iu|re canoni-|co sæpe re-|peritur.|Cap. Qui|partem.</marginalia>
est, inueniri in iure canonico leges per-
missiuas aliquarum rerum, quæ non in-
cludunt culpam, sed concessionem per
modum dispensationis, non obstāte ali-
quo defectu naturali, vel morali iā præ-
terito vt dict&#x0169; est de casu ca. Qui partem
d. §. Ide&#x0303; dici potest de canonibuspermit
tentibus alique&#x0303; neophyt&#x0169; ordinari, vel
conuersum ab hęresi aliquādo in hono-
ris grad&#x0169; restitui, & similibus. De per-
missione aute&#x0303; positiua peccati non vi-
detur solere fieri per ius canonicum.
Dico autem positiua, quia negatiuè
infinita sunt peccata, quæ permittun-
tur iure canonico, id est, quę non pro-
hibentur, aut puniuntur speciali iure
canonico, sed relinquuntur suę naturæ;
sed iam diximus hunc modum permis-
sionis non esse proprium effectum legis.
Non vide&#x0303;tur autem iura canonica posi-
tiue disponere de aliquo vitio in parti-
culari, vt non puniatur per Ecclesiæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0084.jpg/>
@@1@<SE84>Cap. 16, Vtrum omnes leges prædictos effectus efficiant. 77
<duolan 2><-P>Pręlatos, aut quod impunè permitta-
tur, quia hoc non videtur consentane&#x0169;
fini illius iuris, qui est integra salus ani-
marum, & ideò videntur relinquere pru
de&#x0303;tiæ Pręlatorum vel correctionem, vel
tolerātiam eorum peccatorum, de qui-
bus iura canonica nihil disponunt, & ita
propria permissio positiua peccati nō
videtur esse effectus legis canonicæ.</P>
<P>  Vnde á fortiori constat non inueniri<marginalia>6.|Lex diuina|Euangelica|non conti-|net legesali|quas permi|ßiuas; præ-|cipue pec-|cati.</marginalia>
talem permissionem in lege diuina gra
tiæ, in qua pauca sunt positiua præcep-
ta pertinentia ad ritus essentiales sacri
ficij, & Sacramentorum nouæ legis, & ad
vnitatem fidei magis explicitæ, & Ec-
clesiæ vniuersalis sub vno capite. De a-
lijs autem rebus particularibus non cō
tinet specialem dispositionem quoad
actus virtutum, nedum quoad permis-
siones peccatorum. Neq&#x0301;ue dici potest,
illa permittere, solum quia non prohi-
bet, quia non propter talem finem illa
specialiter non prohibet, sed quia sup-
ponit prohibita ipso diuino iure natu-
rali. Loquendo autem de permissione
concessiua priuilegij aliqui effectus si-
miles possunt huic legi attribui, inter
quos numerari possunt singularia pri-
uilegia Christianorum respectu infide-
lium, vt quod possit coniux fidelis ab in
fideli discedere &c. Item priuilegia Cle
ricorum, & præsertim summi Pōtificis.
De quibus tamen aduerto, hæc nō dici
propriè permissiones, sed iussa, quia nō
sunt priuilegia personæ, sed fidei, vel
dignitatis, & communitatis, & ideo non
per modum permissionis, sed per mo-
dum pręcepti conceduntur, vt, Deo
dante, in materia de Ordine, & Hierar-<marginalia>An lex ve|tusaliquod|peccat&#x0169;per|mitteret.</marginalia>
chia Ecclesiastica latius tractaturi su-
mus. De lege autem veteri controuer-
sia est, an illa positiuè permitteret ali-
quod peccatum, & præsertim tractatur
de libello repudij. Sed non possunt hæc
in particulari discuti in pręsenti. Solum
dico id non repugnare iustitiæ, & hone-
stati illius legis, nec esse multum alien&#x0169;
ab imperfectione eius, licet satis proba
bile sit, etiam in illa lege non fuisse h&#x0169;c<marginalia>7.|De permis-|sionib&#xA770; quæ|in lege na-|turali, &|æterna re-|periuntur.</marginalia>
effectum, quia necessarius non erat, &
minus decuisse videtur.</P>
<P>  Tandem de naturali lege (idemq&#x0301;ue
est cum proportione de æterna) cert&#x0169;
est, multa bona concedere permissiuè,
potius quàm præceptiuè (vt sic dicam)<-P>@@

<-P>respectu singulorum, quibus talis con-
cessio fit. Vt concessit hominibus di-
uisionem, & dominia rerum: nam posse
diuisionem rerum facere, & dominia
particularia acquirere de iure naturæ
est, non præcipiendo, quia poterant ho-
mines diuisionem non facere, & parti-
cularia dominia non admittere; ergo
permissiuè. Et ita possunt multa nume-
rari, de quibus dicemus libr. sequenti,
explicando ius gentium. At verò loque&#x0303;-
do de permissione mali culpæ, certum
est, nullo modo permitti per naturale&#x0303; le
gem: nam lex naturalis prohibet omne
malum, & quantum est ex se nullum re-
linquit impunitum: nam omnis trans-
gressor legis ex vi naturalis iuris dig-
nus est p&#x0153;na. Vnde quando D. Thomas<marginalia>D. Thomas</marginalia>
d. q. 92. articul. 2. dicit parua mala per-
mitti per legem, potest primò intelligi
secundum aliquos, de peccatis veniali-
bus, quæ lato modo permitti dicuntur,
quia non sunt contra pręcepta natura-
lia, sed pręter illa. Sed hoc non placet,
quia omne mal&#x0169; etiam minimum prohi
betur lege naturali, & dici potest cōtra
illā, licet imperfectè. Debet ergo illud
intelligi nō de lege naturali, sed de lege
in generali, vt abstrahit à positiua, & na
turali: ita enim loquitur D. Thom. de le-
ge in illo articulo, ideoq&#x0301;; nō omnia, quę
ibi dicit, sunt accōmodāda omnibus le-
gibus, sed singula singulis c&#x0169; partitione
accōmodata iuxta materię capacitate&#x0303;.
Sic ergo aliqua lex, scilicet, humana, &
ciuilis &#xA751;mittit illa parua mala, licèt nō
omnis lex, quia lex naturalis illa nō per
mittit. Et in hoc sensu parua mala dici
poterunt, non tāt&#x0169;venialia peccata, sed
etiam quædam mortalia, quæ in ordine
ad finem legis ciuilis parua reputātur,
licèt in ordine ad Deum sint magna,</P>
<P>De indiffere&#x0303;tib&#xA770; aute&#x0303; operibus dubitari<marginalia>8.|An opera|indiffere&#x0303;tia|per legem|naturalem|permittan-|tur, ac per|cæteras.</marginalia>
potest, an dici possint permitti lege ali-
qua, quia nulla esse videtur, quæ positi-
ue illa permittit, sed tāt&#x0169; negatiuè, quia
non prohibet, nec pręcipit illa, quod nō
videtur esse satis, vt dixi. Nihilominus
dici poss&#x0169;t propriè permitti per legem
naturale&#x0303;, quia lex naturalis nō merè ne
gatiuè circa illa se habet, sed etiam po-
sitiuè iudicat, & disponit talia esse indif
ferentia, ac proinde ex se nō esse dissen
tanea naturæ rationali, nec per se ho-
nesta. Vnde etiam talia sunt, vt per<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0085.jpg/>
@@1@<SE85>78 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><-P>quāc&#x0169;què aliam lege&#x0303; permitti possint.
De actib&#xA770; verò bonis obscur&#x0169; est, quod
ibi D. Thomas prius ait, legem pręcipe-
re omnes actus virtutum: nam hoc nec
de vna aliqua lege, nec de omnibus si-
mul videtur verum, & patet de operib&#xA770;
consiliorum. Item patet de paruis bo-
nis, de quibus statim idem D. Thomas
dicit, solum permitti, & tamen illi sunt
actus boni; non ergo omnes actus boni
præcipiuntur aliqua lege. Deniq&#x0301;ue obs-
curum etiam est, cur bona minora di-
cantur permitti lege naturæ, & non me
liora, de quibus etiam dictat lex natu-
ralis, non esse de necessitate virtutis.
Veruntamen prior propositio à D. Tho-
ma adducitur ex Arist. 5. Ethic capit. 1.
& 2. qui de lege humana loquitur, & ab<marginalia>D. Thom.</marginalia>
eodem D. Thom. exponitur infrà q. 96.
art. 3. non de singulis operibus virtut&#x0169;,
sed de actibus omnium virtutum gene-
ratim, seu indefinite, & sic verum est, le-
ges pręcipere omni&#x0169; virtut&#x0169; act&#xA770;, licèt
non præcipiāt omnes, & singulos actus
omnium virtutum; & ita nihil repugnat,
esse aliquos actus bonos tātum permis-
sos. Hoc autem magis attribuit D. Th.
minoribus bonis, quā melioribus, quia
minora non consuluntur: maiora verò
consuluntur, & quę talia sunt, non vi-
dentur à D. Thoma sub his effectibus le-
gis comprehendi, fortè proper ratione&#x0303;
in capite superiori insinuatam.</P>
<Z>CAPVT XVII.
Vtrum sint alij effectus legis præter illos
quatuor.</Z>
<P><INI3>I</INI3>Nquirimus sufficientiam prædictæ<marginalia>1.</marginalia>
numerationis. Et ratio dubitādi est,
quia plures alij effectus solent fieri
per leges. Primò enim per leges taxan-
tur pretia rerum. Secundo per illas cō-
stituitur medium in materia virtutis.
Tertiò dantur formę contractibus, te-
stamentis, &c. & constituuntur vt essen-
tiales, ita vt actus aliter facti non vale-
ant. Ad quem effectum pertinent etiam
irritationes contractuum, inhabilita-
tiones personarum ad tales cōtractus,
vel munera. Quartus est mutare domi-
nia rerum. Quintus leges reuocare, sex-
tus fauores concedere, & præmia tri-
buere: non enim minus hoc ad legem
pertinet, quàm punitio. Nam præmio, aut<-P>@@

<-P>p&#x0153;na vita moderatur human{a}, vt Isido. su-
prà dicit.</P>
<P>  Hanc difficultatem facile aliqui ex-<marginalia>2.</marginalia>
pediunt, concedendo esse alios effectus
legis; illos verò quatuor fuisse numera-
tos vt præcipuos, magisq&#x0301;ue vsitatos, ac
necessarios, & quia ex eis facile erat a-
lios intelligere. Quod non habet mag-
num inconueniens, quia nec Isidor. nec
Iurecons. nec D. Thomas assumpser&#x0169;t
prouinciam tradendi omnes effectus,
sed moraliter, ac doctrinaliter loquuti
sunt. Et ab hoc modo dicendi non lon-
ge absunt Glossa, & Bart. in d. l. legis vir-
tus, dum dicunt, aliquas esse leges, quæ
non habent aliquem ex his effectibus;
nullam tamen esse, quæ non faciat ali-
quem effectum ęquipollentem, & hoc sa-
tis esse. Et eadem ratione concedunt,
posse aliquam legem non habere alique&#x0303;
ex effectibus, sed aliquem alium æqui-
pollentem alicui ex suprà numeratis.</P>
<P>  Satis tamen probabiliter dicipotest,<marginalia>3.|Nullā esse|lege&#x0303; sine ali|quo ex effe-|ctib&#xA770; nume-|ratis, & om|nes alios in|his contine|ri vt proba-|bile asseri-|tur.</marginalia>
nullam esse legem, quæ non habeat ali-
quem ex dictis effectibus c&#x0169; omni pro-
prietate. Et ècontrario nullum esse ef-
fect&#x0169; legis, qui sub prędictis nō cōtinea-
tur. Primum probatur ex principio po-
sito in capite pręcedenti, vbi oste&#x0303;dim&#xA770;,
omnem legem habere vim obligandi;
ergo necesse est, vt omnis lex obliget;
ergo vel ad agendum, vel ad nō agend&#x0169;:
nam hæc contradictoriè oppon&#x0169;tur, &
consequenter non admittunt medium,
& ideò nulla est lex, quæ saltem quate-
nus alique&#x0303; obligat, non habeat ratione&#x0303;
præcepti, aut &#xA753;hibitionis, licèt sub alijs
rationibus possit alios effectus habere.</P>
<P>  Vt autem probetur altera pars, sup-
ponenda est vulgaris distinctio de du-<marginalia>4.|D. Thom.</marginalia>
plici virtute legis, directiua, & coactiua
quam tradit. D. Thomas q. 69. ar. 5. & ibi
alij. Solent autem hęc verba variè acci-
pi: interdum enim vis coactiua legis di-
citur vis obligandi in conscientia, quo-
modo loquitur D. Th. 1. 2. q. 17. art. 3. ad<marginalia>D. Isidor.</marginalia>
2. d&#x0169; in hoc distinguit cōsili&#x0169; à pręcep-
to, quod cōsili&#x0169; est inductio nō habens
vim actiuā, idest, obligatiuā, & sic vis di
rectiua est cōmunis cōsilio; cōsistitq&#x0301;; so
lum in illuminatione, & directione men
tis. Ita etiā Caiet. tom. 1. Opusc. q. 2. sub<marginalia>Caiet.</marginalia>
coactione legis vim omnem ad obligā-
dum includit, & ferè eode&#x0303; modo loqui-<marginalia>Soto.</marginalia>
tur Soto lib. 1. de Iust. q. 6. ar. 7. circafine&#x0303;.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0086.jpg/>
@@1@<SE86>Cap. 17. Vtrum sint alij effectus legis prater assignatos. 79
<duolan 2><-P>Propriùs verò loquendo, in ipsamet le-
ge duo effectus, & consequenter quasi<marginalia>De duplici|potestate di|rectiua. sci|licet, & co-|actiua, quæ|comitātur|legem.</marginalia>
duæ virtutes distinguuntur; alia obligā-
di in conscientia, quę directiua dicitur,
alia subijcendi, & obligandi ad p&#x0153;nam,
quæ coactiua dicitur. Nam in legislato-
re vtraq&#x0301;ue potestas necessaria est, dire-
ctiua, vt imperare valeat, quid agend&#x0169;,
vel non age&#x0303;dum sit c&#x0169; necessitate qua-
dam pertine&#x0303;te ad honestatem morum,
quæ dicitur obligatio in conscientia,
seu in ratione honestatis, coactiua, vt
cogere possit, vt sibi obediatur. Et hic
est communior vsus harum vocum, vt
constat ex D. Thom. d. q. 96. ar. 5. & alijs
inter pretibus ibi, & ita illis vtemur,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
quia coactio propriè dicitur de re in-
uoluntaria, vt est p&#x0153;na: directio autem
legis plus includit, quam consilium, vel
monitionem, ac subinde includit obli-
gationem.</P>
<P>  Potestas ergo directiua sufficienter
videtur explicari per actum præcipie&#x0303;-<marginalia>5.</marginalia>
di, & prohibendi propter rationem di-
ctam, quod hæc cōtradictoriè oppon&#x0169;-
tur. Item quia illæ duæ partes iustitiæ,
quæ sunt vitare malum, & facere bon&#x0169;
sufficienter comprehendunt totam iu-
stitiam, vt rectè tradit D. Thomas 2. 2.
q. 79. art. 1. ergo & leges vt obligantes
sufficienter diuiduntur per præcipien-
tem, & prohibentem. Ad potestatem au-
tem coactiuam pertinet moraliter co-
gere ad obediendum vtriq&#x0301;ue legi, quod
fit per cōminationem p&#x0153;næ. Vnde Au-
gust. lib. de Correp. & Grati. cap. 1. Domi-<marginalia>Aug.</marginalia>
nus (inquit) non solum ostendit à quo malo de-
clinemus & quod bonum faciamus, quod solum
potest legis litera. Postea verò ait hæc non
posse impleri sine spiritu gratiæ. Quæ si
desit (inquit) ad hoc lex valet, vt reos faciat, &
occidat. In quo explicat propriam vim
coactiuam legis. Vnde per hæc tria vi-
debatur sufficienter explicata tota ef-
ficacia legis; tamen quia interdum etiā
necessari&#x0169; est aliquid permittere, quod
fit sine obligatione, vel coactione respe
ctu eius, cui fit permissio, ideò necessa-
rium fuit hunc etiam effectum explica-
re, quia, prout fieri potest per legem
partim à potestate directiua, partim à
coactiua dependet. Nam ipsamet vis di
rectiua ostendit, & statuit aliquid esse
permittendum, & non puniendum ab
homine, & ita præcipit ipsam permis-<-P>@@

<-P>sionem, & cogit ad illius obseruatione&#x0303;,
& ita constant dicti quatuor effectus,
nec apparet necessitas multiplicandi
alios.</P>
<P>  Hoc autem vltim&#x0169; magis confirma-<marginalia>7.|Ad quem|effectum le|gis perti-|neat pretia|rerum ta-|xare.</marginalia>
bitur discurre&#x0303;do per alios effectus, qui
in principio, in secunda parte rationis
dubitandi proponebantur. Primus erat
taxare pretia rerum, de quo assero, per-
tinere ad effectum pręcipiendi, vel pro-
hibendi, aut permittendi, vel certè ali-
quid de singulis includere: ordinariè
enim videntur tales leges ferri per pro
hibitione&#x0303;, ne talis res pluris vendatur,
quam tanti, vel ne minori pretio ema-
tur, quàm tali. Et interd&#x0169; potest vtr&#x0169;q&#x0301;;
præcipi, scilicet, vt res vendatur, & vt
tanti vendatur: frequentius verò per-
mittitur venditio; taxatur autem pre-
tium per aliquam prohibitionem, vt di-
xi. Vel, si velimus per modum affirmati-
ui præcepti illud explicare, erit quasi
sub conditione, seu quoad mod&#x0169; actus,
non quoad exercitium, scilicet, si quis
voluerit vendere, aut emere tanti id fa
ciat. Nec refert, quod lex non feratur
per propria verba pręcepti, sed per ver
ba, quæ circa materiam versantur, ta-
xando illam, vel aliquid simile, quia vt<marginalia>L. Cum pa|ter.</marginalia>
dicitur in l. Cum pater. §. Donationis. ff. de
Legat. 2. Non quæri oportet, cum quo de su-
premis quis loquatur, sed in quem voluntatis
intentio dirigatur.</P>
<P>  Secundus effectus erat constituere<marginalia>7.|Ad quem|effect&#x0169; per|tineat con-|stituere me|di&#x0169; in ma-|teriavirtu-|tis.</marginalia>
medium in materia virtutis. De quo ide&#x0303;
dice&#x0303;dum est; nam illud non fit, nisi pro-
hibendo, vel præcipiendo. Vt præcept&#x0169;
ieiunij præscribit hodie medium tem-
perantiæ, prohibendo cibos talis qua-
litatis, & plures comestiones ex alijs
permissis, vel si medi&#x0169; affirmatiuè sta-
tuatur, pertinet ad pręcept&#x0169;. Hoc enim
modo lex præcipiens audire missam in
die festo, constituit in vsu illius medi&#x0169;
virtutis religionis pro tali te&#x0303;pore, quia
pro illo facit talem actum esse necessa-
rium ad honestate&#x0303; illius virtutis, quod
non fit, nisi imponendo obligatione&#x0303; ta-<marginalia>8.|Ad quem|effectum le|gis perti-|neat formā|inhumanis|actionibus|statuere.</marginalia>
lis actus pro tali tempore.</P>
<P>  Tertius effectus erat formam in hu-
manis actionibus ponere, scilicèt, vt
fiant tali, vel tali modo, sub quo com-
prehendimus irritationem contractu&#x0169;,
& inhabilitationem personarum, vel ad
illos simpliciter, vel ad illos tali, aut ta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0087.jpg/>
@@1@<SE87>80 Lib. 1. De naturà legis in communi.
<duolan 2><-P>li modo faciendos, vel ad talia mune-
ra, &c. De quo effectu generatim dici
potest sub præcepto comprehe&#x0303;di, qua-
tenus lex dat formā actibus, & sub pro-
hibitione, quaten&#xA770; illos irritat. Sed hoc
posterius habet difficultatem, quia ad
irritandum non sufficit prohibitio, etiā
directa, vt suo loco dicetur; ergo irri-
tatio dicit specialem effectum à prohi-
bitione distinctum. Nam prohibitio, vt
sic, non tollit absolutam potestatem fa-
ciendi actum, sed facit, ne liceat: at irri-
tatio priuat potestate faciendi validè
actum; est ergo effectus distinctus. Et
ideò addi potest, irritationem esse qui-
dem distinctum effectum à prohibitio-
ne; semper tamen adiungi prohibitioni,
& habere rationem p&#x0153;næ, vel eiusdem
prohibitionis violatæ, vel alterius cul-
pæ. Veruntamen licèt hæ irritationes,
vel inhabilitationes sæpe inferātur per
leges in p&#x0153;nā, per se tamen non ita est:
nam inhabilitatio sacerdotis ad matri-
monium non est p&#x0153;na, nec irritatio ma
trimonij sine parocho, & testibus, & si-
milia. Dici aliter potest, hunc effectum
esse speciale&#x0303;, & distinctum ab illis qua-
tuor; tamen esse specialem legis huma-
næ, & ideò non assignari. Sed hoc non
satis facit; tum quia, qui distinguunt, &
numerant illos quatuor effectus, præci-
puè loqu&#x0169;tur de lege humana; tum etiā
quia fortè assumptum non est verum, &
non est parum controuersum, an lex na-
turalis, vel diuina interd&#x0169; irritet actus,
vel inhabilitet personas ad illos, quod
posteà videndum est.</P>
<P>  Dicendum ergo est, hunc effectum ir-<marginalia>9.|Effectus ir|ritandi, vel|inhabilitā-|di ad lege&#x0303;|prohibente&#x0303;|vel præci-|piente&#x0303; per-|tinet.</marginalia>
ritandi, vel inhabilitandi sub prohibi-
tione, vel præcepto contineri. Duobus
enim modis fieri potest irritatio, scili-
cet, præscribendo formam essentialem,
sine qua actus non valeat, vel prohiben-
do omnino act&#x0169;. Primus spectat ad po-
testatem, quam lex habet ad taxanda
pretia rer&#x0169;: nam eiusdem rationis sunt
pręscribere modum in translatione, ac-
quisitione, vel amissione rerum: hæc au
tem omnia fiunt præcipiendo salte&#x0303; mo-
dum operandi, vel prohibendo alios
modos, vt declaraui. Secundus autem
modus ad prohibitionem spectat. Quia
legislator habet potestatem prohiben-
di non solum actum, sed etiam valorem
actus: vnde irritatio dici potest specia<-P>@@

<-P>lis, & quasi duplicata prohibitio, quia
non tantum actum, sed etiam valorem
eius prohibet, & ad idem reducitur in-
habilitatio personæ: nā eode&#x0303; modo fit.</P>
<P>  Obijci verò potest, quia sunt quædā<marginalia>10.</marginalia>
leges, quæ irritant actum, & non prohi-
bent illum directè, vt dixi in lib. 2. de Iu-
ram. cap. 24. Item quia prohibitio dire-
ctè fit de actu possibili, ac subinde re-
linquitur in absoluta potestate illius,
cui fit prohibitio: irritatio aute&#x0303; aufert
potestatem valide faciendi; ergo non
est prohibitio, sed effectus alterius ra-
tionis. Sed respondetur, irritationem
sub prohibitione cōprehendi, siue actus
omnino caueatur, siue solum statuatur,
ne validè fieri possit, quia saltem neces-
se est prohiberi actum vt formaliter ta-
lem, scilicet, vt matrimonium, vel testa-
mentum, quia prohibere valore&#x0303; actus,
est prohibere, ne subditi possint tali-
bus actibus vti vt validis. An verò hæc
prohibitio, quādo est per leges ciuiles
semper obliget in conscientia posteà
videb imus. Aliter etiam potest hic ef-
fectus explicari, vt dicam in puncto se-
quenti.</P>
<P>  Quartus effectus erat, mutare domi-<marginalia>11.|Ad quem|effectum le|gis pertine|at mutare|dominia re|rum.</marginalia>
nia rerum, vt fit in lege præscriptionis,
&c. Ad quam dici potest etiam hunc ef-
fectum reduci ad præceptum; nam lex
præcipit hunc esse dominum, & non il-
lum, præcipit autem facie&#x0303;do, quia aliàs
non posset efficaciter præcipere. Addi
verò potest, probabile esse hunc effec-
tum, & similes (licèt legibus firmentur,
& ideò ferendo leges fieri soleant) for-
maliter non fieri per legem vt lex est,
quia auferre, vel dare dominium non
est præcipere, sed est quasi donare, vel
operari. Item quia videtur esse à pote-
state diuersæ rationis: nam in principe,
vel republica nō sol&#x0169; est potestas pro-
pria iurisdictionis ad imperandum, &
puniendum, sed etiā est potestas supre-
mi dispensatoris, & administratoris bo
norum reipublicæ. Lex ergo cum suis
proprijs effectibus procedit à potesta-
te iur isdictionis: transferre autem do-
minia, vel impedire illa, & similia perti-
nent ad bonorum administrationem, &
ad potestatem dominij alti, quod dici-
tur esse in republica. Et hac potestate
formaliter vtitur princeps, quando sta-
tuit, vt per præscriptionem acquiratur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0088.jpg/>
@@1@<SE88>Cap. 18. An viatores omnes legi subdantur. 81
<duolan 2><-P>dominium ab vno, & amittatur ab alio;
ipse enim sua superiori potestate, & vo-
luntate de facto confert domini&#x0169;, quod
certè formaliter non est pręcipere, sed
agere, & quasi donare. Tamen non fit si-
ne præcepto, quia oportet, vt modus ac
quirendi lege præscribatur, & vt facta
acquisitione postea firma, & illæsa con-
seruetur, & ideo hic effectus tribuitur
legi, licèt, vt dixi, formaliter diuersus
sit, & ideò fortasse iuter effectus legis,
vt talis est, non numeratur. Quę doctri-
na ad effectum etiam irritandi appli-
cari potest.</P>
<P>  Quintus effectus erat de reuocatio-
ne legis, sed hic non habet difficultate&#x0303;,<marginalia>12.|Ad quem|effectum le|gis pertine|at legis re-|uocatio.</marginalia>
quia reuocatio legis, non est legislatio,
sed potius ablatio, sicut dispensatio le-
gis, vel interpretatio, aut moderatio
non sunt effectus legis, sed alij actus,
qui circa legem ipsam fiunt. Quod si in-
terdum abrogatio vnius legis fit per
aliam, tunc lex noua habebit suos pro-
prios effectus, quos per se intendat, aut
faciat; ablatio autem alterius est quid
consequens, sicut generatio vnius est
corruptio alterius, vel certè si noua lex
directè imperat, ne prior seruetur, nec
pro lege habeatur, tunc illa abrogatio
pertinebit ad prohibitionem quādam,
& sub illo effectu legis continebitur.</P>
<P>  Sextus effectus erat fauores conce-
dere, & pręmia conferre. Sed de fauori-<marginalia>13.|Fauores,|seupræmia|ad lege&#x0303; per|missiuāper|tinent.</marginalia>
bus iam vidimus, ex mente Isidori sub
per missione comprehendi. Dico etiam
idem esse de fauoribus, quod de priuile-
gijs: nam si considere&#x0303;tur respectu eius,
cui fiunt non sunt effectus legis, sed al-
terius potestatis donandi, vel dispe&#x0303;san-
di iura reipublicæ; si verò consideren-
tur ex parte aliorum, quibus fauor ille
præstandus est, vel priuilegium seruan-
dum, sic continetur sub præcepto, aut
prohibitione iuxta dicta in cap. 13. De
pręmio verò dixit Castro suprà, sub pę-<marginalia>Castro.</marginalia>
na comprehendi, & subintelligi. Iuxta
mentem autem Isidori videtur sub per-
missione comprehendi, quia petitione&#x0303;
pręmij ponit expresse sub permissione.
D. Thomas autem non putat, hunc esse<marginalia>D. Thom.</marginalia>
effectum legis, quia non requirit pote-
statem superiorem, sed potest à quoli-
bet fieri, vnde æquiparat illud consilio,
quod etiam non requirit legis auctori-
tatem, & ideò etiam non est effectus le-<-P>@@

<-P>gis. Et hæc sententia mihi placet. Addi
verò potest, p&#x0153;næ adiectione&#x0303; esse mul-
tò frequentiorem in legibus, quam pro
missionem præmij, quia est moraliter
loquendo magis necessaria; homines e-
nim maiori ex parte praui sunt ad ma-
lum, & suis ducuntur cupiditatibus, &
ideò frequentius timore p&#x0153;næ coerce-
ri debent. Vnde etiam iudices, & custo-
des legum ordinariè magis obligantur
ad punie&#x0303;dos legum transgressores, quā
ad conferendum præmium obseruanti-
bus illas, & proptereà merito inter le-
gis effectus, potius p&#x0153;na, quam præmi&#x0169;
constituitur.</P>
<Z>CAPVT XVIII.
An Viatores omnes legi subiecti sint, &
illa obligantur.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus, potissimum effectum le-<marginalia>1.</marginalia>
gis in obligatione positum esse,
omnesq&#x0301;ue alios in hoc vno radi-
cari: obligatio autem essentialiter res-
picit aliquem, cui imponatur, & ideò ad
perfectam huius effectus declaratione&#x0303;
necesse est exponere, in quos cadat hęc
obligatio legis, vel qui sint capaces il-
lius. Quanuis enim suprà ostensum sit,
legem ad homines, & in communi, seu
pro aliqua communitate ferri; non ta-
men declaratum est, an omnes homines
sint capaces huius obligationis, vel ali-
qui sint quasi exempti. Quam quęstione&#x0303;
de lege humana in particulari tracta-
uit D. Thomas. 1. 2. q. 96. art. 5. quia for-
tasse de lege in communi non putauit<marginalia>D. Thom.</marginalia>
esse necessariam, eo quod euidentissi-
mum sit, omnes omninò homines via-
tores adultos (de his enim loquimur)
esse subiectos alicui legi. Nihilominus
hæretici huius temporis cogunt nos, vt
quæstionem hanc hoc loco in generali
tractemus, in qua non inquirimus, qui
homines obligentur legibus positiuis,
diuinis, aut humanis; imò nec qui obli-
gentur lege naturali: hæc enim posteà
in particulari videbimus; vnde multò
minus inquirimus, an omnes homines
omnibus legibus obligentur: nam clar&#x0169;
est, non obligari singulos omnibus, &
singulis legibus: id enim quoad leges po
sitiuas nec necessarium est, nec possi-
bile, vt per se est notum, solum ergo in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0089.jpg/>
@@1@<SE89>82 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><-P>quirimus, an obligatio legis, vt sic, seu
alicuius legis, abstractè, seu disiunctim
sumptæ, ad omnes homines pertineat,
ita vt nullus sit, qui iugo alicuius legis
non subijciatur.</P>
<P>  Hæretici enim huius te&#x0303;poris docent<marginalia>2.|Hæretici|iustos om-|nes exim&#x0169;t|à lege.</marginalia>
iustos à iugo legis exemptos esse, & nō
loquuntur de lege tantùm humana, vt
aliqui putant; sed simpliciter de lege, vt
ex eorum fundamentis manifestè colli-
gitur. Quę diligenter, & accuratè expe&#x0303;-
dunt Petr. Canis. libr. 1. de Corruptelis
verbi Dei cap. 11. Salmeron in Epist. ad<marginalia>Canisius.|Salmeron.|Bellarm.</marginalia>
Galat. disp. 14. & Cardinal. Bellarm. lib.
4. de Iustificat. cap. 1. vbi inter alias Lu-
theri blasphemias sequentem refert ex
quodam eius sermone. Caueamus à pecca-
tis, sed & multò magis allegibus, & bonis ope-
ribus, & tantùm attendamus ad Dei promissio-
nem, & fidem. Refert etiam, ipsos in hoc
constituere libertate&#x0303; Christianā, quòd
homo iustus sit liber à debito legis im-
plendæ corā Deo, ita vt illi omnia ope-
ra sint indifferentia, id est, nec præcep-
ta, nec prohibita. Fundantur isti partim
in erroribus suis, partim in quibusdam
testimonijs Scripturę prauè intellectis.
Præcipuum fundamentum est, quia ne-
gant veram iustitiam, & necessitatem
operum ad illam. Nam dicunt, homines
iustificari per solam acceptatione&#x0303;, vel
non imputationem Dei extrinsecam,
quam omnis ille assequitur, qui firmi-
ter credit, sibi esse remissa peccata, vel
potius non imputari propter Christ&#x0169;;
& hanc fidem dicunt sufficere ad salu-
tem, quidquid homo operetur. Ex quo
principio necessariò sequitur, iustum,
qualis ab eis fingitur, si in ea fide con-
stans sit, non obligari vlla lege, quia
quidquid operetur, credens sibi non im
putari, nō fit reus p&#x0153;næ, nec sibi ad pec-
catum imputatur. Vnde non videntur
ita negare homines ligari lege, vt ope-
ra legi contraria non sint peccata: nam
potiùs aliàs docent, omnia opera iusto-
r&#x0169; esse peccata, & impossibile esse etiā
iustos legem Dei implere, & similia, quę
supponunt, legem obligare, & esse regu-
lam talium operum. Aiunt ergo, illam
obligationem moraliter quasi tolli, vel
impediri per illam suam fidem, quia nō
facit hominem reum p&#x0153;nę, nec ratione
illius opus in conspectu Dei tanquam
malum reputatur, licet in se tale sit.<-P>@@

<-P>Aliud eorum fundamentum sumitur ex
falsa quadam differentia inter legem, &
Euangelium, quam infrà tractando de
lege gratiæ expendemus. Testimonia
verò Scripturarum, quibus niti se simu-
lant, in capite seq. expendentur.</P>
<P>  Veritas autem Catholica est, omnes<marginalia>3.|Omnes ho-|mines via-|tores subie|ctos eße le|gi fides do-|cet.|Trid. 11.</marginalia>
hominesviatores esse subiectos legi, ita
vt teneantur illi parere, eiusq&#x0301;ue rei fiāt
apud Deum, si illam voluntariè non ser-
uent. Conclusio est certa de fide, defini-
ta in Concil. Trident. cap. 11. & canon.
18. 19. & 20. vbi specialiter loquitur de
iustis, & perfectis, quia contra hæreti-
cos specialiter doctrinam tradebat; nō
tamen omittit generalem doctrinam,
cum inquit, Nemo autem quantunuis iustifi-
catus liberum se ab obseruatione mandatorum
putare debet. Si ergo nemo excipitur ab
hac obligatione, omnes prorsus homi-
nes in hoc mundo legibus subiecti sunt.
Potestq&#x0301;ue hoc ostendi inductione qua-
dā. Nam homines à principio suæ crea-
tionis subiecti fuerunt legi naturali, &
prætereà Adam, & Eua lege&#x0303; habuerunt
non comedendi de ligno scientiæ, etiā
si essent iusti, & in statu innoce&#x0303;tiæ. Præ-
tereà post peccatum, & ante Christi ad-
uentum manifestum est, Iudæos fuisse
sub lege scripta, & reliquos homines
sub lege naturali (vt nunc omittamus
leges humanas.) & hoc ex professo do-
cet Paul. in Epist. ad Roman. cap. 1. & 2.
ostendens tam Iudæos, quàm gentiles
præuaricatores fuisse legis, illos scrip-
tę, hos naturalis, quam scriptam in cor-
dibus ostendebant, quando aliqua ex
parte illam seruabant. Illæ autem leges
non minus obligabant iustos, quàm in-
iustos, quia indifferenter pro omnibus
positæ sunt. Et lex naturalis per se, &
ab intrinseco ante, & post iustitiam, vel
iniustitiam obligat: lex verò scripta à
iustis incepit; nam toti illi populo fide-
li, in quo erat Moyses, Aaron, & multi
alij iusti, data est, & prius lex circunci-
sionis data fuit Abrahę, qui erat iustus.</P>
<P>  Post Christi verò aduent&#x0169; extra Ec-
clesiam non sunt iusti, & ideò de homi-<marginalia>4.</marginalia>
nibus, qui omnino sunt extra illam sol&#x0169;
dicere possumus ge&#x0303;tiles infideles tene-
ri eàdem lege naturali, quia non est dis-
pensatum cum illis, nec aliqua gratia il-
lis facta est. Et prętereà certum est, eos
teneri ad recipiendam fidem, & Christi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0090.jpg/>
@@1@<SE90>Cap 18. An viatores omnes legisubdantur. 83
<duolan 2><-P>legem. Ipsomet Christo attestante Ma-<marginalia>Matth. 28</marginalia>
th. vlt. Euntes docete omnes gentes, baptizan-
tes eos in nomine Patris, & Filij, & Spiritus Sā-
cti, docentes eos seruare omnia, quæcum&#xE8BF; man-
daui vobis. Quòd verò spectat ad sudęos,
etiam est manifestum, eos obligari le-
ge naturali, & teneri eodem præcepto,<marginalia>Marc. 16.</marginalia>
quo gentiles ad recipie&#x0303;dum baptism&#x0169;,
& fidem, ac legem Christi, quod clarius
expressit Marcus cap. vlt. dicens, Præ-
dicate Euangelium omni creaturæ, &c. qui non
crediderit, vtiq&#x0301;ue fide viua, & per chari-
tatem operante, condemnabitur. Et præte-
rea isti Iudæi, quanuis iam re vera non
oblige&#x0303;tur lege scripta, quia sublata est,<marginalia>Galat. 5.</marginalia>
tamen ex conscientia erronea illam nō
seruando peccant: nam Paul. Testificatur
omni circuncidenti se, quia debitor est vniuer-
sæ legis faciendæ ad Galat. 5.</P>
<P>  Venio ad Christi Ecclesiam, de qua<marginalia>5.|Mali Chri-|stiani lege|Euangeli-|ca obligan-|tur.</marginalia>
peculiariter loquuntur hæretici, & in
ea distinguo malos à bonis, seu iustis.
De malis euidens est, eos obligari lege,
quando quidem ideò mali sunt, quia le-
gem non seruant. Dicent fortè hæreti-
ci, non ideò hos esse peccatores, quia
simpliciter præcepta non seruant, sed
quia infideliter ea non seruant, id est,
quia dum contra illam operantur, non
habent firmam fidem, quod talia mala
opera sibi non imputentur, nec propter
illa amittant Dei beneuolentiam, & fa-
uorem, in quo isti iustitiam ponunt.
Sed refellitur facilè hic error ex verbis
Christi Matth. 25. vbi in sententia con-<marginalia>Matt. 25.</marginalia>
demnationis malorum Christianorum,
non damnat illos, quia non credider&#x0169;t;
nec quia transgredientes præcepta, fi-
duciā non imputationis, non habuer&#x0169;t,
sed simpliciter, quia opera misericor-
diæ non fecerunt, ac subinde quia lege&#x0303;
misericordiæ, & charitatis non serua-
runt, vt ponderauit August. lib. de Fid.
& operib. cap. 15. & libr. de Octo quæ-<marginalia>S. August.</marginalia>
stionib. ad Dulcit. cap. 1. vbi plura alia
testimonia Scripturę ad hoc confirmā-
dum congerit. Sed de hac etiam parte
non oportet plura hic dicere, quia quo-
ad hos baptizatos prauos non negant
etiam hęretici subiectionem ad legem,
sed errant in modo explicandi, de quo
statim aliquid dicemus, & latiùs in ma-
teria de Gratia, & de Fide.</P>
<P>  Superest ergo dicendum de fidelibus<marginalia>6.</marginalia>
iustis. Ex quibus quidam esse possunt<-P>@@

<-P>baptizati tantum in voto, qui eo modo
dicuntur esse de Ecclesia, seu merito, li-
cet non numero: alij verò sunt baptiza-
ti in re, & de numero viuor&#x0169; membro-
rum Ecclesiæ. De prioribus manifest&#x0169;
est obligari saltem lege baptismi. Vltra
obligationem legis naturalis, & fidei,
spei, charitatis, & p&#x0153;nitentiæ. De bap-
tizatis autem etiam iustis, quod obli-
gentur legibus humanis tam ciuilibus,
quàm Ecclesiasticis, & lege etiam diui-
na positiua à Christo lata, ostendemus
infrà in suis locis. Nunc ergo probatur
de lege diuina morali, seu naturali. Pri-
mò; quia hæc est tam intrinseca, & per
se necessaria, vt auferri non possit, vt in
libro sequenti ostendemus.</P>
<P>  Secundò, quia Christus illam non ab-<marginalia>7.|Matt. 5.</marginalia>
stulit, imò illam stabiliuit statim in ini-
tio prædicationis suæ Matt. 5. vbi illam
magis declarauit, & à corruptionibus
pharisæorum, vel imperfectionibus le-
gis Mosaicæ expurgauit, & additis cō-
silijs, & medijs ad obseruandam illam,
eam perfecit, & quodam modo auxit.
Certum est autem totam illam doctri-
nam datam fuisse à Domino pro sua Ec-
clesia futura, & tam pro iustis, quā pro
iniustis: nam ad omnes dicit, Nisi abun-
dauerit iustitia vestra plus, quàm scribarum &
pharisæorum, non intrabitis in regnum c&#x0153;lor&#x0169;,
& quæ sequuntur. Et maximè ponderā-
dum est illud, Intrate per angustam portam:
vocat enim apertissimè angustam portam
obseruationem mandatorum, quæ mā-
data dicit in illo principio comprehe&#x0303;-
di, Quæcumque vultis, vt vobis faciant homi-
nes, & vos facite illis, quod docet etiam ad
Euangelium pertinere, & ad omnes, qui
illud profitentur.</P>
<P>  Tertiò omnia, quæ Christus in nocte<marginalia>8.</marginalia>
C&#x0153;næ docuit de obseruatione præcep-
torum, & pręsertim charitatis ad iustos
baptizatos maximè pertinent. Iustie-
nim, & baptizati erāt Apostoli, ad quos
dicebat Ioan. 14. Si diligitis me mādata mea<marginalia>Ioan. 14.|& 15.</marginalia>
seruate, & infrà, Qui habet mandata mea, &
seruat ea, iste est, qui diligit me. & infrà, Siquis
diligit me, sermonem meum seruabit, & Qui non
diligit me, sermon em meum non seruat. & cap.
15. Manete in dilectione mea, si præcepta mea
seruaueritis, manebitis in dilectione mea, & in-
frà. Vos amici mei estis, si feceritis, quæ ego
præcipio vobis. Quæ conditionalis habet
vim comminationis, & necessitatem in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0091.jpg/>
@@1@<SE91>84 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>dicat obseruandi mandata ad conser-
uandam charitatem; ergo iusti tenen-
tur seruare mandata, & sine hac obser-
uantia iustitiam non seruabunt. Possunt
infinita similia ex scripturis adduci, sed
non oportet immorari in re clara, &
euidente lumine naturali saltem quoad
præcepta moralia.</P>
<P>  Fundamentum hæreticor&#x0169; plures in-
uoluit errores, quos hoc loco tractare<marginalia>9.|Fit satis f&#x0169;|dame&#x0303;tis hæ|reticorum.</marginalia>
non possumus, sed in varijs locis huius
operis tractādi sunt. Nam primò, quod
dicunt impossibilia esse diuina manda-
ta, supra iam reiectum est, & ex tracta-
tu de Gratia fiet euidentius. Secundo
ibidem repelletur, quod aiunt, omnia
opera iustor&#x0169; esse peccata, præsertim
mortalia. Tertiò veram differe&#x0303;tiam le-
gis veteris, & nouæ trademus in fine hu
ius tractatus, & falsam ab hæreticis cō-
fictam impugnabimus. Quartò radice&#x0303;
omnium hæresum, quæ est imputata iu-
stitia, in materia de Gratia euellemus,
ibiq&#x0301;ue ostendemus, homines verè, & re
ipsa, ac intrinsecè iustificari per inhæ-
rentem iustitiam per Christum datam,
& per eandem verè, & radicitùs remit-
ti peccata, & non tantum tegi, seu ad
p&#x0153;nam non imputari. Vnde certum es-
se constabit, opera iustorum ita æsti-
mari, & reputari, ac imputari à Deo, si-
cut re vera sunt. Vnde si sint bona ope-
ra, imputantur ad præmium, si mala le-
uia ad p&#x0153;nam temporalem, nisi per pę-
nitentiam, & satisfactionem deleantur;
si peccata grauia ita imputari, vt ipsam
iustitiam destruant, donec per p&#x0153;nite&#x0303;-
tiam reparetur.</P>
<P>  Fundament&#x0169; ergo hæreticorum etiā
naturali lumini contrarium est, & diui-<marginalia>10.</marginalia>
næ bonitati valde repugnans. Non po-
test enim non displicere Deo peccat&#x0169;,
vt peccatum est; nam odio est Deo impius,
& impietas eius. Item repugnat diuinæ iu-
stitiæ, eò facilius remittere, vel non im-
putare peccata, quo maiori fiducia in
ipsomet Deo fiunt, quasi ipse dederit li-
centiā peccandi, promittendo non im-
putationem eis, qui illam crediderint.
Eo vel maximè quia vana, & ficta est ta
lis promissio: nullibi enim in testamen-
to nouo habetur magis quam in veteri;
imò ait Paul. Roman. 2. Secundum Euā-<marginalia>Rom. 2.</marginalia>
gelium Deum esse iudicaturum occul-
ta hominum per Iesum Christum, vtiq&#x0301;;<-P>@@

<-P>secundum legem, & veritatem, non se-
cundum falsas homin&#x0169; existimationes.
Deniq&#x0301;; interrogo ab his hæreticis, aut
homines ante Christi aduentum iustifi-
carentur in fide Christi, nec ne? Nam si
nege&#x0303;t, magnam iniuriam vniuersali re-
demptioni Christi inferunt, & repugnāt
expressis locis sacræ Scripturæ. Nec
enim aliud nome&#x0303; est sub c&#x0153;lo datum hominibus,
sub quo oporteat, eos saluos fieri, Actor. 4. Illum<marginalia>Actor. 4.</marginalia>
enim solum posuit Deus propitiatorem
per fidem in sanguine ipsius, teste Paul.
ad Roman. 3. Si autem affirment, sem-<marginalia>Rom. 3.</marginalia>
per iustificationem factam fuisse per fi-
dem; vt consequenter loquantur, opor-
tet, vt dicant, semper factam fuisse sine
lege, & operibus, & per non imputatio-
nem cum sola fiducia ex parte homin&#x0169;;
ergo dicere cogentur, etiam iustos in
statu legis naturæ, aut veteris non fuis-
se legi obnoxios, nec peccasse contra
illam, etiamsi illam transgrederentur,
dummodò id facerent cum fide non im-
putationis, quid ergo est, quod specia-
liter Euangelio attribuunt? est ergo im-
pium, & vanum tale fundamentum.</P>
<Z>CAPVT XIX.
Explicantur aliqua Scripturæ testimonia, qui-
bus hæretici abutuntur.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vperest vt testimonia Scripturar&#x0169;<marginalia>1.|1. Obiectio|hæreticor&#x0169;|ex 1. ad Ti|mot. 1.</marginalia>
expendamus, quæ in fauorem sui
erroris hæretici adducunt. Prim&#x0169;
sumitur ex verbis Pauli. 1. Timot. 1. Iu-
sto non est lex posit{a}. Quæ verba aliqui
volunt exponere de lege veteri, ita vt
sensus sit, illam non esse positam iustis,
id est, Christianis per gratiam iustè vi-
uentibus. Quæ expositio sumi potest ex
Anselm. ibi, & ex contextu: nam Paulus
monebat Timotheum, vt corriperet
quosdā falsos Doctores, qui falsam do-<marginalia>Alij quier$unclear|ponunt lo-|cum Pauli|de lege ve-|teri, quæ iu|stis, id est.|Christianis|iustis nō est|imposita.</marginalia>
ctrinam de lege tradebant, & ideò ipse
subdit, bonam esse legem, vtiq&#x0301;ue scrip-
tam, illam tamen non esse imponendam
iustis, quia non est iusto posita. Sed ex-
positio non satisfacit; tum quia licèt sit
verum, Paulum loqui de lege scripta di-
uina, tamen sententia eius de se vniuer-
salis est, & eandem rationem habet in
omni lege, vt cōstabit. Tum etiam, quia
per Iustum non possumus intelligere so-
los iustos legis Euāgelicæ, sed absolutè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0092.jpg/>
@@1@<SE92>Ca. 19. Explicātur aliqua scripturæ loca quib&#xA770; abut&#x0169;tur hær. 85
<duolan 2><-P>iustos, etiam qui fuerunt, quando lex
illa lata est. Nam Paulus absolutè lo-<marginalia>Excluditur|expositio.</marginalia>
quitur de iusto, distinguendo illum ab
iniustis, & transgressoribus. Ex illa ve-
rò sententia sic intellecta nihil possunt
hæretici colligere, quia negare non pos
sunt, quin lex vetus obligauerit iustos
illius populi, pro quo lata est; ergo ver-
ba illa, Iusto non est lex posita non possunt
habere hunc sensum, id est, non obligāt
iustum. Imò ad hominem argumenta-
ri possumus contra eosdem nouos hæ-
reticos. Quod necesse sit, vt fateantur
legem esse impositam tali iusto, qualem
ipsi consingunt, quia ille potest esse for-
nicarius, & periurus, &c. & tamen Paul.
ait, huiusmodi hominibus legem esse
positam.</P>
<P>  Quid ergo est, iusto non esse legem<marginalia>2.|Legem nō|esse positā|iusto quo-|ad vim coa|ctiuam esse|tamen quo|ad directi-|uam cōmu|nis est ex-|positio.|D. Thom.|Caiet.|Soto.|Veg.|Salmeron.|Bellarm.|Obiectio.</marginalia>
positam? Communis expositio schola-
sticorum est, intelligi de lege, non quo-
ad vim directiuam; sed quoad coactiuā:
nam lex posita est ad obligandos etiam
iustos, non tamen ad cogendos illos,
quia illi non indigent coactione. Ita D.
Thomas d. q. 96. art. 5. ad 1. & ibi Caiet.
Soto, & omnes. Soto etiam lib. 3. de Na-
tura, & Grat. cap. 1. Veg. lib. 11. in Trid.
cap. 8. Salmeron disp. 2. epist. 1. ad Tim.
1. Bellar min. lib. 3. de peccato primi ho-
minis, cap. 1. Dicet aliquis; ergo si iustus
ageret contra legem, non incurreret
p&#x0153;nam legis, quādoquidem vis coacti-
ua legis non cadit in illum; sicut prin-
ceps agens contra legem non incurri{t$}
p&#x0153;nam eius, quia non comprehenditur
sub lege quoad vim coactiuam, sed quo-
ad directiuam tantum. Respōdetur ne-
gando consequentiam; non enim in eo<marginalia>Solutio.</marginalia>
sensu dicitur, iustos non cogi lege, quia
non oblige&#x0303;tur vi coactiua eius, sed quia
de facto non coguntur, sed spiritu Dei
ducti valdevol&#x0169;tariè legi obsequuntur.
Instabis; quia hoc modo etiam dici po-
test; legem nō esse positam iusto quoad
vim directiuam, quia ita operatur iu-
stus bonum ex amore iustitiæ, & hone-
statis, vt non sit minus illud operatu-
rus, etiamsi lex illi non imponatur. Res-
pondetur non esse similem rationem;
tum quia lex quoad vim directiuam est
lumen ostendens viam salutis, & ex hac
parte est per se necessaria iustis, tum
etiam, quia sæpè honestas actionis per
se pendet à lege, vel simpliciter, quia<-P>@@

<-P>sine lege actio esset indifferens, vel salte&#x0303;
quoad necessitatem, quia sine lege o-
missio actus non esset mala, & ideò se-
clusa coactione legis, obligatio eius di-
rectiua est per se necessaria, vt volun-
tas iusti ab intrinseco moueatur se-
cundum legem, quia fortasse sine lege
non faceret illum act&#x0169;, sed alium, quia
omittere talem actum, tunc non esset
malum.</P>
<P>  Aliqui verò moderni impugnant hāc<marginalia>3.|Vasq. disp.|166. c. 2.</marginalia>
cōmunem doctrinam, solùm quia multi
sunt iusti, qui mouentur ex timore p&#x0153;-
næ ad vitanda peccata, vt de incipien-
tibus constat ex Trident. sess. 6. cap. 6.<marginalia>Tridentin.|seß. 6. c. 6.</marginalia>
& de proficientibus etiam ostendi po-
test, quia de sola perfectà charitate di-
xit Ioan. 1. Epist. cap. 3. foras mittere ti-
morem; ergo imperfecti in charitate
sæpissimè mouentur ex timore p&#x0153;næ,
ergo pro maiori parte ponitur lex quo-
ad vim coactiuam etiam iustis, & in eis
suam virtutem exercet. Nec satisfacit
quod aliqui respondent, c&#x0169; dicitur, iu-
sto non esse legem positam, intelligen-
dum esse tantùm de perfectis. Hoc enim
non consonat contextui Pauli: nam sta-
tim subiungit, sed iniustis; at imperfecti
non possunt dici iniusti; ergo etiam illis
non est lex posita ex mente Pauli.</P>
<P>  Nihilominus dico, argumentum non<marginalia>4.</marginalia>
esse magni momenti, quia sermo Pauli
rectè intelligi potest formaliter (vt sic
dicam) & quantum est ex parte iustitię,
sicut Ioan. dixit, qui natus est ex Deo,
non peccat, vtiq&#x0301;ue si prout natus est
operetur, ita etiam iustus, quantum est
ex parte iustitiæ non indiget coactione
legis, nec illa mouetur. Quod videtur
sensisse Caiet. ibi dicens, Formalis est ser-<marginalia>Caiet.</marginalia>
mo Pauli: nam cum medium legis sit p&#x0153;na, &
iustus, quatenus iustus, nulli sit obnoxius p&#x0153;næ,
formaliter verificatur, quod iusto non est lex
posit{a}. Fauetq&#x0301;ue Augustinus de Spiri-<marginalia>August.</marginalia>
tu, & litera cap. 10. dicens, Iniustus legiti-
ma lege vtatur, vt iustus fiat, quod cum factus
fuerit, ea iam non vtatur tanquam vehiculo, c&#x0169;
peruenerit, vel potius tanquam pædagogo, cùm
eruditus fuerit. De omni ergo homine iā
iustificato, vt talis est, intelligit, illi non
esse legem positam, vtiq&#x0301;; vt vehiculum,
aut pędagogum, quo perducatur ad gra
tiam: dicitur autem lex vihiculum, &
pædagogus, quatenus terret, & cogit.
Vnde de iusto subiungit, illi esse neces-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0093.jpg/>
@@1@<SE93>86 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>sariam legem, Non qua iniustus ad iustifi-
cantem gratiam perducatur, sed qua legitimè
iam iustus vtatur.</P>
<P>  Est ergo valde probabilis dicta ex-
positio, quam alijs verbis tradidit Au-<marginalia>5.|Iudicatur|probabilis|dicta expo-|sitio.|Aug.</marginalia>
gustinus conc. 11. in Psalm. 118. vbi tra-
ctans verba illa, Legem pone mihi Domine,
&c. dubium proponit, an Dauid, cum
hoc petebat, esset iniustus, vel iustus:
nam primum dici non potest, cum pro-
ximè ante illa verba dicat idem Pro-
pheta, Viam mandatorum tuorum cucurri,
cum dilatasti cor meum; si verò dicatur se-
cundum, quomodò Dauid petebat, sibi
legem poni, quam Paulus negat poni
iusto. Et respondet, Eo modo non ponitur
iusto, quo posita est populo contumaci in tabu-
lis lapideis, non in tabulis cordis carnalibus,
sed secundum vetus testamentum, & infrà in
summa dicit, iustum Dauid petijse sibi
poni legem, sicut sanctis filijs liberæ, vel si-
cut posteà Deus promisit, Dabo legem
meam in mentibus eorum, & in cordibus eo-
rum scribam eam. Ierem. trigesimo primo,
& Hebr. cap. octauo, & infrà ait, petijs-
se legem, quam faceret diligendo, non in ti-
moris angustijs. Nam qui timore p&#x0153;næ (ait)
opus legis facit, inuitus facit, & cæt. Intelligit
ergo legem, vt terret, cogit, & inuitum
inducit, non esse positam iusto: hoc au-
tem est, quod scholastici dixerunt, non
imponi quoad vim coactiuam; & hanc
totam sententiam Augustini habet An-<marginalia>Anselm.</marginalia>
selm. in expositione illius loci. In ea-
dem sententia est Ambrosius libro ter-
tio Officiorum capite quinto, cum di-<marginalia>Ambr.</marginalia>
xisset, iustum non minus vitare pecca-
tum, si possit latere, quàm si non pos-
sit, Non enim latebra sapienti spes immunita-
tis, sed innocentia est, subiungit, Deniq&#x0301;ue lex
non iusto est posita, sed iniusto, quia iustus le-
gem habet mentis suæ, æquitatis, ac iustitiæ
suæ normam, ideoq&#x0301;ue non timore culpæ reuo-
catur à culpa, sed honestatis regul{a}. Quo-
modò dixit Aristot. libro primo Rhe-<marginalia>Arist.</marginalia>
toricorum capite decimo quarto. Eum
esse vituperandum, qui iustitiam se-
cundum leges scriptas solummodo ser-
uat: nam scripta (inquit) coacti ser-<marginalia>6.|Legem iu-|sto non esse|positā, quia|illi nociua|non est alij|exponunt.</marginalia>
uant; melior autem, qui non coactus
iustus est.</P>
<P>  Alia expositio est, iusto non esse le-
gem positam, quia non facit illum re&#x0169;
p&#x0153;næ, nec est illi nociua, sed vtilis, &
videtur quadrare contextui. Dixerat<-P>@@

<-P>enim Paulus, Bonam esse legem, siquis ea le-
gitimè vtatur, quasi subinte lligens, ei esse
onerosam, & suo modo nociuam, qui
malè illa vtitur. Vt significat Anselm.<marginalia>Anselm.</marginalia>
nam ita exponit, Scientes quia iusto non est
lex posita, id est, imposita, vt supra illum sit; in
illa enim est potius quam sub illa; quia non sua
vita viuit cui coercendi lex imponitur: iniustus
verò sub illa est, quia sua vita viuit, cui coercen-
di lex imponitur. Clarius expressit hunc
sensum Saluian. libr. 5. de Prouident. in<marginalia>Saluian.</marginalia>
principio, vbi reprehendens eos, qui di-
cebant, mandata Dei nocere Christia-
nis, qui non seruant illa, quia grauius
punientur, quam si illa ignorarent, res-
pondet, non legem nocere, sed mores,
& ad hoc adducit dicta verba Pauli, &
subiungit, Iustus esse incipe, & eris liber à
lege, id est, à p&#x0153;na legis, Quia non potest
venire lex contra mores, quæ iam habetur in
moribus. Et infrà expendens, quod Pau-
lus ait legem esse positam iniustis, scelera-
tis, & siquid aliud sanæ doctrinæ aduersatur,
concludit, Ac per hoc non tam lex tibi, ò ho-
mo, quàm tu legi aduersaris, nec lex contra te
benè præcipiendo, sed tu contra legem malè vi-
uendo agis. Hanc etiam interpretatione&#x0303;
amplexus est Diuus Augustinus ad Ga-<marginalia>August.|Bernard.|D. Thom.</marginalia>
lat. 2. & Diuus Bernardus Epistola ad
Car thusianum, & Guidonem, quos po-
stea secutus est Diuus Thomas ad Ti-
moth. 1. lect. 3. Potest verò hæc exposi-
tio ad priorem reduci, nisi quod hoc
modo, legem non esse positam iusto,
idem est, quod non aduer sari iusto, &
non punire illum: iuxta priorem autem
exposi tionem, legem non imponi iusto,
idem est, quod non propter illum p&#x0153;-
nam minari; vtrumq&#x0301;ue autem est, non
exercere in illum vno, vel alio modo
suam vim coactiuam.</P>
<P>  Sed licèt hæc probabilia sint, & in se<marginalia>7.|Probabili-|or exposi-|tio. Legem|iusto nō es-|se positam.|id est, non|propter iu-|stum la tā,|sed propter|iniustos.</marginalia>
vera; fortè pro loco Pauli non sunt ne-
cessaria. Quia censeo, ad literam loqui
de lege scripta, & ibi non considerare
in illa, quod fuerit lex timoris, vel quod
puniat peccatores, & non iustos, quod
commune est omni legi, & tam clarum,
& superfluum videatur, & nihil confe-
rens ad intentionem Pauli: sed conside-
rasse, legem illam non esse per se datam
propter iustos, sed propter peccato-
res. Lata est enim lex illa ad retrahen-
dos Iudæos à peccatis idololatriæ, &
alijs vitijs, ad quæ erant maximè pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0094.jpg/>
@@1@<SE94>C. 19. Explicātur aliqua scriptura loca quibus abut&#x0169;tur hær. 87
<duolan 2><-P>pensi. Cui expositioni subscribit Epi-
phan. lib. 2. contra Hæres. hæres. 66. ad
finem explicans hunc locum Pauli. Quā-
do quidem, inquit, iusto non est lex posita ini-
quus ergo est iustus? absit. Sed quoniam antici-
pauit iustus perficere ea, quæ sunt legis, non est
lex contra iustum, qui fecit legem; verum posita
est contra eos, qui deliquerunt, iudicans iniquos;
sic igitur & testament&#x0169;, iubet enim homicidas oc-
cidi, &c. Præterea confirmatur hæc ex-
positio ex illo ad Galat. 3. Quid igitur lex
propter transgressionem posita est, id est, oc-<marginalia>Galat. 3.</marginalia>
casione transgressionum, & ad coerce&#x0303;-
da hominum vitia fuit posita, vt Chry-<marginalia>Chrysost.</marginalia>
sostom. tam ibi ad Galat. 3. quàm hic
primo ad Timoth. & alij Græci, & Hie-
ronymus exponunt. Vel potest exponi
cum Augustino, propter transgressionem, id<marginalia>Hieron.|August.</marginalia>
est, vt manifestaretur peccatum, & ho-
minum fragilitas ad vincendum illud.
Quia ergo Paulus in loco, quem tracta-
mus, reprehenderat vanos legis Docto-
res, qui non intelligebant, neq&#x0301;ue quæ
loquerentur, neq&#x0301;ue ea, quæ affir mabāt,
subiungit, hunc defectum esse ex parte
eorum, non ex parte legis, quia lex bona
est, siquis ea legitimè vtatur. Et consequen-
ter adiungit, quid necessarium sit ad ea
legitimè vtendum, nimirum, Scientes
quia lex iusto non est posita, id est, non oc-
casione iustorum, qui illa non indige-
bant, sed propter iniustos, idololatras, & cæt.
Subintelligens, siquis hoc sciat, legiti-
mè vsurum lege, vt D. Thomas ibi ait,
non plus ei tribuendo, quàm quod ei<marginalia>D. Thom.</marginalia>
conuenit: non enìm est data propter
suam perfectionem, sed vt per illā oste&#x0303;-
deretur hominum propensio ad peccā-
dum, & vt esset pædagogus homines ad
Christum ducens, & custodiens Conclu-
sos in eam fidem, quæ reuelanda erat, vt dici-
tur ad Galat. 3. Et ita quadrat optimè
expositio Augustini in dicto lib. de Spi-<marginalia>August.|Chrysost.|Theophyl.</marginalia>
ritu, & litera, cap. 9. & 10. & illam etiam
attingit Chrysost. Homil. 2. in dictam
Epistol. quem Theophyl. & alij sequun-
tur; quanuis primam etiam expositio-
nem admittant. Addi etiam potest, sen-
tentiam illam, Iusto non est lex posita, vide-
ri sumptam non solum ex peculiari fa-
cto legis veteris, quanuis ad illud rectè
fuerit accommodata; sed etiam ex ge-
nerali conditione legum, quæ frequen-
tius ponuntur ad coercenda vitia, quā
ad studia virtutum promouenda. Nam,<-P>@@

<-P>vt ibi Diuus Thomas ait, Si omnes essent<marginalia>S. Thom.|Cicero.</marginalia>
iusti, nulla necessitas esset dandi legem, quia
omnes essent sibi lex. Sic etiam dixit Cicer.
lib. 2. de Legib. Leges improbos supplicio af-
ficiunt, & defendunt, ac tuentur bonos.</P>
<P>  Sed contra obijci potest: nam homi-<marginalia>8.|Obiectio.</marginalia>
ni in statu innocentiæ posita fuit lex
non comedendi de ligno vitæ, & statim
posita est cum minatione p&#x0153;nę mortis.
In quacumq&#x0301;ue die, &c. Genes. 2. & tamen
tunc homines erant iusti, & innocen-
tes, quia nunquam peccauerant; ergo
lex etiam quoadvim coactiuam non so-
lum ponitur iusto, sed etiam ponitur si-
ne occasione peccati, nec propter coer
cenda peccata. Et ferè similis obiectio
fieri potest ex lege Circuncisionis posi-
ta Abrahæ iam iusto Genes. 17. Ad hæc
verò facile respondere possumus, con-
cedendo, non esse necessarium, vt leges
omnes imponantur occasione peccati:
aliquādo enim impon&#x0169;tur propter ex-
ercendā virtutem; neq&#x0301;; id negauit Paul.
Sed loquendo de lege scripta dixit, illā
esse datam illa occasione, quod verissi-
mum est, & similiter est ver&#x0169;, leges hu-
manas frequentiùs ferri propter coer-
cenda vitia; non est tamen hoc semper
necessarium, nec de ratione legis.</P>
<P>  Vnde in priori exemplo posita fuit il-
la lex propter exercendā hominis obe-
dientiam, subiectionem, & humilitate&#x0303;,<marginalia>Aug.</marginalia>
& alias virtutes, vt rectè notauit Aug.
in Gen. de præcepto primis parentibus
imposito. Oportebat, inquit, vt homo ab ali-
quo prohiberetur, vt esset ei virtus merendi
obedientia. Quod verò addita fuerit com-
minatio, non fuit, quia homo ex vi per-<marginalia>Ratio cur|facta fuit|commina-|tio primis|parentibus|violantib&#xA770;|præceptum|in paradi-|so</marginalia>
fectionis illius status illa indigeret, sed
alijs de causis, vt ad exaggerandam gra
uitatem præcepti à cuius obseruantia
bonum totius naturæ pendebat, & pro-
pter mobilitatem liberi arbitrij frænā-
dam, quæ poterat totam illam perfe-
ctionem gratiæ deserere, & se ab illa
subtrahere, sicut fecit. Et ita non est
negandum comminationes fieri iustis,
& esse vtiles illis, sed solum dicunt au-
ctores suprà citati, non pro illis prin-
cipaliter poni, nequè illis præcipuè mo
ueri, si vt iusti sunt operentur. Idemquè
accommodari potest ad legem Circun-
cisionis, de qua minor est difficultas,
quia illa data fuit occasione peccati, &
in remedium eius.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0095.jpg/>
@@1@<SE95>88 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><P>  Addi deniq&#x0301;ue potest, cum dicitur lex
non imponi iusto, propriè intelligi de<marginalia>9.</marginalia>
lege externa, & scripta, quæ ponitur
præcipuè ad renouandam lege&#x0303;, quæ de-
beret esse scripta in cordib&#xA770;, & est qua-
si obliterata, seu obliuioni data prop-
ter peccata. Talis enim lex non datur,
nec scribitur in tabulis, vel me&#x0303;branis,
nisi propter peccatores, qui sine illa tā-
quam sine lege viuere&#x0303;t, vt rectè docuit
Bellarmin. lib. 3. de Statu peccati cap. 1.<marginalia>Bellarm.|Psal. 36.|Ambros.</marginalia>
allegans in eam sente&#x0303;tiam Ambrosium
in id Psalm. 36. Lex Dei eius in corde ipsius,
Vbi sic ait, In corde iusti lex Dei est. Quæ
lex? non scripta, sed naturalis; iusto enim non
est lex posita sed iniusto. Quibus verbis vir-
tute interpretatur illa verba de lege
scripta, quatenus est renouatio legis,
quę debet esse scripta in corde. Et idem
significauit Augustinus circa illa verba
Psalm. 1. In lege Domini voluntas eius, ad-<marginalia>August.</marginalia>
ducens etiam dicta verba Pauli, & sub-
iungens, Aliud est lex, quæ scribitur, & impo-
nitur seruienti, aliud est lex, quæ mente conspi-
citur ab eo, qui non indiget literis. Quando
ergo lex non ponitur exterius ad reno-
uandam legem naturalem, seu internā,
sed omnino de nouo ponitur, nihil ve-
tat, quin ponatur sine vlla occasione
peccati, & æquè pro iustis, ac pro iniu-
stis, nō solum quoad obligatione&#x0303; (quod
omnibus legibus cum proportione cō-
mune est) sed etiam quoad occasione&#x0303;,
vel peculiarem intentionem legislato-
ris in pone&#x0303;da tali lege. Talis autem fuit
lex lata primo homini ante peccatum:
illa enim non pertinuit ad legem natu-
ræ, nec fuit renouatio eius, quæ erat in
corde, sed fuit determinatio specialis,
quæ pro iustis sine vlla occasione pec-
cati constitui potuit.</P>
<P>  Secundo principaliter obijciunt hæ-<marginalia>10.|2. Obiectio|hæreticor&#x0169;|ex Pauli lo|co ad Gal.|5.</marginalia>
retici verba Pauli ad Galat. 5. Si spiritu
duc imini non estis sub lege. Iusti autem spi-
ritu ducuntur: nam desideria carnis nō
perficiunt, quæ sine ductu spiritus vita-
re non possent, vt ibidem significatur;
ergo non sunt sub lege; ergo non obli-
gantur lege. Circa hoc testimoni&#x0169; duo<marginalia>De qua le-|geloquatur|Apostolus|& quid sit|eße sub le-|ge apud e&#x0169;|dem.</marginalia>
à nobis explicanda sunt. Primum, de
qua lege Paulus ibi loquatur; secun-
dum, quid sit esse sub lege; inde enim fa-
cilè constabit, quid sit etiam non esse
sub illa. Circa primum Ambros. ibi vi-
detur per legem intelligere legem pec-<-P>@@

<-P>cati, seu fomitis, quia præmiserat Paul.<marginalia>1. expositio|Ambr. in-|tellige&#x0303;s per|legem, lege&#x0303;|peccati seu|fomitis.</marginalia>
Spiritu ambulate, & desideria, seu concupiscen-
tiam carnis (vt legit Ambrosius) non per-
ficietis; concupiscentia autem lex fomi-
tis est, & ita intelligit Ambrosius ibi
Paulum opposuisse legem spiritus legi
fomitis, & ideò posteà dixisse, qui spiri-
tu ducuntur non esse sub lege fomitis.
Veruntamen quia ibi non disserit Pau-<marginalia>Excludi{t$}|expositio.</marginalia>
lus de concupisce&#x0303;tia sub nomine legis,
& quia inferiùs post enumeratos fru-
ctus spiritus, subdit, aduersus huiusmodi nō
est lex, quod de lege fomitis intelligi nō
potest, & quia tota intentio Pauli ibi
dirigitur ad legem scriptam, ideò cum
communi sententia supponimus, Pau-
l&#x0169; ibi loqui de lege vetere, seu scripta.</P>
<P>  Quia verò lex illa, & moralia, & cæ-<marginalia>11.|2. expositio|Hieron. in-|tellige&#x0303;s per|legem, lege&#x0303;|cæremonia|lem.</marginalia>
remonialia præcepta continebat, dubi-
tari potest, sub qua ratione de illa lo-
quatur. Et quidem Hieronym. Epistol.
89. ad August. videtur intelligere illum
locum de lege quoad præcepta cære-
monialia: nam coniungit cum eo præ-
cedentia verba, Euacuati estis à Christo, qui
in lege iustificamini, vbi constat, sermone&#x0303;
esse de lege cæremoniali, quam statim
vocat idem Hieronym. præcepta legalia, &
non bona, & iustificationes, in quibus non viue-
rent, vt dicitur Ezech. 20. Et hanc expo-
sitionem vt probabilem sub disiunctio-
ne ponit Caiet. in eodem loco.</P><marginalia>Caiet.</marginalia>
<P>  Alij verò sentiunt, illa verba intelli-<marginalia>12.|3. expositio|Augustini|intelligens|per legem,|tam cære-|monialem,|quàm mo-|ralem.</marginalia>
genda esse de lege, etiam quoad præcep
ta moralia, quia Paul. proximè ante di-
xerat, Omnis enim lex in vno sermone imple-
tur, diliges proximum tu&#x0169;, sicut te ipsum. Quod
præceptum morale est, & omnia mora-
lia virtute continet. Et quia hoc præ-
ceptum nō violatur, nisi ex inordinata
con cupiscentia temporalium bonor&#x0169;,
subdit, Spiritu ambulate, & desideria carnis
non perficietis, quasi diceret, & hoc modo
implebitis præcept&#x0169; illud, Non concupis-
ces, quod etiam morale est, & deinde
adiungit, Si spiritu ducimini, non estis sub le-
ge; vtiq&#x0301;; sub lege diligendi proximum,
& non concupiscendi inordinatè. Atq&#x0301;;
ita August. lib. de Natura, & Grat. cap.<marginalia>August.</marginalia>
57. locum hunc intelligit de lege Non
concupisces. Et clariùs Epist. 19. ad Hier.
rescribens ad eius epistolam, vbi refe-
rens paulò antea, & tacitè corripie&#x0303;s ex-
positione&#x0303;, quā ipse indicauerat, inquit,
Neq&#x0301;ue enim hoc propter circuncisione&#x0303; arbitror<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0096.jpg/>
@@1@<SE96>Ca 19. Explicātur aliqua scripturæ loca quib&#xA770; abut&#x0169;tur hær. 89
<duolan 2><-P>dicere, nec propter sacrificia, &c. Sed hoc ipsum
etiam, quod lex iubet, Non concupisces, quod
fatemur certè Christianos debere obseruare. Et<marginalia>Vltima ex-|positio du-|as præcede&#x0303;|tes conne-|ctens.</marginalia>
hæc expositio vera est, si ita intelliga-
tur, vt non de solis præceptis morali-
bus intelligatur, sicut nec de solis cære-
monialibus, sed simpliciter de tota le-
ge, etiam includente moralia præcep-
ta. Arbitror aute&#x0303; hoc non negasse Hie-
ronymum citato loco, vt statim dicam.</P>
<P>  Circa secundam dubitationem, Am-
br. suprà, esse sub lege, idem esse significat,<marginalia>13.|S. Ambr.</marginalia>
quod esse sub dominio legis, seu mina-
ri à lege. Quia verò per legem intelle-
xerat legem fomitis, dominari ab illa
lege, secundum illum erit, vinci à lege
fomitis, & à concupiscentia trahi ad
opera carnis perficienda. Et ita expo-
nit, Qui spiritu Dei ducuntur, non sunt sub lege,
id est, Qui ducem habet Spiritum Sanctum, non
errat, lex enim errantibus dominatur, sicut alio
loco dicit, iusto non est lex posita. Quæ expo-
sitio non displiceret, si lex posset in illo
sensu accipi; tamen quia hoc non stat
cum antecedentibus verbis, nec cum
sequentibus, nec cum proprietate ver-
borum, quæ magis quadrat illi contex-
tui, ideò hāc expositionem omittimus.</P>
<P>  Supponendo ergo ibi esse sermonem
de lege Dei, obijcit ibi Hieronym. Quo-<marginalia>14.|Obiectio|Hierony-|mi.</marginalia>
niam si illi, qui spiritu ducuntur, non
sunt sub lege; ergo vel Moyses, Aaron,
Iosue, Dauid, & similes non fuerunt spi-
ritu ducti, vel non fuerunt sub lege. Ite&#x0303;
Paulus spiritu ducebatur, & multò ma-
gis Christus, & tamen vterq&#x0301;ue dicitur
factus sub lege Galat. 4. 1. Corinth. 9.
Quæ obiectio, præcipuè videtur mihi
conuincere contra hęreticos, non esse sub
lege, non necessario significare ide&#x0303;, quod
non obligari lege: nam Ioannes Baptista,
Simeon, & similes iusti ducebantur spi-
ritu, & nihilominus obligabantur lege
veteri. Deinde cogit illa obiectio, vt fa
teamur illam particulā sub lege, non eā-
dem significationem habere semper in
Paulo etiam respectu eiusde&#x0303; legis. Pri-
ma ergo expositio, & valde recepta quo
ad locum ad Galat. 5. est, eum, qui spiri-<marginalia>Prima ex-|positio loci|est iustos ñ|esse sub le-|ge terrente|& mināte.|Aug.</marginalia>
tu ducitur, non esse sub lege terrente,
atq&#x0301;ue minante, quia iam amore duci-
tur, & non timore. Ita August. d. cap. de
Natur. & Gratia. Vnde idem Augustin.
enarrat in Psal. 1. circa id, Sed in lege Do-
mini voluntas eius notat esse aliud eße in le-<-P>@@

<-P>ge, aliud, sub lege; Qui est in lege secundum le-
gem agit; qui est sub lege secundum legem agi-
tur; ille ergo liber est, iste seruus. Et eandem<marginalia>Chrysost.|Theophyl.|D. Thom.|Anselm.|Beda.|Caiet.|Adam.</marginalia>
expositionem indicant Chrysostom. &
Theophil. licèt fortasse aliud intenden-
tes, vt statim dicam. Eandem sequ&#x0169;tur
D. Thomas, Anselm. Beda, Caiet. Adam.
& multi alij, estq&#x0301;ue valde probabilis, &
sufficiens.</P>
<P>  Altera expositio esse potest, vt esse<marginalia>15.|Sec&#x0169;da ex-|positio est.|non eßesub|lege illos,|qui legem|non violāt.|D. Aug.|D. Hieron.</marginalia>
sub lege, idem sit in dicto loco, quod non
damnari lege, & non esse reum ex vi il-
lius, quia lex non damnat eos, qui illam
obseruant; qui autem ducuntur spiritu
seruant legem, etiam quoad illud præ-
ceptum, Non concupisces, & ideo nō dam-
nantur à lege. Hanc indicat August. di-
cta epistol. 19. ad Hieronymum dicens,
Hos ergo damnabiliter dicit eße sub lege, quos
reos facit lex, non implentes legem, &c. Quæ
verba refert etiam Beda ad Galat. 5.<marginalia>Beda.|Anselm.</marginalia>
quanuis priorem expositionem magis
probare videatur. Anselm. etiam vtrāq&#x0301;;
referens, hanc ponit vltimo loco, sicut
& Adamus. Potestq&#x0301;ue suaderi ex ver-<marginalia>Adam.</marginalia>
bis, quæ paulò inferius post numeratos
fructus Spiritus Sancti Paulus subiun-
git, Aduersus huiusmodi non est lex. Quasi di-
ceret, qui hæc operatur non est sub le-
ge, quia non habet illam sibi contrariā,
nec ab illa damnatur. Probabilis quide&#x0303;
est expositio, illi tamen non libenter as-
sentior, quia sententia illa in illo sensu
nihil referre videtur ad intentionem
Pauli, nec ad causam, quam in illo loco
tractabat: quanuis enim lex vetus non
damnaret eum, qui ab Spiritu Sancto
ducitur, posset illum obligare, sicut de
Moyse, & de Prophetis argumentaba-
tur Hieronymus. Item quia simplicius,
& proprius possunt illa verba explica-
ri sine vllo incommodo, vt dicam. Item
illo modo qui ducitur ab Spiritu San-
cto non est sub lege naturali, nec sub le-
ge Euangelica, quod Paulus; credo, non
dixisset.</P><marginalia>16.|3. expositio|&#xA753;babilior|est non esse|sub lege ide&#x0303;|esse, ac non|subdi legi|scriptæ, &|illa non in-|digere.</marginalia>
<P>  Tertio igitur possunt illa verba sim-
pliciter accipi, vt non esse sub lege, sit non
subdi legi scriptæ, vt scripta est, ex neces-
sitate, seu non indigere illa, qui sensus
videtur facilis, & accommodatus tex-
tui, & intentioni Pauli. Ipse enim per-
suadere volebat, nunc non esse sidelibus
necessariam legem Moysis; neq&#x0301;ue ab eis
esse seruādam, vt constat ex fine totius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0097.jpg/>
@@1@<SE97>90 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><-P>Epistolæ, & ex discursu præcedentium<marginalia>Galat. 4.</marginalia>
capit&#x0169;, & præsertim ex verbis illis c. 4.
Dicite mihi, qui sub lege vultis esse, legem non
legistis, &c. Vbi esse sub lege non signifi-
cat, sub p&#x0153;na, vel damnatione contine-
ri, sed solum esse sub obligatione eius,
& sub obseruantia illius tanquam ne-
cessariæ ad salute&#x0303;, vt videtur per se no-
tum. Hunc ergo scopum prosequens
Paul. incipit cap. 5. State, & nolite iterum
iugo seruitutis contineri; & post multa, Vos<marginalia>Galat. 5.</marginalia>
(inquit) in libertatem vocati estis fratres, tan-
tum ne libertatem in occasionem detis carnis.
Quibus verbis docet, ita esse Christia-
nos liberos ab obligatione legis Moy-
si, vt tamen non sint liberi à lege diuina
naturali honestè viuendi, & secundum
rationem, non secundum carnis concu-
piscentiam. Et hac occasione declarat,
summam huius legis naturalis in lege
charitatis positam esse, & concupisce&#x0303;-
tiam carnis adiutorio diuini spiritus es
se vincendam, & deinde subiungit, Quod
si spiritu ducimini, non estis sub lege. Ac si di-
ceret, quanuis necessarium sit, spiritu
vincere concupiscentiā, non ideò estis
sub lege, vtiq&#x0301;ue scripta in tabulis, quia
lex scripta in corde vobis sufficit, & il-
la regimini; imò & obligamini non spe-
ciali legis obligatione, aut monitione,
& ideo subiungit, Manifesta autem sunt ope-
ra carnis, &c. Ac si diceret, iam non indi-
getis lege monstrante turpitudinem ta
lium operum, & non adiuuante ad vin-
cenda illa. Spiritus autem legis gratiæ
clarè monstrat illa, & iuuat ad illa vitā-
da: nam (vt adi&#x0169;git) Fructus spiritus est cha-
ritas, &c. & alij, quos numerat, & vt oste&#x0303;-
deret perfectionem illorum fructuum,
concludit, aduersus huiusmodi non est lex, ac
si diceret, hæc talia sunt, vt lege nō pro-
hibeantur, nec prohiberi possint, quia
non potest esse discordia inter spirit&#x0169;,
& legem, vt ibi exponit D. Thomas; vel<marginalia>D. Thom.</marginalia>
si pronome&#x0303; illud Huiusmodi referatur ad
personam, optimus sensus erit; aduer-
sus eos, qui hos fructus faciunt, nihil ha
bet scripta lex, nec potest illos damna-
re; non solum quia faciunt quæ illa prę-
cipit; verum etiam si alia, quę præcipit,
non faciant, vel etiam si hæc ipsa non
faciant ex inductione talis legis, sed ex
spiritu fidei, qua Christo adhærent, &
propter quem carnem suam crucifixe-
runt cum vitijs, & concupiscentijs.</P>@@

<P>  Atq&#x0301;ue hunc sensum apertè indicat<marginalia>17.|D. Chryso-|stomus.</marginalia>
Chrysost. ibi: nam post illa verba, Quod
si spiritu ducimini, non estis sub lege; interro-
gat, Quænam est hæc consequentia? respōdet,
Maxima quidem, & euidens Etenim qui spiri-
tum vt oportet habet, per hunc extinguit omne&#x0303;
concupiscentiam; porrò qui liberatus est ab his,
non eget legis auxilio, &c. Et infrà, Quanquā
lex erat loco spiritus iuxta suas vires, priusquam
spiritus adueniret, non tamen ob id oportet ma-
nere in pædagogo, tunc quidem merito sub lege
eramus, vt metu castigaremus concupiscentias,
non dum prodito spiritu: nunc verò posteaquam
venit gratia, quæ non solum iubet ab illis absti-
nere, sed etiam ad altio ra prouehit, & ad altiore&#x0303;
vitæ rationem, quid opus est lege? Et in se-
quentibus semper hunc sensum prose-
quitur; & verba illa Aduersus huiusmodi nō
est lex, ita exponit, Quid enim præcipiat illi,
qui omnia in se habeat, etiam perfectam philo-
sophiæ magistram charitatem? Et idem ferè<marginalia>Theodor.|Theophyl.|Hieron.</marginalia>
habet Theodoret. & clarius Theophy-
lact. Hieronymus etiam in breuioribus
commentarijs ita exponit, Si vos spiritua-
libus per omnia actibus occupetis, non est vobis
lex necessaria, quæ carnalibus data est. Et in-
frà circa illa verba Aduersus huiusmodi
non est lex, addit, Non enim ista prohibuit, sed
& qui nouum implet, non est sub veteri testa-
mento. Similiter locum explicat noster
Salmeron in epistola ad Galat. disp. 31.
Nec contra hanc expositionem obie-
ctionem video alicuius momenti.</P>
<P>  Nam ex his facilè expeditur obiectio<marginalia>18.|Soluitur ob|iectio Hie-|ronymi su-|pra posita.</marginalia>
à Hieronymo facta. Nam Sancti veteris
testamenti, qui ducebantur spiritu gra-
tiæ, non habebant illam perfectionem
ex vi status illius temporis, seu legis,
sed in fide Christi venturi, & ideò ma-
nebant sub lege quoad obligationem;
Paulus aute&#x0303; loquitur de his, qui ratione
status, & præsentis gratiæ spiritu duc&#x0169;-
tur: nam hi non sunt sub lege scripta,
etiam quoad obligationem. Iuxta aliā
verò expositionem dicentur illi Sancti
antiquæ legis non fuisse sub lege, tan-
quam coacti ab illa, nec tanquam rei fa
cti per illam; satis autem dubito, an il-
los voluerit comprehe&#x0303;dere Paulus sub<marginalia>Quomodò|Christ&#xA770; Do-|minus erat|sub lege, &|B. Paulus.|S. Hieron.</marginalia>
illa sententia. Christus autem Dominus
lōge alio modo dicitur factus fuisse sub
lege: non enim quoad obligationem fa-
ctus sub illa est, sed quoad obseruatio-
nem, vt ex materia subiecta est manife-
stum. Paul&#x0169; verò pōderat Hieronymus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0098.jpg/>
@@1@<SE98>C. 19. Explicātur aliqua scriptura loca quibus abut&#x0169;tur hær. 91
<duolan 2><-P>non simpliciter de se dixisse, Factus sum
sub lege, sed addidisse, Ijs, qui sub lege sunt
quasi sub lege essem, cum ipse non essem sub le-
ge &c. vbi potius simpliciter negat, fuis
se se sub lege, vtiq&#x0301;ue quoad obligatione&#x0303;:
dicit tamen se fuisse quasi sub illa, quia
interdum ita obseruauit illam, ac si illa
teneretur, vt Iudæos lucri faceret. Vide
tur autem ibi Hieronym. in hoc æquipa
rare Paulo antiquos Prophetas, quod
illi etiam non essent simpliciter sub le-
ge, sed quasi sub lege; sed loquendo
consequenter prior, responsio solidior
est.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue ex dictis satis, constat, quo-<marginalia>19.</marginalia>
cunq&#x0301;ue modo à Patribus tradito intel-
ligantur illa verba, per illa non excludi,
quominus iusti noui testamenti, quan-
tunuis spiritu diuino moueantur, sub
lege aliqua sint quoad obligationem
eius, & hoc supponere sanctos omnes,
qui dicta verba interpretantur. Imó ex
eodem loco Pauli euidenter colligitur:
nā numeratis operibus carniscōcludit.
Quæ prædico vobis, sicut prædixi quoniam, qui
talia agunt, regnum Dei non consequentur. Cer
tè si lege aliqua non tener entur ad ca-
uenda talia opera, propter illa nō amit-
terent regnum C&#x0153;lorum. Et alia eius-
dem loci verba statim ponderabimus.</P>
<P>  Tertium testimonium hæreticorum
est illud ad Rom. 6. Non estis sub lege, sed<marginalia>20.|3. Obiectio|hæreticor&#x0169;|ex loco ad|Roman. 6.</marginalia>
sub grati{a}. Quæ verba secundum se spe-
ctata easdem possent habere interpre-
tationes, sed iuxta planum contextum
alius est se&#x0303;sus illorum facillimus. Nam
sine dubio loquitur Paul&#xA770; de lege scrip-
ta, & esse sub lege, non solum ibi significat<marginalia>Eße sub le-|ge hoc loco|idem est, ac|eße sub im|perfectione|legis scrip-|tæ obligātis|subditos nō|vero adiu-|uantis.</marginalia>
esse sub obligatione legis, quanuis hoc
etiā includat, seu supponat, sed specia-
liter exprimit, esse sub imperfectione
legis præcipientis, & non iuuantis. Do-
cuerat enim Paulus, baptisatos omnes
mortuos esse à peccatis in Christo; vn-
de illos admonuit. Non ergo regnet pecca-
tum in vestro mortali corpore, vt obediatis con-
cupiscentijs eius; & infrà Peccatum enim vo-
bis non dominabitur Et ne hoc illis diffi-
cile videretur, pro ratione adiungit.
Non enim estis sub lege, sed sub grati{a}. Ac si
diceret; non enim estis in statu, in quo
lex pręcipiebat non concupiscere, &
non iuuabat, sed estis sub gratia, quę in-
terius ad id seruandum mouet, & exte-
rius iuuat.</P>@@

<P>  Sic Chrysost. ibi Homil. 11. & Theo-<marginalia>21.|Chrisyst.|Theodor.|Theophyl.</marginalia>
dor. ac Theophyl. aiunt. Corpus nostrum
ante Christi aduentum facilè à peccato expugna-
ri potuit; nequè enim spiritus aderat, qui succur-
rere; nequè baptisma, quod mortificare posset
&c. lex erat iube&#x0303;s tantum, nihil tamen auxilij
afferebat, gratia verò & priora peccata remittit,
& ad futura nos munit. Est etiam expressa
sententia Augustini lib. de Cōtinen. ca.
3. dicentis. Non sumus sub lege bonum qui-<marginalia>D. Aug.</marginalia>
dem iubente, non tamen dante; sed sumus sub gra
tia, quæ id, quod lex iubet (vtiq&#x0301;ue quoad mo
ralia) faciens nos amare, potest liberis impera-
re. Et lib. de Grat. & liber. arbitr. capit.
12. Non enim estis sub lege, sed sub gratia, non
quia lex mala sit, sed quia sub illa sunt, quos reos
facit iubendo, non adiuuando, gratia quippe ad-
iuuat, vt legis quisquè sit factor, sine qua gratia,
sub lege positus tantum erat legis auditor. Ean-
dem expositionem sequuntur Anselm.<marginalia>Anselm.|Beda.|Adam.|Caiet.|Tolet.|Pereira.|Salmeron.</marginalia>
Beda, Adam. Caiet. & benè Tolet. Perei-
ra. Item noster Salmeron in Epistol. ad
Rom. capit. 6. disp. 4. Nec occurrit diffi-
cultas vlla. Mirumq&#x0301;ue est, quod hære-
tici abuti audeāt hoc loco, cum Paulus
statim quasi responde&#x0303;s eorum impude&#x0303;-
tiæ, subiungat. Quid ergo peccabimus, quo-
niam non sumus sub lege, sed sub gratia? Absit.
Et similem sententiam habet in princi-
pio capitis, & in fine concludit, stipendi&#x0169;
peccati mors; gratia autem Dei vita ætern{a},
constituendo ergo fideles sub gratia, &
non sub lege scripta, eiusq&#x0301;ue imperfe-
ctione, non dicit esse immunes ab omni
lege, aut peccata eis non imputari, si ea
committant, sed eos excitat ad pecca-
ta vitanda, quia gratia Dei pote&#x0303;tior est
illis.</P>
<P>  Quartò obijciunt hæretici illa testi-<marginalia>22.|4. Obiectio|hæreticor&#x0169;|ex varijslo|cis noui te-|stamenti.</marginalia>
monia, in quibus libertas legis gratiæ
commendatur, vt Galat. 2. 4. & 5. 2. Co-
rint. 3. Iacobi. 1. & 2. quę testimonia vo-
lunt intelligi de libertate ab omni le-
gis obligatione. Hæc verò falsa expli-
catio specialiter destruit veritatem le-
gis gratię, quam infrà libro 10. specia-
liter defendemus, & hunc errorem ex-
pugnabimus. Et ideò nunc breuiter
respōdemus, in primis ex illis locis col-
ligi non posse, in eis esse sermonem de
libertate ab omni lege, quia hoc in eis
nō dicitur, sed generatim est sermo de
libertate, & aliunde sensus est tam ab-
surdus, & tam contrarius omni rationi,
& pietati, & alijs scripturarum testi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0099.jpg/>
@@1@<SE99>92 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>monijs, quæ docent obligari fideles ad
vitanda peccata, & ad honestè operan-
dum, vt statim per se sit incredibile ta-
le commentum. Deinde addimus, quod
libertas multiplex esse potest, & a serui-
tute peccati, & à seruitute timoris, & a
reatu p&#x0153;nę, & cuiuscunquè mali, & à le-
gis obligatione, & vel in particulari v-
nius legis, vel generaliter omnium: ex
quibus omnibus hæretici hunc postre-
mum sensum eligunt. Dico autem, ex
eisdem locis apertè constare, nō in hoc
sensu sumi libertatem Christianam,
sed in aliquo ex alijs.</P>
<P>  Nam ad Galat. 2. verba sunt. Subintro-<marginalia>23.|Expe&#x0303;ditur|locus Pauli|ad Galat. 2.|in quo Apo|stolus loqui|turde liber|tate à lege|veteriàqua|liberi Chri-|stiani.</marginalia>
ierunt explorare libertatem nostram, quam ba-
bemus in Christo Iesu, vt nos in seruitutem re-
digerent; constat autem euide&#x0303;ter ex his,
quæ in eodem capite sequuntur, serui-
tutem illam, ad quam fratres illi subin-
troducti volebant Christianos redige-
re, fuisse obseruatione&#x0303; legis Moysi, quia
cogebant Christianos iudaissare; ergo
libertas illa, quam habemus in Christo Iesu,
prout de illa est sermo in illo loco, so-
lum est libertas à iugo, & obligatione
legis Moysi, vt bene explicat Salmeron
ibidem. In cap. autem 4. eiusde&#x0303; Episto-<marginalia>Galat. 4.</marginalia>
læ, verba sunt. Itaq&#x0301;ue fratres non sumus filij
ancillæ sed liberæ, qua libertate Christus nos li
berauit. Quę verba sunt conclusio totius
discursus, præcipuè ab illis verbis. Dici-
te mihi, qui sub lege vultis esse, &c. quā osten
dit fuisse legem seruitutis, & ideò popu-
lum, cui data est significatum esse per
filium ancillæ; ergo aperte loquitur de
libertate populi Christiani, quam ha-
bet à iugo, & seruitute illius legis. In ca.<marginalia>Galat. 5.</marginalia>
aute&#x0303; 5. verba sunt. Vos in libertatem vocati
estis fratres. Statim verò declarat qualis
sit hęc libertas, adijcie&#x0303;s. Tantùm ne liber-
tatem in occasionem detis carnis. Non est er-
go prophana libertas, quę omne iugum
legis auferat, & lice&#x0303;tiam præbeat quid-
libet operādi; sed est libertas spiritua-
lis, qua fit, vt spiritu ducamur, & non si-<marginalia>24.|Explicatur|locus Pauli|2. Corint. 3|delibertate|à velamine|obcæcatio-|nis, vel aser|uitute legis</marginalia>
mus sub lege, vt statim dicitur, & iā ex-
plicuimus.</P>
<P>  At verò 2. Corinth. 3. verba sunt. Vbi
Spiritus Domini ibi libertas; quæ secundum
se sumpta possunt optimè exponi de li-
bertate à seruitute peccati, & de liber-
tate ab spiritu timoris seruilis, & de li-
bertate à lege veteri: nam Spiritus San-
cti gratia, & motio ab hominibus his<-P>@@

<-P>onerib&#xA770;, seu dominis nos liberat. Prout
verò in illo loco dicta sunt a Paulo in-
telligenda videntur de libertate à vela-
mine obcęcationis, & duritie cordis, &
possunt extendi, simulq&#x0301;ue intelligi de
libertate à seruitute legis veteris. Dixe
rat enim. Vsq&#x0301;ue in hodiernum diem cum legi-
tur Moyses, velamen positum esse super cor Iu-
dæorum, vt scilicet, non videant testame&#x0303;-
tum illud iam esse euacuatum, & addit,
velamen illud esse auferendum ab illo
populo, Cum conuersus fuerit ad Dominum,
& subdit: Dominus autem spiritus est, & vbi
spiritus Domini ibi libertas, vtiq&#x0301;ue ab illo
velamine. Nam spiritus Domini est, qui
liberat à iugo legis, sicut alibi dixit,
Si spiritu ducimini non estis sub lege; & ideò
idem spiritus Domini, qui talem dat li-
bertatem, dat etiam lumen ad cognos-
ce&#x0303;dam illam, ac subinde aufert velame&#x0303;,
quod veritate&#x0303; illam occultabat, & ideò
concludit, Nos autem reuelata facie gloriam
Dei spculantes, &c. Quod totum vnicover-
bo eleganter complexus est Chrysost.
Homil. 7. dice&#x0303;s. Libertatem autem dixit, hahi-
ta ratione pristinæ seruitutis. Et ita intelli-
gunt omnes Catholici scriptores. Neq&#x0301;;
est cur liberttas spiritus intelligatur
esse ab omnis legis obligatione: quia
nec Paul&#xA770; hoc dicit, nec pertinet ad per
fectionem, vel dominatum spiritus: nā
in Angelis, & Adamo, & in omnibus iu-
stis fuit spiritus, & in illis non fuit talis
liber tas, vnde potius repugnat perfe-
ctioni, & sanctitati, ac dominationi diui
ni spiritus.</P>
<P>  Loca autem Iacobi 1. & 2. contra ip-<marginalia>25.|Expe&#x0303;ditur|locus Epi-|stolæ Iaco-|bi delege li|bertatis, id|est, chari-|tatis.</marginalia>
sos hæreticos cōuincunt: nam in cap. 1.
illam, quam vocat legem perfectæ liber
tatis, supponit, esse veram legem obli-
gantem ad opus, & ideò concludit, il-
lum fore beatum, qui in ea permāserit,
& fuerit factor operis, id est, qui illam ser-
uauerit. In cap. autem 2. significat, per
legem illam libertatis esse homines iu-
dicandos. Sic loquimini dicens, & sic facite,
sicut per legem libertatis incipientes iudicari:
videtur autem loqui de lege charitatis,
quam paulò antea, regalem, vocauerat;
supponit ergo aperte, Christianos esse
<Z>subiectos legi. Cur autem illa vo-
cet legem perfectam, regalem, &
libertatis, in libro vltimo,
de lege gratiæ dispu-
tando, dicetur.</Z></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0100.jpg/>
@@1@<SE100>Cap. 20. An in legefieri possit mutatio, & quotuplex sit. 93
<duolan 2><Z>CAPVT XX.
An in lege fieri poßit mutatio, & quotuplex
illa sit?</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicata natura legis, & omnibus<marginalia>1.</marginalia>
causis, & effectibus eius, solum su
perest dicendum de mutatione
legis. Veruntamen quia hęc proprietas
non est communis omni legi, ideò me-
lius tractabitur de singulis in particula
ri, in eis dec larando, an modum alique&#x0303;
mutationis admittant. Hic ergo solum
præmittemus quasdam generales regu-
las, & explicationes terminorum, vt fa-
cilior sit posteà doctrina in singulis le-<marginalia>1. assertio.|Lex indefi-|nite lata nō|mutaturob|solam tem-|poris dura-|tionem.</marginalia>
gibus. Primò igitur supponimus ex di-
ctis, legem indefinite latam de se nō mu
tari, neq&#x0301;ue eius obligationem cessare
propter solam temporis diuturnitate&#x0303;,
si alia causa mutationis nō interueniat.
Probatur, quia lex de se perpetua est;
ergo propter solam temporis duratio-
nem non mutabitur, nisi aliunde tolla-
tur. Dices; aliquando lex inuoluit, seu<marginalia>Obiectio.</marginalia>
præscribit certum terminum suę obli-
gationis. Respondetur primò, ideò lo-
quutos nos fuisse in assertione de lege<marginalia>Solutio.</marginalia>
indefinite lata. Secundo addimus, illud
solum habere locum in aliqua lege po-
sitiua, & rarum esse, & quasi præter na-
turam perfectæ legis, vt suprà dictum
est, & ideò simpliciter affirmari posse,
moraliter loquendo, non cessare prop-
ter solam temporis diuturnitatem. Eo
vel maxime, quòd cum lex esse debeat
rationabilis, & iusta, nunquam pręscri-
bet certum terminum suæ durationis,
nisi quia in illo termino, seu fine tempo
ris cessabit vel iustitia legis, vel potis-
sima ratio, quæ mouit legislatorem ad
ponendam illam, & ita nunquam oritur
propriè mutatio ex solo te&#x0303;poris decur-<marginalia>2.|2. assertio|Mutatione&#x0303;|legis dupli|citeraccide|reposse, vel|perdefect&#x0169;|causæ con-|seruantis,|vel per a-|ctione&#x0303; con-|trarij age&#x0303;-|tis.</marginalia>
su, sed ex aliqua alia mutatione, quæ c&#x0169;
illo coniungitur.</P>
<P>  Secundo dicendum est, mutationem
legis dupliciter accidere posse. Vno mo
do quasi ab intrinseco ex defectu mate-
riæ, seu causæ conseruantis. Secundò ab
extrinseco per actionem contrarij age&#x0303;
tis. Quæ assertio non est vniuersaliter
accipienda, ita vt sensus sit omnem le-
gem esse mutabilem his modis, quia nō
ita est; aliqua enim esse potest immuta-
bilis, & aliqua potest mutari vno modo,<-P>@@

<-P>& non alio: solum ergo indefinitè dici-
mus, in lege habere locum illos duos
modos mutationis. Et ita declarari po-
test primò, quia lex se habet admodum
cuiusdam accidentis, quatenus est in
subditis, vel illos obligat, seu debitores
constituit: accidens autem illis duobus
modis in generali mutari potest, aut de
strui, vt constat ex philosophia, idem
ergo erit cum proportione in lege. Se-
cundò probatur declarando in particu
lari vtrumq&#x0301;ue membrum. Ratio prio-
ris me&#x0303;bri est, quia lex requirit causam
quasi materialem, circa quam versetur,
& ideò si illa desit, cessabit obligatio le-
gis; vt si omninò subditi desint, cessabit
obligatio legis, licèt ipsa possit manere
in mente legislatoris: sed hæc mutatio
nihil ad moralem considerationem re-
fert. Habet etiam lex causam efficien-
tem, & ex hac parte solet effectus desi-
nere, seu mutari per suspensionem influ
xus, seu non conseruationem causæ ef-
ficientis. Quia verò efficiens causa le-
gis, prout est in subditis, seu extra le-
gislatorem, non est nisi voluntas legis-
latoris, quæ eadem perseuerare cense-
tur, quandiu contraria non interuenit,
ideò mutationem legis ex parte causæ
efficientis comprehendimus sub illa,
quę fit per actionem contrariam. De-
niq&#x0301;ue habet lex causam finalem, & ex
hac parte maximè censetur lex cessare,
seu mutari ab intrinseco ex defectu cau
sæ finalis, in qua maximè habet locum
illud. Ceßante causa, ceßet effectus, cap. Cessan-<marginalia>Cap. Ces-|sante.</marginalia>
te, de Appellat. Veruntamen hic modus
mutationis legis maximè habet locum
in legibus posit iuis humanis, quia in na
turali non videtur habere locum, & de
diuina positiua est res sub cōtrouersia,
& ideò in singulis melius explicabitur.
Ratio verò alterius partis est, quia lex
accipit suum esse, & vim obligandi per
voluntatem legislatoris; ergo per con-<marginalia>3.|3. assertio|Lege&#x0303; posse|mutari, vel|per ablatio|nem illius,|vel per in-|greß&#x0169; alte|ri&#xA770;, quæ il-|lam extin-|guat.</marginalia>
trariam voluntate&#x0303; auferri poterit, quia
supponimus non deesse potestatem, c&#x0169;
illa sit eadem in legislatore ad vtrumq&#x0301;;
actum, supposita capacitate materię, vt
magis ex sequentibus declarabitur.</P>
<P>  Tertiò dicimus, hāc legis mutatione&#x0303;
interd&#x0169; esse posse purè ablatiuā, seu cor
ruptiuam per se: aliquando verò esse
posse per modum generationis vnius,
quę sit corruptio alterius. Declaratur,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0101.jpg/>
@@1@<SE101>94 Lib. 1. De natura legis incommuni.
<duolan 2><-P>quia in primis, quoties mutatio legis
fit per solam mutationem, vel defectum
causæ necessariæ ad conseruationem
eius, tunc est mera cessatio legis per ca
re&#x0303;tiam obligationis eius, absq&#x0301;ue intro-
ductione alterius obligationis, sicut
corrumpitur lume&#x0303; per absentiam solis.
Deinde etiam si tollatur lex per volun-
tatem contrariam legislatoris, qui vult
legem cessare, tunc etiam habet locum
pura subtractio legis, quia non est ne-
cesse aliam introduci ad prioris abla-
tione&#x0303;. Vnde licèt in eo dicatur lex tolli
per actionem contrariam quasi imma-
nentem, quia voluntas cōtraria versa-
ri potest circa solam priuationem, seu
ablationem legis, non tamen tollitur
per mutationem cōtrariam quasi trās-
euntem, sed per mutationem priuatiuā,
& ablatiuam legis; ita ergo satis cōstat
priùs membrum. Posterius autem loc&#x0169;
habet, quando vna lex tollitur per in-
troductionem alterius priori repugnā-
tis, vt si præceptum jeiunij tollatur, im-
ponendopręceptum comedendi carne&#x0303;,
aut bis in die. Hic enim mutationis mo
dus locum habet in materia mutabili,
& quæ nunc potest esse vtilis, & posteà
nociua; & tunc si pręcepta sint contra-
ria, necesse est, vt vnum excludat aliud,
etiam si id directè non exprimat, quia
non possunt simul obligare leges con-
trariæ, vt per se notum est.</P>
<P>  Quartò, potest hęc mutatio legis es-<marginalia>4.|4. aßertio.|Mutatione&#x0303;|legis, vel|posse essev-|uniuersale&#x0303;|vel particu|lare&#x0303;, velsim|pliciter vel|secundum|quid.</marginalia>
se vniuersalis, vel particularis tantum,
seu potest esse mutatio simpliciter, vel
secundum quid. Mutatio vniuersalis, &
simpliciter erit, quando lex in totum,
& simpliciter tollitur, id est, & respectu
omni&#x0169;, seu totius cōmunitatis, quā ob-
ligabat, & respectu sui esse, seu duratio-
nis, quia simpliciter tollitur, ita vt am-
plius non redeat. Posset autem fieri mu-
tatio vniuersalis, nō tamen simpliciter,
sed ad tempus; si pro aliquo tempore
suspendatur obligatio legis statim re-
ditura illo transacto, & hanc vocamus
mutationem secundum quid, quia re ve
ra lex non simpliciter tollitur, quando-
quidem, transacto illo tempore, perse-
uerat sicut anteà sine noua editione,
vel promulgatione. Particularis autem
mutatio fit, quando mane&#x0303;te lege quoad
vniuersalem obligationem respectu cō-
munitatis, aufertur in particulari res-<-P>@@

<-P>pectu alicuius personę, seu partis com-
munitatis, vt fieri solet per dispe&#x0303;satio-
nes, aut priuilegia. Nam sicut suprà di-
ximus, posse interdum ferri legem pro
aliqua communitate, excipiendo par-
tem, vel aliqua membra, ex iusta causa;
ita post latam generaliter legempotest
fieri similis exemptio, & tunc dici-
tur fieri mutatio aliqua particularis in
lege.</P>
<P>  Et iuxta hanc distinctionem sunt im-<marginalia>5.|Varia vo-|cabula qui|b&#xA770; legis mu|tatio vni-|uersalis sig|nificatur.</marginalia>
positæ varię voces ad hanc legis muta-
tionem significandā, quas oportet bre-
uiter præ oculis ponere, vt clarius, &
expeditius in sequentibus loqui possi-
mus. Quædā igitur verba sunt, quę signi
ficant generalem, & absolutam muta-
tionem legis; alia, quę tantum significāt
mutatione&#x0303; sec&#x0169;d&#x0169; quid, vel particulare&#x0303;.
Prior significatur pręcipuè perverb&#x0169; ab
rogandi, legem; tunc enim abrogari lex
dicitur, quādo totaliter, ac simpliciter
aufertur. Potest autem hoc fieri varijs
modis. Vnus est per simplicem ablatio-
nem legis, quæ potest dici reuocatio le-
gis, & interdum vocatur mors legis, vt
videbimus infrà tractando de lege ve-
teri. Alius est, quando non solum tolli-
tur lex, sed etiam vetatur eius obserua-
tio, & dici potest prohibitio legis, per
quam prior lex incipit esse non solum
mortua, sed etiam mortifera, vt de le-
ge veteri loquuntur Theologi. Differtq&#x0301;;
hic modus à pręcedenti, quia ille consi-
stit solum in ablatione legis, & obliga-
tionis eius; hic verò pręter illam priua-
tionem addit nouam legem prohibente&#x0303;
id, quod per aliam præcipiebatur.</P>
<P>  Tertius modus esse potest, quando<marginalia>6.</marginalia>
non solum prohibetur, quod prius præ-
cipiebatur, sed etiam contrari&#x0169;, vel in-
compossibile priori præcipitur, vt si
prius pręcipiebatur studium tali hora,
& postea pręcipiatur oratio pro eadem
hora: nam hoc plus est, quàm non præ-
cipere studium, & quā prohibere illud;
additur ergo in hoc tertio modo nou&#x0169;
præceptum non solum de contradicto-
rio obiecto (vt sic dicam) sed etiam de
contrario. Potest autem his duobus vl-
timis modis abrogatio prioris legis
fieri per aliam nouam legem contradi-
ctoriam, vel contrariam; aliquando ve-
ro præcedit pura reuocatio, & posteà
additur noua prohibitio, vel nou&#x0169; con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0102.jpg/>
@@1@<SE102>Cap. 20. An in lege fieri possit mutatio, & quotuplex sit. 95
<duolan 2><-P>trarium pręceptum. Et quādo fit prio-
ri modo non potest posterior lex fieri
nisi vel ab eodem, qui priore&#x0303; tollit, vel
à superiori potestate, quia inferior nō
potest resistere maiori: quandoverò fit
prohibitio posteriori modo, potest fieri
ab inferiori, quia iam supponit ablatā
priorem legem, vt in abrogatione le-
gis veteris videre licet, & infrà suo lo-
co explicabimus. Deniq&#x0301;ue Soto addi-
dit irritationem legis tanquam distin-<marginalia>Soto.|Irritatio &|abrogatio|legis idem|significat.</marginalia>
ctam ab abrogatione legis; quia sicut
votum irritari potest, itavidetur etiam
lex posse irritari. Ver untame&#x0303; in lege ir-
ritatio non videtur distincta ab abro-
gatione, quia e&#x0169;de&#x0303; effectum habet, & so
lum per potestatem iurisdictionis fieri
potest. Soto autem vocat simplicem ab
rogationem, quando fit ab eodem, qui
legem tulit, vel á successore, qui tanquā
idem reputatur. Quando verò ablatio
legis fit à superiori, tunc vocat irrita-
tione&#x0303;. Sed hoc solum potest pertinere
ad vsum vocis, an veró in re sit aliqua
differe&#x0303;tia infrà circa legem humanam
dicemus.</P>
<P>  Aliæ sunt voces significantes parti-<marginalia>7.|Vocabula|quibus mu|tatio parti|cularis le-|gis signifi-|catur.</marginalia>
cularem mutationem legis, inter quas
prima, & magis vsitata est dispensatio
legis. Circa quam vocem notari in pri-
mis debet origo, & proprietas eius. Dis
pensare enim in sua propria impositio-
ne idem est, quod distribuere, vel admi
nistrare munus aliquod, habens coni&#x0169;-
ctamrer&#x0169; necessariarum distributione&#x0303;.<marginalia>Propriasig|nificatiover|bi, dispensa|tio.|Ephes. 1.</marginalia>
Et ita distributio ipsa beneficior&#x0169; Dei,
quæ pro ratione diuinæ prouide&#x0303;tiæ di-
uersis temporibus fit, dispensatio solet
appellari, vt patet ex illo ad Ephes. 1.
Secundum beneplacitum eius, quod proposuit in
eo, in dispensatione plenitudinis temporis instau-
rare omnia in Christo. Specialiter autem
solet in sacra Scriptura vocari dispen-
sator, qui in domo aliqua ab eius domi-
no cōstituitur, vt necessaria familiæ dis
penset, iuxta illud Luc. 12. Quis putas est fi-<marginalia>Luc. 12.</marginalia>
delis dispensator, &c. Et ita in veteri testa-
mento solet nomen dispensatoris tem-
poralis accipi pro illo, qui familiam ali
cuius temporaliter administrat, vt Ge-
nes. 43. & 44. & 3. Reg. 8. Et hęc accep-
tio est valde vsitata in iure ciuili §. Recte
Instit. de Mandato. l. Vrban{a}. ff. de verò
significat. & multa de illa eruditè con-
gerit Brissonius.<marginalia>Brisson.</marginalia>
@@

<P>  At in nouo testamento ad altiorem,<marginalia>8.|Disputatur|quid signi-|cet in nouo|testamento|item dispe&#x0303;-|satio.|2. Cor. 4.|2. Pet 4.|1. Cor. 9.|Ephes, 3.|Colos. 1.</marginalia>
spiritualem, scilicèt, significatione&#x0303; vox
hęc translata est: significat enim&#x0153;cono-
m&#x0169;, seu ministr&#x0169; spiritualis domus Dei,
quæ est Ecclesia iuxta illud 2. Corint. 4.
Sic nos existimet, homo, vt ministros Christi, &
dispensatores mysteriorum Dei. & 2. Pet. 4. Si-
cut boni dispensatores multiformis gratiæ Dei.
Vnde etiam ipsa distributio, seugenera
lis administratio mysteriorum Dei, quę
in Ecclesia fit, solet in sacra Scriptura
dispensatio appellari 1. Corinth. 9. Dispe&#x0303;
satio mihi credita est. Ad Ephes. 3. Si tamen
audistis dispensationem Dei, quæ data est mihi
in vobis. ad Colos. 1. Cuius factus sum ego mi-<marginalia>D. Bernar.</marginalia>
nister secundum dispensationem Dei, quæ data
est mihi. Sic etiam dixit Bernard. ad Eu-
genium lib. 3. de Considerat. cap. 3. Dispe&#x0303;
satio tibi super orbem credita est, non data posse
ßio. Hinc ergo vlterius translata est hęc
vox, ad significandum particularem a-
ctum huius potestatis administratiuæ:
sic enim concessio indulgentiarum, dis-
pensatio thesauri Ecclesiastici dicitur;
sic etiam dantur dispensationes voti, &
iuramenti, de q&#x0301;uibus alijs locis dictum
est. Ita ergo in præsenti accommodata
est vox dispensationis ad significādam
particularem mutationem legis per re
laxationem obligationis eius circavnā
vel aliam personam: est enim obligatio
legis quasi onus quoddam distribuend&#x0169;
inter multos, & ideò liberatio vnius ab<marginalia>Quando ex|erceatur &#xA753;|pria dispe&#x0303;-|satio inlege</marginalia>
illa obligatione, & non aliorum, quędā
dispe&#x0303;satio illi&#xA770; appellata est. Nam quia
lex in communi ponitur, & in particu-
lari persona potest occurrere specialis
ratio, vel necessitas, vt à tali onere exi-
matur, ideó genus hoc mutationis in-
terdum necessarium, aut conuenie&#x0303;s est.
Vnde dispensatio tunc proprijssimè fit,
quando obligatio legis, quæ anteà & cō
munitate&#x0303;, & talempersonam obligabat,
ab hac persona tollitur, c&#x0169; maneat lex
communitatem obligans circa eādem
materiam.</P><marginalia>9.|De muta-|tione legis|quæ fit per|cōmutatio-|nem, velcō|pensatione&#x0303;.</marginalia>
<P>  Aliter etiam solet hæc mutatio fieri
per modum communitatis, seu compe&#x0303;-
sationis, quæ re vera est quædam dispe&#x0303;-
satio, quia per illam etiam aufertur in
particulari obligatio legis, tamen quā-
do non tollitur per puram priuatione&#x0303;
(vt sic dicam) sed loco illius aliquod a-
liud onus imponitur, vocatur commu-
tatio, vel compensatio, vt quādo alicui<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0103.jpg/>
@@1@<SE103>96 Lib. 1. De natura legis in communi.
<duolan 2><-P>relaxatur jeiunium cum onore recitā-
di rosarium, vel quid simile & quando
illud onus, quod loco obligationis legis
substituitur, pecuniarium est, poterit
illa dici redemptio, sicut in votis solet
appellari: nam quoad hoc est eadem ra
tio, seruata proportione; & ideò de his
videri possunt, quę in simili diximus, tra
ctādo de voto. Híc demum aduerti po-<marginalia>Tom. 2. de|Rel. tract.|3. libr. 6.</marginalia>
test, solere hanc mutationem vocari no
mine permißionis, & licentiæ, quæ tamen
voces generaliores sunt, & ideò sunt ex
plicandæ. Permissio enim non solum di
citur, quando obligatio aufertur, sed<marginalia>Quidsitper|mißio in|materia le|gis.</marginalia>
etiam quando cōniuetur, dissimulatur,
aut cum effectus non impeditur, nec pu
nitur violator legis, & hæc non est dis-
pe&#x0303;satio, vt per se notum est. Deus enim
multa præcepta sua violari permittit,
in quibus non dispensat; nō ergo omnis
permissio est dispensatio, sed dispensa-
tio dici potest quædā permissio, quia &#xA751;
illā sinitur quis agere cōtra præscript&#x0169;
legis nō sol&#x0169; impunè, sed etiā immacu-
latè. Sicut aute&#x0303; dixim&#xA770; de abrogatione,
quòd potest fieri, vel auferendo tātum,
vel etiam prohibendo, aut pręcipiendo
contrarium, ita de dispensatione dici
potest. Nam interdum est pura, & tunc
habet mod&#x0169; permissionis, & per se hoc
solum requirit; interdum verò potest
per prohibitionem fieri, vt si Prælatus
non solum auferat á subdito obligatio-
ne&#x0303; audiendi missam v. g. sed etiam pro-
hibeat illam audire, &c. Nomen etiam<marginalia>Quidsigni-|ficet nome&#x0303;,|licenti{a}.</marginalia>
licentiæ latius patet, quam nomen dis-
pensationis: omnis enim dispensatio re
ctè dicitur licentia quædam; non tame&#x0303;
omnis licentia est dispensatio. Nam sę-
pe per licentiam non relaxatur obliga-
tio legis, sed sol&#x0169; est circunstantia quę-
dam requisita in ipsa lege ad actum be-
nè exercendum, vt maximè in religiosis
statutis videre licet. Nam religiosus nō
debet loqui, aut exire domo sine licen-
tia, cum tamen illa datur, non propriè
in lege dispensatur, sed potius comple-
tur modus operandi lege præscriptus,
& ideò talis licentia non requirit cau-
sam eiusdem rationis, nec propriam po
testatem iurisditionis, sed alicuius ad-
ministractionis, quę ad legum mutatio-
nem non pertinet.</P>
<P>  His addenda est interpretatio legis, quā<marginalia>10.</marginalia>
aliqui cum dispensatione confundunt,<-P>@@

<-P>sed sunt longe diuersæ, vt dixi latè lib.<marginalia>Denomine,|interpreta-|tio; & quo-|modo a dis|pensatione|differat.</marginalia>
6. de voto cap. 9. nam ibi dicta de dispe&#x0303;-
satione & interpretatione voti eande&#x0303;
rationem habent in dispensatione, & in
terpretatione legis, & ideò non sunt hic
repetenda. Differt ergo interpretatio à
dispensatione, quod nō tollit obligatio-
nem legis, sed declarat, legem inter-
dum non obligare. Vnde dispensatio à
voluntate proximè pendet, & gratię, ac
liberalitatis rationem habet; interpre-
tatio intellectus potius est, & rationem
iustitiæ inuoluit. Vnde si fiat priuatim,
ad iudicium prudentis pertinet; si verò
fiat ex potestate, est quasi iuridica sen-
tentia. Hinc etiam interpretatio non
solum in particulari casu, sed etiam de
tota lege fieri potest, vt si fiat interpre-
tatio, quod lex sit iniusta, & ideò omni-
no non obliget; vel si cessante omnino
ratione legis in vniuersali consequen-
ter declaretur, legis obligationem ces-
sasse, vera fit interpretatio, & tamen il-
la non dicetur abrogatio legis, sed cog-
nitio, vel iudicium nullitatis eius. Ita er-
go quando interpretatio legis sit in par
ticulari persona, vel casu, quod in eo lex
non obliget, non potest illa dici dispen-
satio. Quo circa nec mutatio legis di-
ci poterit, quia tunc non mutatur lex
nam ipsa de se, eadem, & eodem modo
perseuerans, inuenitur non obligāspro
illo casu, quia vel suis verbis illum non
comprehendit, vel à principio non fuit
mens legislatoris in illo, seu pro illo ob-
ligare. Vnde interpretatio in quadam
significatione magis stricte dicitur illa,
quæ fit per specialem virtutem æquita-
tis, de qua disputat D. Thom. 2. 2. q. 120.<marginalia>D. Thom.|Arist.</marginalia>
Illamq&#x0301;ue vocauit emendationem legis,
seu EpijKiam, Aristotel. 5. Ethic. ca. 10.
non quia in lege fuerit proprius error,
qui posteà per interpretationem eme&#x0303;-
detur, & ita lex ex parte mutetur, sed
dicitur emendatio legis quoad exter-
nam speciem, & quoad generalem vigo-
rem verborum. Nam lex generaliter
loquitur, & verbis suis non potest sin-
gulares casus excipere, & ita in externa
specie videtur comprehe&#x0303;dere aliquos,
quos re vera non com prehendit, & quia
hoc declarat epijKia, ideò emendatio
legis dicitur.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc etiam obiter colligitur,<marginalia>11.</marginalia>
variationem, quæ interdum contingit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0104.jpg/>
@@1@<SE104>Cap. 20. An in lege fieri possit mutatio, & quotuplex sit. 97
<duolan 2><-P>in obligatione legis ex mutatione, vel<marginalia>Variatio|quæfit inob|ligationele|gisobmuta|tione&#x0303; mate-|riæ, nō est|dispensatio</marginalia>
variatione materiæ, non esse dispensa-
tionem in lege. Probatur, quia propria
dispensatio legis est mutatio eius, hæc
autem non est mutatio legis; sed mate-
rię, quæ est alterum extremum, à quo
pendet obligatio. Est enim obligatio
quasi relatio quædam, quæ pendet ex
fundamento, & termino, & ex vtriusq&#x0301;;
mutatione potest auferri; quando ergo
tollitur per solam materiæ mutatione&#x0303;,
tunc lex non obligat, non quia ipsa mu-
tetur, sed quia ipsa pro eo casu non lo-
quitur. Vt v. g. siquis teneatur promiss&#x0169;
soluere, & creditor remittat debitum,
iam non obligat lex, quæ prior obliga-
bat, non quia in illa dispensatum sit, sed
quia subtracta est materia, & sic de ali-
js. Quod pro intelligentia legis natura-
lis est notandum, vt infrà declarabitur.
Ad dispensationem ergo necessarium
est, vt perseuerante materia, & subiecto
capaci obligationis legis, tollatur obli-
gatio ex parte ipsius legis per relaxa-
tionem eius. Nam si solum subtrahitur
legi materia, vel subiectum, circa quod
possit operari, seu obligationem indu-
cere ipsa de se eadem semper manet, &
ex se habet, non vt semper, & in omni
casu obliget, sed cum certis circunstā-
tijs. Et hac ratione lex jeiunandi obli-
gat hominem sanum; si autem ægrotet,
desinit illum obligare, non quia ipsa mu
tetur, sed quia moraliter iam nō est ide&#x0303;
subiectum, ad quod loquitur lex.</P>
<P>  Obijcies; quia suprà dictum est, ali-<marginalia>12.|Obiectio.</marginalia>
quando fieri mutationem in lege per
ablationem causæ; talis autem videtur
esse hæc mutatio. Respondeo, illud ge-
nus mutationis solum contingere, quā-
do omnino lex desinit esse per subtra-
ctione&#x0303; totalis causę conseruantis, quia
tunc transit de esse ad nō esse, & ita mu-
tatur. At vero quando mutatio mate-
riæ solum est in particulari casu, tunc
lex non desinit esse, sed tantum non ob-
ligat, & ideò non mutatur ipsa nec va-
riatur, quia semper fuit ita constituta.
Vrgebis, idem dici posse de dispe&#x0303;satio-
ne legis, quia tunc etiam nō desinit esse<marginalia>Solutio.</marginalia>
sed tantum obligare. Respondetur ne-
gando similitudinem: nam per dispensa
tionem mutatur lex, seu coarctatur, pl&#xA770;<-P>@@

<-P>quam antea esset; per mutationem au-
tem materię minimè, quia à principio
constituta est circa talem materiam, &
cum talibus conditionibus, & non alio
modo. Sicut præcepta affirmatiua pro
quibusdam temporibus obligant, & non
pro alijs, non quia ipsa mutentur, sed
quia sunt à principio ita constitutę, &
quia hęc est eorum natura: ita ergo in
præsenti cogitandum est.</P>
<P>  Tande&#x0303; solet alia mutatio in lege fie-<marginalia>13.|Demutatio|ne legis se-|cund&#x0169;quid|quæ fit per|suspensione&#x0303;</marginalia>
ri per suspensionem eius, quam voca-
uimus mutationem secund&#x0169; quid, quia
non simpliciter tollit legem, sed suspen-
dit effectum eius ad tempus. Et non im
merito potest hęc mutatio sub dispen-
satione comprehendi. Nam si suspensio
illa fiat circa aliquam personam in par
ticulari, est clara dispensatio tempora-
lis, & ex hac parte minus perfecta. Po-
test autem interdum fieri pro tota cō-
munitate, & tunc ex hac parte videtur
habere similitudinem cum abrogatio-
ne, tamen quia non simpliciter tollit le-
gem, sed ad tempus suspe&#x0303;dit obligatio-
nem eius, dicitur tantum suspensio. Po-
test autem hæc suspensio accidere ali-
quando per solam interpretationem,
& tunc ad Epijkiam pertinet: inter-
dum vero à superiore concedi po-
test talis relaxatio toti communitati
pro breui tempore, vel etiam pro vno
tantum actu, ad faciend&#x0169; aliquod opus
seruile in tali die festo, propter specia-
lem causam, & tunc talis suspensio dis-
pensatio dici potest. Atq&#x0301;ue hæc suffi-
ciant de significatione vocum, in qui-
bus supponimus, mutationes illis voci-
bus significatas in legibus esse possibi-
les; quomodo autem ad singulas leges
<Z>applicandæ sint, & per quas cau-
sas fieri possint, in sequen-
tibus libris explican-
dum est, & ideò de
lege in cōmuni
hactenus di-
ctum sit.
<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_3"/>{5*}<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/></Z></P>
------------------------------------------------------------
<Z><A+1>FINIS LIBRI PRIMI.</A+1></Z></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0105.jpg/>
@@1@<SE105>Fol. 98
#(IMAGE)
<Z><A+4>INDEX CAPITVM</A+4>
<A+3>LIBRI SECVNDI</A+3>
<A+2>DE LEGE ÆTERNA, NA-</A+2>
<A+1>turali, ac iure gentium.</A+1></Z>
<P>Cap. I. Ansit aliqua lex æterna, & quæ neceßitas illius?</P>
<P>Cap. II. De materia legis æternæ, & de actibus ab illa imperatis?</P>
<P>Cap. III. In quo actu existat lex æterna, & ansit vna, vel multiplex?</P>
<P>Cap. IIII. An lex æterna sit causa aliarum legum, & per illas obliget?</P>
<P>Cap. V. In quo consistat lex naturalis?</P>
<P>Cap. VI. An lex naturalis, sit lex diuina præceptiu{a}?</P>
<P>Cap. VII. De materia legis naturalis, ac de eius præceptis.</P>
<P>Cap. VIII. An lex naturalis vna sit?</P>
<P>Cap. IX. Vtrum lex naturalis obliget in conscienti{a}?</P>
<P>Cap. X. Vtrum lex naturalis obliget non solum ad actum, sed ad modum virtutis?</P>
<P>Cap. XI Vtrum lex naturalis obliget ad modum operandi ex charitate?</P>
<P>Dap. XII. Vtrum lex naturalis non solum prohibeat, sed etiam irritet aliquos actus.</P>
<P>Cap. XIII. An præcepta legis naturæ ab intrinseco immutabilia sint?</P>
<P>Cap. XIIII. An ius naturale mutari vel dispensari queat per potestatem humanam?</P>
<P>Cap. XV. An Deus de potentia absoluta dispensare queat in lege naturali?</P>
<P>Cap. XVI. Vtrum in lege naturali habeat locum Epichija, seu interpretatio.</P>
<P>Cap. XVII. Vtrum ius naturale distinguatur à iure gentium?</P>
<P>Cap. XVIII. Vtrum ius gentium aliquid præcipiat, vel prohibeat?</P>
<P>Cep. XIX. Quomodo ius gentium distinguatur à naturali?</P>
<P>Cap. XX. Aliqua corollaria, & quomodo ius gentium iustum sit, & mutabile?</P>
------------------------------------------------------------

@@0@<filename:W0012-0106.jpg/>
@@1@<SE106>Fol. 99
#(IMAGE)
<Z><A+2>LIBER II,</A+2>
<A+3>DE LEGE ÆTERNA,</A+3>
<A+2>ET NATVRALI,</A+2>
<A+1>AC IVRE GENTIVM.</A+1>
#(IMAGE)</Z>
<duolan 2><P><INI12>P</INI12>OST tra-
ctationem
de lege in
communi
sequitur,
vt ad sin-
gulas spe-
cies leg&#x0169;
descenda-
mus, inter
quas pri-
mum loc&#x0169;
obtinet lex ęterna propter suam dig-
nitatem, & excellentiam, & quia est le-
gum omnium fons, & origo. De illa ve-
rò breuius disseremus, quam de alijs,
quia respectu hominum non ita appli-
catur per se ipsam ad vsum, seu munus
legis, sicut aliæ, & quia magna ex parte
solet confundi cumprouidentia diuina,
de qua in 1. p. ex instituto disputatur,
Cum lege autem æterna naturalem cō-
iungimus, tum ad huius libri comple-
mentum; tum etiam quia naturalis lex
est prima earum, per quas lex æterna
nobis applicatur, seu innotescit, & quia
differunt tanquam lex per essentiam, &
per participationem, vel (vt sic dicam)
tanquam signum, & significatum, vt de-
clarabimus, Sumimus autem hic legem<-P>@@

<-P>naturalem strictè, vt continetur in solo
lumine naturali: nam illa, quæ est con-
naturalis gratię, seu fidei, simpliciter su
pernaturalis est, & infrà tractando de
lege gratiæ cōsequenter explicabitur,
licèt cum proportione possint ad illam
applicari, quæ de lege naturali dicem&#xA770;.
Circa quam aduerto, dupliciter esse ho
minibus propositam, prius per natura-
le lumen rationis; secundo per legem
de calogi in tabulis Mosaicis scriptam,
& ideò D. Thomam de lege naturali sub<marginalia>D. Thom.</marginalia>
priori ratione spectata disputasse 1. 2.
q. 94. sub posteriori autem in q. 100.</P>
<P>  Sed quia lex illa scripta in tabulis re
ipsa non est alia quoad substantialem
obligationem à lege naturali, cuius so-
lam maiore&#x0303; notitiam contulit illa scri-
pta: ideò in pręsenti comprehendemus
omnia, quę ad illam legem pertinent:
quid vero illi adiunctum sit ex lege ve-
teri, vel quoad p&#x0153;nam, vel quoad ali-
quas circunstantias, vel quoad augme&#x0303;-
tum alicuius obligationis, dicemus po-
steà de lege vereri disputando, & ibi cō-
sequenter videbimus, an secundum ali-
quam ratione&#x0303; lex illa decalogi cessaue-
rit, vel adhuc duret. Deniq&#x0301;; quia ius ge&#x0303;-
ti&#x0169; &#xA753;pinquissim&#x0169; est legi naturali, illud
etiam in huius libri sine declarabimus.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0107.jpg/>
@@1@<SE107>100 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><Z>CAPVT I.
Vtrum sit aliqua lex æterna, & quæ sit eius.
necessitas.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi est, quia lex ne-<marginalia>1.|1. argum.</marginalia>
cessario requirit alique&#x0303;, cui pos-
sit imponi, sed ab æterno nō fuit
aliquis capax legis; ergo nec lex aliqua
æterna esse potuit. Maior patet, quia
lex est actus imperij; repugnat autem
esse imperium, nisi sit aliquis, cui impe-
retur. Minor etiam probatur, quia ab
æterno solum fuit Deus, cui lex imponi
non potest, sicut nec imperium. Secun-<marginalia>Secundum.</marginalia>
dò, quia hac ratione ab æterno non fuit
dominium, nec iurisdictio, necguberna-
tio, quia nō erant quibus dominaretur
Deus, vel quos gubernaret; sed lex est
actus gubernationis, & dominij, seu iu-
risdictionis; ergo eadem ratione nō po-
tuit esse æterna. Tertio; de ratione legis<marginalia>Tertium.</marginalia>
est promulgatio, vt dixim&#xA770;, sed ab æter-
no non potuit esse promulgatio, quia nō
erat cui promulgaretur, neq&#x0301;; intra De&#x0169;<marginalia>Quartum.</marginalia>
solum potuit promulgari; ergo. Quar-
tò; si esset aliqua lex ęterna esset simpli-
citer, & absolutè necessaria, & immuta-
bilis, quia nihil est æternum, nisi quod
simpliciter necessari&#x0169; est, sed nulla lex
est per se, & absolute necessaria, vt su-
prà dict&#x0169; est; ergo nulla est lex ęterna.</P>
<P>  Nihilominus communis sententia
Theologorum est, dari in Deo legem<marginalia>2.|Darilegem|æternā cō-|munis Theo|logor&#x0169; sen-|tentia est.|D. Thomas|Caiet.|Soto.|Vincent.|Alens.|Anton.|Turrecr.|August.|Cicer.</marginalia>
quandam ęternam. Ita docet D. Thom.
1. 2. q. 91. artic. 1. & 93. per totam, & ibi
Caietan. Soto, & alij, Vincent. Beluac. in
specul. morali part. 2. dist. 1. Alens. 3. p. q.
26. M. 1. Antonin. 1. part. tit. 11. capit. 1.
§. 4. & tit. 12. à princip. Turrecr. in cap.
Omnes leges d. 1. & sumitur ex Augustin.
libr. de Vera Religion. capit. 30. & lib. 1.
de Liber. arbit. capit. 5. & 6. & libr. 22.
contra Faust. capit. 27. Quin etiam Ci-
cer. libr. 1. & 2. de Leg. hanc lege&#x0303; maxi-
mè prędicat, & à sapie&#x0303;tissimis Philoso-
phis cognitā fuisse hisverbis cōfirmat.
Hanc video sapientissimor&#x0169; fuisse sententiā, lege&#x0303;
ne&#xE8BF;&#x0301; homin&#x0169; ingenijs excogitatā, ne&#xE8BF;&#x0301; scit&#x0169; ali-
quod esse populor&#x0169;, sed ætern&#x0169; quiddā, quod vni
uersum m&#x0169;d&#x0169; regeret, imperandi, prohibendi&#xE8BF;&#x0301;
sapienttia. Ita principe&#x0303; lege&#x0303; illā, & vltimā me&#x0303;te&#x0303;
eße dicebāt omnia ratione, aut coge&#x0303;tis, aut vetā
tis Dei. Plato etiā in Timęo quatuor le-<marginalia>Plato.</marginalia>
ges distingue&#x0303;s, primā vocat diuinā, per
quā planè hāc ęternā intelligit, per quā<-P>@@

<-P>mundum Deus gubernat, vt idem tra-
dit Dialog. 10. de Legib.</P>
<P>  Probat autem D. Thom. hanc verita-
te&#x0303;, quia necesse est, in Deo ipso esse ali-<marginalia>3.</marginalia>
quam legem, & hæc non potest esse nisi
æterna; ergo necesse est esse in mundo
aliquam legem æternam. Minor suppo-
nitur, quia De&#xA770; est immutabilis, & nihil
potest illi aduenire de nouo. Maior au-
tem patet, quia cum Deus habeat pro-
uidentiam, in eo necessario supponitur
æterna quædam ratio practica totius
dispositionis, & gubernationis vniuer-
si, iuxta illud Boetij 3. de Consolat. O qui<marginalia>Boet.</marginalia>
perpetua mundum ratione gubernas; ergo illa
ratio Dei æterna habet veram ratione&#x0303;
legis, quia vt dixit Isidor. 2. Etymol. ca.<marginalia>Isidor.</marginalia>
de lege. Si ratione lex constat, lex erit omne,
quod ratione constiterit. Confirmari potest
ex August. quia omnis lex hnmana mu-
tabilis est, & defectum, ac errorem pati
potest; ergo supponit necessario aliquā
legem immutabilem, per quam stabili-
atur, & quasi me&#x0303;suretur, vt per confor-
mitatem ad illam recte fiat, quæ nō est,
nisi lex æterna. Deniq&#x0301;ue omnis lex par-
ticipata supponit legem per essentiam;
sed lex per essentiam æterna est: ergo.</P>
<P>  Dicet verò aliquis, his discursibus so
lum probari, esse in Deo rationem ęter-<marginalia>4.|Obiectio.</marginalia>
nam agendorum, quam prouidentiam
vocamus; non tamen probari illā fuisse
ab æterno propriè legem. Quia pro-
uidentia dicit respectum ęternum; lex
autem temporalem, vt argumenta in
principio facta ostendere videntur. Vn-
de illa æterna ratio ad summum dici
poterit lex quasi materialiter, & quoad
actum illum voluntatis, vel intellectus
diuini, qui est lex; non vero formaliter
quoad propriam denominationem le-
gis, & conditiones omnes ad legem re-
quisitas. Sicut creatio actiua potest di-
ci æterna materialiter quoad actum
Dei, non vero formaliter, & simpliciter,
vt creatio est; idemq&#x0301;ue est de potesta-
te dominandi, & similibus. At vero D.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Thom. d. quæst. 91. articul. 1. ad 1. susti-
net, illam legem etiam formaliter, & sub
ratione legis esse æternam, quia ipse con-
ceptus æternus diuinæ legis habet rationem le-
gis æternæ, secund&#x0169; quod à Deo ordinatur ad gu
bernatione&#x0303; rer&#x0169; ab ipso præcognitar&#x0169;. Sed li-
cet D. Th. recte dicat, ratione&#x0303; rer&#x0169; faci-
endar&#x0169; in Deo esse ęternā, & habere ra-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0108.jpg/>
@@1@<SE108>Cap. 1. An sit lex aliqua æterna, & quæ necessitas illius. 101
<duolan 2><-P>tione&#x0303; ideę, nō tame&#x0303; declarat, quomodo
etiam ab æterno habeat ratione&#x0303; legis,
nec in quo differat sub ratione ideæ,
ne difficultatibus positis videtur pla-
ne satisfacere.<marginalia>5.|Duplex sta|tus legis.</marginalia>
<P>  Vt ergo non sit tantum de nomine
quæstio, videndum superest, quid in re
clarum sit, & quid possit esse in vsu vo-
cum, & quę ratio huius loquutionis sim
pliciter reddi possit. Distingua mus er-
go in lege duplicem statum, vnus est,
quem habet in interna dispositione le-
gislatoris, quatenus in mente eius iam
illa lex descripta est, & eius absolu-
to decreto, ac firma voluntate stabili-
ta. Alius status est, quem habet lex ex-<marginalia>Solutio ad|obiectione&#x0303;</marginalia>
terius constituta, & subditis proposita.
Priori modo manifest&#x0169; est, dari in Deo
legem æternam, & hoc probant ratio-
nes pro vera sententia adductę. Poste-
riori autem modo æquè certum est, nō
habuisse legem Dei hunc secundum sta-
tum ab æterno; & hoc probant rationes
dubitandi in principio positę, vt ex ea-
rum responsione amplius patebit. Item
lex priori modo sumpta est actus imma
ne&#x0303;s, vnde potest esse ęternus in Deo, etiā
si dicat respectum ad effectum tempo-
ralem; sicut prædestinatio, vel prouide&#x0303;-
tia. lex autem posteriori modo includit
actum transeuntem respectu Dei: nā li-
cet possit illa lex æterna Dei, quatenus
propria lex est, proponi subditis per
actus immanentes eor&#x0169;; tamen illimet
actus s&#x0169;t externi respectu Dei, & neces-
sario sunt temporales, & ideó lex nō po-
test esse æterna quoad illum secundum
statum. Quod si aliquis contendat de
verbis dice&#x0303;s, legem, in illo priori statu
non esse legem, quia non est lata, sed fe-
renda. Respondeo in primis, non esse de
vocibus conte&#x0303;dendum: nam vt ita sim-
pliciter appelletur, sufficit vsus Sancto-
rum, & sapientum in tali materia. Dein-
de potest optima ratio illius appella-
tionis reddi, qua etiam ostendatur, il-
lam legem in eo statu non esse tantum
ferendam, sed ex æternitate esse suo mo
do latam, vt respondendo ad argumen-<marginalia>6.|Solutio ad|primum.</marginalia>
ta constabit.</P>
<P>  Ad primum ergo respondetur, quod
sicut diuina voluntas ęterna est, ita &
imperium: nam imperium quoad sub-
stantiam suam in ipsa voluntate consi-
stit, vt dixi. Et si imperium vocetur ip-<-P>@@

<-P>sa ratio, vel iudicium de agendis, etiam
hoc fuit æternum in mente Dei. Peti-
tur autem in illo argumento, an lex illa
æterna, sit aliquo modo respectu ipsius-
met Dei, id est, an sit aliquo modo men-
sura, & regula actuum voluntatis diui-
næ, de quo dicemus in capite sequenti.<marginalia>Ad secun-|dum.</marginalia>
Ad secundum respondetur, actum do-
minandi, & gubernandi, esse actum trās-
euntem, & proprium dominium dicere
relationem ad rem actu existentem, &
ideò denominationes, quę ab his acti-
bus sumuntur esse temporales. At ve-
ro lex, vt sic, non necessario dicit a-
ctum transeuntem, pręsertim respe-
ctu Dei, quia in illo primo statu, qui
est veluti substātialis, sufficieter salua-
tur in actu immane&#x0303;te, vt declarat&#x0169; est.</P>
<P>  Tertium argume&#x0303;tum varie soluitur,<marginalia>7.|Ad terti&#x0169;|argument&#x0169;|aliquorum|responsio.</marginalia>
quidam dicunt legem illam ęternam nō
dici legem respectu creaturarum, vel
hominum, quia non est imperium illis
impositum, sed esse respectu actuum Dei
ad extra, quia est regula, & mensura om
nium, quæ à Deo fiunt. Iuxta quam ex-
positionem lex illa non est lex morum
(vt sic dicam) sed artificiorum: nam om
nia, quæ à Deo fiunt, comparātur ad il-
lum, tanquam artefacta ad artificem.
Vnde sicut idea artificis dicipotest lex,
quam ipse sibi pręscribit, vt iuxta illam
artefacta producat, ita hęc lex æter-
na, est qua Deus vt supremus artifex
omnia condere statuit ex æternitate.
Quapropter cessat ratio de promulga-
tione, nam hæc est necessaria in lege
morum, non in lege artificiorum; imò
etiam cessant alię rationes; nam hæc
non est lex, quæ imponitur subditis, nec
pertinet ad gubernationem. Hæc vero<marginalia>Excludi-|tur istor&#x0169;|opinatio.</marginalia>
expositio non placet. Tum quia est cō-
tra mentem Augustini, & Theologo-
rum, imò & Ciceronis, & Philosopho-
rum: omnes enim apertè loquuntur de
lege, quæ est mensura actionum huma-
narum, & exemplar omnium legum,
quę sunt in mentibus hominum, vel ab
illis emanare possunt, siue plura inclu-
dat illa lex ęterna, siue non, quod infrà
videbimus. T&#x0169; etiā, quia illa appellatio
valde metaphorica est, & impertine&#x0303;s es
set pro materia de legib&#xA770; ratione solius
metaphoricę significationis, c&#x0169; res ip-
sa, quę sub illa metaphora inte&#x0303;ditur ni-
hil aliud sit nec ali&#x0169; respect&#x0169; dicat, quā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0109.jpg/>
@@1@<SE109>102 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>idearum, de quibus in 1. p. disputatur t&#x0169;
quia sicut prouidentia dicit respectum
ad res prouisas, & nihilominus potest
esse æterna, licèt res prouisæ tempora-
les sint, ita etiam lex potest dicere ha-
bitudinem ad subditos, & esse æterna.</P>
<P>  Vnde Alen s. suprà aliter respondet
ex Isidor. lib. 2. Etymol. legem vno mo-<marginalia>8.|Responsio|Alensis ad|argume&#x0303;t&#x0169;.</marginalia>
do dici à legendo, & alio à ligando, &
priori modo legem Dei esse æternam,
quia in mente eius legebatur; secundo
autem modo non esse æternam, & sub
ea tantum ratione indigere promulga-
tione. Quod si instes, quia lex, quæ non
ligat, non meretur nomen legis: Respō-
det in summa, ad rationem legis satis
esse, quod de se vim habeat ligādi, licet
non dum actu liget, quia nō dum est ap-
plicata. Quæ doctrina fortasse est vera;
non tamen per eam sufficienter solui
videtur argumentum de promulgatio-
ne, quia vel negādum est promulgatio-
nem esse necessariam ad esse legis, sed
tantum ad effectum legis, qui est ligare,
quod videtur esse contra communem
legis definitionem, vel certè non expli-
catur, quomodo illa lex sit vera lex sine
promulgatione. Quod vero ibi suppo-
nit Alens. de duplici Etymologia legis,
ego non reperio vtrāq&#x0301;ue in Isidoro, sed
tantum illam, quæ est à legendo, & non
in illa significatione metaphorica, sed
magis propria; sed parum refert, vnde
vox sit sumpta, quia non sufficit, quod
etymologia legis possit alicui rei appli-
cari, vt illa simpliciter dicatur lex.</P>
<P>  Tertio igitur D. Thom. suprà ad 2. co<marginalia>9.|Tertia res-|pōsio ex D.|Thom{a}.</marginalia>
natur explicare, quomodo in illa lege
non defuerit æterna promulgatio. Nam
promulgatio, inquit, fit & verbo, & scrip
to, & vtroq&#x0301;ue modo lex illa habuit pro-
mulgationem ex parte Dei promulgan-
tis, quia & verbum Dei est æternum, &
scriptura libri vitæ est æterna. Sed con-
tra primum obijciunt aliqui, quia pro-<marginalia>Obiectio.</marginalia>
ductio verbi non est per se necessaria
ad legem Dei, quia est personalis, non
essentialis, & quia alias solus Pater pro-
mulgasset legem, & esset legislator. Cō-
tra secundum etiam obijcitur, quia pa-
rum refert scriptura in scientia Dei ad
promulgationem, si illa non innotescit,
nec potest innotescere subditis; nā pro-
mulgatio fieri debet his, quibus lex im-
ponitur; at illa scriptura à nemine legi<-P>@@

<-P>potuit ab æterno, nec fuit ab ęterno ali
quis, cui illa lex promulgaretur. Nec sa
tisfacit, quod D. Thom. ad 1. ait, fuisse
tunc crea turas in præcognitione diui-
na, quia promulgatio non fit creaturis
obiectiuè præcognitis, sed in se existe&#x0303;-
tibus, alioqui etiam lex Moysi, & lex gra
tiæ ab ęterno fuisset promulgata, & ita
esset lex æterna.</P>
<P>  Sed prima obiectio parum obstat; t&#x0169;<marginalia>10.</marginalia>
quia quod D. Thomas dicit de promul-
gatione in Verbo intelligi potest per
appropriationem, non perproprietate&#x0303;,
sicut dicuntur ideę esse in verbo, & ita
ipsemet D. Thomas explicauit, qui con-
sequenter sentit secundum proprieta-
tem debere intelligi de verbo quoad
cōceptum essentialem, tum etiam quia
nō est de ratione legis, vt simul promul
getur verbo &#xA753;lato, & scripto, sed scrip-
t&#x0169; publicè expositum sufficit; D. Thom.
autem ad doctrinæ abundantiam, & ele-
gantiam voluit vtrumq&#x0301;; modum in Deo
explicare. Vnde non est inconueniens,
quod vnus modus sit personalis, & alter
essentialis. Nec inde sequitur, sol&#x0169; Pa-
tre&#x0303; esse legislatorem, vel promulgare,
quia ad vtrumq&#x0301;ue sufficit modus essen-
tialis. Ad aliam obiectionem tacite res-
pondet D. Thomas, addens limitatione&#x0303;,
quòd illa lex habet promulgationem ex
parte Dei, & subiungens. Sed ex parte creatu-
ræ audientis, seu inspicientis non potest esse pro-
mulgatio ætern{a}. Vnde quod dicit in so-
lutione ad 1. de creaturis pręcognitis
ex æternitate, non est, quia putet illam
existentiamobiectiuam creaturarum in
æternitate sufficere, vt ex parte illar&#x0169;
fiat ęterna &#xA753;mulgatio, sed vt declarat
ex parte Dei potuisse t&#x0169;c statui lege&#x0303;, per
quā futurę creaturę essent gubernandę.</P>
<P>  Ex hac verò doctrina D. Thom. aper-<marginalia>11.|De ratione|legis æter-|næ non esse|promulga-|tione&#x0303; actu|factam.</marginalia>
te concluditur, iuxta mentem eius de
ratione huius legis æternę non esse pro-
mulgationem actu factam subditis, sed
sufficere, vt ex parte legislatoris iam sit
facta pro suo tempore. Et re vera idem
fuit sensus Alensis, & mihi videtur ver&#x0169;.
Addoq&#x0301;ue esse singulare in illa lege: nam
censetur consummata, & perfecta eo
ipso, quod in me&#x0303;te legislatoris stabilita
est; aliæ verò leges non consummantur
donec actu promulgantur. Ratio autem
reddi potest, quia decretum Dei æter-
num immutabile est, & sine vlla sui mu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0110.jpg/>
@@1@<SE110>Cap. 2. De materia legis æternæ, & de actib&#xA770; ab illa imperatis. 103
<duolan 2><-P>tatione pro suo tempore obligat; de-
cretum autem hominis mutabile est;
vnde quādiu non promulgatur per mo-
dum legis semper se habet potius per
modum propositi ferendi legem, quàm
per modum legis firmiter stabilitæ, &
latæ. Vnde in hac lege æterna per se lo-
quendo, nulla alia publica promulgatio
requiritur, vt actu obliget, sed solum
quod veniat in notitiam subditi; vnde si
per internam reuelationem nobis in-
notesceret diuinæ voluntatis decret&#x0169;,
sufficeret ad obligandum, quod non ita
est in lege hominis: nam licèt subditus
sciat, iam esse scriptam apud Regem,
non obligatur illa, donec promulgetur.
Ordinariè autem Deus non obligat ho-
mines per legem æternam, nisi median-
te aliqua exteriori lege, quæ sit illius
partici patio, & significatio, & ita quan-
do aliæ leges promulgātur hominibus,
promulgatur ad extra lex ipsa æterna;
ideoq&#x0301;ue in illa, vt æterna est, non habet
locum propria promulgatio. In quarto
argumento petitur, an hæc lex æterna
ponenda sit in actibus liberis Dei, vel
in necessarijs. Sed hoc tractabitur cō-
modius in capite tertio.</P>
<Z>CAPVT II.
Quæ sit materia proxima legis æternæ, seu qui
actus ab illa imperentur, seu regantur.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus, legem æternam esse, ex-<marginalia>1.</marginalia>
plicādum sequitur quid sit: quia
verò omnis lex est mensura ali-
quorum actuum, quos respicit vt ma-
teriam, & obiectum, hoc etiam in lege
æterna obseruari necesse est, & ideò ad
explicandum quid illa sit, commodum
est prius declarare materiam, in quam
cadit: nam comparatur ad illam per
modum obiecti: omnis autem actus per
suum obiect&#x0169; conuenienter explicatur.
Tres autem sunt ordines, seu genera
actuum, de quibus dubitari potest, an
per illam legem mensurentur. Primum,
& supremum est aliquorum actuum ip-
siusmet Dei, & manentium intra ipsum,
scilicet actus liberi diuinæ voluntatis;
secundum, & infimum est actionum in-
feriorum agentium naturalium, & ra-
tione carentium; tertium est actuum li-
berorum creaturarum intellectuali&#x0169;,
& de singulis breuiter dicemus.</P>@@

<P>  Primò ergo dubitari potest, an lex<marginalia>2.|An lex æ-|terna sit re|gula diui-|norum ac-|tuum ad in|tr{a}.|Resolutio|negatiu{a}|D. Thom.|Alens.</marginalia>
æterna sit regula actuum diuinorum ad
intra. Et vt certa ab incertis separem&#xA770;,
supponimus, actus diuini intellectus, &
voluntatis, prout circa De&#x0169; ipsum ver-
santur, & non dicunt habitudinem ad
creaturas, vt futuras, non cadere sub
legem æternam, nec per illam regulari.
Ita sentit D. Thomas dict. q. 93. art. 4. &
Alens. suprà, & omnes Doctores, qui
hanc legem requirunt propter diuinam
prouidentiam, ita vt ferè cum illa coin-
cidere censeant: diuina autem proui-
dentia circa opera Dei versatur, non
circa Deum ipsum secundum se. Vnde
generatio ęterna filij Dei, vel pruductio
Spiritus Sancti, non cadunt sub legem,
quia sunt omnino naturales, & non ex
directione, aut motione, quæ præcedat
per dictamen rationis, vel applicatio-
nem voluntatis, quæ motio pertinet ad
rationem legis, & eadem ratione nec
amor, quo Deus se amat, est ex lege æ-
terna, sed ex natura. Ratioverò est, quia
lex non est de rebus per se, & ab intrin-
seco necessarijs, quæ non indigent re-
gula, sed ab intrinseco habent certum<marginalia>An lex æ-|terna sit re|gula actu&#x0169;|liberorum|Dei operā-|tium ad ex|tra.</marginalia>
essendi modum, & per se se rectæ sunt.
Difficultas ergo solum est de actibus li-
beris, qui in Deo sunt, & quatenus li-
beri sunt, morales dici possunt; quate-
nus verò sunt operatiui ad extra, dici
possunt artificiosi.</P>
<P>  Dici ergo vel cogitari potest, legem<marginalia>3.</marginalia>
æternam sub vtraq&#x0301;ue ratione esse men-
suram, ac regulam actuum liberorum
Dei. Primò quatenus morales sunt, &
honesti; sic enim regulantur per ratio-
nem diuinam, tanquam per naturalem
legem ipsius Dei. Probatur; quia Deus
semper secundum rectam ratione&#x0303; ope-
ratur, non alienam, sed propriam; ergo
mensura rectitudinis liberorum actu&#x0169;
voluntatis Dei est iudicium sui intelle-
ctus, quod ordine rationis antecedit,
quo iudicat, ita esse faciendum. Illud er-
go iudicium habet rationem legis æter
næ respectu diuinæ voluntatis. Confir-
matur, ac declaratur exemplis: nam si
Deus loquitur, verum dicit, quia iudi-
cat mentiri esse malum, & si promittit,
implet, quia iudicat, fidelitatem esse ho
nestam, & consentaneam naturæ suæ, &
eadem ratione sibi complacet in rebus
honestis, & displicent illi peccata, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0111.jpg/>
@@1@<SE111>104 Lib. 2. De legè æterna, naturali, ac iure gentinm.
<duolan 2><-P>ratio recta dictat ita esse facie&#x0303;d&#x0169;; ergo
in actibus suis moralibus ducitur sua
ratione æterna tanquam lege; ergo ex
hac parte lex æterna Deo ipsi imposita
est quoad actus morales vol&#x0169;tatis eius,
& eorum honestatem.</P>
<P>  Secundo videri potest. Lex illa æter-<marginalia>4.</marginalia>
na posse concipi vt lex, quam Deus vt
artifex sibi ipsi imposuit, vt secundum
illam sua opera faceret. Nam cum Deus
posset varijs modis mundum fabrica-
re, & regere, statuit illum secund&#x0169; quā-
dam certam legem constituere, & gu-
bernare, vt v. g. statuit elementa, & or-
bes c&#x0153;lestes tali ordine constituere, &
aquas tali loco continere. Item statuit
tales p&#x0153;nas pro peccatis, & alia præ-
mia pro meritis reddere, & secundum
tales, vel tales leges mundum guberna-
re; ergo secundum hanc rationem me-
ritò dici potest, legem æternam cadere
in ipsa opera Dei, vt ab ipso tanquam à
supremo artifice, vel gubernatore sunt,
& consequenter cadere proximè in ac-
tus liberos voluntatis Dei à quibus ta-
lia opera proximè procedunt. Et con-
firmatur; quia hac ratione dicitur De&#xA770;,
quædam non posse facere secundum le-
gem ordinariam, videlicet, quam ipse
sibi imposuit, vel non posse secundum
potentiam ordinatam, id est, ad talem
ordinem reductam per eandem legem,
vt significauit Scot. in 1. d. 44. q. vnica.<marginalia>Scotus.</marginalia>
Vnde si aliquem in mortali peccato de-
functum Deus ab inferno liberaret, di-
ceretur dispensatione vti, non autem
secundum statutam legem operari; er-
go opera libera Dei per legem ab ipso
statutam regulantur. Nec videtur incō
ueniens, quod eadem voluntas sibi ipsi
sit lex secundum actus ratione distin-
ctos: nam eadem voluntas potest sibi
imperare, & legislator potest sua lege
obligari.</P>
<P>  Suppono ex dictis in præcede&#x0303;ti libro<marginalia>5.</marginalia>
legem propriè sumptam esse regulam
operum moralium, secundum honesta-
tem eorum; aliquando verò etiam dici
de regulis artis, vel alicuius guberna-
tionis. Vtroq&#x0301;ue ergo modo potest lex
æterna vocari lex, & ita in vtroq&#x0301;; sensu
possumus ad hanc interrogationem res
pondere. Dico ergo primò, lex æterna,<marginalia>1. assertio.</marginalia>
vt est regula actionis honestatis liberę,
nō debet intelligi vt imposita ipsi Deo,<-P>@@

<-P>nec voluntas diuina debet concipi vt<marginalia>Lex æter-|na non est|regula ac-|tionum di-|uinar&#x0169;qua|tenus mo-|rales sunt.|D. Thom.|Alens.|Anselm.</marginalia>
honesta, & recta propter conformitate&#x0303;
ad legem æternam, cui subijciatur. Ita
D. Thom. 1. 2. q. 93. ar. 4. ad 1. & Alens. 3.
p. q. 26. memb. 8. ar. 1. Consentit Anselm.
lib. 1. Cur Deus homo cap. 12. dicens,
Deum esse omnino liberum à lege, &
ideò quod vult, iustum, & conueniens
esse; id autem, quod est iniustum, & in-
decens, non cadere in eius voluntatem,
non propter legem, sed quia non perti-
net ad eius libertatem.</P>
<P>  Ratione declaratur, quia lex illa in-<marginalia>6.</marginalia>
telligeretur vt positiua, vel vt natura-
lis; neutro autem modo intelligi potest;
ergo. Probatur minor quoad priorem
partem; quia lex positiua est illa, quæ
ponitur per liberam voluntatem alicu-
ius potentis præcipere, & suo præcep-
to, seu voluntate obligare eum, cui lex
imponitur; sed Deus non habet superio-
rem, neq&#x0301;ue se ipsum per modum præ-
cepti, & legis obligare potest; quia non
est sibi superior; ergo nullo modo est
capax positiuæ legis. Confirmatur, quia
respectu Dei nihil est malum, quia pro-
hibitum, siue in faciendo, siue in omit-
tendo, quia quant&#x0169;uis aliquid ponatur
esse prohibitum, si Deus contrarium fa
ciat, bonum erit, quia est à prima regu-
la bonitatis; ergo lex positiua in ordine
ad honestatem morum non habet loc&#x0169;
in diuina voluntate. Vnde non obstan-
te quacumq&#x0301;ue lege à se posita circa re-
rum gubernationem, potest illam non
seruare, sua potentia absoluta vtendo,
vt circa præmia, vel p&#x0153;nam retribuen-
dam, & similia, quia non obligatur ad
seruandam legem. Quia est supremus
Dominus, & extra omnem ordinem, &
ita non est comparandus cum legisla-
tore humano, qui est pars suæ commu-
nitatis, quidquid sit de modo, quo legis-
lator human&#xA770; obligatur sua lege. Quod
si vltra legem generalem accedat pro-
missio, iam Deus obligabitur ad seruā-
dam illam non ex lege positiua, sed ex
rectitudine naturali, quæ resultat in ta-
li obiecto ex vi promissionis. An verò
ibi interueniat lex naturalis dicetur in
sequenti puncto.</P>
<P>  Dices; si Deus, postquā decreuit ab-<marginalia>7.|Obiectio.</marginalia>
solutè aliquid non facere, id ageret, in-
ordinatè faceret, & ideò id facere non
potest; ergo liberum decretum Dei ha-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0112.jpg/>
@@1@<SE112>Cap. 2. De materia legis æternæ, & de actib&#xA770; ab illa imperatis. 105
<duolan 2><-P>bet vim positiuæ legis respectu volun-
tatis eius, vt non possit honestè facere,
quod per se, ac remoto illo decreto, li-
berè facere potuisset. Respondeo, De&#x0169;<marginalia>Solutio.</marginalia>
non posse facere contra suum decret&#x0169;,
non propter prohibitionem, quam de-
cretum inducat, sed propter repugnā-
tiam ipsius rei, quia si ageret contra de
cretum absolutum, haberet simul, & ex
ęternitate decreta contraria circa ide&#x0303;,
& pro eodem te&#x0303;pore, seu absolutè vel-
let duo contradictoria, quod repugnat.
Ageret etiam contra efficaciam suæ vo
luntatis, & illam redderet inefficacem,
& inconstantem, quod etiam repugnat.
Vnde vlterius dicitur, esto, non impli-
caret cōtradictionem physicam (vt sic
dicam) mutare Deum decretum suum,
sed tantùm moralem, ac subinde posito
vno decreto, esse inordinatum agere
contra illud; nihilominus id non oriri
ex prohibitione, sed ex intrinseca natu-
ra, & essentia Dei, sicut mox de verita-
te, & fidelitate, & similibus dicemus.
Quia sicut non decet diuinitatem falle-
re, ita nec inconstantem esse. Atq&#x0301;ue ita
impotentia volendi contra decretum
non est ex prohibitione, sed ex natura
rei, proposito obiecto in tali statu.</P>
<P>  Altera pars Minoris, quæ erat de le-
ge naturali probatur, quia, licet negari<marginalia>8.|Dictamen|practicum|Dei de age&#x0303;|dis cur non|habeat ra-|tionem le-|gis respe-|ctu sui.</marginalia>
non possit, quin in intellectu diuino or-
dine rationis præcedant dictamina pra
ctica, quibus iudicat, quid deceat suam
bonitatem, iustitiam, aut sapientiam, vt
sunt hæc, mentiendum non est, implen-
da sunt promissa; ta men illa non possunt
habere rationem legis respectu diuinæ
voluntatis. Primò, quia non proponunt
præceptum aliquod, nec voluntate&#x0303; ali-
cuius intimant; sed tantùm ostendunt,
indicando quid rei natura habeat; lex
autem aut est voluntas, aut intimatio
voluntatis; ergo. Secundò, quia in Deo
non distinguuntur in re voluntas, & ra-
tio, propter quod dixit D. Thomas q.
93. ar. 4. ad 1. voluntatem Dei sec&#x0169;dum<marginalia>D. Thom.</marginalia>
se non rectè dici rationabilem: nam po-
tius est ipsa ratio; sicut ergo ratio Dei
æterna non me&#x0303;suratur lege, ita nec vo-
luntas, etiam prout liberè vult, sed per
se recta est, tanquam ipsamet recta ra-
tio per essentiam. Et ita est intelligen-
dus idem D. Thomas 1. p. q. 21. ar. 1. ad 2.
cum dicit, Impossibile est, Deum velle, nisi<-P>@@<marginalia>D. Thom.</marginalia>

<-P>quod ratio suæ sapientiæ habet, quæ quidem est
sicut lex iustitiæ, secundum quam eius voluntas
recta, & iusta est. Illa enim particula Sicut
non dicit proprietatem legis, sed ana-
logiam quandam, & proportionem, &
ad hoc explicandum subdit. Vnde quod
secundum suam voluntatem facit, iustè facit, si-
cut & nos, quod secundum legem facimus, iustè
facimus; sed nos quidem secundum legem alicu-
ius superioris; Deus autem sibi ipsi est lex, id
est, se ipso est rectus sine lege, ac si sibi
ipsi esset lex. Declaratur tandem, quia
iudicium rationis in Deo solum est ne-
cessarium ex eo, quod nihil potest esse
volitum, quin præcognitum; non tamen
habet munus quasi obligandi, vel deter
minandi voluntatem, sed ipsa voluntas
per se est recta, & honesta, & ideò dicta-
men rationis, quod intelligitur ratione
præcedere in intellectu, non potest ha-
bere rationem propriæ legis respectu
diuinæ voluntatis. Dices; esto non pos-
sit dici lex cogens, dici poterit lex diri-
gens, & ostende&#x0303;s obiecti conuenientiā,
vel honestatem. Respondeo, hoc non sa-
tis esse ad legem moralem, vt ex suprà
dictis patet, & in sequentibus circa le-
gem naturale&#x0303; magis explicabitur: me-
taphorica autem loquutio non est ad-
mittenda, nisi sit vsitata, vt constat.</P>
<P>  Dico secundo. Lex æterna vt est lex<marginalia>9.|2. aßertio.|Lex æter-|na potestdi|ci lex ope-|randi respe|ctu rerum|gubernata-|r&#x0169;; non ve-|rò Dei.|D. Thom.|Vincent.</marginalia>
gubernandi, seu quasi operandi artifi-
ciosè, dici potest habere rationem le-
gis respectu rerum gubernatarum; non
verò ipsius Dei, seu voluntatis eius. Ita
loquitur D. Thomas d. art. 4. ad 1. Vin-
cent. in specul. moral. part. 2. dist. 1. &
declaratur prius exemplis: nam Deus
constitue&#x0303;do legem, v. g. vt tali operi bo-
no tale præmium, & tali peccato talis
p&#x0153;na in suo iudicio respondeat, conse-
quenter facit, vt benè operans sit dig-
nus tali præmio, & peccans reus talis
p&#x0153;næ, & ita res ipsæ gubernādæ statim
subijciuntur illi legi; Deus autem non
manet illi subiectus; sed semper manet
solutus legibus, vt possit operari prout
voluerit; & in ordine rerum naturali&#x0169;
idem inuenitur. Ratione declarari po-
test, quia quando Deus constituit lege&#x0303;
æternam circa gubernationem creatu-
rarum, pro ipsis creaturis illam statuit,
vt secundum illam moueantur; non ve-
rò illam sibi imponit, vt secundum illā
gubernare cogatur. Deniq&#x0301;ue lex, si pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0113.jpg/>
@@1@<SE113>106 Lib. 2. De legè æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>priè sumatur, est ordinatio superioris
circa inferiorem per proprium impe-
rium, quod si extendatur latius, & quasi
per metaphoram, semper debet serua-
re proportionem, vt sit motio superio-
ris circa rem sibi subiectam; ergo ratio
diuinæ prouidentię sub eadem propor-
tione recipit proprietatem, vel appel-
lationem legis, vt ex sequenti puncto
magis constabit.</P>
<P>  Secundo dubitari potest, an sub hac
lege æterna comprehendantur creata<marginalia>10.|An creatu|cæ rationis|& vitæ ex|pertes legi|æternæ sub|dantur.|D. Thom.|D. Aug.</marginalia>
omnia, etiam ratione, aut vita caren-
tia, quæ non liberè, sed ex necessitate
naturæ suos motus efficiunt. Ratio du-
bitandi esse potest, quia D. Thomas ar.
4. & 5. illius quæstionis 93. etiam neces-
sarias actiones creaturarum vult com-
prehendi sub hac lege, & sumitur ex
August. 1. de Liber. arbitr. cap. 5. & 6. di-
cit enim, legem æternam esse rationem
in mente Dei existentem, qua res om-
nes per cōsentanea media in suos fines
diriguntur, & lib. 83. Quęstionum. q. 27.
in fine. Lex (inquit) incommutabilis omnia
mutabilia pulcherrima moderatur gubernatio-<marginalia>Ratio pro|affirmati-|ua parte.</marginalia>
ne. Ratio autem esse potest, quia sicut
nostra voluntas imperat membris cor-
poris, & suo imperio illis imponit ne-
cessitatem operandi, ita diuina volun-
tas imperat rebus omnibus creatis, il-
lisq&#x0301;ue necessitatem imponit pro captu
vniuscuiusq&#x0301;ue iuxta illud, Præceptum po-
suit, & non præteribit Psal. 148. & id Prou.
8. Et legem ponebat aquis, ne transirent fines<marginalia>Psal. 148.|Prouer. 8.|Iob. 38.</marginalia>
suos. Quod explicatur Iob. 38. Dixi vsquè
huc venies, & non procedes amplius, & hic con-
fringes tumentes fluctus tuos. Hæ namq&#x0301;ue le-
ges, licèt in tempore datæ sint, à lege
æterna processerunt.</P>
<P>  In contrarium autem est, quia nulla
natura irrationalis capax est legis pro-<marginalia>11.|Ratio pro|negatiu{a}|August.|Cap. Mu-|lier.|1. Cor. 9.</marginalia>
priè sumptę, vt expressè docuit August.
q. 74. in Leuit. & habetur in cap. Mulier.
15. q. 1.Imò sumitur ex Paulo. 1. ad Co-
rint. 9. vbi referens illam legem, Non li-
gabis os boui trituranti, subdit, Nunquid de
bobus cura est Deo? Cura, scilicet, legislati-
ua: nam prouidentia diuina generatim
sumpta etiam circa irrationalia versa-
tur, vt est certissimum; tamen illa cura,
quæ specialiter adhibetur per leges, &#xA753;-
priè dirigitur ad intellectualia, & ideò
subdit Paulus, Propter homines scriptā
esse illam legem, quia non est priuandus<-P>@@

<-P>mercenarius mercede sua. Ratio etiam
adiungi potest, quia legis proprium est
inducere vinculum, & obligatione&#x0303; mo-
ralem; huius autem non sunt capaces,
nisi res intellectuales, & illæ non in om-
nibus actibus suis, sed in his, quos libe-
rè operantur, quia omne esse morale
pendet ex libertate.</P>
<P>  Respondeo breuiter, quęstionem es-<marginalia>12.|Resolutio|quæstionis.</marginalia>
se de modo loquendi; tamen si inspicia-
mus phrasim Augustini, qui præcipuus
auctor est, qui de lege æterna sermone&#x0303;
habuit, re vera sub hac voce compre-
hendit omnia tam naturalia, quàm mo-
ralia. Voluit enim per illam vocem ex-
plicare efficaciam diuinæ prouidentię,
non solùm circa actiones liberas, sed
etiam circa actiones naturales, & cir-
ca totum ordinem vniuersi, nimirum
explicando, quomodo omnia sint sub-
iecta diuinæ gubernationi, & illi obe-
diant iuxta efficacitatem eius. Hoc ma
nifestum est ex citato loco de Liber. ar-
bitr. & ex lib. 5. de Ciuit. cap. 11. vbi ait,<marginalia>August.</marginalia>
nihil esse in vniuerso, quod sit alienum
à legibus prouidentiæ diuinæ, & lib. 9.
cap. 22. ait, Sanctos angelos in æternis,
& immutabilibus Dei legibus, quæ in
Dei sapientia viuunt, mutationes tem-
porum præuidere, & lib. 19. cap. 12. ait,
Nihil à legibus summi creatoris, ordinatoris&#xE8BF;&#x0301;
subtrahitur, à quo pax vniuersitatis administra-
tur.</P>
<P>  Nihilominus tamen censeo sub hac<marginalia>13.</marginalia>
generali acceptione legis æternæ duas
quasi analogias comprehendi. Vna est
ex parte legis, quia lex, qua Deus dici-
tur gubernare res naturales, seu ratio-
ne carentes, metaphoricè lex, seu præ-
cept&#x0169; appellatur. Altera ex parte crea-
turarum, quæ priori respondet; nam
subordinatio, & subiectio irrationali&#x0169;
rerum ad Deum latè, & metaphoricè
dicitur obedientia, quia potius est ne-
cessitas quædam naturalis: lex autem
æterna, quatenus per illam moraliter,
& politicè rationalia gubernantur, ha-
bet propriam rationem legis, & illi re-
spondet propria obedientia. Vt autem
supra dixi, sub hac potissimùm ratione
in hac materia consideranda est; & ideo
sub propria appellatione ad irrationa-
lia non extenditur.</P>
<P>  Vlterius verò inquiri potest, an om-<marginalia>14.</marginalia>
nes actiones morales, seu humanæ sint<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0114.jpg/>
@@1@<SE114>Ca. 3. In quo actu existat lex æterna, & an sit vna, vel plures? 107
<duolan 2><-P>materia huius legis æternæ. Et de malis
quidem nulla est dubitandi ratio, quia<marginalia>An omnes|actiones hu|manæ sint|materia le|gis æternæ.</marginalia>
omnes illæ prohibentur hac lege, vt su-
prà declaratum est. De indifferentibus
verò est nonnullum dubium, quia illæ
nec vetantur, nec præcipiuntur, & ita
nullius legis videntur esse materia in
mente Dei. Idem, vel maius dubium est
de bonis operibus, quæ ad finem non
sunt necessaria, sed sunt excellentiora.
Propter hoc dic&#x0169;t aliqui, si lex illa pro-
priè sumatur, vt consistit in imperio, nō
extendi ad huiusmodi materiam; gene-
ralius autem sumptam comprehendere
illam, quatenus amplectitur quancunq&#x0301;;
dispositione&#x0303; gubernatoris, sub qua etiā
permissio, & consilium comprehend&#x0169;-
tur: nam permissio cadit in actus indif-
fere&#x0303;tes; consili&#x0169; verò in excellentiores.</P>
<P>  Veruntamen absolutè affirmari po-
test, omnes actiones morales cadere<marginalia>15.</marginalia>
aliquo modo sub lege æterna, etiam vt
propriè præceptiua est. Quod potest
declarari, applicando quandam distin-
ctionem datam in superioribus de lege
præcipiente, vel exercitium actus, vel
solam specificationem, & modum eius.
Dicimus ergo, prædictos actus esse ma-
teriam legis æternæ, vel imperantis ex-
ercitium, vel præscribentis modum ali-
quem operandi, aut prohibentis alium.
Declaratur, nam in primis quoad actus
bonos, seu optimos, iuxta doctrinā Au-
gustini ferè null&#x0169; est opus cōsilij, quod
in præparatione animi non possit ad
præceptum pertinere, si ad diuinā glo-
riam tale opus necessarium sit. Quod
maximè verum est in ordine ad legem
æternam, per quam Deus obligat ho-
mine&#x0303;, vt sit paratus ad hæc omnia ope-
ra præstanda, si ipse voluerit, vel si ex
alia occasione necessaria fuerint. Sicut
matrimonium, quanuis non sit opus cō-
silij, sed ex bonis inferioribus, nec re-
gulariter cadat sub præceptum: ex lege
naturæ cadit sub obligationem, si ad cō
seruationem speciei sit necessarium, &
ita etiam cadit sub legem æternam. Sic
ergo nullum est opus bonum, quod sub
illam legem, vt imperantem, non cadat.
Deinde quando exerciti&#x0169; talium actu&#x0169;
necessarium non est, licet tantùm con-
suli, vel probari videantur; nihilominus
etiam tunc per legem ęternam præscri-
bitur modus, quo fieri debent, vt rectè<-P>@@

<-P>fiant, & sic dicimus cadere sub legem
præscribentem modum, seu specifica-
tionem actus. Et idem est clarum in ac-
tibus indifferentibus, nam si fiant, præ-
cipiuntur fieri propter honestum fine&#x0303;,
& prohibentur fieri propter se, & ita si
pręcisè spectentur, quatenus talia sunt,
dici possunt cadere sub illam legem, vt
prohibentem, iuxta probabilem sente&#x0303;-
tiam D. Thomæ, quæ asserit, non posse
dari opus humanum indifferens in in-
diuiduo. Sicq&#x0301;ue duo præcepta in telligi
possunt in lege ęterna circa hæc opera:
vnum est faciendi illa propter bonum,
& honestum finem, si fiant: aliud est pro-
hi bens illa facere propter se ipsa, sicut
prohibetur verbum otiosum.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc tandem intelligere licet,<marginalia>16.|Quo sensu|Aug. asse-|ruit nihil|posse effu-|gere impe-|rium legis|æternæ.</marginalia>
quo sensu verum sit, quod Augustin. lo-
cis suprà citatis, & sæpe aliàs repetit,
nihil esse, quod possit omninò subter-
fugere imperium legis æternæ, neq&#x0301;; in
c&#x0153;lo, neq&#x0301;ue in terra, neq&#x0301;ue in inferno,
siue peccando, siue rectè operando. Nā
licet peccando agat quis contra vnam
legem æternam Dei, in aliam præcipie&#x0303;-
tem incidit, quæ iubet, vt quantum in
actione homo deficit, tantùm per pas-
sionem compensetur: vt dixit D. Thom.
q. 93. ar. 6. cum August. lib. de Catechi-<marginalia>D. Thom.|August.</marginalia>
zand. rudib. cap. 18. dicente, Nouit Deus
ordinare deserentes se animas, & ex earum iu-
sta miser ia inferiores partes creaturæ suæ, con-
uenientissimis, & congruentissimis legibus ad-
mirandæ dispensationis ordinare. Et hùc etiā
spectat, quod ait August. lib. 1. Confess.<marginalia>Aug.</marginalia>
cap. 12. Iussisti Domine, & sic est, vt omnis in-
ordinatus animus sibi ipsi sit p&#x0153;n{a}. Siquis
autem rectè consideret, lex illa præci-
piens, quæ in malis impletur, per p&#x0153;nā,
& in iustis per præmium, non spectat ad
legem præceptiuam moralium actuum
respectu creaturæ intellectualis, sed est
lex taxatiua (vt sic dicam) talis p&#x0153;næ,
vel præmij, quę lex per efficaciam diui-
næ prouidentiæ ad effect&#x0169; perducitur.</P>
<Z>CAPVT III.
An lex æterna sit actus diuinæ mentis, ratione
ab alijs differens, & an vna sit, vel plures.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X dictis hactenus constat, legem<marginalia>1.</marginalia>
æternā in diuina mente esse, quia
extra illam nihil est æternum. Ite&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0115.jpg/>
@@1@<SE115>108 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>constat esse per modum actus secundi,
& vltimi: nam lex prout est in legislato-
re, in huiusmodi actu consistit, non in
habitu, vel actu primo, & præsertim in
Deo, qui est purissimus actus. Inquiri
ergo potest, an sit in intellectu, vel in vo
luntate: nam quæstionem hanc indeci-
sam, & ambiguā reliquisse videtur Au-
gustin. 22. contra Faust. cap. 27. dicens,<marginalia>August.</marginalia>
Lex æterna est ratio diuina, vel voluntas Dei,
ordinem naturalem conseruari iubens, & per-
turbari vetans.</P>
<P>  Prius autem, quàm ad hoc respon-<marginalia>2.|An lex æ-|terna sit a-|ctus liber|Dei, vel ne|cessarius?</marginalia>
deamus, vlterius inquirimus, an lex æ-
terna dicat actum liberum in Deo, vel
necessarium. Aliqui enim dicunt, legem
æternam non esse, nisi ideas diuinas, per
quas res ad extra producuntur, quia nō
putant hanc legem esse ad præcipien-
dum, sed solum vt sit regula, ad cuius
instar omnia à Deo fiunt. Ex qua sente&#x0303;-<marginalia>Opinio ali-|quorum cō|funde&#x0303;tium|ideas cum|lege æter-|n{a}.</marginalia>
tia videtur inferri, quòd sicut ideæ na-
turaliter, & non liberè sunt in intellectu
diuino, ita & lex æterna.</P>
<P>  Dicendum verò est, legem æternam
non dicere actum necessarium in Deo,
sed liberum. Ita sentiunt D. Thomas,<marginalia>3.|Resolutio.|Lex æter-|na est in a-|ctu libero|Dei.|D. Thom.|Alens.|August.</marginalia>
Alens. & alij, locis allegatis. Et sumitur
ex verbis Augustini proximè citatis; nā
lex æterna habet pro materia opera
Dei ad extra: nam iubet seruari ordine&#x0303;
naturalem, & prohibet illum inuertere;
ordo autem naturalis non est, nisi in re-
bus creatis; ergo sicut hæc opera libe-
ra sunt, ita & lex æterna inuoluit respe-
ctum liberum. Confirmatur; quia non
potest lex esse sine respectu ad ea, quæ
per illam gubernanda sunt; sed lex æter
na non imponitur Deo, vel personis di-
uinis, vt dictum est; ergo est propter
creaturas; ergo dicit respectum liber&#x0169;
ad illas. Vnde D. Thomas q. 91. art. 1. ad
1. Æternus (inquit) diuinæ mentis conceptus<marginalia>D. Thom.</marginalia>
habet rationem legis æternæ, secundum quod
ordinatur ad gubernationem rerum ab ipso præ-
cognit arum. Quocirca ad illud de idea
primo negari potest, legem ęternam, vt
lex est, dicere rationem ideæ, quia idea
magis constituitur vt principium ope-
rādi ex parte ipsius artificis, quam per
modum pręcepti, vel impulsus respectu
rei per ideam producendę; & ita verisi-
milius est, legem, & ideam ratione dif-
ferre, vt ex dicendis amplius constabit.
Deinde verò addo, etiam iuxta illam<-P>@@

<-P>sententiam conuenie&#x0303;tius dici, non ideā
secundum se, sed vt exemplar, habere
ratione&#x0303; legis æternæ. Differt enim idea<marginalia>Differentia|inter ideā,|& exe&#x0303;plar.</marginalia>
ab exemplari, quod idea est merè na-
turalis in Deo; vnde est etiam de rebus
possibilibus: exemplar autem inuoluit
respectum liberum, quia exemplar in-
uoluit causalitate&#x0303; aliquo modo actua-
lem; ita vt aliquid ad illius imitatione&#x0303;
fiat, vel futurum sit. Ita ergo lex dicere
posset ideam, vt est sub illo respectu, &
non vt simpliciter necessaria est.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc quoad prius dubium cō-<marginalia>4.|Lex æter-|na includit|seu postu-|lat act&#x0169; di-|uinæ vol&#x0169;-|tatis.</marginalia>
cluditur, legem æternam necessario in-
cludere, seu postulare actum diuinæ vo-
luntatis, quia libertas etiam Dei est for
maliter in vol&#x0169;tate diuina; sed lex æter-
na est aliquid liberum in Deo; ergo in-
cludit voluntatem. Et hac ratione etiā
in lege ęterna verum est, quod suprà di-
ximus, nullam legem, vt sic, esse simpli-
citer necessariam, quia etiam æterna
lex, quatenus libera est, non est simpli-
citer necessaria. Neq&#x0301;ue hoc repugnat
eius æternitati, quia etiam aliquid li-
berum intra Deum, potest esse ætern&#x0169;.
Neq&#x0301;ue etiam repugnat eius immutabi-
litati, quia decreta libera etiam sunt
immutabilia.</P>
<P>  Vnde infertur vlterius, legem æter-<marginalia>5.</marginalia>
nam non esse in actibus diuini intelle-
ctus, prout antecedunt ratione decre-
ta libera Dei. Probatur, quia in illis, vt
sic, non est libertas; ergo nec lex. Item
ob hanc rationem nec prouidentia, nec
prædestinatio intelliguntur in intelle-
ctu diuino ante omne decretum liber&#x0169;
voluntatis, quia tam prouide&#x0303;tia, quàm
prædestinatio dicunt actum liber&#x0169;; er-
go nec lex æterna potest intelligi in di-
uino intellectu vt sic spectato. Dices; in<marginalia>Obiectio.</marginalia>
intellectu diuino, vt sic concepto, sunt
dictamina legis naturalis, vt. Non est me&#x0303;-
tiendum. Seruandum est promißum. Punienda
sunt mala, & similia; ergo saltem quoad
hæc inuenitur lex æterua in diuino in-
tellectu ante omnem liberum volunta-
tis actum. Vnde ita videntur de lege æ-
terna sensisse Cicero lib. 2. de Legib. &<marginalia>Cicero.</marginalia>
alij Philosophi de illa tractantes. Nihi-
lominus respondeo, si illa dictamina cō<marginalia>Solutio.</marginalia>
siderentur in ordine ad ipsam volunta-
tem diuinam, id est, quatenus dictāt de
volendis ab ipso Deo, vt sic, non habere
rationem legis, vt iam declaratum est,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0116.jpg/>
@@1@<SE116>Ca. 3. In quo actu existat lex æterna, & an sit vna, vel plures? 109
<duolan 2><-P>si verò considerentur in ordine ad vo-
luntatem creatam, quatenus dictant,
quid ab illa faciendum sit, aut vitand&#x0169;,
etiam non habent rationem legis, do-
nec ad illa accedat vol&#x0169;tas diuina, quia
non sunt imperia, nec practicè mouent,
sed sunt quasi speculatiua cognitio ta-
lium obiectorum, vt in sequentibus tra-
ctando de lege naturali explicabimus.</P>
<P>  Secundò ex dictis infertur, satis con-<marginalia>6.|Lex æter-|na formali|ter consistit|in decreto|libero Dei|statue&#x0303;tis or|dinem ser-|uandum in|partibus v-|niuersi in|ordine ad|bonum cō-|mune.|Damasc.</marginalia>
uenienter dici posse, legem æternam es-
se decretum liberum voluntatis Dei,
statuentis ordinem seruandum, aut ge-
neraliter ab omnibus partibus vniuer-
si in ordine ad commune bonum, vel im
mediatè illi conueniens ratione totius
vniuersi, vel saltem ratione singularum
specierum eius; aut specialiter seruan-
dum à creaturis intellectualibus quo-
ad liberas operationes earum. Proba-
tur primò ex dictis in libro præceden-
ti cap. 5. Deinde addi potest sententia
Damasc. lib. 2. de Fide cap. 12. Vbi cum
retulisset sententiam Gregorij Nazian-
zen. Ora t. 2. de Paschate, dicentis, opor-
tuisse post creaturam spirituale&#x0303;, & cor-
poream condere creaturam ex vtraq&#x0301;;
compositam, subdit ipse. Hoc autem vo-
cabulo, Oportebat, nihil aliud à me indicatur,
quam opificis voluntas. Hac enim nec lex, nec
sanctio vlla congruenter fingi, excogitarivè po-
test, &c. Facit etiam quod August. lib. 2.<marginalia>August.</marginalia>
de Ciuit. cap. 19. dicit, In c&#x0153;lesti, & ange-
lica curia voluntas Dei lex est. Eadem ergo
est lex æterna totius vniuersi, licèt spe-
cialiter attribuatur c&#x0153;lesti curiæ, quia
ibi Dei voluntas in se ipsa cognoscitur,
& quia illa est proxima, & principalis
regula operandi omnibus Beatis.<marginalia>7.</marginalia>
<P>  Prætereà eo modo, quo Deus dicitur
præcipere rebus intellectu carentibus,
non per intellectum, sed per voluntate&#x0303;
proximè, & immediatè præcipit, quia
non præcipit eis loquendo, sed facien-
do, at immediatiùs per voluntate&#x0303;, quàm
per intellectum operatur, vt ex 1. parte
suppono; ergo lex ęterna, quatenus cir-
ca hæc inferiora versatur, rectè intel-
ligitur esse in voluntate Dei ordinantis
vnicuiq&#x0301;ue dare talem naturam, incli-
nationem, situm, &c. Vt verbi gratia,<marginalia>Prouer. 8.</marginalia>
lex illa, de qua dicitur Prouerb. 8. Et
legem ponebat aquis, ne transirent fines suos,
considerata vt temporalis, & extra De&#x0169;
constituta, nihil aliud est, quàm natu-<-P>@@

<-P>ralis inclinatio indita aquæ ad itaqui-
escendum in suo loco, vt non sursum as-
cendat, sed terminis naturæ suæ conti-
neatur, vt Iob. 38. & Psalm. 103. signifi-
catur; ergo lex illa, vt in æternitate exi-
stit in mente Dei, nihil aliud est, quam
voluntas Dei, qua decreuit, aquas con-
stituere in tali loco, & talem inclinatio-
nem eis tradere, vt non transirent fines
sibi præscriptos, & sic de alijs. Sic ergo
lex æterna, metaphoricè (vt sic dicam)
concepta in ordine ad res merè natu-
rales, & irrationales, rectè in voluntate
Dei constituitur.</P>
<P>  Idemq&#x0301;ue est de illa lege, quatenus<marginalia>8.</marginalia>
disposuit aliquid circa creaturas intel-
lectuales operari, sine illarum libera
cooperatione, vt sunt ea, quæ vel illæ, vt
naturæ quædam sunt, naturali necessi-
tate operantur, vel Deus ipse in eis, sine
illarum libera cooperatione operatur,
vt creando illas, illuminando, vocando,
vel alio simili modo præueniendo, aut
etiam præmiando, vel puniendo. Si verò
consideretur illa lex ęterna vt proprie-
tatem legis habet in ordine ad morale&#x0303;
obligatione&#x0303; creaturar&#x0169; intellectuali&#x0169;;
sic erit voluntas Dei æterna, secundum
quam operari debent voluntates ratio-<marginalia>August.</marginalia>
nales, vt bonæ sint. Nam vt dixit Aug.
lib. 83. Quæstionum q. 27. in sola bona vo-
luntate secundum legem agimus; in cæteris au-
tem secundum legem agimur; cum lex ipsa in-
commutabilis maneat, &c. Et iuxta hæc pos-
sunt híc applicari, quæ de hac sententia
generaliter dicta sunt superiori libro
cap. 5.</P>
<P>  Siquis autem, iuxta ea, quæ ibi dixi-
mus, voluerit hanc legem æternam in<marginalia>9.|In quo ac-|tu intellec-|tus lexæter|na est con-|stituenda,|si in illius|actibus for|maliter cō-|sistat.</marginalia>
diuino intellectu considerare, non erit
difficile id explicare. Oportet tamen,
vt eam consideret in intellectu diuino,
vt subsequente secundum rationem di-
ctum decretum voluntatis Dei. Negari
enim non potest, quin illud decretum
sit veluti anima, & virtus huius legis à
qua tota vis vel obligandi, vel inclinan-
di efficaciter descendit; tamen supposi-
to illo decreto, intelligi potest in men-
te Dei cognitio illius decreti, quæ ad
illud subsequitur, & quod ratione illius
iam intellectus diuinus iudicat determi
natè, quæ ratio tenenda sit in guberna-
tione rer&#x0169;, atq&#x0301;; ita in se præcōcipere le
ge&#x0303;, quæ vnicuiq&#x0301;; rei suo te&#x0303;pore præscri-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0117.jpg/>
@@1@<SE117>110 Lib. 2. Delege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>be&#x0303;da est. Et ita intelligo quod D. Thom.
d. q. 92. ar. 1. ad 1. ait, Conceptum Dei ætern&#x0169;,
secundum quod à Deo ordinatur ad gubernatio-
nem rerum ab ipso progenitarum, esse legem Dei
æternam: quia illa ordinatio nō est aliud,
quàm decretum voluntatis, quod expli-
cuimus, quod vt cognit&#x0169; ab intellectu
determinat illum ad tale&#x0303; rerum guber-
nationem secundum talem ratione&#x0303;, seu
legem. Et fortassè quia vtrumq&#x0301;ue con-
currit ad legem, & vtrumq&#x0301;ue suo modo
& in bono sensu verum est, ideò D. Aug.
contra Faustum sub disiunctione est lo-<marginalia>August.|10.|De distin-|ctione in-|ter lege&#x0303; æ-|ternā Dei,|& illius i-|deas.</marginalia>
cutus.</P>
<P>  Tertiò ex dictis satis cōstat, quomo-
dò distinguatur ratione lex æterna ab
ideis. Nam si lex illa constituatur in de-
creto voluntatis, clara est distinctio; nā
ideam, certum est, esse in intellectu. Si
verò loquamur de illa lege, prout est in
intellectu, aliqui non constituunt distin
ctionem, præsertim si de ideis, vt sunt
exemplaria loquamur. Nihilominus D.
Thomas q. 93. ar. 1. hæc duo expressè di-
stinguit, & in eius doctrina potest va-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
rijs modis distinctio explicari. Primò,
quia ideæ propriè sunt circa rer&#x0169; crea-
tionem, seu productionem; lex verò ma-
gis versatur circa rerum gubernatio-
nem, vt D. Thomas suprà tradidit. Vn-
de sicut distinguuntur ideę à prouiden-
tia, ita & à lege æterna distinguendæ
sunt. Secundò, propria differentia esse
videtur supra insinuata, quod idea sol&#x0169;
habet ratione&#x0303; exemplaris respectu ip-
siusmet Dei, vt secundum illam opere-
tur, & sic cōcurrit solum (vt sic dicam)
ad specificationem operum Dei; lex au
tem diuina, vt lex, habet potius ratione&#x0303;
mouentis, & imprimentis inclinatione&#x0303;,
vel obligationem ad opus; quæ diuersa
habitudo sufficientissima est ad distin-
ctionem rationis. Deniq&#x0301;ue hinc etiam
est, quod lex, vt lex imponitur subditis,
seu inferioribus: ordinat enim lex, quid
res subiectæ operaturæ sint, vnaquæq&#x0301;;
iuxta modum suum: idea autem non im-
ponitur propriè rei in illa repræsenta-
tæ, sed ponitur formaliter in mente ar-
tificis, vt secundum illam operetur; est
ergo clara distinctio.</P>
<P>  Quartò etiam intelligi potest ex di-
ctis, quomodò lex æterna distinguatur<marginalia>11.</marginalia>
à prouidentia, de qua etiam solet dubi-
tari, an in intellectu, vel voluntate con-<-P>@@

<-P>stituatur, nam vtriusq&#x0301;; actum includit.
Vt ergo prouidentia, & lex cōparentur,<marginalia>De distin-|ctione in-|ter legem|æternā Dei|& illius &#xA753;|uidentiam.</marginalia>
debent c&#x0169; proportione conferri, videli-
cet, quatenus vtraq&#x0301;; est in vol&#x0169;tate, vel
vtraq&#x0301;; in intellectu; & sic videntur non
distingui etiā ratione. Quia prouide&#x0303;tia
est ratio gubernationis rerum omni&#x0169;
ex æternitate existens in mente diuina,
sed hoc ipsum est lex æterna in sua ge-
neralitate sumpta, vt sumitur ex D. Th.
dicta q. 92. ar. 2. ad 1. non videntur ergo
distingui, vt duo attributa, sed esse ide&#x0303;,
quod sub diuersis considerationibus di
uersa nomina recipit. Quod si lex æter-
na non cum illa amplitudine sumatur,
sed restrictè, & propriè quatenus circa
creaturas intellectuales versatur, & il-
las propriè obligat; sic erit quædā pars
diuinæ prouidentiæ. Nam ad prouiden-
tiam Dei spectat, leges poner e rationa-
libus creaturis; imò hæc est magis spe-
cialis, & propria gubernatio moralis
consentanea naturis intellectualibus,
quarum Deus habet specialem curam,
vt significauit Paulus 1. Corint. 9. ergo
semper lex ęterna cum prouidentia co-
incidet, si cum proportione comparen-
tur. Atq&#x0301;ue ita videntur sentire de lege<marginalia>D. Thom.|Alex. Al.|August.</marginalia>
æterna, & prouidentia D. Thomas su-
prà, & q. 93. art. 1. & 4. & Alens. dicta q.
26. memb. 1. & fauet Augustin. suprà, &
lib. de Vera relig. cap. 30. in fine, & 31.
in princip. & dict. lib. 83. Quæstionum.
q. 27.</P>
<P>  Sed nihilominus D. Thomas q. 5. de<marginalia>12.|D. Thom.</marginalia>
Veritate artic. 1. ad 6. distinguit legem
æternam à prouidentia, dicens. Proui-
dentia non nominat legem æternam, sed aliquid
ad legem æternam consequens, & id declarās<marginalia>Resolutio.</marginalia>
addit, Legem æternam comparari ad
prouidentiā, sicut principium generale
ad particulares conclusiones, seu actio-
nes, sicut in nobis principia prima pra-
ctica comparantur ad prudentiam. Et
ita exponit, actus prouidentiæ, seu effe-
ctus attribui legi æternæ tanquam prin
cipio, vnde manant, non tanquam pro-
ximo dictamini de tali opere in parti-
culari efficiendo. Quod potest amplius
ita explicari. Nam ratio diuina, vt ha-
bet rationem legis, constituit veluti ge
nera les regulas, secundum quas res om
nes moueri debent, & operari: proui-
de&#x0303;tia verò de singulis rebus, & actibus
in particulari disponit, & ita est veluti<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0118.jpg/>
@@1@<SE118>Ca. 3. In quo actu existat lex æterna, & an sit vna, vel plures? 111
<duolan 2><-P>ratio exequendi, & applicandi legem.
Videturq&#x0301;; hoc consentaneum proprie-
tati ipsarum vocum. Nam lex dicit ius
in communi constitut&#x0169;, vt suprà visum
est; prouidentia verò dicit curam, quæ
de singulis actibus haberi debet.</P>
<P>  Vnde obiter potest quintò intelligi<marginalia>13.|De effecti-|bus legis æ|ternæ.</marginalia>
per comparatione&#x0303; ad prouide&#x0303;tiā, quos
effectus habeat lex æterna. Solet enim
quæri, an lex æterna habeat omnes effe-
ctus, quos habet prouide&#x0303;tia. In qua cō-
paratione sume&#x0303;da est lex ęterna in tota
sua latitudine. Nam si sumatur speciali-
ter, vt lex propriè præcipie&#x0303;s moraliter
creaturis intellectualibus, sic clar&#x0169; est,
non omnes effectus prouidentiæ esse ef-
fectus legis æternæ, sed solos actus bo-
nos morales, quia naturales effectus nō
procedunt à lege æterna, sub hac ratio-
ne spectata. Boni aute&#x0303; act&#xA770; morales sunt
effectus æternæ legis, quia ad illos de se
mouet, & obligat. Mali aute&#x0303; effectus mo
rales non sunt effectus legis æternæ, vt
mali sunt, licèt sint materia legis æter-
næ prohibentis illos, sicut etiā non sunt
effectus &#xA753;uide&#x0303;tię, quia nō s&#x0169;t effect&#xA770; Dei
sub ea ratione, licèt sint materia proui-
dentię; t&#x0169; quatenus illamet prohibitio
pars est, vel quà si principi&#x0169; prouide&#x0303;tię,
iuxta mod&#x0169; loque&#x0303;di D. Thomę; tum etiā
quatenus permittuntur per diuinā pro-
uidentiā, & puniuntur, & ad aliquod bo-
num ordinantur. Atq&#x0301;; hoc modo pecca-
tum vt peccatum, licèt simpliciter non
sit ex lege æterna, nec sec&#x0169;dum illā; imò
contra illam, quoad materiale est ex le-
ge æterna, qua Deus statuit cum crea-
turis cōcurrere, & punitio eius est etiā
ex lege æterna. Et ita, qui peccāt, vt ait
Aug. in Enchir. c. 100. Quantum ad ipsos at-
tinet, quod Deus noluit fecerunt, quantum verò
ad omnipo tentiam Dei, nullo modo id facere vo-
luerunt, hoc quippe ipso, quod contra voluntate&#x0303;
Dei fecerunt de ipsis facta est voluntas eius. Et
simili ratione de peccatore dicit lib. 4.
Confess. cap. 9. Quò it, aut quò fugit, qui te di-
mittit, nisi à te placido ad te iratum? Nam vbi<marginalia>D. Aug.</marginalia>
non inuenit legem tuam in p&#x0153;na su{a}?</P>
<P>  At verò loquendo de lege æterna se-
cundum totam suam amplitudine&#x0303;, om-<marginalia>14.</marginalia>
nes effectus prouide&#x0303;tię possunt dici ali-
quo modo effectus legis ęternę, quia to-
ta gubernatio prouidentiæ diuinę con-
tinetur tanquā in principio in lege ęter
na, & ita omnis effectus prouidentiæ in<-P>@@

<-P>lege ęterna radicatur (vt sic dicam.) Ita
sentit D. Th. d. q. 5. de Verit. ar. 1. ad 6. &<marginalia>D. Thom.</marginalia>
sumitur ex loquutionibus August. in lo-
cis citatis. Dices; lex fertur in generali;<marginalia>Obiectio.</marginalia>
Deus autem per prouide&#x0303;tiam suam in-
terd&#x0169; operatur præter legem; ergo ille
effectus nō poterit dici esse à lege æter-
na, licèt sit à prouidentia. Vt solem ali-
quādo quiescere, effectus est diuinæ &#xA753;-
uidentiæ, non tamen legis æternæ, quia
potius lex æterna est, vt continuè mo-
ueatur. Respondetur, lege&#x0303; æternam esse<marginalia>Solutio.</marginalia>
vniuersalissimā, & quod videtur discre-
pare ab vna eius parte, vel esse quasi dis
pensatione&#x0303; eius; alia via esse consenta-
neā eide&#x0303; legi æternæ sec&#x0169;dum aliā par-
te&#x0303;. Vt in exe&#x0303;plo dicto, licèt quiescere so-
le&#x0303; non sit ex lege æterna præscripta de
ordine seruādo in motibus cęlor&#x0169;, imò
sit dispe&#x0303;satio eius; nihilominus est con-
formis alteri, qua Deus vult, orati ones
amicor&#x0169; exaudiri, si debito modo, & ex
iusta causa fiant. Vnde Aug. 26. contra<marginalia>August.</marginalia>
Faust. c. 3. Appellamus naturam cognit&#x0169; nobis
cursum, solitum&#xE8BF;&#x0301; naturæ, contra que&#x0303; cum Deus
aliquid facit, magnalia, vel mirabilia nominan-
tur: contra illam verò summam naturæ legem à
notitia remotam, tam Deus nullo modo facit,
quam contra se ipsum non facit.</P><marginalia>15.</marginalia>
<P>  Sexto, & vltimo ex dictis definiri po-
test quæstio, an lex æterna dicenda sit<marginalia>D. Thom.|An lex æ-|terna sit v-|navel mul|tiplex?|Vincent.</marginalia>
vna, vel plures. In qua D. Th. d. q. 93. art.
1. ad 1. sentit esse vnā, ita vt neq&#x0301;; ratione
multiplicetur: nā constituit in hoc dif-
ferentiam inter ideas, & lege&#x0303;, quod ideę
multiplicantur, cum lex æterna vna tā-
tum sit. Idem sentire videtur Vince&#x0303;tius
supra citatus. Hæc tame&#x0303; differe&#x0303;tia non
est facilis ad intelligend&#x0169;, quia ideæ nō
multiplicantur secund&#x0169; rem, sed solum
secund&#x0169; diuersos respectus rationis ad
obiecta: sic aute&#x0303; etiā multiplicātur prę-
cepta, & leges in mente Dei. Sicut dice-
bamus paulò antea, ali&#x0169; esse legis mod&#x0169;
circa res care&#x0303;tes ratione, & ali&#x0169; circa
habentes ratione&#x0303;; & respectu har&#x0169; po-
test in me&#x0303;te Dei distingui lex merè na-
turalisvel positiua. Quod si dicas, ex his
omnibus cōsurgere vnā simplicissimā,
& adæquatam lege&#x0303; respectu totius vni-
uersi; eodem modo dici poterit dari in
mente Dei vnā adæquatā ideā vniuersi,
cuius alię, quę ratione distingu&#x0169;tur, s&#x0169;t
veluti partes. Vnde Augustin&#xA770;, qui 1. de<marginalia>Aug.</marginalia>
Liber. arbitr. cap. 5. & 6. & lib. de Vera<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0119.jpg/>
@@1@<SE119>112 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>relig. c. 30. & 31. & sæpe aliàs singulari-
ter legem ęternam vocat; in 9. de Ciuit.
cap. 22. pluraliter dicit æternas, & im-
mutabiles esse leges, quæ in diuina sa-
pientia viuunt, & libr. de Catechizand.
rudib. cap. 18. dicit, Deum conuenien-
tissimis legibus inferiores partes crea
turæ ordinare nosse.</P>
<P>  Tota verò hæc quæstio est de modo<marginalia>16.|Resolutio|auctoris.|Alens.</marginalia>
loque&#x0303;di, satisq&#x0301;; probabile est, quod do-
cet Alens. d. q. 26. memb. 6. sub diuersis
rationibus posse legem ęternam vocari
vnam, & plures secundum rationem. Nā
simpliciter, & secund&#x0169; se vna est, & sim-
plicissima, vt constat; in se tamen cōple
ctitur plures leges ratione distinctas,
vt ratio facta probat. Neq&#x0301;; hoc est no-
u&#x0169;: nam lex naturalis vna dicitur, & plu
ra continet præcepta, licèt modo lōgè
diuerso: nam in lege naturali est vnitas
collectionis; in lege aute&#x0303; æterna est per
summā simplicitate&#x0303;. Addere verò pos-
sumus propter D. Thomam, esse maiore&#x0303;
aliquam ratione&#x0303; vnitatis in lege, quàm
in idea: nā idea solùm dicit habitudine&#x0303;
ad exemplar, seu exemplat&#x0169;, & ideò di-
stinctione&#x0303; rationis recipit pro diuersi-
tate exemplari&#x0169;: lex autem sicut & pro-
uidentia respicit bon&#x0169; cōmune, vt fine&#x0303;,
& ideò omnia præcepta, quæ ordinan-
tur ad finem eiusdem rationis, ce&#x0303;sentur
vnum ius, & vnam legem constituere.
Vnde quia Deus respicit vniuersalissi-
mum finem, lex quæ est in eius mente
dicitur vna, sicut, & prouidentia.</P>
<Z>CAPVT IIII.
Vtrum lex æterna sit causa legum omnium, &
per illas innotescat, & obliget?</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicuimus rationem, vniuersa-
litatem, & necessitatem legis æ-<marginalia>1.</marginalia>
ternæ; de causis autem eius non
est, quod dicamus, quia cum sit Deus
ipse, nullā habet causam, sed ad summ&#x0169;
potest habere ratione&#x0303;, eo modo, quovel
diuina vol&#x0169;tas est ratio præcipua diui-
næ legis, vt posita est in Deo ex æterni-
tate, vel quo diuina sapie&#x0303;tia dici potest
ratio iustissimæ voluntatis eius, in qua
efficacitas huius legis posita est, vt ex-
plicuimus, & ideò de causis huius legis
nihil superest dicendum. De effectibus
aute&#x0303; eius, quantum ad actus, qui per ip-<-P>@@

<-P>sam imperantur, vel ex impressione ip-
sius fi&#x0169;t, obiter etiam diximus, quæ pro
materię capacitate necessaria visa s&#x0169;t.
Solum ergo superest dicendum de pro-
ximo, & quasi intrinseco effectu legis,
qui est, obligare subditos, quomodò in
lege&#x0303; æternam conueniat. Et vt hoc p&#x0169;-
ctum, quod morale est, sine verborum
ambiguitate tractetur, suppono sermo-
ne&#x0303; esse de lege æterna, vt est &#xA753;priè prę-
ceptiua respectu homin&#x0169; (& idem est c&#x0169;
proportione de angelis) nam prout ex-
tenditur ad inferiores creaturas, clar&#x0169;
est, non inducere obligatione&#x0303; propriā,
sed instinctum, vel inclinatione&#x0303;, aut im-
petum naturaliter determinantem ad
vnum; qui effectus neq&#x0301;ue ad propriam
legem pertinet, neq&#x0301;ue aliam doctrinam
requirit, præter philosophicam.</P>
<P>  De lege igitur æterna sic spectata di-<marginalia>2.|Lex æter-|na præcep-|tiua suffici|enter pro-|mulgat{a},|vim obligā|di habet.</marginalia>
cimus habere vim obligandi de se, si suf
ficie&#x0303;ter promulgetur, & applicetur. Pro
batur; quia aliàs non esset vera, & pro-
pria lex, c&#x0169; de ratione legis sit obliga-
re, vt supra ostensum est. Ite&#x0303; quia Deus
habet supremam potestate&#x0303; imperandi;
ergo & obligandi: (nā superioris præ-
ceptum obligatione&#x0303; inducit) sed per suā
lege&#x0303; æternā imperat: (non enim incipit
in te&#x0303;pore suum imperi&#x0169; cōcipere) ergo
per eādem obligat. Dices, ergo obligat
ab æterno, c&#x0169; ipsa sit æterna; conseque&#x0303;s
est clarè falsum; ergo. Respondetur ne-
gando consequentiā: nam prouidentia
æterna est, & non ab æterno gubernat,
quia gubernare dicit actione&#x0303; transeun-
te&#x0303; circa creaturas actu existentes, ita
ergo lex æterna ab æterno ponitur; non
tamen ab æterno obligat, sed in te&#x0303;pore,
quia obligare dicit respect&#x0169; ad creatu-
ras actu existe&#x0303;tes. Hoc ergo posito de-
clarād&#x0169; superest, quomodo hæc lex ob-
liget, an sc. immediatè per se ipsam, vel
medijs alijs legibus, quę ab ipsa manāt.</P>
<P>  Ad hoc aute&#x0303; explicandum, tractand&#x0169;<marginalia>3.</marginalia>
est præcipuum dubium propositum de
origine leg&#x0169; omni&#x0169; à lege æterna, quod
alijs verbis quęri solet, An omnes leges
sint effect&#xA770; legis æternę, ac eius partici-
pationes, ita vt ab illa vim obligādi ha-<marginalia>An cæterę|leges ab æ-|terna vim|obligandi|habeant.</marginalia>
beāt. Ratio aute&#x0303; dubitandi esse potest;
quia vel est sermo de lege diuina, vel de
humana: sed neutra potest propriè dici
effectus legis æternæ; ergo. Minor quo-
ad priorem partem probatur; quia lex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0120.jpg/>
@@1@<SE120>Cap. 4. An lex æterna sit causa cæterar&#x0169;, & quomodò obliget. 113
<duolan 2><-P>diuina est imperi&#x0169; ipsiusmet Dei; ergo<marginalia>Ratio dubi|tandi.</marginalia>
est in ipso Deo; ergo ex ęternitate est in
ipso; ergo est ipsa lex æterna; ergo non
est effectus eius. Quoad posteriore&#x0303; au-
te&#x0303; parte&#x0303; probatur, quia si lex humana
esset effectus legis æternæ ab illa parti-
ciparet vim obligandi; ergo obligaret
ex iure diuino, & nō humano, quod est
clarè fals&#x0169;. Probatur aute&#x0303; vltima illa-
tio: nā lex naturalis obligat ex diuino
iure, solum quia est participatio legis
æternæ; ergo si lex humana est similis
participatio; eodem iure obligabit.</P>
<P>  Nihilominus dicend&#x0169; est primò, om-<marginalia>4.|Resolutio|affirmati-|u{a}.</marginalia>
nem lege&#x0303; aliquo modo esse à lege æter-
na, & ab illa habere vim obligādi. Hæc
est D. Thomæ sente&#x0303;tia d. q. 93. ar. 3. Ale&#x0303;s.
d. q. 26. me&#x0303;b. 7. & aliorum Theologor&#x0169;.
Et sumitur ex Aug. lib. de Vera relig. c.
31. vbi hanc vocat legem omnium artium;<marginalia>August.</marginalia>
& paulò inferiùs, Conditor (ait) legum tem-
porali&#x0169;, si vir bonus est, & sapiens, illam ipsam
consulit æternam, de qua nulli animæ iudicare
datum est, vt secund&#x0169; eius incōmutabiles regu-
las quid sit pro tempore iubendum, vetandumvè
discernat. Hac etiam ratione dixit idem
Aug. tract. 6. in Ioan. Ipsa iura humana per
imperatores, & reges Deus distribuit generi hu-
mano. Item lib. 1. de Liber. arbit. c. 6. ait,
Nihil est in temporali lege iustum, quod ex lege
æterna non deriuetur. Idem q. 67. in Exod.
Lex (inquit) æterna Dei est, quam consulunt
omnes piæ mentes, vt quod in ea inuenirint, vel
faciant, vel iubeāt, vel vetent. Vbi obiter ad-
uertendum est, non omnes homines re-
ctè operantes consulere lege&#x0303; æternam
in se ipsa, seu prout in Deo est: nam for-
tassè aliqui carentes fide eam in se non
cognoscunt; multi etiā illā actu nō con-
siderant, quādo rectè operantur, vel ho
nestè præcipi&#x0169;t; dicuntur ergo illā con-
sulere, vel in se, vel in aliqua sui partici-
patione, qualis est naturalis ratio, aut
lume&#x0303; fidei, vt D. Thomas suprà exposuit<marginalia>D. Thom.|Alens.</marginalia>
ar. 2. & Alens. me&#x0303;b. 2. Multi verò ex Phi-
losophis, lege&#x0303; ęternā in Deo ipso existe&#x0303;-
tem per effectus assequuti sunt, & conse-
que&#x0303;ter agnouerunt, omnem rectam, seu
verā legem in hominibus existe&#x0303;tem ab
æterna lege manare, vel immediatè, vt
legem naturale&#x0303;, vel mediante ista, vt le-
ges humanas. Vnde Cicer. li. 2. de Legib.
postquā principem illam lege&#x0303;, id est, ęternā<marginalia>Cicero.</marginalia>
cōmendauit, subdit, Ex qua illa lex, quā dij
humano generi deder&#x0169;t, rectè est laudata, & cę-<-P>@@

<-P>tera, quæ prosequitur. Et in Philippic. 2.
dixit, Lex nihil aliud est, nisi recta, & à numi-
ne Deorum tracta ratio imperās honesta, prohi-
bens&#xE8BF;&#x0301; contrari{a}. Vnde et iā Demosth. vt
refert Martia. I. C. in l. 2. ff. de Leg. dixit.<marginalia>Martian.</marginalia>
Lex est, cui omnes homines debent obedire, quia
omnis lex inuentio quædam, & donum Dei est.</P>
<P>  Ratio autem generalis reddi potest,<marginalia>5.</marginalia>
quia lex æterna est lex per essentiam, &
omnis alia est per participationem; er-
go necesse est, vt omnis alia lex sit effe-
ctus legis æternę. De claratur prætereà,
quia lex duo requirit, vnum, vt sit iusta,
& rationi consentanea; aliud, vt sit effi-
cax ad obligandum; sed omnis recta ra-
tio creata est ex participatione diuini
Iuminis, quod signatum est in nobis, &
omnis potestas hominum desuper da-
tur, & à Domino Deo est; ergo omnis
lex in hominibus existens est ex lege
æterna. Et vtrumq&#x0301;; significauit diuina
sapientia, cum dixit Prouerb. 8. Per me<marginalia>Prouer. 8.</marginalia>
reges regnant, vtiq&#x0301;ue quantum ad pote-
statem, & legum conditores iusta decernunt;
videlicet, quoad rectam rationem.</P>
<P>  Magis autem explicabimus ratione&#x0303;
hanc declarando duo membra in ratio-<marginalia>6.</marginalia>
ne dubitandi posita. Cuius priore&#x0303; par-
tem de lege diuina attigit Caiet. dicto<marginalia>Caiet.</marginalia>
ar. 3. & respondet, rationem supernatu-
ralem esse legem diuinam, & illam esse
participationem, & effectum legis ęter-
næ, iuxta mentem D. Thomæ q. 91. ar. 4.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ad 3. Vnde etiam addit, legem diuinam
non esse rationem existentem in Deo;
sed existentem in homine ad se, vel ad
alios supernaturaliter gubernandos.
Quod de lege diuina naturali cum pro-
portione intelligi potest. Vt autem me-
lius intelligatur, aduerte&#x0303;dum est, quod
in principio præcedentis libri notaui,
legem considerari posse, vel in legisla-
tore, vel in subditis, & in illo esse pro-
priè, ac formaliter; in hisverò tanquam
in applicante legem per aliqua signa il-
lius. Lex ergo diuina quatenus est in le-
gislatore, in ipso Deo est, quia ipse so-
lus est proprius legislator talis legis, in
hominibus autem est tanquam in sub-
ditis, etiam si consideretur, prout est in
hominibus gubernantibus: nam etiam
illi subditi sunt legi diuinæ, & respectu
alior&#x0169; solum se habent vt proponentes,
& declarātes lege&#x0303;, quę in Deo est. Et sic
dicitur lex vet&#xA770; data per Moyse&#x0303; Ioan. 1.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0121.jpg/>
@@1@<SE121>114 Lib. 2. De legè æterna, naturali, aciure gentium.
<duolan 2><-P>& ipsi Moysi data dicitur per Angelos
Actor. 7. Tamen ius obligandi non erat
à voluntate Moysis, vel angelorum, sed
immediatè à voluntate Dei, & ideò in
ipso solo erat, vt in legislatore; & idem
est seruata proportione de lege gratię,
& de lege naturali.</P>
<P>  Vnde fit, vt lex diuina, quatenus in le-<marginalia>7.</marginalia>
gislatore est, non sit effectus legis ęter-
næ, sed sit potius ipsa lex ęterna secun-
dum quendam conceptum inadęquat&#x0169;
eius. Possumus aute&#x0303; duas denominatio-
nes in ea distinguere, vnam, quatenus ę-
terna est, quę vt sic pręscindit ab exter-
na promulgatione, & non dicit respe-
ctum ad creaturas actu existentes: aliā
prout est iam actu promulgata, & obli-
gans, & consequenter dicens respect&#x0169;
temporalem ad creaturas actu iam exi-
stentis, & vt sic potest denominari diui-
na: ita vt sub hac voce connotet hunc
statum sufficientis cōmunicationis, &
promulgationis ad extra. Proprius ve-
rò dicitur lex diuina, lex ipsa ad extra
existens in subditis, vel ministris Dei,
seu in cognitione, vel signo quo libet,
per quod eis sufficie&#x0303;ter proponitur. Et
hoc modo dicimus legem diuinam esse
participationem legis æternæ excelle&#x0303;-
tiore&#x0303; quacumq&#x0301;; alia; tum quia perfecti&#xA770;
in ea participatur lex æterna; tum etiā,
quia immediatius ab ipsa manat; tum
deniq&#x0301;ue quià obligatio eius immediatè
est ab eade&#x0303; diuina auctoritate. Et sic sa
tisfactum est priori parti difficultatis.</P>
<P>  Ad alteram verò partem negāda est
illatio ibi facta, nimirum, quod obliga-<marginalia>8.</marginalia>
tio legis humanæ diuina sit. Est enim lō
gè diuer sa ratio in lege humana, & diui-
na: nam lex humana non solum prout in
subditis, sed etiam prout est in proprio
legislatore, est quid creatum, & tempo-
rale, quia hęc lex in mente, & voluntate
hominis formatur, ac perficitur, quia
immediatè est lex hominis, nō ipsi&#xA770; Dei.
Vnde hęc lex sub vtraq&#x0301;; consideratione
est effectus legis ęternę, vt probat ratio
facta, quia hæc etiā lex, prout est in ip-
so legislatore, est lex per participatio-
ne&#x0303;. Ite&#x0303; manat á potestate data ab ipso
Deo, ad Rom. 13. Habet etiam vim obli
gandi quatenus nit itur in principijs le-
gis æternæ, quale est, obediendum esse
superioribus. Deniq&#x0301;ue quia vt sit recta,
debet esse cōformis legi æternæ; est er-<-P>@@

<-P>go his modis omnibus effectus eius. Et
ita de hac lege potissimè loquitur Aug.
locis citatis. Vnde fit, vt hæc lex, quate-
nus est in subditis, nō ita immediatè sit
effectus legis æternę, sicut lex ipsa diui-
na. Nam lex humana peruenit ad subdi-
tos mediāte homine, non tant&#x0169; vt cau-
sa per accidens (vt sic dicam) id est, pro
ponente, & applicante; sed etiā vt causa
per se, id est, constituente ipsam legem;
nā à voluntate hominis legislatoris ha-
bet proximè hæc lex suam virtutem, &
efficaciā. Hinc etiam sequitur differen-<marginalia>Differentia|inter lege&#x0303;|æternā di-|uinam, &|leges huma|nas.</marginalia>
tia, quæ in proposita difficultate postu-
latur; quia in diuina lege obligatio est
immediatè ab ipso Deo: nam prout est
in homine nō obligat, nisi quatenus in
dicat diuinam rationem, seu voluntate&#x0303;;
in lege autem humana obligatio nō est
immediatè à Deo, quia prout est in sub-
ditis immediatè respicit vol&#x0169;tate&#x0303; prin-
cipis, quem habet vim constituendi no-
uam legem distinctam à lege diuina, &
ab illa est proxima obligatio, quanuis
radicaliter tota sit à lege æterna.</P><marginalia>9.|Lex æter-|na non est|per se ipsā|nota homi-|nibus via-|toribus, sed|per alias le|ges innotes|cit.</marginalia>
<P>  Prętereà ex dictis concluditur, lege&#x0303;
æternam non esse per se ipsam notam
hominibus in hac vita, sed vel in alijs
legibus, vel per illas. Viatores enim ho-
mines non possunt diuinamvoluntatem
in se ipsa cognoscere, sed solum quan-
t&#x0169; per aliqua signa, vel effectus eis pro-
ponitur, & ideò proprium est beator&#x0169;,
vt diuinam voluntatem intuentes, per
illam vt per propriam legem guberne&#x0303;-
tur, vt suprà ex August. retuli. Cognos-
cunt ergo viatores legem ęternam per
participationem eius, ac subinde per
leges iustas, te&#x0303;porales, ac creatas; quia
sicut causę secundæ ostendunt primā,
& creaturę creatorem, ita leges tempo-
rales, quę participationes sunt legis æ-
ternę, ostendunt fontem, à quo manāt.
Tamen (vt dixi) non omnes homines cō
sequuntur hanc cognitionem, quia non
omnes valent ex effectu causam cognos
cere. Et ita omnes quidem homines ne-<marginalia>Quo sensu|ver&#x0169; sit om|nes habere|notitiam le|gis æternę.|D. Thom.|Alens.|D. Aug.</marginalia>
cessario vident aliquam participatione&#x0303;
legis æternæ in se ipsis, quia nemo vte&#x0303;s
ratione est, qui non iudicet aliquo mo-
do, honestum esse sequendum, & turpe
vitandum: & in hoc sensu dicuntur ho-
mines habere aliquam notitiam legis
æternæ, vt loquuntur D. Thom. Alens. &
alij Theologi cum August. 1. de Liber.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0122.jpg/>
@@1@<SE122>Cap. 5. De ratione formali legis naturalis. 115
<duolan 2><-P>arbitr. cap. 6. & de Vera relig. cap. 18.
Nihilominus tamen non omnes cognos
cunt illam formaliter sub ratione par-
ticipationis legis æternæ, & ita non est
omnibus nota lex æterna per directam
cognitionem, quæ ad ipsam formaliter
terminetur. Aliqui tamen eam cogni-
tionem assequuntur, vel naturali discur
su, vel perfecti&#xA770; per reuelationem fidei,
& ideo dixi lege&#x0303; ęternā quibusdā notā
esse tant&#x0169; in inferioribus legibus; alijs
vero nō sol&#x0169; in illis, sed etiam per illas.</P>
<P>  Vltimo constat ex dictis, quomodo
lex æterna obliget: nam præcise specta-<marginalia>10.|De modo|quo lex æ-|terna obli-|get subdi-|tos.</marginalia>
ta vt æterna est, non potest dici obliga-
re, sed dici poterit obligatiua (vt sic res
explicetur) seu de se sufficiens ad obli-
gandum. Ratio est, quia lex non potest
actu obligare, nìsi sit exterius promul-
gata; lex autem æterna vt sic non est ex
terius promulgata; ergo. Item lex æter-
na vt sic non connotat effectum tempo
ralem iam factum, quia sic repugnaret
esse æternam; sed actu obligare est tem-
poralis effectus; ergo. Vnde etiam fit, vt
lex ęterna nunquam per se ipsam obli-
get separata ab omni alia lege, sed ne-
cessario debet alicui alteri coniungi, vt
actu obliget. Quia non actu obligat, nisi
quando actu exterius promulgatur; nō
promulgatur autem, nisi quando lex ali
qua diuina, vel humana promulgatur.
Atq&#x0301;ue hoc modo potest dici, lege&#x0303; æter-
nam nunquam obligare immediate, sed
mediante aliqua alia lege. Diuerso ta-
men modo, quia quando per diuinam
legem applicatur; ratio obligationis
principalis, acproxima est ipsa lex ęter
na, & lex externa quę ibi interuenit, so-
lum est signum indicans legem princi-
paliter obligantem. Quod in legibus di
uinis positiuis est manifestum; in lege
autem natur ali habet aliquam difficul-
tatem, quam in sequentibus capitibus
explicabimus. Quando autem applica-
tio legis æternæ fit per legem humanā;
tunc licet lex ęterna concurrat ad ob-
ligationem ad modum causę vniuersa-
lis; tamen proxima causa obligationis
est ipsa lex humana, quia non obligat
tantum vt signum voluntatis diuinę, sed
proximè vt signumvoluntatis humanæ,
& ita in legibus humanis minus pro-
pinq&#x0301;; (vt sic dicam) obligat lex æterna.
De qua hæc sufficere videntur.</P>@@

<Z>CAPVT V.
An lex naturalis sit ipsa naturalis ratio
rect{a}.</Z>
<P><INI3>A</INI3>Liquam esse naturalem legem in<marginalia>1.|Variæ opi-|nationescir|ca formale&#x0303;|ratione&#x0303; le-|gis natura|lis.</marginalia>
lib. 1. cap. 3. supposuimus, & oste&#x0303;-
dimns, fietq&#x0301;ue certius, inquiren-
do quid sit. Dixerunt ergo aliqui, hanc
legem nihil aliud esse, quam ipsam na-
turam rationalem, vt talis est. Hoc ta-
men in diuersis sensibus affirmari po-
test, & ideo aduertere oportet, rationa-
lem naturam dupliciter spectari posse,
vno modum secundum se, id est, quate-
nus ratione talis essentię, quam habet,
quædam sunt illi conuenientia, & alia
disconuenientia; alio modo quatenus
vim habet iudicandi de his, quę sibi cō-
ueniunt, vel disconueniunt, mediante lu
mine naturalis rationis. Quam dupli-
cem considerationem insinuauit D. Th.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
dicta q. 94. art. 2. Vbi prius distinguit va
rias inclinationes narurales humanæ
naturę, secundum quas ratio dictat de
his, quæ sunt bona, vel mala tali naturæ,
vt inde colligat præcepta legis natura-<marginalia>Sensus quæ|stionis ex-|ponitur.</marginalia>
lis. Duplex ergo sensus esse potest sen-
tentiæ asserentis, legem naturalem esse
ipsam naturam rationalem. Primus est,
vt hoc intelligatur de ipsa natura sec&#x0169;-
dum se quatenus ratione suę essentiæ ta
lis est, vt ei ex natura sua tales actiones
sint conuenientes, & contrarię discon-
uenientes. Alter est, vt intelligatur de
ipsa natura ratione iudicij rationis,
quod in ipsa est connaturaliter, & res-
pectu illius habet rationem legis.</P>
<P>  Est ergo prima sententia affirmās,<marginalia>2.|1. Opinio.|affirmās le|ge&#x0303; natura-|le&#x0303; cōsistere|formaliter|in ipsa na-|tura ratio-|li, vt nō im-|plicat cōtra|dictione, &|est f&#x0169;dame&#x0303;|tum hone-|statis in a-|ctibus.|Vasquez.</marginalia>
naturam rationalem secundum se, & vt
non implicat contradictione, estq&#x0301;ue
fundame&#x0303;tum omnis honestatis actuum
humanorum, vel conuenientium tali na
turę, vel contrarię turpitudinis eorum
per disconuenientiam ad eandem; esse
ipsam legem naturalem. Ita docuit Vas
quez 1. 2. disp. 150. cap. 3. & id sæpe repe-
tit in toto discursu huius materiæ, ne-
minem autem pro hac sententia refert.
Fundament&#x0169; est, quia sunt aliquę actio-
nes ita intrinsecè malæ ex natura sua,
vt nullo modo pe&#x0303;deāt in malitia expro-
hibitione extrinseca, nec ex iudicio, vel
voluntate diuina; & eadem ratione s&#x0169;t
aliæ actiones ita intrinsecè bonę, & ho-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0123.jpg/>
@@1@<SE123>116 Lib. 2. De lege æterna, naturali, aciure gentium.
<duolan 2><-P>neste, vt in hoc etiam non pendeant ex
causa extrinseca. Quod suppono ex cō
muni sententia Theologor&#x0169; in 2. d. 37.
& ex D. Thoma 1. 2. q. 100. art. 8. & Vict.<marginalia>D. Thom.|Victori{a}</marginalia>
Relect. de Homcid. in 1. p. & in sequenti-
bus id confirmauimus. Nunc breuiter
ratio est, quia actus morales habent su-
as intrinsecas naturas, & esse&#x0303;tias immu
tabiles, quæ non pendent à causa, velvo
luntate extrinseca magis quam alię re-
rum essentiæ, quę per se non implicant
contradictionem, vt nunc ex Metaphy-
fica suppono.</P>
<P>  Hinc ergo formatur prima ratio: nā<marginalia>3.</marginalia>
in his actionibus inuenitur honestas,
vel turpitudo per conformitatem ad
aliquam legem, & & non per conformi-
tatem ad iudicium rationis; ergo per
conformitatem ad ipsam rationale&#x0303; na-
turam; ergo ipsa natura sec&#x0169;dum se est
lex naturalis respectu omnium, quę prę
cipiuntur, vel prohibentur, vel proban-
tur, aut permittuntur lege naturali.
Maior supponitur, vel ex illo Roman. 4.<marginalia>Rom. 4.|August.</marginalia>
Vbi non est lex, nec præuaricatio, vel ex defi-
nitione peccati tradita ab August. 22.
contra Faustum cap. 37. Est dictum fact&#x0169;,
vel concupitum contra legem Dei, vel ex illo<marginalia>Ambros.</marginalia>
Ambrosij lib. de Paradis. cap. 8. Non con-
sisteret peccatum, si interdictio non fuisset, vel
deniq&#x0301;ue quia omnis honestas virtutis
habet aliquam mensuram, quę habet ra
tione&#x0303; legis. Minor verò probatur; quia
me&#x0303;tiri v. g. nō ideo mal&#x0169; est, quia per ra
tione&#x0303; iudicatur mal&#x0169;, sed potius ècōuer
so, ideo verè iudicatur mal&#x0169; quia per se
malum est; ergo nō est iudicium me&#x0303;sura
malitiæ actus; ergo nec est lex prohibe&#x0303;s
illud. Vnde è conuerso probantur aliæ
consequentiæ, quia ille actus ideo ma-
lus est, quia secundum se est disconue-
niens naturæ rationali; ergo ipsa natu-
ra est mensura talis actus, & conseque&#x0303;-
ter est lex naturalis.</P>
<P>  Secunda ratio esse potest, quia præ-<marginalia>4.</marginalia>
cepta huius legis sunt, vel principia per
se nota exterminis, vel cōclusiones eui-
denti necessitate ex illis elicitæ, quæ
sunt priores omni iudicio rationis, non
solum intellectus creati, sed etiam ipsi&#xA770;
intellectus diuini; sicut enim essentiæ re
rum, quatenus non implicant contradi-
ctionem, sunt tales, vel tales in esse esse&#x0303;-
tię ex se, & ante omnem causalitatem
Dei, & quasi indepe&#x0303;de&#x0303;ter ab ipso, ita ho<-P>@@

<-P>nestas veritatis, & tur pitudo mendacij
talis est ex se, & secundum ęternam ve-
ritatem; ergo respectu talium actuum,
vel præceptorum non potest iudicium
habere rationem legis, quandoquidem
ante omne iudicium sunt boni, vel ma-
li, atq&#x0301;ue adeo præcepti, vel prohibiti;
ergo nihilpotest habere rationem legis
naturalis respectu illorum, nisi natura
ipsa rationalis. Tertio in alijs naturis
rerum inferiorum, mensura boni, & ma-
li, conuenientis, & disconuenientis est
vnius cuiusq&#x0301;ue rei natura: Vt v. g. calor
est disconueniens aquę, & frigus conue-
niens, quia aqua ex vi suæ formæ, & na-
turæ postulat frigus, & non calorem,
sed potius illi repugnat. Vnde si velim&#xA770;
mensuram a liquam, & quasi lege&#x0303; assig-
nare motionum conuenientium, & dis-
conuenientium tali rei, nullam inuenie
mus pręter naturam eius; ergo idem c&#x0169;
proportione est in natura rationali; in
qua conuenientia, vel disconuenientia
actus liberi ad ipsam naturā rationale&#x0303;
vt talis est, constituit honestate&#x0303;, vel tur
pitudinem, & ita magis propriè perti-
net ad rationem legis.</P>
<P>  In hac sententia veram esse existimo
doctrinam, quam in fundamento suppo-<marginalia>5.</marginalia>
nit de intrinseca honestate, vel malitia
actuum, qua sub legem naturalem pro-
hibentem, vel præcipientem cadunt, vt
in discursu capitis declarabo. Nihilo-
minus sententia ipsaquatenus ad legem
naturalem declarandam pertinet, & mo
dus loquendi de illa mihi nō probatur.
Primò, quia modus loque&#x0303;di alienus est<marginalia>Excluditur|1. opiniode|ratione le-|gis natura-|lis.</marginalia>
ab omnibus Theologis, & Philosophis,
vt statim videbimus. Secundò, quia na-
tura ipsa rationalis pręcisè spectata, vt
talis essentia est, nec præcipit, nec oste&#x0303;-
dit honestatem, aut malitiam, nec diri-
git, aut illuminat, nec alium proprium
effectum legis habet; ergo nō potest di-
ci lex nisive limus valde æquiuocè, & me
taphoricæ nomine legis vti, quod euer-
tit totam disputationem. Nam suppo-
nimus cum communi sententia nō sol&#x0169;
Doctorum, sed etiam Canonum, & le-
gum, ius naturale esse verum ius, & le-
gem naturalem esse veram legem.</P>
<P>  Tertio declaratur in hunc modum,
quia non omne id, quod est fundamen-
tum honestatis, seu rectitudinis actus le
ge præcepti, vel quod est fundamentum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0124.jpg/>
@@1@<SE124>Cap. 5. De ratione formali legis naturalis. 117
<duolan 2><-P>turpitudinis actus lege prohibiti, po-
test dici lex, ergo licet natura rationa-
lis sit fundament&#x0169; honestatis obiecti-
uæ actuum moralium humanorum, non
ideo dici potest lex; & eadem ratione,
quanuis dicatur mensura, non ideo re-
cte concluditur, quod sit lex, quia men-
sura latius patet, quam lex. Vnde totus
discursus procedit à generali ad spe-
ciale affirmatiue colligendo, quod vi-
tiosum est. Assumptum declaratur mul
tis modis. Primò in eleemosyna; indige&#x0303;-
tia pauperis, & facultas dantis est fun-
damentum honestatis, vel obligationis
actus eleemosynę; & tamen nemo dicit,
necessitatem pauperis esse legem elee-
mosynæ. Simile est, quod de temperan-
tia tradit D. Thomas 2. 2. q. 141. art. 6.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
necessitatem corporis esse regulam te&#x0303;-
perantiæ; nemo tamen dicet esse legem,
sed esse fundamentum legis. Imò ibide&#x0303;
ad 1. ait D. Thomas, beatitudinem esse
regulam actuum humanorum, quatenus
honesti sunt; & tamen non est lex; cōstat
ergo rationem regulę, & mensurę latius
patere. Item finis est regula, & mensura
mediorum, & non est lex; & obiectum
est regula, & mensura actuum, & simili-
ter non est lex; vel laboramus in æqui-
uoco abutendo terminis.</P>
<P>  Prętereà possumus ab inconuenien-<marginalia>7.|Impugna-|tur prædi-|cta opinio|exabsurdis|quæ sequ&#x0169;-|tur.</marginalia>
tibus argumentari, vnum est, quia se-
quitur non minus propriè habere De&#x0169;
suam legem naturale&#x0303;, quæ ipsum liget,
& obliget, quam homines, quod videtur
absurdum. Sequela patet, quia etiā Deo
repugnat v. g. mendaci&#x0169;, quod est discō
uenie&#x0303;s excelle&#x0303;ti naturę suę; est ergo ip-
sa natura Dei regula honestatis, quę est
in dicendo verum, & turpitudinis, quæ
est in mendacio; ergo natura Dei non
minus est lex respectu Dei, quam sit na-
tura hominis respectu hominis. Nam
quod voluntas Dei tantam habeat re-
ctitudinem, vt non possit non cōforma-
ri illi naturæ, quando aliquid postulat
vt necessarium ad honestatem, nihil re-
fert ad rationem legis, quæ solum poni-
tur in illa ratione mensurę: quę in na-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
tura diuina inuenitur. Vnde D. Thomas
1. p. q. 21. ar. 1. ad 3. ait iustitiam Dei res
picere decentiam ipsius, sec&#x0169;dum quod
reddit sibi, quod sibi debetur; ipsa ergo
natura Dei est mensura suarum actio-
num, quatenus conuenienter, & decen-<-P>@@

<-P>ter ad illam operatur: erit ergo lex. Ite&#x0303;
eadem ratione diuina bonitas manife-
stata beato erit lex amoris beatifici,
quia est mensura honestatis eius, & mo-
di, quem obseruare debet in diligendo.
Parumq&#x0301;ue refert, quod amor ille sit ne-
cessarius, nec ne, quādoquidem lex hæc
est merè naturalis, & solum requirit ra
tionem mensuræ in ipsa natura existen-<marginalia>8.</marginalia>
tem.</P>
<P>  Deinde sequitur, legem naturalem nō
esse legem diuinam, neq&#x0301;ue esse ex Deo.
Probatur sequela, quia iuxta illam sen-
tentiam præcepta huius legis non sunt
ex Deo quatenns necessariam honesta-
tem habent, & illa conditio, quę est in
natura rationali, ratione cuius est me&#x0303;-
sura illius honestatis, non pendet à Deo
in ratione, licet pendeat in existentia.
Nam quod mendacium v. g. sit discōue-
nie&#x0303;s tali naturę non est ex Deo, nec pe&#x0303;-
det ex eius vol&#x0169;tate; imò ordine ratio-
nis est prius, quam iudicium Dei; ergo
lex naturalis præcedit iudicium, & vo-
luntatem Dei; ergo nō habet auctorem
De&#x0169;; sed per se inest tali naturæ eo mo-
do, quo de se habet, vt sit talis essentiæ,
& nō alterius. Quod autem conseque&#x0303;s
illud non sit admittendum, ostendemus
in sequentibus. Tandem in ipsis legibus
humanis, c&#x0169; iustæ, & rectę esse debeāt,
supponi necessario debet aliquod fun-
damentum iustitiæ, & rectitudinis ear&#x0169;:
nam omne iustum, & rectum per ordine&#x0303;
ad aliquam regulam iustum est, quate-
nus illi adæquatur; ergo bonum com-
mune v. g. vel communitas ipsa quate-
nus ei debetur, vel conueniens est talis
materia, vel actio, quæ lege humana prę
cipitur, erit quædam lex prior ipsa lege
humana, & tanquam lex eius, quia est
mensura eius; quod nemo dicet. Cōclu-
dimus igitur, illam rationem mensuræ,
vel fundamenti honestatis non satis es-
se ad rationem legis, ideoq&#x0301;ue solam na-
turam rationalem, vt sic non posse con-<marginalia>9.|2. Sente&#x0303;tia|aßere&#x0303;slege&#x0303;|naturale&#x0303; es|se vimquā-|dā naturæ|quā appel-|lamus ra-|tione&#x0303; natu-|ralem.</marginalia>
uenienter vocari legem naturalem.</P>
<P>  Est ergo secunda sente&#x0303;tia, quæ in na-
tura, rationali duo distinguit, vnum est
natura ipsa, quatenus est veluti funda-
mentum conuenientię, veldisconuenie&#x0303;-
tiæ actionum humanar&#x0169; ad ipsam; aliud
est vis quædam illius naturæ, quam ha-
bet ad discerne&#x0303;dum inter operationes
conuenientes, & disconuenientes illi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0125.jpg/>
@@1@<SE125>118 Lib. 2. De lege æterna, naturali, aciure gentium.
<duolan 2><-P>naturæ, quam rationem naturalem ap-
pellamus. Priori modo dicitur hęc na-
tura esse fundamentum honestatis na-
turalis: posteriori autem modo dicitur
lex ipsa naturalis, quę humanæ volunta
ti præcipit, vel prohibet, quod agend&#x0169;
est ex naturali iure. Hæc videtur esse
mens Theologorum, vt sumitur ex D.<marginalia>D. Thom.|Alens.|Abulens.|Soto.|Viguer.|Albert.</marginalia>
Thom. 12. q. 94. ar. 1. & 2. & in 4. d. 33. q.
1. art. 1. Alens. dicta q. 27. Ita sentiunt, &
Abul. Matth. 19. q. 30. Soto lib. 1. de Iust.
q. 4. ar. 1. Viguer. in inst. ca. 15. §. 1. vers.
1. & alij Theologi freque&#x0303;ter, & Iurisperi-
ti in titul. de Iust. & iur. & specialiter vi-
deri potest Albert. Bolog. tract. de Lege
iur. & æquit. n. 25. & 26. vbi alios refert.
Philosophi etiam hoc modo freque&#x0303;ter
loquuntur, vt retuli pręcedenti libr
cap. 3.</P>
<P>  Potestq&#x0301;ue f&#x0169;dari in Paulo Roman. 2.
vbi cum dixisset, Gentes, quæ legem non ha-<marginalia>10.|Rom. 2.|Confirma-|tio ex scrip|tur{a}.</marginalia>
bent, naturaliter ea, quæ legis sunt faciunt, eius-
modi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qua-
si declarās, quomodo sibi sint lex, & quę
sit illa lex subiungit; Ostendunt opus legis
scriptum in cordibus suis, testimonium redden-
te illis conscientia ipsorum: Est autem con-
scientia opus rationis, vt constat, & illa
præbet testimonium, & ostendit opus
legis scriptum in cordibus hominum,
quia testificatur, malè, aut benè agere
hominem, quando resistit, vel sequitur
dictamen naturale rectæ rationis, & cō-
sequenter ostendit, dictamen illud ha-
bere vim legis in homine, etiam si scrip
tā exterius lege&#x0303;non habeat. Hoc ergo
dictamen est lex naturalis, & ratione il-
lius dicitur homo, qui illo ducitur, esse
sibi lex, quia in se habet scriptam lege&#x0303;,
medio dictamine naturalis rationis. Et<marginalia>D. Thom,|Psalm. 4.</marginalia>
hoc confirmat D. Thomas q. 91. art. 2. ex
illo Psalm. 4. Quis ostendit nobis bona, signat&#x0169;
est super nos lumen vultus tui Domine: ibi e-
nim significatur, perlume&#x0303; rationis parti
cipare hominem legem ęternam dictā-
tem quid sit faciendum, quid ve vitan-
dum: illud ergo est lex naturalis, quia
hęc non est, nisi quędam participatio
naturalis ęternę legis.</P>
<P>  Potest etiam hęc sententia ex Patri-<marginalia>11.|Confirma-|tio ex Pa-|tribus.|Basil.</marginalia>
bus cōfirmari: nam Basilius vt refert D.
Thomas d. q. 94. artic. 1. argum. 2. dixit,
Synderesim, seu cōscientiam esse legem
intellectus nostri, quod non potest in-
telligi, nisi de lege naturali, vt ibidem<-P>@@

<-P>D. Thom. dixit, sumptumq&#x0301;; videtur ex<marginalia>D. Thom.|Damasc.</marginalia>
Basil. hom. 12. in Init. Prouerb. De hac
etiam lege videtur loqui Dasmasc. lib.
4. ca. 23. de Fide cum ait, Lex Dei mentem
nostram incendens, eam ad se pertrahit, conscie&#x0303;-
tiamq&#x0301;ue nostra vellicat, quæ & ipsa mentis no-<marginalia>Clitoue.</marginalia>
stræ lex dicitur. Vbi Clictoue. Sic exponit,
Lex mentis nostræ est ipsa naturalis ratio Dei le
gem habens sibi inditam, impressamq&#x0301;ue & in-
sitam, qua bonum à malo interno lumine diju-
dicamus, &. Idem sentit Hieronym. Epi-<marginalia>Hieronym</marginalia>
stol. 151. ad Algas. q. 8. vbi hanc lege&#x0303; ap-
pellat legem intelligentię, quam igno-
rat pueritia, nescit infantia; t&#x0169;c autem
venit, & pręcipit, quando incipit intel-
ligentia, quę non possunt ipsi naturę ra-
tionali cōuenire. Addit etiam, Pharao-
nem stimulatum lege naturæ sua crimi-
na cognouisse Exod. 9. non stimulat
autem nisi recta ratio. Et Maxim. tom.<marginalia>5. Maxim.</marginalia>
5. Biblio. centur 5. cap. 13. Lex naturæ, ait
est ratio naturalis, quæ captiuum tenet sensum<marginalia>D. Aug.</marginalia>
ad delendam vim irrationalem. & August. lib.
2. de Serm. Domini in monte, Nullam ani
mam eße, dicit, quæ ratiocinari poßit, in cuius
conscientia non loquatur Deus. Quis enim lege&#x0303;
naturalem in cordibus hominum scribit, nisi De&#xA770;?
Et ita exponit locum Pauli ad Roman.
2. Quod eodem modo tractat copiose
Ambr. lib. 5. Epist. 41. vbi inter alia ait,<marginalia>D. Amb.</marginalia>
Ea lex, scilicet naturalis, non scribitur, sed
innascitur, nec aliqua percipitur lectione, sed
profluo quodam naturæ fonte in singulis expri-
mitur. Idem sumitur ex Isidor. 5. lib. Ety-
mol. cap. 2. Deniq&#x0301;ue Lactan. lib. 6. de Ve<marginalia>Isidor.|Lactant.</marginalia>
ro cultu cap. 8. verbis Ciceronis in lib.
de Repub. legem naturalem describit
dicens, Est quidem vera lex recta ratio natu-
ræ congruens, diffusa in omnes, constans, sempi-
terna, quæ vocet ad officium, iubendo, vetan-
do, &c.</P>
<P>  Rationebreuiter declarari potest ex<marginalia>12.</marginalia>
dictis primo à sufficienti diuisione: nā<marginalia>12.|Confirma-|tur opinio|rationibus.</marginalia>
lex naturalis in homine est, quia nō est
in Deo, cum temporalis sit, & creata,
nec est extra homines, quia nō est scrip
ta in tabulis, sed in corde, & non est in
ipsa natura hominis immediatè, vt oste&#x0303;
dimus, nec est in voluntate, quia nō pen
det ex voluntate hominis, sed illam li-
gat, & quodam modo cogit; ergo neces-
se est, vt sit in ratione. Secundò, quia ef-
fectus legis, qui in lege naturali cōside-
rari possunt, immediatè proueniunt à
dictamine rationis; nam illud dirigit,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0126.jpg/>
@@1@<SE126>Cap. 6. An lex naturalis, sit verelex diuina præceptiua. 119
<duolan 2><-P>obligat, & est regula conscientiæ, quæ
accusat, vel approbat facta; ergo in illo
consistit huiusmodi lex. Tertiò; propri&#x0169;
est legis dominari, & regere, sed hoc tri
buendum est rectæ rationi in homine,
vt secundum naturam rectè guberne-
tur; ergo in ratione est lex naturalis
constituenda tanquam in proxima re-
gula intrinseca humanarum actionum.</P>
<P>  Solet autem hic interrogari, an hæc<marginalia>13.|An lex na|turalis con|sistat in a-|ctu, vel in|habitu me&#x0303;-|tis?</marginalia>
lex cōsistat in actu, vel in habitu, seu in
lumine ipso naturali, id est, in aliquo a-
ctu primo. Nam in hoc etiam dissenti&#x0169;t
Theologi; multi enim volunt esse actum
secundum, quia lex est imperium, quod
in actu consistit, & quia actus est pro-
priè regula dirigens. Hæc est sententia
communis Thomistarum 1. 2. q. 94. art.
1. ita interpretantium sententiam D.<marginalia>Caiet.|Conrrad.|Anton.|Soto.|Alens.</marginalia>
Thomę ibi, vt patet ex Caiet. Conrr. &
alijs, Anton. 1. p. tit. 13. cap. 1. Soto lib. 1.
de Iust. q. 4. art. 1. At vero Alens. 3. p. q.
27. memb. 2. per tres articulos iudicat
esse habitum. Potestq&#x0301;ue suaderi, quia
lex naturalis dicitur congenita c&#x0169; na-
tura, & semper permane&#x0303;s, quę non con-
ueniunt actui, sed habitui: nomine enim
habitus nō intelligitur qualitas super-
addita potentiæ, sed ipsum intellectua-
le lume&#x0303;, prout in actu primo spectatur.
Aliter Bonau. in 2. d. 39. ar. 2. q. 1. ad vlt.<marginalia>Bonau,</marginalia>
dicit, legem naturalem, vno modo signi
ficare habitum; alio modo significare
præcepta ipsa naturalia, vt sunt obiecti
uè in mente, seu Synderesi. D. Thomas
autem dicit, legem naturalem propriè
significare actum, seu iudicium ratio-
nis; alio vero modo esse habitum, qua-
tenus ipsa principia naturalia habitua-
liter manent in mente.</P>
<P>  Mihi sane videtur quęstio de modo<marginalia>14.|Iudici&#x0169; au|ctoris, & re|solutio quæ|stionis.</marginalia>
loquendi, & non dubito, quin in actuali
iudicio mentis proprijssime existat lex
naturalis. Addo vero etiam lumen na-
turale intellectus expedit&#x0169; de se ad di-
ctandum de agendis posse vocari natu-
ralem legem; quia quanuis homines ni-
hil actu cogitent, aut iudicent, natura-
lem legem retinent in cordibus suis.
Considerandum est ergo, legem natu-
ralem, prout de illa nunc loquimur, non
cōsiderari in ipso legislatore, sed in ip-
sis hominibus, in quor&#x0169; cordibus ispe
illam descripsit, vt ait Paul. & per lume&#x0303;
mentis, vt significatur in Psalm. 4. Ergo<-P>@@

<-P>sicut lex humana, provt est extra legis-
latorem, non solum significat actualem
cognitionem, vel iudicium existens in
subdito, sed etiam permane&#x0303;s signum in
aliqua scriptura, quod potest semper
excitare illam cognitionem; ita in lege
naturali, quæ in legislatore nō est aliud,
quam lex æterna, in subditis non solum
est actuale iudicium, vel imperium; sed
etiam lumen ipsum, quod veluti perma-
ne&#x0303;ter continet scriptam illam legem, &
potest semper actu illam repręsentare.</P>
<P>  Vnde etiam facile intelligitur, quo-
modo lex naturalis comparetur ad cō-<marginalia>15.|Quomodo|distin gua-|tur lex na-|turalis a cō|scientiæ re|gul{a}.</marginalia>
scientiam; aliquando enim censentur
esse idem, vt ex Basil. & Damasc. suprà
retulimus, quia conscientia nihil aliud
est, quam dictamen de agendis. Nihilo-
minus tamen in rigore hæc duo diuersa
sunt: nam lex dicit regulam generali-
ter constitutam circa agenda: conscie&#x0303;-
tia vero dicit dictamen practicum in
particulari; vnde potius est veluti appli
catio legis ad particulare opus, Ex quo
etiam fit, vt conscientia latius pateat,
quam lex naturalis, quia non tātum ap-
plicat legem naturalem, sed etiam quā-
cunq&#x0301;ue aliam, siue diuinam, siue huma-
nam. Imó conscientia non solum appli-
care solet veram lege&#x0303;, sed etiam existi-
matam; quomodo interdum datur con-
scientia erronea; lex autem erronea da
ri non potest: nam eo ipso non erit lex,
quod maxime verum est in lege natura-
li, quæ Deum habet auctorem. Deniq&#x0301;ue
lex propriè fertur de agendis; conscie&#x0303;-
tia autem etiam versatur circa ea, quæ
iam facta sunt, & ideò illi tribuitur non
solum ligare, sed accusare, testificari, &
defendere, vt videre licet in D. Thoma<marginalia>D. Thom.</marginalia>
1. p. q. 79. & 1. 2. q. 19. art. 6. quibus locis
de conscientia disseritur, & specialiter
de hoc videri potest Alens. dicta q. 27.<marginalia>Alens.|Bonau.</marginalia>
memb. 2. art. 3. & Bonau. in 2. d. 39. art. 2.
quęst. 1.</P>
<Z>CAPVT VI.
An lex naturalis sit verè lex diuina præ-
ceptiu{a}?</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi in pręsenti quæ-<marginalia>1.|proponitur|ratio dubi-|tandi.</marginalia>
stione oritur ex fundame&#x0303;to prio
ris sententiæ relatæ capite prę-
cedenti, quod ibi propositum est, & nō-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0127.jpg/>
@@1@<SE127>120 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, aciure gentium.
<duolan 2><-P>dum est solutum. Lex enim propria, &
præceptiua non est sine voluntate alicu
ius pręcipientis, vt in libro primo oste&#x0303;
sum est; sed lex naturalis non nititur in
voluntate alicuius pręcipientis; ergo
non est propria lex. Minor probatur ex
adductis in cap. præcede&#x0303;ti, videlicet, &#xA757;a
dictamina rationis naturalis, in quibus
hæc lex consistit, sunt intrinsecè neces-
saria, & independentia ab omni volun-
tate, etiam diuina, & priora secundum
rationem, quā illa libere aliquid velit,
vt Deus est colendus, Parentes hono-
randi, mendacium est prauum, & caue&#x0303;-
dum, & similia, quod satis videtur suprà
probatum; ergo lex naturalis nō potest
dici vera lex. Et confirmatur, quia non
est verum præcept&#x0169;; ergo nec vera lex.
Antecedens patet; quia vel est pręcep-
t&#x0169; hominis ad se ipsum, & hoc non, quia
tale pręceptum, vel non est nisi iudici&#x0169;
ostendens veritate&#x0303; rei, vel si sit intima-
tio voluntatis, seu electionis iam factæ,
per se non est necessarium ad operatio-
nem, nec inducit obligationem, sed exe-
quutionem, & ita nec sufficit, nec cōfert
ad veritatem, vel proprietatem legis.
Aut est præceptum alicuius superioris,
& hoc etiam dici nō potest propter ra-
tionem factam, quod seclusa omni vo-
luntate superiori, lex naturalis dictat,
quid sit bonum, vel malum.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc etiam videtur concludi,<marginalia>2.</marginalia>
naturalem legem non posse dicipropriè
diuinam, id est, á Deo tanquam à legisla
tore datam. Dico autem, tanquam à legis-
latore, quia clarum est, rationem natura-
lem, & eius dictamina esse diuinum do-
num descende&#x0303;s à Patre lumin&#x0169;. Aliud
vero est, hanc legem naturalem esse à
Deo effectiuè tanquam a prima causa,
aliud esse à Deo, vt à legislatore pręci-
piente, & obligante. Nam primum est
certissimum, & de fide; tum quia Deus
est prima causa omnium bonor&#x0169; natu-
ralium, inter quæ magnum bonum est
rectę rationis vsus, & lumen; tum etiam
quia hoc modo omnisveritatis manife-
statio à Deo est, iuxta illud ad Roman. 1.<marginalia>Roman. 1.</marginalia>
Reuelatur ira Dei de Cælo super omnem impie-
tatem, & iniustitiam hominum, qui veritate&#x0303; Dei
in iniustitia detine&#x0303;t. Et declarās Paulus cur
vocet veritatem Dei, subdit. Quia quod
no tum est Dei, manifest&#x0169; est in illis, Deus enim
illis manifestauit, vtiq&#x0301;ue per naturale lu-<-P>@@

<-P>men rationis, & per visibiles creaturas,
per quas poss&#x0169;t inuisibibia Dei cognos-
ci. Hoc ergo modo, id est, in genere ef-
ficientiæ, & magisterij (vt ita dicā) inter
pretantur locum illum Pauli Chrysost.
ibi Hom. 3. & copiosius Homil. 12. & 13.<marginalia>Chrysost.|Theophil.|Ambr.|Cyril.|August.</marginalia>
ad Popul. Theophyl. etiam in eundem
locum Pauli, & ibidem Ambr. & Cyril.
lib. 3. contra Iulian. versus finem §. Nam
quod summ{a}, & sequentibus, & optimè
August. Serm. 55. de Verb. Domini, & li.
2. de Serm. Domini in monte cap. 9. Quis
(ait) legem naturalem in cordibus homin&#x0169; scri-
bit, nisi Deus. Est ergo sine dubio Deus ef-
fector, & quasi doctor legis naturæ; non
tamen inde sequitur, vt sit legislator,
quia lex naturę non indicat Deum vt
pręcipiente&#x0303;, sed indicat, quid in se bon&#x0169;
vel mal&#x0169; sit, sicut visio talis obiecti indi
cat, illud esse alb&#x0169;, vel nigr&#x0169;, & vt effect&#xA770;
Dei indicat Deum, vt auctorem suum,
non tamen vt legissatorem; ita ergo ce&#x0303;-
sendum erit de lege naturali.</P>
<P>  In hac re prima sententia est, legem<marginalia>3.|1. Sente&#x0303;tia|affirmās le|gem natu-|ralem non|esse legem|præceptiuā|proprie, sed|indicante&#x0303;.</marginalia>
naturalem non esse legem præcipiente&#x0303;
propriè, quia non est signum voluntatis
alicuius superioris, sed esse legem indi-
cantem, quid agendum, vel cauendum
sit, quid natura sua intrinsecè bonum,
ac necessarium, vel intrinsecè mal&#x0169; sit.
Atque ita multi distinguunt duplicem
legem vnam indicantem, aliam pręci-
pientem, & legem naturalem dicunt es-
se legem priori modo non posteriori.
Ita Greg. in 2. d. 34. q. 1. art. 2. paulò post
principium. §. Secundumcorollarium, qui re<marginalia>Greg.|Hugo de S.|Victor.|Gabriel.|Almai.|Cordub.</marginalia>
fert Hugone&#x0303; de sancto Victor. libr. 1. de
Sacram. p. 6. cap. 6. & 7. Sequitur Gabr.
2. d. 35. quęstion. 1. artic. 1. Almai. lib. 3.
Moral. cap. 16. Cordub. lib. 3. de Consci-
ent. q. 10. ad 2. Atq&#x0301;ue hi auctores conse-
quenter videntur esse concessuri, legem
naturalem non esse à Deo, vt à legisla-
tore, quia non pendet ex vol&#x0169;tate Dei,
& ita ex vi illius non se gerit Deus vt su
perior pręcipiens, aut prohibens; imò
ait Gregor. quem cæteri sequuti sunt,
licet Deus non esset, vel nō vteretur ra-
tione, vel non recte de rebus iudicaret,
si in homine esset idem dictamen rectæ
rationis dictantis v. g. malum esse men-
tiri, illud habiturum eandem rationem
legis, quam nunc habet, quia esset lex
ofrensiua malitiæ, quæ in obiecto ab in-
trinseco existit.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0128.jpg/>
@@1@<SE128>Cap. 6. An lex naturalis, sit verelex diuina præceptiua. 121
<duolan 2><P>  Secunda sententia huic extremè cō-<marginalia>4.|Secunda se&#x0303;|tentia affir|mās legem|naturalem|eßevere di|uinā acpræ|ceptiuam.</marginalia>
traria, est lege&#x0303; naturale&#x0303; omnino positā
esse in diuino imperio, vel prohibitio-
ne procedente à vol&#x0169;tate Dei, vt aucto-
re, & gubernatore naturæ, & cōsequen-
ter hāc lege&#x0303; vt est in Deo nihil aliud es-
se, quā lege&#x0303; æternā vt præcipiente&#x0303;, vel
prohibente&#x0303; in tali materia; in nobis ve-
ro hāc lege&#x0303; naturale&#x0303; esse iudici&#x0169; ratio-
nis, quatenus nobis significat voluntate&#x0303;
Dei de agendis, & vitandis circa ea, quę
rationi naturali cōsentanea sunt. Ita su-<marginalia>Ocham.</marginalia>
mitur ex Ocham. in 2. q. 19. ad 3. & 4.
quatenus dicit, null&#x0169; esse act&#x0169; malum,
nisi quaten&#xA770; à Deo prohibitus est, & qui
nō possit fieri bonus, si á Deo pręcipia-
tur, & è conuerso. Vnde supponit totam
lege&#x0303; naturale&#x0303; cōsistere in præceptis di-
uinis à Deo positis, quę ipse posset aufer
re, & mutare. Quod si instet aliquis, tale&#x0303;
lege&#x0303; nō naturale&#x0303; esse, sed positiuā. Res-
pōderet, dici naturale&#x0303;, quia est propor-
tionata naturis rer&#x0169;, nō quia nō sit ex-
trinsecus à Deo posita. Et in hanc sente&#x0303;
tiā inclinat Gersō p. 3. tract. de Vit. spi-<marginalia>Gerson.</marginalia>
rit. lect. 1. corol. 10. & 11. Alphab. 61. lit.
E. & F. & ideo in lect. 2. & 3. ait lege&#x0303; na-
turale&#x0303;, quę in nobis est, non esse tantum
sign&#x0169; dictaminis recti diuini intellectus
sed etiā diuinę vol&#x0169;tatis. Et hanc sente&#x0303;-<marginalia>Pet. Aliac</marginalia>
tiā defendunt latè Petr. Aliacus in 1. q.
14. ar. 3. vbi ait, vol&#x0169;tate&#x0303; diuinā esse pri-
mā legem, & ideo posse creare homines
ratione vtentes sine omni lege. Ide&#x0303; latis
simè Andr. de Nouo Cast. in 1. d. 48. q. 1.<marginalia>Andre de|Nouocast.</marginalia>
ar. 1. Qui etiam add&#x0169;t totam rationem
boni, & mali in rebus ad lege&#x0303; naturę per
tinentibus positā esse in voluntate Dei,
& nō in iudicio rationis etiā ipsius Dei,
neq&#x0301;; in rebus ipsis, quæ per tale&#x0303; lege&#x0303; ve-
tantur, aut præcipiuntur. Fundament&#x0169;
huius sententiæ videtur esse; vel quia a-
ctiones nō sunt bonæ, aut malę, nisi, quia
à Deo pręceptę, aut prohibitæ; quia ip-
semet Deus nō ideo vult hoc pręcipere,
aut prohibere creaturæ, quia mal&#x0169; est,
aut bon&#x0169;; sed poti&#xA770; ideohoc estiust&#x0169;, vel
iniust&#x0169;, quia Deus voluit illud fieri, aut
nō fieri, iuxta illud Anselmi in Prosolog.<marginalia>Anselm.</marginalia>
ca. 11. Illud est iust&#x0169;, quod vis, & non iu-
stum, quod non vis. Quod etiam sentit
Hugo Vict. lib. 1. de Sacram. p. 4. cap. 1.<marginalia>Hug. Vict.|Cyprian.</marginalia>
Et Cyprianus lib. de singularit. Clerico-
rum, illi attributo.</P>
<P>  Mihi vero neutra sente&#x0303;tia satisfacit,<-P>@@<marginalia>5.</marginalia>

<-P>& ideo mediam viam tenendam censeo<marginalia>1. Aßertio|Lex natu-|ralis nō so-|l&#x0169; est indi-|catiua ma-|li, & boni,|sed etiā cō.|tinet præce|ptione&#x0303;, &|prohibitio-|ne&#x0303; vtrius&#xE8BF;|D. Thom.</marginalia>
quam existimo esse sententiam D. Tho-
mæ, & communem Tęeologorum. Dico
ergo primo; Lex naturalis non tantum
est indicatiua mali, & boni, sed etiam
continet propriam prohibitionem ma-
li, & præceptionem boni. Ita sumo ex D.
Thoma 1. 2. quæst. 71. art. 6. ad 4. dicen-
te, per comparationem ad legem huma
nam non omnia peccata esse mala, quia
prohibita; per comparationem autem
ad legem naturale&#x0303;, quæ continetur prin
cipaliter in lege æterna, & secundario
in indicatorio rationis naturalis, om-
ne peccatum esse prauum, quia prohi-
bitum, & quæst. 100. art. 8. ad 2. ait, De&#x0169;
non posse negare se ipsum, & ideo non
posse ordinem suæ iustitiæ auferre, sen-
tiens, non posse non prohibere ea, quæ
mala sunt, & contra tationem natura-<marginalia>Bouau.|Gerson.</marginalia>
lem. Idem sentit Bonauent. in 2. d. 35.
dub, 4. circa literam, aperte Gerson. in
d. tract. de Vita spirit. l. 2. per totam, prę
sertim corol. 5. vbi sic definit rationem
naturalem. Lex naturalis præceptiua est sig-
num inditum cuilibet homini non impedito in
vsu debito rationis, & notificatiuum voluntatis
diuinæ volentis, creaturā rationalem humanā
teneri ad aliquid agendum, vel non agendum
per consequutionem sui finis naturalis. Quæ
definitio fortasse plura comprehendit,
quam sit necesse, n&#x0169;c verò solum ea vti-
mur, quatenus proposito inseruit. Et
hanc etiam assertionem supponunt au-
ctores secundę sententiæ, & eandem la-<marginalia>Victori{a}</marginalia>
tè defendit Victor. in Relect. de Perue-
ni. ad usum rationis, num. 8. & sequen-
tibus.</P>
<P>  Probatur autem primò ex proprie-
tate legis: nam lex naturalis est propria<marginalia>6.|Cōfirmatur|rationibus|assertio.</marginalia>
lex; ita enim de illa loquuntur, & senti-
unt omnes Patres, Theologi, & Philoso-
phi; sola autemnotitia; vel propositio
obiecti in mente existens non potest di-
ci lex, vt per se constat, & ex definitione
legis supra data; ergo. Secundo decla-
ratur in his actibus, qui sunt mali, quia
prohibiti lege humana: nam in illis e-
tiam vt homo peccet, necesse est, vt prę
cedat iudicium mentis, quod indicet,
obiectum illud esse malum; & tamen iu-
dicium illud non habet rationem legis,
seu prohibitionis, quia solum manife-
stat id, quod est in obiecto, vndecunq&#x0301;ue
illud sit; ergo similiter, licet in his, quæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0129.jpg/>
@@1@<SE129>122 Lib. 2. De lege aterna, naturali, aciure gentium.
<duolan 2><-P>pertine&#x0303;t ad ius naturale ad operādum
bene, vel malè necessario pręcedere de
beat iudici&#x0169; indicās bonitate&#x0303;, vel mali-
tiā obiecti, seu actus, illud nō habet ra-
tione&#x0303; legis, nec &#xA753;hibitionis; sed est me-
ra notitia eius, quod iā esse supponitur
tale, vel tale. Vnde ille actus, qui &#xA751; tale
iudici&#x0169; turpis esse cognoscitur, nō ideo
talis est, &#xA757;a cognoscitur, sed quia est ta-
lis, ideò verè iudicatur talis; ergo iudi-
ci&#x0169; illud nō est regula malitię, vel boni-
tatis; ergo neq&#x0301;; est lex, nec &#xA753;hibitio. Ter
tio aliàs etiā Deus haberet lege&#x0303; sibi na
turale&#x0303; respectu suæ vol&#x0169;tatis, quia etiā
in Deo ad vol&#x0169;tate&#x0303; antecedit sec&#x0169;d&#x0169; ra
tione&#x0303; iudici&#x0169; me&#x0303;tis, indicās me&#x0303;tiri esse
mal&#x0169;, seruare &#xA753;miss&#x0169; esse omnino rect&#x0169;,
& necessari&#x0169;; si ergo hoc satis est ad ra-
tione&#x0303; legis, etiā in Deo erit vera lex na-
turalis. Quia t&#x0169;c nō obstabit, quod De&#xA770;
nō habeat superiore&#x0303;, quia lex naturalis
nō imponitur abaliquo superiore. Neq&#x0301;;
obstabit ide&#x0303;titas, &#xA757;a sufficit rationis di
stinctio, vt vol&#x0169;tas Dei verè dicatur fer
ri in id, q&#x0111; inte llectu manifestatur, & &#xA757;a
sic &#xA753;ponitur; ergo sufficiet vt sit lex, nā
illud, dicitur esse satis ad ratione&#x0303; legis.
Deniq&#x0301;; iudici&#x0169; indicās naturā actionis
nō est actus superioris, sedpotest esse in
ęquali, vel inferiore, qui nullā vi&#x0303; habeat
obligādi; ergo nōpotest habere ratione&#x0303;
legis, vel &#xA753;hibitionis: aliàs doctor oste&#x0303;-
de&#x0303;s quidsit malum, quid ve bon&#x0169;, legem
imponeret, q&#x0111; dici nō potest. Lex ergo
est illud imperium, quod potest obliga-
tionem inducere; iudicium autem illud
non inducit obligationem, sed ostendit
illam, quæ supponi debet; ergo iudicium
illud, vt habeat rationem legis, debet in
dicare aliquod imperium, a quo talis
obligatio manet.</P>
<P>  Sed fortasse quis dicet, hæc argume&#x0303;ta<marginalia>7.</marginalia>
sol&#x0169; facere vim in verbo legis, & ideò
posse facile eneruari, dice&#x0303;do, lege&#x0303; natu-
rale&#x0303; nō dici lege&#x0303; in eo rigore, quo lex di
citur esse pręcept&#x0169; cōmune superioris,
sed magis generali ratione, &#xA757;a est quæ-
dā regula boni, & mali moralis, sicut esse
solet lex. Sed cōtra hoc, argume&#x0303;tor vlte
rius, quia id, quod est cōtra naturale&#x0303; le-
ge&#x0303; necessario est cōtra verā lege&#x0303;, & pro
hibitione&#x0303; alicuius superioris; ergo lex
naturalis, &#xA753;ut inhomine est nō sol&#x0169; indi
cat re&#x0303; ipsā in se, sed etiā vt &#xA753;hibitā, vel
præceptā ab aliquo superiori. Cōseque&#x0303;<-P>@@

<-P>tia est clara, &#xA757;a si lex naturalis intrinse
cè cōsistat in solo obiecto sec&#x0169;d&#x0169; se, vel
in ostensione ipsius, violatio eius &#xA751; se, &
intrinsecè nō erit cōtra lege&#x0303; superio-
ris: nā remota omni lege superioris, vio
laret homo naturale&#x0303; lege&#x0303;, age&#x0303;do contra
illud dictame&#x0303;. Probatur ergo antecede&#x0303;s
t&#x0169; ex Aug. 22. cōtra Faust. c. 27 definien-<marginalia>D. Aug.</marginalia>
te pecca t&#x0169;. Esse dict&#x0169;, fact&#x0169;, vel cōcupit&#x0169; cō-
tra lege&#x0303; æternā, & addente, lege&#x0303; æternam esse
ratione&#x0303;, vel voluntate&#x0303; Dei; sentit ergo de ra
tione pecati esse, vt sit cōtra lege&#x0303; pro-
priā alicui&#xA770; superioris. Vnde li. 2. de Pec.
merit. & remis. ca. 16. Sic ait, Ne&#xE8BF;&#x0301; peccat&#x0169;
erit, si quid erit, si non, diuinitus iubeatur, vt non
sit. Et infrà. Quomodo dimittitur per Dei mise-
ricordiā, si peccat&#x0169; nō est, aut quomodo nō veta-
tur per Dei iustitiā, si peccat&#x0169; est? significans
nō minus repugnare, esse peccat&#x0169;, & nō
prohibit&#x0169; à Deo, quā indigere remissio
ne, & nō fuisse peccat&#x0169;. Ide&#x0303; cōfirmat de-
finitio Amb. lib. de Parad. cap. 8. Peccat&#x0169;<marginalia>Ambros.</marginalia>
est legis diuinæ præuaricatio, & c&#x0153;lesti&#x0169; in obe
dientia mandator&#x0169;. Sed peccat&#x0169; contra le-
ge&#x0303; naturale&#x0303; est verè peccat&#x0169;; ergo est
violatio diuini, & c&#x0153;lestis mandati; er-
go lex naturalis, prout in homine est ha
bet vim diuini mandati tanquā indicās
illud, & non solā rei naturā. Tande&#x0303; cōso
nant huic veritati verba Pauli Roma. 4.<marginalia>Rom. 4.</marginalia>
Vbi nō est lex, nec præuaricatio. Loquitur au-
te&#x0303; apertè de tota lege, nō sol&#x0169; quoad cę
remonialia, & iudicialia præcepta, sed
etiā quoad moralia, quæ sunt de lege na
turę. Nā de omni lege, vt lex est etiā na-
turalis, procedit doctrina Pauli, quod
de se, & sine spiritu gratię irā operatur,
& ita communiter exponitur, quia aliàs
doctrina Apostoli non esset cōpleta, vt
in materia de Gratia lati&#xA770; dicetur; se&#x0303;tit
ergo omne peccat&#x0169; esse contra aliquā
lege&#x0303;. Quod etiā de propria lege præcep
tiua inte&#x0303;lligendum est, t&#x0169; quia de illa se&#x0303;
per loquitur in illo capite; t&#x0169; etiā quia
non oportet traducere verba ad impro
prium sensum, sine auctoritate, aut co-
gente necessitate.</P>
<P>  Ratione prætereà declaratur asser-<marginalia>8.</marginalia>
tio à priori, quia omnia, quę lex natura
lis dictat esse mala, prohibentur à Deo
speciali præcepto, & vol&#x0169;tate, qua vult
nos teneri, & obligari in vi auctoritatis
eius ad illa seruanda; ergo lex naturalis
est propriè lex præceptiua, seu insinua-
tiua proprij pręcepti. Cōseque&#x0303;tia clara<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0130.jpg/>
@@1@<SE130>Cap. 6. An lex naturalis, sit verelex diuina praceptiua? 123
<duolan 2><-P>est. Antecede&#x0303;s &#xA753;batur primò; quia De&#xA770;
habet perfectā prouidentiam homin&#x0169;,
ergo ad ill&#x0169; vt ad suprem&#x0169; gubernato-
re&#x0303; naturæ spectat vetare mala, & pręci-
pere bona; ergo quāuis ratio naturalis
indicet, quid sit bon&#x0169;, vel malum ratio-
nali naturę; nihilominus De&#xA770; vt auctor,
& gubernator talis naturæ præcipit id
facere, vel vetare, quod ratio dictat esse
faciend&#x0169;, velvetand&#x0169;. Sec&#x0169;dó, quidquid
contra ratione&#x0303; rectā fit, displicet Deo,
& contrari&#x0169; illi placet, quia c&#x0169; vol&#x0169;tas
Dei sit summe iusta, non potest illi non
displicere quod turpe est, nec nō place-
re honestum, quiavol&#x0169;tas Dei nō potest
esse irrationabilis, vt dixit Ansel. lib. 1.<marginalia>Anselm.</marginalia>
Cur Deus homo ca. 8. Ergo ratio natu-
ralis, quę indicat, quid sit per se malum,
vel bonum homini, consequenter indi-
cat, esse secundum diuinam vol&#x0169;tatem,
vt vnum fiat, & aliud vitetur.</P>
<P>  Dices; ex vol&#x0169;tate cōplace&#x0303;tiæ, aut dis<marginalia>9.|Instantia.</marginalia>
pli ce&#x0303;tię in Deo nō sequitur, quod sit vo
luntas obligās per mod&#x0169; præcepti; tum
quia hac ratione nō tenemur cōforma-
ri omni diuinę vol&#x0169;tati, quę est per sim-
plice&#x0303; affect&#x0169;; imò nec omni vol&#x0169;tati be-
neplaciti, seu efficaci; sed illi tātum, qua
vult nos obligare, vt suppono ex 1. 2. q.
19. Vnde hac ratione licet opera consi-
lior&#x0169; placeāt Deo, nō inde infertur vo-
l&#x0169;tas præcipie&#x0303;s; t&#x0169; etiā quia homini iu-
sto, vel beato displicet quidquid àme cō
tra ratione&#x0303; fit, & tame&#x0303; nihilominus illa
vol&#x0169;tas nōest pręceptiua. Respōdeo pri<marginalia>Solutio.</marginalia>
m&#x0169;, nō esse sermone&#x0303; de quac&#x0169;q&#x0301;; vol&#x0169;ta-
te cōplacentię, sed de illa, qua ita placet
aliquid vt bon&#x0169;, vt cōtrari&#x0169;, vel priua-
tiuè opposit&#x0169; &#xA751; omissione&#x0303; displiceat tā
quā mal&#x0169;; opera aute&#x0303; cōsilior&#x0169; non pla-
ce&#x0303;t hoc modo, sed ita place&#x0303;t, vt in oppo
sitis omissionibus nō displiceat aliqua
malitia, & ideò illa cōplace&#x0303;tia vocatur
simplex vol&#x0169;tas; prior aute&#x0303;, qua ita vn&#x0169;
placet, vt aliud simpliciter displiceat,
ce&#x0303;setur magis ab soluta. Deinde dico ta
le&#x0303;, vol&#x0169;tate&#x0303; spectandā esse in Deo vt in
supremo gubernatore, & nō vt inueniri
potest in&#xA751;sona priuata iusta, siue beata,
siue viatrice: Deus enim habe&#x0303;s illā abso
lutā displice&#x0303;tiā, aut cōplace&#x0303;tiā, vult ab-
solutè illud opus fieri, vel nō fieri, quāt&#x0169;
ad mun&#xA770; iusti gubernatoris spectat; ergo
est talis vol&#x0169;tas, vt per illā velit subdi-
tos obligare, vt id faciant, vel nō faciāt.<-P>@@

<-P>Nō enim potest esse vol&#x0169;tas efficax, vt
opus absolutè fiat, vel nō fiat, aliàs nun-
quā opus aliter fieret, quā Deus vellet,
quod tame&#x0303; nō ita est, vt cōstat. Neq&#x0301;; id
pertinet ad mun&#xA770; gubernatoris, ad que&#x0303;
spectat ita velle bona, vt permittat ma-
la, & sinat causas sec&#x0169;das liberas sua li-
bertate vti expeditè, & sine impedime&#x0303;-
to; ergo oportet, vt sit vol&#x0169;tas obligās:
nā hoc modo prouidet subditis in hoc
genere, quantum ad rectam, & pruden-
tem prouidentiam spectat.</P>
<P>  Vnde cōfirmatur assertio, quia pec-
cata contra lege&#x0303; naturale&#x0303; dicuntur in<marginalia>10.</marginalia>
scriptura esse contra diuinam volunta
te&#x0303;. Vnde dixit Anselm. in lib. devol&#x0169;tate
Dei. Quicunque legi naturali obuiat, Dei vol&#x0169;-
tatem non seruat. Et signum manife st&#x0169; est,<marginalia>Anselm.</marginalia>
quia transgressor legis naturalis in diui
no iudicio dign&#xA770; est p&#x0153;na, ergo est trās
gressor voluntatis diuinę, nā ille seruus
vapulabit multis, qui Domini voluntate&#x0303;
nō facit, vt dicitur Lucæ 12. ergo lex na
turalis includit Dei vol&#x0169;tate&#x0303;. Et è con-
uerso facie&#x0303;ti vol&#x0169;tate&#x0303; Dei promittitur
regn&#x0169; C&#x0153;lor&#x0169;. Mat. 6. 1. Ioan. 2. quod ne-
cesse est præcipue intelligi de vol&#x0169;tate
præcipiente: nā script&#x0169; est. Si vis ad vitā
ingredi serua mādata; ergo qui seruat natu-
rale&#x0303; lege&#x0303;. facit vol&#x0169;tatem Dei; ergo lex
naturalis includit vol&#x0169;tate&#x0303; Dei præci-
piente&#x0303;. Cōfirmatur prætereà: nāvol&#x0169;tas
signi, quā Theologi in Deo ponunt, etiā
exte&#x0303;ditur ad ea, quę sunt iurisnaturalis
vt sumitur ex D. Th. 1. p. q. 19. art. vlt. c&#x0169;
Magist. & alijs in 1. d. 45. & est &#xA751; se not&#x0169;:
nā quiviolat lege&#x0303; naturale&#x0303; à Deivol&#x0169;ta-<marginalia>D. Thom.|Magist.</marginalia>
te recedit, & quādo petim&#xA770; in oratione
dominica, Fiat vol&#x0169;tas tua, etiā petim&#xA770; vt
fiat inobseruationelegis naturalis; ergo
lex naturalis in nobis existe&#x0303;s est si gn&#x0169;
alicuius vol&#x0169;tatis Dei; ergo maxime il-
lius, qua vult nos obligare ad lege&#x0303; illam
seruādā; ergo lex naturalis includit hāc
Deivol&#x0169;tate&#x0303;. Cōfirmatur tertio; &#xA757;a pec
cat&#x0169; cōtra lege&#x0303; naturale&#x0303; est offensiuum
Dei, & inde habet quādā infinitate&#x0303;; ergo
sign&#x0169; est esse cōtra De&#x0169;, vt cōtra legisla
tore&#x0303;: continet enimvirtualem cōtemp-
tum eius; ergo lex naturalis Dei vol&#x0169;ta
te&#x0303; includit, quia sine voluntate non est
legislatio. Deniq&#x0301;; obligatio legis natu-
ralis vera obligatio est; hæc autem ob-
ligatio aliquod bon&#x0169; est suo modo, in
rer&#x0169; natura existe&#x0303;s; ergo necesse est, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0131.jpg/>
@@1@<SE131>124 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium
<duolan 2><-P>illamet obligatio sit ex diuina vol&#x0169;tate
volente homines teneri ad id seruan-
dum, quod recta ratio dictat.</P>
<P>  Dico secundo. Hæc Dei vol&#x0169;tas, pro-<marginalia>11.|2. Aßertio|Prohibitio|aut præcep|tio non est|tota ratio|bonitatis,|autmalitiæ|quæ est in|trāsgeßio-|ne aut ob-|seruantiale|gis naturæ|sed suppo-|nit aliquā.|D. Thom.|August.</marginalia>
hibitio, aut præceptio nō est tota ratio
bonitatis, & malitiæ, quæ est in obser-
uatione, vel transgressione legis natu-
ralis, sed supponit in ipsis actibus neces
sariam quandam honestatem, vel turpi-
tudinem, & illis adiungit specialem le-
gis diuinę obligationem. Hæc assertio
sumitur ex D. Thoma locis suprà cita-
tis, & quoad priorem partem colligitur
ex illo communi axiomate Theologo-
rum, quædam mala esse prohibita, quia
mala; si enim prohibentur, quia mala,
non possunt primam rationem malitiæ
accipere à prohibitione, quia effectus
non est ratio suæ causę. Hoc aute&#x0303; axio-
ma habet f&#x0169;dame&#x0303;tum in Augustino lib.
2. de Serm. Domini in monte ca. 18. vbi
ait, quędam esse, quæ non possunt bono
animo fieri, vt stupra adulteria, &c. cla-
rius ex lib. 1. de Liber. arb. ca. 3. vbi Euo
dius ait, adulterium non esse mal&#x0169;, quia
lege prohibitum; sed è conuerso, quod
August. tacitè approbat. Et idem se&#x0303;ti&#x0169;t<marginalia>Durand.|Scoto.|Gabr.|Criet.|Soto.|Arist.</marginalia>
Scholastici Durād. in 2. d. 47. q. 4. n. 7. &
8. Sco. Gabriel, & alij in. 3. d. 37. & Caiet.
1. 2. q. 100. ar. 1. Soto lib. 2. de Iust. q. 3. ar.
2. & alij Theologi supra citati. Estq&#x0301;ue
aperta sententia Arist. 2. Ethic. cap. 6.
dicentis. Sunt affectus nonnulli, qui continuo
nomine suo sunt cum prauitate connexi, vt ma-
leuolentia, imprudentia, & inuidentia, & actus
identide&#x0303;, vt adulterium, furtum. homicidi&#x0169;. Hæc
enim vniuersa, & talia dicuntur, quia ipsa sunt
praua, &c. Fundariq&#x0301;; potest in illo meta-
physico principio. Quod naturæ rerum
quoad esse essentiæ sunt immutabiles, &
consequenter etiā quoad cōuenientiā,
vel discōuenientiā proprietat&#x0169; natura-
li&#x0169;; nā licet res aliqua possit priuari na-
turali &#xA753;prietate, vel cōtrariā accipere;
nō tame&#x0303; fieri potest, vt ille status sit illi<marginalia>Victori{a}</marginalia>
cōnaturalis, vt latè Vict. Relect. de Ho-
micid. d. 4. & seque&#x0303;tibus, & attigit Soto<marginalia>Soto.</marginalia>
loco proxime citato, & de esse&#x0303;tijs crea-
tis diximus disp. 31. Metaph. in princ. &
lib. 9. de Trin. ca. 6. Cōfirmatur à poste-
riori quia si odi&#x0169; Deiv. g. nō haberet ali-
quā ratione&#x0303; intrinsecę malitię priore&#x0303; &#xA753;
hibitione, posset nō &#xA753;hiberi: Nā cur nō
poterit, si nō est mal&#x0169; de se? Ergo posset
licere, vel esse honest&#x0169;, quod plane repu-<-P>@@

<-P>gnat. Deniq&#x0301;; hāc parte&#x0303; sufficienter pro
bat ratio dubitandi in principio posita
c&#x0169; f&#x0169;damentis primę sente&#x0303;tię positis in
capit. pręced. Et plura dicemus tractā-
do de indispensabilitate huius legis.</P>
<P>  Quoad vltimā vero parte&#x0303; colligitur<marginalia>12.</marginalia>
assertio ex dictis in priori conclusione:
nā lex naturalis prohibet ea, quæ sec&#x0169;-
dum se mala s&#x0169;t; sed hæc lex est vera lex
diuina veraq&#x0301;; prohibitio; ergo necesse
est, vt addat aliquā obligatione&#x0303; vitandi
illud mal&#x0169;, quod de se, & natura sua tale
est. Item nihil repugnat, vt rei de se ho-
nestę addatur obligatio faciendi illam,
neq&#x0301;; vt rei de se turpi addatur obliga-
tio vitandi illā; imò existente vna obli-
gatione potest addi alia, maxime alteri&#xA770;
rationis, vt patet de voto, de lege huma
na, & similibus; ergo etiā potest lex na-
naturalis, vt est vera lex diuina, addere
obligatione&#x0303; propriā morale&#x0303; ortam ex
præcepto, vltra naturalem (vt sic dicā)
malitiam, vel honestatem, quam ex se
habet materia, in quam cadit tale præ-
cept&#x0169;. Atq&#x0301;ue hoc magis declar abitur
statim respōdendo ad ratione&#x0303; cōtrariā</P>
<P>  Ex dictis ergo concludo, & dico ter-<marginalia>13.|3. Assertio|Lex natu-|ralis est ve|ra ac pro-|pria lex,|Deus aute&#x0303;|est legisla-|tor illius.|Epiphan.|Tertul,|Plutar.</marginalia>
tio. Legem naturalem esse verā, ac pro
priam legem diuinam, cuius legislator
est Deus. Hęc assertio sequitur clare ex
dictis, & sumitur ex Patribus allegatis,
& ex Epipha. ac Tertul. locis infra refe-
rendis, & Pultar. in Comment. In principe
requiri doctrinā, circa principi&#x0169;. Et decla
ratur, quia lex naturalis potest, vel in
Deo, vel in nobis considerari; & in Deo
quidem secundum rationis ordine&#x0303; sup-
ponit iudicium ipsiusmet Dei de conue
nientia, vel disconuenientia tali&#x0169; actu&#x0169;
addit autem voluntatem obligandi ho-
mines ad id seruandum, quod recta ra-
tio dictat. Quod totum satis declarat&#x0169;
est. Et fortasse hoc voluit insinuare Au-
gust. in d. loco contra Faust. lib. 22. cap.
27. quando dixit, Legem æternam esse diui-
nam rationem, vel voluntatem ordinem natura
lem conseruari iubentem, perturbari vetantem.
Vsitatum enim est, vt particula, vel, pro
copulatione accipiatur, maximè quan-
do illa inter quę ponitur, ita s&#x0169;t inter se
connexa, vt nō separe&#x0303;tur; sic aute&#x0303; se ha-
bent ratio diuina, & vol&#x0169;tas circa lege&#x0303;
æternā, & ideo vtramq&#x0301;; August. comple
xus est. Vnde probandum non est, quod
Doctores posteriori loco allegati di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0132.jpg/>
@@1@<SE132>Cap. 6. An lex natur alis, sit vere lex diuinapræceptiua. 125
<duolan 2><-P>cunt, voluntatem diuinam, qua lex na-
tur alis sancitur, nō supponere dictame&#x0303;
diuinæ rationis dictantis, hoc esse hone-
stum, vel turpe neq&#x0301;; voluntatem illam
Dei supponere in obiecto intrinsecam
conuenientiam, vel disconuenientiā ad
naturam rationalem, ratione cuiusvult
vn&#x0169; fieri, & aliud vetari; cōstat enim ex
dictis in secunda conclusione, hoc fals&#x0169;
esse, & contra rationem legis naturalis.
Qanuis ergo obligatio illa, quam addit
lex naturalis, vt propriè pręceptiua est,
sit ex voluntate diuina, tame&#x0303; illa volun-
tas supponit iudicium de malitia, v. g.
mendacij, & similia; tamen quia ex vi so
lius iudicij nō inducitur propria prohi
bitio, vel obligatio pręcepti, quia hoc
sine voluntate intelligi nō potest, ideò
adiungitur voluntas prohibendi illud,
quia malum est. Vnde tandem fit, legem
naturalem, prout in nobis est non tant&#x0169;
esse indicantem malum; sed etiam obli-
gantem ad cauendum illud, ac subinde
non solum repręsentare naturalem dis-
conuenientiam talis actus, vel obiecti
cum rationali natura; sed etiam esse sig
num diuinæ voluntatis vetantis illud.</P>
<P>  Superest, vt ad fundame&#x0303;tum vtriusq&#x0301;;<marginalia>4.|Fit satis f&#x0169;|dame&#x0303;to vtri|usque sen-|tentiæ op-|positæ.</marginalia>
sententię respondeamus: tot&#x0169; enim ver
satur circa hanc hypothesim. & si Deus
non prohibeat, vel præcipiat ea, quæ sunt de le-
ge naturæ, nihilominus mentiri est mal&#x0169;, & eo-
lere parentes bonum, & debitum. Circa quam
conditionalem duo videnda sunt, vnum
est, quid sequatur, posita illa hypothesi;<marginalia>Responsio|Medinæ ad|opposit&#x0169; f&#x0169;|damentum</marginalia>
aliud est, an hypothesis ipsa possibilis
sit. In quo Medin. 1. 2. q. 18. art. 1. ad vlti-
mum respōdet, hypothesim esse impos-
sibilem, quia illa posita, sequitur cōtra-
dictio, scilicet, quod mendacium v. g. nō
sit peccat&#x0169;, quia nō est prohibitum per
vllā lege&#x0303;, & quod sit peccatum, quia est
contra ratione&#x0303;, & per se discōuenie&#x0303;s na
turę rationali. Sed contra hoc est, quia
secund&#x0169; ordinem rationis prius est ta-
lis actus malus, quam prohibitus per
propriam legem, ergo licet hypothesis
illa supponatur, nempe opus non pro-
hiberi à Deo, non sequeretur illud non
esse mal&#x0169;, quia ex se id habet sine prohi
bitione; ergo nō sequitur contradictio.</P>
<P>  Responderi potest, quod licet illa ne
gatiua propositio non sequatur per lo-<marginalia>5.</marginalia>
cum intrinsecum (vt aiunt) seu à priori
sequitur à posteriori, & per principia<-P>@@

<-P>extrinseca. Quia si opus non prohibere
tur à Deo, non displiceret illi, & conse-
quenter non esset malum, & tamen aliàs
supponitur esse malum, & ita sequitur
cōtradictio. Declaratur à simili, si De&#xA770;
vellet, me illum odio habere, tunc certè
odium Dei non esset malum, & tamen si
est odium, necessario est malum, & ita
sequitur contradictio. Vel si Deus vel-
let, ignem natura sua esse frigid&#x0169;, id fie-
ret, tamen quia sequeretur cōtradictio
non potest Deus id velle. Iuxta hanc er
go responsionem supponitur, repugnā-
tiam inuoluere, quod actus sit de se ma
lus, & non prohibeatur à Deo. Non vi-
deo autem, quomodo hoc recte probe-
tur, inferendo illam contradictionem,<marginalia>excluditur|responsio|Medinæ.</marginalia>
quod opus esset simul malum, & non ma
lum, quia sic petitur principi&#x0169;, & com-
mittitur circulus in probatione; igi-
tur aliunde probandum est. Qua prop-
ter ex vi illius hypothesis, siue possibi-
lis, siuè impossibilis sit, solum colligi-<marginalia>Accommo|datior res-|ponsio.</marginalia>
tur, malitiam aliquam actus humani,
vel omissionis eius, formaliter non cō-
sistere in discordia á pręcepto proprio,
seu lege vetante, aut præcipiente. Vnde
posita illa hypothesi, recte sequitur, a-
ctum esse malum, & non prohibitum; nō
tamen inde inferri potest, illa duo esse
in re separabilia, quod solum ad præsen
tem causam facit.</P>
<P>  Sed instabis: nam inde sequitur, data<marginalia>6.</marginalia>
illa hypothesi, act&#x0169; esse malum sine lege
prohibe&#x0303;te, seu illa præcisa, & abstracta,
ergo sequitur etiam moraliter esse ma-
lum, quia supponitur esse act&#xA770; liber; ma-
litia autem actus liberi per disconue-
nientiam ad naturam rationalem vt sic,
malitia moralis est; ergo actus ille est
moraliter malus, & non ex lege prohi-
bente; ergo etiam est peccatum, præci-
sa repugnantia ad legem prohibentem,
& ita ruunt omnia fundamenta nostræ
sente&#x0303;tię. Ad hoc vero responde&#x0303;t aliqui,
vt suprà Medin. refert, distingue&#x0303;tes in-
ter actum mal&#x0169;, & peccatum, quia actus
malus latius patet, & inueniri potest si-
ne contrarietate ad lege&#x0303;; non vero pec-
catum; vnde in eo casu concedunt, act&#x0169;
fore mal&#x0169;; negant tamen fore peccat&#x0169;.
Sed difficilis est distinctio, & videtur pa
r&#x0169; cōse&#x0303;tanea doctrinę D. Th. nā peccat&#x0169;
nihil aliud est, quam actus malus ex ob-
liquitate à debito fine, nimirum, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0133.jpg/>
@@1@<SE133>126 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>cum fiat, vel fieri debeat propter alique&#x0303;
finem, in ordine ad illum nō est rectus,
seu ab illo declinat. Vnde si actus sit mo
ralis, & humanus eo ipso, quod est ma-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
lus propter deuiationem à recta ratio-
ne, est etiam peccat&#x0169;, vt docet D. Th. 1.
2. q. 21. art. 1. quia talis actus deuiat à fi-
ne recto, propter quem fieri deberet, &
ideo est malus, & conseque&#x0303;ter peccat&#x0169;.
Vnde alij respondent, esse quidem pec-
catum, sed non esse culpam, si non sit cō
tra lege&#x0303;. Sed hoc etiam videtur repug-
nare D. Thomæ in eadem q. 21. ar. 2. Vbi
ait, in actibus liberis peccatum, & cul-
pam conuerti, solumq&#x0301;ue differre respe-
ctu, & denominatione, quia act&#xA770; dicitur
peccatum per obliquitatem à fine: cul-
pa vero dicitur per respectum ad age&#x0303;s,
cui imputatur; actus autem liber eo ip-
so, quod liber est, imputatur agenti; er-
go si est actus liber, & malus, conseque&#x0303;-
ter est peccatum, & culpa; ergo etiam
in eo casu, seclusa lege Dei, esset act&#xA770; cul
pabilis, & ita eneruantur omnes ratio-
nes factæ.</P>
<P>  Respondeo igitur, in actu humano es-
se aliquam bonitatem, vel malitiam ex<marginalia>7.|Vera respō|sio ad diffi-|cultatem.</marginalia>
vi obiecti præcise spectati, vt est conso-
num, vel dissonum rationi rectæ, & sec&#x0169;
dum eam posse denominari, & mal&#x0169;, &
peccatum, & culpabilem secund&#x0169; illos
respect&#xA770;, seclusa habitudine ad propriā
legem. Præter hāc vero habet actus hu-
manus specialem rationem boni, & ma-
li in ordine ad Deum addita diuina le-
ge prohibente, vel præcipiente, & secun-
dum eam denominatur actus humanus
speciali modo peccat&#x0169;, vel culpa apud
Deum, ratione trāsgressionis legis pro-
prię ipsius Dei, quam specialem malitiā
videtur Paul&#xA770; significasse nomine præuari
cationis, cum dixit, vbi non est lex, nec præua
ricatio. Hanc ergo deformitatem nō ha-
beret actus humanus rationali naturæ
contrarius, posita illa hypothesi, quod
Deus illum non prohiberet, quia tunc
non haberet illum virtualem contemp-<marginalia>Basil.</marginalia>
tum Dei, quem continet transgressio le
gis respectu legislatoris, teste Basil. in
id Psal. 28. Afferte Domino gloriā, & honore&#x0303;.<marginalia>Rom. 2.</marginalia>
Et cōsonat illud Pauli ad Rom. 2. Per præ
uaricationem legis Deum in honoras. Vnde di-<marginalia>D. Aug.|D. Thom.</marginalia>
xit August. de Vera relig. cap. 26. legem
prohibentem omnia commissa congeminare.
Quod declarans addit. Non enim sim-<-P>@@

<-P>plex peccatum est, nō solum malum, sed etiam
vetitum admittere.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hoc modo videtur D. Thom. 1.<marginalia>8.</marginalia>
2. q. 71. ar. 6. ad 5. distinguere peccat&#x0169;
vt est contra ratione&#x0303;, & vt est offe&#x0303;siuum
Dei, & priori modo cōsiderari à Philo-
sopho morali; posteriori autem modo à
Theologo. In illo ergo casu esset actus
malus moraliter peccatum, & culpa, nō
tame&#x0303; Theologicè, seu in ordine ad De&#x0169;,
& eodem modo videtur intelligendum,
quod ibidem dicit in solutione ad 4. ta-
lia peccata in ordine ad legem æternā
esse mala, quia prohibita, vtiq&#x0301;; illa mali-
tia Theologica (vt sic dicam) quā nō ha-
beret actus, nisi esset prohibitus. Et ita
videtur intellige&#x0303;da ratio, quam subdit,
quæ aliàs videri potest obscura. Nam
cum dixisset, omne peccatum esse mal&#x0169;,
quia prohibitum in ordine ad legem æ-
ternam, subdit. Ex hoc enim ipso, quod est in-
ordinatum, iuri naturali repugnat. Quę ratio
potius videtur probare esse prohibit&#x0169;,
quia malum, quam è conuer so. Quod ve
rum est loquendo de malitia moralis in
ordinationis, tamen ratione illius addi
ta est lex ęterna, & diuina prohibitio ad
quam habet tale peccatum specialem
repugnantiam, & consequenter inde ha
het specialem deordinationem, quam
non haberet, si prohibitio diuina non
interuenisset, per quam deordinatione&#x0303;
completur ratio peccati Theologicè
sumpti, & ratio culpę simpliciter apud
Deum. Et in hoc sensu videntur loqui
Victor. & non nulli alij Theologi, & ita<marginalia>Victor.</marginalia>
non procedunt replicæ factæ, nisi fiat
vis in solis verbis.</P>
<P>  Ex illa ergo hypothesi hoc modo ex-<marginalia>9.</marginalia>
plicata, & concessa, nihil potest inferri
contra nostram sententiam, nec cōtra
rationes, quibus illam probauimus. Nā
admissa illa conditionali in dicto sensu,
nihilominus nunc lex naturalis verè, &
propriè prohibet quidquid secundum
se malum, seu inordinatum est in actib&#xA770;
humanis, & sine tali prohibitione actus
non haberet (vt sic dicam) consummatā
vel perfectam rationem culpæ, & offen-
sę diuinę, quę negari non potest in acti
bus, qui præcise sunt cōtra lege&#x0303; naturę.</P>
<P>  Vt autem omnino constet, quomodo
possit hæc prohibitio diuina intrinsecè
ac per se per tinere ad lege&#x0303; naturę; opor
tet sec&#x0169;d&#x0169;p&#x0169;ct&#x0169; exponere, videlicet, an<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0134.jpg/>
@@1@<SE134>Cap. 6. An lex natur alis sit vere lex diuina præceptiua? 127
<duolan 2><-P>hypothesis illa possibilis sit, id est, quod<marginalia>An Deus|potuerit nō|prohibere|&#xA751; propriā|legem ea,|quæ sunt cō|tra ratione&#x0303;|naturale&#x0303;.|1. opinio|affirmans.</marginalia>
Deus per &#xA753;pri&#x0169; act&#x0169; suæ vol&#x0169;tatis non
adiunxerit lege&#x0303; propriā vetantem, vel
pręcipientem ea, quę sunt de dictamine
rationis naturalis. In quo duo possunt
cogitari modi dicendi. Primus est, De&#x0169;
quidem posse de potentia absoluta non
facere talem prohibitionem, quia non
apparet implicatio contradictionis, vt
videntur probare omnia, quę Okam,
Gerson, & alij pro sua sententia conge-
runt; nihilominus tame&#x0303; id fieri non pos-
se secundum legem ordinariam diuinę
prouidentię rer&#x0169; naturis consentaneā:
nam hoc ad minus probant rationes in
contrarium factę pro nostra sententia,
& multum fauent testimonia Scripturę,
& Patr&#x0169;. Et hoc videri potest sufficie&#x0303;s,
vt lex naturalis dicatur includere pro-
prium præceptum Dei, quia lex natu-
ralis est illa, quæ est conformis naturis
rerum.</P>
<P>  Alter modus dicendi esse potest, illā<marginalia>11.|2. opinio|negans hoc|esse possibi-|le.|D. Thom.</marginalia>
hypothesim esse omninò impossibilem,
quia non potest Deus non prohibere
id, quod est intrinsecè malum, & inor-
dinatum in natura rationali, vel non
præcipere contrarium. Hæc sententia
est apertè D. Thomæ dicta q. 72. ar. 6. &
clariùs q. 100. art. 8. ad 2. quatenus ait,
decretum diuinæ iustitiæ circa hanc le-
gem esse immutabile. Quod non potest
intelligi de sola immutabilitate ex sup-
positione decreti: nam hoc modo quod
libet decretum Dei in quacumq&#x0301;ue lege
positiua est immutabile; loquitur ergo
D. Thom. de immutabilitate simplici-
ter. Vnde ita censet, non posse Deum in
hoc auferre suæ iustitiæ ordinem, sicut
non potest negare se ipsum, vel sicut nō
potest non esse fidelis in promissis. Eā-<marginalia>Medin.|Victor.</marginalia>
dem opinionem supponit clarè Medin.
suprà, & latius Victor. in dicta Relect.
de Peruenientib. ad vsum rationis. n. 9.
& 10. vbi nec probabile, nec intelligibi-
le esse censet, aliquem posse peccare, &
non habere superiorem, & præceptum,
seu legem eius. Vnde quam impossibile
est, hominem vtentem ratione non pos-
se peccare, vel non habere superiorem,
tam impossibile credit esse, posse De&#x0169;
non vetare illa, quæ secundum se mala
sunt; aut non præcipere ea, quæ sunt ne-
cessaria ad naturalem honestatem. Ra-
tio deniq&#x0301;ue, qua probauimus, de facto<-P>@@

<-P>Deum ferre hanc legem, probat, illam
esse simpliciter necessariam, quia non
potest non displicere Deo talis actus,
modo consentaneo suæ bonitati, & iu-
stitiæ, ac prouidentiæ.</P><marginalia>12.|Obiectio.</marginalia>
<P>  Vt verò hęc ratio declaretur, obijci-
tur, quia præceptum diuinum est actus
voluntatis, vel voluntatem supponit, &
ab ea ducit originem: sed diuina volun-
tas est libera in omnibus actionibus ad
extra; ergo etiam est libera in illa vo-
luntate; ergo potest illam non habere;
ergo potest non imponere tale pręcep-<marginalia>Aliquor&#x0169;|solutio.</marginalia>
tum. Respondent aliqui, ad legem natu-
ralem sufficere naturale dictamen in-
tellectus diuini, quo iudicat, hæc mala
esse vitanda, & hæc bona facienda. Nā
circa ea, quæ per se, & intrinsecè talia
sunt, illud dictamen non est liberum, sed
necessarium: & ex illo dictamine legis
diuinæ, & æternæ in tali materia neces-
sariò dimanat quædam eius participa-
tio ad creaturam rationalem supposita
eius creatione; & ex hac participatio-
ne, & deriuatione sine alio actu volun-
tatis diuinæ redundat specialis obliga-
tio in rationalem creaturam, quasi per
naturalem sequelam, ratione cuius te-
netur sequi rectam ratione&#x0303;, vt indican-
tem regulam æternam, quæ est in Deo;
atq&#x0301;ue ita quidquid sit de libero actu di-
uinæ voluntatis obligatio hæc, & pro-
hibitio omnino necessariò sequitur ex
ratione diuina. Sed hæc responsio intel-<marginalia>Excluditur|responsio.</marginalia>
ligi non potest, quia solum dictamen in-
tellectus sine voluntate non potest ha-
bere rationem præcepti respectu alte-
rius, nec inducere in illum specialem
obligationem. Quia obligatio est mo-
tio quædam moralis ad agendum: mo-
uere autem alium ad operandum, opus
voluntatis est. Item quia tota illa obli-
gatio non transcendit vim obiecti per
se boni, vel mali, à quo habet actio, vt
per se bona, vel mala sit, & iudicium ra-
tionis solum habet rationem applican-
tis, vel ostendentis tale obiectum. Ac
deniq&#x0301;ue ratio naturalis ostendens bo-
num, & malum, non plus, velmagis obli
gat, eo quod sit parti cipatio rationis
diuinæ, quàm obligaret secund&#x0169; se spe-
ctata, ac si à se esset.</P>
<P>  Dico igitur ex Caiet. dicto art. 8. di-<marginalia>13.|Caiet.</marginalia>
uinam voluntatem, licèt simpliciter li-
bera sit ad extra, tamen ex suppositio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0135.jpg/>
@@1@<SE135>128 Lib. 2. Delege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>ne vnius actus liberi posse necessitari<marginalia>Vera respō|sio ad obie-|ctionem; &|ostenditur|quomodò|stante liber|tate diuina|De&#xA770; nonpos|sit non pro|hibere ea,|quæ sunt in|trinsecè ma|la per ali-|quam lege&#x0303;.</marginalia>
ad alium, vt si vult promittere absolutè
necessitatur ad imple&#x0303;dum promissum,
& si vult loqui, aut reuelare, necessariò
debet reuelare verum. Et cum eádem
proportione, si vult creare mundum, &
illum conseruare in ordine ad talem fi-
nem, non potest non habere prouiden-
tiam illius, & supposita prouidendi vo-
luntate, non potest non habere proui-
dentiam perfectam, & consentaneam
suæ bonitati, & sapientiæ. Ideoq&#x0301;ue sup-
posita voluntate creandi naturam ra-
tionalem cum sufficie&#x0303;ti cognitione ad
operandum bonum, & malum, & cum
sufficienti concursu ex parte Dei ad v-
trumq&#x0301;ue, non potuisse Deum non velle
prohibere tali creaturæ actus intrinse-
cè malos, vel nolle præcipere honestos
necessarios. Quia sicut non potest Deus
mentiri, ita non potest insipienter, vel
iniustè gubernare: esset autem proui-
dentia valde aliena à diuina sapientia,
& bonitate, non prohibere, vel præci-
pere suis subditis, quæ talia sunt. Sic er-
go ad argumentum distinguitur minor;
nam absolutè posset Deus nihil præci-
pere, vel prohibere, tamen ex supposi-
tione, quod voluit habere subditos ra-
tione vtentes, non potuit non esse legis-
lator eorum, saltem in his, quæ ad ho-
nestatem naturalem morum necessaria
sunt. Item ratio supra insinuata est satis
probabilis, quia non potest Deus non
odisse malum rectæ rationi contrari&#x0169;;
habet autem hoc odium non tantum vt
priuata persona, sed etiam vt suprem&#xA770;
gubernator; ergo ratione huius odij
vult obligare subditos, ne illud com-
mittant.<marginalia>14.|Alia obie-|ctio.|Solutio ad|obiectione&#x0303;|vbi oste&#x0303;di-|tur quā in.|timatione&#x0303;|legis diui-|næ natura-|listeneatur|Deus exhi-|bere, vt ho|mines ad il|lam oblige&#x0303;|tur.</marginalia>
<P>  Obijcitur verò secundo, quia ad lege&#x0303;
non sufficit voluntas legislatoris, nisi
accedat insinuatio, seu intimatio talis
voluntatis; sed nihil est, quod necessi-
tet Deum ad intimandam talem volun-
tatem suam; ergo potest illam non inti-
mare, cum hoc sit ei liberum; ergo po-
test non ferre talem legem, nec per illā
obligare, quia sine intimatione non fit
obligatio. Respondeo in primis, si illa
voluntas Dei necessaria est ad conue-
nientem, & prudentem prouidentiam,
& gubernationem hominum, conseque&#x0303;-
ter est necessarium, vt ex vi eiusde&#x0303; pro-
uidentiæ innotescere possit hominibus<-P>@@

<-P>illa voluntas Dei, & hoc sufficit ad ra-
tionem præcepti, & legis; neq&#x0301;ue est alia
intimatio necessaria. Vnde dicitur vl-
terius, ipsummet iudicium rectæ ratio-
nis inditum naturaliter homini, esse de
se sufficiens signum talis voluntatis di-
uinæ, nec esse necessariam aliam insi-
nuationem. Probatur; quia iudicium ra
tionis indicat de se diuinam prouiden-
tiam decentem Deum, & moraliter ne-
cessariam ad plenum dominium eius, &
debitam subiectionem hominis ad ip-
sum, in qua prouidentia hæc legislatio
continetur. Item hac de causa per lume&#x0303;
naturale cognoscitur, De&#x0169; offendi pec-
catis, quę contra legem naturalem fi&#x0169;t,
& ad ipsum pertinere illorum punitio-
nem, & iudicium; ergo ipsum naturale
lumen est de se sufficiens promulgatio
legis naturalis non solum quia manife-
stat intrinsecam disconuenientiam, vel
conuenientiam actu&#x0169;, quam lumen Dei
increatum ostendit; sed etiam quia in-
timat homini, contrarias actiones dis-
plicere auctori naturæ, tanquam supre-
mo Domino, & curatori, ac gubernato-
ri eiusdem naturæ; hoc ergo satis est ad
intimationem talis legis, vt sensit D.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Thomas. 1. 2. q. 90. art. 4. ad 1. Et hac ra-
tione lex naturalis vocatur lex men-
tis, vt notat Epiphan. hæres. 64. in ver-<marginalia>Epiphan.|Tertul.</marginalia>
bis, quæ ex Methodio refert in fine il-
lius §. & insinuat Tertullian. lib. contra
Iudæos, cap. 2.</P>
<P>  Adhuc verò superesse hic poterant<marginalia>15.</marginalia>
difficultates, & interrogationes subos-
curæ; vna est, an transgressio legis na-
turalis eo modo, quo à nobis explicata
est, habeat specialem malitiam distin-
ctam ab illa, quam haberet actus ex so-
la disconuenientia ad rationalem natu-
ram præcisè spectatam, vt in hypothesi
suprà tractata consideratur. Item si ma
litia illa est specialis, qualis sit, & quan-
ta ex vi legis natur alis. Item, an possit
hæc specialis ratio legis naturalis in-
uincibiliter ignorari, vel posita tali ig-
norantia, an actus factus contra ratio-
nem esset offensiuus Dei, vel an haberet
malitiam infinitam, seu an esset pecca-
tum mortale. Sed hæc pertinent magis
ad materiam de Peccatis, & ideò nunc
illa omitto, ne ab instituto nimium di-
grediamur, interim videri possunt Vi-<marginalia>Victor.</marginalia>
ctor. dicta relect. de Perueni. ad vsum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0136.jpg/>
@@1@<SE136>Cap. 7. De materia legis naturalis, ac de eius præceptis. 129
<duolan 2><-P>rationis, & Gerson. dicta lect. 2. de Vita<marginalia>Gerson.</marginalia>
spirit. paulò ante corollarium primum,
& alij auctores allegati.</P>
<Z>CAPVT VII.
In qua materia versetur lex naturalis, seu
quæ sint eius præcept{a}.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vpponimus ex dictis, bonum per
se honestum, seu ad honestatem ne-<marginalia>1.</marginalia>
cessarium, & malum illi contrari&#x0169;
esse materiam huius legis; illud vt præ-
cipiendum; hoc vt vitandum. Probatur,
quia cum hæc sit vera lex, & Deum ha-
beat auctorem, non potest non esse ho-
nesta; ergo non potest præcipere, nisi
honestum, nec vetare, nisi contrarium.
Item hæc lex id præcipit, quod est natu-<marginalia>Differentia|inter lege&#x0303;|naturalem|& alias.</marginalia>
ræ rationali consentaneum, vt talis est,
& vetat contrarium; illud aute&#x0303; non est,
nisi honest&#x0169;, vt constat. Imò in hoc dif-
fert lex naturalis ab alijs legibus, quod
aliæ faciunt esse malum, quod prohibe&#x0303;t,
& necessarium, vel honestum, quod prę-
cipiunt: hæc verò supponit in actu, seu
obiecto honestatem, quam præcipiat,
vel turpitudinem, quam prohibeat, &
ideò dici solet, per hanc legem prohi-
beri aliquid, quia malum, vel præcipi,
quia bonum, vt capite præcedenti ta-
ctum est.</P>
<P>  Difficultas ergo est, an omne hone-<marginalia>2.|An omne|honestum,|vel malum|cōtrarium|cadat suble|gem natu-|ralem.</marginalia>
stum bonum, vel malum cōtrarium, ca-
dat sub legem naturalem. Nam quidam
dixerunt, sola generalia principia per
se nota, quæ versantur circa bonitate&#x0303;,
vel malitiam moralem, qualia sunt, bon&#x0169;
est faciendum, malum vitandum, quod tibi non
vis, alteri nefeceris, esse materiam huius
legis, non verò conclusiones, quæ ex his
principijs eliciuntur, vt, depositum eße red<marginalia>Opinio asse|rentium so|la commu-|nia princi-|pia, & ge-|neralia ca-|dere sub le|gem natu-|ralem.|D. Thom.|Durand.|Turrecr.|Soto.</marginalia>
dendum, vsuram vitandam. Solet citari pro
hac sententia D. Thom. q. 94. ar. 2. & Du-
rand. tract. de Legib. quem habere non
potui, sed illum resert Turrecrem. in c.
Ius naturale, d. 1. n. 3. & aliqui Iuristæ ita
desendunt hanc opinione&#x0303;, vt existime&#x0303;t,
præcepta Decalogi non continere ius
naturale, sed ius gentium, quod putant
esse diuersum. In quam sententiam vi-
detur inclinare Soto lib. 1. de Iustit. q.
5. ar. 4. vt capite sequenti latius dicam.
Videnturq&#x0301;; f&#x0169;dari in modo loquendilu-
recōsultor&#x0169;, qui eos actus, quos dictat<-P>@@

<-P>ratio solum per discursum non tribu&#x0169;t<marginalia>L. Omnes.|L. Bona fi-|de.</marginalia>
iuri naturali, vt videre licet in l. 1. 2. &
3. & l. Omnes, cum alijs. ff. de Iustit. & iur.
& in l. Bona fide. ff. Depositi.</P>
<P>  Ratio esse potest primò, quia ius na-<marginalia>3.</marginalia>
turale est id, ad quod ipsa natura im-
mediatè inclinat; huiusmodi autem so-
lum sunt prima principia: nam quæ per
discursum comparantur, potius ab ipso
homine habent originem. Vnde etiam
in ipsis habitibus distinctio est inter ha
bitum principiorum, & conclusionum.
Secundò, quia ius illud, quod versatur
circa prima principia, est prorsus im-
mutabile, tā ex parte sua, quàm ex par-
te hominum, quia ignorari non potest:
illud autem, quod versatur circa con-
clusiones, mutari potest, & ignorari.
Tertiò, quia aliàs etiam actus virtut&#x0169;,
quos præcipiunt homines, pertinerent
ad legem naturę, quia per discursum ex
illa eliciuntur. Quartò, quia aliàs non
distingueretur ius gentium à iure na-
turali, sed illius pars esset, vel sub illo
contineretur.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est, ius natu-<marginalia>4.|Resoluitur|quæstio, &|ostenditur|ius natura-|le comple-|ctiomni{a}|præcept{a}|morali{a},|quæ habe&#x0303;t|euidentem|honestatem|necessariā|ad morum|rectitudine&#x0303;|D. Thom.|Caietan.|Conrad.|Soto.|Turrecr.|Couarr.|Arist.|Cicero.</marginalia>
rale cōplecti omnia præcepta, seu prin-
cipia moralia, quæ euidentem habent
honestatem necessariam ad rectitudine&#x0303;
morum, ita vt opposita moralem inor-
dinationem, seu malitiā euidenter con-
tineant Hæc est mens D. Thomæ q. 91.
ar. 2. q. 94. ar. 2. & 4. q. 95. ar. 2. & q. 100. ar.
1. 2. & 3. Vbi Caietan. Conrad. & alij ex-
positores idem sentiunt, Soto lib. 1. de
Iustit. q. 4. ar. 2. & q. 5. ar. 1. & 2. & lib. 3.
q. 1. ar. 2. & 3. & idem sumitur ex Theo-
logis in præcedenti cap. allegatis, & ex
Turrecr. in cap. Ius autem. d. 1. per plures
articulos, præsertim in primo, & vltim.
Couarr. in Regula Peccatum. 2. p. §. 11.
n. 4. Item sumitur ex Arist. 5. Ethic. cap.
7. Vbi omne ius in naturale, & legitim&#x0169;
distinguit, sub naturali comprehende&#x0303;s
omne illud, quod necessariam, & immu-
tabilem habet veritatem. Eademq&#x0301;; est
sente&#x0303;tia Ciceronis lib. 2. de Inuent. Vbi
definit, ius naturæ esse quod nobis non opi-
nio, sed quædam innata vis affert, vt religionem,
pietatem, &c. Idem sensit Isidor. 5. Ety-<marginalia>D. Isidor.</marginalia>
mol. cap. 3. vbi alijs exemplis ius natu-
rale declarat. Item August. lib. 1. de li-
bero arbitr. cap. 3. quatenus adulteri&#x0169;<marginalia>August.</marginalia>
ponit, esse contra ius naturæ: nam eade&#x0303;
ratio est de omnibus similibus. Deniq&#x0301;;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0137.jpg/>
@@1@<SE137>130 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>sumi hoc potest ex illo Psal. 4. Quis osten-
dit nobis bonum? signatum est super nos lumen<marginalia>Psalm. 4.</marginalia>
vultus tui Domine. Nam inde recte colli-
gimus, omnia, quæ lumen naturale eui-
denter manifestat, pertinere ad legem
naturę. Et cōfirmari potest ex illo Pauli
ad Roman. 2. Gentes, quæ legem non habent,
naturaliter ea, quæ legis sunt, faciunt. Vnde in-<marginalia>Roman. 2.</marginalia>
fert, eos sibi ipsis esse legem: illa autem,
quæ euidenter cognosc&#x0169;tur lumine na-
turæ, siue cum discursu, siue absque illo
cognoscantur, rectè dicuntur naturali-
ter fieri; ergo.</P>
<P>  Ratione etiam declaratur assertio:<marginalia>5.|Confirma-|tur assertio|ratione.</marginalia>
nam ea, quę naturali ratione cognosc&#x0169;-
tur, in triplici genere distingui possunt,
quædam sunt prima principia genera-
lia morum, vt sunt illa; honestum est facien-
dum, prauum vitandum, quod tibi non vis, alteri
ne feceris, & similia, & de his nullum est
dubium pertinere ad legem naturalem;
alia sunt principia magis determinata,
& particularia, tamen etiam per se no-
ta ex terminis, vt, iustitia est seruanda, Deus
est colendus, temperatè viuendum est, & simi-
lia, de quibus etiam nulla est dubitatio,
& à fortiori patebit ex dicendis. In ter-
tio ordine ponimus conclusiones, quæ
per euidentem illationem ex principijs
naturalibus inferuntur, & non nisi per
discursum cognosci possunt; inter quas
quædam faciliùs, & à pluribus cognos-
cuntur, vt adulterium, furtum, & similia
praua esse; aliæ maiori indigent discur-
su, & non facile omnibus noto, vt forni-
cationem esse intrinsecè malam, vsurā
esse iniustam; mendacium nunquā posse
honestari, & similia. De his ergo omni-
bus intelligitur assertio posita: nam om
nia hæc ad legem naturalem pertinent.
Quod si id probatum fuerit, etiam de
conclusionibus, cuiuscumq&#x0301;ue gradus,
dummodò euidentiæ gradum certum
attingant, à fortiori erit probatum de
reliquis.</P>
<P>  Probatur ergo primò inductione: nā<marginalia>6.</marginalia>
præcepta Decalogi sunt de iure natu-
ræ, vt est indubitatum apud omnes, &
tamen non omnia continent principia
per se nota, sed aliqua indigent discur-
su, vt etiam est clarum. Multoq&#x0301;; id cla-
rius est de multis præceptis naturali-
bus, quæ in illis continentur, vt est prę-
ceptum prohibens simplicem fornica-
tionem, vel vsuram, vel vindictam de<-P>@@

<-P>inimico propria auctoritate, de quibus
secundum doctrinam Catholicam cer-
tum est, esse de iure naturali. Et simili-
ter in præceptis affirmatiuis, seruare
votum, vel promissione&#x0303;, dare eleemo-
synam ex super fluo, honorare pare&#x0303;tes,
naturalia præcepta sunt non solum se-
cundum fidem, sed etiam sec&#x0169;dum Phi-
losophos, & omnes rectè sentientes, &
tamen non sine discursu, & interd&#x0169; mul-
ta ratiocinatione concluduntur. Sec&#x0169;-
do argumentor ratione, quia omnia il-
la, quæ in illis membris comprehend&#x0169;-
tur, præcipiuntur, quia honesta sunt, vel
prohibentur, quia mala sunt, & non è
conuerso; ergo illa non pertinent ad le-
gem positiuam; ergo ad naturalem: non
enim est aliud membrum legis, vt suprà
notaui. Prima consequentia patet, quia
illa est propriè lex positiua, quæ addit
necessitatem, præter id, quod postulat
intrinseca natura materiæ: nam (vt di-
xit Arist.) lex positiua est de his rebus,<marginalia>Arist.</marginalia>
quæ non referunt, priusquam lex pona-
tur. Antecedens autem patet, quia ve-
ritas principij non potest stare sine ve-
ritate conclusionis, quando illa neces-
sariò elicitur, & ideò si conclusio perti-
ne&#x0303;s ad honestatem necessariò sequitur
ex principijs naturæ, per se, & ab intrin
seco, habet honestatem, etiam seclusa
lege extrinseca; ergo si adhibetur lex
ideò est, quia illud obiectum necessariā
habet honestatem; & idem est è contra-
rio de malitia, & prohibitione.</P>
<P>  Tertiò, de primis generalibus prin-<marginalia>7.</marginalia>
cipijs nemo dubitat; ergo nec de parti-
cularibus dubitari potest, quia etiam
illa per se, & ex vi terminorum habent
conuenientiam cum natura rationali,
vt talis est; ergo nec de conclusionibus
ex his principijs euidenter elicitis du-
bitandum est, quia veritas principij in
conclusione continetur, & qui vn&#x0169; præ-
cipit, vel prohibet, necessariò prohibet
id, quod in illo continetur, vel sine quo
subsistere non potest. Imò si propriè lo-
quamur, magis exercetur lex naturalis
in his principijs, vel cōclusionibus pro-
ximis, quàm in illis principijs vniuer-
salibus, quia lex est proxima regula o-
perationis; illa autem communia prin-
cipia non sunt regula, nisi quatenus per
particularia determinātur ad singulas
species actuum, seu virtutum. Deniq&#x0301;ue<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0138.jpg/>
@@1@<SE138>Cap. 7. De materia legis naturalis, ac de eius præceptis. 131
<duolan 2><-P>hæc omnia pręcepta necessitate quadā
prodeunt à natura, & à Deo quatenus
auctor est naturæ, & tendunt ad e&#x0169;dem
finem, nimirum ad debitam conserua-
tionem, & naturalem perfectionem, seu
felicitatem humanæ naturæ; ergo om-
nia pertinent ad naturale ius.<marginalia>8.|Gratian.</marginalia>
<P>  Addit verò Gratian. d. 1. in principio,
Ius naturale esse, quod in lege, & Euan-
gelio continetur. Quod si verum est, nō
solum ea, quæ diximus, sed etiam quæ
vel per Moyse&#x0303; Deus præcepit, vel Chri-
stus iussit in lege noua, ad ius naturale
pertinebunt: nam hæc sunt, quæ in Euā-<marginalia>Glossa.</marginalia>
gelio, & lege continentur. Ad quod ta-
citè respondens Glossa ibi dicit, ius na-
turale ibi vocari à Gratiano ius diui-
num, indicans comprehendere non so-
lum ius diuinum naturale, sed etiam po<marginalia>D. Thom.</marginalia>
sitiuum, & hoc sequuntur aliqui Iuristę.
Imò D. Thomas in 4. d. 33. q. 1. ar. 1. ad 4.
inquit, Aliquando dici naturale, non solum
id quod est à principio intrinseco, sed etiam quod
est ex infusione, & impressione superioris agen-
tis, scilicet, Dei, & sic accipi ab Isi doro, cum di-
cit ius naturale esse quod in lege & Euangelio
continetur: nam licèt illa verba non sint<marginalia>D. Isidor.</marginalia>
Isidori, sed Gratiani, videntur fundata
in Isidoro ibidem relato in cap. 1 ex li-
bro 5. Etym. cap. 2. dicente, Omnes leges
diuinæ sunt, aut humanæ; diuinæ natura; huma-
næ, moribus constant. Sed nihilominus hic
sensus non videtur ab his Patribus in-
tentus, tum quia satis explicant de quo
iure naturali loquantur, scilicet, de eo,
quod est cōmune omnibus nationibus,
eo, quod instinctu naturæ, non constitu-
tione aliqua habeatur, & ita illud distin
guunt à iure ciuili. Vnde apertè loqu&#x0169;-
tur de iure, seu legibus, quibus homines
ex vi suæ institutionis merè naturalis,
vel ex naturalibus constitutę, guberna-
ti sunt á principio; non ergo cōprehen-
dunt ius diuinum supernaturale, seu po
sitiuum; nec est verisimile, quod cære-
monias omnes legis veteris, & sacra-
mentorum præcepta sub appellatione
legis naturalis comprehenderint.</P>
<P>  Dico ergo, Gratianum non dicere,<marginalia>9.|Dict&#x0169; Gra-|tiani expli-|eatur.</marginalia>
ius naturale complecti omnia, quæ in
lege, & Euangelio continentur, neq&#x0301;ue
illo modo describere, seu definire ius
naturale, sed affirmare solum hoc ius
naturale contineri in lege, vtiq&#x0301;; quoad
pręcepta moralia eius, & pręcepta dua-<-P>@@

<-P>rum tabularum, & illud etiam contine-
ri in Euangelio, vel quatenus expressè
in eo confirmantur, & explicantur prę-
cepta Decalogi, Matth. 5. vel quatenus<marginalia>Matt. 7.</marginalia>
virtute totum ius naturale continetur
in illo principio, quod habetur Matt. 7.
Quæcunq&#x0301;ue vultis, vt faciant vobis homines, &<marginalia>Gratian.</marginalia>
vos facite illis, & hoc vltimum fuisse vide-
tur à Gratiano maximè intentum. Vn-
de sic est eius litera coniungenda, Ius<marginalia>D. Thom.|Turrecr.</marginalia>
naturale est quo quis&#xE8BF; iubetur alij facere, quod
sibi vult fieri; quod in lege, & in Euangelio con-
tinetur. Vnde Christus in Euangelio di-
xit, &c. Et ita ferè exposuit D. Thomas
1. 2. q. 94. ar. 4. ad 1. & Turrecr. ibi art. 3.
ad 4. licèt non constanter loquatur, n&#x0169;c
vnam, nunc alteram responsionem ad-
mittendo, & prius improbando Glossā,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
& postea probando responsionem D.
Thomę in 4. quam postea sine dubio re-
tractauit. Supererat verò hic explican-
dum, an omnes conclusiones, quæ ex
principijs iuris naturalis euidenter eli-
ciuntur, sint simpliciter de iure natura-
li, & quæ connexio, quamvè necessaria,
seu euidens ad hoc necessaria sit: hoc
verò partim respondendo ad argumen-
ta, partim in sequentibus capit ibus de-
clarando immutabilitatem legis natu-<marginalia>10.</marginalia>
ralis, commodiùs expedietur.</P>
<P>  Ad fundamenta contratiæ sententiæ
in primis nego, D. Thomam in contra-<marginalia>Soto.</marginalia>
ria fuisse sententia, quod satis ex dictis
manifestum est, nec etiam Soto aliter
sensit, vt ipse copiosius declarauit lib.
3. de lustit. q. 1. art. 3. De opinione verò
Iuristarum dicam in capite sequenti.
Ad primam verò rationem respondeo,
quidquid est ex necessario dictamine
rationis naturalis, consequi ex neces-
sitate ad naturam, & esse ex naturali in-
clinatione, siue immediatè, siue media-
tè, & per discursum tale dictamen for-
metur. Quia non solum immediata pas-
sio, sed etiā mediata fluit à natura, nec
solum principium internum motus, sed
etiam motus ipse, & terminus eius na-
turalis est, & ad rem moralem, seu obli-
gationem parum refert, quod interue-
niat, vel non interueniat discursus, si
obligatio ipsa, & cum obiecto, & cum
natura habet intrinsecam connexione&#x0303;.
Ad secundam rationem oste&#x0303;dam infrà,
legem naturalem non esse propriè mu-
tabilem, quāuis quædam præcepta eius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0139.jpg/>
@@1@<SE139>132 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium
<duolan 2><-P>possint habere materiam magis, vel
minus mutabilem, quod non variat ra-
tionem formalem legis.</P>
<P>  In tertio argumento postulatur spe-<marginalia>11.|An omnes|actus virtu|tum cadāt|sub natura|lem legem.|S. Thom.</marginalia>
cialis difficultas, an omnes actus virtu-
tum pertineant ad naturalem legem,
quam tractat D. Thomas dicta q. 94. ar.
3. & q. 100. ar. 2. Et in hoc loco respon-
det affirmando; explicat autem sub iu-
re naturali se comprehendere non tan-
tum præcepta, sed etiam consilia. Nos
autem propriè de pręceptis quærimus.
Posset igitur hoc facilè expediri eode&#x0303;
modo, quo diximus in lege æterna; ni-
mirum, omnes actus virtutum quoad
specificationem, seu modum, quo fieri
debent, cadere sub naturalem legem, li-
cet non omnes simpliciter, seu quoad
exer citium præcipiantur. Aliter verò
idem D. Thomas in priori loco sub di-
stinctione respondet, actus virtut&#x0169; du-
pliciter considerari posse, scilicet, vel
secundum rationem virtutis, id est, vt
studiosi sunt, vel absolutè vt sunt tales
actus; & priori modo affirmat omnes
actus virtutum cadere sub legem natu-
ræ; posteriori autem modo negat. Quæ
distinctio dupliciter exponi potest: pri-
mò vt sensus sit, omnis virtutis actum
secundum specificam rationem specta-
tum posse cadere sub præceptum natu-
rale præcipie&#x0303;s non tantum modum, sed
etiam exercitium actus (ita enim in ri-
gore loquimur de præceptis) si autem
cōsiderentur in indiuiduo omnes actus
cuiuscumq&#x0301;ue virtutis, sic non omnes
actus virtutum esse in præcepto natu-
rali. Quæ posterior pars clara est, tum
de actibus consiliorum, tum de multis
actibus bonis, qui licèt non sint optimi,
& ideò non sint in consilio, nec etiā sint
necessarij, & ideò non sint in præcepto;
nihilominus sunt honesti, & licitè fieri
possunt, vt actus matrimonij, &c.</P>
<P>  Ex priori verò parte oritur difficul-<marginalia>12.|An in om-|ni virtute|sit natura-|le præcep-|t&#x0169; obligans|aliquando|ad illius ex|ercitium.</marginalia>
tas, an in omni virtute sit naturale prę-
ceptum obligans aliquando ad exerci-
tium illius virtutis: nam regulariter es-
se, satis per se manifestum est. In aliqui-
bus autem virtutibus non ita videtur,
vt in liberalitate, quæ ex se videtur ex-
cludere debitum, & in Eutrapelia, quæ
videtur etiam maximè voluntaria. Ve-
runtamen exacta tractatio huius diffi-
cultatis postulat cognitionem omnium<-P>@@

<-P>virtutum: ideoq&#x0301;; breuiter assero, si præ-
ceptum rigorosè sumatur, prout obli-
gat ad mortale, non habere locum in
omni materia virtutis, sed in grauiori-
bus virtutibus, quod probat ratio fa-
cta. Et de veritate multi sentiunt nun-
quam obligare ex genere suo ad mor-
tale, quia nisi illi adiungatur obligatio
iustitiæ, vel alterius similis virtutis in-
tra suos limites, non obligat ad morta-
le. At verò si latius loquamur de obli-
gatione etiam ad veniale, sic probabile
est nullam esse virtutem, quæ aliquan-
do non possit obligare ad suum vsum.
Quia cum ex omnibus virtutibus simul
sumptis resultet integra rectitudo ho-
minis, & debitus operandi modus, tam
respectu sui, quàm in ordine ad alios,
verisimile est, omnes virtutes habere
suas opportunitates, in quibus exerce&#x0303;-
dæ sunt ex propria obligatione, quam
nec liberalitas, nec quælibet alia virtus
excludit.</P><marginalia>13.</marginalia>
<P>  Alius sensus illius distinctionis esse
potest, actum virtutis posse considerari
vel materialiter, vt est v. g. comedere,
vel abstinere; vel formaliter, vt in tali
actu consideratur medium. D. Thomas
ergo hoc posteriori modo loquitur de
his actibus cum dicit cadere sub legem
naturæ, nam hæc respicit honestatem.
In quo etiam est considerandum, duo-
bus modis contingere in aliquo actu es
se medium virtutis: vno modo ex re ip-
sa, quia comparando talem materiam
ad talem personam cum talibus circ&#x0169;-
stantijs, in ea inuenitur medium vir tu-
tis ex sola ratione, & discursu naturali;
& tunc clarum est, natur alem legem ibi
obligare. Alio verò modo cōtingit, me-
dium virtutis constitui in aliqua mate-
ria ex sola lege positiua, vt in ieiunio,
vel in iusto rei pretio, & tunc difficul-
tas est, an ibi habeat locum lex naturę:
nam D. Thomas indifferenter, & gene-
raliter loqui videtur, & ita etiam vide-
tur à Caiet. & alijs intelligi. In contra-
rium verò est, quia hoc modo, vel tolli-
tur obligatio legis positiuę, vel multipli
cātur circa idem obligationes. Sed hoc
dicam commodius, explicando effectus
legis naturalis. Nunc sol&#x0169; assero, inter-
uenire quidem ibi legem naturalem, nō
tam vt per se obligantem, quàm vt dan-
tem efficaciam legi positiuæ.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0140.jpg/>
@@1@<SE140>Cap. 8. An lex naturalis sit vna. 133
<duolan 2><P>  Quart&#x0169; argume&#x0303;tum postulabat gra-
uem difficultatem de distinctione inter<marginalia>14.</marginalia>
ius naturale, & ius gentium, quæ decla-
rari non potest, non declarato vtroq&#x0301;ue
extremo, & ideò reseruamus illam in vl-
timam partem huius libri, vbi post cō-
summatam tractationem de iure natu-
rali secundum se, aliquid dicemus de
iure gentium, & tunc commodius dice-
tur, quomodò inter se distinguantur.</P>
<Z>CAPVT VIII.
An lex naturalis vna sit?</Z>
<P><INI3>T</INI3>Ria possunt in præsenti inquiri.
Prim&#x0169;, an in vno homine vna sit:<marginalia>1.</marginalia>
secund&#x0169;, an in omnibus homini-
bus, & vbiq&#x0301;; vna sit: terti&#x0169;, an in omnib&#xA770;
te&#x0303;poribus, & in omni statu humanæ na-
turæ vna etiā sit. Prius verò quàm res-
pondeā ad singula, aduerto, quod suprà
notaui, legem hanc naturalem posse su-
mi vel in ordine ad puram naturam, vel
in ordine ad gratiā, quatenus suam etiā
naturam habet. In hoc ergo sensu mani-
festum est, legem naturalem esse dupli-
cem; aliam humanitatis (vt sic dicam)
aliā gratiæ: sunt enim diuersorum ordi-
num, & ad fines valde distinctos ordinā-
tur. Vnde vna istarum leg&#x0169; humanæ na-
turæ purè connaturalis est; altera sim-
pliciter supernaturalis. Et hanc distin-
ctionem apertè docuit Caietanus 1. 2.
q. 100. ar. 1. & sumitur ex D. Thoma ibi,<marginalia>Caiet.|D. Thom.</marginalia>
& clariùs ar. 3. Igitur de vtroq&#x0301;; illorum
membror&#x0169; possunt illa tria inuestigari;
imò omnia, quæ de lege naturali dicun-
tur, possunt cum proportione ad vtrāq&#x0301;;
applicari. Nos autem quasi gratia exe&#x0303;-
pli ferè semper loquimur de lege omni-
no naturali, tum quia est notior, t&#x0169; quia
frequentius ita loquuntur auctores.</P>
<P>  Ad primum ergo quæsitum dicend&#x0169;<marginalia>2.|Invnoquo-|q&#x0301;ue homi-|ne plura es|se præcep-|ta natura-|lia, ex om-|nibus tame&#x0303;|vnam lege&#x0303;|componi.|D. Thom.|Soto.</marginalia>
est, in vno quoq&#x0301;ue homine plura esse na-
turalia præcepta; ex omnibus verò cō-
poni vnum ius naturale. Ita rem hanc
explicat D. Thomas citatis locis, Soto,
& alij; & sumitur ex l. 1. ff. de Iustit. &
iure, ibi, Hoc ius collectum est ex naturalibus
præceptis. Ratio autem vnitatis, præter
communem modum loquendi, fundatur
à D. Thoma in reductione omnium prę-
ceptorum naturalium ad vnum prim&#x0169;
principium, in quo illa præcepta quasi
vniuntur: vbi enim est vnio, est aliqua
vnitas. Atq&#x0301;ue huc spectat sententia Ba-<-P>@@

<-P>silij in Regula Fusius disp. regul. 1. dice&#x0303;-
tis, esse ordinem in diuinis mandatis,<marginalia>Basil.</marginalia>
vnum esse primum, quod est dilectionis
Dei; aliud secundum, dilectionis proxi-
mi, vt dicitur Matt. 22. ad quæ duo tan-
quam ad prima principia cætera redu-
cuntur, vt etiam Paul. significauit Rom.
13. Addi deniq&#x0301;ue potest, omnia natura-
lia præcepta vniri in vno fine, & in vno
etiam auctore, seu legislatore, & in vno
modo vel vitandi malum, quia malum
est, vel præcipiendi bonum, quia hone-
stum, ac necessarium est; hæc ergo suffi-
ciunt ad moralem vnitatem.</P>
<P>  Vt autem multitudo præceptor&#x0169; ad<marginalia>3.</marginalia>
aliquem ordinem redigatur, distingui
possunt in varia capita, vel ex parte
personarum ad quas ordinantur quasi
obiectiuè; & sic quædam præcepta ver-
santur circa Deum, quædam circa pro-
xim&#x0169;, quędam circa ipsummet homine&#x0303;.
Possunt etiam distingui per virtutes: nā
quædā sunt præcepta iustitiæ; aliæ cha-
ritatis, seu amoris naturalis, &c. Ite&#x0303; di-
stingui poss&#x0169;t per ordine&#x0303; ad intellect&#x0169;,
& sic distingu&#x0169;tur à D. Thoma, Caiet.<marginalia>Caietan.|D. Thom.</marginalia>
& alijs naturalia præcepta, sicut distin-
gu&#x0169;tur à Philosophis propositiones ne-
cessariæ: nā quædā sunt per se notæ, & in
se, & respectu omnium homin&#x0169;, vt sunt
vniuersalissima præcepta; aliæ s&#x0169;t in se
per se notę, ac immediatè, non tñ quoad
nos, quāuis respectu sapientum possint
esse tales, vt sunt aliqua pręcepta singu-
lar&#x0169; virtut&#x0169;, & præcepta Decalogi: alię
verò sunt, quæ indigent discursu, inter
quas est etiā latitudo: nam quædam fa-
cilè, alię difficilè cognosc&#x0169;tur. Quæ dis-
tinctio cōfert ad cognosce&#x0303;dā ignorātiā
legis naturalis, de qua statim dicemus.</P>
<P>  Vltimò reducit D. Thomas in d. ar. 2.<marginalia>4.|D. Thom.</marginalia>
q. 94. quem Caietanus, & alij imitantur,
varietate&#x0303; hanc præceptorum naturali&#x0169;
ad varias hominis inclinationes natu-
rales: est enim homo indiuiduum quod-
dā ens, & vt sic inclinatur ad conseruā-
dum su&#x0169; esse, & ad suam cōmoditatem;
est etiam ens corruptibile, seu mortale,
& vt sic inclinatur ad conseruationem
speciei, & ad actiones propter illam ne-
cessarias; tandem rationalis est, & vt sic
capax immortalitatis, & spiritualium
perfection&#x0169;, & cōmunicationis c&#x0169; Deo,
ac societatis cum rationalibus creatu-
ris. Lex ergo naturalis per ficit homine&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0141.jpg/>
@@1@<SE141>134 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>secundum omnem inclinationem suam,
& vt sic continet varia præcepta; te&#x0303;pe-
rantiæ, vel fortitudinis secundum pri-
mam inclinatione&#x0303;; castitatis, & pruden-
tiæ quoad secundam; religionis iustitię,
&c. quoad tertiam. Nam hæ omnes pro-
pe&#x0303;siones in homine spectandę sunt, qua-
tenus aliquo modo determinatæ, & ele-
uatę per gradum rationale&#x0303;. Nam si con-
siderentur vt merè sunt naturales, vel
animales, potius fræn andæ sunt ad vir-
tutem assequendam, vt dixit Aristot. 2.<marginalia>Arist.|Chrysost.</marginalia>
Ethic. c. 9. & optimè Chrysost. Hom. 13.
ad Populum, versus fine&#x0303;: tamen vt regu-
labiles per rectā ratione&#x0303;, singulis respō
dent propria, & accōmodata præcepta.</P>
<P>  Secundò dicendum est, hanc legem<marginalia>5.|Legem na-|turalem es-|se vnam in|omnib&#xA770; ho-|minibus.|Arist.|Cicero.|Lactant.|D. Thom.</marginalia>
naturalem esse vnam in omnibus homi-
nibus, & vbiq&#x0301;ue. Ita Arist. 5. Ethic. ca. 7.
Cicero, cuius egregia verba in superio-
ribus allata sunt, & refert Lactantius
lib. 2. Institutionum cap. 7. & lib. 5. ca. 8.
D. Thomas q. 94. ar. 4. & ibi omnes. Ra-
tio est, quia hæc lex est veluti proprie-
tas consequens, non rationem propriā
alicuius indiuidui, sed specificam natu-
ram, quæ eadem est in omnibus. Item
synderesis eadem est in omnibus homi-
nibus, & per se loquendo esse posset ea-
dem cognitio conclusionum; ergo & ea-
dem lex naturæ. Híc verò occurrebat
obiectio, quia diuersæ nationes vsę s&#x0169;t<marginalia>Obiectio.</marginalia>
legibus contrarijs naturalibus præcep-
tis; ergo non est eadem lex naturæ in
omnibus. Antecede&#x0303;s constat ex Hiero-
nym. lib. 2. contra Iouin. & Theod. lib. 9.<marginalia>Hieron.|Theodor.|D. Thom.</marginalia>
Curat. D. Thoma q. 94. ar. 4. vbi ex Iulio
Cæsare lib 6. de Bello Galic. refert, apud
Germanos olim furtum non fuisse repu-
tatum iniquum. Et de Lacedemonibus
idem refert Castro ex Plutarc. lib. 2. de<marginalia>Castro.|Plutarc.</marginalia>
Lege P&#x0153;nal. cap. 14. Adulteria etiam à
Lycurgo probata fuisse refert Plutarc.
in vita illius. Respondeo breuiter ex D.
Thoma suprà, hanc legem quoad sub-<marginalia>Solutio.</marginalia>
stantiā in omnibus hominibus esse vnā;
quoad notitiam verò non esse integrā,
vt sic dicam in omnibus.</P>
<P>  Declaro breuiter: nā suprà dixi, hanc<marginalia>6.</marginalia>
legem posse considerari in actu primo,
& vt sic, esse ipsum intellectuale lumen;
hoc ergo modo cōstat, esse in omnibus
eandem. Potest vlterius esse in actu se-
cundo, id est, in actuali cognitione, &
iudicio, vel etiam in proximo habitu<-P>@@

<-P>iam comparato per actum; atq&#x0301;ue hoc
modo est ex parte in omnibus, qui ra-
tione vti possunt: nam saltem quoad pri
ma, & vniuersalissima principia igno-
rari non potest, quia sunt ex terminis
notissima, & adeò conformia, & quasi
adæquata naturali inclinationi ratio-
nis, & voluntatis, vt tergiuersari non
possit. Et hoc modo dixit D. Thomas<marginalia>D. Thom.</marginalia>
suprà art. 6. legem naturalem non posse
aboleri à cordibus hominum, saltem
quoad hæc principia. Quomodò aliqui
intelligunt Arist. 3. Ethic. cap. 1. dicen-<marginalia>Arist.</marginalia>
tem, Meritò que&#x0303;libet reprehendi prop-
ter ignorantiam vniuersalem. Quoad
alia verò particularia præcepta igno-
rari potest; qua ignorantia supposita,
potuerunt aliquę ge&#x0303;tes introducere le-
ges contrarias iuri naturæ; n&#x0169;quam ta-
men ab illis habitæ sunt vt naturales
leges, sed vt humanæ positiuæ.</P>
<P>  Hic verò occurrebat quæstio, an hęc<marginalia>7.|An ignorā|tia natura-|lium præce|ptorum pos|sit esse in-|uincibilis?|Opin io ne-|gans.|Castro.|Alens.|Durand.|Gratian.|Gloss{a}.|Sententia|auctoris.</marginalia>
ignorātia naturalium præceptor&#x0169; pos-
sit esse inuincibilis. Castro suprà signifi-
cat, non posse, & fuit aliquorum Theo-
logorum opinio, vt videre licèt in Alen-
se 2. p. q. 153. ar. 3. & Durand. in 3. d. 25.
q. 1. & inclinant etiam aliqui Iuristæ, vt
patet ex Gratiano post cap. Turbatur. 1.
q. 4. & Glossa in cap. vlt. de Consuetud.
Sed quia hæc res latiùs tractari solet in
materia de Peccatis. 1. 2. q. 76. mea sen-
tentia breuiter est, prima principia ig-
norari non posse vllo modo, ne dum in-
uincibiliter: præcepta verò particula-
ria, quæ vel per se nota sunt, vel facilli-
mè ex per se notis colliguntur, ignorari
quidem posse, non tamen sine culpa sal-
tem per longum te&#x0303;pus, quia & facillima
diligentia cognosci possunt, & natura
ipsa, & conscientia ita pulsat in actibus
eor&#x0169;, vt nō permittat inculpabiliter ig-
norari, & huiusmodi sunt præcepta De-
calogi, ac similia. Et hoc satis significa-
uit Paulus ad Rom. 2. nam de transgres-
sionibus hor&#x0169; præceptor&#x0169; loquebatur,
quando de gentibus dicebat, datas esse
in reprob&#x0169; se&#x0303;sum propter peccata sua.<marginalia>Cap. Fla-|giti{a}.</marginalia>
Et idem sumitur ex cap. Flagitia. 32. q. 7.
Alia verò præcepta, quæ maiori indi-
gent discursu, ignorari possunt inuinci-
biliter, præsertim à plebe, iuxta cap.<marginalia>Cap. Obij-|ciuntur.|Cordub.|Soto.</marginalia>
Obijciuntur. 1. q. 4. Et ratio per se facilis
est. Videatur Corduba lib. 4. Quæstion.
q. 4. & Soto 1. de Iustit. q. 4. art. 4.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0142.jpg/>
@@1@<SE142>Cap. 9. An lex naturalis obliget in conscientia? 135
<duolan 2><P>  Vltimò dicendum est, hanc legem na-
turalem etiam esse vnam in omni te&#x0303;po-<marginalia>8.|Legem na-|turalem es|se vnam in|omni te&#x0303;po-|re, ac statu|humanęna-|turæ.|Arist.|Cicero.|Lact.</marginalia>
re, & statu humanæ naturæ. Ita etiā do-
cuit Arist. suprà dicens, vbi&#xE8BF;&#x0301; & semper, &
Cicer. 3. de Repub. & apud Lactant. lib.
de Vero cultu c. 8. dicentem, omni te&#x0303;pore
omnes ge&#x0303;tes, &c. Ratio verò est eade&#x0303;, quia
hæc lex non sequitur ex aliquo statu hu
ius naturæ, sed ex ipsa natura sec&#x0169;dum
se. Sunt aute&#x0303;, qui dicant, licèt hoc siver&#x0169;
quoad vniuersalia principia hui&#xA770; legis,
tamen quoad conclusiones non ita esse,
sed distinguendum esse duplicem stat&#x0169;
huius naturæ, scilicet, vel integræ, vel
corruptæ, & illis tribuend&#x0169; esse diuers&#x0169;
naturale ius. Nam in natura integra ius
naturale petebat v. g. libertatem omni&#x0169;
homin&#x0169;, & dominia cōmunia, & similia:
in natura verò corrupta petit seruitu-<marginalia>L. Manu-|missiones.</marginalia>
tes, rerum diuisionem, &c. vt sumitur ex
l. Manumißiones. ff. de Iustit. & iure. & §. Ius
autem, Instit. de Iure naturali.</P>
<P>  Distinctio verò necessaria non est. Pri-<marginalia>9.</marginalia>
mò, quia illa exempla, quæ afferuntur, &
siqua sunt similia non pertinent ad na-
turale ius proprium, & positiu&#x0169;, sed ad
ius gentium, vt infrà latiùs explicabo.
Vnde propria præcepta naturalia, re-
gulariter salte&#x0303; loquendo, cōmunia sunt
vtriq&#x0301;; statui. Secundo, quia aliud est lo-
qui de existentia præceptor&#x0169; (vt sic di-
cā) aliud de actuali obligatione, seu ex-
ercitio eor&#x0169;. Quāuis ergo status postu-
lare possit vsum vnius præcepti, & non
alterius; nihilominus ius naturę semper
idem est, & eade&#x0303; cōplectitur præcepta,
quia vel sunt principia, vel cōclusiones
necessariò elicitæ; ergo habent necessi-
tatem, quæ in nullo statu deficit. Decla-
ratur tande&#x0303;, quia vel in lege naturæ cō-
siderantur præcepta negatiua, vel affir-
matiua. Negatiua necesse est eade&#x0303; sem-
per esse, & fuisse in omni statu, quia pro-
hibent actiones intrinsecè malas, quæ
proinde in omni statu mala s&#x0169;t; obligāt
etiā pro semper, & ideò in omni etiam
statu obligant, si materia illor&#x0169; occur-
rat. Præcepta aute&#x0303; affirmatiua, c&#x0169; etiā
præcipiant res per se honestas, semper
etiam eandem honestate&#x0303; habent, tame&#x0303;
quia non obligant pro semper, fieri po-
test, vt in vno statu occurrant occasio-
nes exeque&#x0303;di quædam præcepta, in alio
verò alia; quod non satis est, vt lex dica-
tur esse diuersa: nam etiā in statu natu-<-P>@@

<-P>ræ corruptæ aliud est te&#x0303;pus pacis, aliud
belli, in quibus diuersa præcepta seruā-
da sunt, & ars medicinæ est eade&#x0303;, quan-
uis alia præcipiat tempore sanitatis fa-
cienda, alia tempore ægritudinis: sic
ergo semper idem est naturale ius.</P>
<Z>CAPVT IX.
Vtrum lex naturalis obliget in conscienti{a}?</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicuimus hactenus naturam, &<marginalia>1.</marginalia>
causas, seu materiā legis natura-
lis, sequitur dicend&#x0169; de effectibus
eius, inter quos potissimus est obliga-
tio, vel ferè vnicus; nam siquos alios ha
bet, ad hunc reducuntur: igitur de hac
obligatione, & modo eius dicend&#x0169; est.</P>
<P>  Et primò statuendum est, lege&#x0303; natu-<marginalia>2.|Resolutio.|Legem na-|turalem ob|ligare in cō|scientia.|Rom. 2.</marginalia>
rale&#x0303; obligare in conscie&#x0303;tia. Hoc est cer-
t&#x0169; de fide, vt sentiunt Theologi. Et sumi-
tur ex illo Paul. Rom. 2. Quicun&#xE8BF;&#x0301; sine lege
(vtiq&#x0301;; scripta) peccauerunt sine lege perib&#x0169;t,
scilicet, quia naturale&#x0303; legem violarunt.
De qua subiungit. Ge&#x0303;tes, quæ lege&#x0303; non habe&#x0303;t
naturaliter quæ legis sunt faciunt, &c. Testimo-
ni&#x0169; reddente illis conscientia ipsor&#x0169;. Ratio ve-
rò in primis est, quia lex naturalis est
lex Dei, vt ostensum est. Secundò, quia
est proxima regula honestatis moralis;
vnde malitia moralis per oppositione&#x0303;
ad hanc legem insurgere solet, & ita de-
finitur, peccat&#x0169; esse actum contra lege&#x0303;
Dei, quod licet Augustin. & D. Thomas
explicent de lege æterna, tame&#x0303; in mate-
ria legis naturalis in tant&#x0169; aliquid est
contra lege&#x0303; æternā, in quant&#x0169; est cōtra
ratione&#x0303;, vt idem D. Tho. sensit 1. 2. q. 71.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ar. 6. ad 4. & 5. Quia vt suprà dixi, lex ęter
na quoad nos nō est &#xA753;xima regula, nisi
quatenus explicatur per lege&#x0303; naturale&#x0303;.
Atq&#x0301;; hinc fit, vt hęc lex in sua latitudine
obligare possit tam sub culpa mortali,
quā sub culpaveniali, vt apertè sumitur
ex cit. loco Pauli, & facile potest in du-
ctione oste&#x0303;di. Ratio verò est, quia mate
ria huius legis sæpè est valde grauis, &
necessaria ad charitate&#x0303; Dei, vel &#xA753;ximi
seruandā, atq&#x0301;; adeò ad felicitate&#x0303; huma-
nā consequendam. Quando autem præ-
cepta huius iurisvno, vel alio modo ob-
lige&#x0303;t, non spectat ad hunc locum, sed in
materia de Peccatis declaratur, quomo
dò veniale, vel mortale peccat&#x0169; ex na-
tura rei distinguantur, & infrà tractan-
tes de lege humana aliquid attingem&#xA770;.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0143.jpg/>
@@1@<SE143>136 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium
<duolan 2><P>  Contra hāc autem veritatem potest
obijci primò, quia lex naturalis est di-<marginalia>3.</marginalia>
ctamen rationis naturalis, sed ratio na-
turalis non cognoscit æternam p&#x0153;nā;
ergo nec lex naturalis potest obligare
sub reatu pęnæ æternę; ergo nec sub cul
pa mortali. Posterior cōseque&#x0303;tia patet,
quia culpa mortalis est, quæ reat&#x0169; p&#x0153;-
nę æternę inducit. Priorverò probatur,
quia non potest lex obligare ad p&#x0153;nā,
quā nō potest manifestare, nec inferre.
Propter hoc Gersō. in 3. p. tract. de Vit.
spirit. lect. 4. Alphab. 62. lit. G. videtur
negare, legem naturale&#x0303;, vt talis est, pos-
se obligare ad culpā pręcipuè mortale&#x0303;.
Sed de huius auctoris sententia, & sensu
dicemus latiùs lib. seq. c. 18. Nunc sol&#x0169;
dicimus, negari non posse secund&#x0169; fide&#x0303;,
quin transgressio legis naturalis suffi-
ciat ad ęternā damnatione&#x0303;, etiamsi om-
nis supernaturalis lex ignoretur. Hoc
enim conuincunt testimonium Pauli, &
rationes adductæ. Nec obstat obiectio,
quia lex naturalis licèt in nobis sit ipsa
ratio, tamen in Deo est ratio, aut vol&#x0169;-
tas diuina, & ideò satis est, quod Deus
ipse cognoscat p&#x0153;nā debitā transgres-
soribus talis legis. Nam ad incurrend&#x0169;
reat&#x0169; alicuius p&#x0153;næ, nō est necessari&#x0169;,
vt ipse subditus, & trāsgressor legis cog
noscat p&#x0153;nā debitā suę transgressioni,
sed satis est, vt faciat act&#x0169; dign&#x0169; tali pę-
na, vt ipsemet Gers. fatetur ibide&#x0303; lect. 2.</P>
<P>  Secundò obijci potest, quia lex natu-
ralis nō facit obligationem, sed suppo-<marginalia>4.</marginalia>
nit; ergo obligatio nō est effectus eius.
Antecedens patet: nā hæc lex prohibet
aliquid, quia malum est; ergo ante illam
est obligatio vitandi tale malum. Et ide&#x0303;
est cum proportione de imperio, & prę-
cepto faciendi bonum, quia bonum est.
Ad hoc verò ex parte responsum est su-
prà, & iter&#x0169; occurretur inferius, & ideò
nunc breuiter dico, obiectionem illam
probare assertione&#x0303;. Nam, si lex hæc pro
hibet aliquid quia malum, propriam, &
specialem necessitatem inducit vitādi
illud, quia hoc intrinsecum est prohibi-
tioni. Simul autem probat, aliquid hāc
legem supponere, quod pertinet ad in-
trinsec&#x0169; debit&#x0169; naturæ, quia vnaquæq&#x0301;;
res quodam modo sibi debet, vt nihil fa
ciat suę naturę dissentaneum. Vltra hoc
verò debitum addit lex specialem obli-
gationem morale&#x0303;; & hanc dicimus esse<-P>@@

<-P>effectum huius legis, quæ à Iurisperitis
soletvocari obligatio naturalis, nōquia
moralis non sit, sed vt distinguant illam
à ciuili. Vnde etiā fatentur esse obliga-
tione&#x0303; in conscientia, & ita illā appellāt,<marginalia>Gloß{a}.|Panorm.</marginalia>
vt videre licet in Glossa. l. Ex hoc iure,
verb. Obligationem. ff. de Iustit. & iure,
Panormit. & alijs Canonistis in capite
Plerique. de Immunit. Eccles.</P>
<P>  Tertiò circa hanc obligationem, vt<marginalia>5.|An omnis|obligatioin|ducta &#xA751;ius|naturale in|conscientia|obliget?</marginalia>
magis explicetur, dubitari potest, an in
vniuersum sitver&#x0169;, obligatione&#x0303; inductā
naturali iure, esse obligationem in con-
scie&#x0303;tia. Ratio dubitādi esse potest, quia
omnis obligatio orta ex virtute mora-
li est de iure naturæ, quia vt suprà dixi-
mus, hoc ius ad actus omnium virtut&#x0169;
obligat, sed non omnis obligatio exvir-
tute morali, est obligatio in conscie&#x0303;tia;
ergo. Patet minor, quia obligatio ex gra
titudine v. g. nō obligat in cōscie&#x0303;tia; ite&#x0303;
obligatio ex amicitia quadam, &c. Cō-
firmatur, quia obligatio ad p&#x0153;nam, quę
resultat ex culpa de iure naturæ est; &
tamen non obligat in conscie&#x0303;tia; ergo.</P>
<P>  Circa hoc aliqui distinguunt duplex
debit&#x0169;, vtr&#x0169;q&#x0301;; ortum ex iure naturę, sc.<marginalia>6.|Distinctio|aliquorum|de iure le-|gali, & mo-|rali ad du-|bij solutio-|nem.|Couarr.|D. Thom.</marginalia>
legale, & morale; & primum aiunt, non
obligare in conscientia, sed tantùm se-
cund&#x0169;. Ita sentit Couar. in c C&#x0169; in officijs.
n. 10. & cap. Cum esses. n. 9. de Testame&#x0303;tis,
& in cap. Quanuis pactum. p. 2. §. 4. n. 5. vbi
ponit exemplum de gratitudine, citans
D. Thomam. 2. 2. q. 106 ar. 1. ad 2. & ar. 5.
Sed ibi D. Thomas in sensu longè diuer-
so affert distinctionem illā de debito le-
gali, & de debito (quod ipse vocat hone
statis, à quo sine dubio non excludit ob-
ligatione&#x0303; in conscientia: nam ideò hone-
statis appellat, quia ad honestatem mor&#x0169;
necessarium est, quanuis non sit tam ri-
gorosum, vt ad illud seruand&#x0169; leges hu-
manæ obligent, quod appellat debitum
legale. Quocirca, si in rigore loquamur
de obligatione naturali, separari certè<marginalia>Obligatio|naturalisin|rigore sem|per inducit|obligatione&#x0303;|in conscien|tia.</marginalia>
nō potest ab obligatione in conscie&#x0303;tia,
quia si sit ad aliquidvitandum, nascitur
ex intrinseca turpitudine actus, qui &#xA753;-
ptereà in conscientia vitādus est. Si ve-
rò sit ad aliquid agendum, nascitur ex
intrinseca connexione talis actus cum
honestate virtutis, quam in nostris a-
ctibus seruare etiam in conscientia te-
nemur: vnde tunc omissio actus debi-
ti per se mala est. Et confirmatur, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0144.jpg/>
@@1@<SE144>Cap. 9. An lex naturalis obliget in conscientia? 137
<duolan 2><-P>repugnat frangere legem naturæ, & nō
peccare, vt patet ex definitione pecca-
ti suprà posita; ergo repugnat obliga-
tionem esse ex lege naturæ, & non esse
in conscientia.</P>
<P>  Ne autem fortassè sit ęquiuocatio in
verbis, aduerto, iuxta cōmunem mod&#x0169;<marginalia>7.|Quo sensu|obligatio|moralis nō|inducat ob-|ligationem|in conscie&#x0303;-|ti{a}.</marginalia>
loquendi, aliquādo vocari obligatione&#x0303;
moralem debitum quoddam, non neces
sitatis simpliciter, sed ad melius esse,
quod pertinet veluti ad consilium in la
titudine alicuius virtutis; & in hoc sen-
su verum est, non omnem obligatione&#x0303;
moralem esse obligatione&#x0303; in conscien-
tia, seu ad culpam. Tamen illa non est
propriè obligatio legis naturalis: for-
tassè tame&#x0303; in hoc sensu loquutus est Co<marginalia>Couarr.</marginalia>
uarr. & ita patet responsio ad rationem
dubitādi. Propter confirmatione&#x0303; aute&#x0303;,
Bartolus in Extrau. Ad reprimend&#x0169;, verb.<marginalia>Bartol.</marginalia>
Denunciationem. §. Sed dico. n. 10. excipit à
proposita regula obligatione&#x0303; ad pęnā.
Sed non est exceptio necessaria, quia
obligatio ad p&#x0153;nam non est obligatio
ad aliquid agendum; sed potius debit&#x0169;
sustinendi p&#x0153;nā, quæ ab alio inflige&#x0303;da
est. Eò vel maximè, q&#x0111; intra terminos
legis naturalis nō incurritur reatus pę
næ, nisi infligendæ à Deo, ad quam non
pertinet obligatio &#xA753;pria, de qua agim&#xA770;.</P>
<P>  Vltimò interrogari potest, an è cōuer
so omnis obligatio in conscie&#x0303;tia sit ef-<marginalia>8.|An omnis|obligatioin|conscientia|sit effectus|legis natu-|ralis.</marginalia>
fectus legis naturalis, & ideò possit om-
nis illa dici obligatio naturalis. Et ra-
tio dubitādi est, quia, vt videbimus, etiā
leges humanæ obligant in conscientia;
ergo illa obligatio non est effect&#xA770; legis
naturalis, sed positiuæ. Item quia obli-
gatio in conscie&#x0303;tia est immediatè à le-
ge positiua supernaturali, vt v. g. obliga-
tio confitendi, aut seruandi sigillum cō-
fessionis; vnde talis obligatio dici po-
test supernaturalis; nullo ergo modo
est effectus legis naturalis. Deniq&#x0301;; aliás
idem esset adæquatus effectus natura-
lis legis, & legis in communi, vnde su-
perfluæ essent aliæ leges.</P>
<P>  In contrarium autem est, quia obli-
gatio in conscientia, quæ nascitur ex le<marginalia>9.</marginalia>
ge humana, videtur effectus legis natu-
ralis: nā si quid obstaret, maximè quia
interuenit vol&#x0169;tas principis: at hoc nō
obstat, quia etiam in obligatione voti
interuenit propria voluntas promitte&#x0303;-
tis, & nihilominus obligatio voti effect&#xA770;<-P>@@

<-P>est legis naturalis. Sicut autem lex na-
turæ præcipit reddere, quod propria
voluntate promissum est, ita etiam fa-
cere, quod superioris voluntate iniun-
ctum est. Item in præscriptione lex hu-
mana interuenit, quæ transfert domi-
nium rei ab vno in alium; & tamen obli-
gatio, quæ inde nascitur ad non vsurpā-
dam ab alio rem ab ipso præscriptā, na-
turalis est, quam violare furtum esset.
Et ide&#x0303; videtur de obligatione, quæ ori-
tur, posita lege taxante pretium rei, nā
statim oritur obligatio iustitiæ, cuius
violatio furtum erit, atq&#x0301;ue adeò con-
tra legem naturæ.</P>
<P>  Secundò, non solum obligatio huma-<marginalia>10.</marginalia>
næ legis, sed etiam diuinæ, & supernatu-
ralis, videtur effectus legis naturæ: sic
enim censent Theologi, non assentiri
rebus fidei sufficienter propositis, esse
contra ipsum lumen naturæ, quod tunc
euidenter ostendit, res illas esse credi-
biles, atq&#x0301;ue adeò credendas secundum
rectam rationem. Ex quo etiam dicunt
Theologi frequentius, neminem auerti
peccādo à fine supernaturali, quin auer
tatur etiam à naturali. Quod non alia
ratione verum esse potest, nisi quia vio-
lat semper legem naturalem; ergo è cō-
trario obligatio seruandi supernatura-
lia præcepta, semper est effectus natu-
lis legis. Ratio etiā adiungi potest, quia
natura est fundament&#x0169; tam gratiæ, quā
cuiusc&#x0169;q&#x0301;; legis humanæ. Principia etiā
naturalia per quæ homo in moralibus
gubernari debet, tam sunt generalia, vt
virtute comprehe&#x0303;dant omnem obliga-
tionem, itavt nulla possit homini appli-
cari, nisi mediātibus illis principijs; er-
go sicut omnis cognitio humana est ef-
fectus primorum principiorum, ita om
nis obligatio in conscie&#x0303;tia erit effectus
legis naturalis, saltem quatenus illa pri
ma principia includit.</P><marginalia>11.|Fit satis du|bio propo-|sito, & asse|ritur nōom|nem obliga|tione&#x0303; in cō-|scientia es-|se immedia|tum effect&#x0169;|& per se le|gis natura-|lis.</marginalia>
<P>  Dubitatio hæc breuiter expedienda
est iuxta distinctione&#x0303; quādam superius
insinuatam; auctores enim nihil de ea
tractant. Possumus ergo loqui de effectu
immediato, ac per se, vel de effectu re-
moto, qui interdum potest esse per se,
interd&#x0169; per accidens. Dico ergo primò
non omne&#x0303; obligatione&#x0303; in cōscie&#x0303;tia esse
immediat&#x0169;, & per se effect&#x0169; legis natu-
ralis. Hoc probāt rationes priori loco
factę: null&#xA770; enim dicet, obligatione&#x0303; ieiu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0145.jpg/>
@@1@<SE145>138 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>nādi die ab Ecclesia præcepto esse ex le
ge naturę, nec etiā obligatione&#x0303; fidei, &#xA753;-
priè loque&#x0303;do. Vnde in tertio præcepto
Decalogi, prout in lege scripta tradit&#x0169;
est, Theologi duo distingu&#x0169;t, sc. cultum
Dei, & circunstātiam diei sabbati; & pri
m&#x0169; dic&#x0169;t, esse effect&#x0169; legis naturalis; nō
verò secundum, quia non caderet sub
obligationem, nisi lex positiua Dei in-
terueniret. Ratio deniq&#x0301;ue à priori est,
quia lex naturalis non est proxima re-
gula omnium humanarum actionum.<marginalia>12.|In quo sen|su dici pos-|sit omnem|obligatione&#x0303;|in conscien|tia esse effe|ctum legis|naturalis.</marginalia>
<P>  Secundo verò dicendum est, nullam
esse obligationem in conscientia, quæ
non sit aliquo modo effectus legis natu-
ralis; saltem mediatè, & remotè. Hoc
probant argumenta posteriori loco fa-
cta. Est autem notanda differe&#x0303;tia inter
obligationem, quę oritur ex lege ciuili,
seu merè humana (quod dico, vt exclu-
dam canonicam, quam nunc magis sub
lege supernaturali comprehendo) & le-
gem diuinā supernaturaliter à Deo po-
sitam. Quod respectu legis humanæ, &
obligationis ab ea prouenientis lex na-
turalis dici potest causa per se, quia re
vera omnis illa obligatio per se funda-
tur in principijs legis naturalis, & cog-
nitis per naturale lumen. Nam licèt lex
ciuilis non inferatur quasi speculatiuè
per absolutam illationem ex principijs
legis naturalis, sed feratur per modum
determinationis per voluntate&#x0303; princi-
pis: nihilominus, supposita hac determi-
natione, ex principijs naturalibus infer
tur salte&#x0303; practicè seruandam esse talem
lege&#x0303; humanā; atq&#x0301;; hoc modo obligatio
illius legis ciuilis dicitur esse effectus le
gis naturalis tāquam causæ per se, non
proximæ, sed quasi vniuersalis, & modi-
ficatæ per particulare&#x0303;, quæ est lex hu-
mana. In quo etiā (propter quædam ar-
gumenta facta) considerand&#x0169; est, legem
humanā aliquàndo habere effect&#x0169; obli-
gandi tantùm ad aliquid agendum, vel
non agendum. Et tunc obligatio illa est
propriè, & immediatè à lege humana;
remotè verò à naturali. Aliquādo verò
habet lex humana alios effectus circa
res ipsas, in quibus actus virtutum ver-
santur, & tunc sæpe fieri potest, vt licèt
aliqua mutatio in rebus facta sit per le-
gem humanā, aut per ius gentium, aut
etiam per vol&#x0169;tatem priuatā, obligatio
postea sic, vel aliter operandi immedia-<-P>@@

<-P>tè nascatur ex lege naturali. Et ita con-
tingit in dictis exe&#x0303;plis de præscriptio-
ne, & de rerum diuisione, & de voto. Ra-
tio autem est, quia tunc mutatio sit in
materia; nihil aute&#x0303; refert, quod ab vna,
vel alia causa fiat: nam facta mutatio-
ne, statim eodem modo obligat lex na-
turæ, vt exempla adducta declarant, &
in sequentibus amplius explicabitur.</P>
<P>  At verò respectu obligationis super-<marginalia>13.</marginalia>
naturalis prouenientis ex lege diuina
distinguendum vlterius est quoad natu-
ralem legem: nam si loquamur de illa
lege naturali, quę connaturalis est gra-
tiæ, eode&#x0303; modo comparabitur ad quan-
cunq&#x0301;ue legem positiuam ordinis super-
naturalis, quo lex merè naturalis ad le-
gem ciuile&#x0303;: nam est eadem proportio.
Imò idem dicendum est de lege huma-
na canonica: nam quatenus procedit
ex potestate supernaturali, per se fun-
datur in principijs supernaturalib&#xA770; cō-
naturalibus ipsi gratiæ; & ideò mediatè
quide&#x0303;, tamen per se, & connaturali mo-
do ex illa oritur, vt ex causa vniuersali.
Loquendo autem de naturali lege ma-
gis strictè, vt est à solo lumine naturæ,
sic quidem etiam obligatio supernatu-
ralis est aliquo modo effectus illius le-
gis, non tamen per se, sed tantum per
accidens. Priorem partem probant su-
perius adducta. Ratio autem posterio-
ris partis est, quia naturalis cognitio
non potest esse causa per se supernatu-
ralis cognitionis, cum sit inferioris or-
dinis. Potest autem esse conditio neces-
saria, vt applicetur obiectum sufficien-
ter cognitioni supernaturali, vt ex ma-
teria de fide constat. Hoc ergo modo
potest dictamen naturale supponi, & es-
se necessarium, vt præceptum superna-
turale possit obligare.</P>
<Z>CAPVT X.
Vtrum lex naturalis obliget non solum ad act&#x0169;,
sed etiam ad modum virtutis, ita vt nisi
per actum omni ex parte honestum
impleri non possit?</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc quęstio necessaria estad per-<marginalia>1.</marginalia>
sectè intelligendam vim, & effi-
caciam legis naturalis, eiusq&#x0301;ue
exactam obligationem; illamq&#x0301;ue dispu-
tauit de pręceptis Decalogi D. Thomas<marginalia>D. Thom.</marginalia>
q. 100. quam nos híc simul cum 95. ferè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0146.jpg/>
@@1@<SE146>Ca. 10. An lex natur. obliget, & ad act&#x0169;, & ad mod&#x0169;virtut. 139
<duolan 2><-P>totā explicabimus, quia præcepta De-
calogi naturalia sunt, licet in lege vete-
ri fuerint speciali modo proposita. Ibi
ergo in articul. 9. quærit D. Thomas, an
modus virtutis cadat sub præceptum,
& in art. 10. idem quærit de modo cha-
ritatis, & distinguit plures conditiones
necessarias ad actum virtutis, & aliquas
dicit cadere sub legem naturalem; de
alijs vero negat. Prius vero quàm eius
doctrinam proponamus, distinctionem
constituamus inter pręcepta negatiua,
& affirmatiua, quæ in hoc quodam mo-
do coueniunt, quod sicut affirmatiua
non pręcipiunt nisi quod honestum est,
ita negatiua non prohibent, nisi quod
malum est quia (vt sæpe diximus) quæ
prohibentur lege naturæ, non sunt ma-<marginalia>Differentia|inter præ-|cepta affir-|matiua, &|negatiu{a}</marginalia>
la, quia prohibita, sed prohibita, quia
mala. Differunt vero quia pręcepta ne-
gatiua impleri possunt sine vllo actu,
quant&#x0169; est ex forma pręcepti, quia per
solam negationem actus prohibiti ho-
mo est conformis pręcepto; & ita in his
præceptis vix habet locum proposita
quæstio, nisi fortasse quatenus hæc prę-
cepta impleri possunt per voluntatem
non faciendi quod prohibit&#x0169; est, de quo
modo aliquid attingemus. Propriè ve-
ro habet locum quęstio in pręceptis af
firmatiuis, quæ per positiuum act&#x0169; im-
plenda sunt, vt constat.</P>
<P>  Deinde obseruandum est, aliud esse<marginalia>2.|Differentia|inter imple|tione&#x0303; præ-|cepti, & nō|trāsgreßio|nem illius.</marginalia>
non transgredi pręceptum; aliud verò
implere, illud, si propriè loquamur. Om
nis eni mqui nō peccat contra pręcep-
tum, non transgreditur illud; & tamen
non semperqui non peccat contra prę-
ceptum, implet illud. Qui enim inuinci-
biliter ignorat pręcept&#x0169;, vel qui ebrius
est, aut dormit, vel est impote&#x0303;s, vel aliā
similem excusationem habet, non pec-
cat contra præceptum, & tamen nō im-
plet illud, pręsertim si affirmatiuum sit,
quia non facit id, quod lex præcipit, &
hoc est propriè implere illā; imò si mo-
raliter illo verbo vtamur, non satis est
facere, quod lex iubet, sed oportet libe-
re, & humano modo facere, vt mox di-
cemus. Qua propter quæstio non mo-
uetur de non transgressione præcepti,
quia hæc potest contingere non solum
sine actu virtutis, sed etiam sine vllo a-
ctu, vt cōstat ex dictis, quia dormiendo
fieri potest, vt non peccetur cōtra prę-<-P>@@

<-P>ceptum. Quęstio ergo est, quando nulla
est excusatio, sed lex positiuè (vt sic di-
cam) implenda est, vt vitetur contra il-
lam peccatum; & tunc clarum est, esse
necessarium actum ex suo genere hone-
stum, quia (vt cap. 7. dicebam) lex natu-
ralis non præcipit alios actus, & imple-
ri non potest, nisi per actum, quem præ-
cipit, quiavero nō satis est advirtute&#x0303;, ho
nestum facere, nisi fiat honestè, iuxta il-<marginalia>Deut. 16.</marginalia>
lud Deut. 16. Iuste quod iust&#x0169; est persequeris,
ideo inquirimus, an totum hoc sit ne-
cessari&#x0169; ad legem naturalem implendā.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue distinguendæ sunt tres con-<marginalia>3.|De condi-|tionibus ad|actum bo-|n&#x0169; morale&#x0303;|requisitis.</marginalia>
ditiones requisitæ in actu morali, vt sit
bonus, quas Arist. sub duabus compre-
hendit; nos autem claritatis gratia ita
illas distinguimus vt magis in sequenti
bus explicabimus. Prima est, vt actus
fiat ex sufficienti cognitione; secunda,
vt liberè, & spontane è fiat; tertia, vt nō
sólum sit de re honesta, sed etiam cum
circunstantijs omnibus ad honestatem
actus requisitis. Aliam addit Arist. quā
tertio loco ponit, & nobis esse posset
quarta, scilict, vt actus fiat firmiter,
prompte, ac delectabiliter, id est, vt ex
habitu fiat. Hanc vero conditionem vl-
timam omittere possumus, quia cer-
tum est, & indubitat&#x0169; apud omnes, neq&#x0301;;
naturalem legem, neq&#x0301;ue aliquam aliam
obligare ad illum modum o perandi. De
alijs legibus est id manifest&#x0169;, quia nec
directè, ac formalitet id præcipiunt, vt
facilè constare potest ex discursu leg&#x0169;
omnium, tàm diuinarum positiuarum,
quam humanarum, nec etiam sequitur
ex eo, quod præcipiunt, quia quidquid
præcipiunt, fieri potest sine illo modo.
Eademq&#x0301;ue ratio probat de lege natu-
rali. Pręsertim, quia illa non præcipit,
nisi quod ad honestate&#x0303; per se necessari&#x0169;
est; ille aute&#x0303; modus non est necessarius
ad honestatem operationis, licet sit cō-
modus, & conueniens. Item lex natura-
lis obligat à principio, priusquā homo
possit habere habitus (loquendo ex na-
tura rei) quia debet illos acquirere suis
actibus. Item habere, vel non habere
habitus, non est per se materia pręcep-
ti, quia præcepta dantur de actibus hu-
manis, quod vero ad illos sequātur, vel
non sequantur habitus, vel est ex natu-
ra actuum, vt in acquisitis, vel ex gratia
Dei, vt in infusis, & ideo illud non cadit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0147.jpg/>
@@1@<SE147>140 Lib. 2. De legè æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>sub præceptum. Vnde licet ex obserua-
tione continua pręceptorum fieri pos-
sit, vt acquiratur habitus, & illa facili-
tas operandi: tamen illud est accidenta-
rium ad præceptum, prius enim obser-
uatur pręcept&#x0169;, quam habitus acquira-
tur, & rectè fieri potest, vt diu seruetur
pręcept&#x0169; v. g. jeiunādi, & nō acquiratur
habitus, nec facilitas jeiunādi, si homo
extra te&#x0303;pus jeiunij laute comedat, etiā
si terminus naturalis te&#x0303;perantiæ nō ex-
cedat. Omissa ergo illa cōditione: inqua
nulla est difficultas, de reliquis dicem&#xA770;
quia nō nullā declaratione&#x0303;re quirunt.</P>
<P>  Dico ergo primo: modus voluntariè<marginalia>4.|1. aßertio.|Modusope|randi vol&#x0169;|tarie cadit|sub præcep|t&#x0169; legisna-|turalis, &|necessarius|est ad illius|obseruatio-|nem.|D. Thom.</marginalia>
operandi, sub pręceptum legis natura-
lis cadit, & ideò necessarius est, vt lex
naturalis seruetur. Ita docet D. Thom.
dict. ar. 9. & ibi omnes. Et probatur quia
lex naturalis in ratione posita est, & im
mediatè dirigit, ac gubernat volunta-
tem; ergo illi imponitur quasi per se, &
principaliter obligatio illius legis; er-
go non obseruatur illa lex, nisi median-
te voluntate; ergo modus voluntariè
operandi est per se pręceptus, ac neces
sarius ad obseruationem talis legis. Se-
cundo, quia lex naturalis directè cadit
in actum humanum; sed actus nō est hu-
manus, nisi sit perfecte voluntarius, ac
subinde liber, saltem pro statu huius vi-
tæ; ergo talis modus agendi directe ca-
dit sub hāc legem naturalem, vnde qui
in voluntarie opus legis facit, licet illā
seruare videatur, præuaricator est le-<marginalia>D. Aug.</marginalia>
gis, vt sumitur ex August. lib. 2. contra
duas Epistolas Pelag. ca. 9. & sępe alibi
dicente, vbi fit bonum non amore iusti-
tiæ, sed timore p&#x0153;nę, nōbene fieri, vtiq&#x0301;;
quando timor est ita seruilis, vt habeat
coniunctum affectum nō faciendi opus
præceptum, si p&#x0153;na non esset adiuncta.
Et eodem sensu dixit D. Thomas dicto<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ar. 9. ad 3. Quod operari sine tristitia ca
dit sub præcept&#x0169; legis diuinę, quia qui-
c&#x0169;q&#x0301;ue operatur cum tristitia operatur
non volens. Hoc enim est verum de illa
tristitia, quæ nascitur ex affectu omni-
nò contrario, quo aliquis habet propo-
situm non obediendi præcepto, si non
cogeretur; ergo tale inuoluntarium est
contra legem maximè naturalem, quæ
directe cadit in actus etiam internos;
ergo è cōtrario modus voluntariè ope-
randi est de necessitate talis præcepti.</P>@@

<P>  Dices, hac ratione recte probari, ne-<marginalia>5.|Solutio.</marginalia>
cessarium esse, vt saltem cum opere le-
gis non coniungatur propositum non
faciendi, sip&#x0153;na, vel alia similis coactio
non adiungeretur; non tamen probari
esse necessarium positiuum modum vo-
luntariè seruandi lege&#x0303;: nam potest dari
medium, videlicet, vt opus fiat nec vo-
luntariè, nec inuoluntariè; quod satis
erit, quia lex pręcipit solum, vt fiat op&#xA770;.
Respondeo, vltimam rationem suppo-<marginalia>Solutio.</marginalia>
nere actum, quo seruatur, pręcept&#x0169; de-
bere esse human&#x0169;, quod priores ratio-
nes sufficienter probant; non potest au-
tem esse humanus, nisi sitvoluntarius, &
à voluntate procedat, aliàs potius pas-
sioquā actio hominis dice&#x0303;da esset. Quia
vero nō omne, quod est à voluntate, est
simpliciter, vel debito modo volunta-
rium, ideo vltima ratio ostendit, tale de
bere esse hoc voluntari&#x0169;, vt non admit-
tat secum contrariam voluntatem de
se repugnantem præcepto, ac subinde
absolutam vol&#x0169;tatem esse nec essariam
ad obseruationem legis naturalis. Ad
maiorem vero declaratione&#x0303; possumus
hic duo distinguere. Vnum est, quod a-
ctus pręceptus secundum se spectatus
voluntarie fiat; aliud est, vt ille actus e-
tiam vt præceptus voluntarius sit, ita
vt voluntas feratur in ipsam pręcepti
obseruationem. Possunt enim hæc duo
separari: nam qui ignorat pręceptum
dandi eleemosynam, non poterit velle,
seruare illud pręceptum; poterit tame&#x0303;
nihilominus voluntariè exercere act&#x0169;
eleemosynę. Conclusio ergo potest de
vtraq&#x0301;ue voluntate intelligi: nam prior
necessaria est tanquam fundamentum
actus præcepti, vt ille actus humanus
sit, & materia præcepti. Posterior aute&#x0303;
etiam videtur necessaria, vt obseruatio
præcepti moralis sit, & vt possit esse ef-
fectus legis, seu pręcepti, & vt possit ip-
si homini attribui: alioqui enim casu
tantum accidet, vt actus sit conformis
præcepto.</P>
<P>  Circa vtramq&#x0301;ue autem partem oc-<marginalia>6.|Aliquot|obiectiones|contra tra-|ditā asser-|tionem.</marginalia>
currit difficultas. Circa primam, quia
videtur interdum impleri præceptum
per actum factum sine vsu rationis, ac
proinde non voluntarium humano mo-
do. Sed de hac difficultate dicemus cir
ca assertionem sequentem. Circa alte-
ram partem dubitari potest, quia sequi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0148.jpg/>
@@1@<SE148>Ca. 10. An lex natur. obliget, & ad act&#x0169;, & ad mod&#x0169;virtut. 141
<duolan 2><-P>tur ex illa, ad obseruationem præcepti
necessarium esse formalem actum obe-
dientię, scilicet, volendi parere pręcep-
to, quod absurdum est, & cōtra omnes.
Deinde sequitur operari cum displice&#x0303;-
tia præcepti semper esse peccat&#x0169;, ita vt
non impleatur præceptum, quod etiam
admittendum non est: nam qui dat elee-
mosynam, etiam si cum displicentia id
faciat, seruat pręceptum. Ad priorem<marginalia>Satis fit ob-|iectionibus</marginalia>
partem respondeo negando sequelam,
quia aliud est velle facere quod præce-
ptum est, aliud velle facere, quia præ-
ceptum est, itavt illud sit motiuum ope-
randi. Primum dicimus esse necessari&#x0169;,
& sufficienter fieri, eo ipso quod non
ignoratur pręceptum, & voluntas vult
illud, quod iussum est. Hoc autem nō est
sufficiens ad formalem actum obedien-
tię, sed necessarium est sec&#x0169;dum, id est,
formaliter operari ex tali motiuo, q&#x0111;
sine dubio necessarium non est ad præ-
ceptum implendum, quia neq&#x0301;ue in lege
ipsa hoc præcipitur, nec est vlla ratio,
quę ad hoc obliget, & ita rari sunt, qui
hoc modo faciant opera præceptorum
naturalium, sed respiciendo ad pro-
prias honestates singulorum pręcep-
torum.</P>
<P>  Ad alteram verò partem responde-<marginalia>7.|Quæ displi|centia ope-|ris præcep-|ti repugnet|illi&#xA770; imple-|tioni.</marginalia>
tur, absolutè negando sequelam; nam in
primis esse potest displicentia quæ-
dam merè naturalis orta exaliqua re-
pugnantia subiecti, vel ex aliquo hu-
mano incommodo, quod inde nasci-
tur, quæ displicentia neq&#x0301;ue est in se ma-
la, nec reddit actum mal&#x0169;, per se loque&#x0303;-
do. Deinde displicentia etiam volunta-
ria, & per consensum deliberatum, sub
distinguendum est. Nam duplex displi-
centia in pręsenti intelligi potest, vna
est de ipsamet obseruatione præcepti,
in sensu composito (vt sic dicam) quia
non obstante naturali lege obligante,
vellet quis non seruare illam, si non ti-
meret pęnam, vel aliud nocumentum, vt
dictum est de timore seruiliter obtem-
perante, & hic modus includit intrinse-
cam repugnantiam c&#x0169; pręcepto, & ideò
est intrinsecè malus, & contra natura-
lem legem. Quia illa displicentia, licet
non excludat absolutam voluntatem fa
ciendi tale opus, quod efficacius impe-
rat timor seruilis; excludit nihilominus
voluntatem seruandi legem, & contra-<-P>@@

<-P>rium affectum supponit, qui de se, & ex
parte voluntatis absolutus est, licet ex
metu fiat conditionatus. Alia vero dis-
plicentia esse potest de occasione (vt
sic dicam) talis pręcepti, & quod nunc
occurrat eius necessitas, & hæc non est
intrinsecè mala, & cum illa stare potest
absolutus affectus seruādi pręceptum,
& ideò cum tali displicentia potest ser-
uari, quia non excludit sufficiens vol&#x0169;-
tarium, vt constat.</P>
<P>  Dico secundo; Operari ex scientia,<marginalia>8.|2. Aßertio|Operari ex|scientia est|aliquo mo-|do neceßa-|rium adim|pletionem|naturalis|præcepti.</marginalia>
seu cognitione esse aliquo modo neces-
sarium ad seruandum naturale pręcep-
tum. Ratio est, quia præceptum nō ser-
uatur nisi per actum humanum; non est
autem actus humanus, nisi ex cognitio-
ne procedat; ergo. Maior satis proba-
ta est in præcedenti assertione, ex qua
hęc necessario sequitur. Et cōfirmatur,
quia non minus videtur cognitio neces
saria ad pręceptum implendum, quàm
ad transgrediendum; sed ad transgre-
die&#x0303;dum est necessaria cognitio aliqua;
ergo. Dices; imò aliquando fit trāsgres-
sio pręcepti sine cognitione, per igno-
rātiam. Respondetur, saltem esse neces-
sariam scientiam debitam, & possibile&#x0303;,
& per negligentiam omissam: hęc aute&#x0303;
sufficit ad transgressionem, quia mal&#x0169;
ex quocunq&#x0301;ue defectu; implere autem
præceptum est quoddam bon&#x0169;, & ideo
integram causam requirit, ad quam per
tinet congnitio.</P>
<P>  Est autem aduertendum, hanc cogni<marginalia>9.|Quæ & quo|tuplex cog-|nitio habe-|ridebeatde|actu præce|pto ad hoc|vt implea-|tur.|Obiectio.</marginalia>
tionem duplicem esse posse, scilicet, vel
actus pręcepti sec&#x0169;dum se, & de hac ma
ximè procedunt rationes factę: nam cō
stat, cognitionem actus esse necessariā,
vtvol&#x0169;tariè fiat, quia cognitio est prin-
cipium ipsius voluntarij. Sed obijci po-
test; nam qui ignorans, vel inuitus fecit
actum, non tenetur posteà iterum face-
re; ergo signum est, impleuissepręcept&#x0169;.
Antecede&#x0303;s patet: nam si restitutio facta
est debitore inuito, debitor liber ma-
net ab onere restituendi: item si eodem
modo decimæ solutę, vel potius extra-
ctæ sunt à nolente, non tenetur iterum
soluere: item si eleemosyna data est ab
ebrio, cessat postea obligatio. Deniquè
in pręceptis positiuis ide&#x0303; est, vt siquis
audiat Missam coactus, vel jeiunet con-<marginalia>Obiectio.</marginalia>
tra suam voluntatem quia priuatur ci-
bis; & similia. Respondeo in his omni-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0149.jpg/>
@@1@<SE149>142 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>bus casibus nō seruari pręcepta natura
lia, quia grauiter peccatur contra illa.
Vnde ad argumentum negatur conse-
quentia, quia in illis casibus præcept&#x0169;
posteà non obligat, nō quia fuit imple-
t&#x0169;, sed quia subtracta fuit materia eius.
Vt cessat obligatio restituendi, quia ex-
tinctum suit debitum per rem ipsam, e-
tiam si ab inuito fuerit extracta, quia vt
debitum tollatur, non est semper neces
sariavoluntas debitoris, vt constat. Ide&#x0303;
cum proportione est in solutione deci-
marum, & de eleemosyna idem statim
dicemus. De præceptis autem positiuis
dicemus libro sequenti; nunc dico, illo
modo coram Deo non impleri præcep-
tum, in exteriori autem foro impleri
ad euadendum p&#x0153;nam, dûmodo actus
pręceptus quoad substātiam fiat. Nam
siquis per vim ita ad sit Missæ, vt nō at-
tendat, etiam exterius non implebit, &
eadem ratione siquis ebrius legat tot&#x0169;
breuiarium, nihil implet, quia non reci-
tat, & ideo tenetur posteà recitare.<marginalia>10.|An cogni-|tio act&#xA770; præ|cepti, vtpræ|cept&#x0169; est sit|necessaria|adimpletio|nem præ-|cepti.|Responsio.</marginalia>
<P>  Aliter vero esse potest sermo de cog
nitione ipsius pręcepti, id est, quod ta-
lis actus pręceptus sit. Et sic potest esse
dubium, an talis cognitio sit necessaria
ad implendum præceptum, quia sine ta
li cognitione potest fieri actus human&#xA770;,
& moralis, qui præceptus est. Sed hoc
forte habet aliquam difficultatem in le
ge positiua, de qua infrà dicem&#xA770;. In præ-
senti autem breuiter dico, sine tali cog
nitione posse obseruari præcept&#x0169; quasi
materialiter, quod sufficiet ad non pec-
candum directe contra præceptum, vt
probat ratio facta; nihilominus tamen
non impleri tunc præceptum formali-
ter, & humano modo, atq&#x0301;ue ita cogni-
tionem illam esse necessariam, vt talis
actus sit humanus in ordine ad pręcep-
ti obseruationem iuxta dicta in præce-
denti assertione. Vnde si contingat ali-
quem scienter dare eleemosynam eo
tempore, quo præceptum naturale obli
gabat, ignorās illam obligationem, quā
uis non transgrediatur pręceptum, non
potest dici propriè illud implere, quia
in ordine ad præceptum, casu, & quasi
per acide&#x0303;s id facit. Imò posset accide-
re, si ignorantia esset vincibilis, vt pec-
caret tunc contra ipsum præceptum,
quia ex vi dispositionis, seu cognitionis
pręsentis potuit se exponere periculo<-P>@@

<-P>transgredie&#x0303;di præceptum, eo quod nes-
ciret obligationem eius. Dices; qui ig-
norando, v. g. pręceptum eleemosynæ,
actum eius fecit, posteà non tenetur ite
rum dare eleemosynam, etiam si agnos-
cat præceptum; ergo signum est imple-
uisse illud. Respondetur ex dictis negā-
do consequentiam, quia præcepta affir-
matiua non obligant pro semper, sed
necessitatis tempore: per illam autem
eleemosynam factum fuit, vt proximi
necessitas cessauerit; & ideo cessauit
obligatio præcepti, non quia impleta
fuerit, sed quia materia, & occasio de-
fuit, vnde si eadem occasio, seu necessi-
tas durat, etiam pręcepti obligatio du-
rabit. Ex quo tandem obiter intelliga-
tur, ex vnoquóq&#x0301;ue præcepto oriri obli-
gationem sciendi illud, quia non potest
aliter moraliter obseruari. Vt rectè se&#x0303;-
sit D. Thomas dicto artic. 9, dicens, eum,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
qui ignorās facit actum, qui lege iube-
tur, casu, & per accide&#x0303;s facere opus prę
ceptum; at pręceptum obligat, vt per se
& ex intentione seruetur, vt ostensum
est; ergo obligat ad habendam cog-
nitionem, imò & considerationem il-
lius.</P>
<P>  Dico tertio: Naturalem legem etiam<marginalia>11.|3. Aßertio|Lex natu-|ralis obli-|gat ad mo-|d&#x0169;virtutis.</marginalia>
obligare ad modum virtutis; vt intelli-
gatur assertio explicandum est, quid in
telligamus per modum virtutis. Sub il-
lo enim comprehendimus quidquid ne-
cessarium est, vt actus sit honestus, & sim
pliciter bon&#xA770; moraliter, ad quod neces-
se est, vt sit non solum de bono obiecto
quasi materiali, sed etiā formali, id est,
propter honestum motiuum. Quod sig-
nificauit Arist. 2. Ethic. cap. 4. c&#x0169; dixit,
vt opus virtutis studiose fiat, non satis<marginalia>Arist.</marginalia>
esse, vt iusta, vel te&#x0303;perata sint, quę fiunt.
sed prætereà requiri, vt agens sic se habens
agat. Primò quidem si sciens, secundo, si eligens
propter ipsa; tertio si firmo animo, ac immutabi-
li agat. Ex quibus conditionibus sec&#x0169;da
est, quæ pręsenti instituto deseruit. Nā
in illa videtur Arist. cōprehendisse pri-
mam assertione&#x0303;, & hanc tertiam, & ideo
aliqui illam conditionem in duas subdi
stinguunt, vt vna sit operari voluntariè:
hoc enim est operari ex electione, alia
sit operaripropter honestatem. Et licet
Soto lib. 2. de Iust. q. 3. art. 9. hoc impro-<marginalia>Soto.</marginalia>
bet, quia Arist. cōditione&#x0303; illam vt vnam
tradidit; nihilomin&#xA770; doctr ina ipsa vera<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0150.jpg/>
@@1@<SE150>Ca. 11. Anlex naturalis obliget ad mod&#x0169; operādi excharit. 143
<duolan 2><-P>est, & in præse&#x0303;ti confert illas distingue-
re, ad explicādā obligationem natura-
lis legis. Igitur operari, eligens, perti-
net ad primam assertionem; operari ve
ro, propter ipsam, id est, honestatem, perti-
net ad hanc tertiam, & sub illa intelligo
comprehendi totum id, quod necessa-
rium est, vt actus habeat omnes condi-
tiones necessarias ad honestatem sim-
pliciter, quia nemo operatur intende&#x0303;s
ad honestatem, nisi debitis circunstan-
tijs operetur; igitur modus virtutis to-
tum hoc comprehendit, & ita dicimus
cadere sub legem naturalem?</P>
<P>  Ita ergo explicata conclusio sumitur<marginalia>12.|D. Thom.</marginalia>
ex D. Thom. loco citato, qui in hoc con-
stituit differentiam inter naturalem le-
gem, & positiuam; quæ differentia alio
modo intelligi non potest: sentit ergo
ius naturale non sol&#x0169; obligare, vt quis
operetur volens, sed etiam vole&#x0303;s prop-
ter hoc, id est, propter honestatem, in
quo includitur modusvirtutis. Et idem
clarè docet ibi Soto ad 3. ita exponens<marginalia>Soto.</marginalia>
D. Thomam. Nihilominus non desunt
auctores, quibus hæc differentia nō pla
ceat, sed absolutè sentiant modum vir-
tutis non cadere sub obligationem le-<marginalia>Medin{a}.</marginalia>
gis naturalis. Quod sentire videtur Me
din. Codic. de Orat. q. 16. de Horis Ca-
nonic. iterādis, & Nauar. tract. de Orat.<marginalia>Nauar.</marginalia>
& horis canonicis cap. 20. n. 29. & in ca.
Inter verba, 11. q. 3. & in summa capit. 21.
n. 7. Nam qui restituit debitum, natura-
le pręceptum restituendi seruat, etiam
si id faciat modo indebito, & qui dat
eleemosynam, naturale præceptum mi-
sericordiæ seruat, etiam si propter va-
nam gloriam faciat.</P>
<P>  Sed hæc ita possunt breuiter conci-<marginalia>13.|Conciliatur|vtra&#xE8BF; opi-|nio.</marginalia>
liari, vt licet per actum bonum ex gene-
re malè factum re vera seruari possit
aliquid iure naturæ præcept&#x0169;, non ta-
me&#x0303; totum ius naturæ, in quo difert hoc
ius ab humano: nam ius humanum ita
potest seruari per actum malum, vt nul-
la ex parte violetur, quia illa malitia,
quę adiungitur tali actui, sæpe non est
contra aliquod præceptum humanum,
sed contra naturale, vt patet de cōmu-
nione indigne sumpta tempore Paschę:
quæ nullo modo est contra ius ecclesi-
asticum, nam pręceptum ibi violatum
(scilicet, digne communicandi, quando
id fit) non est humanum, sed naturale, &<-P>@@

<-P>solum hoc tunc violatur. Atvero ius ip-
sum naturale, quod præcipit facere a-
ctum honestum, pręcipit etiam, vt stu-
diose fiat, quia hoc ipsum est ex dicta-
mine rationis natura lis; ergo est de iu-
re naturali: & ideo quoties per actum
malum vnum naturale pręceptum im-
pletur, ius ipsum naturæ violatur.</P>
<P>  Quęri aute&#x0303; posset, an illa duplex, vel<marginalia>14.|Dubium.</marginalia>
quasi duplex obligatio oriatur ex eode&#x0303;,
vel diuersis pręceptis naturalibus. In
quo probabili distinctione vti possum&#xA770;.
Inter dum enim circunstantia malitiæ,
quę adiungitur, est contra diuersam vir
tutem, vt in exemplo posito de inte&#x0303;tio-
ne inanis gloriæ adiuncta operi miseri-
cordię, id est, eleemosynæ; tunc enim
malitia illius circunstantiæ contra hu-
militatem est, non cōtra misericordiā.
Et tunc est duplex obligatio orta ex di-
uersis pręceptis, ideoq&#x0301;ue in eo casu di-
cendum est, vnum præceptum naturale
seruari integrè per actum bonum ex ge
nere male factum: nihilominus tamen
non seruari absolute integre ius natu-
rale, quia cōmittitur contra aliud præ-
ceptum naturale. Aliquando vero con-
tingere potest, malitiam, quę adi&#x0169;gitur
actui esse contra eandem virtutem, cu-
ius præceptum per substantiam actus
seruari videtur, vt siquis oret attentè,
tamen in loco indecenti, vel cum alia
circunstantia contraria diuinę reuere&#x0303;-
tiæ in oratione debitæ. Et t&#x0169;c rectè di-
ci potest idem pręcept&#x0169; seruari quoad
substantiam, & violari quoad circun-
stātiam, quia licet actus virtutis requi-
rat obiectum, & circunstantias intrin-
secas, non ideo putandum est, dari plu-
ra distincta præcepta de obiecto, & sin-
gulis circunstantijs, sed vnum, & idem
præceptum naturale est, quod pręcipit
actum talis honestatis, quæ tales circ&#x0169;-
stantias requirit, & ideo obseruari po-
test illud idem præceptum quoad sub-
stantiam actus exterioris, licet quoad
aliàs circunstantias violetur.</P>
<Z>CAPVT XI.
Vtrum lex naturalis obliget ad modum operan-
di ex dilectione Dei, vel charitate.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Anc quęstione&#x0303; tractat D. Thom.<marginalia>1.|D. Thom.</marginalia>
in hac materia q. 100. art. 10. in-
uoluit tamen multa pertinentia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0151.jpg/>
@@1@<SE151>144 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>ad aliàs materias, pręsertim de side,
charitate, & gratia, & pendet ex supra
dictis q. 18. de requisitis ad bonitatem
moralem humani actus. Et ideo posset
hoc loco omitti, tamen propter cōple-
mentum materię, & quia aliquid conti-
net necessarium ad explicādam vim le-
gis naturalis, ideo eam breuiter expe-
diemus, remittendo quoad fieri possit
ad propria loca, quę ab hoc fuerint alie
na. Supponere autem oportet posse nos
loqui, vel de dilectione Dei naturali, vel
de charitate infusa, quod in titulo insi-
nuauimus, nomine charitatis intellige&#x0303;-
do infusam; nomine autem dilectionis
naturalem amorem Dei vt finis naturę.
Vnde consequenter loqui etiam possu-
mus de lege naturali cum proportione,
id est, vel de pure naturali, quæ conse-
quitur puram naturam, vt vtentem solo
lumine rationis naturalis; vel de lege
connaturali gratiæ, & lumini fidei, quā
possumus per antonomasiam diuinam
appellare.<marginalia>2.</marginalia>
<P>  Loquendo ergo de dilectione Dei au
ctoris naturæ, supponimus primo, dari
posse in humana natura tale&#x0303; dilectione&#x0303;
etiā super omnia distinctam substātiali-
ter à dilectione infusa, etiam si absq&#x0301;; vi-
ribus gratiæ perfecte haberi nō possit.
Quod in tractatu de Gratia attingem&#xA770;,
declarando quibus viribus elici possit,
& latius in materia de charitate illa di-
stinctio explicanda est. Secundo suppo-
nimus legem naturalem continere spe-
ciale præceptum diligendi Deum vt au-
ctorem naturæ, quod in materia etiam<marginalia>Aßeritur|legem na-|turale&#x0303; obli|gare homi-|ne&#x0303; in pura|naturaspe-|ctat&#x0169; ad se,|sua&#xE8BF;&#x0301; om-|nia refere&#x0303;-|d&#x0169; in De&#x0169;.</marginalia>
de charitate ostendendum est. Tertio,
ex hoc sequitur legem naturalem colle-
ctiuè sumptam obligare hominem in
pura natura spectatum ad referendum
se, & omnia sua in Deum vt vltimum fi-
nem, quia hæc relatio in dilectione su-
per omnia includitur. Tamen quia hoc
præceptum affirmatiuum est, non obli-
gat pro se&#x0303;per, sed pro te&#x0303;poribus oppor-
tunis, & ideo talis dilectio non est ne-
cessaria ad implenda alia præcepta in-
tegre, & sine vlla transgressione alicu-
ius pręcepti naturalis. Potest enim in-
terdum occurrere occasio honorandi
parentem, quæ non postulet dilectione&#x0303;
Dei, & tunc possum implere pręceptum
pietatis erga parentes, licet non impe-
retur vllo modo ex dilectione Dei quā-<-P>@@

<-P>tum est ex parte operantis. Addendum
vero est quarto, omne opus, quo imple-
tur aliquod præceptum naturale, natu-
ra sua tendere in Deum vt in vltimum<marginalia>Omneopus,|quo imple-|tur aliquod|præceptum|naturale,|natura sua|tendere in|Deum fine&#x0303;|vltimum.</marginalia>
finem, & quant&#x0169; est ex se cadere in glo-
riam eius. Quia à Deo procedit tanquā
à primo, & principali auctore, & quia
per illud re ipsa impletur voluntas Dei,
etiam si operans hoc formaliter nō in-
tendat: & quia tale opus est honestum,
& proportionatum vltimo fini naturali
hominis, qui principaliter est Deus.</P>
<P>  Ex his ergo satis constat quæstionis<marginalia>3.|Resolutio.|quomodoin|tellige&#x0303;dum|quod lexna|turalis obli|get ad dile-|ctione&#x0303; Dei.</marginalia>
resolutio, quatenus procedere potest
de pura lege naturali, & pura dilectione
Dei, vt auctoris naturę, rationi natura-
li consentanea. Nam in hoc ordine mo-
dus operandi ex dilectione Dei, non est
nisi vel operari dilectionem ipsam, vel
operari aliquid aliud ex imperio talis
dilectionis. Primum solum erit necessa-
rium, quando illud pręceptum obliga-
uerit, & ita ratione eiusdem præcepti
erit necessarius ille modus dilectionis,
vt lex tota naturę collectiuè impleatur
nō autem vt singula præcepta moralia
im pleantur, quia non omnia obligāt ad
dilectione&#x0303; Dei. Secund&#x0169; si intelligatur
de imperio formali, manifestum est, nō
esse necessarium, quia nec de hoc datur
singulare aliquod pręcept&#x0169;, nec aliaprę
cepta singula hāc obligatione&#x0303; impon&#x0169;t
vt est per se not&#x0169;; aliàs ad bene operan-
dum esset semper necessari&#x0169; coni&#x0169;gere
actuale&#x0303; amorem Dei, quod dicere ridi-
cul&#x0169; est. Si vero intelligatur de imperio
virtuali, id est, de relatione fundata in
aliquo actu pręcedente ipsius operātis,
etiam hoc necessarium non est ad seruā
da alia præcepta; tum quia fieri potest,
vt actus ille dilectionis nō præcesserit,
& occurrat occasio operandi aliud bo-
n&#x0169; cōse&#x0303;tane&#x0169; alteri pręcepto naturali;
t&#x0169; etiā quia licet præcesserit talis dile-
ctio, potest hic, & n&#x0169;c nō influere, quia
nulla est eius memoria, nec virtus ab il
la relicta. Addo etiam, nec habitualem
affectum talis delectionis requiri: nam
qui est in peccato mortali nō censetur
habere illum habitualem affectum, & ni
hilominus potest aliquod ptæceptum
naturale implere. Sufficit ergo illa na-
turalis relatio, seu tendentia, quę in ip-
so opere honesto natura sua includitur,
vt explicatum est.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0152.jpg/>
@@1@<SE152>Ca. 11. Anlex naturalis obliget ad mod&#x0169; operādi ex charit. 145
<duolan 2><P>  Hic vero occurrebat disputatio c&#x0169;
Greg. qui in 2. d. 39. q. 1. art. 1. conc. 2. di-<marginalia>4.|Gregorij o|pinio asse-|rentis nihil|creat&#x0169; esse|honeste dili|gibile prop|ter se, sedso|lum Deum|Aug.</marginalia>
xit, nihil creat&#x0169; esse honeste diligibile
propter se, sed solum De&#x0169;. Vnde in art.
2. corol. 1. & 2. infert, nō posse homines
honeste operari, nisi operando propter
De&#x0169; dilectum, inque&#x0303; suum act&#x0169; referāt,
vel actu, vel virtute, id est, ex vi alicuius
dilectionis præcedentis. Quod probat
ex varijs locis Augst. præsertim lib. 1. de
Doctr. Christ. ca. 27. & 37. lib. 9. de Trin.
ca. 8. & lib. 83. q. 30. vbi dicit, peruersum
esse, frui aliqua re creata, præpter De&#x0169;.
Vnde lib. 1. de Morib. Eccles. ca. 14. di-
cit, omnia bona esse referenda in s&#x0169;m&#x0169;
bon&#x0169;, ex quo infert ca. 15. nihil esse vir-
tutem, nisi summ&#x0169; amore&#x0303; Dei, & per h&#x0169;c
omnes virtutes de finit, & ideo lib. 19. de
Ciuit. ca. 25. dicit esse superb&#x0169; diligere
propter se ipsas, etiā ipsas virtutes. Ra-
tio vero est, quia solus Deus est s&#x0169;mè bo
nus, & ideo solus est propter se vole&#x0303;dus.
Item quia aliàs quodlibet bonum crea-
tum posset propter se diligi.</P>
<P>  Veruntame&#x0303; nō est pręsentis loci hæc<marginalia>5.</marginalia>
disptutatio: nam pertinet ad 1. 2. q. 18.
vbi de requisitis ad honestatem morale&#x0303;
actus humani tractatur, & in materia de
fide disputari etiā solet propter infide-
les non agnoscentes Deum, & ideo bre-
uiter dico, opinionem illam Gregorij<marginalia>excluditur|opinio Gre|gorij.</marginalia>
probabilem non esse, nullaq&#x0301;; probabili
niti fundame&#x0303;to. Nam bonum honestum
propter se amabile est, & sufficit ad ho-
nestatem actus, etiam si de Deo nō cogi-
tetur, nec anteà ita cogitatum fuerit,
vt pręrerita Dei dilectio n&#x0169;c influat ali-
quo modo in actum. Item aliud est dili-
gere aliquid vt summ&#x0169; bonum; aliud ve-
ro diligere aliquid, vt bon&#x0169; per se ama-
bile; primum est proprium Dei: secund&#x0169;
autem communicatum est ab ipso Deo
omni bono honesto, & ideo sic amando
bonum honestum, non fit aliquid cōtra
Deum. Neq&#x0301;; inde fit, omnia bona crea-
ta esse propter se amabilia, quia nulla
sunt inferiora bona vtilia, vel delectabi
lia, quæ nisi propter honestate&#x0303; appete&#x0303;-
da nō sunt. Deniq&#x0301;; licet bon&#x0169; honestum
creatum propter se ametur, nō amatur
vt vltim&#xA770; finis, sed talis amor natura sua
tendit in Deum, & hoc est satis, vt non
dicatur homo frui tali bono, sed vti; t&#x0169;c
aute&#x0303; diceretur illo frui, quando in illo
su&#x0169; fine&#x0303; vltim&#x0169; constitueret, & hoc est,<-P>@@

<-P>quod dixit Aug. esse superb&#x0169;. Et ita nec
auctoritas Augustini obstat, nec ratio
Gregorij moment&#x0169; habet, ideoq&#x0301;; eius
sente&#x0303;tia cōmuniter reijcitur à Theolo-
gis in materia de fide, vt suo loco, Deo<marginalia>Sota.|Medin{a}.</marginalia>
dāte videbim&#xA770;, & hic tractāt Soto lib. 2.
de Iust. q. 3. ar. 10. & Med. ibi, & q. 18. ar. 9.</P>
<P>  Secundo dice&#x0303;dum superest de modo<marginalia>6.|Modus ope|rādi ex cha|ritate infu-|sa nō est ne|cessarius ad|lege&#x0303; natu-|ralem im-|plendam.</marginalia>
operādi ex charitate infusa, de quo cō-
stat, nō esse per se necessari&#x0169; adimple&#x0303;dā
legem purè naturale&#x0303;, cum sit longe supe
rioris ordinis. Dubitari aute&#x0303; posset, an,
supposita eleuatione hominis ad fine&#x0303; su
pernaturale&#x0303;, sit hęc circ&#x0169;stātia necessa-
ria ad implendā ipsam lege&#x0303; naturalem
absq&#x0301;; peccato. Ita enim vide&#x0303;tur se&#x0303;sisse,
qui dixerunt, homine&#x0303; n&#x0169;c non implere
pręcepta diuina, quęcumq&#x0301;; illa sint, nisi
aliquo modo ex charitate operetur.<marginalia>Dionisij Ci-|ster. opinio|ac censura|illius.</marginalia>
Quod tenuit Dion. Cister. in 1. d. 17. q. 1.
ar. 3. & idem ante paucos annos docuit
Michael Caius, qui dixit, omne&#x0303; actum,
qui non fit ex charitate, esse ex vitiosa
cupiditate, & ideo esse malum.</P><marginalia>7.</marginalia>
<P>  Veruntame&#x0303; sente&#x0303;tia hæc prosus fal-
sa, & erronea est, vel magnā prębet oc-
casionem erroris: vt aute&#x0303; hoc estenda-
mus, membratim ostendendum est. Po-
test enim illa sententia primo intelligi
de habitu charitatis, seu quod ide&#x0303; est, de<marginalia>Trident.</marginalia>
statu gratiæ, & sic erronea est, & in La-
theranis virtute dānata, in Trid. sess. 6.
canon. 7. Nā iuxta illam sente&#x0303;tiā omnia
opera factaextra stat&#x0169; gratię esse&#x0303;t con-
tra pręcept&#x0169; diuinum, & peccata, vnde
sequeretur omnia opera, quibus pecca-
tor remote se disponit ad gratiam, esse
peccata, quod ibi damnat&#x0169; est, & meri-
to, quia in Scripcura sacra consuluntur
sępissime huiusmodi opera, vt diuinus
timor, eleemosyna, oratio, & similia, Sed
fortè respōderet Baius, habitualem cha
ritate&#x0303; esse necessariam ad nō peccād&#x0169;,
non tame&#x0303; esse sufficiente&#x0303;, vt homo cōse
quatur remissione&#x0303; peccati; potest enim
cōsequi habituale&#x0303; iustitiā absq&#x0301;; remis-
sione peccati. Sed hęc respōsio inuoluit
ali&#x0169; errore&#x0303;, nimir&#x0169; posse verā iustitiā,
& charitate&#x0303; esse de facto in homine ex-
iste&#x0303;te in peccato, q&#x0111; est cōtra ide&#x0303; Cōc.
dict. ses. 6. can. 7. & nō euitatsuperiore&#x0303;de
finitione&#x0303;, &#xA757;a in illa Cōcili&#x0169; loqui{t$} deope
rib&#xA770; ante iustificatione&#x0303;, q&#x0111; nō dicit tāt&#x0169;
remissione&#x0303;peccati, sed maxime infussio
ne&#x0303; iustitiæ, vt ex doctrina eiusde&#x0303; cōcilij<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0153.jpg/>
@@1@<SE153>146 Lib. 2. Delege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>cōsta. Ite&#x0303; &#xA757;a dispositiones remotę nōso
l&#x0169; s&#x0169;t adremissione&#x0303; peccati, sed etiā ad
infusione&#x0303; iustitiæ; ergo impossibile est
opera taliaesse mala, autcōtra lege&#x0303; Dei.<marginalia>8.</marginalia>
<P>  Deniq&#x0301;ue est euide&#x0303;s ratio, quia neces-
sitas habitualis gratiæ, vel charitatis
ad seruanda singula præcepta sine no-
ua transgressione, nec est ex lege pure
naturalì, vt ostensum est, nec ex lege cō-
naturali ipsimet gratiæ habituali, vel
charitati, quia nulla est necessaria con-
nexio inter illos habitus, & talem obli-
gationem, neq&#x0301;ue ex vllo probabili prin
cipio oste&#x0303;di potest. Neq&#x0301;; etiā est ex spe-
ciali lege positiua Dei, &#xA757;a nullibi lat&#x0169; in
ueni{t$} tale pręcept&#x0169;, vt statim oste&#x0303;dem&#xA770;
respōde&#x0303;do ad obiectiones. Vnde Theo-
logi omnes ad quosdā actus specialiter
sāctos requir&#x0169;t sanctitate&#x0303; habituale&#x0303; in
operāte, vt digne, & sine peccato fiāt, vt
administrāda sacrame&#x0303;ta viuor&#x0169;. Potest
etiā ille status requiri &#xA753;pter op&#xA770;, in quo
imminet pericul&#x0169; mortis, vel propter
aliam simile&#x0303; occasionem, sed illa obli-
gatio est specialis exlegecharitatis, vel
religionis; tamen generalis ad omnia
opera nec fundari potest in aliqua lege,
neq&#x0301;; aliqua probabili ratione cogitari.</P>
<P>  Secundo potest intelligi illa senten-<marginalia>9.|Alius sen-|sus quæstio|nis.</marginalia>
tentia de actuali dilectione charitatis,
ita vt ad seruandum quodlibet pręcep-
tum legis naturæ sit necessaria propria
relatio in Deum per dilectionem super-
naturalem, quæ sit proprius actus ope-
rātis, vel simul existens cum opere, quo
seruatur pręcept&#x0169;, vel qui pręcesserit,
& influat virtute in opus. Sed hoc etiam
facile refutatur ex principijs positis,
quia vel hoc intelligitur de dilectione
Dei super omnia, vel de alia dilectione
imperfecta, & tantum affectiua, quę sit
supernaturalis, & possit per illā referri
in Deum opus cuiuscunq&#x0301;; præcepti. Si
primum dicatur inciditur in pręcedens
incommodum, & additur nouum, quia
actus dilectionis Dei super omnia non
separatur ab habitu (siue ab illo proce-
dat, siue ad ill&#x0169; proxime disponat, quod
ad præsens nihil refert) ergo si illa dile-
ctio est necessaria, siue actu existe&#x0303;s, siue
præcede&#x0303;s, & nō retractata (hoc enim ne
cessari&#x0169; est, vt possit virtualiter influe-
re) etiam status in statu gratię, & chari-
ritatis erit necessarius, quod reproba-
tum est. Et præterea postulatur actus<-P>@@

<-P>perfectæ charitatis influe&#x0303;s in opus prę-
ceptum, quod nouum absurd&#x0169; est, quia
sicut ad obtinendam habitualem iusti-
tiam præparamur per bona opera an-
tecedentia ad ipsam iustitiam quate-
nus esse possunt ab Spiritu Sancto mo-
uente, & nondum inhabitante, vt dicit<marginalia>Trident.</marginalia>
Tride&#x0303;t. sess. 14. cap. 4. ita etiam disponi-
mur ad impetrandum auxilium, & mo-
tionem, qua proxime disponamur ad
iustitiam, & Deum super omnia diliga-
mus; ergo non minus absurdum est, ad
singula opera præceptorum moralium
prærequirere act&#x0169; infusum amoris Dei
super omnia, quam habitum. Et præte-
rea contra hoc procedunt cum propor
tione, quæ contra Gregorium diximus,
vt circa aliud membrum iam declaro.</P>
<P>  Si ergo non postuletur dilectio super
omnia, sed alia minor, quę sufficiat ad<marginalia>10.</marginalia>
referendum actum in Deum finem su-
pernaturalem. In primis difficile est di-
stinguere talem affectum, qui sit super-
naturalis complacentiæ, seu beneuole&#x0303;-
tiæ in Deum, & aptus elici à charitate
infusa ab amore super omnia, & iustifi-
cante. Sed hoc nunc omitto in alium lo-
cum proprium, & ex proprijs ostendo,
etiam in illo sensu sententiam illam esse
falsam, & voluntariā. Quia neq&#x0301;; ex natu
ra rei sequitur talis obligatio ex prin-
cipijs, & lumine fidei, neque etiam oste&#x0303;-
di potest pręceptum speciale positum à
Deo hominibus ordinatis ad finem su-
pernaturalem operandi semper, uel ser
uandi præcepta naturalia ex simili dile
ctione, aut relatione. Ad quod possunt
cum proportione applicari omnia, quæ
contra Gregori&#x0169; diximus. Quin potius
nec ad seruāda alia supernaturalia prę-
cepta est in vniuersum, ac per se neces-
sar ia hæc relatio, vel dilectio: nam fidei
pręcept&#x0169; per act&#x0169; crede&#x0303;di impletur an
te omne&#x0303; act&#x0169; propriæ dilectionis Dei,
& similiter etiā pręcept&#x0169; spei, vt ex Trid
sumitur sess. 6. c. 7. & eàde&#x0303; ratione potest
impleri præcept&#x0169; religionis de diuino
cultu, aut oratione. Imò licet in aliqui-
bus actibus externis propter speciale&#x0303;
santitate&#x0303; eor&#x0169; requiratur status gratię
vt dicebā, nihilominus etiā ad illas non
est necessaria hæc specialis dilectio a-
ctualis, aut virtualis, si &#xA751;ersona in statu
gratię supponitur, sed sufficit religiosa
intentio, quę ad religione&#x0303; spectat. Sicut<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0154.jpg/>
@@1@<SE154>Ca. 11. Anlex naturalis obliget ad mod&#x0169; operādi ex charit. 147
<duolan 2><-P>etiā si occurrat occasio vel cōfite&#x0303;di fi-
de&#x0303;, vel relpe&#x0303;de&#x0303;di pro Dei honore, fieri
potest ex affectu ad fidem, & cōfessione&#x0303;
eius, vel ex affectu diuini cultus, & ho-
noris pertinentis ad religione, etiam
si non fiat ex actu proprio charitatis:
nulla ergo ratione modus operandi ex
charitate est de necessitate alior&#x0169; prę-
ceptorum, extra proprium præcep-
tum charitatis, quod non pro semper
obligat, sed certis te&#x0303;poribus, & occa
sionibus, vt in &#xA753;pria materia dicetur.</P>
<P>  Sed obijcitur primo illud 1. Corinth.<marginalia>11.|Obiectio.|1. Cor. 10.|Colos. 3.</marginalia>
10. Omnia in gloriam Dei facite, & illud ad
Colos. 3. Omne quodcumq&#x0301;ue facitis in verbo,
aut in opere, omnia in nomine Domini nostri Ie-
su Christi, gratias agentes Deo, & Patri per
ipsum. Et illud 1. Corinth. 16. Omnia vestra<marginalia>1. Cor. 16.|August.</marginalia>
in charitate fiant. Secundo obijciuntur va-
ria loca Augustini in quibus significat,
quid quid non fit ex charitate fieri ex
praua cupiditate, ac proinde mal&#x0169; esse.
Vnde 1. Retra. capit. 15. voluntas sine cha-
ritate (inquit) tota est vitiosa cupiditas. libr.
de Gratia, & libero arbit. capit. 18. in-
quit. Quod fit sine dilectione non bene fit; &
similia habet primo libr. de Grat. Chri-
sti capit. 26. & sæpe aliàs. Tertio argu-
mentabatur Dionis. quia Deus suis prę
ceptis intendit nos facere sui dilecto-
res; ergo nisi ex dilectione Dei seruen-
tur, non fit voluntas Dei; ergo neq&#x0301;ue
præcepta implentur.<marginalia>12.|Solutio ad|obiect{a}.</marginalia>
<P>  Ad testimonia sacrę Scripturę res
pondeo primo, continere optimum cō-
silium; secundo continere posse pręcep-
tum, alteroè duobus modis. Vnus est,
vt omnia opera nostra talia sint, vt quā-
tum est ex se in gloriam Dei cedant, e-
tiam si actu ad hoc non refer antur, iux-<marginalia>Matth. 5.</marginalia>
ta verbum Christi Matt. 5. Sic luceat lux
vestra coram hominibus, vt videant opera ve-
stra bona, & glorificent Patrem vestrum, qui
in C&#x0153;lis est. non enim est sensus, oportere
opera facere eo fine, vt videantur ab
alijs, qui glorificent Deum, etsi enim hic
finis de se bonus sit, non est tame&#x0303; neces-
sarius, nec ordinariè consulendus prop
ter periculum; sensus ergo est, talia de-
bere esse opera, vt si videantur ex illis
possit resultare gloria Deo. Alio modo
potest hic intelligi præceptum affirma-
tiuum, quod obligat semper, sed nō pro
semper, nisi in præparatione animi, sci-
licet, vt parati sim&#xA770; omnia propter glo-<-P>@@

<-P>riam Dei facere, vel ex charitate, vel
pro confessione nominis Christi, quan-
do necesse fuerit, vel oportuerit.</P>
<P>  Ad testimonia Augustini in proprijs
locis de fide, & charitate ex professo<marginalia>13.|Explicatur|August.</marginalia>
respondebimus, quia de vtraq&#x0301;ue virtu-
te habet Augustinus loca difficilia.
Nunc dico, posse Augustinum exponi
eodem modo, quo Scripturam, vt ope-
rari ex charitate non sit elici, aut impe
rari à charitate, sed operari consenta-
nee ad charitatem ita vt operatio talis
sit, quæ charitate dirigi, & fieri possit,
ita vt charitas semper sit de se quasi re-
gula boni operis. licèt non necesse sit, vt
sit etiam principium, vel finis ab ope-
rante intentus. Vnde cum ait, non bene
fieri, quod sine dilectione fit, perinde est, ac
si diceret, quod non fit dilectioni cōsen-
taneum, aut quod fit à dilectione alie-
num. Cum vero ait, voluntate&#x0303; sine cha-
ritate totam esse vitiosam cupiditatem
potest etiam exponi de voluntate ipsa,
non de singulis actibus eius, & tota di-
catur esse vitiosa cupiditas morali mo-
do, non rigore physico, quia voluntas
destituta charitate, vincitur vitiosa cu-
piditate regulariter, esto possit interd&#x0169;
bene operari ex amore honesti sine re-
latione charitatis, vt latius in tratactu
de Gratia dicemus, Aliqui vero expo-
n&#x0169;t August. vt in illis locis nomine cha-
ritatis nō intelligat virtutem infusam
Theologicam, sed generalem affectum
boni honesti, seu recte operandi prop-
ter iustitiam ipsam. Veruntamen in di-
cto cap. 18. de Liber. arb. & 26. de Grat.
Christi apertè loquitur de illa charita-
te, cuius est illud præcept&#x0169; Christi. Man<marginalia>Ioan. 13.|Deut. 6.</marginalia>
dat&#x0169; nou&#x0169; do vobis, vt diligatis inuice&#x0303;, & Ioan.
13. & illud. Diliges Dñm De&#x0169; tu&#x0169; ex toto corde
tuo, & proxim&#x0169; tu&#x0169;sicut te ips&#x0169;. Deut. 6. Mar.
12. Item loquitur de illa charitate, de<marginalia>1. Petri 4.</marginalia>
qua Petrus dixit, quod, operit multitudi-
nem peccatorum. 1. Petri 4. & de qua Ioan-
nes loquitur, cum dicit. Diligamus in-
uicem, quia charitas ex Deo est. Hæc enim
ibi adducit Augustin. vt explicet de
qua charitate loquatur. Alium locum
Retractationum hactenus non inue-
ni; sed hæc nuncde Augustino sufficiant.</P>
<P>  Ad rationem respondetur cum D.<marginalia>14.</marginalia>
Thoma, quem Soto. & alij imitantur, fi-
nem pręcepti non cadere sub præcep-
tum. Et ideo licet Deus intendat maxi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0155.jpg/>
@@1@<SE155>148 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>mè, vt ex charitate operemur, nō tame&#x0303;
id nobis præcipit in omnib&#xA770; operibus,
nec per singula pręcepta, sed solum per
speciale pręcept&#x0169; charitatis, quod suis
te&#x0303;poribus seruād&#x0169; est, ideoq&#x0301;; extra illā
necessitatem specialem poterit non so
lum lex naturalis, sed etiam supernatu-
ralis sine illo modo seruari. Sic enim
peccator Christianus crede&#x0303;do præcep-
tum fidei implet, licet ex charitate non
credat, & finem proximè à Deo intent&#x0169;
per illud præcept&#x0169; assequitur: nā hic in-
cluditur in ipso pręcepto, licet extrin-
secum, seu remotum non assequatur, &
idem est de alijs præceptis.</P>
<Z>CAPVT XII.
Vtrum lex naturalis non solum prohibeat
aliquos actus, sed etiam irritet con-
trarios?</Z>
<P><INI3>T</INI3>Ractādo de obligatione legis na-<marginalia>1.</marginalia>
turalis, cōsequenter explicuim&#xA770;
ferè omnes effectus, qui sole&#x0303;t legi
in cōmuni attribui: nā constat ex dictis,
hoc ius quædā bona præcipere, mala &#xA753;-
hibere; per missione&#x0303; aute&#x0303;, aut punitione&#x0303;
propriè non habere loc&#x0169; in illo. Quia
licet ex transgressione naturalis iuris
sequatur reatus p&#x0153;næ in ordine ad di-
uinā prouidentiam, & iustitiam: ad quā
spectat p&#x0153;nam illā taxare, nihilominus
ratio naturalis non potest illā p&#x0153;nam
definire, & ideo talis ac tanta proprie
non sequitur ex imperio alicuius legis
mere naturalis, sed sequitur ille reatus
ex naturali, & intrinseca cōditione cul-
pæ, ita vt licet p&#x0153;na non esset per lege&#x0303;
determinata, arbitrio competentis iu-
dicis puniri posset. Vnde fit, vt neq&#x0301;ue<marginalia>Permißio-|ne&#x0303; non ha-|bere locum|in lege na-|turali.</marginalia>
propria permissio loc&#x0169; habeat in hoc
iure, quia nihil, quod de se mal&#x0169; sit, per-
mittit licitè fieri, vt per se constat, quia
hoc repugnat actioni intrinsece, ac per
se malę: nec etiam permittit, fieri impu
ne, eo modo quo p&#x0153;na potest ex hoc iu
re sequi, scilicet, quoad reatum, quia
nunquam impedit, aut de se impedire
potest reatum p&#x0153;næ. Quod si dicatur
hoc ius permittere vel indiffere&#x0303;tia, quę
non prohibet, vel bona, quæ approbat,
licet non præcipiat, neutra est propria
per missio legalis (vt sic dicā quia prior
est pura negatio: dicitur enim opus in-<-P>@@

<-P>differens quod nec pręcipitur, nec pro-
hibetur, nec etiam approbatur: poste-
rior vero est plusquàm permissio, quia
est quædam positiua concessio, vt su-
pra tactum est, & infra tractando de iu-
re gentium, latius dicetur. Quod si in
his materijs consideretur ius natura-
le, quatenus disponit, quomodo præstā-
dæ sint, vt honeste, & sine macula fiant;
iam illud pertinet ad legem præcipien-
tem vnum modum, & vetantem alium,
vt in superioribus etiam tactum est, &
ideo de his effectibus nihil addendum
occurrit.</P>
<P>  Solum ergo superest inquirendum,<marginalia>2.</marginalia>
quando, & quomodo possit ius natura-
le habere vim non sol&#x0169; obligādi, seu &#xA753;-
hibendi, sed etiā irritādi act&#x0169;, qui con-
tra talem obligatione&#x0303; fit. Quod dubi&#x0169;
præcipuè habet loc&#x0169; in præceptis nega
tiuis: extendi vero potest ad affirmati-
ua, quatenus ex consequenti prohibe&#x0303;t
contraria eor&#x0169;, quę præcipiunt. Ratio<marginalia>Difficulta-|tis ratio.</marginalia>
autem dubitandi est, quia irritare non
est pręcipere, sed facere, ius aute&#x0303; natu-
rale, vt sic, sol&#x0169; videtur habere vim prę-
cipiendi, non vero tollendi domini&#x0169;, v.
g. vel faciendi aliquid simile. Cōfirma-
ri potest inductione. nā ius naturę pro-
hibet contrahere matrimoni&#x0169; post fa-
ctum vot&#x0169; castitatis, vel post promissio
nem sponsali&#x0169; factā alteri, & tamen ma-
trimonium valid&#x0169; est: prohibet etiam
lex naturę vendere rem vltra iust&#x0169; pre-
tium, & nihilominus talis venditio non
est irrita ipso iure naturæ; ergo ide&#x0303; erit
in omnibus similibus. Nam efficacitas
iuris naturę eade&#x0303; est in omnibus, neq&#x0301;ue
peculiaria verba habet, per quæ prohi-
beat, vt propter illor&#x0169; diuersitate&#x0303; dica-
mus, aliquando irritare, & non semper,
vt dici potest in iure positiuo.</P>
<P>  Nihilominus cert&#x0169; est, actus factos<marginalia>3.|Actus fa-|ctos contra|ius naturæ|non solum|esse prauos|sed aliquā-|do irritos.</marginalia>
contra ius naturale, aliquando non sol&#x0169;
malos, sed etiā irritos esse. Hoc tanquā
certum suppon&#x0169;t auctores in pluribus
quæstionibus, quas in particulari tra-
ctāt, vt an talis actus v. g. cōtractus fa-
ctus ex metu, violentia, dolo, vel c&#x0169; alia
cōditione simili, sit nullus iure naturæ,
vel tātum positiuo; suppon&#x0169;t ergo, ex
vtroq&#x0301;ue capite posse habere nullitate&#x0303;.
Probatur deinde exemplis: nam sec&#x0169;-
dum matrimoni&#x0169; factum, viuente prio-
ri coniuge, ex iure naturæ nullum est.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0156.jpg/>
@@1@<SE156>Cæp. 12. Anlex naturalis irritet aliquos actus. 149
<duolan 2><-P>Idem est verum de matrimonio v. g. in-
ter frates, & ad huc certius inter Pa-
trem, & Filiam; contractus etiam vsu-
rarius iuræ naturæ irritus, seu nullus
est, quoad vsurę obligationem: idem est
de contractu facto per dolum grauem,
& similia sunt multa. Vt autem ratione&#x0303;
reddamus, & priores obiectiones solua
mus, oportet regulam aliquam assigna-
re ad cognoscendum quando actus pro
hibitus iure naturæ validus, vel irritus
sit: nam vtr&#x0169;q&#x0301;ue posse accidere osten-
dunt adducta exempla: differentia au-
tem non potest sumi ex verbis legis, vt
recte obiectum est; vnde ergo illam su-
memus.</P>
<P>  Duæ regulæ præcipue occurrunt.<marginalia>4.|Regulæ ad|dignoscen-|d&#x0169; quando|actus iure|naturæ s&#x0169;t|irriti.|Prima re-|gul{a}.</marginalia>
Prima est; quando actus prohibetur iu-
re naturæ ob defectum potestatis, vel
ob materię incapacitatem, tunc actus
est nullus, & irritus ex natura sua. Hoc
ostendit exemplum illud de sec&#x0169;do ma-
trimonio, & in vniuersum de donatione
eiusde&#x0303; rei facta post priore&#x0303; validam, &
per manentem, est enim nulla, quia ille,
qui sec&#x0169;do donat, vel tradit iam non ha
bet potestatem in talem rem. Vnde in-
telligetur differe&#x0303;tia inter traditionem
factam post priorem traditionem, vel
tantum post priorempro missionem: c&#x0169;
enim vtraq&#x0301;ue sit contra ius naturę, vna
est valida, & non alia, quia prior tradi-
tio abstulit dominium, & ita etiam ab-
stulit potestatem: promissio vero non
tollit dominium, & ideo non tollit pote-
statem, quanuis obliget ad vte&#x0303;dum illa
tali modo. Eadem ratione contractus,
seu consensus per dollum substantiale&#x0303;
(vt sic dicam) extortus, nullus est iure
naturę, quia dolus impedit verum con-
sensum, & causat inuol&#x0169;tarium: sine vo-
luntate aute&#x0303; non potest contractus hu-
manus perfici, & sic de alijs. Ex quibus
facilis est ratio regulæ, quia in his, & si-
milibus casibus tollitur principi&#x0169; sub-
stātiale (vt sic dicā) valoris actus, quod
est potestas moralis, idest, quę habeat
adi&#x0169;ctā sufficie&#x0303;te&#x0303; vol&#x0169;tate&#x0303;; sine potesta
te aute&#x0303;, & vol&#x0169;tate nō est actus validus.</P>
<P>  Secunda regula est, quādo actus pro-<marginalia>5.|Sec&#x0169;da re-|gul{a}.</marginalia>
hibetur propter indecentiam, vel tur-
pitudinem in materia eius inuentam,
tunc etiam est irritus, quando eade&#x0303; tur
pitudo dura in ipso effectu, vel, vt Iuri-
stæ loquuntur, quando habet causā per-<-P>@@

<-P>petuam. Hanc regulam summoà simili
ex Glossa in Clement. 1. de Iure patro-
nat. verb. Inhibentes, in fine, & ex Glossa in<marginalia>Gloß{a}.|Couarr.</marginalia>
cap. Vides, dist. 10. Decio in cap. 2. de Te-
stib. & alijs, quos refert Couarr. in 4.
Decret. 2. p. ca. 6. in princ. n. 6. & colligi-
tur ex lege, si stipuletur, de verb. obligat.<marginalia>L. si stipu-|letur.</marginalia>
Quod leges (inquit) prohibent, si perpetuā cau-
sam seruaturum est, cessat obligatio, vt si sorore&#x0303;
sibi nupturam aliquis stipuletur. Vbi Glossa
aduertit, talem promissionem esse irri-
tam ipso iure naturæ. Et ita cōfirmatur
regula exemplo posito de matrimonio
contracto inter cōsanguineos in primo
gradu: nam ibi nō deest potestas, id est,
dominium sui ad se tradendum in ma-
trimonium, nec deest voluntas, quant&#x0169;
est ex parte contrahentium; tamen illa
naturalis indecentia, quæ facit tale ma-
trimonium esse prohibit&#x0169;, perpetuo du-
rat, si matrimonium tale duret; ideo e-
tiam duratio ipsa prohibita est, & hoc
est esse irritā. Ide&#x0303; cernitur in exemplo
de vsura, quę prohibita est, quia iniusta,
quæ iniustitia tam inuenitur in rete&#x0303;tio-
ne lucri accepti, quam in acceptione, &
ideo prohibitio illa irritans est. Vnde
etiam constat ratio clara, quia si valor
actus sit contra ius naturę, à nemine fie
ri potest, cum ius superioris resistat: in
illo autem casu valor ipse est cōtra ius
naturæ, quia habet eandem causam tur
pitudinis; ergo nō potest talis valor sub
sistere; ergo est irritus talis actus. Vn-
de potest considerari differentia inter
hanc regulam, & præcedentem, quod in
in priori actus prohibetur, quia prau&#xA770;,
& null&#xA770; est ex defectu potestatis: in hac
vero posteriori actus fit nullus ratione
intrinsecę malitiæ perpetuę, ac subinde
per ipsam prohibitionem, quia aliàs po
testas absoluta circa talem materiam
non deerat.</P>
<P>  Extra hos aute&#x0303; casus, quanuis ius na-<marginalia>6.|Quādoact&#xA770;|licet prohi-|tis iure na-|turæ, nō est|irritus.</marginalia>
turæ &#xA753;hibeat act&#x0169; nō irritabit effect&#x0169;
eius, quia si supponatur potestas suffici
ens ad talem effect&#x0169;, & alioqui possit ef
fectus durare absq&#x0301;; turpetudine, & cum
honesto vsu, nō est, cur inualidus sit. Id
optimè declaratur in matrimonio fa-
cto contra vot&#x0169; simplex castitatis: nam
illud vot&#x0169; non abstulit, sed ligauit pote
state&#x0303; quam homo habeat in corpus su&#x0169;;
& alioqui matrimoni&#x0169; contra illud cō-
tractum quatenus est actualis tradito,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0157.jpg/>
@@1@<SE157>150 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>habet maiorem quandam efficaciam,
quam promissio, & potest etiam habere
honestum vsum, saltem reddendo, & nō
petendo debitum; ergo recte potest esse
validum. Venditio item iniusta relin-
quit quidem perpetuam obligationem
restituendi excessumpretij; quod si fiat,
cessat omnis turpitudo in valore, & per
petuitate talis contractus, & ideo non
est, cur simpliciter irritus sit. Et ita pa-
tet responsio ad obiectiones factas. In
quibus etiam exemplis considerari po-
test, prohibitionem non esse quasi dire-
ctam, vel absolutam de substantia talis
actus, sed vel prouenire ex aliqua gene-
rali lege, vt est seruare votum, vel sol&#x0169;
esse de tali modo, seu excessu, & ideo mi
rum non esse, quod actum non irritet.</P>
<Z>CAPVT XIII.
Vtrum præcepta legis naturæ de se, & ab intrin-
seco immutabilia sint?</Z>
<P><INI3>H</INI3>Actenus substātiam, & obligatio-<marginalia>1.</marginalia>
nem legis naturalis explicuim&#xA770;,
reliquum est, vt de illius firmi-
tate, vel immutabilitate dicamus. Du-
plex autem mutatio potest intelligi in
aliqua lege, scilicet, vel per additione&#x0303;,
vel per ablationem, seu diminutionem.
Hic autem non est sermo de additione,
quia illa non est mutatio, quando prior
lex integra manet, sed est perfectio ex-
tensiua cōferens ad vtilitatem humanā,
vt dixit D. Thomas q. 94. ar. 5. & sic Vl-<marginalia>D. Thom.|Vlpian.</marginalia>
pian. l. Ius ciuile. ff. de Iust. & iure ait, ius
ciuile constitui, addendo aliqua iuri na
nurali. Imò & ius diuinum multa addì-
dit iuri naturę, & ius Canonicum vtriq&#x0301;;
Nam, vt infra videbimus, humana iura
multa determināt, quæ per ius naturæ,
aut diuinum determinata non sunt, nec
cōuenie&#x0303;ter determinari potuer&#x0169;t. Tra-<marginalia>Se&#x0303;sus quæ-|stionis ex-|pe&#x0303;ditur, &|explicatur|de qua im-|mutabilita|te sit sermo</marginalia>
ctamus ergo de propria mutatione, quę
fit per ablationem legis, vel obligatio-
nis eius. Hęc autem mutatio dupliciter
solet in rebus accidere, nimir&#x0169;, vel per
mutationem rei ab intrinseco deficien-
tis, vel per extrinsecus factāvirtute ali-
cuius agentis habentis potestatem. Et
vterq&#x0301;ue modus potest ad legem appli-
cari: nam interdum res per se ipsam de-
ficit, quia ex vtili fit noxia, vel ex ratio-
nabili fit irrationabilis; aliquādo vero
tollitur per superiore&#x0303;, vt in legibus po-<-P>@@

<-P>sitiuis postea videbimus. Et vtraq&#x0301;; ista-
rum mutationum contingit, vel absolu-
tè, & vniuersaliter in tota lege, & dici-
tur abrogatio legis; vel in particulari,
& dicitur dispensatio, vel particularis
relaxatio. De his ergo omnibus modis
mutation&#x0169; potest inquiri circa legem
naturalem, in hoc autem capite solum
de mutatione ab intrinseco dicemus; in
sequentibus autem inquiremus de mu-
tationibus ab extrinsecis agentibus.</P>
<P>  Dico igitur, propriè loque&#x0303;do, legem
naturale&#x0303; per se ipsam desinere nō posse<marginalia>2.|Resolutio.|Lege&#x0303; natu-|rale&#x0303; per se|ipsā nec de|ficere, nec|mutari pos|se, nequèin|vniuersali,|ne&#xE8BF; in par|ticulari.</marginalia>
vel mutari, neq&#x0301;; in vniuersali, neq&#x0301;; in par
ticulari, manente natura rationali cum
vsu rationis, & libertatis. Semper enim
hęc hypothesis pręintelligitur, & suppo
nitur: nam cum lex naturalis sit veluti
proprietas huius naturæ, si illa de me-
dio tolleretur, tolleretur etiam lex na-
turalis quoad existentiam suam, & ma-
neret tantum sec&#x0169;dum esse essentię seu
possibile obiectiue in mente Dei, sicut
& ipsa rationalis natura. Imo tunc etiā
lex æterna non haberet rationem pro-
priæ legis, quia non esset cui Deus præ-
ciperet: oportet ergo naturam rationa-
nalem supponi, & sic dicemus, non posse
legem naturalem, vel in tot&#x0169;, vel in par-
te per se se deficere, aut mutari. Ita su-
mitur ex D. Thoma 1. 2. q. 94. art. 4. & 5.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
& q. 100. ar. 8. & 2. 2. q. 66. ar. 2. ad 1. & q.
104. ar. 4. ad 2. Vince&#x0303;t. in Specul. moral.<marginalia>Vincent.</marginalia>
lib. 1. part. 2. d. 3. & alijs, quos cap. seque&#x0303;-
ti, & 15. referam. Item ex Aug. libr. 83.<marginalia>August.</marginalia>
Quęstionum q. 53. & lib. de vera Relig.
ca. 31. & lib. 1. de Liber. arbitr. ca. 6. Ite&#x0303;
ex Lactantio libr. 6. de Vero cultu ca. 8.<marginalia>Lactant.|Arist.|Cicer.</marginalia>
& ex Arist. 5. Ethic. ca. 7. Cicer. lib. 1. &
2. de Leg. & 3, de Repub. & ex §. Sedet. In-
stit. de Iur. natur. Probatur aute&#x0303;, primo,
quia hoc ius naturale vel consideratur
in Deo, vel in homine, provt est in homi
ne mutari non potest, quia est intrinse-
ca proprietas necessario fluens ex tali
natura, qua talis est, vel (vt alij volunt)
est ipsa rationalis natura; ergo repug-
nat, manente tali natura apta ad vte&#x0303;d&#x0169;
ratione, auferri legem naturalem. Si ve-
ro consideretur hęc lex, vt est in Deo, su
prà ostensum est, non posse auferri non
solum à iudicio diuini intellectus, ve-
rum etiam neq&#x0301;ue à voluntate, quavult,
vel talia bona præcipere, vel talia ma-
la vitare.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0158.jpg/>
@@1@<SE158>Cap. 13. An præceptanatur alia sint de se immutabilia? 151
<duolan 2><P>  Secundo argumentor in hunc mod&#x0169;,<marginalia>3.</marginalia>
quia nulla lex deficit per se ipsam sine
reuocatione legislatoris, nisi vel quia
non erat perpetua, sed pro te&#x0303;pore cer-
to, quo finito, ipsa etiam finitur, & desi-
nit esse, vel quia in materia fit aliqua
mutatio, ratione cuius lex sit irrationa-
bilis, & iniusta, cum antea esset iusta, &
prudens. Quia si lex indefinitè, ac sine
termino posita erat, & ex parte mate-
riæ non est facta mutatio, non potest in-
telligi quomodo per se ipsam cesset lex,
manente obiecto, & subiecto eius, cùm
ex parte legislatoris non auferatur, vt
supponimus. At neuter illorum modo-
rum habet locum in iure naturali. De
priori patet, quia leges eius sunt neces-
sariæ, & perpetuæ veritatis: complecti-
tur enim hoc ius (vt suprà dixi) princi-
pia morum per se nota, & omnes, ac so-
las conclusiones, quæ ex illis necessaria
illatione inseruntur, siuè proximè, siue
per plures illationes; omnia autem hęc
perpetuæ veritatis sunt, quæ veritas
principiorum non subsistit sine verita-
te talium conclusionum, & principia
ipsa ex terminis necessaria sunt; ergo in
omnibus his præceptis est perpetuitas;
non ergo possunt desinere per solum
lapsum temporis. Altera verò pars ex
eodem principio facilè oste&#x0303;ditur, quia
iudicium, quod necessario colligitur ex
principijs per se notis, nunquam potest
esse falsum; ergo nec potest esse irratio-
nabile, vel imprudens; sed omne iudici&#x0169;
legis naturalis tale est, vt vel sit de prin
cipijs per se notis; vel ex illis necessariò
inferatur; ergo quantunuis res varien-
tur, iudicium legis naturalis variari
non poterit.</P>
<P>  Tertiò fit alia inductio distinguendo<marginalia>4.</marginalia>
in hoc iure præcepta affirmatiua, & ne-
gatiua, & ostendendo, neutrum genus
talium præceptorum posse per se cessa-
re, aut desinere obligare. Nam in pri-
mis præcepta negatiua prohibent res
per se, & intrinsece malas, & ideò obli-
gant semper, & pro semper, tum ratio-
ne suæ formæ, quia negatio omnia de-
struit, tum etiam quia quod per se ma-
lum est, semper, & vbiq&#x0301;ue vitandum est;
eadem ergo ratione non possunt talia
præcepta per se desinere, quia non po-
test res per se mala desinere esse mala.
Affirmatiua verò præcepta, licèt sem-<-P>@@

<-P>per obligent, non tamen pro semper, &
ideò potest huiusmodi præceptum, li-
cet naturale sit vno tempore obligare,
& non in alio, seu in vna occasione, & nō
in alia, non tamen proptereà recipit
mutationem, quia hæc est illius natura,
& (vt sic dicam) à principio fertur pro
talibus occasionibus, vel sub talibus cō
ditionibus, & non pro alijs. Nihilomi-
nus tamen semper retinet suā vim, sem-
per obligat, licèt non pro semper; Sicut
præceptum confessionis v. g. licet pro
hoc mense non obliget, & pro tempore
quadragesimæ obliget, non ideò muta-
tur, sed de se idem semper permanet. Et
declaratur amplius: nam præcepta af-
firmatiua legis naturalis solum obligāt
pro illis occasionibus, in quibus omis-
sio talis actus esset per se, & intrinsecè
mala; ergo sicut illa omissio non potest
non esse mala; ita neq&#x0301;ue obligatio affir-
matiui præcepti ad actum illi omissio-
ni contrarium potest per se desinere,
aut mutari: ergo tale pręceptum neces-
sariò semper obligat pro suo tempore,
& consequenter semper etiam obligat
ad non habendum contrarium proposi-
tum, seu ad obediendum saltem in ani-
mi præparatione.</P>
<P>  Quartò declaratur, & confirmatur<marginalia>5.</marginalia>
hæc veritas expediendo obiectionem,
quæ híc fieri potest. Dicit enim Arist.<marginalia>Arist.</marginalia>
5. Ethic. cap. 7. Iustum naturale, seu na-
tura constans non omne mutabile esse,
aliquādo verò posse esse mutationi ob-
noxium. Quod etiam tradit D. Thomas<marginalia>D. Thom.</marginalia>
1. 2. q. 94. ar. 5. dicens, legem naturæ quo
ad prima principia omnino esse immu-
tabilem, quoad conclusiones autem vt
plurimum non mutari, in aliquo tamen
casu, & in paucioribus mutari, propter
particulares causas occurrentes. Con-
firmat hoc D. Thomas exemplo legis
naturalis præcipientis depositum red-
di suo domino petenti, quæ non obligat
in casu, in quo depositum petitur ad dā-
nificandam rempublicam. Et simile esse
potest de præcepto naturali seruandi
secretum, quod negatiuum est, & tamen
violari potest, si ad defensionem reipu-
blicæ, vel innocentis sit necessarium.
Præceptum item Non occides, naturale
est, & tamen in propriam defensionem
licitum est occidere. Difficilius exem-
plum esse potest de præcepto non con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0159.jpg/>
@@1@<SE159>152 Lib. 2. Delege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>trahe&#x0303;di matrimonium cum sorore, vel
matre, quod naturale est, & tamen in
casu necessitatis generationis humanę
non obligat, vt de facto contigit in prin
cipio creationis, vt ex materia de Ma-
trimonio constat. Ratione deniq&#x0301;ue hoc
confirmat D. Thomas, quia certior est
scientia speculatiua, & naturalis, quam
moralis, & practica, & nihilominus in
scientia physica, & naturali, licet vni-
uersalia principia non deficiant, con-
clusiones etiā necessariæ interdum de-
ficiunt; ergo idem poterit accidere in
moralibus, atq&#x0301;ue ita poterit ius natu-
rale mutationem pati. Probatur conse-
quentia à paritate rationis, quia sicut
materia physica est mutabilis, ita etiā
res humanæ, quæ sunt materia iuris na-
turalis, multò magis mutabiles sunt; er-
go etiam ipsum ius mutabile est: nam
sicut ex materia sumit speciem, ita il-
lius conditione&#x0303; imitatur, & participat.</P>
<P>  Hæc verò omnia rectè explicata po-<marginalia>6.</marginalia>
tius confirmant assertionem. Est ergo
considerandum ea, quæ consistunt in
quadam adæquatione, & quasi relatio-<marginalia>Quomodò|sit immuta|bilis lex na|turalis, ite&#x0303;|in quo su-|bire potest|mutatione&#x0303;.</marginalia>
ne, dupliciter posse mutari, vel quasi
mutari, seu desinere esse, scilicet, vel in-
trinsecè per mutationem sui, vt pater
de sinit esse pater, si moriatur; vel ex-
trinsecè tantum per mutationem alte-
rius, quomodò pater desinit esse pater
per mortem filij, quæ desitio in patre
non est mutatio, sed per modum muta-
tionis à nobis concipitur, vel significa-
tur. In lege ergo positiua contingit mu-
tatio priori modo, quia tolli potest; in
lege autem naturali minimè, sed solum
secundo modo per mutationem mate-
riæ contingit, vt actio subtrahatur ab
obligatione legis naturalis, non quia
lex tollatur, vel minuatur; semper enim
eo modo obligat, & obligauit, sed quia
ipsa materia legis mutatur, vt statim
patebit in exemplis adductis. Vnde vl-
terius considerandum est, legem natu-
ralem, cum per se non sit scripta in ta-
bulis, vel membranis, sed in mentibus,
non semper dictari in mente illis ver-
bis generalibus, vel indefinitis, quibus
à nobis ore profertur, vel scribitur, vt
v. g. lex de reddendo deposito, quatenus
naturalis non ita simpliciter, & absolu-
tè in mente iudicatur, sed cum limita-
tione, & circunspectione: dictat enim<-P>@@

<-P>rat io reddendum esse depositum iure,
& rationabiliter petenti, vel nisi ratio
defe&#x0303;sionis iustæ, vel reipublicæ, vel pro-
pria, vel innocentis obstet. Communi-
ter autem solet illa lex illis tantùm ver-
bis proferri, Reddendum est depositum, quia
cætera subintelliguntur, nec in forma
legis humano modo positæ omnia de-
clarari possunt.</P>
<P>  Quādo ergo D. Thomas cum Aristo-<marginalia>7.|Explican-|tur D. Tho|mas, & A-|ristotel. mu|tatione&#x0303; ad-|mitte&#x0303;tes in|præceptis|naturæ.</marginalia>
tele ait, aliqua præcepta legis natura-
lis mutari, vel deficere, aut exceptione&#x0303;
pati in paucioribus, seu in casu, loqui-
tur de mutatione impropria per solam
denominationem extrinsecam ratione
mutationis, quæ in materia fit, vt ex eo-
dem sumitur dicta q. 100. ar. 8. & quoad
hoc differentiam constituit inter quæ-
dam præcepta naturalia respectu alio-
rum, vel respectu principiorum vniuer-
saliorum. Nam quædam versantur in
materia, quæ non recipit mutationem,
vel limitationem, vt est, vel generale
principium, Non sunt facienda mala, vel in-
terdum particulare præceptum, vt non
est mentiendum: alia verò sunt, quæ ex par
te materię mutationes recipere poss&#x0169;t,
& ideò limitationem, vel quasi excep-
tionem admittant. Vnde sępe loquimur
de his præceptis, ac si essent proposita
per absoluta verba, sub quibus patiun-
tur exceptionem, quia non satis decla-
rant ipsum præceptum naturale prout
in se est. Sic enim præceptum in se spe-
ctatum nullam exceptionem patitur,
quia ratio ipsa naturalis dictat, hoc de-
bere fieri tali, vel tali modo, & non ali-
ter, vel concurrentibus talibus circun-
stantijs, & non absque illis. Imò interd&#x0169;
mutatis circunstantijs, non solum non
obligat naturale præceptum ad facien-
dum aliquid v. g. ad reddendum deposi-
tum, sed etiā obligat ad non facie&#x0303;dum.</P>
<P>  Et ita facile declaratur exemplum<marginalia>8.</marginalia>
de deposito: nā licèt in hoc casu redde&#x0303;-
dum non sit, non proptereà naturale
præceptum mutatur: nam à principio
non fuit positum pro illo casu, sed pro
alijs, quos recta ratio dictat, sicut qui
non implet promissionem, quia res no-
tabiliter mutatæ sunt, non mutatur ip-
se, nec lex fidelitatis seruandę mutatur,
sed mutata est materia, tamen à princi-
pio illa mutatio fuit virtute excepta
per conditionem in ipsa promissione<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0160.jpg/>
@@1@<SE160>C. 14. Anius natur. tolli, vel dispe&#x0303;sari queat &#xA751; humanā pot. 153
<duolan 2><-P>subintellectam, & ita non est vera, vel
intrinseca mutatio, sed apparens, & per
extrinsecam denominatione&#x0303;. Idem er-
go est de deposito, etiam si deposito ad-
iungatur promissio reddendi illud, vt
est apud Augustin. Psal. 5. & habetur in<marginalia>August.</marginalia>
cap. Nequis. 22. q. 2. Idemq&#x0301;ue cum pro-
portione est de præcepto naturali ser-
uandi secretum: nam secretum est quasi
depositum, quod custodiendum datur,
& accipitur sub promissione seruandi
sine damno, & iniuria tertij: nam hæc
conditio necessario subintelligitur, vt
promissio licita sit. Loquimur autem
de naturali secreto: nam sigillum con-
fessionis altiorem habet obligatione&#x0303;.
Deniq&#x0301;ue idem est de quinto præcepto
Decalogi Non occides, quod vt naturale
est, includit plures cōditiones, scilicet,
non occides propria auctoritate, & ag-
grediendo, de quibus in sua materia di-
cendum est, & cap. 15. aliqua attinge-
mus. De vltimo verò exemplo, quod
obscurius est, dicam capite sequenti.</P>
<P>  Ad rationem respondeo, admitten-<marginalia>9.|Fit satis op|positæ ra-|tioni.</marginalia>
do similitudine&#x0303; ex conclusionibus phy-
sicis sumptam cum proportione. Nam
propositiones physicæ, licèt dicantur
interdum deficere, tamen vt conclusio-
nes scientificæ sunt, non deficiunt, quia
vt sic non absolutè inferuntur, sed cum
limitatione, vtiq&#x0301;ue à talibus causis per
se hoc prouenire, nisi impediantur; &
sic etiam in præsenti naturale præcep-
tum (vt dixi) non absolutè præcipit in
tali materia v. g. reddendum est deposi-
tum, sed subintellectis debitis circun-
stantijs, vt satis explicatum est: solum
enim hoc modo inferuntur tales con-
clusiones necessariò ex principijs natu-
ralibus, & non aliter sunt naturalia prę-
cepta, nisi vt ex illis principijs necessa-
riò colliguntur. Et ideò etiam non ob-
stat, quod materia sit mutabilis: nam
lex naturalis discernit mutabilitatem
in ipsa materia, & iuxta illam accom-
modat præcepta: nam aliquid præcipit
in illa materia pro vno statu, & aliud
pro alio, & ita ipsa in se manet semper
immutata, licet quoad nostrum modum
loquendi, & per denominationem ex-
trinsecam quasi mutari videatur.</P>
<P>  Alia difficultas hic occurrebat, quia<marginalia>10.</marginalia>
videtur lex naturæ posse de mentibus
hominum deleri, ac subinde esse muta-<-P>@@

<-P>bilis quasi per separatione&#x0303; à subiecto,<marginalia>An lex na|turæ possit|deleri dme&#x0303;|tibus homi|num, ac &#xA753;-|inde itamu|tatione&#x0303; su-|bire?|Responsio.</marginalia>
sicut scientia, quæ ex parte obiecti im-
mutabilis veritatis est, in subiecto cor-
rumpi potest per errorem. Sed hæc dif-
ficultas quantum ad rem attinet suffi-
cienter tacta est supra cap. 8. vbi dixi-
mus de ignorantia, quæ in hanc legem
cadere potest. Dicimus ergo breuiter,
legem hanc non posse omninò deleri de
mentibus hominum; quoad aliqua verò
præcepta posse ignorari, & fortassè non
ab omnibus hominibus. Nam licèt quę-
dam gentes errent circa vnum præcep-
tum, aliæ circa aliud; nullum tamen esse
videtur, quod non aliquibus saltem ho-
minibus per lumen naturale manifeste-
tur, & hoc satis est, vt simpliciter dici
possit, nullum præceptum naturale to-
taliter deleri, etiam per ignorantiam.
Addo verò, per errorem, vel ignorantiā
non mutari legem in se, sed occultari,
seu nesciri, quod longè diuersum est.
Nam licet omnia præcepta legis natu-
ralis sint immutabilia, non tamen om-
nia sunt æquè nota, & ideò inconuenie&#x0303;s
non est, vt aliqua ignorari possint. Alia
difficultas híc occurrit de Epiikia, quæ
grauior est, & propriam disputationem
requirit, quam infrà cap. 16. trademus.</P>
<Z>CAPVT XIIII.
Vtrum ius naturale mutari, vel dispensari poßit
per humanam potestatem?</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vanuis hæc quęstio videatur ex<marginalia>1.</marginalia>
præcedenti definita, nihilomi-
nus non desunt graues Docto-
res, qui absolutè dicant, posse dispensa-
ri interdum per hominem in iure natu-
rali, vel mutari per ius humanum, vel
gentium, vel ciuile. Non quidem quoad
omnia iura naturalia: fatentur enim
hanc mutationem non habere locum in
primis principijs iuris naturæ, nec in
conclusionibus illis propinquis, de qui-<marginalia>1. opinio|assere&#x0303;iium|ius natura-|le posse in|particula-|ri per pote|statem hu-|manam dis|pensari.</marginalia>
bus sentiunt procedere omnia dicta in
superiori capite, solum ergo in quibus-
dam rebus, seu præceptis magis remo-
tis dicunt, posse fieri hanc mutationem:
non vniuersalem per modum abroga-
tionis, sed particularem per modum
dispensationis, vel diminutionis. Ita ex-
pressè declarat Glossa in cap. Anobis, de
Deci. verb. Exemptos. Idem sentit Glossa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0161.jpg/>
@@1@<SE161>154 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>in l. Manumißiones, verb. Nascerentur, &
Glossa. 1. in l. Ius ciuile ff. de Iustitia, & iu-<marginalia>Glossa.|Abbas.|Felin.</marginalia>
re. Sequitur Abbas in dicto cap. Anobis,
n. 4. & in cap. Cum tanto. de Consuet. n. 3.
& cap. Quæ in Eclesiarum. de Constit. n. 11.
vbi etiam Felin. n. 26. & ibi Innocent. &
alij communiter. Copiosius verò, & di-
stinctius tradidit hanc sententiam An-<marginalia>Innocent.|Angel.</marginalia>
gel. verb. Pap{a}, n. 1. vbi specialiter de
Pontificia dispensatione loquitur, Na-
uarr. etiam cons. 2. Qui filij sint legi. n.<marginalia>Nauarr.</marginalia>
8. dicit, posse Papam limitare legem na-
tutalem, & diuinam, & dispensare circa
illas. Idem de Pontifice docet Sancius<marginalia>Sancius.</marginalia>
lib. 8. de Matrim. disp. 6. & refert plures
Iuristas, & ex Theologis Canum in Re-
lect. de P&#x0153;nit. p. 5. Sed illius sententiam<marginalia>Canus.</marginalia>
in hac parte fufficienter refellimus in
lib. 6. de Voto cap. 9. Potest etiam pro
hac sententia referri Henriq. lib. 8. de<marginalia>Henriq.</marginalia>
Euchar. cap. 13. Sed in his auctoribus,
& alijs, qui de hoc puncto tractant, ad-
uertere oportet, interdum loqui gene-
ratim de iure diuino, & de potestate
Papæ ad dispensandum in illo, confun-
dentes sub diuino iure tam naturale,
quàm positiuum diuinum. Nos verò di-
stinctè, & specificè loquimur, & nunc
solum agimus de iure naturali in ordi-
ne ad quancunq&#x0301;; pote statem humanam,
& actionem eius, siuè sit dispensatio, si-
uè præceptum, aut iuris institutio, siue
per legem, siue per consuetudinem, vel
particularem, vel totius orbis, quæ so-
let dici ius gentium, vt infrà dicam. De
iure autem diuino positiuo infrà in vl-
timo libro huius tractatus dicemus.</P>
<P>  Hæc igitur sententia primò suadetur
varijs exemplis. Primum, & vulgare est<marginalia>2.</marginalia>
de diuisione dominiorum, quia iure na-
turæ omnia erant communia, & nihilo-
minus rer&#x0169; diuisio ab hominibus intro-
ducta est in cap. Ius natur ale, dist. 1. cap.<marginalia>Cap. Ius|naturale.|Cap. Quo|iure.|Cap. Dile|ctissimis.</marginalia>
Quo iure, dist. 8. Imò in cap. Dilectissimis.
12. q. 1. dicitur rerum diuisio per ini-
quitatem introducta, non quod ipsa in-
troductio iniqua fuerit, sed quod occa-
sione peccati facta fuerit, vt omnes in-
frà citandi interpretantur. Secundum
exemplum simile est de libertate, quæ
iure naturæ hominibus conuenit, & ta-
men per leges humanas aufertur. l. Ma-<marginalia>L. Manu-|missiones.|L. Libertas</marginalia>
numissiones. ff. de Iustit. & iure. l. Libertas.
ff. de statu liberor. §. Ius autem, Instit. de
Iure natarali gentium, & ciuili. Terti&#x0169;<-P>@@

<-P>exemplum est de iure naturali non au-
ferendi alienum, quod videtur immuta-
ri hominum introductione per vsuca-
pionem, & præscriptionem. Quo exem-
plo vtitur Glossa in dicta l. Manumissio-
nes. Quartum est de Iure naturali, quod<marginalia>Glossa.</marginalia>
per consensum mutuum maris, & f&#x0153;mi-
næ fiat matrimonium, quod ab homini-
bus immutatur, ne fiat, nisi præte reà te-
stes ad sint. Simile est de iure condendi
testamentum, vel donandi res suas: nam
hæc iure naturæ fieri possent pro arbi-
trio domini; & tamen hoc ius mutatur,
vel limitatur ab hominibus, vt, scilicet,
id non fiat, nisi per testamentum solen-
ne, &c.</P>
<P>  Secundo principaliter afferuntur va-<marginalia>3.</marginalia>
ria exempla dispensationum humanar&#x0169;
in iure naturali. Primum est de dispen-
satione in votis, & iuramentis, quorum
obligatio de iure naturali est. Secund&#x0169;
est de dispensatione in matrimonio ra-
to, quod supponimus esse dissolubile dis
pensatione Pontificis, cùm tamen iure
naturæ indissolubile sit. Tertium est de
dispensatione in residentia Episcopo-
rum, quæ est de iure diuino naturali, vt
sentit Concil. Trident. sess. 23. cap. 1. de
Reformat. & tamen in illa quotidie dis-<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
pensatur, vt constat. Neq&#x0301;; in hoc exem-
plo habet locum vulgaris euasio, quod
illa non sit dispensatio, sed interpreta-
tio iuris naturalis; tum quia euidenti
experimento constat, in multis casibus
dari hanc facultatem, in quibus non ces
sauerat obligatio residendi, neq&#x0301;ue vlla
probabili ratione posset id per solam
interpretationem colligi, sed per au-
ctoritatem Pontificis tollitur obliga-
tio, relaxando illam, & hæc est dispensa-
tio; tum etiam, quia ita sæpe vocatur in
ipsis indultis; imò etiam in Concil. Tri-
dentino sess. 6. cap. 2. de Reformatione.
Quartum exemplum est de dispensatio-
ne in impedimentis irritantibus matri-
monium iure naturali: nam in matri-
monio inter fratres refert Angel. su-
prà fuisse dispensatum iure naturali, &
tamen illud est impedimentum irritans
iure naturæ. Deniq&#x0301;ue adduntur à Iuri-
stis exempla de dispensatione in debito
soluendi decimas, quod dicunt esse de
iure diuino naturali. Item in exemptio-
ne clerici à iurisdictione sæculari, quā
exemptione&#x0303; etiam censent esse de iure<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0162.jpg/>
@@1@<SE162>C. 14. An ius nat. tolli, vel dispe&#x0303;sari queat potestate humana. 155
<duolan 2><-P>diuino naturali, & tamen in ea dispen-
sat Pontifex; permittendo clericum à
temporali iudice puniri, etiam in causa
criminali, & alia similia videri possunt
in Felino cap. vlt. de Maior. & obedien-<marginalia>Felin.</marginalia>
tia. n. 7. & sequentibus.</P>
<P>  Tertiò argumentantur ratione, quia<marginalia>4.</marginalia>
hæc dispensatio in aliquibus iuribus na
turalibus est sæpe necessaria ab bonum
animarum, vt exempla adducta osten-
dunt; ergo non est verisimile, reliquisse
Deum homines sine hoc remedio, quia
ad prouidentiam Dei spectat concede-
re hominibus potestatem moraliter ne
cessariā ad conuenientem gubernatio-
nem reipublicæ. Vnde ex hoc principio
colligimus esse in hominibus potestate&#x0303;
puniendi malefactores etiā p&#x0153;na mor-
tis, & priuandi homines rebus suis, quā-
do causa reipublicæ id postulat, & simi-
lia. Hínc dixit Angel. suprà, non fuisse<marginalia>Angel.</marginalia>
Deum futurum bon&#x0169; patrem familias,
nisi reliquisset pastorem super gregem
suum, qui posset consulere omnibus oc-
currentibus, & necessariò expedienti-<marginalia>Richard.</marginalia>
bus. Qui hoc citat ex Richard. in 4. dist.
38. vbi ar. 9. q. 1. solum dicit, Rectam ra-
tionem dictare, aliquem esse loco Dei
in Ecclesia, qui periculis personarum,
pensatis infir mitatibus, & vtilitatibus,
possit rationabiliter obuiare. Et decla-
ratur à simili: quia nisi Papa ita conde-
ret leges suas, vt concederet Episcopis
facultatem in eis dispe&#x0303;sandi in casibus
necessarijs, in quibus non possit adiri,
vel consuli Pontifex, non rectè proui-
deret Ecclesię: & ideo ex hoc principio
colligunt auctores communiter, posse
in his casibus dispensare inferiores in
lege superioris; ergo similiter in præ-
senti, seruata proportione. Tādem hac
ratione omnes fatentur, posse cadere
inter pretationem in lege naturali, sed
eadem est ratio de inter pretatione, &
dispensatione: nam eandem potestatem
requirit, quia interpretatio authentica
legis sol&#x0169; ab auctore legis fieri potest;
ergo eadem ratione admittenda est dis
pensatio, quia sæpe per solam interpre-
tationem non potest occurrentibus ca-
sibus subueniri.</P>
<P>  Nihilominus contraria sententia do-
cet, ius naturale in nullo vero præcep-<marginalia>5.</marginalia>
to suo tolli, diminui, dispensari, aut alio
simili modo posse mutari per aliquam<-P>@@

<-P>legem, vel potestatem humanam. Hæc<marginalia>Secunda o-|pinio com-|munior as-|serens ius|naturale in|nullo præ-|cepto tolli|posse, vel|dispensari|per huma-|nam pote-|statem.|D. Thom.|Alens.</marginalia>
est sine dubio sententia cōmunis Theo-
logorum, quos latiùs referemus capite
sequenti. Præcipuè verò D. Thomæ di-
cta q. 100. art. 8. & alijs locis allegatis
capite præcedenti, & specialiter de Pa-
pa Quodlib. 4. ar. 13. Sumitur ex Alense
3. p. q. 27. memb. 4. per totum, licèt me&#x0303;b.
2. §. 2. obscurè loquatur de mutabilitate
legis naturalis, vt videbimus capite se-
quenti. Idem sentiunt Theologi, qui ab-
solutè negant, Papam posse dispensare
in iure diuino: nam si in positiuo diuino
nō potest, multò minus in naturali, quia
& diuinum etiam est, & immutabilius;
illos autem referemus infrà tractando
de lege gratiæ. Expresse verò de lege na
turali id tradit Almai. de Potest. Eccle-
siæ cap. 13. concl. 1, & idem sentit in 4.<marginalia>Almain.|Syluest.</marginalia>
d. 15. q. 2.  ar. 1. Idem Syluest. verb. Pap{a}
q. 16. Abulens. Exod. 20. q. 35. ad medi&#x0169;,
& supponit sæpè Victoria Relect. 2. de<marginalia>Abulens.|Victoria.|Driedo.|Soto.</marginalia>
Potestat. Papæ, & Concil. supponit item
Driedo lib. 2. de Libert. Christian. cap.
4. in fine, Soto lib. 1. de Iustit. q. 7. art. 3.
lib. 4. q. 3. art. 1. ad 1. & lib. 10. q. 3. art. 4.
id extendit etiam ad speciale exempl&#x0169;
de Residentia Episcoporum. Et moder-
ni Theologi communiter. Et ex Iurispe-
ritis hoc insinuant Glossæ in capit. Sunt
quidem. 25. q. 2. per illum textum, & se-
quentem, & Glossa in cap. Proposuit. de
Concess. Præben. licèt obscurè loquan-<marginalia>Glossa.|Turrecr.|Nauar.</marginalia>
tur. Clarius id docent Turrecremat. in
Summa lib. 3. cap. 54. & 57. Nauarr. con-
sil. 4. de Desponsat. Impuber. n. 16. & su-
mitur ex eodem in cap. Ita quorundam, de<marginalia>Couarr.</marginalia>
Iudæis Gloss. penult. per totam, Couarr.
in Regula Peccatum, p. 2. § 11. n. 3. & se-
quentibus, & in cap. Quanuis pactum. 2. p.
§. 4. n. 6. & in Epitom. 4. p. 2. cap. 6. §. 9. n.<marginalia>Barbos.|Albert. Bo|lognet.</marginalia>
3. Barbos. in Rubr. ff. soluto Matrim. 2.
p. n. 104. & Albert. Bologne tract. de Le-
gib. & Iuri. cap. 26. n. 3. & sequentibus.
Et hanc sententiam iudico esse omnino
veram, licèt quoad aliquos articulos
eius possit esse de nominibus dissensio.</P>
<P>  Vt ergo veritatem breuiter explice-<marginalia>6.|Quibus mo|dis cadere|possit ali-|quid sub i&#xA770;|naturale.</marginalia>
mus, aduertend&#x0169; est, multis modis pos-
se aliquid dici de iure naturali. Primus,
& maximè proprius est, quando lex ali-
qua naturalis id præcipit, & hic est mo-
dus propri&#xA770; iuris naturalis, de quo nos
tractamus. Ad quod necesse est, vt ratio
naturalis per se spectata dictet, aliquid<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0163.jpg/>
@@1@<SE163>156 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>esse necessarium ad morum honestate&#x0303;,
siuè id dictet absq&#x0301;ue discursu, siuè ex il-
lo, vno, vel pluribus; dummodò enim il-
latio semper sit necessaria, parum hoc
refert, vt sæpè dixi. Alio verò modo di-
citur aliquid esse de iure naturali sol&#x0169;
permissiuè, aut negatiuè, aut concessi-
uè (vt sic res explicetur.) Talia sunt mul
ta, quæ attento solo naturali iure, licita
sunt, vel data hominibus, vt rerum cō-
munitas, hominum libertas, & similia;
de quibus lex naturæ non præcipit, vt
in eo statu permaneant; sed hoc relin-
quit hominum dispositioni iuxta ratio-
nis exigentiam. Sic potest dici nuditas
naturalis homini, quæ in statu innocen-
tiæ operienda non esset; in statu verò
naturæ lapsæ aliud dictat naturalis ra-
tio. Sic etiam libertas est homini natu-
ralis, quia ex vi iuris naturalis illam ha
bet, licèt lex naturæ non vetet, illam a-
mittere. Alio ite&#x0303; modo dicitur aliquid
esse de iure naturæ, quia fundamentum
habet in conditione naturali, licèt non
simpliciter præcipiatur iure naturali,
vt filium succedere patri ab intestato,
ex l. Scripto, in fine. ff. Vnde liberi, quia li-<marginalia>L. Scripto.</marginalia>
cèt id non præscribat omnino lex natu-
ræ, ad id inclinat, & quasi naturaliter
sequitur, nisi aliunde impediment&#x0169; po-
natur. Sic etiam duobus testibus adhi-
beri fidem, vel illos ad probationem hu
manam sufficere, dici potest de lege na-
turæ, non præcipiente, sed approbante,
& admittente, nisi aliud ex specialibus
causis addatur, vel requiratur. Hic er-
go (vt dixi) de iure naturæ primo modo
loquimur; occasione verò argumento-
rum dicemus aliquid de posteriori.</P>
<P>  Vlterius verò circa primum modum<marginalia>7.|Aduerte&#x0303;-|dum.</marginalia>
aduertere oportet, inter præcepta iu-
ris naturalis, quædam esse, quæ versan-
tur circa pacta, conuentiones, aut obli-
gationes, quæ per humanas voluntates
introducuntur, vt sunt leges de seruan-
dis votis, & promissionibus humanis,
siuè simplicibus, siuè iuramento confir-
matis, & idem est de alijs contractibus,
iuxta singulorum conditiones, & de iu-
rìbus, vel actionibus, quæ ex illis nasc&#x0169;-
tur. Aliæ verò sunt leges naturales, quæ
immediatè obligāt in suis materijs in-
de pendenter ab omni præuio consensu
voluntatis hominis, vt sunt leges affir-
matiuæ religionis erga Deum, pietatis<-P>@@

<-P>erga parentes, misericordiæ, vel elee-
mosynæ circa proximum, & negatiuæ,
non occidendi, non infamandi, & simi-
les. Et in vtroque genere istorum præ-
ceptorum est eadem necessitas quoad
formalem rationem iuris, & conseque&#x0303;-
ter eadem inuariabilitas, & immutabi-
litas: ex parte verò materiæ hæc poste-
riora præcepta habent quandam maio-
rem immutabilitatem, quia non habent
quasi pro materia ipsum humanum ar-
bitrium, quod mutabile valde est, & sæ-
pe indiget correctione, & mutatione.</P>
<P>  Dico primò. Nulla potestas humana;<marginalia>8.|1. aßertio.|Nullā po-|testate&#x0303; hu-|manā pos-|se aliquod|præceptum|naturaleab|rogare.</marginalia>
etiamsi Pontificia sit, potest proprium
aliquod præceptum legis naturalis ab-
rogare, nec illud propriè, & in se mi-
nuere, neq&#x0301;ue in illo dispensare. Proba-
tur primò ex dictis in capite præcede&#x0303;-
ti: nam ostensum est, ius naturæ quoad
sua præcepta esse immutabile natura
sua; sed non possunt homines mutare
id, quod immutabile est; ergo. Confir-
matur, ac declaratur, quia naturale ius
quoad omnia præcepta sua pertinet ad
naturales hominis proprietates; sed nō
potest homo naturas rerum mutare; er-
go. Secundò, in omni præcepto iuris na
turalis legislator est Deus, sed non po-
test homo mutare legem, quam Deus
tulit, quia inferior non potest præuale-
re contra superiorem cap. Inferior. dist.
21. Clemen. Ne Romani. de electi. ergo.<marginalia>Cap. Infe|rior.</marginalia>
Tertiò, ius naturale est fundamentum
humani iuris; ergo non potest ius hu-
man&#x0169; iuri naturali derogare, aliàs su&#x0169;
fundamentum destrueret, & conseque&#x0303;-
ter se ipsum. Quartò, si ius human&#x0169; pos-
set naturali derogare, posset aliquid cō
tra illud statuere, quia non potest intel-
ligi alius modus mutandi illud; at hoc
non potest; ergo. Probatur minor, quia
quod est contra ius naturæ intrinsece
malum est; ergo illud ius humanum es-
set de re intrinsecè mala, & consequen-
ter non esset ius, neq&#x0301;ue lex. Confirma-
tur, quia hac ratione consuetudo con-
tra naturale ius non potest inducere le-
gem cap. Cum tanto. de Consuetudine, vbi<marginalia>Cap. Cum|tanto.|Glossa.|Gratian.</marginalia>
Glossa notat, ius naturale esse immuta-
bile quoad præcepta, & prohibitiones.
Idem Glossa in §. 1. distinct. 5. vbi Gra-
tianus ait, ius naturale esse immutabi-
le, quod repetit in §. vlt. dist. 6.</P><marginalia>9.|Obiectio.</marginalia>
<P>  Dices; hæc omnia rectè procedere<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0164.jpg/>
@@1@<SE164>C. 14. An ius nat. tolli, vel dispe&#x0303;sari queat potestate humana. 157
<duolan 2><-P>de abrogatione, vel mutatione absolu-
ta alicuius præcepti naturalis, non ve-
rò de dispensatione, quando legitima
causa occurrit: nam ad abrogationem,
vel diminutionem sine causa faciendā,
non est verisimile Deum concessisse fa-
cultatem hominibus; neq&#x0301;; ipsi ex se ta-
lem auctoritatem non habent, vt ratio-
nes factæ probant. Secus verò est de iu-
sta dispensatione. Nam licèt homo sua
auctoritate illam non possit concede-
re, vt etiam probant rationes factæ; ni-
hilominus auctoritate Dei poterit, quia
hoc modo inferior dispensare potest in
lege superioris; & verisimile est, homi-
nem gerentem in terris vicem Dei, pos-
se etiā in his legibus ex iusta causa dis-
pensare ex diuina cōcessione, quia hoc
pertinet ad bonam gubernationemvni-
uersi, vt suprà argumentabamur.</P>
<P>  Sed contra hoc instatur primò, quia
Deus ipse non potest (saltem iure ordi-<marginalia>10.|Solutio.</marginalia>
nario) dispensare in aliquo ex præcep-
tis legis naturalis. Quod si interdum ali
quam in his præceptis mutationem fa-
cit, vtitur absoluta potentia, imò & su-
premo dominio, vt explicabimus capi-
te sequenti; ergo non est verisimile, de-
disse hominibus ordinariam potestate&#x0303;
dispensandi in aliquo pręcepto natura-
li. Eo vel maxime quòd ex solutionibus
argumentorum, & ex cap. 16. constabit,
non esse hominibus necessariam talem
potestatem ad conuenientem guberna-
tionem. Secundò si in hominibus esset
talis potestas, non solum in Pontifice es
set, sed etiam in Imperatore, vel Rege
temporali in his præceptis naturalib&#xA770;,
quæ circa te&#x0303;poralia versantur, vt sunt
ferè omnia, quę ad &#xA753;xim&#x0169; pertinent; v-
tr&#x0169;q&#x0301;; aute&#x0303; fals&#x0169; est; ergo. Sequela decla-
ratur, quia licèt Papa habeat in Eccle-
sia supremā potestate&#x0303;; tame&#x0303; etiā Impe-
rator potestate&#x0303; habet à Deo, & vice&#x0303; ei&#xA770;
gerit in sua republica, iuxta Paul. Rom.
13. Et loque&#x0303;do ex vi legis naturalis, an-
te institutā Pontificiā dignitate&#x0303; nō po-
test fingi alius, qui vices Dei quoad tale&#x0303;
act&#x0169; in republica gerat, & n&#x0169;c si non sit
à Pōtifice impeditus, eandem habebit.
Minor aute&#x0303; quoad Imperatore&#x0303; habetur
in Cleme&#x0303;t. Pastoralis. de Re iudic. in fine,<marginalia>Clementin.</marginalia>
ibi, Nec prædicta suppletio circa subdit&#x0169; ad ea
potuisset de ratione referri, per quæ de crimine
præsertim sic graui delato defe&#x0303;sionis (quæ à iure<-P>@@

<-P>prouenit naturali) facultas adimi valuisset; cum
illa Imperatori tollere nō licuerit, quæ iuris na-
turalis exist&#x0169;t. Et gener aliter ide&#x0303; sumitur
ex c. Super eo, de Vsur. ibi, c&#x0169; vsurar&#x0169; crime&#x0303;<marginalia>Ca. Super|eo.</marginalia>
vtrius&#xE8BF; testamenti pagina detestetur, super hoc
dispensatione&#x0303; aliquā posse fieri non videmus. Ex
eo enim quod vtr&#x0169;q&#x0301;; testamentum tale
crime&#x0303; detestetur, tacitè colligit Ponti-
fex, esse contra ius naturale, & hinc esse
indispensabile simpliciter, ac subinde &#xA751;
quanc&#x0169;q&#x0301;; hominis potestate&#x0303;. Tertiò, in
his præceptis eadem est ratio partis, &
totius: nam in propositione necessaria,
quā Dialectici dic&#x0169;t esse in materia na-
turali, nō minus repugnat falsitas vnius
singularis, quàm totiusvniuersalis pro-
positionis; sed omne præcept&#x0169; naturale
est in materia naturali, & cōtinet abso-
lutā veritate&#x0303; ex natura rei necessariā;
ergo sicut abrogari non potest, ita neq&#x0301;;
in aliquo singulari casu mutatione&#x0303; reci
pere, & conseque&#x0303;ter nec dispensari. Sed
vis huius argumenti pendet ex dice&#x0303;dis
in cap. seq. & in solutionib&#xA770; argume&#x0303;tor&#x0169;.</P><marginalia>11.|2. assertio.|Præcepta|iuris natu-|ralis, quæ|pendent in|sua obliga-|tione à con|sensu vol&#x0169;-|tatis huma|næ possunt|aliquando|per homi-|nes dispen-|sari.</marginalia>
<P>  Dico secundo; Præcepta iuris natu-
ralis, quæ pendent in sua obligatione
præceptiua á priori consensu vol&#x0169;tatis
humanæ, & ab efficacia illius ad aliquid
agendum, possunt interd&#x0169; per homines
dispensari, non directè, ac pręcisè aufe-
re&#x0303;do obligationem legis naturalis, sed
mediante aliqua remissione, quæ fit ex
parte materiæ. Prior pars negatiua cō-
stat facilè ex præcede&#x0303;ti assertione, quia
etiam illa pręcepta secund&#x0169; se spectata
continent intrinsecam honestatem, quę
nunquam potest auferri, aut violari, si
ad suam materiam applice&#x0303;tur, vt patet
in his præceptis, seruanda est fides, vel
Deo, vel homini, & similibus. Altera ve-
rò pars affirmatiua probatur optimè
exe&#x0303;plis de Voto, iurame&#x0303;to, & similibus,
& explicata est latè in tract. de Voto lib.
6. cap. 9. & infrà respondendo ad argu-
menta clarior fiet. Ratio autem non est
alia, nisi quia materiam illam mutari,
vel variari non est contra legem natu-
ralem, quia pendet ex voluntatis mu-
tatione. Et hac etiam ratione hoc non
excedit potestatem superioris humani,
vel quatenus ab illo pendet voluntas
subditi, vel quatenus est Vicarius Dei.
Facta autem tali mutatione, non so-
lum non repugnat auferri obligatio-
ne&#x0303; legis naturalis, sed etiam ipsa per se<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0165.jpg/>
@@1@<SE165>158 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>cessat, ac desinit obligare. Imò hoc mo-
do priuatus homo potest interdum au-
ferre obligatione&#x0303; naturalem ortam ex
promissione v. g. remittendo illam, vel
ortam ex mutuo perficie&#x0303;do donatione&#x0303;.
Ad hunc ergo mod&#x0169; intellige&#x0303;da est hæc
relaxatio iuris naturalis, quæ in hoc ge
nere dispensationis admiscetur, quæ re
vera in rigore non est dispensatio iuris
naturalis, sed vocatur dispensatio voti,
aut iuramenti, quia fit per remissione&#x0303;
quandam ex potestate superiori, & iu-
risdictionis; tamen in rigore potius est<marginalia>Albert. Bo|lognet.</marginalia>
dispensatio facti, quàm iuris, vt rectè
dixit Albert. Bolognet. suprà.<marginalia>12.|3. assertio.|Per ius hu|manum ita|materia iu|ris naturæ|mutari po-|test, vt ra-|tione illius|varietur o-|bligatio iu-|ris natura-|lis.|L. Manu-|mißiones.|L. Ius ciui-|le.</marginalia>
<P>  Dico tertiò. Per ius humanum, siue
genti&#x0169;, siue ciuile fieri potest talis mu-
tatio in materia legis naturalis, vt ra-
tione illius varietur etiam iuris natu-
ralis obligatio. Iuxta hanc conclusione&#x0303;
intelligenda videntur nonnulla iura ci-
uilia, vel Iuristæ, cùm dicunt, per ius ge&#x0303;-
tium, vel ciuile detrahi aliquid de iure
naturali, vt patet ex l. Manumissiones, & l.
Ius ciuile. ff. de Iustit. & iure, & in §. Ius au-
tem, Instit. de Iure natur. genti&#x0169;, & ciuili.
Hanc etiā assertionem confirmāt mul-
ta ex exe&#x0303;plis in primo fundamento cō-
trariæ sente&#x0303;tiæ adductis, vt in eor&#x0169; ex-
plicatione videbimus. Ratio deniq&#x0301;; est,
quia hic modus mutationis non repug-
nat necessitati, & immutabilitati iuris
naturalis, & ali&#x0169;de est conueniens, & sę-
pè necessarius hominibus iuxta varias
mutationes, quę in statu eorum contin-
gunt. Et hoc modo rectè accōmodatur
vsitat&#x0169; exemplum ex August. sumptum,
quod sicut medicina alia pręcepta tra-
dit pro infirmis; alia pro sanis, & quędā
pro fortibus, alia pro debiliorib&#xA770;, & ta-
me&#x0303; non proptereá regulæ medicinæ in
se variātur, sed multiplicantur, & quędā
nunc deserui&#x0169;t, nunc aliæ: ita ius natu-
rale idem existe&#x0303;s aliud præcipit in tali
occasione, aliud in alia, & n&#x0169;c obligat,
& non anteà, vel posteà sine sui muta-
tione, propter materiæ variationem.</P>
<P>  Ad argumenta igitur prioris senten-<marginalia>13.|Fit satis ar|gumentis.|Ad prim&#x0169;</marginalia>
tiæ, quatenus huic resolutioni obstare
possunt, respōdendum est. Circa prim&#x0169;
itaq&#x0301;ue exemplum in primo argumento
positum de rerum cōmunitate, & diui-
sione Scot. in 4. d. 15. q. 2. ar. 1. & ibidem<marginalia>Scot.|Gabr.</marginalia>
Gabr. q. 2. in princ. dicunt, ante peccat&#x0169;
habuisse homines pręceptum, vt omnia<-P>@@

<-P>essent communia; post peccatum verò
sublatum fuisse illud præceptum, & ideò
rerum diuisionem non fuisse contra ius
naturæ. Sed hæc sententia quoad illud
primum præceptum, non placet, quia
non video necessitatem illius præcep-
ti. Nam si ponatur positiuum, gratis as-
seritur, cum ostendi non possit, si natu-
rale, probanda est necessaria connexio
communitatis rerum cum statu inno-
centiæ; nulla autem esse videtur, quia
salua morum honestate, possent homi-
nes in illo statu res aliquas, præsertim
mobiles, & ad ordinarium vsum neces-
sarias sibi vsurpare, & inter se diuidere.
Quod notauit Almai. ibi q. 2. ar. 1. con-<marginalia>Almain.</marginalia>
iecturæ autem, quibus vtitur Scot. ad
ostendendum illud pręceptum, scilicet,
quia communitas in illo statu esset ma-
gis accommodata ad hominum susten-
tationem, & pace&#x0303;, & similes solum pro-
bant, tunc nō fuisse necessariam rerum
diuifionem, vel ad summum cōmunita-
tem rerum futuram fuisse vtiliorem in
illo statu; non verò fuisse necessariam.
Sicut è conuerso congruentiæ, quæ oste&#x0303;
dunt, diuisionem rerum esse cōmodiore&#x0303;
in natura lapsa, non probant, hanc diui-
sionem esse sub præcepto naturali, sed
solum esse huic statui, & conditioni ho-
minum accōmodatam. Aduerto tamen
etiam iuxta illam sententiam Scotinō
esse admittendam intrinsecam, & pro-
priam mutationem in iure naturali, sed
solam cessatione&#x0303; obligationis eius pro-
pter mutationem factam ex parte ho-
minum, atq&#x0301;ue adeò in ipsa materia.</P>
<P>  Communis ergo responsio tam ad<marginalia>14.|Distinctio|iuris natu-|ralis in ne-|gatiu&#x0169;, &|positiuum.</marginalia>
illud exempl&#x0169; quàm ad multa alia est,
dupliciter aliquid esse de iure naturali,
scilicet, negatiuè, & positiuè. Negatiuè
esse dicitur, quod ius naturale non pro-
hibet, sed admittit, quanuis neq&#x0301;ue illud
positiuè præcipiat: quādo verò aliquid
præcipit, dicitur id esse positiuè de iu-
re naturali, & quando prohibet, dice-
tur esse positiuè contra ius naturale.
Diuisio ergo rerum non est contra ius<marginalia>Rerum di-|uisio nō est|contra ius|natur alepo|sitiuum.</marginalia>
naturale positiuum, quia nullum erat
naturale præceptum, quod illam pro-
hiberet. Quando ergo aliqua iura di-
cunt esse contra ius naturale, intellige&#x0303;-
da sunt de iure naturali negatiuè: sic
enim communitas rerum erat de iure
naturali, quia ex vi illius res omnes es-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0166.jpg/>
@@1@<SE166>C. 14. An ius nat. tolli, vel dispe&#x0303;sari queat potestate humàna? 159
<duolan 2><-P>sent cōmunes, nisi homines aliud intro-
duxissent. Sumitur ex D. Tboma 2. 2. q.
66. ar. 2. ad 1. & in d. q. 94. ar. 5. ad 3. Cōr.<marginalia>D. Thom.|Conrad.|Conarr.|Nauar.</marginalia>
de Cōtract. q. 10. Couarr. in Regula Pec-
cat&#x0169;. 2. p. §. 11. n. 3. & Nauar. in c. Ita quor&#x0169;-
dam, de Iudęis notab. 11. Glossa penult.</P>
<P>  Hanc verò responsionem impugna-
uit ex Iuristis Fortunius Garcia in dict.<marginalia>15.|Fortunij|obicctiones|contra da-|tam doctri|nam.</marginalia>
l. Manumissiones. n. 8. Quia iuxta illam di-
stinctionem non magis libertas, quàm
seruitus, nec magis communitas, quàm
diuisio rerum esset de iure naturę, quod
est contra dicta iura, & contra commu-
nem sententiam. Sequela patet, quia e-
tiam rerum diuisio est de iure naturæ
negatiuè, quia non prohibetur. Secun-
dò, quia aliàs sequeretur, stando in iure
naturæ potuisse vnum hominem licitè
priuare alium libertate, & redigere in
seruitute&#x0303;, quia nihil ageret contra prę-
cept&#x0169; legis naturalis, quod patet, quia
libertas solum negatiuè dicitur esse de
lege naturæ, scilicet, quia non prohibe-
tur; non verò quia aliquo pręcepto po-
sitiuo mandetur; ergo actio contraria
libertati non est prohibita iure naturę.
Tertiò, inde etiam sequeretur, potuisse
homines licitè suo arbitrio, & per po-
tentiam vsurpare, & res omnes, & iuris-
dictionem, & dominium in alios homi-
nes, quia in hoc non agerent contra ali-
quod pręceptum legis naturalis, sed so-
lum contra id, quod permittebatur ex
vi legis naturalis, quod non est per se
malum. Vnde hinc videtur sumpsisse oc-
casionem opinio quorundam Iuristar&#x0169;
dicentium, reges temporales de abso-
luta potentia sua posse suo arbitrio do-
minia rerum transmutare, vel sibi vsur-
pare. Sic ferè loquitur Glossa in capite
Per principalem, verb. Ad nos. 9. q. 3. licèt<marginalia>Glossa.</marginalia>
non satis declaret, posse principem sine
causa iusta id facere. Idem Angel. in l.
Item si verberibus. §. 1. ff. de Rei vindicat.<marginalia>Angel.</marginalia>
Hęc autem absurdissima sunt, vt est per
se notum, quia sunt contra hominum
pacem, & iustitiam, & contra ius vni-
cuiq&#x0301;ue datum à natura.</P>
<P>  Sed hæ obiectiones proced&#x0169;t ex ma-
la intelligentia illius distinctionis, ad<marginalia>16.|Fit satis ob|iectionibus|& explica-|tur ampli&#xA770;|doctrina.</marginalia>
quam melius percipiendam supponen-
da est alia distinctio iuris, quæ in supe-
rioribus à nobis data est: diximus enim
ius aliquādo significare legem; aliquā-
do verò significare dominium, vel qua-<-P>@@

<-P>si dominium alicuius rei, seu actionem
ad vtendum illa: nunc ergo idem dici-
mus de iure naturali. Atq&#x0301;ue ita distin-
ctio D. Thomæ, & communis intelligi-
tur de iure naturali præceptiuo, & in
ordine ad materiam, de qua sermo est.
Quo sensu manifestum est, diuisionem
rer&#x0169; non esse contra ius naturale, quod
illam prohibeat absolutè, & simpliciter.
Et idem est de seruitute, & alijs simili-
bus. At verò si loquamur de iure natu-
rali dominatiuo, sic verum est liberta-
tem esse de iure naturali positiuè, & nō
tantum negatiuè, quia ipsa natura ver&#x0169;
dominium contulit homini suæ liberta-
tis. Communitas etiam rerum aliquo
modo pertineret ad dominium homi-
num ex vi iuris naturæ, si nulla esset fa-
cta rerum diuisio, quia homines habe-
rent positiuum ius, & actione ad vsum
rerum cōmunium, vt est per se euidens,
& rectè probat prima obiectio facta.
Nā hac ratione libertas est de iure na-
turæ, potius quàm seruitus, quia natura
fecit homines positiuè (vt sic dicam) li-
beros c&#x0169; intrinseco iure libertatis, non
tamen ita fecit positiuè seruos, proprie
loquendo. Similiter contulit communi-
ter dominium rerum omnium, & conse-
quenter vnicuiq&#x0301;; dedit potestatem vte&#x0303;-
di: proprietatem autem dominior&#x0169; non<marginalia>August.|Soto.|Molin.</marginalia>
ita contulit, vt egregiè declarat Augu-
stinus tract. 6. in Ioan. in fine, & cap. 1. d.
8. & de hoc communi dominio videri
potest Soto lib. 4. de Iustit. q. 4. ar. 1. Mo-
lin. tract. 2. de Iustit. disp. 3.</P>
<P>  Per quod etiā patet respōsio ad alias<marginalia>17.</marginalia>
illationes; nihil enim illorum sequitur,
quia illa repugnāt huic iuri positiuo, &
dominatiuo, quod natura vel omnibus,
vel singulis cōtulit. Vnde quāuis natura
non præceperit, vt res semper essent cō
munes (quo sensu dicitur cōmunitas re-
rum de iure naturæ negatiuè) tame&#x0303; du-
rante illo statu, positiu&#x0169; præcept&#x0169; iuris
naturæ erat, vt nemo prohiberetur, nec
impediretur abvsu necessario cōmuni&#x0169;
rer&#x0169;. Quod præcept&#x0169; suo modo n&#x0169;c du-
rat in his rebus, quę c&#x0169;munes sunt, quā-
diu nō sunt diuersę aliquo modo; nemo
enim potest prohiberi à cōmuni vsu il-
larum per se loque&#x0303;do, id est, seclusa spe-
ciali necessitate, vel causa iusta. Sicut
etiā è cōtrario, quāuis diuisio rer&#x0169; non
sit præcepta iure naturæ; tamen post-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0167.jpg/>
@@1@<SE167>160 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>quam facta est, & applicata sunt domi-
nia, ius naturæ prohibet furtum, seu in-
debitam acceptionem rei alienæ. Et ob
hanc causam non licent ea omnia, quæ
in ea obiectione inferuntur, vt constat,
& de illis videri possunt Couarr. lib. 3.<marginalia>Couarr.|Pinel.</marginalia>
Variar. c. 6. & Pinel. in Rubri. C. de Resc.
vendi. p. 1. cap. 1. n. 14. & sequentibus.</P>
<P>  Sed adhuc obstat sec&#x0169;dum exempl&#x0169;,
quia diuisio dominiorum quoad liber-<marginalia>18.</marginalia>
tatem à natura facta est; quomodo er-
go potest licitè auferri. Et in vniuers&#x0169;
oritur alia difficultas, cur possit ius na
turæ dominatiuum, etiam si positiuè ab
ipsa natura datum sit, immutari, & per<marginalia>Cur ius na|turæ domi-|natiu&#x0169; pos-|sit per ho-|mines mu-|tari, nō ita|vero præ-|ceptiuum.</marginalia>
homines aliquando licitè, & validè au-
ferri; non autem ita possit mutari ius
naturæ præceptiuum. Respondeo prius
ad secundum exemplum, quanuis natu-
ra dederit libertatem, & domini&#x0169; eius,
non tamen absolutè prohibuisse, ne au-
ferri possit. Nā in primis eo ipso, quod
homo est dominus suæ libertatis, potest
eam vendere, seu alienare. Respublica
etiam per potestatem altiorem, quam
habet ad regendos homines, potest ex
iusta causa (vt in p&#x0153;nam) hominem pri-
uare sua libertate: nam etiam natura
dedit homini vitam quoad vsum eius,
ac possessionem, & interdum nihilomi-
nus potest iustè illa priuari per potesta-
tem humanam.</P>
<P>  Ratio autem generalis differe&#x0303;tiæ in-<marginalia>Solutio, &|ratio diffe-|rentiæ.</marginalia>
ter ius pręceptiu&#x0169;, & dominatiuum est,
quia illud prius cōtinet regulas, ac prin
cipia bene operādi, quæ contine&#x0303;t neces
sariā veritate&#x0303;, & ideò immutabilia s&#x0169;t:
fundātur enim in intrinseca obiector&#x0169;
rectitudine, vel prauitate. Ius autem do
minatiu&#x0169; solum est materia alterius iu-
ris præceptiui, & consistit (vt sic dicā)
in facto quodam, seu in tali conditione,
vel habitudine rer&#x0169;. Constat autem res
omnes creatas, præsertim corruptibi-
les, habere à natura multas cōditiones,
quæ mutabiles sunt, & per alias causas
auferri possunt. Sic ergo dicimus de li-
bertate, & de quocunq&#x0301;; iure simili, etiā
si positiuè sit à natura datum, posse per
homines mutari, quia in singulis perso-
nis est depende&#x0303;ter, vel à sua voluntate,
vel à republica, quatenus habet legiti-
mam potestate&#x0303; in omnes priuatas per-
sonas, & bona earum, quantum ad debi-
tam gubernationem necessarium est.</P>@@

<P>  Atq&#x0301;ue ex his reliqua exempla facilè
expedita sunt. Nam terti&#x0169; de præscrip-<marginalia>19.</marginalia>
tione solum probat, leges ciuiles posse
ex iusta causa mutare, vel trāsferre iu-
ra dominandi, qua mutatione facta, ex-
trinseca ratione dici potest mutari ius
naturale, quia mutata materia, cessat
prius ius, & aliud obligat, quod non re-
pugnat dictis; imò illa confirmat. Quar-
t&#x0169; verò exempl&#x0169; de testamentis, vel cō-
tractibus sol&#x0169; probat, ius human&#x0169; pos-
se aliquid addere iuri naturali, quod e-
tiā ver&#x0169; est. Neq&#x0301;; inde sequitur aliquid
contra positiuum præceptum iuris na-
turæ, quia ius naturale non præcipit. v.
g. vt matrimoni&#x0169; sine tot testibus fact&#x0169;
valeat; sed in hoc negatiuè se habet nō
exigendo testes. Vnde fit, vt quādiu ius
positiuum illos non postulauerit, matri-
monium sine illis valeat ex vi iuris na-
turalis: postquam autem ius positiuum
talem conditione&#x0303; postulabat ad valore&#x0303;
contractus, ius naturale illi non repug-
nat, sed potius suo modo ad illius iuris
obseruationem obligat, & sic de alijs
formis humano iure inue&#x0303;tis dice&#x0303;d&#x0169; est.</P>
<P>  Ad secundum argument&#x0169; continens<marginalia>20.|Ad secun-|dum.</marginalia>
exempla humanar&#x0169; dispensation&#x0169; in le-
ge naturali respōdetur, procedere iux-
ta secundam assertione&#x0303;, & illā probare.
Nam primum exempl&#x0169; de voto, & iura-
me&#x0303;to, apertè versantur in materia, quæ
pendet ex humano arbitrio, & cōsensu,
& ita in illorum dispensatione non re-
laxatur in se præcept&#x0169; legis naturalis,
sed remittitur debitum ortum ex con-
sensu humano, & ita cessat conseque&#x0303;ter
obligatio naturalis pręcepti, vt intract.
de Iurame&#x0303;to, & Voto ex professo tradi-
tum est. Eiusdem generis est secundum
exempl&#x0169; de matrimonio rato: nam etiā<marginalia>Quomodo|cesset natu-|rale iusper|dispensatio|nem, quæ|fit in voto|& alijs à|Prælatis.</marginalia>
ibi obligationi naturali substernitur cō
tractus humanus, ratione cuius potest
in illo dispe&#x0303;sari. Quod si instes; quia lex
naturalis præcipit, vt vinculum illud sit
indissolubile. Respōdeo, non ita hoc prę
cipere naturale&#x0303; lege&#x0303;, vt absolutè sit in-
trinsecè mal&#x0169;, contract&#x0169; illum dissolui:
nam hoc non ostenditur sufficienter ex
principijs naturalibus, sed sol&#x0169; vt dis-
solui non possit priuata auctoritate, &
voluntate contrahenti&#x0169;, quia talis dis-
solutio non fit sine aliquo præiudicio
communitatis, seu ipsius naturæ cōser-
uādæ, cui per tale vinculum fuit aliquo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0168.jpg/>
@@1@<SE168>C. 14. An ius nat. tolli, vel dispe&#x0303;sari queat potestate humana. 161
<duolan 2><-P>modo ius acquisit&#x0169;, & ideò dissolui non
potest priuata auctoritate: contra quā
naturalem legem non fit, quando dispe&#x0303;-
satur auctoritate publica, & ita nulla
dispensatio in &#xA753;prio iure naturali præ-
ceptiuo ibi interuenit. Quod autem id
fieri possit auctoritate publica non est
contrari&#x0169;, imò consentaneum ipsi natu
ræ, quia natura ipsa (vt sic dicā) potest
cedere iuri suo propter aliud bon&#x0169; ma-
ius, quod in suum etiā cōmodum red&#x0169;-
dat. Et quia administratio eorum iuri&#x0169;,
quæ ad cōmune bon&#x0169; naturæ pertine&#x0303;t,
cōmissa est potestati gere&#x0303;ti curam rei-
publicæ, ideò non est contra naturale
ius, quod talis actus auctoritate publi-
ca dissoluatur. An verò hæc potestas sit
supranaturalis, vel possit esse in pura
natura, vel matrimoni&#x0169; esset purus cō-
tractus, & non sacramentum, & quomo-
dò locum habeat in matrimonio tant&#x0169;
rato, & non in consummato in materia
de Matrimonio tractandum est.</P>
<P>  In tertio exemplo de dispe&#x0303;satione in
residentia Episcoporum, disputari pos-<marginalia>21.</marginalia>
set, an obligatio residendi sit de iure na
turali, vel diuino positiuo, sed quia non
est huius loci, suppono esse de iure natu
rali. Quo supposito Soto (vt suprà retu-
li) negat illam esse verā dispensatione&#x0303;,<marginalia>An Pon-|tifex possit|dispensare|in residen-|tia Episco-|pi quæ est|de iure na-|turali.</marginalia>
per quam relaxetur eius obligatio, sed
esse interpretationem tantum, quod in
tali casu ius naturale non obliget. Quia
cum illud pręceptum sit affirmatiuum,
non obliget pro se&#x0303;per, & ideò facile oc-
currere possunt occasiones, in quibus,
seu pro quibus tale præcept&#x0169; non obli-
get, & in illis habebit locum interpre-
tatio. Sed hæc responsio efficaciter im-
probatur rationibus factis inter argu-
me&#x0303;tandum. Quia vbi est pura interpre-
tatio, non tollitur obligatio, sed ablata
supponitur, & declaratur: in hoc autem
genere est euide&#x0303;s, & experie&#x0303;tia notissi-
m&#x0169;, sæpè concedi licentias, & dispensa-
tiones in casibus, in quibus per se obli-
gatio nō cessauerat; nec priuata aucto-
ritate posset tuta conscientia omitti,
per quāc&#x0169;q&#x0301;; interpretatione&#x0303; doctrina-
le&#x0303; (vt sic dicā) subsistente tali causa; & ta
men facta facultate per Pontificem c&#x0169;
eade&#x0303; causa sola, dubitand&#x0169; non est, quin
tuta conscie&#x0303;tia nō resideatur; ergo sig-
num est, esse ibi verā relaxationem per
potestate&#x0303; iurisdictionis. Neq&#x0301;; etiā dici<-P>@@

<-P>potest, illam esse interpretatione&#x0303; in ca-
su dubio, & ideò requirere iurisdictio-
ne&#x0303;, quia null&#x0169; supponitur dubium; imò
supponitur vt certum, causam non esse
tale&#x0303;, quæ per se valeat auferre obliga-
tione&#x0303;. Quod etiā patet, quia causa sępe
est extrinseca respectu talis obligatio-
nis, vt publica vtilitas in regimine to-
tius regni, vel in assistendo catholico
principi ad cōmune bon&#x0169; Ecclesiæ, vel
regni, & similes, quæ per se non excu-
sant, & multum pendent ex arbitrio hu-
mano, & ideò possunt sufficiere ad ho-
nestandam dispensationem; non verò
ad tollendam per se obligationem.</P>
<P>  Cōcedo ergo illā esse dispensatione&#x0303;.<marginalia>22.|Auctoris|sente&#x0303;tia pos|se humana|potestatedi|spensari in|residentia|Episcopi, et|assignatur|ratio.</marginalia>
Dico tame&#x0303; non esse in iure naturali prę
ceptiuo per se spectato, sed in materia
eius mutando illam, quatenus etiā pen-
det ex consensu, aut voluntate humana;
qua mutatione facta ips&#x0169; naturale prę-
ceptum per se cessat obligare. Declara-
tur, quia illa obligatio residendi non in-
surgit, nisi mediante pacto, & vinculo
inter Episcopum, & Ecclesiam; hoc aute&#x0303;
pact&#x0169;, & vincul&#x0169; humana voluntate cō-
trahitur, & ideò ex hac parte mutabile
est salte&#x0303; per potestatem publicam cap.
Inter corporalia, de Translat. Epis. & ideò<marginalia>Cap. In-|ter corpo-|rali{a}.</marginalia>
per eande&#x0303; relaxari potest, & conseque&#x0303;-
ter etiā potest naturalis obligatio, quæ
ex illo nascitur, vel mutari, vel auferri.
Et declaratur amplius, quia illud pact&#x0169;
inter propri&#x0169; Episcop&#x0169;, & suā Ecclesiā
ex natura rei subordinatur supremo pa
stori, ita vt in illo pacto includatur cō-
ditio offere&#x0303;di se ministerio talis Eccle-
siæ c&#x0169; subordinatione ad suprem&#x0169; pa-
store&#x0303;, qui habet in illa Ecclesia excelle&#x0303;-
tiore&#x0303; potestate&#x0303;, & immediatā etiā curā.
Quādo aute&#x0303; Pontifex dispe&#x0303;sat in reside&#x0303;
tia, ipse statuit, quomodo pro tali te&#x0303;po-
re prouidend&#x0169; sit tali Ecclesiæ, & quasi
onus illius in se suscipit, & inde conse-
que&#x0303;ter fit, vt &#xA753;prius Episcopus libere-
tur personali obligatione, nō per dispe&#x0303;-
satione&#x0303; in pręcepto naturali, sed quia il
lo modo revera implet pact&#x0169; c&#x0169; sua Ec-
clesia, ex quo illa obligatio pręcepti o-
riebatur. Vel potius impletur illa obli-
gatio alio modo incluso etiā in ipso pa
cto, &#xA753;uide&#x0303;do Ecclesię modo pręscripto
à supremo pastore ex rationabili causa:
hoc enim supponi debet, quia hęc est iu-
sta cōditio, quā vincul&#x0169; ipsum includit.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0169.jpg/>
@@1@<SE169>162 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><P>  Ad quartum exemplum de impedi-<marginalia>23.|Impedime&#x0303;|ta iure na-|turæ matri|monia diri|mentia ne-|que&#x0169;t à Pō|tifice dispe&#x0303;-|sari.</marginalia>
mentis irritantibus iure naturali, nunc
supponimus esse probabilius, in talibus
impedimentis non posse dispensari per
potestatem humanam, vt quòd aliquis,
qui matrimonium cum vna contraxit,
& consummauit, aliam ducat, priori vi-
uente, vel manente vtroq&#x0301;ue vinculo va-
lido, vel dissoluto priori: neutrum enim
fieri potest per humanam potestatem,
idemq&#x0301;ue est in similibus. Vnde hæc exe&#x0303;-
pla potius confirmāt primam assertio-
nem: nam hæc impedimenta, si natura-
lia sunt, ex pura ratione pendent, non
ex voluntate humana. Vnde non credi-
mus, esse aliquando in Ecclesia dispen-
satum in matrimonio inter fratres, si
tamen id factum est, credendum est, fa-
ctum esse adhærendo opinioni dicenti,
illud non esse impedimentum irritans
iure naturę, de quo plura in propria ma
teria, & aliquid addemus in capite se-
quenti.</P>
<P>  Alia verò exempla nihil faciunt ad
causam: nam in priuilegijs decimarum<marginalia>24.</marginalia>
non derogatur iuri naturæ, sed humanę
determinationi. Quia licèt sustenta-
tio ministrorum Ecclesię sit de iure na-
turæ, tamen modus, & distributio illius
oneris inter fideles humani iuris, & ar-
bitrij est, & in hoc tantùm fit aliqua im-
mutatio, vt latè declaraui tractat. 2. de
Relig. lib. 1. cap. 14. Immunitas etiā Ec-
clesiastica quoad personas (dato quòd
sit de iure diuino naturali, quod nunc
non agimus) nonviolatur, nec minuitur
in se, & prout esse potest in præcepto na
turali, ex eo, quod auctoritate Pōtificis
interdum aliquis Clericus priuetur il-
la, & potestati laicę subijciatur, vel quia
t&#x0169;c potestas Ecclesiastica subit ratione&#x0303;
ministri Pontificis, vel certè quia ratio
natur alis non alio modo dictat hanc im
munitatem, nisi cum depende&#x0303;tia, & sub-
ordinatione ad suprem&#x0169; Ecclesiastic&#x0169;
pastorem; & ita ibi nulla interuenit dis-
pensatio in iure naturali præceptiuo.
Quia ius naturale non præcipit ita cle-
ricos esse immunes, vt etiā ex iusta cau-
sa non possit Ecclesiasticus Prælatus,
pręsertim suprem&#xA770; eos brachio sęculari
remittere, vt est per se notum. Quapro-
pter quando hoc fit non solum non est
relaxatio iuris naturalis, verum potius
est iusta exequutio iustitiæ, quam diui-<-P>@@

<-P>num, & naturale ius dictat. Alia verò
exempla, quæ Felinus ibi citatus addu-
cit, prudens omitto, quia multa ex di-
ctis excluduntur; alia probabilia non
sunt; alia verò non ad præsentem causā
pertinent, sed quæstionem de dispensa-
tione in iure diuino positiuo infrà suo
loco tractandam attingunt.</P>
<P>  Ad rationem respondeo confirmare<marginalia>25.</marginalia>
secundam assertionem, & non procede-
re contra primam. In his enim obliga-
tionibus, quæ pendent ex consensu, vel
pacto humano, frequens esse potest illa
necessitas dispensandi, & ideò consen-
taneum est diuinæ prouidentiæ, vt illam
potestatem reliquerit in Ecclesia. Qua
ratione in tractatibus de Iuramento, &
voto vsi sumus. Item materia talis obli-
gationis de se est mutabilis, & variabi-
lis, & humana voluntas sæpe impruden-
ter consentit in obligationem aliquā,
& ideò materia illa apta erat ad pote-
statem dispensandi. At verò quando lex
naturalis obligat ex vi solius rationis
in materia independente à priori con-
sensu humano, non solum esse non po-
test necessitas dispe&#x0303;sationis, sed etiam
illi repugnat: nam si res sit prohibita
ratione naturali, est intrinsecè mala,
quæ ergo potest esse necessitas dispen-
sationis in tali lege? Si verò sit præcep-
ta, vel occurrente necessitate, talis lex
non obligabit, & non erit necessaria
dispensatio, vel si non obstante necessi-
tate lex obligat ex vi rationis, omissio
illius est intrinsecè mala in tali artìcu-
lo, & ideò nulla potest esse necessitas
permittendi illam. Et ita cessant reli-
qua, quæ ibi adducuntur, quæ habere
possent aliquem colorem pro iure diui-
no positiuo, & in suo loco tractab&#x0169;tur:
nam ad ius naturale non recte accom-
modantur. Quod verò in fine additur
de interpretatione in c. 16. tractabitur.</P>
<Z>CAPVT XV.
Vtrum Deus dispensare possit in lege naturali
etiam de absoluta potestate.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi est, quia omnis
legislator potest in sua lege dis-<marginalia>1.|Ratio diffi-|cultatis.</marginalia>
pensare quod in humano legis-
latore tā generaliter, & sine exceptione
hoc verum habet, vt etiā si absq&#x0301;; causa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0170.jpg/>
@@1@<SE170>Ca. 15. An Deus de pote&#x0303;t. absoluta dispe&#x0303;s. queat in leg. nat. 163
<duolan 2><-P>dispenset, fact&#x0169;teneat; ergo multo ma-
gis in Deo; ergo cum ipse sit auctor na-
turalis legis poterit in ea dispensare.
Confirmatur, quia ita fec isse videtur
dispensando cum Abrahamo in quinto
præcepto Decalogi Genes. 22. & cum
Osea in 6. quando illi præcipit accipe-
re mulierem fornicariam Oseæ 2. & c&#x0169;
filijs Israel in septimo, quādo ex Dei fa
cultate spoliauer&#x0169;t Ægiptios Exod. 12.</P>
<P>  Distinguamus tres ordines præcep-<marginalia>2.|Distingui-|tur tiiplex|ordo præce|ptorum na|turalium.</marginalia>
torum naturalium: quędam sunt vniuer
salissima principia, vt malum faciend&#x0169;
non est, & bon&#x0169; est prosequendum: quę-
dam vero sunt conclusiones immedia-
tæ, & omnino intrinsece coniunctæ di-
ctis principijs, vt præcepta Decalogi.
In tertio ordine sunt alia pręcepta, quæ
multo magis sunt remota à primis prin
cipijs; imo & ab ipsis Decalogi pręcep-
tis de quibus postea exempla ponemus.
De primis non est cōtrouersia inter au-
ctores: nam certum est, in ea non cade-
re dispensationem respectu hominis li-
bere, & moraliter operantis. Nam si
Deus faciat, vt homo careat omni ope-
ratione morali, liberum vsum rationis,
& voluntatis impediendo, excusaretur
homo ab omni lege naturali, quia nec
bene, nec male moraliter operari pos-
set; tamen illa non esset dispensatio in
lege naturæ, sed esset impedire subiect&#x0169;
ne esset capax obligationis illius, sicut
nunc infans non obligatur proprie lege
naturali. At vero si homo relinquitur
capax liberę operationis, absolui non
potest ab omnibus illis principijs legis
naturæ; quia posita quacumq&#x0301;ue dispen-
satione, necesse est, vt illa principia sint
regula houestè operandi, vel enim dis-
pensatio facit operationem, vel caren-
tiam eius licitam, vel non facit, si nō fa-
cit, nulla est dispensatio, si vero facit, ne
cesse est, vt ratio iudicet, hic, & n&#x0169;c ope
rationem esse licitam; ergo dispensatio
non potest cadere in illud principium,
bonum est pro sequend&#x0169;, quod amplius
ex dicendis constabit. Controuersia er-
go est de alijs duobus ordinibus præ-
ceptorum, & præsertim tractatur a Do-
ctoribus de secundo: nam de tertio pau
ca dicunt, & ideo in fine breuiter illam
expediemus.</P>
<P>  Est ergo prima sente&#x0303;tia, generaliter<marginalia>3.</marginalia>
affirmās posse Deum dispensare in om-<-P>@@

<-P>nibus præceptis Decalogi. Quæ conse-<marginalia>1. Sente&#x0303;tia|affirmans|De&#x0169; posse|dispensare|in omnibus|præceptis|naturalib&#xA770;</marginalia>
quenter ait, non solum posse Deum dis-
pensare, sed etiam abrogare totam il-
lam legem, aufere&#x0303;do omnino eius obli-
gationem, vel prohibitionem. Quo fa-
cto, inquit hæc opinio futura fuisse lici-
ta omnia, quę lex naturę prohibet, quā-
tunuis mala nunc esse videātur. Ex quo
tandem concludit, non solum posse De&#x0169;
hæc non prohibere, sed etiam pręcipe-
re, vt fiant; quia si mala non sunt, sed li-
cita, cur nō poterit illa præcipere. Hęc
fuit sententia Ocham. in 2. q. 19. ad 3. du<marginalia>Ocham.|Petrus A-|liac.|Andr. de|Cast Nou.|Gerson.|Almain.</marginalia>
bium, quem sequitur Petrus de Aliaco
in 1. dist. 14. & Andr. de Castr. Nouo in 1.
d. 48. q. 1. art. 1. & inclinat Gers. Alpha-
bet. 61. lit. E. & F. Almai. etiam 3. Moral.
cap. 15. vt probabilem tractat hāc opi-
nionem; postea vero illam reijcit. Fun-
dantur præcipue, quia omnia, quæ ca-
dunt sub legem naturæ, non sunt mala,
nisi quia prohibentur a Deo, & ipse libe
re illa prohibet, cum sit supremus Do-
minus, & gubernator. Item quia oppo-
situm non implicat contradictionem;
ablata enim prohibitione, reliqua om-
nia facile consequuntur.</P>
<P>  Hæc vero sententia tanquam falsa, &<marginalia>4.|exclnditur|hæc se&#x0303;te&#x0303;tia.</marginalia>
absur da à reliquis Theologis reijcitur.
Et à priori improbanda est ex dictis su
prà ca. 6. vbi ostendimus, legem natura-
lem, licet vt est propria lex diuina, prę-
cepta, & prohibitionem Dei includat,
nihilominus supponere in sua materia
intrinsecam honestatem, vel malitiam
ab ea prorsus in separabilem. Et præte-
reà ibi ostendimus, supposita diuina &#xA753;-
uidentia, non posse Deum non prohibe-
re mala illa, quæ ratio naturalis osten-
dit esse mala. Sed licet fingamus, prohi-
bitionem additam per voluntatem Dei
posse auferri; nihilominus prorsus re-
pugnat, ad id, quod per se, & intrinsece
malum est, desinere esse malum, quiarei
natura non potest mutari; vnde nec po-
test talis actus libere fieri, quin malum
sit, & dissonum naturæ rationali, vt ex
Arist. & alijs ibi ostendimus. Et videtur
per se notum, quì enim fieri potest, vt
odium Dei, vel mendacium libere facta
non sint praua. Fundamentum ergo hu-
ius sententiæ, scilicet, quod omnis ma-
litia humanorum actuum proueniat ex
prohibitione extrinseca, omnino fals&#x0169;
est. Ideoq&#x0301;, ne in æquiuoco laboremus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0171.jpg/>
@@1@<SE171>164 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>separanda est quęstio de prohibitione
extrinseca Dei, an possit ab ipso nō fie-
ri, vel respectu omnium, vel respectu ali
cuius. Nam de hac prohibitione esse po
test res magis dubia, vt in dicto cap. 6.
dixi, probabilius tame&#x0303; esse ostendi, esse
à diuina prouidentia inseparabilem, il-
la vero quæstione omissa, hic absolutè
inquirimus, an fieri possit à Deo, vt a-
ctiones illæ, quæ per legem Decalogi
prohibentur, malæ non sint vllo modo,
ita vt nec per legem ostensiuam natu-
ralis rationis vete&#x0303;tur, vt malę, & in hoc
sensu dicemus, esse falsam sententiam
Ochami, & aliorum.</P>
<P>  Vnde à fortiori cōstat, multo maius<marginalia>5.|Absurdum|quod sequi-|tur ex im-|probata se&#x0303;-|tentia; pos-|se, scilicet,|De&#x0169; præci-|pere vt ip-|semet odio|habeatur.</marginalia>
absurdum esse dicere, posse Deum ho-
mini præcipere, vt ipsummet De&#x0169; odio
habeat, quod plane sequitur ex illa sen-
tentia. Nam si potest illum actum non
prohibere, & ablata prohibitione non
est malus; ergo potest illum pręcipere.
Conseque&#x0303;s autem esse absurdum patet,
quia non potest Deus facere, vt ipsemet
sit odio dignus: nam repugnat eius bo-
nitati: neq&#x0301;ue etiam potest facere, vt sit
rectum, & ordinatum, habere odio rem
amore dignam. Item esset ibi quędam
contradictio, nam obedire Deo, est qui-
dam virtualis amor eius, & obligatio
ad obediendum præsertim nascitur ex
amore; ergo repugnat obligari ex præ-
cepto ad ipsummet Deum odio haben-
dum. Idem argumentum fieri potest de
mendacio: nam si Deus illud posset prę-
cipere, etiam posset ipse mendacium di
cere, quod erroneum est: sic enim tota
certitudo fidei periret. Atq&#x0301;ue hæc etiā
ratio probat de dispe&#x0303;satione: nam si po
test Deus dispensare in omnibus; ergo
in mendacio non tantum officioso, sed
etiam pernicioso, & in quacumq&#x0301;ue ma-
teria; multo ergo magis poterit (vt ita
dicam) secum ipse dispe&#x0303;sare, vel potius
sine dispensatione mentiri, quia respe-
ctu illius nulla est prohibitio, & aliàs di
citur, actum secundum se malum non
esse.</P>
<P>  Secunda sententia est Scoti in 3. dist.<marginalia>7.|2. opinio af|firmās præ|cepta Deca|logi, quædi|c&#x0169;tur sec&#x0169;-</marginalia>
37. q. vnica, quem ibi sequitur Gabriel
q. 1. art. 2. & refertur etiam ibidem Al-
main. distinguitq&#x0301;ue inter præcepta pri
mę, & secundæ tabulę. Primę tabulę di-
c&#x0169;tur tria pręcepta Decalogi, quę ver-
santur circa Deum, de quibus se&#x0303;tit, duo<-P>@@

<-P>prima, quæ negatiua sunt esse indisṕen-
sabilia; tertium autem, quatenus inuo-<marginalia>dæ tabulæ|dispensari|posse &#xA751; De&#x0169;|non vero|primæ.|Scot.|Gabriel,|Almain.</marginalia>
luit circunstantiam Sabbathi, & dispe&#x0303;-
sabile, & abrogabile fuisse (quod est ma
nifestum apud omnes, quia quoad id nō
fuit naturale, sed positiuum) quatenus
vero absolute continet affirmatiuum
præcept&#x0169; cultus diuini, dubitat, an dis-
pensabile sit. Et de tota hac parte huius
opinionis infra dicam. Præcepta secun
dæ tabulæ dicuntur reliqua septem, &
in vniuersum omnia, quæ circa proxi-
mos, vel creaturas versātur, de quibus
omnibus sentit Scot. dispensabilia esse.</P>
<P>  Duo fundamenta præcipua adducit<marginalia>7.</marginalia>
Scot. Vnum est, quia si essent indispensa
bilia, intellectus diuinus, vt præuenit vo
l&#x0169;tatem suam, necessario iudicaret, hos
actus esse amandos, & illos odio haben-
dos, & consequenter necessitatem im-
poneret diuinæ voluntati ad amandos
actus, quos præcipit, & odio habendos,
quos prohibet, quod reputat absurdum
& dicit alibi probasse. Secundum eius
fundamentum est, quia beatitudo ho-
minis non pendet ex aliquo actu circa
creaturam: nam solo amore sui potest
Deus hominem beatificare; ergo nullus
actus voluntatis humanæ circa creatu-
ram est medium necessarium sec&#x0169;dum
potentiam Dei absolutam ad beatitudi
nem hominis; nec etiam est impedime&#x0303;-
tum necessario illam exclude&#x0303;s; ergo nul
lus talis actus circa creaturam necessa-
rio præcipitur, aut prohibetur à Deo;
ergo potest in omni tali actu dispe&#x0303;sare.
Vnde concludit Scot. septem illa præ-
cepta Decalogi non esse conclusiones,
quę absoluta necessitate inferantur ex
principijs per se notis, sed solum habe-
re quandam conuenientiam maximam
cum natura hominis, vt illi præcipian-
tur, vel prohibeātur, ac proinde esse ca-
pacia dispe&#x0303;sationis. Ponitq&#x0301;ue exempl&#x0169;
in occisione hominis, cuius prohibitio
nō necessario infertur ex principijs na-
turę, vt in Abrahamo (inquit) ostensum
est. Atq&#x0301;ue hanc ferè sente&#x0303;tiam tenuisse
videtur Bonau. in 1. d. 47. solumq&#x0301;; differ-
re, quia de præceptis primę tabulæ in-
distinctè negat recipere posse dispensa-
tionem; de præceptis autem sec&#x0169;dæ ta-
bulę absolutè contrari&#x0169; affirmat, & pu-
tat esse sententiam Bernardi lib. de Præ-<marginalia>D. Bonau.|D. Bern.</marginalia>
cep. & dispens. capit. 5. sed de sensu Ber-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0172.jpg/>
@@1@<SE172>Ca. 15. An Deus de pote&#x0303;t. absoluta dispe&#x0303;s. queat in leg. nat. 165
<duolan 2><-P>nardi dicam inferiùs, & fortasse Bonau.
in eodem loquutus est.</P>
<P>  In hac opinione Scoti in primis con-<marginalia>8.</marginalia>
siderandum est, illum non tam admitte-
re dispensationem in iure naturali, for-
maliter loquendo, vt sic dicam, seu lo-
quendo proprie, & rigorose de præcep-
to legis naturę, sed potius extrahere ab
hoc iure præcepta secundæ tabulæ, &
ideo concedere esse dispensabilia. Vn-
de consequenter videtur non admitte-
re aliquod proprium præceptum legis
naturæ, nisi quod ad Deum pertineat.
Vtrumq&#x0301;ue patet, quia lex naturalis est
illa, quę ex vi rationis solius ducit obli-
gationem, sed illa præcepta nō sunt ta-
lia secundum Scotum, quia dicit, nō ne-
cessario inferri ex principijs naturæ, &
ita non esse intrinsece mala, nisi prohi-
beantur; ergo.</P>
<P>  In vtroq&#x0301;ue igitur mihi valde displi-<marginalia>9.|excluditur|opinio.</marginalia>
cet hęc sente&#x0303;tia. Primo enim si præcep-
ta secundæ tabulę nō essent legis natu-
ræ, ante legem per moysem datam non
obligassent homines ex vi solius ratio-
nis naturalis, quia per illam non pote-
rat cōstare de speciali prohibitione di-
uina, si ratio non ostendebat in actibus
intrinsecam malitiam. Vnde etiam post
datam legem illa præcepta moralia nō
obligassent ge&#x0303;tes, pro quibus lex Moysi
data non erat, imò nec nunc quoad nos
suam vim retinerent, quia omnia præ-
cepta, quatenus fuerunt positiua illius
legis, cessarunt. Nisi dicatur, fuisse re-
nouata à Christo in Euangelio: quod ve
rum quidem est: tamen inde retorque-
tur argumentum, quia Christus nō tra-
didit pręcepta moralia positiua, sed na
turalia, & illa magis explicauit; ergo si
nunc perseuerant, ideo est, quia natura-
lia sunt. Deinde totum illud conseque&#x0303;s<marginalia>Roman. 2.</marginalia>
videtur esse contra Paulum ad Roman.
2. dicentem. Gentes, quæ legem non habent,
naturaliter ea, quæ legis sunt faciunt, & qui si-
ne lege peccauerunt, sine lege peribunt, scili-
cet, sine lege positiua propter solam na
turalem: loquitur autem ibi Paulus de
peccatis contra pręcepta sec&#x0169;dę tabu-
læ, cum ait, Tradidit eos in reprobum sensum,
vt faciant ea, quæ non conueniunt, &c.</P>
<P>  Responderi potest, etiam si hæc præ-<marginalia>10.</marginalia>
cepta non sint omnino necessaria de le-
ge naturæ, esse tamen adeò conuenien-
tia naturę, vt ab omnibus gentibus fue-<-P>@@

<-P>rint introducta, & acceptata, & hoc sa-
tis esse, vt seclusa positiua Dei prohibi-
tione homines peccarent, ea transgre-
diendo. Sed contra: nam inde sequitur,
hęc præcepta ad summum esse iuris ge&#x0303;-
tium, quod plane sentire videtur Scot.
quando illa comparat cum dominior&#x0169;
diuisione. At vero ius gentium nō sol&#x0169; à
Deo, sed etiam ab hominibus mutabile
est, vt infra dicā, & patet, quia si aliqua
prouincia non vteretur diuisione, sed
communitate rerum, non possemus id
tanquam malum damnare; sequitur er-
go idem esse dicendum de pręceptis se-
cundæ tabulę, quod absurdissimum est.
Aliàs si aliqua gens barbara non vtere-
tur diuisione, sed communitate vxor&#x0169;.
non esset talis consuetudo tanquam in-
trinsece mala improbanda, quod nemo
dicet. Vnde, vt supra notauimus, quędā
nationes approbarunt adulteria, aliæ
non damnar&#x0169;t furta, qui errores in eis
maximè improbantur, cum tamen si tā-
tum essent contra ius gentium, non om-
nino essent damnabiles, quia non tene&#x0303;-
tur omnia regna, vel prouinciæ quoad
su&#x0169; vsum omnia iura ge&#x0303;ti&#x0169;, quę in rigo-
re humana sunt acceptare. Deniq&#x0301;ue e-
tiam Paulus loco citato illam respōsio-
nem videtur excludere, dicens. Ostend&#x0169;t
opus legis scriptum in cordibus suis, vtiq&#x0301;ue
ab auctore naturæ, vt omnes exponunt,
qui propterea dicunt, auctorem huius
legis esse ips&#x0169;met De&#x0169; per lumen natu-
rę. Confirmo hoc ex Paulo ad Rom. 13.<marginalia>Rom. 13</marginalia>
dicente, non occides, non mæchaberis, &c. in
hoc verbo instauratur, diliges proximum tuum,
sicut te ipsum, in quibus verbis docet, illa
pręcepta esse intrinsece, & ex natura rei
cōnexa cum amore proximi, & non ali-
ter pertinere ad decalogum, quàm vt
necessaria ad amorem proximi: per se
autem notum videtur, dilectionem pro-<marginalia>11.|Nō tātum|præceta er|ga De&#x0169; ne-|cessarioeße|de iure na-|turæ, sed e-|tiāplurima|erga proxi|mum.|Arist.|Cicer.|Plato.</marginalia>
ximi maximè pertinere ad legem natu-
ræ, cum sine illa conseruari non possit
natura ipsa nō solum in debito ordine,
& educatione, ver&#x0169; etiā neq&#x0301;; in suo esse;
ergo ide&#x0303; dice&#x0303;dum est de illispręceptis.</P>
<P>  Hinc autem necessario sequitur, nō
solum pręcepta erga Deum esse simpli-
citer necessaria ex vi legis naturalis,
sed etiam multa, erga proximum. Quod
etiam Philosophi agnouisse vide&#x0303;tur, vt
patet ex Aristotel. 2 Ethicor. capit. 6.
& libr. 5. cap. 7. Cicerone, & Platone in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0173.jpg/>
@@1@<SE173>166 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>libr. de Repub. & D. Thoma, & reliquis<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Theologis. Et ratio, quæ ex dictis colli-
gitur, id cōuincit. Et prætereà patet in-
ductione: nam faltem octauum præcep-
tum, Non falsum testimonium dices, omnino
necessariumest, vt à fortiori patet ex di
ctis suprà de paruitate mendatij. Item
furtum formaliter, sistendo in ratione
furti, n&#x0169;quam potest licere: nā si accep-
tio est licita, alter à quo accipio, nō est
rationabiliter inuitus; quod si nō est ita
inuitus, nō est furtum; ergo è cōtrario,
quando alius est rationabiliter inuitus,
acceptio nō est licita; ergo repugnātia
est, esse furtum, & licere; ergo hoc etiam
pręceptum simpliciter necessarium est.
Et idem argumentum fieri potest de ho
micidio, vt in tertia opinione dicam.</P>
<P>  Argume&#x0303;ta vero Scoti non cogunt: nā<marginalia>12.|Fit satis ar|gumentis|Scoti.</marginalia>
primum, vt Bassolis, Caiet. & alij nota-
runt, ęquè procedit contra priore&#x0303; par-
tem sente&#x0303;tiæ ipsiusmet Scoti, quia si ali-
quod pręceptum primę tabulę est in dis
pensabile, etiam diuinus intellectus, vt
antecedit voluntatem, necessario iudi-
cat, illud esse seruandum, & consequen-
ter vol&#x0169;tas etiam diuinę necessario cō-
formabitur huic iudicio, cum tame&#x0303; ver
setur circa aliquid creatum, sciliet, cir-
ca mores, vel actus humanos. Illud ergo
cōsequens, quātum ad intellectum Dei
spectat, nullum infert inconuenie&#x0303;s: nam
de omni veritate necessaria necessari&#x0169;
habet iudicium, siue sit de re increata,
siue de creata, siue speculatiua, siue pra
ctica, seu operabili ab homine. Quod
vero pertinet ad voluntatem Dei, si sit
sermo de simplici affectu complace&#x0303;tiæ,
vel displicentię, etiam h&#x0169;c potest Deus
necessario habere circa illud, quod iu-
dicat esse per se bonum, aut per se ma-
lum, maximè supposita voluntate libe-
ra, quam habet creandi hominem. Si au
tem sit sermo de vol&#x0169;tate aliqua bene-
placiti ferendi pręceptum, seu obligā-
di homines positiua, & superaddita obli
gatione: sic probabiliter potest dispu-
tari illud conseque&#x0303;s in vtramq&#x0301;ue par-
tem; nos autem suprà oste&#x0303;dimus vt pro-
babilius, etiam illo modo nō esse incō-
uenie&#x0303;s necessitari diuinam vol&#x0169;tatem
ad illam prohibitionem ex suppositio-
ne, quod decreuit naturam humanam
condere, & illam gubernare, seu conue-
nie&#x0303;tem prouide&#x0303;tiam circa illam habe-<-P>@@

<-P>re. Sec&#x0169;dum autem fundame&#x0303;tum Scoti
ab extrinseco sumitur: nam malitia, vel
bonitas intrinseca actus ex obiecto pe&#x0303;-
senda est, non ex habitudine, vel neces-
sitate ad vltimum finem. Vnde menda-
cium jocosum, vel officiosum in rigore
nō priuatvltimo fine, cum sit peccatum
veniale, & nihilominus indispensabile
est. Quod si dicatur impedire, quia illo
durāte, non potest obtinere beatitudo,
donec reatus illius p&#x0153;næ tollatur; sic
cōstat falsum esse assumptum: nam mul-
ti actus circa creaturas, vel omissiones
eorum possunt esse necessarij ad beati-
tudinem, vel possunt illam impedire.
Nam proptereà dixit Paulus, sine lege
perituros, qui talia faciunt. Quāuis er-
go substantia beatitudinis consistat in
solo Deo, & actibus circa illum, tamen
actus circa creaturas possunt illam im-
pedire, vel esse media necessaria ad illā
cōsequendam, quatenus red&#x0169;dant in of-
fensionem Dei, vel eius obedie&#x0303;tiam cō-
tinenti.</P>
<P>  Tertia opinio est Durandi in 1. dist.<marginalia>13.|3. opinio af|firmās præ|cepta nega|tiua Deca-|logi esse in|dispensabi-|lia excep-|to. s. præce|pto, quod|cum affir-|matiuis dis|pensari po-|test.|Durand.|Maior.</marginalia>
47. quęst. 4. & Maioris in 2. dist. 37. q. 10.
qui distinguunt inter præcepta negati-
ua, & affirmatiua, quanuis nō omnino
inter se cōueniāt. Nam Maior dicit, ne-
gatiua esse indispe&#x0303;sabilia, excepto quin
to præcepto. Non occides. Durand. vero
eandem regulam constitue&#x0303;s de excep-
tione, dixit, si verbum. Non occides, gene-
raliter sumatur pro quacumq&#x0301;ue homi-
nis occisione, sic dispensabile esse; si ve-
ro sumatur pro occisione hominis, pro
vt eam prohibet ratio naturalis, sic e-
tiam illud indispensabile esse. Sed pro-
fecto distinctio nō erat necessaria, quia
priori modo occisio non cadit sub pro-
hibitione legis naturæ, quia dicit quid
commune abstrahe&#x0303;s ab occisione iusta,
& iniusta, de qua cōstat, vt sic, non pro-
hiberi lege naturæ. Igitur loque&#x0303;do pro
priè de quinto præcepto, sine causa fit
exceptio, vt patebit. Et eodem modo
posse&#x0303;t isti auctores excipere septimum
præceptum, vel in illo distinguere, quia
etiam acceptio rei alienę potest inter-
dum iuste fieri.</P>
<P>  De affirmatiuis aute&#x0303; pręceptis. Ma-<marginalia>14.</marginalia>
ior absolute dicit, omnia esse dispe&#x0303;sabi-
lia. Et probat primò, quia potest Deus
nō concurrere cum homine ad quem-
cumq&#x0301;ue actum præceptum. Sed hoc im-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0174.jpg/>
@@1@<SE174>Cap. 15. Au Deus de pote&#x0303;t. absoluta dispe&#x0303;s. que at in leh. uat. 167
<duolan 2><-P>pertine&#x0303;s est, quia hoc non est dispe&#x0303;sare,
sed tollere potestatem operandi. Quis
enim dicat, vnum hominem dispensare
cum alio, ne audiat missam, violenter il-
lum detinendo, aut ita grauiter vulne-
rando, vt illam audire nō possit. Pro-
bat deinde, quia pro quocumq&#x0301;ue tem-
pore signato potest Deus prębere facul
tatem nō exercendi actum præceptum,
vel etiam præcipere facere aliud; ergo
hoc modo poterit pro toto tempore vi
tæ dispensare. Sed neq&#x0301;ue hoc vrget: si
consideremus, pręceptum affirmatiu&#x0169;
non obligare pro semper; & stando in
pura lege naturæ nō habere aliud tem-
pus, pro quo determinate obliget, nisi
illud, quod necessaria occasio, vel opor-
tunitas definierit. Vnde quamuis con-
tingat, tot&#x0169; vitæ tempus transigi sine ta
li occasione, vel opportunitate, & ideo
nunquam occurrere obligationem præ
cepti, non proptereà interueniat dispe&#x0303;-
satio; nam hoc etiam naturaliter, & sine
miraculo contingere potest. Ratio er-
go illa ad summum probat, posse Deum
facere, vt in singulis temporibns præ-
cepti necessitas non occurrat, vel quia
vrget aliud pręceptum maius, vel quia
rerum circunstantię mutantur. Quod si
Maior velit, stantibus eisdem circun-
stantijs, cum quibus obligat naturale
pręceptum, posse Deum dare licentiam,
ne impleatur, illud non probat, sed assu-
mit tantum.</P>
<P>  Durādus autem distinguit inter prę-<marginalia>15.|Durandus|ait præcep-|ta 1. tabu-|læ esse in|dispensabi-|lia, non ita|vero 2. ta-|bulæ.</marginalia>
ceptum primæ, & sec&#x0169;dæ tabulæ, & pri&#xA770;
dicit, esse indispensabile, posterius aute&#x0303;
dispensari posse. Probat hac ratione
quia omnis materia, à qua potest aufer-
ri ratio debiti, dispensabilis est; illa ve-
ro, quæ habet debitum separabile, est in
dispensabilis; sed materia illorum præ-
ceptorum ita se habet; ergo. Minorem
probat hac analogia, quia depe&#x0303;dentia á
Deo est inseparabilis ab homine; depe&#x0303;-
dentia vero vnius hominis ab alio est se
parabilis à quocumq&#x0301;ue: sic ergo à cultu
Dei est inseparabile debitum; ab hono-
re autem parentum separati potest. Vn
de non potest Deus facere, quin illi cre-
dendum sit, & reuerentia exhibe&#x0303;da: po-
test autem facere, ne parentes honore&#x0303;-
tur. Sed quoad neutram partem vide-
tur mihi ratio efficax, nec distinctio cō-
stans. Primum probo, quia longè aliud<-P>@@

<-P>est de dependentia à Deo in esse; hæc e-
nim essentialis est, quia sine illa non po-
test homo subsistere; sine actione aute&#x0303;
morali erga Deum potest existere; imo
& bene operari circa alia obiecta. Item
quāuis potuerit Deus facere, vt Petrus
v. g. non habuerit esse à suis parentibus,
tamen hoc non esset dispensare in prę-
cepto de honorandis parentibus; sup-
posito autem quod ab illis habuit esse,
iam interuenit dependentia, à qua inse-
parabile est debitum honorandi pare&#x0303;-
tes, sicut à dependentia à Deo insepara-
bile est debitum colendi ipsum. Et hinc
patet secunda pars: nam si sit sermo de
debito, æquè inseparabile est sumptum
cum proportione, seu supposita emana-
tione à tali causa: si vero sit sermo de a-
ctibus, quibus soluitur hoc debitum, si-
cut potest  Deus facere, vt homo sine
peccato n&#x0169;quam in tota vita exerceat
actum honoris circa parentes, ita po-
test etiam facere, vt nunquam exerceat
actum cultus diuini; ergo vel neutra est
dispensatio, vel in vtroq&#x0301;; præcepto dis-
pensari potest.</P>
<P>  Est igitur quarta opinio, quæ absolu<marginalia>16.|4. Opinio|assere&#x0303;s præ|cepta om-|nia decalo-|gi esse indis|pensabilia,|etiā de po-|tentia Dei|absolut{a}.|D. Thom.|Caiet.|Soto.|Victori{a}|Altisiod.|Viguer.|Vincent.|Richard.|Palud.|Bassol.|Abulens.|Molin{a}.</marginalia>
te, & simpliciter docet, hæc præcepta
Decalogi esse indispe&#x0303;sabilia, etiam per
pote&#x0303;tiam Dei absolutam. Tenet D. Th.
q. 100. art. 8. & ibi Caietan. & alij, Sotus
lib. 2. de Iust. q. 3. art. 8. Victor. Relect. de
Homicid. Viguer in Iustit. Theologi
capit. 15. §. 1. versu. 7. Vincent. in specu-
lo Moral. lib. 1. part. 2. dist. 6. Altisiodor.
in summa lib. 3. tract. 7. capit. 1. q. 5. Ri-
chard. in 3. dist. 37. art. 1. quęst. 5. & ibi
Paludan. Bassolis, & alij Abulen. in 20.
caput Exodi q. 35. & Molin. tom. 6. tract.
5. disputation. 57. num. 6. Fundame&#x0303;tum
D. Thomæ est, quia ea, quæ contine&#x0303;t in-
trinsecam rationem iustitiæ, & debiti
indispensabilia sunt; sed huiusmodi sunt
pręcepta Decalogi; ergo. Maior patet,
quia implicat contradictionem esse de-
bitum, & non esse debitum; quod autem
dispensatur, eo ipso fit indebitum; si au-
tem habet debit&#x0169; inseparabile, necessa-
rio illud retinet; ergo repugnat dispe&#x0303;-
sari, quod huiusmodi est. Et ideo ait D.
Thomas, nec De&#x0169; dispensare posse, quia
non potest agere cōtra suam iustitiam,
quod tamen ageret, si licentiam daret
faciendi id, quod per se, & intrinsece in
iustum est.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0175.jpg/>
@@1@<SE175>168 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><P>  Hanc vero rationem impugāt aucto-<marginalia>17.</marginalia>
res aliarum opinionum, quia vel pe-
tit principium, vel ęquè procedit in om
ni præcepto, & dispensatione eius. Pro-
batur, quia si sit sensus, stante, & manen-
te debito, non posse dispensationem ha-
bere locum, hoc in omni lege locum ha
bet, quia repugnat dispensare, vt mane&#x0303;-
te debito legis liceat agere contra le-
gem: nam ratio dispensationis consistit
in hoc, vt auferat debitum legis, & ideo
in illis terminis cōtradictio inuoluitur;
vel est sensus, hoc debitum nō posse au-
ferri in præceptis naturalibus, & hoc
probādum est: cum hoc ergo assumitur,
principium petitur.</P>
<P>  Respondetur, duplex esse debit&#x0169;, ali-<marginalia>18.|Approba-|tur quarta|sente&#x0303;tia, &|explicatur</marginalia>
ud procede&#x0303;s ab ipsa lege tanquam effe-
ctus eius, & de hoc procedit apertè ob-
iectio: tamen D. Thomas in dicta ratio-
ne non loquitur de hoc debito. Aliud
est debitum proueniens ex intrinseca
proportione inter obiectum, & actum
comparatum ad rectam rationem, seu
naturam rationalem; & de hoc debito
procedit ratio D. Thomæ. Nam (vt sæpe
dictum est) lex naturalis prohibet ea,
quæ secundum se mala sunt, quatenus
talia sunt, & ideo supponit in ipsis obie
ctis, seu actibus intrinsecum debitum,
vt non amentur, seu non fiant: & è con-
trario præcipit bona, quatenus intrin-
secam connexionem, & necessitatem
habent cum natura rationali; hoc aute&#x0303;
debitum inseparabile est, non quia non
sit dispe&#x0303;sabile (sic enim peteretur prin-
cipium) sed quia intrinsecè supponitur
in ipsis rebus ante omnem lege&#x0303; extrin-
secam, & ideo stantibus eisdem rebus
auferri non potest, quia non pendet ex
extrinseca voluntate, neq&#x0301;ue est res ali-
qua distincta, sed quasi modus omnino
intrinsecus, seu quasi relatio, quæ impe
diri non potest, posito fundamento, &
termino. Et hanc rationem confirmāt,
quæ circa aliàs opiniones dicta sunt, &
quæ in sexto capite diximus.</P>
<P>  Hæc igitur sententia formaliter, &<marginalia>19.</marginalia>
propriè loquendo, vera est. Quia vero
negare non possumus, Deum aliquando
efficere, vt actus illi materiales liceāt;
qui aliàs, non interueniente Deo ipso, &
eius potestate, licite fieri non possint,
ideo vt intelligatur quomodo hoc fiat,
& cur illa non sit, nec appelletur dispe&#x0303;-<-P>@@

<-P>satio, oportet distinguere in Deo vari-
as rationes. Est enim supremus legisla-
tor; vnde habet, vt possit noua, & varia
pręcepta imponere: est etiam suprem&#xA770;
Dominus, qui potest dominia mutare,
vel concedere: est item supremus iudex
qui potest punire, vel vnicuiq&#x0301;ue redde-
re quod ei debetur. Dispensatio ergo
propriè pertinet ad Deum sub prima
consideratione, quia eiusdem potesta-
tis est tollere, & concedere legem: itaq&#x0301;;
vt intelligatur Deus dispensare, opor-
tet; vt vtendo sola illa iurisdictione, &
non adiungendo potestatem dominati-
uam per quam res ipsas immutet, lice-
re faciat, quod antea non licebat. Nam
si per dominium suum mutet human&#x0169;,
hoc non erit dispensare, sed tollere ma-
teriam legis, vt ex superioribus cōstat.
Quoties ergo Deus facit licitum actum
qui iure naturę videbatur prohibitus,
nunquam id facit vt purus legislator,
sed vtendo alia potestate, & ideo non
dispensat.</P>
<P>  Hoc videre licet in exemplis positis.<marginalia>20.</marginalia>
Quando enim Deus præcepit Abrahæ
interficere filium, id fecit tāquam Do-
minus vitæ, & mortis: si enim Deus ip-
se per se ips&#x0169;voluisset interficere Isaac,
non indiguisset dispe&#x0303;satione, sed ex suo
dominio id facere posset: eodem ergo
modo potuit vti Abrahamo vt instru-
mento, & quintum pręceptum non pro-
hibet esse instrumentum Dei in occisio-
ne, si ipse præceperit. Idem sentit D.
Thomas de facto Oseę in assume&#x0303;da mu-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
liere fornicaria, vt patet dicto art. 8. ad
3. & 2. 2. q. 154. Potest enim Deus trās-
ferre in virum dominium mulieris sine
consensu eius, & ita efficere vinculum
inter illos, ratione cuius illa copula iā
fornicaria non sit. Sed licet hoc sit ve-
rum de potentia absoluta, locus Oseæ<marginalia>Oseam me-|retricemin|coniuge&#x0303; co|optasse pro|babilior te|net opinio.|Hieron.|Theodor.|Irenæus.|August.</marginalia>
non cogit ad hanc interpretationem,
iussit enim Deus assumere eā, quæ pri&#xA770;
fornicaria fuerat, non solum ad vsum,
sed etiam ad matrimonium, & in coniu-
gem, vt Hieronym. Theodor. & alij in-
terpretantur, & Irenæus libr. 4. contra
hæreses capit. 37. & August. 22. contra
Faust. capit. 80 & 85. & libr. contra Se-
cundinum, Manich. cap. 21. Simili mo-
do non dispensauit cum Hæbreis, quā-
do Ægyptiorum spolia illis concessit,
sed vel tanqum supremus Dominus do-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0176.jpg/>
@@1@<SE176>Ca. 15. An Deus de pote&#x0303;t. àbsoluta dispe&#x0303;s. queat in leg. nat. 169
<duolan 2><-P>nauit, vel salte&#x0303; tanquam supremus iu-
dex reddidit eis mercede&#x0303; labor&#x0169; suor&#x0169;
vt dicitur Sapient. 10. Ita ergo in simili-
bus omnibus intelligend&#x0169; est, neq&#x0301;; po-
test aliter fieri &#xA753;pter ratione&#x0303; adductā.
Idemq&#x0301;; applicari potest ad præcepta af
firmatiua, in quibus est res facilis, quia
non obligant pro semper, sed stante op-
portunitate, quę circa tale obiect&#x0169; in-
ducat necessitatem. Potest autem Deus
aut obiect&#x0169; mutare, cede&#x0303;do iuri suo, vel
hominum iura immutando, aut etiā ne-
cessitate&#x0303; potest auferre adde&#x0303;do nouas
circunstantias, quæ illā impediant, & ni
hilominus pręcept&#x0169; integrum manet,
vt ex se semper obliget pro debita op-
portunitate, quod est signum, non fuisse
factam dispensationem.</P>
<P>  Vnde colligit D. Thomas in dicta so-<marginalia>21.|D. Thom.</marginalia>
lut. ad 3. hunc modum immutationis nō
solum Deo, sed etiam homini interdum
esse possibilem. In negatiuis quide&#x0303; præ-
ceptis, quando materia illor&#x0169; cadit sub
dominio humano, & per homines im-
mutari potest, quomodo nos supra ex-
plicuimus legem præscriptionis. In af-
firmatiuis autem, quando per homines
possunt immutari circunstantię, quæ in-
ducebant necessitatem operandi, vel
quando possunt homines grauius prę-
ceptum imponere. Vt si Rex præcipiat
filio non succurrere parenti extremè
indige&#x0303;ti, vt subueniat reipublicæ peri-
clitāti. De&#xA770; aute&#x0303;ob singulare&#x0303; excelle&#x0303;tiā
potest, quando vult, vti absoluta potesta
te, & dominio. Vnde etiā intelligitur ra-
tio, ob quam non in omnibus præcep-
tis negatiuis potest talis mutatio fieri
per homines ex parte materiæ, in qui-
bus potest fieri à Deo, vt v. g. in præcep-
to non fornicandi, quia nimirum non
habet homo illam potestatem in perso-
nam f&#x0153;minæ, quam habet Deus, vt pos-
sit alteri tradere in suam prout volue-
rit, & ideo etiam potuerunt leges hu-
manę per vsucapionem mutare domi-
nia rerum, non tamen ita potuer&#x0169;t mu-
tare dominia vxorum. Et ita stante le-
ge humana potest desinere esse furtum,
quod antea fuisset, non tamen potest
desinere esse adulterium, quod per se
tale existit.</P>
<P>  Prętereà ex his obiter intelligitur,<marginalia>22.</marginalia>
quotiesc&#x0169;q&#x0301;; materia pręcepti talis fue-
rit, vt honestas, vel turpitudo eius non<-P>@@

<-P>pe&#x0303;deat ex dominio diuino, tunc nō sol&#x0169;<marginalia>Quæprece-|pta naturæ|sintomnino|immutabi-|li{a}.</marginalia>
indispensabile esse tale pręceptum, sed
etiā ita immutabile, vt non possit vlla
ratione licit&#x0169; fieri id, quod prohibet: so
l&#x0169; enim in negatiuis pręceptis hoc pro-
priè inuenitur. Huius modi est primum
pręcept&#x0169; Decalogi, quatenus negatiu&#x0169;
est, & prohibet habere, vel colere plures
Deos: hoc enim nullo modo potest im-
mutari, quia est contra rationem vltimi
finis, & excellentiā Dei, ac vnitate&#x0303; eius
quā ipse mutare non potest. Nec enim
potest vel alium Deum constituere, vel
aliquid facere, quod sit æquali hono-
re dignum; mutatio ergo talis præcep-
ti, seu materiæ eius non cadit sub di-
uinum dominium. Idem est de secundo
pręcepto decalogi, tum quia inuoluit
prohibitionem mendacij, quod nulla
ratione honestari potest, si mendacium
manet: tum maximè, quia prohibet
facere Deum auctorem mendacij, quod
etiam includit irreuerentiam Dei, adeo
repugnantem diuinæ auctoritati, vt nō
possit in hoc cedere iuri suo (vt sic di-
cam). Atq&#x0301;ue in hoc sensu verum est
quod intendebat Scotus, hæc alijs esse
immutabiliora.</P>
<P>  De tertio aute&#x0303;, c&#x0169; sit affirmatiu&#x0169;, cer<marginalia>23.|Vtr&#x0169; Deus|poßitalicui|concedere,|vel permit-|tere, vt per|totam æter-|nitate&#x0303; nul-|lum notum|bonum cir-|ca ipsum ex|erceat.</marginalia>
tum est, posse à Deo fieri, vt sępe nō obli
get, quando aliàs secund&#x0169; cōmune&#x0303; cur-
sum rerum obligaret. An vero possit ho
mini licentiam dare, vt per tot&#x0169; vitę te&#x0303;-
pus, & quod difficilius est, per totā æter
nitate&#x0303; nullum bon&#x0169; mot&#x0169; circa ips&#x0169; ex-
erceat, neq&#x0301;; cultum alique&#x0303; proxim&#x0169;, &
direct&#x0169; exhibeat, nō immerito dubita-
uit Scot. Nōnulli vero ex Thomistis ce&#x0303;-
se&#x0303;t, hoc non posse fieri, nec per propriā
dispensatione&#x0303;, neq&#x0301;; etiam per mutatio-
ne&#x0303; materię. Si tame&#x0303; consideremus abso-
lutam, ac nudā potentiam, nō apparet
in hoc implicatio contradictionis, quia
inde non sequitur, nō posse talem homi-
nem bonos act&#xA770; morales circa obiecta
creata exercere, quia eor&#x0169; bonitas non
pendet ex pręuio actu formali circa vl-
tim&#x0169; sinem, & natura sua tendunt in ip-
sum, & ita mediate, & remotè vel quasi
materialiter possunt dici continere cul
tum Dei. At vero considerando diui-
nam potentiam, vt coniunctam insinitæ
sapientiæ, & bonitati Dei, atq&#x0301;ue adeo
loque&#x0303;do, moraliter (vt sic dicā) credibi
lius est. nō posse De&#x0169; in hoc cedere iuri<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0177.jpg/>
@@1@<SE177>170 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>suo, quia esset veluti &#xA753;digalitas quędam
irrationabilis, maximè respectu crea-
turæ rationalis & pro tota ęternitate.
In alijs aute&#x0303; pręceptis nō inuenio huius
modi immutabilitate&#x0303; ex parte materię,
solo excepto me&#x0303;dacio, vt iā dixi, in quo
fortasse est specialis ratio, vel quia etiā
respectu ipsius Dei mal&#x0169; est, vel quia de
se nō limitatur ad materiā creatā, nec
pe&#x0303;det ex dominio Dei in illā, vel in per-
sonā, sed in quac&#x0169;q&#x0301;; materia, & de qua-
c&#x0169;q&#x0301;; persona dici potest, vel deniq&#x0301;; quia
eius deformitas nō pe&#x0303;det ex alio domi-
nio, vel diuino iure, sed statim oritur ex
dissonantia verborum ad mentem.</P>
<P>  Tandem ex dictis intelligitur, quo sen-<marginalia>24.|Quo se&#x0303;su as|seruerit D.|Bernardns|præcepta se|cundæ tabu|læ mutari|posse à Deo|D. Bern.</marginalia>
su dixerit Bernard. in lib. citato de Præ-
cept. & dispensat. cap. 5. ea, quæ pertine&#x0303;t
ad præcepta sec&#x0169;dæ tabulæ, mutari pos
se auctoritate Dei præcipientis: loqui-
tur enim non de præceptis ipsis forma-
liter sumptis, vt sic dicam, sed de actio-
nibus, circa quas illa pręcepta versan-
tur. De quibus ait, cum per se n&#x0169;quam
liceant, auctoritate Dei præcipientis
posse licere. Quod ver&#x0169; est in se&#x0303;su expli-
cato; illa tame&#x0303; nō est dispe&#x0303;satio in præ-
cepto secundæ tabulę, sed est mutatio
materiæ eius, vt diximus. Tamen quia
hęc mutatio, quādo fit ex peculiari do-
minio, & potestate Dei, est (vt ita dicā)
extra curs&#x0169; naturæ, & præter leges ordi
nariæ prouide&#x0303;tię, ideo inter d&#x0169; dispe&#x0303;sa-
tio appellatur, nō quide&#x0303; &#xA753;prij præcepti
naturalis (neq&#x0301;; hoc dixit Bernard. si at-
tente legatur) sed ordinarij cursus, & le-
gis prouidentię, quæ à diuinavoluntate
pe&#x0303;det. Et in eode&#x0303; sensu videtur loquut&#xA770;
Bonau. Nam sententiam Bernardi imi-
tatur. Dices; ergo nulla erit tunc diffe-
rentia inter pręcepta primę, & sec&#x0169;dæ
tabulę, quam Bonauent. constituit, & fa-
uet Bernard. nam statim ca. 6. dicit, quæ-
dam ita esse immutabilia, vt nec à Deo
ipso mutari valeant. Respondetur faci-
le ex dictis, in hoc esse differentiā, quod
pręcepta primę tabulę talia sunt, vt non
sol&#x0169; ipsa formaliter dispensari non pos-
sint, verum etiam neq&#x0301;ue in actionibus
quas prohibe&#x0303;t, possit talis mutatio fie-
ri, vt liceāt, vel honestæ sint, ac subinde
vt neque etiam materialiter sumptę ho
nestari possint auctoritate Dei pręci-
pie&#x0303;tis. Odium enim Dei nullo modo po-
test honestari, nec adoratio idoli, nec<-P>@@

<-P>cultus alterius Dei præter Deum ver&#x0169;,
quia ab his actionibus secund&#x0169; se sump-
tis inseparabilis est deformitas, si libe-
re fiant, quod nō ita semper est in actio-
nibus pertinentibus ad præcepta sec&#x0169;-
dę tabulæ. Quod non vniuersaliter, sed
indefinitè accipie&#x0303;dum est: aliqua enim
præcepta sec&#x0169;dę tabulę possunt esse im-
mutabilia etiam hoc modo, vt aperte
fatetur Bernard. dicto capit. 6. & in su-
perioribus satis explicatum est.</P><marginalia>D. Bern.</marginalia>
<P>  Superest dicendum, an saltem extra
decalog&#x0169; sint aliqua naturalia præcep-<marginalia>25.|An extra|decalogum|sint aliqua|præceptana|turæ dispe&#x0303;-|sabilia per|potentiā di|uinam.|Soto.|Medin{a}.|D. Thom.</marginalia>
ta, quæ propriè, & formaliter relaxari
possint per diuinam dispensatione&#x0303;. Af-
firmat enim Soto loco citato, & sequitur
Medin. dicto ar. 8. & tribuit D. Thomæ,
vel quia q. 94. art. 5. dicit legem natura-
lem quoad aliquas conclusiones posse
in aliquo particulari casu mutari, vt in
lege de reddendo deposito (quo exem-
plo vtuntur dicti auctores ad probād&#x0169;,
dispensatione&#x0303; posse cadere in tale&#x0303; lege&#x0303;)
vel forte, quia D. Thomas dicta q. 100.
art. 8. dicit, in pręcepta, quæ dantur ad
determinandos modos speciales exe-
quendi præcepta Decalogi, posse cade-
re dispensationem, vt si ad custodiam
ciuitatis distribuat lex vigilias per ci-
ues, potest cum aliquo dispensari. (Hoc
enim est exemplum D. Thomę, quod ad
hanc etiā partem Soto applicat). Huius
etiā sententiæ videtur fuisse Altisiod. su
pra, dinstinguit enim in pręceptis qua-<marginalia>Altisiod.</marginalia>
tuor gradus necessitatis, ex quibus
quartus non facit ad causam, quia est
de necessitate proueniente ex lege hu-
mana, in tertio ponit præcepta, quæ
pendent ex actu humano, quam suppo-
nunt, vt sunt de seruandis votis, iura-
mentis, contractibus, & cæt. & in his
parua est difficultas, vt patet ex capite
pręcedenti. In primo ergo gradu neces-
sitatis dicit pręcepta non esse dispensa-
bilia, in sec&#x0169;do aute&#x0303; esse; ponit exempl&#x0169;
in pręcepto non duce&#x0303;di plures vxores.
Et rationem indicat, quia illa sunt sec&#x0169;-
dæ necessitatis, quę sunt aliquo modo
necessaria ad conseruatione&#x0303; charitatis
nō tamen simpliciter ad ipsā charitate&#x0303;;
nam hęc constituunt primum gradum
necessitatis. Fauet multum D. Thomas
in 4. dist. 33. quęstion. 1. Nam in primo
articul. docet, esse pręceptum naturale
prohibens pluralitatemvxor&#x0169; pertine&#x0303;s<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0178.jpg/>
@@1@<SE178>Ca. 15. An Deus de pote&#x0303;t. àbsoluta dispe&#x0303;s. queat in leg nat. 171
<duolan 2><-P>non ad primaria, sed ad secundaria præ
cepta, & ideo subdit art. 2. potuisse De&#x0169;
in illo præcepto dispensare. Eademq&#x0301;ue
ratio erit de præcepto naturali prohi-
be&#x0303;te matrimoni&#x0169; inter fratres: vnde de
Abraham legitur habuisse Saram soro-
rem suam in vxorem. Item de præcep-
to non dissoluendi vincul&#x0169; matrimonij
cons&#x0169;mati. Nā hæc, & similia naturalia
sunt; & tamen in illis dispensare potest
Deus. Fundamentum Soti esse videtur,
quia hæc pręcepta nec proximè, nec re
mote cōtinentur proprie in præceptis
Decalogi, tanquā conclusiones in prin-
cipijs. Vnde sentit, nō inferri per neces-
sariā cōseque&#x0303;tiā, & ideo nō habere tātā
necessitate&#x0303;, quin in eis possit dispe&#x0303;sari.</P>
<P>  Nihilominus dicend&#x0169; est, propriè lo-<marginalia>26.|Resolutio.|De&#x0169; in nul|lopræcepto|naturæpos-|se proprie|dispensare.|D. Thom.|Caiet.|Richard.</marginalia>
quendo, nō dispensare Deum in aliquo
præcepto naturali, sed mutare materiā
eius, vel circunstantias, sine quibus præ
cept&#x0169; ipsum naturale nō obligat ex se,
& absq&#x0301;; dispensatione. Hanc credo esse
mente&#x0303; D. Thomæ in dict. ar. 8. & Caiet.
Richardi, & alior&#x0169;. Quam probo primo
exclude&#x0303;do exe&#x0303;pla, quę incōtrari&#x0169;affer&#x0169;
tur. Prim&#x0169; erat de nō redde&#x0303;do deposito
in casu necessario; illa vero nō est dispe&#x0303;
satio, vt est euide&#x0303;s, aliàs vniusquisq&#x0301;; se-
c&#x0169; dispensaret in illa lege naturali, quia
sua auctoritate potest nō reddere depo
sit&#x0169; in tali casu, imò tenetur. Est ergo il-
la mutatio in materia, per quā fit, vt illa
non sit materia talis præcepti, vt cap. 3.
declaraui. Vnde immerito adducitur
D. Thomas in art. 5. q. 94. quia ibi nō de
dispensatione, sed de mutatione ex par-
te materiæ loquebatur. Secund&#x0169; exem-
pl&#x0169; erat de custodia ciuitatis per vigi-
lias lege distributas, quod multo magis
est extra re&#x0303;: nam illa distributio nō fit
nisi per humanam lege&#x0303;, & ideo mirum
non est, quod cadat in illam dispe&#x0303;satio,
non sol&#x0169; Dei, sed etiā hominis. Ideoq&#x0301;ue
malè etiam citatur D. Thomas in dicto<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ar. 8. quia ibi loquitur de determinatio-
ne legis naturalis facta per legem hu-
manam, vt exemplum ostendit.</P>
<P>  Terti&#x0169; exempl&#x0169; indicat&#x0169; ab Altisiodo
rense est, de pręcepto seruandi vot&#x0169;, in<marginalia>27.</marginalia>
quo potest dispe&#x0303;sari. Ad quod etiam cō-
stat ex dictis in capit. pręcedenti, c&#x0169; au-
fertur vot&#x0169; nō fieri dispensatione&#x0303; in le-
ge naturali, sed auferri materiā eius eo-
de&#x0303;q&#x0301;; modo, & non alio potest Deus au-<-P>@@

<-P>ferre obligatione&#x0303; voti: nec enim facere
potest, vt vot&#x0169; integr&#x0169; maneat, & quod
lex naturalis nō obliget habente&#x0303;, ad im-
ple&#x0303;dum illud: potest ergo Deus auferre
votum, & ita subtrahere obligatione&#x0303; le
gis naturalis absq&#x0301;; dispensatione. Imo
hic addo (quanuis fortè ad mod&#x0169; loque&#x0303;
di pertineat) quod licet Pōtifex aufere&#x0303;-
do vot&#x0169;, dicatur propriè dispe&#x0303;sare in il-
lo, si tame&#x0303; Deus per se illud remittat, nō
tā posse dici dispen sare in illo, quā irri-
tare illud. Et ratio est quia Deus remit-
tit debit&#x0169; su&#x0169; tanquā proprius Domin&#xA770;
illius, & ideo donat, vel irritat, nō dispe&#x0303;
sat, sicut quando vnus homo remittit al
teri promissione&#x0303; sibi factā, nō dispe&#x0303;sat,
sed irritat illā. Secus vero est de Ponti-
fice, qui operatur potestate commissa
sibi, & tāquā Domini dispensator. Cuius
sign&#x0169; etiam est, quia Deus potest tolle-
re votum sine vlla causa pro sola sua vo
l&#x0169;tate, quod est &#xA753;pri&#x0169; irritationis. Pōti-
fex vero nō potest sine causa dispe&#x0303;sare.</P>
<P>  Quartum exempl&#x0169; erat de pręcepto
non ducendi plures vxores, & ad eunde&#x0303;<marginalia>28.</marginalia>
grad&#x0169;, & ordine&#x0303; pertine&#x0303;t cætera ad eā-
de&#x0303; matrimonij materiā spectātia, inqui-
bus considero, omnia illa pręcepta esse
ex his, quæ f&#x0169;dāt obligatione&#x0303; suā in hu-
mano cōsensu, & cōtractu, vt ex materia
de matrimonio suppono, & inductione
constat in allegatis præceptis: omnia e-
nim fundātur in natura talis cōtractus,
vt cōuenie&#x0303;te naturæ rationali. Hinc er-
go est, vt omnia illa mutabilitate&#x0303; patiā-
tur ex parte materię, quia c&#x0169; cōtractus
ille consistat in mutua corporum tradi-
tione, Deus, qui est supremus Dominus
illorum corporum, potest mutare, aut
moderari translatione&#x0303; dominij in cor-
pus alterius per tale&#x0303; contractum fact&#x0169;,
& hac mutatione facta cessabit lex, quæ
in illo fundatur, non per dispensatione&#x0303;
legis, sed per irritationem contractus,
vel in totum, vel ex parte. Confirmatur,
& declaratur à simili, quia hæc pręcep-
ta æquiparari possunt cum naturali prę
cepto non fornicandi, in quo fieri non
potest dispensatio, quia accessus ad nō
suam non potest honestari; tamen quia
illa, quæ non erat sua v. g. Oseæ, nec
esse poterat sine illius consensu, fie-
ri potuit sua per Dei potentiam vel
simpliciter, vel quoad talem vsum, ideo
accessus ad illam potuit fieri honestus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0179.jpg/>
@@1@<SE179>172 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>non per dispensationem in pręcepto nō
fornicādi, sed facie&#x0303;do vt nō sit fornica-
tio, quæ antea fuisset. Ita ergo è cōuer-
so recessus à propria vxore quoad vin-
cul&#x0169;, contra naturale pręcept&#x0169; est, quia
in homine nō est potestas priuandi alte
r&#x0169; dominio acquisito, etiā illo volente;
Deus aute&#x0303; habet hanc potestate&#x0303;, & ideo
potest mutare materiā illius legis, & cō
sequenter facere, vt cesset obligatio ei&#xA770;
sine dispensatione. Declaratur tandem,
quia vt in capite præcedenti dicebā, in
præceptis ad matrimoni&#x0169; pertine&#x0303;tibus
quędā respiciunt fine&#x0303; eius, & conserua-
tione&#x0303; naturæ, quia ergo hæc cōseruatio
ad auctorem naturæ spectat, ideo talia
præcepta includunt in obiecto suo velu
ti habitudine&#x0303; intrinsecam ad auctorem
naturæ, seu depende&#x0303;tiā ab illo, ita vt nō
sint omnino absoluta, sed quasi cōditio-
nata. Vt v. g. quod dissolutio matrimonij
nō liceat propria auctoritate, &#xA757;a nō pos
sunt priuati facere sua auctoritate ali-
quid, quod cedit in præiudici&#x0169; naturæ.
Vnde in tali pręcepto intelligitur exce-
pta auctoritas Dei, vt auctoris naturæ;
ideoq&#x0301;; quando ille aliud præcipit, nō est
dispe&#x0303;satio, sed obseruatio pręcepti iux-
ta conditionem, quam includit, sicut in-
frà de præceptis humanis dicemus, quā
do in ipso præcepto, vel regula pręcipi-
tur, ne hoc fiat sine licentia, tunc dare
licentiam non esse dispensare, sed exe-
qui legem ordine, & modo ab ipsa pręs-
cripto. Nullo ergo exemplo probari po
test, habere locum propriam dispensa-
tionem Dei in præceptis naturalibus.</P>
<P>  Ratione tande&#x0303; hoc declaratur, quia
si præcept&#x0169; est naturale, vt tale est, se-<marginalia>29.</marginalia>
quitur per cōsequentiā necessariam ex
principijs naturalibus; ergo non potest
magis dispe&#x0303;sari in illo, quā in ipsis prin-
cipijs. Cōseque&#x0303;tia patet, quia omnis fal
sitas, vel defectus in cōclusione red&#x0169;dat
in falsitatem, vel defect&#x0169;, aut mutatione&#x0303;
principij. Antecede&#x0303;s vero patet, quia si
nō sequitur necessario, ergo nō obligat
ex vi solius rationis, & discursus; ergo
nō est merè naturalis obligatio. Decla-
ratur tā in affirmatiuo, quā in negatiuo
præcepto. Quia si pręcept&#x0169; affirmatiu&#x0169;
nō sequitur necessario ex principijs na-
turalibus; ergo actus, que&#x0303; præcipit non
est simpliciter necessarius ad honestate&#x0303;
mor&#x0169; ex vi solibus rationis; ergo nec est<-P>@@

<-P>præceptus, nec sub obligatione natura-
li, nisi accedat aliqua voluntas, quæ in-
ducat necessitate&#x0303;. Vnde è cōtrario nec
omissio talis act&#xA770; erit per se, & intrinse-
ce mala in aliqua opportunitate, vel c&#x0169;
aliquibus circ&#x0169;stantijs. Nam si pro ali-
quo tempore, vel occasione habet illam
intrinsecā malitiā, nō vero pro alijs; cer
tè pro illa erit præcept&#x0169; naturale obli-
gans ad talem act&#x0169;, & nō pro alijs, & ita
stāte illa occasione cum omnibus circ&#x0169;
stantijs, nō poterit præcept&#x0169; nō obliga-
re, quod si mutentur occasio, & circun-
stantiæ, t&#x0169;c desinere poterit obligatio,
non tamen per dispensatione&#x0303;, sed quia
hæc est natura præcepti affirmatiui, vt
obliget semper, & nō pro semper. Si ve-
ro pręcept&#x0169; est negatiu&#x0169;, vt sit naturale
oportet, vt prohibeat re&#x0303;, quia mala est,
atq&#x0301;; adeo vt per se, & intrinsece, est mala
alioqui nō eritpręcept&#x0169; naturale, q&#x0111; nō
facit, sed oste&#x0303;dit malitiā actus prohibiti.
Nam si actio ex se talisnō est, necessaria
erit aliqua voluntas, per quā fiat mala.</P>
<P>  Dices fieri posse, vel actio eade&#x0303; inter-
dum ex se mala sit, interd&#x0169; vero non sit,
sed cōtra quia t&#x0169;c non poterit vtrumq&#x0301;;<marginalia>30.</marginalia>
habere cum eisdem circunstantijs, vel
conditionibus ex parte materiæ. Nam
cum bonitas, vel malitia consurgant
ex cōsonātia, vel dissonātia actus ad na-
turā rationale&#x0303;, fieri non potest, vt ide&#x0303; a-
ctus c&#x0169; eisde&#x0303; cōditionibus sit per se dis-
sonus, & cōsonus, quia non resultāt op-
positæ relationes ex eode&#x0303; fundamento;
ergo vt illæ diuersæ habitudines con-
surgant etiam pro diuersis te&#x0303;poribus,
necesse est, vt pro illis fiat mutatio in
conditionibus materiæ. Vt v. g. accipe-
re rem alienam, interdum est malum, in-
terdum bonum, sed non cum eisdem cir
cunstantijs, sed erit malum sine extre-
ma necessitate, bonum vero in illa, quia
pro illis opportunitatibus variatur ius
vtendi talire. Tunc autem præceptum
negatiuum naturale prohibens talem
actum, non prohibet illum abstractè,
sed vt malum est, ac subinde vt versa-
tur circa materiam talibus circunstā-
tijs affectum; ergo non potest tale præ-
ceptum deficere circa suam materiam,
& consequenter nec circa illam dis-
pensari. Hæc autem ratio vniuersalis
est pro omnibus pręceptis naturalibus,
& illa ostendit intrinsecam differen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0180.jpg/>
@@1@<SE180>Cap. 16. An circa legem naturæ locum habeat epij Kia. 173
<duolan 2><-P>tiam quoad hoc inter naturale pręcep-
tum, & positiu&#x0169;; ergo nulla exceptio, vel
limitatio habet loc&#x0169; in lege naturali, si
propriè de illa, & de vera dispensatione
loquamur. Quod si interd&#x0169; D. Thomas,
vel grauis auctor aliter loquutus est, la-
tè accipit dipensatione&#x0303; pro mutatione
obligationis orta ex mutatione mate-
riæ, quando illa mutatio materię extra
ordinariè fit à Deo per supremam quā-
dam potestate&#x0303;, vt suprà responde&#x0303;do ad
Bernardum satis explicuimus.</P>
<Z>CAPVT XVI.
Vtrum circa legem naturalem habeat loc&#x0169; epij-
Kia, vel interpretatio siue à Deo, siue ab
homine fact{a}.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Vo in hoc titulo pet&#x0169;tur, vn&#x0169; est,<marginalia>1.|Lege&#x0303; natu-|ralem posse|recipere in|terpretatio-|ne&#x0303;suppon&#x0169;t|cōmuniter|auctores.</marginalia>
an circa naturale&#x0303; legem habeat
loc&#x0169; epijkia; aliud est, si locum ha
bet, an à solo Deo, vel ab hominib&#xA770; etiā
fieri possit. In primopuncto ferè omnes
auctores conuenire vide&#x0303;tur, lege&#x0303; natu-
rale&#x0303; posse recipere interpretatione&#x0303; per
epijkiā, vt ex statim allegandis cōstabit.
Dissentiunt tame&#x0303;; nā quidā dicunt, hanc
epijkam lege naturali à solo Deo fieri<marginalia>D. Thom.</marginalia>
posse. Tribuitur D. Thomę in 4. d. 33. q.
1. art. 2. vbi loquitur in particulari de
lege naturali prohibente pluralitatem
vxor&#x0169;; tame&#x0303; ibi nomine dispensationis
vtitur. Et eodem modo ibi Ricard. ar. 1.<marginalia>Richard.|Palud.|Suppiem.</marginalia>
q. 1. Palud. Suppleme&#x0303;t&#x0169; Gabrielis, & alij
ibide&#x0303;; in eodem casu vt&#x0169;tur nomine dis-
pensationis. Sicut etiā multi Theologi
(vt in lib. 6. de voto notauimus) legis in-
terpretatione&#x0303; in casibus obscuris dis-
pe&#x0303;satione&#x0303; vocāt. Et iuxta dicta videtur
necessaria hæc expositio, quia rigorosa
dispensatio nō cadit in lege&#x0303; naturale&#x0303;, vt
ostens&#x0169; est; ergo si aliqua videtur fieri,
esse debet per mod&#x0169; interpretationis.
Hęc aute&#x0303; videtur moraliter necessaria,
&#xA757;a lex naturalis quoad aliqua pręcepta
magis remota à primis principijs, ver-
satur circa materiam mutabile&#x0303;, & quæ
in multis casibus potest deficere, vt Ari<marginalia>Arist.</marginalia>
stot. dixit 5. Ethic. ca. 7. & 12. ergo in illa
est etiam necessaria epijcia, quia aliàs
sępe esset iniusta. Quod aute&#x0303; hæc perti-
neat ad solum Deum, probatur, quia ei&#xA770;
est interpretari legem, cuius est cōdere.</P>
<P>  Aliorum vero opinio est, epij Kiam &<marginalia>2.</marginalia>
cadere posse in legem naturæ, & ab ho-<-P>@@

<-P>mine interdum fieri, vt à Papa, vel alio<marginalia>Opinio asse|renti&#x0169; epij|ciā cadere|posse inlege|naturali &|ab homine|interd&#x0169; fie-|ri.|Caiet.|Soto.|Nauarr.|Couarr.|Felin.</marginalia>
simili potestatem habente. Vtrumq&#x0301;ue
sentit Caietan. 2. 2. quæst. 120. art. 1. licet
primum expressius. Et idem tenet So-
to libr. 1. de Iustit. quæst. 7. artit. 3. ad 3.
& libr. 10. quęst. 3. art. 4. Idem late Na-
uarr. consil. 4. de Despons. impub. n. 16.
& 17. varia adducens exempla, vbi etiā
resert Couarr. in 4. 2. part. capit. 6. §. 9.
Idem Felin. referens alios in capir. Quæ
in Ecclesiarum, de Constitut. num. 26. Et
omnes, quos in cap. 14. allegauimus, qui
dicunt posse homines dispensare in lege
naturali, à fortiori possunt pro hac sen-
tentia allegari. Ratio vero est, quia hæc
interpretatio, seu epij Kia sępe est mo-
raliter necessaria, vt proximè ostensum
est, ergo non est verisimile, eam sibi De&#x0169;
reseruasse, sed hominibus, quos suos mi-
nistros constituit, commisisse. Probatur
consequentia, quia aliàs mult&#x0169; defuisset
Deus hominibus in necessarijs, quod nō
est prouidentiæ ipsius consentaneum.
Sequela patet, quia recur sus ad Deum
ipsum immediatè non est homini possi-
bilis, neq&#x0301;ue est consentaneus ordini na-
turali; ergo si in occasionibus occurre&#x0303;-
tibus nō esset in hominibus potestas ad
interpretādum ius naturale, etiam prę-
ter verba eius, si causa id postulet, homi
nes essent perplexi, & miraculo esset
opus, vel speciali reuelatione diuina ad
dirigendas suas operationes, quod re-
pugnat omni prudenti prouidentię. Si-
cut inter homines repugnaret, principe&#x0303;
ita reseruare sibi interpretatione&#x0303; sua-
r&#x0169; leg&#x0169;, vt in nullo casu, etiā quādo esset
impossibilis recursus ad ips&#x0169; principe&#x0303;,
possent ministri eius lege&#x0303; interpretari.</P>
<P>  Nihilominus esse potest tertia opinio,<marginalia>3.|Alia opi-|nio assere&#x0303;s|lege&#x0303; natura|le&#x0303; epijKiæ|esse incapa|cem.</marginalia>
quæ in priori p&#x0169;cto negat legem natu-
ralem esse capacem epijciæ, & cōseque&#x0303;-
ter tollit fundamentum posterioris du-
bij: nā ex hoc principio sequitur, neq&#x0301;ue
De&#x0169; ips&#x0169; posse per verā, & propriā epi-
jciam cas&#x0169; aliquem excipere à lege na-
turali. Quia si lex ipsa naturalis nō est
capax talis interpretationis, nihil mir&#x0169;
est, quod nec à Deo fieri possit. Igitur
prim&#x0169; illud f&#x0169;dame&#x0303;t&#x0169; &#xA753;bari videtur ex
dictis de dispensatione: nā qua rationc
nō potest in lege&#x0303; cadere dispe&#x0303;satio, ca-
de&#x0303;neq&#x0301;; huiusmodi interpretatio. Proba
tur, quia ideo in talia præcepta non ca-
dit dispensatio, quia cōtine&#x0303;t intrinsecā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0181.jpg/>
@@1@<SE181>174 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>rationem iustitiæ, seu debiti honestatis:
vel (quod perinde est) quia præcepta hu
ius legis s&#x0169;t quædam propositiones ne-
cessariæ, quę por necessariam conseque&#x0303;
tiā ex principijs naturalibus infer&#x0169;tur,
sed huiusmodi propositiones in nullo
indiuiduo possunt deficere, aut esse fal-
sæ; ergo non potest per aliquam inter-
pretationem fieri, vt liceat facerequod
per illa prohibetur, quia est intrinsece
malum, neq&#x0301;ue vt liceat omittere quod
per illa præcipitur, quia est per se neces
sarium ad honestatem. Et quia aliàspro
illo casu, in quo fieret talis interpreta-
tio, inueniretur falsum esse id, quod lex
naturalis dictat, quod impossibile est,
vt diximus.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hęc vltima sententia quant&#x0169; at-<marginalia>4.|Fertur iu-|dici&#x0169; deopi|nionibus &|posteriore|ligitur, &|explicatur.</marginalia>
tinet ad propriam epijkiam in rigore
mihi vera videtur; vt autem aliorum au
ctor&#x0169; dicta intelligantur, & res tota ma-
gis explicetur, oportet distinguere in-
ter legis interpretationem, & propriam
epijkiā seu ęquitate&#x0303;: multò enim latius
patet interpretatio legis, quā epijkia,
comparantur enim tāquam superius, &
inferius: omnis enim epijkia est legis in<marginalia>Quæ distin|ctiositinter|epij Kiam,|& interpre|tationem.|Caiet.</marginalia>
terpretatio; non vero è cōuerso omnis
interpretatio legis est epijKia. Notauit
distinctionem hanc Caiet. dicta q. 120.
ari. 1. vbi ait, sępe, vel potius semper le-
ges indigere interpretatione propter
verborum obscuritatem, vel ambigui-
tatem, aut aliam similem causam; nō ta-
men omnem huiusmodi interpretatio-
ne&#x0303; esse epijKiam, sed illam sol&#x0169;, per quā
interpretamur, lege&#x0303; deficere in aliquo
particulari propter vniuersale, id est,
quia lex vniuersaliter lata est, & in ali-
quo particulari ita deficit, vt iustè in il
lo seruari nō possit. Hoc ipsum sumitur
ex Arist. 5. Ethic. ca. 10. in hoc enim sen<marginalia>Arist.</marginalia>
su dicit, epijkiam esse eme&#x0303;datione&#x0303; iusti
legalis, quia interpretatur, lege&#x0303; nō esse
seruandā in casu, in quo esset error pra-
cticus illā seruare, & contra iustitiā, vel
ęquitatem naturale&#x0303;; & ideo dicitur esse
eme&#x0303;datio legis. Atvero possunt esse alię
interpretationes legum, quæ non per-
tine&#x0303;t ad emendationem earum, sed sol&#x0169;
ad explicand&#x0169; sensum earum in his, quę
habent ambiguitatem, vt v. g. quando in
terpretamur, an lex prohibeat contra-
ctum, vel irritet illum, nullam legis eme&#x0303;
dationem facimus, sed ver&#x0169; sensum ei&#xA770;<-P>@@

<-P>inquirimus. Ita ergo differunt interpre
tatio in genere, vel vt fit per epijkiam.</P>
<P>  Deinde aduertendum est, legem na-
turalem dupliciter spectari posse; vno<marginalia>5.</marginalia>
modo secund&#x0169; se, alio provt ferri con-
tingit per aliquam legem positiuā. Lex<marginalia>Caiet.</marginalia>
enim positiua, seu scripta, vt Caiet. etiā
dicto loco notat, quædam est constitu-
tiua noui iuris, & hęc est strictè positiua
siue diuina, siue humana: alia vero est so
l&#x0169; declaratiua, vel (vt sic dicam) recor-
datiua iuris naturalis, vt fuer&#x0169;t pręcep
ta moralia Decalogi in lege veteri, &
sunt leges humanæ, quę naturale&#x0303; iusti-
tiam contine&#x0303;t, vt quod depositum red-
datur, promissum soluatur, vxor à viro
nō separetur, & similia. Aliqua vero s&#x0169;t
præcepta naturalia, quæ non præscri-
buntur aliqua lege posit iua, vt vitandā
esse simplicem fornicationem, quia lex
humana non omnia declarat, aut pręci-
pit. Sic ergo lex naturalis spectari po-
test vel secund&#x0169; se, provt recta ratione
cōcipitur, vel dictatur; vel prout expri-
mitur aliquibus certis verbis per ali-
quam legem scriptam.</P>
<P>  Dico ergo primo. Multa pręcepta na<marginalia>6.|1. Aßertio|Multa præ|cepta natu-|ralia inter-|pretatione,|& declara-|tione sæpe|indigere.</marginalia>
turalia indigent multa declaratione, &
interpretatione ad ver&#x0169; sensum vnius-
cuiusq&#x0301;; statuendum. Hæc assertio intel-
ligipotest de lege naturali tam secund&#x0169;
se, quàm prout scripta in aliqua lege po
sitiua, & vtroq&#x0301;ue modo manifesta est.
Probaturq&#x0301;; primo inductione: nā in prę
cepto v. g. vitandi homicidi&#x0169;, interpre-
tatio maximè necessaria est, ad intelli-
gendum quid nomine homicidij ibi sig-
nificetur, quia non quælibet occisio ho-
minis est homicidi&#x0169; prohibit&#x0169; lege na-
turali, sed illa quę fit priuata auctorita-
te, & per se, seu ex instituto, aut &#xA751; mod&#x0169;
agressionis; non vero quæ fit legitima
auctoritate, vel per mod&#x0169; cautæ defen-
sionis. Ita in præcepto soluendi votum
Deo fact&#x0169;, interpretamur intelligend&#x0169;
esse de voto iuxta intentione&#x0303; vouentis,
ideoq&#x0301;; non obligare in casibus sub eius
mente, ac intentione non comprehe&#x0303;sis.
Et sic de alijs, quæ statim proponemus.
Ratio vero est, quia nō omnia pręcepta
naturalia s&#x0169;t æquè nota, nec ęquè faci-
lia ad intelligendum, & indigent inter-
pretratione propter ver&#x0169; sensum eor&#x0169;
intelligend&#x0169; absq&#x0301;; aliqua diminutione
vel additione, Ite&#x0303; potest declarari, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0182.jpg/>
@@1@<SE182>Cap. 16. Vtrum circa legem naturæ locum habeat Epij Kia? 175
<duolan 2><-P>actus humani in honestate, & malitia
mult&#x0169; pe&#x0303;dent ex circ&#x0169;stantijs, & oppor
tunitatibus operādi, & in hoc est magna
varietas inter illos: quidam enim sunt
alijs simpliciores (vt sic dicam) & pau-
ciores conditiones requirunt, vt eor&#x0169;
bonitas, vel malitia insurgat: lex autem
naturalis secundum se spectata non prę
cipit actum, nisi vt illum bonum esse sup
ponit, nec prohibet, nisi prout supponit
intrinsecè malum, & ideò ad intelligen-
dum verum sensum naturalis præcepti,
necesse est, inquirere cōditiones, & cir-
cunstantias, cum quibus actus ille sec&#x0169;-
dum se malus est, vel bonus, & hæc vo-
catur interpretatio præcepti naturalis
quoad ver&#x0169; sensum eius. Vnde constat,
hanc interpretationem hominibus, seu
pro hominibus esse necessariam; Deus
enim, vel angeli per se non indigent in-
ter pretatione, sed directè intue&#x0303;tur, qua-
le sit vnunquodq&#x0301;ue præceptum, & quo-
modo, & cum quibus conditionibus cir
ca suam materiam versetur. Constat
etiam, hanc interpretationem fieri pos
se, & debere non tantum à Deo, sed etiā
ab homine, quia ipse homo est, qui de-
bet inquirere, & intelligere verum sen-
sum legis naturalis, & si per se non po-
test id assequi, debet ab alijs discere,
quod sæpe fieri potest per solam doctri-
nam sine potestate iurisdictionis. Quo-
modo autem hæc interpretatio inter-
dum pertineat ad auctoritatem supe-
rioris, statim dicam.</P>
<P>  Nihilominus dico secundo. Propria
epijkia non habet locum in aliquo prę-<marginalia>7.|2. assertio.|Propria e-|pijKia non|habet loc&#x0169;|in lege na-|turali, vt|naturalis|est.</marginalia>
cepto naturali, vt naturale est, seu sec&#x0169;-
dum se spectato. Vnde nec ab homine,
neq&#x0301;ue à Deo ipso fieri potest. Hæc po-
sterior pars sequitur ex prima. Prima
verò probatur inductione in eisde&#x0303; exe&#x0303;-
plis, quæ alij auctores in contrarium
adducunt. Vnum est de lege reddendi
depositum, quo vtitur Caiet. quia in il-
lo inter pretamur non obligare in casu,
in quo esset contra iustitiam, vel chari-
tatem depositum reddere. Hæc autem<marginalia>Confirma-|tur doctri-|navaria ex|emplorum|inductione|ac explica-|tur.</marginalia>
interpretatio nō est epijkia in ipso prę-
cepto naturali secundum se spectato:
nam illud præceptum vt sic est in recta
ratione, & recta ratio non absolute di-
ctat, depositum esse reddendum, sed sub
intellectis cōditionibus, quas ratio iu-
stitiæ, & charitatis requirit, & ita illa<-P>@@

<-P>interpretatio, quæ tunc fit, non est pro-
pter vniuersale (vt Caietan. loquitur)
sed est declaratio veræ vniuersalitatis
ipsius legis prout in se lata est, id est,
prout in recta ratione continetur. Non
est ergo epijKia. Aliud exemplum ad-
ducit Nauarr. ex Clementi. 1. de Homi-
cid. de præcepto Non occides, quod non
comprehendat occisionem in defensio-
nem necessariam. Hæc autem non est e-
pijkia, sed simplex interpretatio veri
sensus illius præcepti. Quis enim dicat
declarationem, quod liceat auctorita-
te publica occidere malefactores, non
obstante quinto pręcepto Decalogi, es-
se epijkiam, seu emendationem pręcep
ti? Nemo certè ita loquitur, quia solum
est declaratio veri sensus præcepti; ide&#x0303;
ergo est de propria defensione: nam s&#x0169;t
eiusdem rationis. Aliud exempl&#x0169; eius-
dem Nauarri est in cap. 1. de Iur. iur. in<marginalia>Nauar.</marginalia>
6. Vbi explicatur naturalem legem de
seruando iuramento non obligare ad
seruadum statutum illicitum. De quo
constat, nullam ibi esse epijkiam, sed so-
lum declarationem naturæ iuramenti,
quæ est non obligare ad aliquid illici-
tum. Et ita in his duobus exemplis ipse
Nauarr. fatetur, non esse interpretatio-
nem epijKiæ. Addit verò tertium, sen-
tiens, in eo esse propriam epijKiam: nā
lex naturæ præcipit, inferiorem parere
superiori, à qua fit exceptio per exem-
ptionem: per illam enim fit, vt inferior
non teneatur parere superiori. Sed mul
tò minus hæc est epijKia. Tum quia ex-
ceptio à lege per priuilegium non est
epijKia, vt rectè Caiet. suprà notauit:
illa verò exemptio nihil aliud est, nisi
priuilegium quoddam. Tum etiā, quia
ibi lex desinit obligare per mutatione&#x0303;
materiæ, quia, scilicet, ille, qui erat in-
ferior, per exemptionem desinit esse in-
ferior, vt ipse Nauarr. fatetur; at hæc
non est epijKia: aliàs in præscriptione
fieret epijKia à lege naturali non reti-
nendirem alienam, & sic de alijs, quæ
dici non possunt. Et ratio est, quia per
mutationem materiæ non emendatur
lex; imò nec fit in illa vlla propria in-
terpretatio, nec mutatio, sed mera ces-
satio per denominationem extrinsecā,
vt in cap. 13. declaratum est.</P>
<P>  Tandem adducit Nauarr. exemplum<marginalia>8.</marginalia>
de votis, in quib&#xA770; sæpe fit interpretatio.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0183.jpg/>
@@1@<SE183>176 Lib. 2. Delege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>Sed vt dicebam de iuramento, ita dice&#x0303;-
dum est de voto: nam ìnterdum fit in-
terpretatio solum ad explicandam na-
turam eius, vt quod non obliget in ma-
teria illicita, vel impossibili, &c. Et t&#x0169;c
nulla est vmbra epijKiæ. Aliquando ve-
rò fieri potest interpretatio intentio-
nis vouentis, limitando illam etiam si
verba voti videantur vniuersalia, & t&#x0169;c
re vera habet modum epijKiæ, quia est
emendatio voti propter vniuer sale: ta-
men illa epijKia non cadit in legem na-
turalem implendi votum, sed in votum
ipsum, quod est quasi lex positiua pri-
uata, & ita per illam epijciam voti so-
l&#x0169; declaratur modus promissionis, quę
est materia; in quam tunc cadit lex na-
turalis, & ita respectu legis naturalis
non est epijcia, sed simplex declaratio
obiecti eius. Sicut dicebamus, dispensa-
tionem in voto non esse dispensatione&#x0303;
in illa lege naturali, sed in materia eius.
qua remissa, per se cessat obligatio na-
turalis legis, ita enim est in præsenti,
seruata proportione. Et ita etiam ces-
sat exemplum, quo vtitur Soto de natu-
rali præcepto, quo tenentur Episcopi
residere, quod dicit interdum tolli per
interpretationem epijciæ. Vt enim o-
mittam, illam non esse interpretatione&#x0303;
sine aliqua mutatione ex parte obliga-
tionis, quæ verè interat, & aufertur; etiā
si esset interpretatio, non esset epiicia
in lege naturali, sed in pacto, seu promis
sione, aut vinculo, quo Episcopus con-
iungitur suæ Ecclesiæ, & in quo funda-
tur præceptum illud naturalis iustitiæ.
Si enim aliquando potest talis obliga-
tio per interpretationem cessare, tota
interpretatio versatur circa pactum, &
circa intentionem se obligandi, exci-
piendo ab illa casum subintellectum, li-
cèt non fuerit expressum, vt si interpre-
temur, posse abesse propter grauem in-
firmitatem, vel aliam necessitatem si-
milem vrgentem, &c.</P>
<P>  Ratione demun declaratur primò,
quia epiikia est emendatio legis, seu iu-<marginalia>9.|Firmatur|eadem reso|lutio ratio-|ne.</marginalia>
sti legalis; at lex naturalis emendari nō
potest, cum posita sit in recta ratione,
quæ à vero deficere non potest: nam si
deficit, iam non est recta ratio; ergo ea-
dem ratione deficere non potest iustum
huic legi respondens, quia ita legale est,
vt sit etiam naturale: iustum autem na-<-P>@@

<-P>turale, cum oriatur ex extrinseca (vt sic
dicam) conformitate, & consonantia
extremorum, deficere non potest, nisi
aliquod ex extremis mutetur, & tunc
iam mutatur materia legis, & non est
idem medium virtutis, & consequenter
neq&#x0301;; idem iustum, & ita licèt cessat ob-
ligatio legis non est propter epi iciam,
sed propter mutationem materiæ. Se-
cundo declaratur amplius, quia in lege
naturali n&#x0169;quam fit per interpretatio-
nem exemptio ab eadem lege vniuersa-
li, eo quod sit vniuersaliter proposita,
quæ sola est epiicia, vt dictum est. As-
sumptum patet, quia dictamen rectę ra-
tionis secundum se spectatum, & vt pra
cticè ver&#x0169; non fertur invniuersale pro-
ut potest deficere, sed prout his circun-
stantijs affectum, cum quibus nunquam
deficit, aliás non esset dictamen verum,
& con sequenter nec necessarium, nec
rectum, nec præceptum naturale con-
tinens. Sicut scientia philosophiæ non
iudicat simpliciter omnem hominem
habere tantum quinque digitos, sed c&#x0169;
limitatione, si causæ naturàles sint ap-
tæ, & non impediantur, & ita nunquam
deficit, aliàs non esset conclusio scien-
tifica.</P>
<P>  Tertiò declaratur inductione quadā:
nam præcepta legis naturæ, aut affir-<marginalia>10.</marginalia>
matiua sunt, aut negatiua. Priora talis
sunt conditionis, vt semper obligent,
non tamen pro semper, in eis autem vt
semper obligant, non cadit interpreta-
tio, quia non cadit variatio: necesse est
enim, vt pro suis opportunitatibus sem
per, & infallibiliter obligent. In eisdem
verò vt non obligant pro semper, dupli-
citer potest fieri determinatio tempo-
ris, pro quo obligant; vno modo per le-
gem positiuam, & tunc in illa determi-
natione cadere poterit non solum in-
terpretatio, & epijcia, sed etiam dispe&#x0303;-
satio, quæ non pertine&#x0303;t ad præsens, quia
non sunt in lege naturali, sed in positi-
ua. Alio ergo modo fit determinatio
per eandem naturalem rationem, & t&#x0169;c
licèt ratio determinet, pro nunc obli-
gare pręceptum; pro tunc verò non ob-
ligare, nulla est epijcia, quia nulla est
exceptio à lege, nec emendatio pręcep-
ti, sed simplex intelligentia illius; ergo
in his præceptis non habet locum epij-
cia, quia non potest in eis intelligi alius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0184.jpg/>
@@1@<SE184>Cap. 16. Vtrum circa legem naturæ locum habeat EpijKia? 177
<duolan 2><-P>modus determinationis, aut carentiæ
obligationis pro aliquo casu. Nam si ra
tio determinat pro aliquo tempore nō
obligare hoc ipso intelligitur, tale præ-
ceptum natura sua non esse latum pro
occasione, & circunstantijs illo tempo-
re occurrentibus, vt v. g. in præcepto
correctionis fraternæ, quatenus natu-
rale est, ipsa ratio determinat non obli-
gare, quando non est spes fructus, non
per epijkiam, sed quia pręceptum illud
natura sua non obligat pro semper, &
illa est vna ex circunstantijs, pro qua
non obligat. Sic etiam intelligo præce-
ptum de reddendo deposito, si per mo-
dum affirmatiui præcepti concipiatur,
quia non obligat pro semper, sed pro
tempore, in quo possit commodè, idest,
sine alterius pręiudicio, vel iniuria red-
di. Ita ergo in his præceptis nulla est
epijKia.</P>
<P>  Venio ad negatiua, quorum natura
est, vt semper, & pro semper obligent,<marginalia>11.</marginalia>
vitando mala, quia mala sunt: hoc enim
est de ratione præcepti naturalis nega-
tiui, & ob hanc vltimam partem non pa
titur epijKiam. Quia impossibile est id,
quod est per se, & intrinsece malum, fie-
ri bonum, aut non malum, manente eo-
dem obiecto, & circunstantijs, & ideò
dicimus, non posse hoc fieri per dispen-
sationem; ergo multò minus fieri potest
per epijKiam. Probatur consequentia,
quia quod non potest esse non malum,
nunquam non est malum; ergo n&#x0169;quam
non est prohibitum; ergo non potest ve-
rè declarari non prohibitum lege natu-
rali pro aliquo tempore, vel occasione,
quod ad epijkiā pertinet. Quod si mu-
tatio fiat in obiecto, vel circunstantijs
intrinsecis, & ratione eius mutationis
actus desinat esse malus, iam illa non est
epiiKia, quia non versatur circa mate-
riam sub tali lege naturali comprehen-
sam, sed est cognitio, seu interpretatio
materiæ legis, & finium eius. Vt quan-
do interpretamur per legem non furā-
di, non prohiberi, accipere ab alio ne-
cessaria ad vitam in extrema necessi-
tate, illa non est epiikia, sed propria
declaratio illius legis, quæ non prohi-
bet nisi furtum, id est, acceptionem rei
alienæ, domino rationabiliter inuito,
seu acceptionem rei alienæ quoad pro-
prietatem, & vsum; acceptio autem rei<-P>@@

<-P>alienę in extrema necessitate nec est de
re omnino aliena, quia pro illo articu-
lo omnia sunt communia, nec est inuito
domino rationabiliter. Sic etiam in il-
lo exe&#x0303;plo de deposito, si intelligatur prę
ceptum illud tanquam negatiuum, sicut
præceptum restituendi, id est, non reti-
nendi depositum alienum, non est ita
indefinitum præceptum, sed non reti-
nendi irrationabiliter, seu sine causa
cogente. Ita ergo in præceptis negati-
uis naturalibus intelligi nō potest pro-
pria epijcia.</P>
<P>  Dices; ergo eadem ratione etiam in
præceptis positiuis nunquam intellige-<marginalia>12.|Obiectio.</marginalia>
tur epiicia. Patet, quia vel manet actus
semper cum eisdem circunstantiis, &
tunc impossibile est, vt præceptum ne-
gatiuum prohibens actum, nunc obli-
get, & posteà non obliget: vel circunstā-
tiæ actus mutantur, & tunc etiam non
erit epiicia. Et idem cum proportione
dici poterit in affirmatiuis. Responde-
tur, negando consequentiam: sunt enim<marginalia>Duplex dif|ferentia in|ter lege&#x0303; po-|sitiuam, &|naturalem|ex qua sol-|uitur obie-|ctio.|Prima.</marginalia>
duæ differentiæ notandæ inter ius posi-
tiuum, & naturale, quæ maximè decla-
rant hanc materiam. Prior est, quod in
lege positiua, manente tota materia a-
ctus cum omnibus circ&#x0169;stantiis intrin-
secis eius, potest per interpretationem
æquam cessare obligatio, quanuis ne-
cesse sit, vt aliqua circunstantia extrin-
seca occurrat, quæ cogat ad talem in-
terpretationem faciendam, & illa est
propriissima epiicia. Patet in exemplo
communi de prohibitione ferendi ar-
ma noctu; nam si sit euidens necessitas,
& ita vrgens, vt non possit à superiori
licentia postulari, iustè interpretamur,
tunc præceptum nō obligare, non quia
non sit illa materia talis præcepti, sed
quia licèt sit eadem, ab ea est separabi-
lis malitia ablata prohibitione, & tunc
non est verisimile intentionem legisla-
toris ad illum casum extendi. At verò
in lege naturali fieri non potest, vt stan-
te integra materia cum eisdem circun-
stātiis intrinsecis propter solas extrin-
secas occasiones interpretemur legem
prohibentem non obligare, quia impos
sibile est à tali materia suis intrinsecis
conditionibus affecta separari malitiā,
& consequenter nec naturalem prohi-
bitionem, etiam si extrinsecus finis, vel
circunstantiæ varientur. Hoc declarat<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0185.jpg/>
@@1@<SE185>178 Lib. 2. Delege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>egregiè exemplum de me&#x0303;dacio, de quo<marginalia>Probatur|mendaci&#x0169;|esse intrin-|sece mal&#x0169;,|ac proinde|nulla cau-|sa cohone-|stari per se.|August.|Basil.|Hieron.|Magist.|D. Thom.|Ioan. 8.</marginalia>
suppono ita esse intrinsecè malum, vt
propter nullam occasionem, vel neces-
sitatem extrinsecam licere possit, si ma
net mendacium, iuxta doctrinam Au-
gustini in lib. de Menda. & contra Men-
daci. & in epist. 8. ad Hieron. & sequen-
tibus, quæ fuit etiam Basilij, regula 76.
exbreuior. & Hieronym. Apolog. con-
tra Ruffi. & epistol. 65. & est recepta ab
omnibus Theologis cum Magistro in 3.
d. 38. & D. Thom. 2. 2. q. 110. art. 3. & ha-
bet magnum fundamentum in verbis
Christi Ioan. 8. vbi de dæmone ait, Men-
dax est, & pater mendacij, quia mendacium
non potest esse ex Deo, sed dæmone,
& ideò vocatur pater, id est, inuentor
eius, & ideò de Deo potius scriptum est,
Perdes omnes, qui loquuntur me&#x0303;dacium. Psal.<marginalia>Psal. 5.|Cap. Su-|per eo.</marginalia>
5. Vnde in cap. Super eo, de Vsur. dicitur,
Scripturam sacram prohibere pro al-
terius vita mentiri, & ideo contrarium
in Cassiano collatio. 17. tanquam error
damnatur, de quo latius alibi, & videri<marginalia>Caßian.|Castro.</marginalia>
potest Castro contra hæres. verb. Men-
dacium. Nulla enim alia ratio huius ve-
rissimi dogmatis reddi potest, nisi quia
extrinse cus finis, vel necessitas extrin-
seca non mutat obiectum, nec intrinse-
cas conditiones ad mendacium requi-
sitas, à quo obiecto præcisè spectato ha
bet mendacium suam intrinsecam de-
formitatem, & ideò nec dispe&#x0303;satio, nec
epijkia in eo locum habet, vt possit li-
cere propter extrinsecas occasiones,
necessitates, aut fines. Quoties ergo
præceptum aliquod naturale videtur
non obligare in aliqua opportunitate,
necesse est mutari materiam talis act&#xA770;,
quæ illi dabat malitiam, propter quam
prohibetur lege naturali. Et ita differt
multum talis mutatio ab illa, quæ sit in
lege positiua, quādo interuenit epijkia,
quia hic sola prohibitio cessat circa eā-
dem materiam; ibi autem minimè, sed
materia subtrahitur, & per illius muta-
tionem tollitur malitia.</P>
<P>  Alia differentia est, quod in lege po-
sitiua, quādo interpretatio fit per epii-<marginalia>13.|Secund{a}.</marginalia>
kiam, non fit circa actum prohibitum
per legem, nec circa obscuritatem ver-
borum eius, sed potius supponitur, ill&#x0169;
esse actum prohibitum secundum spe-
ciem suam, & comprehendi sub verbis
legis spectatis in sua proprietate: tota<-P>@@

<-P>verò interpretatio, & cōiectura fit cir-
ca intentionem legislatoris, quòd non
fuerit mens eius comprehendere tale&#x0303;
casum, seu actum illum pro tali oppor-
tunitate. Et hæc est propria epijKia,
quæ dicitur emendatio legis; vtiq&#x0301;ue se-
cundum speciem verborum, iustifican-
do illa (vt sic dicam) per intentionem,
& æquitatem pręsumptam legislatoris.
Hoc verò non habet locum in lege na-
turali, quia non fundatur primò in vo-
luntate prohibente, sed in natura ipsius
actus per se mali, & ideò interpretatio
ibi solum habet locum circa materiā,
quando actus abstractè sumptus non ha
bet intrinsecam malitiam, sed solum vt
versatur circa talem materiam tali, vel
tali modo, vt in occisione hominis, ac-
ceptione rei alienæ, retentione deposi-
ti, & alijs similibus explicuimus. Et ideò
in huiusmodi lege non fit interpretatio
per emendationem legis; nam hęc sem-
per coaptatur materiæ, sed fit per solā
explicationem rei, & malitiæ, quam se-
cundum se habet: nam secundum illam
tātum fit prohibitio, vel fertur lex, siuè
intelligatur vt indicatiua malitiæ, siue
vt prohibitiua. Et tunc nunquam potest
per epijkiam interpretatio fieri, quòd
ille actus, vt versatur tali modo circa
talem materiam, possit licere propter
solam intentionem legislatoris conie-
cturatam per extrinsecam occasione&#x0303;,
necessitatem, aut finem; & ita non rectè
fit comparatio inter naturalem legem,
& positiuam.</P>
<P>  Sed instari adhuc potest, quia nonnul-<marginalia>14.|Obiectio.</marginalia>
la sunt naturalia præcepta, quæ pro-
prijssimam interpretationem epijKiæ
recipiunt: nam circa eosdem actus, &
cum omnibus circunstātijs intrinsecis,
quæ ordinariè sufficiunt ad naturalem
prohibitionem, propter extrinsecā ne-
cessitatem, seu finem extrinsec&#x0169; inter-
pretamur, non obligare in aliquo casu.
Huiusmodi est præceptum prohibens
matrimonium cum sorore, quod in ca-
su extremæ necessitatis non obligat &#xA753;-
pter conseruationem speciei. Idem est
de præcepto non contrahendi cum se-
cunda, viuente prima; maximè si prim&#x0169;
matrimonium fuit consummatum: nam
in eadem necessitate generis humani,
si prima esset sterilis, licèret accipere
se cundam; & in præceptis pertine&#x0303;tibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0186.jpg/>
@@1@<SE186>Cap. 16. An circa legem naturæ locum habeat epijKia. 179
<duolan 2><-P>ad impedimenta, quæ iure naturæ irri-
tant matrimonium, inuenientur multa
similia.</P>
<P>  Respondetur nihilominus, generale&#x0303;<marginalia>15.|Solutio.</marginalia>
regulam datam veram esse, nimirum,
stante eàdem materia præcepti negati-
ui naturalis, fieri non posse, vt per epij-
Kiam iudicetur licitus actus prohibi-
tus propter solam extrinsecā causam,
seu finem, aut necessitatem: hoc enim
conuincunt rationes, & exempla addu-
cta. Quòd si in aliquo præcepto id acci-
dere videtur pro aliquo casu, vel tale
præcept&#x0169; simpliciter naturale non est,
sed naturali proximum, & consuetudi-
ne hominum receptum, & approbatum,
ac proinde absolutè solius iuris genti&#x0169;,
& ideò mutabile, vel alterabile pro ali-
quo casu; vel si præceptum est naturale
simpliciter, materia eius non erit actus
simpliciter, & abstractè sumptus, sed c&#x0169;
aliqua circunstantia intrinseca, qua su-
blata possit obligatio cessare; non ta-
men per epijkiam, sed per defect&#x0169; pro-
priæ materiæ. Applicare autem hanc
regulam ad singula præcepta non est
præsentis instituti, sed ad varias mate-
rias spectat. De illis ergo pręceptis ma
trimonij, qualia sint, disputant Docto-
res, & non eodem modo sentiunt. Nunc
autem, supponendo, illa esse verè præ-
cepta naturalia, respondetur, per illa
non prohiberi simpliciter matrimoni&#x0169;
V. g. inter fratres, vel cum secunda, sed
prohiberi tale matrimonium quatenus
noxium humanæ naturæ, & ita contra-
rium naturali honestati secundum re-
ctam rationem: in casu verò illius ne-
cessitatis cessat hæc ratio, & incipit es-
se matrimonium maximè commodum
naturæ, & subinde honestum, quia pro-
pter solam conseruationem necessariā
suscipitur, qui finis non est extrinsecus,
sed intrinsecus tali actui; atq&#x0301;; hoc mo-
do in illa occasione mutatur materia
præcepti negatiui. Declaratur à simili:
nam mutilatio proprij corporis sine ne
cessitate ad conseruatione&#x0303; vitæ intrin-
secè mala est; tamen in casu necessita-
tis propter conseruādum corpus licet,
quia illa mutilatio non prohibetur, nec
est per se mala, nisi vt noxia vitæ; tunc
autem non est noxia, sed necessaria. Sic
etiam verbum prolatum sine sine hone-
sto, vel conuenienti naturæ, malum est,<-P>@@

<-P>& iure naturæ prohibitum: idem autem
verbum propter conuenientem finem
non prohibetur, quia non erat per se
malum vt tale verbum, sed vt otiosum,
& inutile, quę deformitas tollitur ex re-
latione ad talem finem. Sic ergo atten-
te est consideranda qualitas, & conditio
materiæ: nam iuxta capacitatem eius
mutatur moraliter eius conditio ex fi-
ne, vel necessitate occurrente, quia a-
ctio talis est, vt natura sua petat ordine&#x0303;
ad talem finem, tali, vel tali modo, & t&#x0169;c
necescitas occurrens redundat in ma-
teriam præcepti, & mutat illam, & inde
fit, vt cesset obligatio præcepti natura-
lis, non quia præceptum in sua mate-
ria non obliget semper, & pro semper
sine exceptione, sed quia mutata mate-
ria, iam non habet in illa loc&#x0169; tale præ-
ceptum, vt naturale est.</P>
<P>  Dico igitur tertiò. Si præcepta na-<marginalia>16.|3. assertio.|Lex natu-|ralis vt per|legem posi|tiuam con-|stituta ad-|mittere po-|test epijKiā</marginalia>
turalia spectentur, vt per legem positi-
uam constituta sunt, tunc recipiunt ex-
ceptionem epijKiæ, præsertim in ordi-
ne ad intentionem legislatoris huma-
ni, licèt secund&#x0169; se, & vt naturalia sunt,
illam propriè non admittant. Iuxta hāc
assertionem possunt exponi frequentes
loquutiones aliorum auctorum. Et prę-
sertim Caiet. expresse loquitur de his
præceptis, vt constitutis per leges hu-
manas, & alij etiam loquuntur de illis,
vt latis per generalia verba, sine mode-
ratione, quam postea adhibet epijkia,
quod non habet locum in his præceptis
vt naturalia sunt, quia vt sic non ferun-
tur per aliquod generale verbum, nisi
in eo sensu, in quo includat omnia ne-
cessaria ad intrinsecam malitiam, & ita
nullam possit admittere exceptionem,
sicut dicebamus de prohibitione furti,
vt furtum est, vel homicidij, vt per se
mali. Et inde patet ratio assertionis.
Nam leges humanæ sæpe hoc non atte&#x0303;-
dunt, sed simpliciter præcipiunt actum.
V. g. reddere deposit&#x0169;, vel soluere pro-
missum, in quibus legibus, vt sic propo-
sitis potest habere locum epijkia. Dico
autem hoc intelligi in ordine ad inten-
tionem legislatoris humani, quia sæpe
contingere potest, vt legislator huma-
nus nihil de tali exceptione cogitaue-
rit, nec illam expresse intenderit, sed po
tius absolutè, & sine limitatione legem
tulerit sub verbis de se comprehende&#x0303;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0187.jpg/>
@@1@<SE187>180 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>tibus casum illum; & nihilominus inter-
pretamur non comprehendisse illum.
Quæ interpretatio respectu voluntatis
legislatoris humani est epijkia, quia est
quasi emendatio eius; in se vero, & res-
pectu legis naturalis est tantum expli-
catio mutationis factæ in materia, ra-
tione cuius actus cum talibus circun-
stantijs non habet per se malitiam, nec
comprehenditur sub lege naturali, &
ita facilis est tota assertio posita. Cre-
diderim etiam, plures ex dictis aucto-
ribus latè, & impropriè interdum loqui
de interpretatione legis naturalis, vo-
cantes epijkiam, vel exceptionem à le-
ge, solam declarationem materiæ, &
veri sensus legis; sed non est de nomine
contendendum, quando de re constat;
quanuis ad explicandam vim legis, & ad
constanter loquendum de interpreta-
tione eius, doctrina data necessaria vi-
deatur.</P>
<Z>CAPVT XVII.
Vtrum ius naturale distinguatur diure genti&#x0169;,
quia hoc solis hominibus conuenit, illud
etiam brutis commune est?</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicato naturali iure, priusquā<marginalia>1.</marginalia>
ad positiuum transeamus, opere-
pretium erit in fine huius libri
ius gentium quatenus ad rationem le-
gis spectat, declarare, tum quia magnā
habet cum iure naturali affinitatem,
ita vt à multis cum illo cōfundatur, vel
pars quædam eius esse censeatur, tum
etiam quia eo modo, quo ab illo distin-
guitur, est illi propinquissimum, & quasi
medium inter naturale ius, & human&#x0169;,
& priori extremo vicinius, & ideo per
illud conuenienter transitum faciemus
ad proprium ius positiu&#x0169; expone&#x0303;dum.
Quod ergo aliquod sit ius gentium, vel
ex ipsius vocis vsu frequentissimo, om-
nes tanquam certum supponunt: nam
huius iuris frequens mentio est in iure
ciuili. ff. de Iustit. & iur. & Instit. de Iure
naturali gent. & ciuili, & in Decret. dist.
1. & sequentib. ex Isidoro 5. etym. cap.
2. & in vtriusque iuris Doctoribus illis
locis, & passim, & in Diuo Thoma, ac<marginalia>Isidor.|D. Thom.</marginalia>
Theologis. 2. 2. q. 57. art. 3.</P>
<P>  Quia verò hæc vox æquiuoca est, o-<marginalia>2.</marginalia>
portet illam distinguere, vt significa-<-P>@@

<-P>tionem tantum ad nos pertinente&#x0303; vsur-
pemus. Ius enim interd&#x0169; significat mo-<marginalia>Explican-|tur variæ|iuris accep|tianes.|D. Thom.</marginalia>
ralem facultatem ad rem aliquam, vel
in re, siue sit verum dominium, siue ali-
qua participatio eius, quod est propri&#x0169;
obiectum iustitiæ, vt constat ex D. Tho-
ma d. q. 57. ar. 1. Aliquando verò ius sig-
nificat legem, quæ est regula honestè
operandi, & in rebus quandam æquita-
tem constituit, & est ratio ipsius iuris
priori modo sumpti, vt dixit ibidem D.
Thomas dicto art. 1. ad 2. quæ ratio est
ipsa lex, vt ibi dicit; & ita ius coincidit
cum lege, vt præcedenti libro cap. 2.
notauimus. Vnde vt habeamus breuia
nomina, quibus vti possimus, primum
vocare possumus ius vtile; secund&#x0169; ho-
nestum; vel primum ius reale, sec&#x0169;dum
legale. Vtrumq&#x0301;ue ergo ius potest diuidi
in naturale, gentium, & ciuile. Nam ius
vtile naturale dicitur, quando ab ipsa
natura datur, seu c&#x0169; illa prouenit, quo-
modo libertas dici potest ex iure natu-
rali. Ciuile dicitur, quod ius ciuile in-
troduxit, vt ius præscriptionis; Genti&#x0169;,
quod ex communi vsu gentium habe-
tur, vt est ius transeundi per vias publi-
cas, vel ius seruitutis bello introduct&#x0169;.
Atq&#x0301;ue in hoc sensu pertinet hęc diuisio
ad obiectum iustitiæ, & forte ita tradi-
tur à D. Thoma dicto art. 3. In præsenti
verò non ita loquimur de iure genti&#x0169;,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
sed vt est quædam species legis. Nam
etiam ius legale per tria illa membra
diuidi solet: nam in l. 1. §. Huius studij. ff. de
Iustit. & iur. expresse dicitur, ius colle-
ctum esse ex præceptis naturalibus, aut
gentium, aut ciuili. Et eodem modo su-
mitur diuisio illa in titulo, de Iure na-
turali gentium, & ciuili. Quam diuisio-
nem ex communi vsu, & sententia bonā
esse supponimus, & quia duo extrema
membra satis nota sunt ex dictis in lib.
1. cap. vltim. oportet nunc explicare se-
cundum membrum, quod in hunc loc&#x0169;
remisimus, quia pendet ex compara-
tione eius cum iure naturali, vnde etiā
constabit ratio, & verus sensus totius
diuisionis.</P>
<P>  In hoc itaq&#x0301;ue iure gentium explicā-<marginalia>3.</marginalia>
do, variæ sunt sententiæ, quarum pri-
mam in hoc capite pertractabimus, de-
inde cæteras persequemur. Iurisperiti
ergo communiter distinguunt ius natu-
rale à iure gentium in hoc, quod ius na-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0188.jpg/>
@@1@<SE188>Cap. 17. Per quid distinguàtur ius naturale à iure gentium. 181
<duolan 2><-P>turale est, commune brutis etiam ani-
mantibus; ius aute&#x0303; gentium est propri&#x0169;<marginalia>1. opinio|Iuristar&#x0169;,|distingue&#x0303;s|ius natura|le, à iure|gentium; in|eo, q&#x0111; pri-|mum com-|petat etiā|brutis, istud|veròsolum|homini.</marginalia>
hominum. Vnde in l. 1. §. Huius studij, &
in §. 1. & 2. Instit. de Iure natur. gentium,
& ciuili, sic dicitur, Ius naturale est, quod
natura omnia animalia docuit: nam ius istud
non solum humani generis proprium est, sed
omnium animalium, quæ in terra, mariq&#x0301;ue nas-
cuntur, auium quoque commune est. Et adhi-
bentur exempla, vt maris, & f&#x0153;minæ
coniunctio, filiorum procreatio, & edu-
catio. De iure autem gentium additur,
Gentium est, quo gentes humanæ vtuntur, &
dicitur à naturali recedere, quia solis
hominibus inter se commune est. Ad-
ditur verò inferius in lege 9. ius gen-
tium vocari, Quod naturalis ratio inter om-
nes homines constituit, & apud omnes peræ-
què custoditur. Vnde constat, ius gentium
censeri etiam naturale, sed speciali mo-
do, & proprio hominum, & hoc etiam
declarant exempla, quæ adhibentur in
lege 2. 3. & 4, scilicet, religio in Deum; obe-
dientia ad parentes, & patriam, vim atq&#x0301;ue in-
iuriam propulsare. Vnde ibidem signifi-
catur, hominem homini insidiari contra
ius gentium esse. Adduntur prætereà
Manumissiones, & seruitutes, item bell{a},
regnorum, dominiorum, rerumq&#x0301;ue diuisio, com-
mercia, alijq&#x0301;ue contractus venditionum, &
alia huiusmodi. Et similiter in §. 4. In-
stitution. de Iure natural. eadem exem-
pla adhibentur, præter religionem, &
pietatem ad parentes, & patriam.</P>
<P>  Quocirca iuxta hanc sententiam di-<marginalia>4.</marginalia>
uisio illa iuris, seu legis in naturalem
gentium, & ciuilem, ita debet ad duas
bimembres reduci, vt prius lex diui-
datur in naturalem, & ciuilem; deinde
verò lex naturalis generatim subdistin-
guatur in naturalem communem om-
nibus animantibus, quæ absolutam ap-
pellationem iuris naturalis retinuit se-
cundum quandam acceptionem, & le-
gem naturalem propriam hominum,
quæ iuris gentium appellata est. Et ra-
tio talis subdiuisionis esse potest, quia
illæ duæ rationes verè sunt distinctæ
in re, & possunt habere diuersas consi-
derationes, & effectus morales, & ideò
congruum fuit, illas distinguere, & il-
lis nomina propria imponere, & ac-
commodare. Nec videtur posse melius
illa nomina explicari. Et soluitur faci-
lè difficultas tacta, quia iam constat,<-P>@@

<-P>quomodò diuisio illa adęquata sit; sum-
pto tamen nomine iuris naturalis in ge
neraliori significato. Nec videtur ab
hac sententia recedere Diuus Thomas<marginalia>D. Thom.</marginalia>
1. 2. quæst. 95. artic. 4. ad primum, & la-
tius. 2. 2. quæst. 7. artic. 3. vbi hos duos
modos iuris naturalis agnoscit, eisq&#x0301;ue
illas voces accommodat. Atq&#x0301;ue ita il-<marginalia>Conrad.</marginalia>
lum interpretatur Conrad. dicta quæst.
95. articulo secundo, & quarto, vbi ita
exponit Iuristarum opinionem, & di-
cit, Diuum Thomam loquutum fuisse
more illorum, licet Philosophi aliter
loquantur.</P>
<P>  Hanc verò interpretationem iuris<marginalia>5.|Auctores|improban-|tes Iurista-|rum opinio|nem.|Laur. Val.|Conan.|Soto.</marginalia>
consultorum reprehendit Laurentius
Valla lib. 4. elegantiar. cap. 48. Conan.
etiam in commentar. iur. ciuil. libro
1. capite 6. illam subdiuisionem iuris
naturalis reijcit, & consequenter pu-
tat, non distingui ius gentium à iure
naturali, ideoq&#x0301;ue nec Aristotelem, nec
alios antiquos Philosophos illud distin
xisse, aut cognouisse. Soto etiam libro
3. de Iustitia. quæst. 1. artic. 3. expositio-
nem iuris consultorum reijcit. Et pri-
mò fundantur, quia nullum est ius na-
turale commune hominibus, & alijs
animalibus, quia bruta animalia non
sunt capacia propriæ obedientiæ, aut<marginalia>Responsio|pro Iuri-|stis ad in-|stantiam.|Albert.|Turrecr.|Couarr.</marginalia>
iustitiæ, vel iniuriæ. Ad hoc verò respō-
dent Albertus libro 5. Ethicorum cap.
7. Turrecremata, & Couarru. locis in-
frà citandis, ius naturale dici commu-
ne brutis non formaliter quoad ratio-
nem iuris, & legis, sed materialiter
quoad opera, quæ sub tale ius cadunt:
nam illa communia sunt hominibus
cum brutis, vt patet in exemplis posi-
tis in iure de coniunctione maris, &
f&#x0153;minę, procreatione filiorum, & cæt.
Sed contra hoc est, quia illa commu-
nitas cum brutis in materiali opere ni-
hil refert ad distinctionem iuris, vel le-
gis; ergo est impertinens, & sine arte
illa diuisio in illo sensu, & propter il-
lam solam causam. Sed respondere pos-
sunt, illam materialem conuenientiam
deseruire ad explicandam in homine
diuersam rationem naturalitatis iu-
ris (vt sic dicam.) Nam lex natura-
lis generatim sumpta in dictamine ra-
tionis naturalis consistit: hoc autem
dictamen interdum est ex inclinatione
generis, seu naturæ sensitiuæ vt sic: in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0189.jpg/>
@@1@<SE189>182 Lib. 2. Delege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>terdum verò ex propria inclinatione
naturæ rationalis, vt talis est, & secun-
dum has duas rationes distinguitur ius
naturale tanquam commune brutis, ex
parte, scilicet, inclinationis, in qua fun-
datur.</P>
<P>  Veruntamen etiam hoc modo non
satisfit difficultati. Primò, quia iuxta<marginalia>6.</marginalia>
hanc declarationem, vim vi repellere
non sub iure gentium, sed sub iure na-
turali constituendum esset, quod in il-
lis legibus non fit. Probatur sequela,
quia illa actio communis est brutis ani
malibus, & ex generali inclinatione ad
propriam conseruationem prouenit.
Nam sicut generatio prouenit ex in-
clinatione naturali ad conseruandam
speciem, ita propria defensio est ex in-
nata inclinatione ad conseruandā pro-
priam vitam, & proprium esse: vtraq&#x0301;ue
autem inclinatio communis est homini
cum alijs animalibus, ergo immeritò
ponitur hæc actio sub iure gentium.
Secundò falsum esse videtur ius natu-
rale, vt habet propriam rationem le-
gis, fundari in ratione naturæ sensiti-
uæ, vt communis est brutis animalibus:
nam semper considerari debet, vt ele-
uata ad superiorem gradum per diffe-
rentiam rationalem. Quia lex natura-
lis non regulatur per conuenientiam
ad naturam sensitiuam; sed ad rationa-
lem; sensitiuam autem respicit solùm
vt contractam, & speciali modo perfe-
ctam per differentiam rationalem; er-
go illa conuenientia generica imperti-
nens est ad distinguendam legem natu-
ræ. Consequentia videtur clara, & an-
tecedens probatur. Tum, quia quando
lex naturæ aliquid præcipit in ordine
ad conseruandam naturam sensitiuam,
semper inuoluit modum rationalem, &
ita dictat de coniunctione maris, & f&#x0153;-
mine multò aliter, quam instinctus na-
turalis brutorum, vt constat de matri-
monio, & idem cum proportione est de
educatione filiorum, & de conseruatio-
nę propriæ vitæ, & similibus. Tum etiā,
quia in eodem opere materialiter cō-
muni brutis multa prohibet lex natu-
ralis in homine, à quibus bruta non ar-
centur per naturalem instinct&#x0169;, vt pro-
hibet lex naturalis vagum concubit&#x0169;,
seu fornicationem simplicem, & con-
iunctionem cum matre, vel sorore, quæ<-P>@@

<-P>priuationes non sunt communes bru-
tis. Vnde etiam nouum, seu tertium ar-
gumentum insurgit: nam sequitur ex il-
la sententia, hæc præcepta negatiua es-
se iuris gentium, & non naturalia, quod
valde absurdum est. Et patet sequela,
quia sunt ita propria hominum, vt non
possint dici brutis communia: nam li-
cet illud opus sit suo modo commune
brutis, tamen omissio operis non est
communis, & hæc est propria materia
talis legis. Hoc verò argumentum eui-
dentius ostenditur in præceptis colen-
di Deum, honorandi parentes, & proxi-
mum. Nam absurdum est, negare, hæc
esse simpliciter de iure naturali, sed
tantum de iure gentium; idemq&#x0301;ue est
de præcepto restituendi alienum, vel
reddendi depositum, vel seruandi fide-
litatem, dicendi veritatem, & similibus,
quæ sunt propria hominum, & non cō-
munia cum brutis etiam materialiter,
& tamen ad naturale ius maximè per-
tinent.</P>
<P>  Ad hæc verò responderi potest iux-<marginalia>7.</marginalia>
ta ciuilia iura, ius gentium re vera esse
ius naturale, & ita sæpe in iure ciuili
vocari, vt patet in lege Bona fides. ff. De-<marginalia>L. Bona fi-|des.</marginalia>
positi, & §. Et quidem. §. Singulorum. Instit.
de Rerum diuisione, & §. Penult. Instit.
de Iure natur. Quapropter non erit ab-
surdum in hoc sensu vocare præcepta
commemorata, imò & omnia Decalo-
gi de iure gentium, quia per hoc non
negatur esse de proprio, & stricto iure
naturali, sed indicatur peculiaris mo-
dus, & quasi proprietas talis iuris res-
pectu humanæ naturæ, & ita contentio
tota versabitur circa solum vsum vo-
cis, vel necessitatem, aut vtilitatem il-
lius distinctionis in illo sensu. Sed licet
hoc aliqua ex parte ita sit; nihilominus
secunda ratio facta retinet suam vim,
& ostendit impropriè valde dici dari
ius naturale commune brutis. Et præ-
tereà (ne contentio sit de vocabulo) sim
pliciter dicendum erit iuxta illam sen-
tentiam, ius gentium esse intrinsecè, &
esse&#x0303;tialiter ius naturale, seu parte&#x0303; eius.
Hoc autem ad omnia, quæ de iure gen-
tium adducuntur, accommodari non
potest; quia quædam continent mate-
riam non solùm necessariam, sed etiam
communem brutis, vt monstrant argu-
menta facta; alia non solum versantur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0190.jpg/>
@@1@<SE190>Cap. 17. Per quid distinguàtur ius naturale à iure gentium. 183
<duolan 2><-P>in materia propria hominum, sed etiā
non continent intrinsecam necessita-
tem, vt ex sequentibus constabit.</P>
<P>  Quapropter etiam non placet mo-
dus loquendi aliquorum Theologor&#x0169;,<marginalia>8.|Excluditur|etiā 2. opi-|nio distin-|gue&#x0303;s ius ge&#x0303;|ti&#x0169; à natu-|rali, quod|naturale si|ne discursu|vel facilli-|mo innotes|cit; alter&#x0169;|è contr{a}.|Soto.</marginalia>
qui sentiunt, ius gentium habere intrin
secam necessitatem in suis præceptis.
Solumq&#x0301;ue differre à naturali, quia ius
naturale sine discursu, vel facillimo dis-
cursu innotescit; ius autem genti&#x0169; per
plures illationes, & difficiliores colli-
gitur. Quod potest sumi ex Soto lib. 1.
q. 5. artic. 4. & indicant aliqui moderni
Thomistæ, ita intellige&#x0303;tes D. Thomam,
quem infrà interpretabimur. Nobis igi
tur hæc etiam sententia non placet, pri-
mò, quia multa dicuntur esse de iure
gentium, quæ non habent illam intrin-
secam necessitatem, vt diuisio rerum,
seruitus, & alia, quæ infrà videbimus.
Secundò ac præcipuè, quia ius gentium
nec circa prima principia moralia, nec
circa conclusiones, quæ ex illis necessa-
riò inferuntur, versari potest, quia om-
nia illa sub proprio iure naturali com-
prehenduntur, vt cap. 7. probatum est.
Et confirmatur: nam omnia præcepta,
quæ à Deo sunt in cordibus hominum
scripta, pertinent ad ius naturale, vt
sumitur ex Paulo ad Roman. 2. sed om-
nia illa, quæ euidenti ratione deducun-
tur ex principijs naturæ, sunt scripta in
cordibus; ergo omnia pertinent ad ius
naturæ. Et è conuerso præcepta iuris
gentium ab hominibus introducta sunt
per arbitrium, & consensum illorum, si-
ue in tota hominum communitate, siue
in maiori parte; ergo non possunt dici
scripta in cordibus homin&#x0169; ab auctore
naturæ; ergo sunt iuris humani, & non
naturalis. Quod si de aliquibus pręcep-
tis iuris gentium hoc necessariò faten-
dum est, vt oste&#x0303; demus, non oportet, ius
gentium cum naturali confundere, nec
propter solas illationes etiam plures
ita vocare ius illud, quod simpliciter
naturale est: nam discursus non exclu-
dit veram, & naturalem necessitatem
præcepti sic cogniti, & quod discursus
sit per plures, vel pauciores illationes,
magis, vel minus notas valde acciden-
tarium est.</P>
<P>  Dicunt verò aliqui, ius naturale cō-<marginalia>9.</marginalia>
prehendere conclusiones ita necessa-
rias, vt nulla facta suppositione socie-<-P>@@

<-P>tatis humanæ, vel dependentis à volun-
tate humana, sequantur ex principijs<marginalia>3. opinio|distingue&#x0303;s|ius natura|le in eo, q&#x0111;|obliget sine|depende&#x0303;tia|à potestate|human{a};|è contra ve|ro ius gen-|tium.|D. Thom.</marginalia>
naturæ euidenter, & has non spectare
ad ius gentium: esse verò alias conclu-
siones, quæ sequuntur etiam ex princi-
pijs naturæ necessariò, tamen non ab-
solutè, sed supposita humana societate,
& consideratis aliquibus cir cunstantijs
necessarijs ad ipsius conseruationem,
& præcepta, quæ circa huiusmodi con-
clusiones versantur, constituere ius ge&#x0303;-
tium. Quod videtur posse sumi ex Diuo
Thoma in 2. 2. loco allegato. Sed per
hoc etiam non explicatur vera, & pro-
pria ratio, & distinctio iuris gentium à
naturali. Nam multa sunt de iure natu-
rali, quæ non obligant, nec locum ha-<marginalia>excluditur|dicta opina|tio.</marginalia>
bent, nisi aliqua suppositione facta, vt
præceptum non furandi non habet lo-
cum, nisi facta diuisione bonorum, & do
miniorum. Præcept&#x0169; item parendi Do-
minis non habet locum, nisi supposita
seruitute; iustitia etiam cōtractu&#x0169; non
habet locum, nisi ex suppositione com-
mercij humani. Et ita sunt plura alia,
quæ manifestè pertinent ad ius uatura-
le: nam ita sunt per se honesta, vt con-
traria prohibeantur, quia mala, & non
è contrario. Ratio etiam reddi potest,
quia quod conclusio sequatur ex prin-
cipijs naturæ ex suppositione talis, vel
talis materiæ, aut status hominum, non
variat modum legis, quæ subsistit ex in-
trinseca rei natura, & non ex voluntate
humana, sed denotat solum distinctam
materiam legis, v. g. lex reddendi pro-
missum, & seruandi fidelitatem Deo, vel
homini, naturalis est; & tamen non ha-
bet locum, nisi ex suppositione pro-
missionis; sic etiam in materia de Si-
monia dicitur, vendere rem consecra-
tam ab hominibus, contra ius natura-
le esse, licèt supponat consecrationem
humano iure introductam. Ergo licèt
conclusio sequatur ex suppositione, se
tenente tant&#x0169; ex parte materię pręcep
ti, si illatio est euide&#x0303;s ex principijs per
se notis talis conclusio ad ius naturæ
pertinet, non ad ius gentium. Ergo vt
ius gentium à naturali distinguatur, ne-
cesse est, vt etiam supposita tali mate-
ria non sequatur per euidentem conse-
quentiam, sed per aliquam minus cer-
tam, ita vt arbitrium humanum, & mo-
ralis commoditas, potius quam neces-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0191.jpg/>
@@1@<SE191>184 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>sitas intercedat. Concludendum igitur
censeo, ius gentium non præcipere ali-
quid tanquam ex se necessarium ad ho-
nestatem, nec prohibere aliquid, quod
per se, & intrinsecè malum est, vel ab-
solutè, vel supposito tali statu, & condi-
tione rerum, sed hæc omnia pertinere
ad ius naturale, ac subinde in hoc sen-
su ius gentium non comprehendi sub
iure naturali: nec etiam ab illo differ-
re, quia sit proprium hominum, nam
hoc etiam iuri naturali conuenit, vel
maiori ex parte, vel etiam omnino, si
de iure, & lege propriè loquendum est.</P>
<Z>CAPVT XVIII.
An ius gentium aliquid præcipiat, vel pro-
hibeat, aut potius solum concedat, vel
permittat?</Z>
<P><INI3>P</INI3>Ropter ea, quæ superiori capite<marginalia>1.|Conan.</marginalia>
tractata sunt, Conan. lib. 1. Com-
ment. Iur. ciuil. cap. 6. numero 5.
quem refert, & sequitur Vasquez disp.<marginalia>Vasquez.</marginalia>
157. capite 3. existimauit, ius gentium
prout à naturali distinguitur nō conti-
nere sub se præcepta, aut promissio-<marginalia>Opinio ali-|quorum as|sere&#x0303;s ius ge&#x0303;|tium nō es-|se præcepti|u&#x0169;, sed per-|mißiuum|tantum, &|concessiu&#x0169;|aliquid a-|gendi, vel|è contr{a}.</marginalia>
nes, sed solùm concessiones quasdam,
seu facultates, aut permissiones ali-
quid agendi, vel non agendi, non tan-
tùm impunè, sed etiam iustè, & honestè;
ita tamen vt contrarium non sit turpe,
vel iniustum. Adduntq&#x0301;ue vlterius au-
ctores huius sententiæ, ad ius gentium
necessarium esse, vt conueniat humanæ
naturæ non absolutè spectatæ, sed vt
iam constitutæ in ciuili communitate,
quia multa sunt vtilia hominibus, vt in
communitate viuentibus, quæ absolu-
tè non pertinent ad commodum natu-
ræ secundum se. Illa ergo, quæ conce-
duntur hominibus in communitate vi-
uentibus propter communem vtilita-
tem, tanquam honesta, & non tanquam
necessaria ad honestatem, nec tanquam
præcepta, dicunt esse de iure gentium.
Nam si præcipiantur, erunt vel de iu-
re naturali, si ex vi rationis præcipian-
tur; vel de iure ciuili, si præcipiantur ex
humana voluntate potestatem haben-
te, vt probant discursus facti capite su-
periori; ergo vt ius gentium possit esse
distinctum, oportet, vt sit concessiuum,
non præceptiuum. Confirmatur hæc<-P>@@

<-P>sententia auctoritate saltem negatiua
D. Isidori, & Diui Thomæ. Nam Isido-<marginalia>D. Thom.|Isidor.</marginalia>
rus 5. Etymolog. cap. 4. & 6. vbi dicit,
ius naturale esse illud; quod est com-
mune omnibus nationibus; ius autem
gentium non definit, sed explicat tan-
tum per quædam exempla, quæ con-
cessionem tantùm continent, non præ-
cepta, vt posteà videbimus. Diuus e-
tiam Thomas solum dixit, ius gentium
positum esse ab hominibus in societate
viuentibus ad maiorem vtilitatem, quę
ex rationis discursu colligitur; non ve-
rò dixit esse positum per modum præ-
cepti.</P>
<P>  Hanc verò sententiam, vt verum fa-<marginalia>2.|Excluditur|opinatio.</marginalia>
tear, non satis intelligo. Nam inquiro,
an loquatur de iure, vt solum consistit
in morali facultate vtendi, & non vten-
di, vel de iure vt significat legem, seu
regulam rationis; siue propriè præci-
pientem, siuè approbantem aliquid vt
honestum. Prior sensus non est ad rem,
vt ex dictis constat, nisi fortassè velint
auctores illius sententiæ negare, dari
aliquod ius gentium, quod sit vera lex,
quod non declarant. Nec possunt ra-
tionem reddere cur admittant hoc me&#x0303;
brum iuris gentium in iure, quod sit fa-
cultas vtendi, & non in lege, & ex di-
cendis constabit esse eandem vtriusq&#x0301;ue
rationem. Si verò loquantur de iure,
quod est vera lex, aut regula honestatis
facile etiam potest illa doctrina refu-
tari.</P>
<P>  Nam ostendo in primis, nullam es-
se maiorem rationem distinguendi ius
gentium concessiuum à iure naturali,
quam ius præceptiuum. Quia in iure
naturali multa sunt, quæ honestè fieri
possunt ex vi legis naturalis, quæ non
præcipiuntur, nec contra ria prohiben-
tur, & ita etiam dari potest ius natu-
rale concessiuum, quale est ius ducen-
di vxorem, ius retinendi, & conseruan-
di propriam libertatem: hoc enim ho-
nestum est, & illud ius naturæ conce-
dit, non præcipit. Et in hoc sensu solet
distingui duplex ius naturæ, aliud po-
sitiuum, id est præcipiens, aliud nega-
tiuum id est, non prohibens, vt videre
licet in Couarru. Regula Peccatum. 2.<marginalia>Couarr.</marginalia>
parte, §. 11. numero 3. & suprà tractan-
do de immutabilitate legis naturalis
illam distinctionem explicauimus. Et<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0192.jpg/>
@@1@<SE192>Cap. 18. An ius genti&#x0169; sit nō sol&#x0169; permißiu&#x0169;, sed etiā præcep. 185
<duolan 2><-P>ratio est, quia ratio naturalis non so-
lum dictat, quid necessarium sit, sed
etiam quid liceat. Quādo ergo dicitur
ius gentium dare facultatem honestè
operandi aliquid, interrogo, an illa fa-
cultas, vt est iusta, & honesta, habeatur
ex ipsa ratione naturali præcisè spe-
ctata, vel ex aliqua hominum consen-
sione. Si primum dicatur, iam illud ius
erit naturale, licèt sit tantum conces-
siuum. Si verò dicatur secundum, vel
procedunt rationes factæ, quod illud
non sit ius gentium distinctum à ciuili,
vel si eo non obstante, potest esse tale
ius concessiuum distinctum à ciuili, &
quasi medium inter naturale, & ciuile,
eadem ratione poterit dari simile ius
præceptiuum.</P>
<P>  Responderi potest, illud ius haberi<marginalia>3.</marginalia>
ex vi solius rationis naturalis; tamen
non cōuenire hominibus absolutè spe-
ctatis, sed vt congregatis in aliqua so-
cietate humana, & ideò distingui à pri-
mario iure naturali tanquam secunda-
rium, vocariq&#x0301;ue ius gentium. Exemplis
vsitatis in hac materia declaratur: nam
bellum v. g. dicitur esse de iure genti&#x0169;,
non quia præcipiatur etiam supposito
iusto titulo, sed quia conceditur tan-
quam honestum: hoc autem genus iuris
supponit communitatem humanam, vt
constat. Item diuisio agrorum, seu ter-
rarum, ac sedium, & terminorum in cō-
muni dicitur esse de iure gentium, quæ
manifestè supponit institutionem hu-
manarum societatum, & illa supposita
ex vi solius rationis naturalis omnia il-
la licent, licèt simpliciter necessaria nō
sint. Sed contra hoc est primò, quia ip-
samet gentium discretio, & regnorum
diuisio est de iure gentium, vt dicitur
in l. Ex hoc iure. ff. de Iustitia, & iure, & ta-<marginalia>L. Ex hoc.</marginalia>
men ante illam diuisionem non suppo-
nitur aliquid præter statum naturalem
hominum; ergo non semper ius genti&#x0169;
oritur ex illa suppositione, sed solùm ex
pura conditione naturali, qua homo
est animal sociale, adiuncto naturali
etiam principio, quod diuisio ciuitat&#x0169;
est magis accommodata ad hominum
conseruationem. Secundò argumen-
tor, quia quod in huiusmodi rebus, aut
iuribus supponantur societates homi-
num, non tollit, quin illud ius concessi-
uum naturale sit, quia illa suppositio<-P>@@

<-P>solum prærequiritur, vt resultet mate-
ria talis iuris; regula autem ipsa ratio-
nis antea erat, & semper naturalis est.
Probatur, quia ius præceptiuum sæpe
etiam non habet materiam, in qua actu
obliget, nisi supposita vita hominum
in communitate, & societate, & nihilo-
minus talia præcepta semper sunt iuris
naturalis, vt suprà probatum est, & di-
cti auctores etiam concedunt; ergo ide&#x0303;
erit cum proportione in iure conces-
siuo: nulla enim verisimilis ratio diffe-
rentiæ assignari posse videtur.</P>
<P>  Deinde ostendo, non separari ius cō-<marginalia>4.</marginalia>
cessiuum ab omni iure præcipiente,
vel prohibente, & in præsenti materia
si vnum sit iuris gentium, etiam alte-
rum, vel si vnum est iuris naturalis, etiā
aliud, & ita non subsistere distinctionem
datam. Primum declaratur in primis
exemplo priuilegìj: nam eo ipso, quod
vni conceditur, præcipitur alijs, ne v-
sum illius impediant. Et hac ratione
explicabamus supra rationem legis in
priuilegio: hoc autem eandem ratio-
nem habet in omni iure concessiuo.
Secundo declaratur discurrendo per<marginalia>Isidor.</marginalia>
exempla iuris gentium, quæ Isidorus
posuit. Primum est, sedium occupatio, hæc
enim ita est licita vnicuiq&#x0301;ue iuri gen-
tium, vel potius naturali, vt nemo iustè
impedire possit alium, quanuis occu-
pet sedem ab alio non præoccupatam,
& ita illa concessio habet annexum hoc
præceptum. Secundum exemplum est,
ædificatio; tert ium, munitio, de quibus est
eadem ratio. Nam repugnat aliquem
habere liberam facultatem ædifican-
di, vel muniendi terram, aut possessio-
nem à se occupatam, & posse ab alijs
iustè impediri, aut perturbari in vsu il-
lius facultatis; ergo est necessaria con-
nexio inter ius concessiuum, & præ-
ceptiuum. Quartum exemplum est, bel-
l{a}, in quo id euidentius constat. Nam
in primis supponit præceptum prohi-
bens aggressori tale bellum; ideo enim
vni licet defensio, quia alter iniustè bel-
lum aggreditur. Deinde respectu eius,
qui se defendit, sæpe tale ius non solum
concedet facultate&#x0303;, sed etiam præcipit
vs&#x0169;, præsertim Principi, qui tenetur de-
fendere re&#x0303;publicam. Et ide&#x0303; est de alijs,
qui tenentur defendere cōmune bon&#x0169;,
vel etiam interdum propriam vitam.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0193.jpg/>
@@1@<SE193>186 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>Si autem bellum sit aggressiuum, eo ip-
so, quod vni licet contra alterum, huic
est prohibita defensio, quia tenetur pa-
rere, & ius suum alteri reddere, vel iu-
stam p&#x0153;nam acceptare.</P>
<P>  Quintum, & sextum exemplum sunt
captiuitates, & seruitutes, in quibus etiam<marginalia>5.</marginalia>
constat, si vni licet alterum in captiui-
tatem, vel seruitutem redigere, etiam
cogendo illum; eo ipso teneri hunc ad
parendum, & non resistendum, quia nō
potest esse bellum iustum ex vtraq&#x0301;; par-
te. Septimum exemplum est, post liminia,
de quo eadem cum proportione est ra-
tio: nam est ius, vel recuperandi liber-
tatem amissam, vel redeundi ad priore&#x0303;
statum post exitum à liminibus capti-
uitatis; in hoc autem iure necessario
includitur præceptum, vel restituendi
talem hominem in antiquum ius, vel
non priuandi illum recuperato iure.
Octauum exemplum est. F&#x0153;dera pacis,
Nonum, induciæ. In quibus primò potest
considerari facultas feriendi pacem,
vel concedendi inducias, quæ sine du-
bio est res honesta de se, & sæpe vtilis,
vel necessaria, tamen cum hac faculta-
te coniuncta est obligatio non violan-
di pacis f&#x0153;dera, neq&#x0301;ue nocendi hosti
induciarum tempore. Decimum exem-
plum est, Legatorum non violandorum reli-
gio, quod apertè per modum præcepti
fertur; in eo tamen distingui possunt il-
la duo, vnum est facultas mittendi le-
gatos ad alios Principes, vel prouin-
cias, aliud est præceptum, & obligatio
seruandi immunitatem illorum. Vlti-
mum deniq&#x0301;ue exemplum est, Connubi{a}
inter alienigenas prohibit{a}, in quo non so-
la permissio, sed præceptum apertè
proponitur, & quia negatiuum est, vix
in eo intelligitur aliquid per modum
concessionis; quomodò autem in hoc
exemplo locum habeat ius gentium,
paulò inferius exponam.</P>
<P>  Dici potest, esto verum sit, cum iure
concessiuo semper coniungi aliquod<marginalia>6.</marginalia>
præceptiuum, tamen sæpe esse posse di-
uersorum ordinum; nam sępe posito iu-
re ciuili concessiuo resultat ius natu-
rale, vt posito iure concedente domi-
nium media præscriptione, & acquisi-
ta præscriptione, resultat ius naturale
prohibens accipere ab aliquo ipso in-
uito rem, quam præscripsit, & concesso<-P>@@

<-P>priuilegio ab homine, vel humano iure
eximente aliquem à solutione tributi,
naturalis lex dictat, non esse pete&#x0303;dum.
Sic ergo in dictis exemplis dici potest,
permissionem, seu concessionem esse
de iure gentium; præcepta verò inde
resultantia esse de iure naturali præ-
ceptiuo.</P>
<P>  Propter hanc obiectionem proposui<marginalia>7.</marginalia>
secundam partem assertionis, scilicet,
in pręsenti materia hoc non habere lo-
cum. Nam in simili inductione ostendi
potest, quod tam concessio, quàm pro-
hibitio ad alios resultans est de iure na
turali, vel si aliqua earum est absolutè
de iure humano, potius hoc conueniat
concessioni, qua facta obligatio inde
resultans naturalis est. Primum apertè,
vt credo, ostenditur in quatuor primis
exemplis Isidori, de sedium occupa-
tione, ædificatione, munitione, ac defe&#x0303;-
sione per iustum bellum, nam ius ad hęc
omnia naturale est, id est hæc omnia li-
cita sunt iure naturæ: & eodem modo
obligatio vnius ad non violandum tale
ius alterius naturalis legis est. Solum
vsus illarum facultatum posset dici de
iure genti&#x0169; ratione consuetudinis om-
nium gentium; at hoc ad factum perti-
net, non ad legem. Idemq&#x0301;; cum propor-
tione dicendum est in 8. 9. & 10. exem-
plis de pace, inducijs, & legatis: nam il-
la omnia fundantur in pacto aliquo hu-
mano, in quo tam facultas contrahen-
di, quàm obligationes fidelitatis, & iu-
stitiæ, quæ ex f&#x0153;dere, seu conuentione
nascuntur, ad ius naturę spectant. Solus
vsus potest dici de iure gentium prop-
ter conuenie&#x0303;tiam omnium gentium in
vsu talium rerum in genere, veruntame&#x0303;
hic etiam vsus est effectus iuris, non ip-
sum ius, quia hoc ius non ex vsu, sed
vsus ex iure est.</P>
<P>  At vero in quinto, & sexto exemplo<marginalia>8.</marginalia>
de captiuitate, & seruitute videtur ali-
quid introductum vsu hominum, quod
non est immediatè de dictamine ratio-
nis naturalis, nimirum, quod titulus ac-
ceptionis in bello iusto sit sufficiens ad
detinendum alium etiam inuit&#x0169;, & coa-
ctum, vel etiam ad acquirendum domi-
nium vnius hominis in alium, & conse-
quenter ad introducendum seruitutem
in vno respectu alterius. Nam lex sola
naturalis hoc non præscribit, licet illud<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0194.jpg/>
@@1@<SE194>Ca. 19. An ius ge&#x0303;ti&#x0169; distinctum à naturali vt positiu&#x0169; hum. 187
<duolan 2><-P>non vetet, supposita iustitia belli. Deter
minatio ergo illius iuris est quasi lex
quędam p&#x0153;nalis vsu hominum introdu
cta contra gerentes iniustum bell&#x0169;: po-
nitur enim illis in pęnam, vt captiui, vel
serui fiant, si vincantur. Hæc autem lex
sic intellecta non est cōcessiua, sed ma-
gis directe est punitiua, & obligat reum
ad p&#x0153;nam eadem proportione, qua alię
leges p&#x0153;nales ciuiles, de quibus infra
lib. 5. dicturi sumus. Qualiscunq&#x0301;ue aute&#x0303;
sit, quatenus de facto dat facultatem re
ducendi homines in captiuitatem, vel
seruitutem, positiua est, & non ex sola vi,
ac discursu rationis naturalis, etiā sup-
posita institutione humanarum commu
nitatum; ergo non pertinebit ad ius ge&#x0303;-
tium, quale ab illa sententia describi-
tur.</P>
<P>  Prętereà idem euidentius est in octa-<marginalia>9.</marginalia>
uo exemplo de postliminibus, in quo vi-
detur esse plus de iure Ciuili, quam de
iure naturali, vel gentium: nam videtur
esse illa quędam moderatio p&#x0153;næ cap-
tiuitatis, aut seruitutis, vel invniuersum
amissionis bonorum, vel deprædation&#x0169;
hostium, quæ maximè in bello contin-
gunt, quæ non est tam vniuersalis om-
nium gentium, sed iura ciuilia maximè
de illa loquuntur. Et prætereà eo modo
quo talis moderatio intelligitur lege
constituta, nō est sola permissio, sed lex
verè obligans ad sui obseruationem: nō
enim est minus obligatoria, lex quæ mo
deratur aliquam p&#x0153;nam, quàm lex, quæ
p&#x0153;nam taxauit. Deniq&#x0301;; in vltimo exem-
plo clara est prohibitio, & non tantum
permissio ne fiant connubia cum alie-
nigenis. Præterquam quod neutro mo-
do constat fuisse hoc ius, vel hunc vsum
communem omnibus gentibus, sed vi-
detur maximè propria consuetudo fide
lis populi tam in lege veteri, quam nunc
in noua: & ita illud potius est ius diui-
num, vel canonicum, & si aliquæ gentes
id seruarunt, magis videtur pertinuisse
ad ius ciuile illarum, quam ge&#x0303;tium. Cō-
cludimus ergo non recte distingui ius
gentium à naturali, quia vnum conces-
siuum tantum sit, & aliud præceptiuum,
nam vel vtrumq&#x0301;ue membrum in vtroq&#x0301;;
iure reperitur, vel sipręceptum natura-
le est, etiam concessio illi cum propor-
tione respondens, ex ipso iure naturali
nascitur.</P>@@

<Z>CAPVT XIX.
Vtrum ius gentium distinguatur à naturali tan-
quam simpliciter positiuum humanum.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X hactenus dictis videtur conclu-<marginalia>1.|Ius genti&#x0169;|propri&#x0169; nō|comprehe&#x0303;-|ditur subna|turali.|Inquo con-|ueniat ius|gentium c&#x0169;|naturali.|L. Omnes|populi.</marginalia>
di, ius gentium propriè dictum nō
comprehendi sub naturali, sed es-
sentialiter ab illo differre, quia licet c&#x0169;
illo conueniat in multis, tamen in pro-
pria morali differentia distinguuntur.
Conueniunt quidem primo, quiavtr&#x0169;q&#x0301;;
est aliquo modo commune omnibus ho-
minibus, ex quo capite vtrumquè po-
test gentium appellari, si in sola voce
sistatur, quę proprietas in iure naturali
clara est, & ratione illius in L. Omnes po-
puli, ff. de Iustit. & iur. videtur ius ipsum
naturæ appellari ius gentium (quod in
multis legibus obseruandum est) pro-
prius vero appellatio illa tribuitur iu-
ri, quod vsu gentium introductum est in
§. 4. Instit. de iure natur. & cęt. Secundò
conueni&#x0169;t, quia sicut materia iuris gen
tium solum inter homines locum ha-
bet, ita etiam materia iuris naturalis
est proria homin&#x0169; vel omnino, vel mag
na ex parte, vt ex dictis in cap. 17. suffi-
cienter constare potest. Et ideo multa
exempla, quæ à iuristis pónuntur sub
iure gentium solum ratione huius con-
ditionis, solo nomine sunt iuris genti&#x0169;
propriè dicti: nam re vera sunt iuris na
turalis, vt Religio ad Deum, honor ad
parentes, pietas in patriam, quæ habe&#x0303;-
tur in leg. 2. & 3. de Iustit. & iur. merito
autem illa omisit Imperat. Instit. de Iu-
re natur. Similia sunt alia, quę ponit
Isidor. si in rigore sumantur, vt seruare
pacis f&#x0153;dera, & inducias, & immunita-
tem legatorum, & similia. Quo autem
sensu illa intellecta fuerint ab Isidoro,
infrà dicemus. Tertio conueni&#x0169;t ius ge&#x0303;
tium, & naturale, quod in vtroq&#x0301;ue sunt
præcepta, prohibitiones, atq&#x0301;ue etiam
concessiones, seu permissiones, vt cap.
18. satis declaratum est.</P>
<P>  Differt autem primò, ac pręcipuè ius<marginalia>2.|In quo præ|cipue diffe-|ratius gen-|tium à na-|turali.</marginalia>
ge&#x0303;tium à iure naturali. Quia quatenus
continet præcepta affirmatiua, non in-
fert necessitatem rei præceptæ ex sola
rei natura per euide&#x0303;tem illationem ex
principijs naturalibus, quia quidquid
huiusmodi est, naturale est, vt ostendi-
mus. Vnde necesse est, vt aliunde oria-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0195.jpg/>
@@1@<SE195>188 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>tur talis necessitas. Et simili modo prę-
cepta negatiua iuris gentium non pro-
hibent aliquid, quia per se malum sit:
nam hoc etiam est mere naturale: vnde
ex parte humanę rationis non est ius ge&#x0303;
tium tantum ostensiuum malitiæ, sed
constitutiuum; itaq&#x0301;; non prohibet ma-
la, quia mala sunt, sed prohibendo facit
esse mala. Hę aute&#x0303; sunt proprię, & quasi
essentiales differe&#x0303;tiæ legis; ergo ita dif-
ferunt ius gentium, & naturale. Secun-
dò consequenter differunt, quia ius ge&#x0303;-
tium non potest esse tam immutabile, si-
cut naturale, quia immutabilitas ex ne
cessitate oritur; ergo quod nō est æquè
necessarium non potest esse ęquè immu
tabile, vt in capite sequenti lati&#xA770; decla-
rabitur. Tertio hinc fit, vt etiam in his,
in quibus hæc iura conuenire videntur,
non habeant omnimodam similitudine&#x0303;.
Nam in vniuersalitate, & communitate
ad omnes gentes naturale ius omnibus
est commune, solumq&#x0301;ue per errorem
potest alicubi non seruari: ius autem
gentium non semper omnibus, sed regu
lariter, & fere omnib&#xA770; cōmune est, vt Isi
dor. loquitur. Vnde sine vllo errore po-
test alicubi nō seruari quod apud alios
de iure ge&#x0303;tium esse censetur. Item licet
ius gentium regulariter versetur in ma
teria propria hominum, aliquando po-
test aliquid disponere in materia com-
muni brutis animalibus, vt in permit-
tendo vago concubitu, seu fornicatio-
ne, vel in repellenda vi quatenus aliquo
modo per ius gentium foueri, aut deter
minari potest. Est ergo ius ge&#x0303;tium sim-
pliciter diuersum à naturali, pręsertim
ratione primi discriminis.</P>
<P>  Vnde tandem concludi videtur, ius<marginalia>3.|Ius genti&#x0169;|simpliditer|dice&#x0303;d&#x0169; esse|positiu&#x0169; hu|manum.</marginalia>
gentium simpliciter esse humanum, ac
positiuum. Hæc assertio potest sumi ex
D. Thoma q. 95. artic. 4. vbi absolutè ius
positiu&#x0169; diuidit in gentium, & ciuile, &
vtrumq&#x0301;; dicit esse humanum ius diriua-
tum à naturali. Potest tamen in his ter-
minis esse aliqua æquiuocatio, & ideo
tollenda est, & verus D. Thomæ sensus<marginalia>D. Thom.</marginalia>
explicandus. Potest enim lex humana
interdum vocari, non ex auctore, sed ex
materia, quia versatur circa res huma-
nas, in qua significatione ius ipsum na-
turale humanum est, quia illo human&#x0169;
genus gubernatur, & humanæ actiones
diriguntur. Et hoc modo videtur s&#x0169;psis-<-P>@@

<-P>se ius humanum Arist. 5. Ethic. capit. 7.<marginalia>Arist.</marginalia>
quod ipse nominat ius politicum, vel ci
uile, vt interpres vertit. Atq&#x0301;; ita diui-
dit ius ciuile in naturale, ac legitimum,
per legitimum intelligens illud, quod
nos positiu&#x0169; ciuile nominamus. Item in
hac significatione videtur sumpsisse ius
humanum D. Thomas d. q. 95. art. 2. nam<marginalia>D. Thom.</marginalia>
illud diuidit in, quod vim habet ex dis-
cursu naturali aliud quod ex arbitrio
hominum, quæ duo videntur esse ius na-
tutale, & positiuum tantum. Prætereà
lex positiua vocatur à D. Thoma huma-
na, & talis ab ipso censetur omnis illa,
quę ab hominibus ponitur. Eamq&#x0301;ue sub
distinguit in articulo. 4. nam quędam
est per mod&#x0169; conclusionis, quæ vim ha-
bet à iure naturali, quam nos dicimus
esse poti&#xA770; declaratiuam iuris, quam cō-
stitutiuam; alia vero est per modum de-
terminationis, quæ nou&#x0169; ius introdu-
cit, quam simpliciter positiuam voca-
mus. Videtur ergo D. Thomas in dicto
art. 4. loqui de iure gentium tāquam de
lege humana, & positiua, priori modo
accepta, nam apertè dicit esse per mo-
dum conclusionis, & habere suam vim
à iure naturali. Et idem videtur sentire
2. 2. q. 57. art. 3. ad argumenta. Nihilomi-
nus tamen potest intelligi propriè de iu
re positiuo, & humano, id est, ab homini-
bus constituto: dicitur autem constitui
per modum conclusionis, & non deter-
minationis, quia ex vi iuris gentium nō
recipit integram determinationem in
particulari, sed in cōmuni introducitur
per modum illationis, non simpliciter
necessaria, sed ita conueniens naturę,
vt quasi instigante natura inferatur. Et<marginalia>Soto.|Bellard.|Couarr.</marginalia>
ita illum intelligit, & sequitur Soto lib.
1. de Iustit. q. 5. art. 4. & latius libr. 3. q. 1.
art. 3. Et Cardinalis Bellarmin. lib. 1. de
Cleric. cap. 29. in vltima editione. Idem
tenet Couarr. in Regula Peccatum 2. p.
§. 11. n. 4.</P>
<P>  Nequè ab hac sententia dissentiunt<marginalia>4.</marginalia>
Iuristę, qui ius gentium distinguunt in
primarium, & secundarium, & prius di-
cunt includi in iure naturali; posterius
vero esse positiuum humanum, vt vide-
re licet in Albert. Bolognet. tractat. de<marginalia>Albert. Bo|lognet.|Pinell.</marginalia>
Legib. & Iuram. cap. 27. & Pinell. in Rub.
C. de Rescind. vendit. Hæc enim diuisio
tantum differt in vsu vocis, nam in re
coincidit cum doctrina data. Quia il-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0196.jpg/>
@@1@<SE196>Ca. 19. An ius ge&#x0303;ti&#x0169; distinctum à naturali vt positiu&#x0169; hum. 189
<duolan 2><-P>lud ius genti&#x0169; primæuum intrinsecè na-
turale est, solumq&#x0301;ue denominatur gen-
tium, quia illo gentes vtuntur commu-
niter. Hìc vero propriè loquimur, qua-
tenus ab origine, & auctoritate ita de-
nominatur, & hoc est illud sec&#x0169;darium,
quod illi fatentur esse positiuum huma-
num. Ratione etiam conuincitur hæc
assertio ex dictis, quia lex sufficienter
diuiditur per naturale&#x0303;, & posituam pro
prie dictam, vel per diuinam, & humanā
ab auctore vtranq&#x0301;; denominando, quia
vtraq&#x0301;ue membra immediatam contra-
dictionem inuolu&#x0169;t, vt constat: sed oste&#x0303;-
sum est, legem iuris gentium non esse na
turalem propriè, & in rigore, & conse-
quenter non esse diuinam; ergo necesse
est, vt sit positiui, & humana. Confirma-
tur, quia lex naturalis est, quam nō opi-
nio genuit, sed naturalis euidentia, vt
Cicer. dixit; ergo omnis lex, quę nō hoc
modo generatur, positiua est, & huma-
na; tale autem est ius gentium, quia non
per euidentiam, sed probabilitatem, &
communem æstimationem homin&#x0169; in-
troducitur; ergo.</P>
<P>  Nunc autem superest explicandum,<marginalia>5.|In quo dif-|ferat ius ge&#x0303;|tium & Ci-|uile.|Arist.|Isidor.|D. Thom.</marginalia>
in quo differat ius genti&#x0169; à ciuili: nam
omne ius positiu&#x0169; ab hominibus posit&#x0169;
in ordine ad gubernatione&#x0303; purè polyti-
cam, vocat Arist. legitimum 5. Ethicor.
cap. 7. & illudmet videtur vocari ciuile,
vt sumitur ex Isidor. suprà, seu ca. 1. d. 1.
& sentit D. Thomas locis citatis. Dices,
differre, quia ius ciuile est ius vnius ci-
uitatis, aut regni: ius autem genti&#x0169; est
commune omnibus gentibus. Sed con-
tra hoc est, primò quia hæc differentia
solum videtur secundum magis, & min&#xA770;,
& valde accidentalis. Secundò & diffi-
cilius, quia impossibile videtur, ius gen
tium esse commune omnibus gentibus
introductum voluntate, & opinione hu-
mana. Quia in his, quæ ab opinione, &
arbitrio hominum pendent, non solent
omnes rationes cōuenire. Nam hoc est
hominum ingenium, vt quot s&#x0169;t capita,
tot ferè sint placita, & opiniones; ergo
vel ius gentium non est human&#x0169;, vel non
potest in eo à ciuili differre.</P>
<P>  Ad hoc igitur explicand&#x0169; ita statuo;<marginalia>6.|Resolutio.</marginalia>
pręcepta iuris gentium in hoc differ&#x0169;t
à pręceptis iuris ciuilis, quia non scrip-
to, sed moribus non vnius, vel alterius
ciaitatis, aut prouinciæ, sed omniumvel<-P>@@

<-P>fere omni&#x0169; nation&#x0169;, constant: Ius enim
humanum duplex est, scilicet, scriptum,
& non script&#x0169;, vt tradunt iura suprà ci-
tata, & infrá videbimus; constat autem
ius genti&#x0169; script&#x0169; non esse, & ita in hoc
differre ab omni iure ciuili scripto, etiā
imperiali, & communi. Ius autem non
script&#x0169; moribus constat, quod si sit vni&#xA770;
gentis moribus introduct&#x0169;, & illas tan-
tùm obligat, dicitur etiam ciuile. Si ve-
ro introduct&#x0169; sit moribus omni&#x0169; ge&#x0303;ti&#x0169;,
& omnes obliget, hoc credimus esse ius
genti&#x0169; proprium, quod & differt à na-
turali, quia non naturę, sed moribus in-
nititur, & à ciuili etiam distinguitur in
origine, fundamento, & vniuer salitate,
modo explicato. Quod videtur mihi se&#x0303;-
sisse Iustinian. in §. Ius autem, Instit. de iu-
re natur. gentium, & ciuili, c&#x0169; ait. Ius au-
tem gentium omni humano generi commune est;
nam vsu exigente, & humanis necessitatibus, ge&#x0303;-
tes humanæ iuraquædam sibi constituerunt; Vbi
pondero verbum, vsu exigente, & verbum
constituerunt: nam in hoc posteriori signi-
ficatur constitutum fuisse, non à natura
sed ab hominibus, & in priori declara-
tur, non scripto, sed vsu fuisse introdu-<marginalia>Isidor.</marginalia>
ctum. Idem videtur sensisse Isidor. lib. 5.
Etymolog. nam prius capit. 4. distinguit
dicta tria iura, & definit, ius naturale esse
illud, quod est commune omnium nationum, eo
quod vtrobiq&#x0301;ue instinctu naturæ, non constitu-
tione aliqua habeatur. In quo assertionem
nostram comprobat, & virtute docet i&#xA770;
gentium nō fundari in solo instinctu na-
turę. Vnde inferi&#xA770; ca. 5. post exe&#x0303;pla iuris
genti&#x0169; concludit. Inde ius gentium vocari
quod eo iure omnes fere gentes vtuntur. In quo
insinuat definitionem iuris genti&#x0169;, scili-
cet, esse ius commune omnium genti&#x0169;,
non instinctu solius naturæ, sed vsu ear&#x0169;
constitutum. Nec prętereunda leuiter
est illa particula fere: nam per eam indi-
catur, nō esse in hoc iure necessitatem
omnino intrinsecam, & naturalem, &
non esse necessarium, vt sit cōmune om-
nibus omnino gentibus, etiam seclusa
ignorantia, & errore, sed satis esse, vt fe
rè omnes gentes bene institutæ illo vtā-
tur. Eundem existimo fuisse sensum D.
Thomæ, vt mox explicabo, & auctores
alij suprà citati hoc sine dubio volue-
runt.</P>
<P>  Probatur aute&#x0303; primo à sufficie&#x0303;ti par-<marginalia>7.</marginalia>
tium enumeratione, quia in hoc modo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0197.jpg/>
@@1@<SE197>190 Lib. 2. De lege æterna, naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>iuris gentium nulla includitur repugnā
tia, sed est plane possibile, vt statim am-
plius dec larabo, & nō potest cōmodius
distingui ab alijs duob&#xA770; extremis, quod
satis probant omnia, quæ diximus; er-
go. Secundo declaratur aliquibus exe&#x0303;-
plis adductis. Nam consuetudo recipi-
endi legatos sub lege immunitatis, & se
curitatis absolutè spectata nō est de ne-
cescitate iuris naturalis, quia potuisset
vnaquæq&#x0301;; communitas hominum non
habere apud se legatos alteri&#xA770;, nec vel-
le illos admittere; nunc tamen admit-
tere est de iure gentium, & illos repu-
diare esset signum inimicitiæ, & esset
violatio iuris gentium, esto non esset
iniustitia contra rationem naturalem.
Quo circa, licet, supposita admissione
legator&#x0169; sub pacto subintellecto, cōtra
ius naturale sit non seruare illis immu-
nitate&#x0303;, quia est contra iustitiam, & debi-
tam fidelitatem, tame&#x0303; illa suppositio, &
pact&#x0169; illud sub tali conditione iure gen
tium est introductum. Idem considera-
ri poterit in quocunq&#x0301;ue contractu, &
commercio, in quo tria possunt distin-
gui, vnum est particularis modus con-
trahendi, & hìc ordinariè pertinet ad
ius ciuile, & sæpe fieri potest arbitrio
contrahentium, non repugnante aliquo
iure: secundum est obseruatio contra-
ctus postquam consummatus est, & hoc
pertinet ad ius naturale, vt constat; ter-
tium est libertas contrahendi commer-
cia cum hominibus non inimicis, vel ho
stibus, & hæc est de iure gentium, quia
ius naturæ per se ad hoc non obligat,
potuisset enim vna respublica per se vi-
uere, & nolle commercium cum alia, e-
tiam si non esset inimicitia: iure autem
gentium, introductum est, vt commer-
cia sint libera, violareturq&#x0301;ue ius gen-
tium si absq&#x0301;ue causa rationabili pro-
hiberentur. Et ita puto intelligendum
quod dicitur in d. §. Ius autem. Ex hoc iu-
re gentium pene omnes contractus introductos
esse, emptiones, venditiones, &c. Et ad hunc<marginalia>8.|Duplexmo|dus iurisge&#x0303;|tium.</marginalia>
modum discurri potest de alijs.</P>
<P>  Addo vero ad maiorem declaratio-
nem, duobus modis (quantum ex Isido-
ro, & alijs iurib&#xA770;, & auctoribus colligo)
dici aliquid de iure gentium, vno mo-
do quia est ius, quod omnes populi, &
gentes varię inter se seruare debe&#x0303;t, alio
modo quia est ius, quod singulæ ciuita-<-P>@@

<-P>tes, vel regna intra se obseruant, per si-
militudinem autem, & conuenientiam
ius gentium appellatur. Prior modus
videtur mihi proprissijmè cōtinere ius
gentium re ipsa distinctum à iure ciui-
li, provt illud explicuimus. Et ad illud
pertinent exempla de legatorum, & cō-
mercior&#x0169; vsu, quę explicuimus. Idem
censeo de iure belli quatenus fundatur
in potestate, quam vna respublica, vel
monarchia suprema habet ad punien-
dam, vel vindicandam, aut reparandam
iniuriam sibi ab altera illatam, videtur
própriè esse de iure gentium. Nam ex
vi solius rationis naturalis non erat ne-
cessarium, vt hæc potestas esset in repu-
blica offensa; potuissent enim homines
instituere alium modum vindictæ, vel
cōmittere illam potestatem alicui ter-
tio Principi, & quasi arbitro cum pote-
state coactiua, tamen quia hic modus,
qui nunc seruatur, facilior est, magisq;
naturæ consentaneus, vsu introductus
est, & ita iustus, vt non possit illi iure re
sisti. In hoc etiam ordine constituo ser-
uitutes: nam illo iure vt untur populi, &
gentes inter se, & non erat necessarium
ex pura naturali ratione; posset enim a-
lius modus p&#x0153;nę introduci, vt dixi; n&#x0169;c
autem tale est hoc ius, vt & rei tenean-
tur hanc p&#x0153;nam sustinere eo modo,
quo introducta est, & victores non pos-
sint iustè grauius punire hostès iam vi-
ctos, & finito bello, nisi alius spe-
cialis titulus interueniat. Item f&#x0153;de-
ra pacis, & induciarum possunt sub
hoc capite collocari, non quatenus ser-
uanda sunt, postquam sunt facta: hoc e-
nim poti&#xA770; pertinet ad ius naturale, sed
quatenus admittenda sunt, & non negā-
da, quando debito modo, & rationabili-
ter pet&#x0169;tur: hoc enim licet sit valde cō-
sentaneum rationi naturali, tamen vsu
ipso, & iure gentium videtur magis fir-<marginalia>9.</marginalia>
matum, & sub maiori esse obligatione.
Et ad h&#x0169;c modum possunt inueniri alia
exempla, vel explicari.</P>
<P>  Ratio autem huius partis, & iuris est,
quia human&#x0169; genus quant&#x0169;uis invarios
populos, & regna diuis&#x0169;, semper habet
aliquam vnitatem non sol&#x0169; specificam,
sed etiam quasi politicam, & moralem,
quam indicat naturale pręcept&#x0169; mutui
amoris, & misericordiæ, quod ad omnes
exte&#x0303;ditur, etiam extraneos, & cuiusc&#x0169;q&#x0301;;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0198.jpg/>
@@1@<SE198>Cap. 20. De iustitia, & mutabilitate iuris gentium. 191
<duolan 2><-P>rationis. Qua propter licet vnaquæq&#x0301;; ci
uitas perfecta, respublica, aut regnum,
sit in se communitas perfecta, & suis me&#x0303;
bris cōstans, nihilomin&#xA770; quælibet illar&#x0169;
est etiam membr&#x0169; aliquo modo huius
vniuersi, provt ad genus hnmanum spe-
ctat, n&#x0169;quā enim illę cōmunitates adeo
sunt sibi sufficientes sigillatim, quin in-
digeant aliquo mutuo iuuamine, & so-
cietate, ac communicatione, interdum
ad melius esse, maioremq&#x0301;; vtilitatem; in
terdum vero etiam ob moralem neces-
sitatem, & indige&#x0303;tiam, vt ex ipso vsu cō-
stat. Hac ergo ratione indigent aliquo
iure, quo dirigantur, & rectà ordine&#x0303;tur
in hoc genere communicationis, & so-
cietatis. Et quāuis magna ex parte hoc
fiat per rationem naturalem; non tame&#x0303;
sufficie&#x0303;ter, & immediatè quoad omnia;
ideoq&#x0301;; aliqua specialia iura potuerunt
vsu earundem gentium introduci. Nā
ficut in vna ciuitate, vel prouincia con-
suetudo introducit ius, ita in vniuerso
humano genere, potuer&#x0169;t iura gentium
moribus introduci. Eo vel maximè, q&#x0111;
ea, quæ ad hoc ius pertinent, & pauca
sunt, & iuri naturali valde propinqua,
& quæ facillimam habent ab illo dedu-
ctionem adeoq&#x0301;ue vtilem, & consenta-
neam ipsi naturæ, vt licet non sit euide&#x0303;s
deductio tanquam de se omnino neces-
saria ad honestatem morum, sit tamen
valde cōueniens naturæ, & de se accep-
tabilis ab omnibus.</P>
<P>  Posterior modus iuris gentium con-<marginalia>10.</marginalia>
tinet quædam pręcepta, vel ritus, aut
modos viuendi, qui per se, & directe nō
referuntur ad vniuersos homines, neq&#x0301;;
habent veluti pro fine proximo conue-
nientem societatem, & communicatio-
nem omnium nationum inter se; sed in
vnaquaq&#x0301;ue republica foro suo conue-
niente regimine constituuntur; Et nihi-
lominus tales s&#x0169;t, vt in vsu similium ri-
tuum, aut legum fere omnes nationes
inter se conueniant, vel similitudinem
habeant interdum genericam, interd&#x0169;
veluti specificam. Hoc etiam exemplis
illustrari potest; & potest in primis ad
hunc modum accommodari exemplum
de Religione, quo vsus est Iureconsul-
tus: nam cultus Dei absolutè est de iure
naturę; determinatio verò eius omnino
specifica, & particularis est de iure po-
sitiuo diuino, & in ordine naturæ esset<-P>@@

<-P>de iure ciuili, seu priuato: at vero me-
dio quodammodo videtur fuisse de iure
gentium, vt ritus colendi Deum per sa-
crificia non est simpliciter de iure natu
rali, & tamen in eo vide&#x0303;tur ferè omnes
gentes cōuenisse, vt in propria materia
diximus; meritò ergo poterit dici de iu
re gentium. Similiter quod sit in repu-
blica status hominum specialiter depu
tatus ad cultum Dei, non videtur esse
de absoluto iure naturali, tame&#x0303; est adeo
consentaneum illi, vt fere omnes natio-
nes, & respublicæ in hac institutione cō
senserint saltem in communi, quāuis in
particulari modo fuerit magna varie-
tas, quoad hoc ergo potest etiam reli-
gio dici de iure ge&#x0303;tium. Sic etiam mul-
ta ex exemplis Isidori videntur dici de
iure gentium, vt sedium occupatio, ædi-
ficia, munitio, vsus pecunię; contractus
etiā multi particulares poss&#x0169;t hoc mo-
do dici de iure gentium, vt emptio, & ve&#x0303;
ditio, & similia, quibus nationes singu-
læ intra se vtuntur, & ad eundem mod&#x0169;
refero postliminia, sivera in illis est cō-
uenientia inter nationes, nam (vt dixi)
proxime vide&#x0303;tur spectare potius ad ius
ciuile. Idemq&#x0301;ue maiori ratione assero
de prohibitione cōiugiorum cum alie-
nigenis in religione: nam re vera vbi est
talis prohibitio, non respicit generale&#x0303;
communicationem, & societatem gene
ris humani, sed propriam vtilitatem il-
li&#xA770; cōmunitatis, in qua fit talis prohibi
tio: etsi in hac prohibitione est magna
similitudo inter nationes (quod mihi sa
tis incertum est) ex ratione poterit illa
referri ad ius gentium. Ex his ergo sa-
tis declarata, & probata manet nostra
sententia.</P>
<Z>CAPVT XX.
Corollaria ex superiori doctrina, & quomodo
ius gentium, & iustum sit, & mutabile.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X dictis facile est definire cętera,<marginalia>1.|Quomodo|ius ge&#x0303;tium|sit omnibus|commune,|& tame&#x0303; nō|sitnaturale</marginalia>
quæ de iure genti&#x0169; desiderari pos
sunt. Et primò intelligitur facile,
quomodo possit ius hoc esse commune
omnibus gentibus, licet naturale nō sit,
& soluitur difficultas quædam in supe-
riori capite relicta. Nam si sermo sit de
proprio iure gentium priori modo de-
claratum, facile constat, potuisse ipso<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0199.jpg/>
@@1@<SE199>192 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>vsu, & traditione in vniuerso introduci
paulatim, & per successionem, propaga
tione&#x0303;, & imitatione&#x0303; mutuam populor&#x0169;
sine speciali conuentu, vel consensu om
nium populorum, vno tempore facto:
est enim hoc ius tam propinquum natu
ræ, & tam conueniens omnibus natio-
nibus, & societati earum, vt fere natu-
raliter propagatum fuerit cum huma-
no genere, & ideo scriptum nō est, quia
à nullo legislatore est dictatum, sed vsu
conualuit. De alio vero modo iuris ge&#x0303;-
tium facile explicari potest, vnde orta
in illo sit magna similitudo inter ge&#x0303;tes,
licet aliàs per se ciuile sit. Ratio enim
est, tum quia hęc similitudo non semper
est perfecta, sed tantum in aliqua ratio-
ne generali, & cōmuni, vt explicaui; tum
etiam quia licet huiusmodi ratio com-
munis non sit simpliciter de iure natu-
rę, est tamen adeò propinqua, & adeo
consentanea, vel commoda naturæ, vt
facile potuerit singulas nationes ad ta-
lia iura inclinare; tum deniq&#x0301;; quiapotuit
in hoc etiam interuenire traditio, & mu
tua imitatio inchoata à principio ge-
neris humani, & cum illo aucta, & dila-
tata.</P>
<P>  Secundo intelligitur quo sensu acci-<marginalia>2.|Quomodo|explicādùs|D. Thomas|d&#x0169; asserit|præceptaiu|ris ge&#x0303;tium|esseconclu-|sionesdedu|ctasex prin|cipijs iuris|naturalis.|D. Thom.</marginalia>
pie&#x0303;dum sit, quod D. Thomas dicta q. 95.
art. 4. dicit, pręcepta iuris gentium esse
conclusiones deductas ex principijs iu-
ris naturalis, & differre à iure ciuili,
quia eius leges non sunt conclusiones,
sed determinationes iuris naturalis.
Quæ doctrina præcipue traditur de &#xA753;-
prio iure ge&#x0303;ti&#x0169; cōmuni, & generali prio
ri modo declarato, & licet à Conrrado
intelligatur esse data iuxta modum lo-
quendi iuristarum; melius cum Soto, &
alijs intelligimus, præcepta iuris ge&#x0303;ti&#x0169;
vocari conclusiones iuris naturalis nō
absolutè, & per necessariam illationem,
sed comparatione facta ad determina-
tionem iuris ciuilis, & priuati. Nam in
iure ciuili, seu priuato fit determinatio
vel merè arbitraria, de qua dictum est,
quod Principi placuit, habet legis vigorem, nō
quia sola vol&#x0169;tas pro ratione sufficiat,
sed quia determinatio illa diuersis mo-
dis facta esset rationabilis, & sæpe nulla
est ratio, ob quam poti&#xA770; hoc modo, quā
illo fiat, & ita dicitur fieri vol&#x0169;tate, po-
tius quam ratione. Vel certe vbi aliqua
specialis ratio intercedit, consideratur<-P>@@

<-P>in ordine ad particulares, & quasi mate
riales circunstantias, atq&#x0301;ue ita est de-
terminatio magis in circunstātijs, quā
in substātia. At vero in iure ge&#x0303;ti&#x0169;pręcep
ta sunt magis generalia, quia in eis cō-
sideratur vtilitas totius naturæ, & con-
formitas ad prima, & vniuersalia prin-
cipia naturæ, ideoq&#x0301;ue vocantur conclu
siones ex illis elicitę, quia ex vi natura-
lis discursus statim apparet conuenie&#x0303;-
tia, & moralis vtilitas talium pręcepto-
rum, quæ homines induxit ad tales mo-
res introducendos, magis necessitate
exigente, quam vol&#x0169;tate, vt Iustinian.
Imperator dixit.</P>
<P>  Tertiò ex dictis infero, in præceptis<marginalia>3.|Verā æqui-|tate&#x0303;, & iu-|stitiam ser-|uandā esse|in iuregen|tium.</marginalia>
iuris gentium seruandam esse ęquitate&#x0303;,
& iustitiam: hoc enim est de ratione om
nis legis, quę sit vera lex, vt suprà osten-
sum est; leges autem ad ius genti&#x0169; per-
tinentes veræ leges sunt, vt explicatum
manet, & propinquiores sunt legi natu-
rali, quam leges ciuiles, ideoq&#x0301;ue impos-
sibile est, esse contrarias æquitati natu-
rali, vt bene notauit Couarr. lib. 2. Va-<marginalia>Couarr.|Differentia|inter ius ge&#x0303;|tium, & na|turale.</marginalia>
riar. cap. 3. num. 2. Addo vero esse diffe-
rentiam inter ius gentium, & naturale
rigorosum, quod ius naturale non sol&#x0169;
præcipit bona, sed etiam ita prohibet
omnia mala, vt nullum permittat. Ius
autem gentium aliqua mala permitte-
re potest, vt notauit Mattienz. libr. 5.<marginalia>Mattienz.|Gloss{a}.</marginalia>
Recopil. tit. 11. leg. 1. Glossa 1. numer. 3.
Quod maximèvidetur habere locum in
illo iure gentium, quod re vera ciuile
est per similitudinem autem, & conue-
nientiam nationum vocatur gentium.
Sic enim sicut in iure ciuili permittun-
tur aliqua mala, ita etiam possunt per-
mitti iure gentium, quia ipsa permissio
potest esse tam necessaria iuxta fragili-
tatem, & conditionem hominum, vel ne
gotior&#x0169;, vt in ea seruāda omnes ferè na
tiones cōcordent, talis esse videtur per
missio meretricum, & permissio decep
tionis in contractu, quę nō sit enormis,
& similia.</P>
<P>  Obijci vero potest L. In causæ, §. Idem<marginalia>4.|Obiectio.|L. Causæ.|Glossa.|Mattienz.|L. Item si|prætio.</marginalia>
Pomponius, ff. de Minor. adiunta Glossa:
nam dicitur in textu, naturaliter licere con-
trahentibus se circunuenire in prætio emptionis,
& vinditionis. Vbi Glossa exponit. Natu-
raliter, id est, de iure gentium. Quod etiā
habetur in L. Ite&#x0303; si prætio. §. Quemadmod&#x0169; ff.
locati. Ad hoc respōdet Mattie&#x0303;zo supra<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0200.jpg/>
@@1@<SE200>Cap. 20. De iustitia, ac mut abilitate iuris gentium. 193
<duolan 2><-P>(sustinendo interpretationem Glossæ
quoad aduerbium. Naturaliter) verbum
licere, non debere intelligi c&#x0169; proprie-
tate, vt dicitur de re licita, & honesta,
sic enim repugnat esse licitum se circ&#x0169;-
uenire tam in pretio emptionis, aut
venditionis, quam in quolibet alio ne-
gotio, nam Paul. 2. Thesal. 4. inter præ<marginalia>2. Thes. 4.</marginalia>
cepta à se tradita ponit, vt nemo circum-
ueniat fratrem suum, & subdit. Quoniam
vindex est Deus de his omnibus. Debet ergo
verbum, licere, latè sumi, & in ordine ad
humanum iudicium, provt licere dici-
tur, quod impune fit, & quod vsu tole-
ratur, quod perinde est, ac permitti.
Vel dici etiam potest, & ferè in idem re-
dit, naturaliter, id est, iure gentium id lice-
re, id est, non prohiberi, non quia ius na-
turale rigorosum id non prohibeat, sed
quia ius gentium, provt humanum est,
non addit specialem prohibitionem:
imo statuit, vt id non puniatur, neq&#x0301;ue
tanquam delictum in humana republi-
ca, seu foro habeatur. Et iuxta hunc
sensum illa iura confirmant potius do-
ctrinam traditam.</P>
<P>  At vero Couarr. non probat illam<marginalia>5.|Couarr.</marginalia>
Glossæ interpretationem in verbo. Na-
turaliter, neq&#x0301;ue illam improprietatem
in verbo, licere, pręsertim cum lex. Item
si pretio, dicat, Naturaliter concessum est,
& cæt. Et ideo exponit verbum, circunue-
nire, vt non sumatur rigorosè, provt
significat deceptionem per dolum, &
fraudem, sed vt significat humanam so-
lertiam, & artem, quia emens procu-
rat minuere rei æstimationem quan-
tum potest, & vendens augere non cum
fraude, & dolo, sed intra limites iusti
prætij, & rectæ rationis. Quam cir-
cumuentionem videtur descripsisse Sa-
piens Prouerbior. 20. dicens. Malum<marginalia>Prou. 20.</marginalia>
est, malum est, dicit omnis emptor, & cum
receßerit, gloriatur. Vnde quod dicitur in
dicto §. Quemadmodum, naturaliter conces-
sum esse, quod pluris est, minoris emere, & quod
minoris est pluris vendere, inteligend&#x0169; erit
(iuxta hanc sententiam) intra latitudi-
nem iusti pretij; quia emens procurat
emere minimo pretio iusto; vendens s&#x0169;-
mo vendere. Et iuxta hunc etiam sen-
sum nihil obstant illa iura, licet ad rem
præsentem nō faciat, & ideo in illo exa-
minando non immoror.<marginalia>6.</marginalia>
<P>  Quartò ex dictis colligitur ius gen-<-P>@@

<-P>tium esse mutabile, quatenus ex homi-<marginalia>Ius esse mu|tabile exho|minum cō-|sensu.</marginalia>
num consensu pendet, in quo etiam
differt ius gentium à naturali, vt ex su-
prà dictis constat. Imò dicunt aliqui,
posse mutari priuata auctoritate, qua-
tenus aliquis potest cedere iuri suo,
etiamsi à iure gentium manet; sic enim
religiosus cedit dominio temporalium
bonorum; imò & capacitati eius. Sed
hoc non est proprium iuris gentium,
neq&#x0301;ue in eo differt à naturali, si præcisè
quatenus concessiuum est, spectetur,
quod alij negatiuum vocant. Sic enim
etiam renunciat religiosus iuri ducen-
di vxorem, quod à natura habet, & po-
test quis se tradere in seruum se pri-
uando naturali libertate. Sicut etiam
in priuilegijs iure ciuili, vel canonico
priuatim concessis, potest quis renun-
ciare iuri suo. Igitur corollarium in-
telligendum est de iure ge&#x0303;tium, vt pro-
hibitionem seu præcepta cōtinet. Nam
hęc de se mutabilia sunt. Ratio autem
est, quia res prohibitæ iure genti&#x0169; sim-
pliciter non sunt malæ de se, & intrin-
secè; tum quia illa præcepta non infe-
runtur per necessariam, & euidentem
illationem ex principijs naturalibus;
tum quia obligatio iuris gentium non
oritur ex sola ratione sine aliquo mo-
do obligationis humanæ saltem per ge-
neralem consuetudinem introductæ;
ergo ex parte materiætalis iuris non
repugnat simpliciter mutationem in
illo fieri, dum modo sufficienti auctori-
tate fiat.</P>
<P>  In quo etiam aduerto, talem muta-<marginalia>7.|A quo, &|quomodoca|dere possit|mutatio in|iure ge&#x0303;ti&#x0169;.</marginalia>
tionem aliter posse contingere in iure
gentium, quod solum est cōmune prop-
ter conuenientiam pluri&#x0169; rationum in
tali, vel tali lege; aliter vero in illo, q&#x0111;
est commune ex vsu, & more gentium,
quatenus inter se habent societate&#x0303; ali-
quam, seu communicationem. Nam
prius ius potest immutari à particulari
regno, vel republica quantum ad ip-
sam, quia vt est in illa, re vera est tan-
tum ciuile intrinsece (vt sic dicam) so-
lumq&#x0301;; appellatur ius genti&#x0169;; vel per re-
latione&#x0303;, & cōcomitantiā alior&#x0169;, vel quia
est tā propinqu&#x0169; iuri naturali, vt inde
oriatur illa vniuersalitas talis iuris in
omnibus, vel ferè in omnibus ge&#x0303;tibus.
Per se autem vt est in vnaquaq&#x0301;ue repu-
blica pendet expeculiari determina-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0201.jpg/>
@@1@<SE201>194 Lib. 2. De lege æterna, & naturali, ac iure gentium.
<duolan 2><-P>tione, & potestate, vel consuetudine il-
lius reipublicę in se ipsa, & sine respectu
ad aliàs; ergo potest ab vna in se mutari
licet aliæ nō con sentiant, quia non te-
nentur singulę alijs conformari, vt v.
g. posset aliqua respublica statuere, vt
intra illam non permittantur meritri-
ces, vel vt rescindantur omnes vendi-
tiones iniustę in q&#x0301;uoc&#x0169;q&#x0301;; excessu, vel vt
non vtantur pecunia, sed de alijs gene-
ribus commutationum. Quanuis enim
de facto hæc non fiant, quia non sub est
causa, nec commoditas, tamen ex vi ho-
nestatis, & potestatis id non repugnat.</P>
<P>  In alio autem iure gentium longè dif
ficilior est mutatio, quia respicit ius
commune omnium nationum, & om-
nium auctoritatevidetur introductum,<marginalia>8.</marginalia>
& ideo non sine omnium consensione
tolli potest. Nihilominus tamen non
repugnat mutatio ex vi materiæ, si na-
tiones omnes consentirent, vel si pau-
latim introduceretur consuetudo con-
traria, & pręualeret, sed hoc licet cogi-
tari possit vt non repugnās, moraliter
non videtur possibile. Alio vero modo
potest aliqua communitas præcipere,
vt inter partes, & membra sua tale ius
gentium non seruetur, & hic modus est
possibilis, & moralis. Sic enim ius gen-
tium de seruitute captiuorum in bello
iusto in Ecclesia mutatum est, & inter
Christianos id nō seruatur, ex antiqua
Ecclesiæ cōsuetudine, quę est veluti spe
ciale ius gentis fidelis, & omnino seruā-
dum, vt notauit Barthol. in L. Hostis, ff.
de Captiuis n. 16. & Couar. plures alios
reserens in Regula, Peccatum, 2. part. §.<marginalia>Barth.|Couarr.|9.|Differentia|inter ius ge&#x0303;|tium, & ci-|uile.</marginalia>
11. num. 6.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc intelligitur alia differen-
tia, quę in hoc constitui solet inter ius
gentium, & ciuile: nam ciuile dicitur
esse mutabile in totum; ius autem gen-
tium non in toto, sed in parte. Est enim<-P>@@

<-P>intelligenda differentia non de absolu-
ta potestate (vt sic dicam) seu mutabili-
tate ex parte istorum iurium: nam hoc
modo vtrumq&#x0301;ue de se mutabile est, vt
probant rationes suprà factę. Sed intel-
ligenda est secundum moralem potesta
tem, & vsum hominum. Item intelligen-
da est non de tota collectione pręcepe-
torum vtriusq&#x0301;ue iuris: sic enim neutrum
est moraliter mutabile in totum, quia
neutrum potest à toto humano genere
absolute tolli, vt ex dictis satis per se
est clar&#x0169;. Igitur, quoad singula pręcep-
ta dicuntur ciuilia iura facile in totum
abrogari, & mutari. Ea vero, quę sunt
iuris gentium tantum in vna, vel altera
parte diminui.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue satis ex dictis declaratum
videtur quid, & quale sit ius gentium in
re ipsa, & secundum propriam ratione&#x0303;<marginalia>10.</marginalia>
spectatum, & solutæ sunt difficultates
omnes tactæ in superioribus capitibus,
quæ maximè niti videbantur vel in mo
dis loquendi iurium, & grauium aucto-
rum, vel in exemplis varijs, quę addu-
cunt. Sed in hoc non est facienda vis, t&#x0169;
quia potuerunt vti voce illa in diuerso
sensu; tum etiam quia ius ge&#x0303;tium est ve-
luti medium inter ius naturale, & ciui-
le: nam cum primo conuenit aliquo mo
do in communitate, & in vniuersalita-
te; & facili illatione ex principijs natu-
ralibus, licet non per absolutam neces-
sitatem, vel euide&#x0303;tiam in quo conueniri
cum humano iure: & ideo interdum ali-
qua præcepta naturalia, quæ per solum
discursum habentur, & illo indigent iu-
ris gentium appellata sunt; & simili-
ter interdum ponuntur exempla iuris
gentium permixta cum naturalibus.
Tamen in rigore loquendo, & propriè
distinguendo rationes iurium, ex-
empla etiam, & pręcepta distinguenda
sunt.</P></duolan 2>
<Z>------------------------------
FINIS LIBRI SECVNDI.</Z>

@@0@<filename:W0012-0202.jpg/>
@@1@<SE202>195
#(IMAGE)
<Z><A+2>INDEX CAPITVM</A+2>
<A+1>LIBRI TERTII.</A+1></Z>
<P>Cap. 1. Vtrum sit in hominibus potestas ad leges ferendas.</P>
<P>Cap. 2. In quibus hominibus immediatè existat ex natura rei potestas hæc condendi leges humanas</P>
<negEZ>Cap. 3. An potestas ferendi leges humanas sit data hominibus immediatè à Deo, vt auctore na-
turæ.</negEZ>
<P>Cap. 4. Corrollaria ex superiori doctrin{a}.</P>
<negEZ>Cap. 5. An potestas ferendi leges ciuiles in Christi Ecclesia perseueret, & per eas obligare possit
Christianos.</negEZ>
<negEZ>Cap. 6. An potestas ad ferendas leges ciuiles obligantes vniuersam Eccesiam sit in summo Pon-
tifice.</negEZ>
<negEZ>Cap. 7. Vtrum potestas vniuersalis ferendi leges ciuiles obligantes totam Ecclesiam sit in Impe-
ratore.</negEZ>
<negEZ>Cap. 8. Corrollaria ex præcedenti doctrina, quibus potestas, Imperatoris, & leg&#x0169; ciuilium iuris com-
munis magis explicatur.</negEZ>
<P>Cap. 9. Apud quos sit potestas condendi leges ciuiles inter fideles,</P>
<P>Cap. 10. Vtrum potestas ferendi leges ciuiles pendeat ex fide, vel moribus principis.</P>
<negEZ>Cap. 11. Vtrum finis potestatis, & legis ciuilis, provt nunc est in Ecclesia, sit alius à fine eiusdem po-
testatis & legis, vt in pura natura, vel gentibus spectari potest.</negEZ>
<negEZ>Cap. 12. Vtrum leges ciuiles in sola materia honesta versentur virtutum omnium actus præcipien-
do, vel vitia contraria prohibendo.</negEZ>
<P>Cap. 13. An lex ciuilis tantum possit externos actus præcipere&#x0303;, aut prohibere.</P>
<P>Cap. 14. Vtrum actus præteritus possit esse materia legis humanæ.</P>
<P>Cap. 15. Quæ forma extrena, seu sensibilis seruanda sit in ferenda lege human{a}.</P>
<P>Cap. 16. Quæ promulgatio necessaria sit ad perfectam constitutionem legis ciuilis.</P>
<negEZ>Cap. 17. Quando, & quomodo incipiat obligare lex ciuilis ex natura sua postquam est sufficienter
promulgat{a}.</negEZ>
<P>Cap. 18. De tempore, in quo lex incipit obligare secundum ius ciuile.</P>
<negEZ>Cap. 19. Vtrum acceptatio populi sit necessaria in lege ciuili vt perfecte constituatur, & vim habeat
obligandi.</negEZ>
<P>Cap. 20. Vtrum intentio legistatoris, seu ratio legis sit intrinseca forma eius.</P>
<P>Cap. 21. Vtrum lex ciuilis possit subditos obligare in conscientia.</P>
<P>Cap. 22. Vtrum omnis lex humana, seu ciuilis obliget in conscienti{a}.</P>
<P>Cap. 23. Vtrum lex ciuilis in præsumptione fundata obliget in conscientia.</P>
<P>Cap. 24. Vtrum lex ciuilis obliget, vel obligare possit sub graui culpa.</P>
<P>Cap. 25. Vtrum lex humana vt obliget sub mortali culpa graue&#x0303; materiam requirat, & quæ illa sit.</P>
<P>Cap. 26. Vtrum obligatio legis quo ad grauitatem eius ex intentione legislatoris pendeat.</P>
<P>Cap. 27. Vtr&#x0169; lex humana & ciuilis obliget sub mortali, vt ex cōte&#x0303;ptu non violetur, etiā in minimis.</P>
<P>Cap. 28. Vtrum lex humana obliget admodum virtutis, & consequentur quo actu impleatur.</P>
<negEZ>Cap. 29. Vtrum lex humana, & ciuilis possit obligare ad sui obseruationem cum periculo cuius-
cunq&#x0301;ue nocumenti.</negEZ>
<P>Cap. 30. Vttum leges humanæ generaliter, & indifferenter omnes subditos obligent.</P>
<negEZ>Cap. 31. Vtrum leges propriæ alicuius regni, vel territorij obligent homines illius territorij quan-
do extra illud versantur.</negEZ>
<P>Cap. 32. Vtrum leges propriæ alicuius territorij obligent aduenas dum ibi existunt.</P>
<P>Cap. 33. Vtrum leges ciuiles iustæ obligent Ecclesiasticas personas.</P>
<P>Cap. 34. Vtrum legislator suis legibus obligetur.</P>

@@0@<filename:W0012-0203.jpg/>
@@1@<SE203>196
#(IMAGE)
<Z><A+2>LIBER TERTIVS</A+2>
<A+3>DE LEGEPOSITIVA</A+3>
<A+2>HVMANA SECVNDVM</A+2>
<A+1>SE, ET PROVT IN PVRA HO-
minis natura spectari potest, quæ lex
etiam ciuilis dicitur.</A+1></Z>
<duolan 2><P><INI7>D</INI7>ISTINXIMVS in pri-<marginalia>1.</marginalia>
mo libro temporale&#x0303;
legem in naturalem,
& positiuam, & ideò
postquā de æterna le-
ge, & temporali natu-
rali dictum est, dicen-
dum sequitur de positiua. Hāc vero ibi-
dem subdistinximus in diuinam, & hu-
manā, inter quas diuina quide&#x0303; nobilior
est, & dignior; tamen humana est nobis
notior, & propinquior naturę, quia eius-
dem ordinis est, & ita sicut natura gra-
tiæ supponitur, ita ex suo genere lex hu
mana veluti generationis ordine prior
est,  quā diuina, quia hæc supernaturalis
est, & ad ordine&#x0303; gratię spectat. Ideoq&#x0301;ue
prius de lege humana, quam de diuina
tractamus. De ratione autem commu-
ni positiuæ legis, vt à diuina, & humana
abstrahit, nihil dicere necesse est, quia
præter modum originis, qui per hāc ne-
gationem explicatur, quod præcepta
vtriusq&#x0301;ue iuris diuini, & humani positi-
ui nō habent per se intrinsecā necessita
tem, sed ex voluntate extrinseca: præ-
ter hoc (inquam) & præter ea, quæ de le-
ge in communi in primo libro sunt di-
cta, ferè nihil superest dicendum in cō-
muni, quod ad moralem doctrinam vti-
le sit; imò nec ad speculatione&#x0303; alicuius
momenti. Et explicato vtroq&#x0301;ue mem-
bro, omnia, quę de illor&#x0169; conuenientia,
aut differentia disiderari possunt expli-
cata relinquentur.</P>@@

<P>  Lex autem humana iuxta mentem Iu<marginalia>2.|Lex huma|na diuidi-|tur in eam|quæ est iu-|ris commu|nis, & pro|prij.</marginalia>
stiniani in §. Ius autem Instit. de Iure na-
tur. diuidi potest in legem, quæ est iuris
cōmunis, & quę est iuris proprij; prior
ad ius genti&#x0169; spectat, & hoc nomine sig-
nificatur, & de illa iam satis dictum est.
Hic ergo tractamus de iure humano &#xA753;-
prio, cui nomen legis humanæ positiuæ
accommodatum est, dicitur autem pro-
prium alicuius ciuitatis, reipublicę, aut
similis perfectæ congregationis. Vnde<marginalia>Lexhuma-|na inciule&#x0303;,|& canoni-|camdistin-|guitur.</marginalia>
huiusmodi etiam lex humana in ciuile&#x0303;,
& Canonicam distinguitur: nā licet Ca-
nonica de se possit esse cōmunis vniuer
so orbi, sicut Ecclesia Catholica vniuer
salis est: tamen de facto est propria hu-
ius cōmunitatis, quæ est Ecclesia Chri-
sti, & non est communis omnibus gen-
tibus, quia non omnes sunt de Ecclesia.
Pręterquam quod in modo, quo fertur
est proprie lex positiua humana, & lon-
gè diuersæ rationis à iure gentium, &
in multis similitudinem seruat ad ius ci
uile. Conueniunt enim hæ duę leges in
communi ratione legis positiuæ huma-
nę. Inter eas vero notari potest differen
tia, quod lex ciuilis est merè naturalis
ordinis quoad suam origine&#x0303;, & potesta-
tem: nam licet non feratur immediatè
à natura, fertur tamen per potestate&#x0303;
homini connaturalem. At vero lex Ca-
nonica propriè est illa, quæ ab homi-
nib&#xA770; fertur per potestate&#x0303; supenaturale&#x0303;.
Et hac ratione ordine doctrinę à faci-
lioribus incipie&#x0303;do, prius de ciuili lege<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0204.jpg/>
@@1@<SE204>Cap. 1. An sit in nominibus potestas ad leges ferendas 197
<duolan 2><-P>quā de Canonica dicendum videtur. De
cōmuni aute&#x0303; ratione legis humanæ po-
sitiuę simul cum lege ciuili disseremus:
sic enim facilior erit doctrina facileq&#x0301;;
poterit ad lege&#x0303; canonicā accōmodari,
ea tantum addendo, quę ratione super-
naturalis potestatis illi cōueni&#x0169;t, quod
in libro sequenti præstabimus. Et hinc
etiā est, vt in ipsa lege ciuili duo status
distingui possint, vnus secundum se, ac
pure provt fuit in gentibus, & nunc est
in infidelibus; alius provt est coniuncta
c&#x0169; fide, & inter fideles in Ecclesia Chri-
sti in vsu esse potest, qui status acciden-
taliter tantum differunt, & ideo simpli-
citer de lege ciuili dicemus, vbi autem
aliquid proprium explicandum occur-
rerit, id nō prętermittemus, sed doctri-
nam vniuersam ad præsentem Ecclesiæ
statum accommodabimus.</P>
<Z>CAPVT I.
Vtr&#x0169; sit in hominibus potestas ad leges ferendas.</Z>
<P><INI3>L</INI3>Oquimur (vt dixi) de naturahomi<marginalia>1.</marginalia>
nis, eiusq&#x0301;; potestate legislatiua se-
cundum se spectata, non cōsiderā
do nunc an per lege&#x0303; diuinā aliquid illi
additum, vel subtract&#x0169; sit: hoc enim po-
steà videbimus. Itaq&#x0301;; quæstio est, an ho-
mines, ex sola rei natura loque&#x0303;do, pos-
sint imperare hominibus, per proprias
leges eos obligādo. Ratio aute&#x0303; dubitā-
di esse potest, quia homo natura sua li-
ber est, & nulli subiect&#xA770;, nisi creatori tā-
tum; ergo principatus humanus contra
naturæ ordinèm est, & tyrannide&#x0303; inclu-
dit. Confirmatur experimento: nam ita
de facto introductus est: nam de Nem-
rod dicitur Genes. 10. Ipse cæpit eße po-
tens in terra: Fuit autem principium regni eius
Babilon, vtiq&#x0301;ue per vim, & potentiā. Et
similiter de Alexandro dixit Lucan. fuis-
se, felicem terrarum prædonem, quod etiam
significauit August. lib. 4. de Ciuit. ca. 4.
Vnde est illud Oseę 8. Ipsi regnauerunt, &<marginalia>Oseæ.|August.</marginalia>
non ex me, principes extiterunt, & non cognoui
eos. Confirmatur secundo ex Aug. quilib.
19. de Ciuit. cap, 15. expe&#x0303;dit, dixisse De&#x0169;<marginalia>Genes.</marginalia>
Genes. 1. Faciamus hominem, &c. Vt præsit
piscibus maris; volatilibus C&#x0153;li, bestijs terræ;
nō dixisse aute&#x0303;, vt pręsit hominib&#xA770;, signi
ficans, hunc dominatum non esse natu-
ralem homini; Et ideo (inquit) priores iusti
non reges, sed pastores ouium fuerunt. & appella<-P>@@

<-P>ti sunt. Ita etiā Gregor. 21. Moralium ca.
10. aliàs 11. & in Pastorali p. 2. cap. 6. in-
dicat, huiusmodi potestatem per pecca
tum esse introductā, & vsurparam. Ter-
tio cōfirmari hoc potest nōnullis Scrip
turæ testimonijs, in quibus significatur
solum Deum esse homin&#x0169; regem, legisla
torem, & dominium, Isai. 33. Dominus iu-
dex nofler Deus Rex noster, Dominus legifer no-<marginalia>Isaias.|Iacob.</marginalia>
ster, & Iacob. 4. Vnus est enim legislator, & iu
dex, &c. Tāde&#x0303; cōfirmatur; quia nō est ve-
ra lex, nisi quæ obligat in cōscientia; sed
vnus homo nō potest ali&#x0169; in cōscientia
obligare, &#xA757;a hoc videtur maxime &#xA753;pri&#x0169;
Dei, quipotest saluare, ac perdere; ergo.</P>
<P>  In hoc p&#x0169;cto referri posse&#x0303;t varij hęre-<marginalia>2.|Cōclusio af|firmatiua|ea&#xE8BF;&#x0301; defide</marginalia>
ticor&#x0169; errores, sed illos attingemus me
lius in sequentibus, & ideo illis omissis.
Dicend&#x0169; est primò, magistrat&#x0169; ciuilem
c&#x0169; potestate te&#x0303;porali ad rege&#x0303;dos homi-
nes, iust&#x0169; esse, & humanænaturę valde cō
sentaneum. Conclusio est certa de fide,
quæ satis probari potest exe&#x0303;plo ipsius
Dei cōstituentis in populo Iudaico hu-
iusmodi regime&#x0303;, prius per iudices, po-
steà per reges, qui sine dubio habeant
principat&#x0169;, & potestate&#x0303; te&#x0303;poralium, &
in tanta veneratione habeantur, vt dij
etiā vocarentur, iuxta illud Psal. 81. Deus
stetit in sygnagoga Deor&#x0169;; in medio aute&#x0303; Deos di-
iudicat. Nec refert, siquis dicat, illos ha-
buisse potestate&#x0303; ab ipso Deo, quia nihi-
lominus illa potestas in se nō excedebat
naturæ limites, etiam si modus haben-
di illam fuerit extraor dinarius, & per
specialem prouidentiam; ergo hoc
non impedit, quominus illa potestas ali
ter posset iustè haberi. Imò inde sumi-
tur argumentum, talem modum pote-
statis esse consentaneum ipsi naturæ,
quatenus ad conuenie&#x0303;s regimen huma-
nę communitatis necessaria est. Et hoc
amplius confirmat hominum consuetu
do: nam multò ante illa tempora fuer&#x0169;t
reges etiam Sancti, & laudati in Scrip-
tura, vt Melchisedec Genes. 14. & ad
Hebræos 7. & Abraham etiam credi-<marginalia>Genes.|Hæbr.|Prouerb.</marginalia>
tur fuisse Rex, vel supremus princeps,
item Iob, & cæt. Ac deniq&#x0301;ue generaliter
dicitur Prouerb. 8. Per me reges regnant.
Apud sanctos Patres res est manifesta,<marginalia>3.|Ratio asser|tionis.|Arist.</marginalia>
quos in discursu attingam.</P>
<P>  Ratio sumenda est ex Philosopho lib.
1. Politic. eamq&#x0301;ue explicuit D. Thomas
Opusc. 20. de Regimine principi&#x0169; lib. 1.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0205.jpg/>
@@1@<SE205>198 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>capit. 1. & elegantissime D. Chrysost.<marginalia>Chrysost.</marginalia>
Homil. 34. in 1. ad Corinth. nititurq&#x0301;ue
duobus principijs. Primum est, homine&#x0303;
esse animal sociale, & naturaliter, re-
cteq&#x0301;ue appetere, in communitate viue-
re. Circa quod principium recolend&#x0169;
est, quod supra diximus, duplicem esse
communitatem hominum, impersectā,
seu familiarem, & perfectam, seu politi-
cam. Inter quas prior est maximè natu-
ralis, & quasi fundamentalis, quia in-
choatur ex societate maris, & f&#x0153;minæ,
sine qua non posset genus human&#x0169; pro-
pagari, aut conseruari; qua ratione
scriptum est. Non est bonum hominem esse
solum, & ex coniunctione hac proximè se
quitur societas filiorum cum parenti-
bus, quia prior coniunctio ad filiorum
educationem ordinatur; filij autem sal-
tem in principio, & per multum tempus
ętatis indigent coniunctione, & societa
te parentum, quia aliàs nec viuere, nec
conuenienter educari, nec rectè instrui
possent. His aute&#x0303; statim accedit coni&#x0169;-
ctio aliqua seruitutis, seu famulatus, &
dominij, quia moraliter loquendo, indi
gent homines adiut orio, & ministerio
aliorum homin&#x0169;. Ex his aute&#x0303; tribus cō-
iunctionibus consurgit prima cōmuni-
tas homin&#x0169;, quę imperfecta dicitur res-
pectu politiæ; est aute&#x0303; in se familia per-
fecta in ordine ad domesticā, seu æcono
micam gubernatione&#x0303;. Hęc autem com-
munitas, vt supra etiā tetigi, non estsibi
sufficie&#x0303;s, & ideo ex natura rei necessa-
ria vlterius est in genere humano com-
munitaspolitica, quę ciuitate&#x0303; salte&#x0303; cōsti
tuat, & ex pluribus familijs coalescat;
quia nulla familia potest in se habere
omnia ministeria, & omnes artes neces
sarias ad vitam humanā, & multo minus
potest sufficere ad assequendā omnium
rer&#x0169; necessariar&#x0169; cognitione&#x0303;. Ite&#x0303; quia
si singulæ familiæ essent inter se diuisæ,
vix posset pax inter homines conserua-
ri, neq; iniuriæ possent ordinate propul
sari, aut vindicari, & ideo dixit Cicero
in libro de Amicitia. Nihil principi Deo
in rebus humanis esse gratius, quàm homines
habere inter se societatem ordinatam, & per-
fectam, quæ ciuitas, inquit, dicitur. Hæc
autem communitas vlterius augeri po-
test in regnum, vel principatum per
societatem plurium ciuitatum, quæ
etiam est valde conuenie&#x0303;s humano ge-<-P>@@

<-P>neri saltem ad melius esse, propter easde&#x0303;
rationes c&#x0169; &#xA753;portione appllicatas quā-
uis necessitas non sit omnino ęqualis.</P><marginalia>4.|In commu|nitate per-|fecta neces|sariam esse|potestatem|gubernan-|tem cōmu-|nitatem.|Prou. 11.</marginalia>
<P>  Secundum principium est, in commu-
nitate perfecta necessariam esse potesta
tem, ad quam spectet gubernatio com-
munitatis, quod etiam ex terminis vide
tur per se notum. Nam vt ait Sapiens
Prouerb. 11. Vbi non est gubernator, corruet
populus: natura autem non deficit in ne-
cessarijs; ergo sicut comunitas perfecta
est rationi, & naturali iuri consentanea,
ita & potestas gubernādi illam, sine qua
esset summa confusio in tali communi-
tate. Confirmatur ex proportione ad
omnem aliam societatem humanam: nā
quia coniunctio viri, & f&#x0153;minæ natura-
lis est, ideo in ea caput inuenitur, quod
est vir, iuxta illud Genes. 3. Sub viri pote-<marginalia>Genes.|ad Titum.|Hieronym</marginalia>
state eris. Propter quod ait Paul. ad Tit&#x0169;
2. Mulieres subditæ sint viris suis. Vbi addit
Hieronym. communi lege naturæ. Similiter
in alia coniunctione parentum, & filio-
rum, pater habet à natura potestatem
in filium: & in tertia, quæ est seruorum
ad Dominum, cōstat etiam, potestatem
gubernandi esse apud Dominum, vt in
eodem loco Paulus tradit, & Ephes. 6. &<marginalia>Ephes.|Coloss.</marginalia>
ad Colos. 3. dicens, seruos debere domi
nis obedire, vt Deo. Quia licet coniun-
ctio seruitutis nō sit omnino à natura,
sed per vol&#x0169;tate&#x0303; humanā; tame&#x0303; illa sup-
posita, subordinatio, & subiectio lege na
turę debita est titulo iustitiæ. Subiectio
aute&#x0303; filior&#x0169; etiā ips&#x0169; vincul&#x0169;, & funda-
ment&#x0169; naturale habet, scilicet, origine&#x0303;
naturale&#x0303;, vnde & perfectior est ex titulo
pietatis, & maxime in quarto pręcep-
to Decalogi declaratur. Vnde fit tādem
vt in domestica, seu familiari cōmunita
te etiā sit ex natura rei potestas &#xA753;por-
tionata ad regendā illā, quæ principali-
ter in patre familias residet. Ide&#x0303;q&#x0301;; inue-
nire necesse est in quac&#x0169;q&#x0301;; cōmunitate
vnius tant&#x0169; domus, licet nō fundetur in
vinculo matrimonij, sed in alio genere
societatis humanę; ergo simili modo in
cōmunitate perfecta necessaria est po-
testas gubernatiua illi proportionata.</P><marginalia>5.|Ratio àpri|ori.|D. Thom.</marginalia>
<P>  Ratio deniq&#x0301;ue à priori est, quam D.
Thom. tetigit in dicto Opusc. quia null&#x0169;
corpus potest cōseruari nisi sit aliquod
principium, ad quod pertineat procu-
rare, & intendere commune bon&#x0169; eius,
vt in corpore naturali constat, & in po-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0206.jpg/>
@@1@<SE206>Cap. 1. An sit in hominibus potestàs ad leges ferendas. 199
<duolan 2><-P>litico idem docet experientia. Et ratio
clara est, quia singula priuata membra
priuatis commodis consulunt, quæ sæ-
pè contraria sunt bono communi, & in-
terdum multa sunt necessaria commu-
ni bono, quæ ad singulos non ita perti-
nent, & quanuis interdum pertineant,
non procurantur eo, quod communia,
sed quòd propria sunt; ergo in com-
munitate perfecta necessaria est publi-
ca potestas, ad quam ex officio perti-
neat cōmune bonum intendere, ac pro-
curare. Ex his ergo euidenter conclu-
ditur honestas, & necessitas magistra-
tus ciuilis, quia hoc nomine nihil aliud
significatur, nisi homo, vel hominum
multitudo, apud quam est prædicta po-
testas regendi cōmunitatem perfectā:
constat enim talem potestatem in ho-
minibus esse debere, quia homines na-
tur aliter non gubernantur politicè per
angelos, neq&#x0301;ue immediatè per Deum
ipsum, qui lege ordinaria operatur per
causas secundas proportionatas; ergo
necessarium, ac naturale est, vt per ho-
mines gubernentur.</P>
<P>  Dico sec&#x0169;do. Magistratus humanus,
si in suo ordine supremus sit, habet po-<marginalia>6.|2. conclus.</marginalia>
testatem ferendi leges sibi proportio-
natas, scilic. ciuiles, seu humanas, quas
ex vi iuris naturalis & validè, & iustè
condere potest, seruatis alijs conditio-
nibus ad legem necessarijs. Conclusio
est certa, quam etiam Philosophi tradi-
derunt, Arist. 1. Politic. per totum, & 10.<marginalia>Arist.|Plato.|Cicero.</marginalia>
Ethic. cap. vlt. Plato in Dialogis de Le-
gib. & de Repub. Cicer. lib. 1. de Inuent.
& in libris de Legib. Conueniunt etiam
Theologi, & alij Doctores, quos suprà
lib. 1. cap. 8. retuli, & multa videri pos-
sunt in Couarr. cap. 1. Practic. quęstion.<marginalia>Couar.|Probatur|conclusio.</marginalia>
& in regula Peccatum. 2. p. §. 9. n. 6. Ratio
autem est, quia magistratus ciuilis ne-
cessarius est in republica, ad regendam,
& moderandam illam, vt in superiori-
bus ostensum est, sed vnus ex actibus
magis necessarijs est legis conditio, vt
constat ex lib. 1. ergo in politico magi-
stratu existit hæc potestas. Nam qui ali-
quod munus recipit, omnem potestate&#x0303;
necessariam ad illud conuenienter ex-
ercendum recipit, vt est principium iu-
ris per se manifestum.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc sequitur, etiam conuerti
hanc potestatem condendi leges huma-<-P>@@<marginalia>7.</marginalia>

<-P>nas cum humano magistratu, qui iuris-
dictionem superio rem in republica ha-<marginalia>Corollari&#x0169;</marginalia>
beat. Hoc constat ex dictis suprà lib. 1.
cap. 8. vbi ostendimus, hanc potestatem
pertinere ad perfectam iurisdictione&#x0303;,
quæ omnia híc sunt accommodanda.
Et vniuersaliter procedunt, quia solum
apud principem, seu magistratum est
potestas publica, quæ ad actum publi-
cum ordinetur, & circa totam commu-
nitatem versetur, & habeat efficaciam
obligandi, & cogendi; sed hæc duo sunt
necessaria ad legem, iuxta Aristot. 10.<marginalia>Arist.</marginalia>
Ethic. cap. vlt. & sumitur ex l. Legis vir-
tus. ff. de Legib. & in superioribus etiam
ostensum est, ergo solus magistratus
habens potestatem superiorem in re-
publica, habet etiam potestatem con-
dendi legem humanam, seu ciuilem.
Deniq&#x0301;ue hæc potestas superior est spe-
cies cuiusdam dominij: non est autem
tale dominium hoc, vt ei respondeat
propria seruitus despotica, sed subie-
ctio ciuilis; ergo est dominium iurisdi-
ctionis, quale est in Principe, seu Rege.</P>
<P>  Quidam autem Iurisperiti hoc limi-<marginalia>8.</marginalia>
tant, vt verum habeat in legibus iuris
communis, seu regni; non vero in legi-
bus municipalibus, seu statutis parti-
cularium populorum, vt videre licet
per Felinum, & quos ipse refert in cap.<marginalia>Felinus.</marginalia>
Cum omnes. de Constit. n. 9. & 10. in fine.
Fundantur, quia multæ communitates
habent potestate&#x0303; condendi statuta, quæ<marginalia>Obiectio-|nes in co-|rollarium.</marginalia>
non habent iurisdictionem. Confirmari
potest, quia iura ciuilia sæpe distingu&#x0169;t
iurisdictionem ab imperio, id est, à po-
testate imperandi, vt videri potest in l.
Ea, quæ, ff. Ad municipalem, & in l. Impe-
rium. ff. de Iurisdict. omni. iudic. lex aute&#x0303;
propriè pertinet ad potestatem impe-
randi, vt facilè intelligi potest ex dictis
suprà de essentia legis; ergo potestas
per se necessaria ad legem non est iu-
risdictio.</P>
<P>  Respondetur nihilominus, non esse<marginalia>9.</marginalia>
necessariam limitationem, nisi fortassè
in terminis sit æquiuocatio: rationes e-
nim factęvniuer saliter, & sine restrictio-
ne probant. Et declaratur ex D. Thoma
in 2. 2. q. 67. art. 1. vbi probat, ad feren-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
dam sententiam esse necessariam iuris-
dictionem ex eo, quod ad legem est ne-
cessaria, quia sententia & est lex parti-
cularis, & vim habet coerciuam; ergo à<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0207.jpg/>
@@1@<SE207>200 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>fortiori quælibet lex quantunuis parti-
cularis videatur, iurisdictionem requi-
rit. Quia nunquam est tam particularis,
quant&#x0169; est sente&#x0303;tia, & semper habet, vel
habere debet adiunctā coercitione&#x0303;, vt
constat ex Arist. suprà, & ex dictis iuri-<marginalia>Arist.</marginalia>
bus, quia vis directiua sine coerciua in-
ualida est. Quod autem ad sententiam
ferendam requiratur iurisdictio, nullus
vnquam dubitauit. Vnde confirmatur:
nam si ad dicendum ius necessaria est
iurisdictio, multò magis ad constituen-
dum.</P>
<P>  Ad fundamentum autem illorum au-<marginalia>10.|Satisfit ob-|iectionibus|in corolla-|rium.</marginalia>
ctorum negari potest assumptum; quia
vel statuta non sunt veræ leges, vel sine
iurisdictione non fiunt, de quibus plu-
ra in sequentibus. Circa confirmatione&#x0303;
(propter leges in ea citatas) aduerto,
iurisdictione&#x0303; adæquatè, & propriè s&#x0169;p-
tam significare potestatem dominatiuā
politicam, seu gubernatiuam, quomo-
dò de illa nunc loquimur. Et in hac sig-
nificatione iurisdictio intrinsecè inclu-
ditur in imperio politico, ne tyrannic&#x0169;
sit, argumento cap. Quid culpatur. 23. q. 1.
vbi suprema potestas gubernandi rem-
publicam legitimum imperium appellatur,
& iuxta gradum, & modum imperij erit
etiam gradus, & modus iurisdictionis.
Aliquādo verò iurisdictio sumitur stri-
ctè iuxta nominis etymologiā pro me-
ra potestate iudicandi; nam per senten-
tiam propriè dicitur, seu explicatur ius
& hoc modo non repugnat esse in ali-
quo potestatem iudicandi sine potesta-
te ferendi legem; quamuis nunquam sit
sine aliqua potestate coerciua, quæ no-
mine imperij strictè etiam sumpti vi-
detur aliquando significari. Vnde è cō-
trario potestas magìstratus, quæ ad vin
dicanda crimina datur vsque ad p&#x0153;nā
sanguinis, solet in iure ciuili vocari tā-
tum imperium, & ita videtur accipi in
dictis legibus. Et in l. Po testatis. ff. de Ver-
borum significatione, & tunc solet vo-
cari merum imperium. l. 2. cum Glossa
ibi ff. de In ius vocan. cum similibus, li-
cèt re vera tale imperium sine potesta-
te iurisdictionis esse non possit, sicut è
contrario nec iurisdictio esse potest si-
ne aliquo imperio, iuxta l. vlt. ff. de Eo,
cui mandat. est iurisd. vbi mandata iu-
risdictione, mandari dicitur aliquod im
perium, Quia iurisdictio sine modica coerci-<-P>@@

<-P>tione nulla est. Hæc ergo duo in re non se-
parantur, seruata proportione, sed so-
lum in aliquo vsu vocum, atq&#x0301;ue ita po-
testas ferendi leges, sicut est potestas
imperandi, ita etiam est iurisdictionis
potestas.</P>
<P>  Ad rationem ergo dubitandi nega-<marginalia>11.|Satisfit ob-|iectionibus|primæ con|clusionis.</marginalia>
tur consequentia, quia licet homo non
sit creatus, vel natus subiectus potesta-
ti principis humani, natus est subijcibi-
lis ei (vt sic dicam) Vnde actu illi subij-
ci, licèt non sit immediatè à natura, nō
est etiam cōtra ius naturale præcipie&#x0303;s;
imò est consentaneum rationi natura-
li, vt humana respublica habeat alique&#x0303;,
cui subijciatur, quanuis ipsum naturale
ius per se non effecerit subiectionem
politicam sine interuentu humanæ vo-
luntatis, vt videbimus. Ad confirmatio-<marginalia>Principa-|tui huma-|no est per|accide&#x0303;s im|peria eße|introducta|tyrānicè.</marginalia>
nem primam fatemur, imperia, & reg-
na sæpe fuisse per tyrannidem, & vim
introducta, & vsurpata; negamus tame&#x0303;
hoc perrinere ad intrinsecam ratione&#x0303;,
seu naturam talis principatus, sed ad
hominum abusum; vnde etiā negamus à
principio fuisse hoc modo regna intro-
ducta, vt i$unclearm exemplis ostensum est.
Verba autem illa Oseæ, specialiter de
Regibus Israel præter Dei voluntatem
introductis dicta sunt, vt latè ibi expo-
nit Ribera. Possunt verò applicari, vel
ad omnes tyrannos, vel ad omnes, qui
iniquè regnant, licet sint veri reges; vel
ad eos, qui licèt sint indigni, & inepti
ad gubernationem, illam ambiunt. Et
hi sæpe dicuntur non regnare ex Deo,
non quia veri reges non sint, sed quia
non secundum Dei voluntatem regnāt;
vel quia permittente Deo, potius quàm
ordinante, ad tale munus assumuntur,
vt videre licet in Orig. Homil. 4. in Iudi.</P>
<P>  Ad aliam confirmationem ex Augu-<marginalia>12.|Principa-|tum huma-|num non es|se congeni-|tum c&#x0169; na-|tura, nō ve|rò esse con-|tra naturā</marginalia>
stino respondeo, inde sol&#x0169; haberi, prin-
cipatum humanum non esse congenit&#x0169;
cum natura; non verò esse contra natu-
ram. Sentit verò ibi Augustin. domini&#x0169;
vnius hominis in alium non esse ex in-
stitutione prima naturæ, sed occasione
peccati; sed loquitur de dominio, cui
seruitus, & conditio seruilis respondet.
Diuus autem Gregorius clariùs loqui-
tur de potestate gubernandi, intellige&#x0303;-
dus autem est quoad potestatem coer-
ciuam, & exercitium eius. Nam quoad
directiuam probabilius videtur, futurā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0208.jpg/>
@@1@<SE208>Cap. 2. Quibus inest potestas condendi leges. 201
<duolan 2><-P>fuisse in hominibus, etiam in statu inno
centiæ. Nam etiam inter angelos est
ordo, & principatus, vt constat ex mo-
do loquendi scripturæ, & ex Dionysio<marginalia>Dionys.|Gregor.</marginalia>
cap. 9. de Eccles. Hierarch. & Gregor.
Hom. 34. in Euang. Discursus etiam fa-
ctus potest ad statum innocentiæ appli-
cari, quia non fundatur in peccato, vel
aliqua deordinatione, sed in naturali
hominis conditione, quę est esse animal
sociale, & naturaliter postuiare mod&#x0169;
viuendi in cōmunitate, quæ necessariò
debet regi per potestatem publicam.
Coactio verò supponit deordinatione&#x0303;
aliquam, & ideò quoad illam dicitur
hęc potestas introducta occasione pec-
cati. Sicut etiam subiectio vxoris ad vi-
rum naturalis est, & in statu innocentię
esset: & nihilominus post peccatum di-
citur Euæ Genes. 3. Sub viri potestate eris,
scilicet, quoad vim coerciuam propor-
tionatam, vt significauit Augustinus li-<marginalia>D. Aug.</marginalia>
bro 11. Genes. ad literam cap. 37.</P>
<P>  Ad tertiam confirmationem ex locis
Scripturæ respondetur ibi tribui Deo,<marginalia>13.</marginalia>
quod est proprium Dei, non negari ho-
minibus, quod ab ipsis participari po-
test. Isaias ergo excitat populum suum<marginalia>Isaias.</marginalia>
ad fiduciam in Deum, & in protectione&#x0303;
eius; quia ipsum habebat, vt vere Do-
minum, Regem, & legislatorem, nimir&#x0169;
excellenti, & singulari modo: non ta-
men excludit, quin populus ille habe-
ret proprium regem humanum, qui e-
tiam erat in suo gradu dominus, & cæt.
Sic etiam potest intelligi locus Iacobi
de supremo legislatore, & iudice, vt in-<marginalia>Iacobus.</marginalia>
dicant illa verba, Qui potest perdere, & li-
berare: hoc enim videtur esse proprium
Dei. Satis verò commodè potest expo-
ni, vt illud verbum Vnus non tam singu-
laritatem, quàm identitatem significet,
ita vt sensus sit; ille, qui est legislator
est etiam iudex; nec debet vsurpare iu-
dicium, qui legislator non est, nec eius
virtutem habet; vnde subiungit, Tu au-
tem quis es, qui iudicas fratrem tuum? Non er-
go negat, homines esse posse legislato-
res, & ferre iudicium, sed reprehendit
eos, qui temere iudicant, & ita vsur-
pant munus iudicum, & legislatorum.
<Z>Ad quartam confirmationem res-
pondebimus in sequentibus,
explicādo legis humanę
obligationem.</Z></P>@@

<Z>CAPVT II.
In quibus hominibus immediatè existat ex na-
tura rei potestas hæc condendi leges
humanas?</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi est, quia vel est in<marginalia>1.|Rationes|dubitandi.</marginalia>
singulis, vel in omnibus, seu in
tota collectione eorum. Prim&#x0169;
dici non potest, quia neq&#x0301;ue omnes sunt
aliorum superiores, neq&#x0301;; ex natura rei
aliqui habent hanc potestatem magis,
quam alij, quia non est maior ratio de
his, quàm de illis. Secundum etiam non
videtur posse dici; tum quia aliàs om-
nes leges manantes ab hac potestate,
essent communes omnibus hominibus;
tum etiam quia non apparet, à quo pos
sit tota homin&#x0169; multitudo habere hanc
potestatem, quia non ab ipsis homini-
bus, quia dare non possunt, quod non
habent; neq&#x0301;ue etiam à Deo, quia aliàs
non posset illa potestas mutari; sed ne-
cessario manere deberet in tota homi-
num communitate, qua tenus perpetua
successione durat. Sicut quia Deus cō-
tulit potestatem spirituu$unclearlem Petro, ne-
cessario in illo, vel successoribus eius
durat, nec potest per homines immu-
tari.</P><marginalia>2.|Prima sen|tenti{a}.</marginalia>
<P>  Circa hanc quæstionem solet referri
opinio aliquorum Canonistarum dice&#x0303;-
tium, hanc potestatem ex natura rei es-
se in aliquo supremo principe, cui à
Deo collata est, & per successionem du
rare debet semper in aliquo. Citatur
Glossa in cap. Deniq&#x0301;ue. 7. q. 1. Sed ibi so-
lum dicit, filium regis iure esse regem
quod longè diuersum est, nec dicit ill&#x0169;
successionis modum perpetuo in ho-
minibus fuisse. Citatur etiam Glossa in<marginalia>Glossa.</marginalia>
cap. Quoniam, d. 10. quatenus ait, Impe-
ratorem à solo Deo habere potestate&#x0303;.
Sed ibi per illam exclusiuam solum in-
tendit dicere, non habere à Papa; non
verò quòd non habeat ab hominibus:
nam ibidem ait, imperatorem fieri ab
exercitu iuxta antiquum morem, cuius
fit mentio in cap. Legimus. d. 93. Itaq&#x0301;ue
hæc opinio neq&#x0301;ue auctoritatem habet,
neq&#x0301;ue fundamentum, vt magis ex se-
quentibus patebit.</P><marginalia>3.|Sententia|auctoris.</marginalia>
<P>  Dicendum ergo est, hanc potestatem
ex sola rei natura in nullo singulari ho-
mine existere, sed in homin&#x0169; collectio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0209.jpg/>
@@1@<SE209>202 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>ne. Conclusio est communis, & certa,
sumitur ex D. Thoma q. 90. art. 3. ad 2.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
& q. 97. ar. 3. ad 3. quatenus sentit, Prin-
cipem habere potestatem fere&#x0303;di leges,
quam in illum transtulit communitas,
vt habent etiam, & fatentur leges ciui-
les l. 1. ff. de Constit. principum. l. 2. vers.
Nouissimè. ff. de Origin. iuris, tradunt la-
tè Castro lib. 1. de Lege p&#x0153;nali cap. 1. §.
Postquam. Soto lib. 1. de Iustit. q. 1. art. 3.<marginalia>Soto.|Ledesm.|Couarr.|Nauarr.</marginalia>
& videri etiam potest libr. 4. de Iustit.
q. 2. ar. 1. & 2. Ledesm. 2. p. quarti, q. 18.
ar. 3. dub. 10. Couarr. in Practicis cap. 1.
concl. 1. Nauar. in cap. Nouit. de Iudicijs
notab. 3. n. 119. Ratio prioris partis eui
dens est, quę in principio est tacta, quia
ex natura rei omnes homines nascun-
tur liberi, & ideò nullus habet iurisdi-
ctionem politicam in alium; sicut nec
dominium; neq&#x0301;ue est vlla ratio, cur hoc
tribuatur ex natura rei his respectu il-
lorum, potius quam è conuerso. Solum
posset quispiā dicere, Adamum in prin-
cipio creationis ex natura rei habuisse
primatum, & consequenter imperium
in omnes homines, & ita potuisse ab il-
lo deriuari, vel per naturalem origine&#x0303;
primogenitorum, vel pro voluntate ip-
sius Adæ. Sic enim dixit Chrysost. hom.<marginalia>Chrysost.</marginalia>
34. in primam ad Corinth. Ex vno Ada-
mo omnes homines formatos, & pro-
creatos esse, vt significaretur subordi-
natio ad vnum principem. Veruntame&#x0303;
ex vi solius creationis, & originis na-
turalis, solum colligi potest, habuisse
Adamum potestatem æconomicam, nō<marginalia>Quam po-|testatem ha|buit Ada-|mus poste-|ros.</marginalia>
politicam; habuit enim potestatem in
vxorem, & posteà patriam potestatem
in filios, quandiu emancipati non fue-
runt; potuit etiam discursu temporis
habere famulos, & completam familiā,
& in ea plenam potestatem, quæ æco-
nomica appellatur. Postquam autem
c&#x0153;perunt familiæ multiplicari, & sepa-
rari singuli homines, qui erant capita
singularum familiarum, habebant ean-
dem potestatem circa suam familiam.
Potestas autem politica non c&#x0153;pit, do-
nec plures familiæ in vnam communi-
tatem perfectam congregari c&#x0153;per&#x0169;t.
Vnde sicut illa communitas non c&#x0153;pit
per creationem Adę, nec per solam vo-
luntatem eius, sed omnium, qui in illa
conuenerunt; ita non possumus cum f&#x0169;-
dame&#x0303;to dicere, Adamum ex natura rei<-P>@@

<-P>habuisse primatum politicum in illa cō
munitate; ex nullis enim principijs na-
turalibus id colligi potest, quia ex vi
solius iuris naturæ non est debit&#x0169; pro-
genitori, vt etiam sit rex suę posterita-
tis. Quod si ex principijs naturę hoc nō
colligitur, non possumus c&#x0169; fundamen-
to dicere, Deum speciali dono, aut pro-
uidentia dedisse illi hanc potestatem,
quia nullam de hoc habem&#xA770; reuelatio-
nem, nec Scripturę sacræ testimonium.
Ad quod etiam facit, quod capite præ-
cedenti ex Augustino notauimus, De&#x0169;
non dixisse, faciamus hominem, vt præ-
sit hominibus, sed cæteris animātibus:
potestas ergo dominandi, seu regendi
politicè homines, nulli homini in par-
ticulari data est immediatè à Deo.</P><marginalia>4.</marginalia>
<P>  Hinc facilè concluditur altera pars
assertionis, nimirum, potestatem hanc
ex vi solius iuris naturæ esse in homin&#x0169;
communitate. Probatur, quia est in ho-
minibus, vt probatum est, & non in sin-
gulis, vel in aliquo determinatè, vt etiā
est ostens&#x0169;; ergo in collectione; est enim
sufficiens partitio. Vt autem hoc me-
lius intelligatur, aduertendum est, mul-<marginalia>Duplex cō-|sideratioho|min&#x0169; mul-|titudinis.</marginalia>
titudinem hominum duobus modis cō
siderari, primò solum, vt est aggregat&#x0169;
quoddam sine vllo ordine, vel vnione
physica, vel morali, quomodò non effi-
ciunt vnum quid nec physicè, nec mo-
raliter; & ideò non sunt propriè vnum
corpus politicum, ac proinde non indi-
gent vno capite, aut principe. Quapro-
pter in eis consideratis hoc modo non
dum intelligitur hæc potestas propriè,
ac formaliter, sed ad summum quasi
radicaliter. Alio ergo modo conside-
randa est hominum multitudo, quate-
nus speciali voluntate, seu communi
consensu in vnum corpus politicum cō
gregantur vno societatis vinculo, & vt
mutuo se iuuent in ordine ad vnum si-
nem politicum, quomodo efficiunt vn&#x0169;
corpus mysticum, quod moraliter dici
potest per se vnum; illudq&#x0301;; consequen-
ter indiget vno capite. In tali ergo cō-
munitate, vt sic, est hæc potestas ex na-
tura rei, ita vt non sit in hominum po-
testate ita congregari, & impedire hāc
potestatem. Vnde si fingamus homines
vtrumq&#x0301;ue velle, scilicet, ita congrega-
ri veluti sub conditione, vt non mane-
re&#x0303;t subiecti huic potestati, esset repug-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0210.jpg/>
@@1@<SE210>Cap. 3. Aquo sit potestas ferendi leges humanas. 203
<duolan 2><-P>nantia, & ideò nihil efficerent. Quia si-
ne gubernatione politica, vel ordine
ad illam non potest in telligi vnum cor-
pus politic&#x0169;; tum quia hæc vnitas mag-
na ex parte insurgit ex subiectione ad
idem regimen, & ad aliquam commu-
nem, & su periorem potestatem; tum e-
tiam, quia aliàs corpus illud non posset
dirigi ad vnum finem, & commune bo-
num, & ideò naturali rationi repugnat,
dari congregationem humanam, quæ
per modum vnius corporis politici v-
niatur, & non habere aliquam potesta-
tem cōmunem, cui singuli de commu-
nitate parere teneantur, ideoq&#x0301;ue si illa
potestas non sit in aliqua persona de-
terminatè, necesse est, vt in tota com-
munitate existat.</P>
<P>  His verò addendum est, hanc pote-<marginalia>5.</marginalia>
statem non ita esse ex natura rei in mul
titudine hominum, vt necessariò sit vna
numero in tota specie, seu in tota col-
lectione hominum existentium in vni-
uerso orbe. Quia necessarium non est
ad conseruationem, aut bonum naturę,
vt omnes homines ita congregentur in
vna politica cōmunitate, imò vix erat
id possibile, & multò minus erat expe-
diens. Dixit enim Arist. 7. Polit. cap. 4.<marginalia>Arist.</marginalia>
ciuitatem nimis copiosam difficile gu-
bernari rectè; difficilius ergo regnum,
si nimis amplum sit; multò ergo diffici-
lius totum vniuersum; loquendo de ci-
uili gubernatione. Vnde mihi verisimi-
lius est, vel nunquam, vel breuissimo
tempore fuisse hanc potestate&#x0303; hoc mo-
do in tota homin&#x0169; collectione, sed pau-
lò post mundi creationem c&#x0153;pisse ho-
mines diuidi in varias respublicas, & in
singulis fuisse hanc potestatem distin-
ctam. Vnde August. 15. de Ciuit. cap. 8.<marginalia>Aug.|Gen.</marginalia>
colligit ex Genes. 4. ante diluui&#x0169; Caim
fuisse primum, qui proprium regnum,
& rempublicam construxit, & lib. 16. c.
4. addit, post diluuium fuisse Membrot
ex Genes. 10. Nam Caim fuit primus,
qui diuisit communitatem perfectam,
separando se à familia paterna; idemq&#x0301;;
posteà fecit Nemrot respectu Noe.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc tandem concluditur, po-
testatem hanc ferendi leges humanas<marginalia>6.</marginalia>
proprias, & particulares (quas ciuiles
vocamus, tanquam ordinatas ad regi-
men vnius communitatis perfectæ) hāc
(inquam) potestatem nunquam fuisse<-P>@@

<-P>vnam, & eandem in tota hominum vni-
uersitatem; sed ita fuisse per communi-
tatem diuisam, sicut ipsæ communita-
tes instituebantur, & diuidebantur. Vn-
de etiam concluditur, non fuisse hanc
potestatem ciuilem (saltem ante Chri-
sti aduentum) in vno particulari homi-
ne respectu totius vniuersitatis, quia
neque omnes homines aliquando con-
uenerunt ad illam conferendam alicui
principi supra totum vniuersum; neq&#x0301;ue
scimus, Deum illam contulisse alicui.
Nam maximè id poterat de Adamo co-
gitari, de quo tamen iam id exclusimus.
Nec deniq&#x0301;ue aliquis vnquam per bel-
lum, vel alio simili modo talem potesta-
tem sibi comparauit, vt ex historijs cō-
stat, quid verò dicendum sit post Chri-
sti aduentum in sequenti libro dicam.
Per hæc autem non excluditur, quod
suprà de iure gentium dicebamus; imò
potius inde confirmatur. Nam licèt v-
niuersitas hominum nō fuerit congre-
gata in vnum corpus politicum, sed in
varias communitates diuisa fuerit, ni-
hilominus vt illæ communitates se se
mutuo iuuare, & inter se in iustitia, &
pace conseruari possent (quod ad bon&#x0169;
vniuersi necessarium erat) oportuit, vt
aliqua communia iura quasi communi
f&#x0153;dere, & consensione inter se obser-
uarent; & hæc sunt, quæ appellantur iu-<marginalia>Iura gen-|tium quo-|modò intro|duct{a}.</marginalia>
ra gentium, quæ magis traditione, &
consuetudine, quàm constitutione ali-
qua introducta sunt, vt diximus. Et hoc
est duplex illud ius proprium, & com-
mune, quod distinguit Caius in l. Omnes
populi. ff. de Iustitia, & iure.</P>
<Z>CAPVT III.
An potestas ferendi leges humanas sit data ho-
minibus immediatè à Deo vt auctore
naturæ?</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi esse potest, quia<marginalia>1.|Ratio dubi|tandi.</marginalia>
ex dictis sequi videtur, à singulis
hominibus per proprium eorum
consensum deriuari hāc potestatem in
totam communitatem ex eis coactam.
Nam idem est principium talis potesta-
tis, & ipsius communitatis, in qua resi-
det; sed ipsa communitas coalescit, me-
dio consensu, & voluntate singulorum;
ergo ab eisdem etiam voluntatibus ma<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0211.jpg/>
@@1@<SE211>204 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>nat potestas. Maior patet, quia posita
communitate, sequitur hæc potestas,
sed qui dat formam, dat consequentia
ad formam; ergo qui est proximus au-
ctor talis communitatis, videtur etiam
esse auctor, & collator potestatis eius.
In cōtrarium verò est, quia priusquam
homines in vnum corpus politicum cō
gregentur, hæc potestas non est in sin-
gulis, nec totaliter, nec partialiter: imò
nec in ipsa rudi (vt sic dicam) collectio-
ne, vel aggregato hominum existit, vt
capite præcedenti declaratum est; er-
go nunquam potest hæc potestas pro-
uenire immediatè ab ipsis hominibus.</P>
<P>  In hac re communis sententia vide-<marginalia>2.|Commnis|& vera se&#x0303;-|tenti{a}.</marginalia>
tur esse, hanc potestatem dari imme-
diatè à Deo vt auctore naturæ, ita vt
homines quasi disponant materiam, &
efficiant subiectum capax huius pote-
statis: Deus autem quasi tribuat formā
dando hanc potestatem. Ita indicat Ca
iet. tom. 1. Opusc. tract. 2. de Potestate<marginalia>Caiet.|Couar.|Victor.|Sotus.</marginalia>
Papæ p. 2. cap. 10. ad 2. confirmationem,
& Couar. cap. 1. practic. quæstion. latius
Victor. in Relect. propria de hac pote-
state, Soto lib. 4. de Iustit. q. 2. art. 1. Et
potest suaderi, quia, vt anteà dicebam,
supposita voluntate hominum conue-
niendi in vna politica communitate,
non est in potestate eor&#x0169; impedire hāc
iurisdictionem; ergo signum est proxi-
mè non prouenire ex eorum voluntati-
bus, quasi ex propria causa efficienti.
Sicut in matrimonio rectè colligimus,
virum esse càput mulieris ex dono ip-
sius auctoris naturæ, & non ex volunta-
te vxoris, quia licèt ipsi voluntate sua
matrimonium contrahāt, tamen si ma-
trimonium contrahant, hanc superio-
ritatem impedire non possunt. Confir-
matur ex Paulo ad Roman. 3. dicente,
Non est potestas nisi à Deo, & qui potestati re-<marginalia>Ad Rom.|13.</marginalia>
sistit, Dei ordinationi resistit; ergo etiam hęc
potestas est à Deo; ergo est immediatè
ab ipso Deo, quia à nullo alio prius, seu
immediatius est.</P>
<P>  Declaratur secundò, quia hæc pote-<marginalia>3.|Actus po-|testatis le-|gislatoris.</marginalia>
stas habet plures actus, qui videntur ex
cedere humanam facultatem, prout est
in singulis hominibus; ergo signum est,
non esse ab illis, sed à Deo. Primus act&#xA770;
est punitio malefactorum; etiam vsque
ad morte&#x0303;: nam cum solus Deus sit Do-
minus vitæ, solus ipse videtur potuisse<-P>@@

<-P>dare hanc potestate&#x0303;. Et ideò dixit Au-
gustin. lib. de Natura boni cap. 32. No-<marginalia>Aug.</marginalia>
centium potestas non est, nisi à Deo. Secundus
actus est, constituere in materia aliqua
medium virtutis necessarium ad hone-
statem eius. Tertiò cum hoc statu con-
iunctus est effectus obligādi in conscie&#x0303;-
tia, vt infrà videbimus, quod maximè
videtur pertinere ad diuinam potesta-
tem. Quartus est vindicare iniurias sin-
gulorum, cum alioqui scriptum sit, Mi-
hi vindictam, & ego retribuam; dicit Domi-<marginalia>Rom. 12.</marginalia>
nus Roman. 12. Ergo signum est, hanc
potestatem esse diuinā, alioqui potuis-
sent homines alium modum vindican-
di iniurias vsurpare, quod est contra
naturalem iustitiam.</P>
<P>  In hac sententia vnum est certum, &<marginalia>4.</marginalia>
clarum; aliud verò aliqua explicatione
indiget. Primum est, hanc potestatem
esse á Deo vt à primo, & principali au-
ctore. Hæc enim videtur clara senten-
tia Pauli, & sufficienter probari ratio-
nibus factis. Et prætereà quia potestas
hæc est aliquid in rerum natura, & siue
sit res physica, siuè moralis, est simpli-
citer res bona, & magnæ æstimationis,
ac necessitatis ad bonam consuetudi-
nem humanæ naturæ; ergo necessariò
manare debet ab eius auctore. Deniq&#x0301;;
quia illi, qui hac potestate vtuntur in
humana cōmunitate, Dei ministri sunt;
ergo potestatem à Deo acceptam ad-
ministrant; est ergo Deus auctor non so
lum præcipuus, sed etiam proprius hu-
ius potestatis. Alterum verò explica-
tione indigens est, quomodò Deus di-
catur immediatè conferre hanc pote-
statem.</P>
<P>  Circa quod breuiter dico primò, hāc<marginalia>5.|Potestas p&#x0303;-|dicta quo-|modò da-|tur à Deo.</marginalia>
potestatem dari á Deo per modum pro
prietatis consequentis naturam, eo mo
do quo dando formam, dat consequen-
tia ad formam. Probatur primò, quia
Deus non dat hanc potestatem per spe-
cialem actionem, vel concessionem à
creatione distinctam; aliàs de tali con-
cessione deberet per reuelationem cō-
stare, quod falsum esse constat: alioqui
non esset talis potestas naturalis; ergo
datur vt proprietas consequens natu-
ram, nimirum, medio dictamine ratio-
nis naturalis, ostendentis, Deum suffi-
cienter prouidisse humano generi, &
consequenter illi dedisse potestatem ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0212.jpg/>
@@1@<SE212>Cap. 3. Aquo sit potestas ferendi leges humanas. 205
<duolan 2><-P>suam conseruationem, & conuenie&#x0303;tem
gubernationem necessariam.<marginalia>6.|Potestasp&#x0303;-|dicta quan|do resultat</marginalia>
<P>  Secundò assero, hanc potestatem nō
resultare in humana natura, donec ho-
mines in vnam cōmunitatem perfectā
congrege&#x0303;tur, & politicè vniantur. Pro-
batur, quia hæc potestas non est in sin-
gulis hominibus diuisim sumptis, nec in
collectione, vel multitudine eor&#x0169; quasi
confusè, & sine ordine, & vnione mem-
brorum in vnum corpus; ergo prius est
tale corpus politicum constitui, quàm
sit in hominib&#xA770; talis potestas, quia prius
esse debet subiectum potestatis, quam
potestas ipsa, saltem ordine naturæ. Se-
mel autem constituto illo corpore, sta-
tim ex vi rationis naturalis est in illo
hæc potestas; ergo rectè intelligitur es-
se per mod&#x0169; proprietatis resultātis ex
tali corpore mystico iam constituto in
tali esse, & nō aliter. Quocirca sicut ho-
mo, eo ipso, quod creditur, & habet vs&#x0169;
rationis, habet potestatem in se ipsum,
& in suas facultates, & membra ad eor&#x0169;
vsum, & ea ratione est naturaliter liber,
id est, non seruus, sed dominus suarum
action&#x0169;; ita corpus politicum homin&#x0169;,
eo ipso quod suo modo producitur, ha-
bet potestate&#x0303;, & regime&#x0303; sui ipsius, & cō-
sequenter habet etiā potestatem super
me&#x0303;bra sua, & peculiare domini&#x0169; in illa.
Atq&#x0301;; eadem proportione sicut libertas
data est vnicuiq&#x0301;; homini ab auctore na-
turæ, non tamen sine interuentu causæ
proximę, seu pare&#x0303;tis, à quo producitur;
ita hæc potestas datur cōmunitati ho-
min&#x0169; ab auctore naturæ, non tame&#x0303; sine
interuentu voluntatum, & consensuum
homin&#x0169;, ex quibus talis cōmunitas per-
fecta congregata est. Tame&#x0303; sicut in prio
ri exe&#x0303;plo voluntas parentis sol&#x0169; est ne-
cessaria ad generand&#x0169;, non tame&#x0303; requi-
ritur specialis vol&#x0169;tas dandi filio liber-
tate&#x0303;, aut alias facultates naturales, quę
per se non pendent ab speciali vol&#x0169;ta-
te generātis, sed naturaliter consequ&#x0169;-
tur, ita in pręsenti voluntas homin&#x0169; so-
lum est necessaria, vt vnam cōmunitate&#x0303;
perfectam componant; vt autem illa cō
munitas habeat prædictam potestate&#x0303;,
non est necessaria specialis voluntas ho
minum, sed ex natura rei consequitur,
& ex prouidentia auctoris naturæ, &
in hoc sensu rectè dicitur ab ipso im-
mediatè collata.</P>@@

<P>  Tertiò addo, licèt hæc potestas sit ve-<marginalia>7.|Prædicta|potestas nō|est immu-|tabilis.</marginalia>
luti proprietas naturalis perfectæ cō-
munitatis homin&#x0169;, vt talis est; nihilomi-
nus nō esse in ea immutabiliter, sed per
cōsens&#x0169; ipsiusmet cōmunitatis, vel per
aliam iustam viā posse illa priuari, & in
ali&#x0169; transferri. Hoc satis constat exvsu,
& ex sequentibus illationibus amplius
explicabitur. N&#x0169;c oste&#x0303;ditur ex adducto
exe&#x0303;plo, seu proportione ad illud: nā li-
bertas à seruitute proprietas est natu-
ralis hominis, & ideò dici solet esse de
iure naturę, & nihilominus per propriā
voluntate&#x0303; potest se homo illa priuare,
vel etiā ex iusta causa illa priuari, & in
seruitute&#x0303; redigi; ergo simili modo cō-
munitas humana &#xA751;fecta, licèt ex natura
rei libera sit, & potestate&#x0303; in se habeat,
potest aliquo modo ex prędictis illa pri
uari. Vnde considerare licet, quòd licèt
proprietates physicę manātes à natura
soleāt esse immutabiles naturaliter; ni-
hilominus hæ proprietates quasi mora-
les, quę s&#x0169;t veluti dominia, seu iura, mu-
tari possunt per contrariam voluntate&#x0303;,
quanuis à natura sint accepta; sicut in-
terdum etiā proprietates physicæ, quæ
contrarium habent, vel pende&#x0303;t à dispo-
sitionibus habentibus contrarium, mu-
tationi obnoxiæ sunt, vt constat.</P>
<P>  Secundò declaratur ide&#x0303; ex cōuenien-<marginalia>8.</marginalia>
tia aliqua, & alia differentia inter hanc
potestatem, & illam, quæ est ex speciali
institutione diuina, vt est v. g. potestas
Pontificis. Nam hæc potestas licèt à
Christo sit data tali personę ritè electę,
ipsemet Pontifex potest, si voluerit, illā
ren&#x0169;ciare, se illa spoliando, salte&#x0303; accep-
tante Ecclesia, vt nunc suppono; in hoc
ergo est aliqua conuenie&#x0303;tia, quia etiam
cōmunitas homin&#x0169;, licèt à Deo habue-
rit potestatem, potest se illa spoliare, si
velit. Est tamen differentia in modo, t&#x0169;
quia Pontifex semel electus non potest
ab vniuersis hominibus ob quancumq&#x0301;;
causam priuari sua potestate, vel digni-
tate inuitus, sed tant&#x0169; à Christo, qui illā
dedit: respublica aute&#x0303; potest interd&#x0169; ex
iusta causa priuari sua libertate &#xA751; coa-
ctione&#x0303;, vt per iustum bell&#x0169;; tum etiam,
quia Pontificis potestas non potest ita
mutari, vt ab vna persona in aliquā cō-
munitate&#x0303; transferatur; quia non est in
potestate hominum monarchic&#x0169; regi-
me&#x0303; in Ecclesia mutare: cōmunitas aute&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0213.jpg/>
@@1@<SE213>206 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>humanà potest suam iurisdictione&#x0303; trās-
ferre in vnam personam, vel in aliam
cōmunitatem, vt patebit. Est ergo hæc
potestas non solum mutabilis, sed etiā
mutabilior, magisq&#x0301;; à voluntatibus ho-
minum pendens. Tertiò potest reddi ra
tio huius differentiæ, quia ea, quæ sunt
ex institutione speciali pendent à vol&#x0169;-
tate instituentis, quæ ab inferioribus
mutari non potest; hæc autem potestas
non est ab institutione, sed à natura, &
ideò eo modo datur, quo est cōueniens
naturæ rationali secundum rectam ra-
tionem, & prudentiam. Ratio aute&#x0303; na-
turalis dictat non esse necessari&#x0169;, imò
nec conueniens tali naturæ habere hāc
potestatem immutabilem in tota com-
munitate: vix enim posset illa sic sump-
ta, & nulla determinatione adi&#x0169;cta, vel
mutatione facta, illa vti; ergo ita datur
à natura, & eius auctore, vt possit in ea
mutatio fieri, prout communi bono ma
gis fuerit expediens.</P>
<Z>CAPVT IIII.
Corollaria ex superiori doctrin{a}.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X dictis in superiori capite pos-<marginalia>1.</marginalia>
sumus aliqua inferre, quę ad om-
nia dicenda magnam lucem affe-
rent. Primum est, quod licèt hæc pote-
stas absolutè sit de iure naturæ, deter-
minatio eius ad certum modum pote-
statis, & regiminis est ex arbitrio huma-
no. Declaratur; nam (iuxta doctrinam
Platonis in Dialogo ciuili, seu de Reg-<marginalia>Plato.|Arist.</marginalia>
no, & in libris de Repub. & Aristotelis
3. Polit. cap. 5. & 8. Ethic. cap. 10.) tri-
plex est politica gubernatio simplex,
Monarchia, id est, per vnum caput: Ari-
stocratia, id est, per paucos, & optimos:
Democratia, id est, per plures, & ple-
beios. Ex quibus confici possunt varij
modi gubernationis mixtæ, seu compo-
sitæ ex illis simplicibus per participa-
tionem vel omnium, vel duor&#x0169; ex illis.
De quibus videri potest fusè, & optimè
Bellarmin. lib. 1. de Summo Pontifice à<marginalia>Bellarm.</marginalia>
principio per nonnulla capita. Stando
ergo in iure naturali non coguntur ho-
mines eligere determinatèvnum ex his
modis gubernationis. Quia licèt inter<marginalia>Monarchi|cum opti-|mum regi-|men.</marginalia>
eos monarchia sit melior, vt Aristote-
les latè ostendit, & colligi potest ex gu-
bernatione, & prouidentia totius vni-<-P>@@

<-P>uersi, quam oportet esse optimam, & in-
de conclusit Arist. 12. Metaph. in fine,<marginalia>Arist.</marginalia>
esse monarchiam, dicens, Vnus ergo prin-
ceps. Idemq&#x0301;; ostendit exemplum Christi
Domini in institutione, & gubernatio-
ne suæ Ecclesiæ: ac deniq&#x0301;; id etiam sua-
det frequentior vsus omnium nation&#x0169;.
Licet hoc (inquam) ita sit, nihilominus
alij modi gubernandi non sunt mali, sed
possunt esse boni, & vtiles, ideoq&#x0301;; ex pu-
ra lege naturæ non coguntur homines
habere hanc potestatem in vno, vel in
pluribus, vel in collectione omnium; er-
go hæc determinatio necessariò fieri
debet arbitrio humano. Et ita etiam
constat experie&#x0303;tia, magnam esse in hoc
varietatem: nam alicubi est monarchia
& rarò est simplex, quia, supposita fra-
gilitate, ignor antia, & malitia homin&#x0169;,
regulariter expedit aliquid admiscere
ex cōmuni gubernatione, quæ per plu-
res fit, quæ etiam est maior, vel minor
iuxta varias consuetudines, & iudicia
homin&#x0169;: pe&#x0303;det ergo tota hæc res ex hu-
mano consilio, & arbitrio. Intelligend&#x0169;
igitur est, singulos homines ex natura
rei habere partialiter (vt sic dicā) vir-
tutem ad cōponendam, seu efficiendam
cōmunitatem perfectam: eo aute&#x0303; ipso,
quod illam componunt, resultat in tota
illa hęc potestas. Nihilominus tame&#x0303; ius
naturæ non obligat, vt vel per ipsā totā
cōmunitate&#x0303; immediatè exerceatur, vel
in ipsa semper maneat. Imò quia mora-
liter difficillimum esset, ita fieri: esset e-
nim infinita cōfusio, & morositas, si suf-
fragijs omni&#x0169; leges essent cōditæ; ideò
statim determinatur hæc potestas ab
hominibus ad alique&#x0303; ex prædictis mo-
dis gubernationis, quia non possunt alij
excogitari, vt facilè cōsiderāti patebit.</P>
<P>  Secundò sequitur ex dictis, potestate&#x0303;<marginalia>2.|Potestas ci|uilis quan-|do manatà|communi-|tate.</marginalia>
ciuile&#x0303;, quoties in vno homine, vel prin-
cipe reperitur legitimo, ac ordinario
iure, à populo, & cōmunitate manasse,
vel proximè, vel remotè, nec posse ali-
ter haberi, vt iusta sit. Hæc est sententia
communis Iurisperitorum in l. 1. ff. de
Constit. Princip. & in l. 2. ff. de Orig. iur.
Ex quibus iuribus id etiam habetur.
Idem Panorm. & alij Canonistæ in cap.
Per venerabilem. Qui filij sint legitimi.<marginalia>Panormit.|D. Thom.|Caiet.|Victor.</marginalia>
Idem D. Thomas q. 90. ar. 3. & q. 97. Ca-
ietan. citato opusc. de Potestate Papæ
part. 2. capite 2. & 10. Victor. in propria<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0214.jpg/>
@@1@<SE214>Cap. 4. Corollaria exsuperiori doctrina. 207
<duolan 2><-P>relectione de hac re, & alij allegati. Ra-
tio ex dictis est, quia hæc potestas ex na<marginalia>Potestas|ex natura|rei est im-|mediatè in|communi-|tate.</marginalia>
tura rei est immediatè in cōmunitate;
ergo vt iustè incipiat esse in aliqua per
sona tanquam in supremo principe, ne-
cesse est, vt ex consensu cōmunitatis il-
li tribuatur. Deinde explicatur à suffi-
cienti parti&#x0169; enumeratione: nam hæc
potestas potest intelligi data regibus<marginalia>Primus ti-|tulus regiæ|potestatis|est imme-|diatè à Deo.</marginalia>
immediatè ab ipso Deo, sed hoc, licèt
aliquando sit fact&#x0169; vt in Saul, & Dauide,
tamen illud fuit extraordinari&#x0169;, & su-
pernaturale quoad mod&#x0169;; iuxta cōmu-
nem autem, & ordinariam prouidentiā
non ita fit, quia homines iuxta naturæ
ordinem non reuelationibus, sed natu-
rali ratione reguntur in his, quę ciuilia
sunt. Neq&#x0301;; obstat, quod scriptura inter-<marginalia>Daniel. 4.|Esai. 45.|Ioan. 19.</marginalia>
dum dicit, Deum dare regna, & mutare
suo nutu, Daniel. 4. & Esai. 45. dicitur,
Cyrus à Deo cōstitut&#xA770; Rex. Vnde Ioān.
19. dixit Christus, Non haberes in me pote-
statem vllam, nisi tibi dat&#x0169; esset desuper: in his
enim solum significatur, hæc omnia nō
fieri sine speciali prouidentia Dei, vel
ordinantis, vel permittentis, vt dixit<marginalia>August.</marginalia>
August. tract. 6. in Ioan. & 22. cōtra Fau-
stum c. 74. Hoc tame&#x0303; non excludit, quin
per homines fiant, sicut alij effectus om
nes, qui fiunt per causas secundas prin-
cipaliter tribuuntur prouidentiæ Dei.</P>
<P>  Secundò potest hæc potestas esse in<marginalia>3.|2. titul&#xA770; re-|giæ potesta|tis, succes-|sio hæredi-|tari{a}.</marginalia>
rege per successionem hæreditariam,
& ita existimāt nōnulli Iuristæ à princi-
pio fuisse, sed rectè alij aduert&#x0169;t, succes
sione&#x0303; necessariò supponere dñi&#x0169;, vel po
testate&#x0303; in eo, cui succeditur, & ideò ne-
cessariò deueniendum esse ad aliquem,
qui alteri non successerit, quia non pro
ceditur in infinit&#x0169;. De illo ergo primò
inquirimus, vnde habuerit regnum, &
potestate&#x0303;, quia non habet à se iure na-
turæ; ergo successio non potest esse pri
ma radix huius potestatis in rege. Qua-
propter necesse est, vt primus habuerit
potestate&#x0303; supremā immediatè á repu-
blica; successores aute&#x0303; illius ab illa ha-
beant mediatè, & radicaliter. Et quia
res transit ad sucessorem cum suo one-
re, conditiones illę, cum quibus primus
Rex à republica regn&#x0169; accepit, ad suc-
cessores transeunt, ita vt cum eisdem
oneribus regnum habeant.</P>
<P>  Tertius titulus regiæpotestatis esse<marginalia>4.</marginalia>
solet bellum, quod oportet esse iustum,<-P>@@

<-P>vt verum titulum, & domini&#x0169; conferat.<marginalia>3. titulus|regiæ pote-|statis, bell&#x0169;|iustum.|Aluar. Pe|lagius.|Driedo.|Bert.</marginalia>
Et hinc multi existimant, in principio
introducta esse regna per tyrannidem
potius quam per veram potestatem, vt
videre licet in Aluaro Pelagio lib. 1. de
Planctu Ecclesiæ c. 41. Driedo lib. 1. de
Libert. Christ. c. 15. Petro Bert. in tract.
de Orig. iuris, q. 1. Quando ergo regn&#x0169;
per solam vim iniustam possidetur, non
est vera potestas legislatiua in rege: fie-
ri autem potest, vt successu te&#x0303;poris po-
pulus consentiat, & admittat tale&#x0303; prin-
cipatum, & tunc reducetur potestas ad
populi traditione&#x0303;, & donatione&#x0303;. Inter-
dum aute&#x0303; contingere potest, vt respu-
blica anteà non subiecta regi per iust&#x0169;
bellum subijciatur: illud autem semper
est quasi per accidens in p&#x0153;nā alicuius
delicti, & tunc ipsa tenetur parere, & cō
sentire subiectioni, atq&#x0301;ue ita etiam ille
modus quodāmodo includit cōsensum
reipublicæ, vel exhibitum, vel debitum.
Quanquam hic præcipuè loquimur de
hac potestate, quatenus per se introdu-
ci potest, & dari vni homini. Ac deniq&#x0301;;
siquis rectè consideret, quādo hæc sub-
iectio fit per iustum bell&#x0169; ad vnum re-
gem, iam supponitur in eo potestas re-
gia, per quam possit tale bell&#x0169; indice-
re, & illa solum est veluti iusta extensio
r&#x0303;egni, ergo semper reducenda est hæc
potestas regia ad aliquem, qui non per
bellum, sed per iustam electione&#x0303;, vel po-
puli consensione&#x0303; illam comparauerit;
ergo à sufficienti diuisione rectè con-
cluditur potestatem hanc à republica
ad principem manasse.</P>
<P>  Obijci verò potest, quia hinc sequi-<marginalia>5.</marginalia>
tur, potestatem regiam esse ex solo iure
humano, quodvidetur contra mod&#x0169; lo-
que&#x0303;di Scripturæ, Per me reges regnāt, Pro-<marginalia>Prouer. 8.|Rom. 13.</marginalia>
uerb. 8. & ad Rom. 13. Minister enim Dei est,
&c. Item sequitur, regn&#x0169; esse supra re-
ge&#x0303;, quia illi&#x0303; dedit potestate&#x0303;. Vndevlteri&#xA770;
fit, posse, si velit ill&#x0169; deponere, vel muta-<marginalia>Potestas re|gia forma-|liter vt ta-|lis est de iu|re humano|Bertrand.|Driedo.|Castro.</marginalia>
re, quod omnino fals&#x0169; est. Propter hęc
Victor. suprà sentit, absolutè dicendam
esse potestate&#x0303; regiā de iure diuino, & à
Deo datā, supposita electione homin&#x0169;.
Contrari&#x0169; verò doce&#x0303;t Bertrād. & Drie-
do suprà, & Castro lib. de Lege p&#x0153;nal.
c. 1. Et sine dubio hoc verum est, si lo-
quamur formaliter de potestate regia,
quatenus talis est, & in vno homine ex-
istit. Nam potestas hæc gubernatiua<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0215.jpg/>
@@1@<SE215>208 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>politicè secundum se considerata, sine
dubio est ex Deo, vt dixi, tamen esse in
hoc homine est ex donatione ipsius rei
publicæ, vt ostensum est; ergo sub ea
ratione est de iure humano. Item quod
regimen talis reipublicæ, vel prouincię
sit monarchicum, est ex hominum insti-
tutione, vt suprà ostensum est; ergo &
principatus ipse est ab hominibus. Cu-
ius etiam signum est, quia iuxta pact&#x0169;,
vel conuentionem factam inter regn&#x0169;,
& regem, eius potestas maior, vel mi-
nor existit; ergo est ab hominibus, sim-
pliciter loquendo.</P>
<P>  Diuina autem Scriptura duo signifi-
cat in illis loquutionibus. Vnum est,<marginalia>6.</marginalia>
hanc potestatem secundum se spectatā
esse à Deo, & esse iustam, & conformem
diuinæ voluntati; aliud est supposita
translatione huius potestatis in rege&#x0303;,
iam gerere vicem Dei, & naturale ius
obligare ad parendum illi. Sicut quan-
do vnus homo priuatus se vendit, & tra
dit alteri in seruum, dominium illud ab
homine simpliciter est; illo vero con-
tractu supposito, iure diuino, & natura-
li obligatur seruus parere Domino. Et
ita patet responsio ad confirmatione&#x0303;,
negando simpliciter sequelā, quia trās-
lata potestate in regem, per illam effi-
citur superior etiam regno, quod illam
dedit, quia dando illam se subiecit, &
priori libertate priuauit, vt in exem-
plo de seruo, seruata proportione, con-
stat. Et eadem ratione non potest rex
illa potestate priuari, quia verum illius
dominium acquisiuit, nisi fortasse in ty
rannidem declinet, ob quam possit reg
num iustum bellum contra illum age-
re, de quo aliàs.</P>
<P>  Tertiò colligitur ex dictis, loquendo<marginalia>7.|Nullas es-|se leges vni|uersaliter|pro toto or-|be latas, c&#x0169;|ctos obligā|tes.</marginalia>
ex natura rei, seu iuxta naturalem, & or
dinarium cursum humanarum rerum,
nullas esse leges ciuiles vniuersaliter la
tas pro toto orbe, & quæ omnes homi-
nes obligent. Quod quidem vel ex ipso
nomine constat: loquimur enim de legi-
bus humanis, strictè distinguendo illas
à iure gentium, quæ ideò ciuiles appel-
lantur, quia sunt particulares vnius ci-
uitatis, vel gentis, vt dicitur in l. Omnes
populi. ff. de Iustit. & iur. Loquimur item
de legibus, quæ per potestatem natura-
lem ferri possunt omissa pro nunc su-
pernaturali potestate. Tales ergo leges<-P>@@

<-P>quasi ex intrinseca cōditione postulāt,
vt vniuersales non sint. Ratio à priori
est, quia nulla est potestas legislatiua,
quæ habeat iurisdictionem in tot&#x0169; or-
bem, seu in omnes homines; ergo nulla
lex ciuilis potest esse ita vniuersalis. Cō
seque&#x0303;tia est clara, quia lex non egredi-
tur terminos iurisdictionis ferentis eā:
Scimus enim, vt ait Paulus, quod omnis lex ad
eos, qui sub lege sunt, loquitur. Nam extra ter-
ritorium ius dicenti impunè non paretur, vt di-
cunt iura; multò ergo minus parendum
est extra territorium ius seu legem fe-
renti. Antecede&#x0303;s autem patet ex dictis,
quia potestas hæc non est in tota homi-
num communitate, quia non omnes cō
ponunt vnam rempublicam, aut regn&#x0169;,
nec est in vno aliquo homine; deberet
enim illam habere ab hominibus, quod
fingi non potest, quia homines nunquā
conuener&#x0169;t ad illam conferendam, vel
ad constituend&#x0169; sibi caput vnum. Imò
neq&#x0301;ue titulo belli, siue iusto, siue iniusto
fuit vnquā aliquis princeps, qui vniuer-
so  orbi fuerit te&#x0303;poraliter dominatus,
vt ex historijs constat; ergo secundum
humanæ naturæ cursum nulla est, nec
fuit, nec moraliter esse potuit potestas
legislatiua humana vniuersalis pro to-
to orbe. Occurrebat autem in pręsenti
difficultas de Imperatore, de quo in li-
bro seq. cap. 3. dicam. Quapropter, licèt
totum vniuersum gubernetur, & obli-
getur legibus ciuilibus, vt moraliter
constat de omnibus nationibus, quę ali
quam politiā habe&#x0303;t, & non sunt omnino
barbaræ; non tamen regitur tot&#x0169; eisde&#x0303;
legibus, sed cum partitione accōmoda,
vnaquæq&#x0301;ue respublica, vel regnum suis
legib&#xA770; gubernatur. Quomodò verò hęc
potestas in Ecclesia Christi locum ha-
beat, & an peculiarem aliquam institu-
tione&#x0303; receperit, in seque&#x0303;tibus dicemus.</P>
<P>  Quartò potest ex dictis breuiter col-<marginalia>8.|Quib&#xA770; mo-|dis partici-|pari potest|ferendi le-|gespot estas</marginalia>
ligi, quibus modis participari possit
hæc potestas ferendi leges humanas.
Dicendum est enim in primis haberi
posse immediatè à Deo, quia non po-
test hæc potestas habere aliam origi-
nem, vt capite superiori ostensum est,
& quia Deus est auctor omnium bono-
rum, & consequenter omnium potesta-
tum, & præsertim huius, quæ ex diuina
prouidentia maximè pendet, cum ad
bonos hominum mores, & conuenien-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0216.jpg/>
@@1@<SE216>Cap. 4. Corollaria ex superiori doctrina. 209
<duolan 2><-P>tem conseruationem, ac gubernatione&#x0303;
necessaria sit. Vnde necesse est, vt hæc
potestas sit à Deo immediatè in aliquo,
quia si in aliquo est mediatè, in aliquo
alio erit immediatè, c&#x0169; non possit pro-
cedi in insinitum. Duobus autem modis
potest esse à Deo, scilicet, naturaliter,
vt ab auctore naturæ, vel supernatura-
liter, vt ab auctore gratiæ. De hoc po-
steriori dicemus in lib. 5. Prior verò sa-
tis ex dictis declaratus est. Atq&#x0301;ue inde
etiam constat, posse hanc potestatem
esse immediatè ab hominibus, & me-
diatè à Deo, imò ordinariè ita esse, lo-
quendo de potestate naturali. Quia c&#x0169;
immediatè sit in communirate, per illā
deriuata est ad reges, vel principes, seu
senatores: rarò enim, aut nunquam in
tota communitate retinetur, ita vt per
illā immediatè administretur. Postquā
verò translata est hæc potestas ad ali-
quam singularem personam, quāuis per
successiones, vel electiones varias ad
plures transeat, semper intelligitur ha-
beri immediatè à communitate, quia
ex vi primę institutionis ad cęteros trā
sit. Sicut potestas Pontificia, licèt per
plures electiones ad plures &#xA751;sonas suc-
cessiuè varietur, semper est in omni-
bus immediatè á Deo.<marginalia>9.</marginalia>
<P>  Oportet autem híc distinguere duos
modos, quibus haberi solet potestas
aliqua, scilicet, vel vt ordinaria, vel vt
delegata. Nam quæ dicta sunt de ordi-
naria potestate procedunt; ita enim
est hæc potestas immediatè à Deo in
communitate, & eodem modo ab illa
transfertur in principem, vt tanquam
proprius dominus illa vtatur, & vt ha-
bens illam ex vi proprij muneris. De
alio vero modo quæri potest, an hæc
potestas delegabilis sit. Quod dubium
mouet Bart. in l. Omnes populi. ff. de Iusti-<marginalia>Bart.|Panorm.</marginalia>
tia, & iure. q. 2. princi. quæstiunc. 5. nu-
mer. 20. & Panormit. in cap. Grauem, de
sentent. excommun. Potestq&#x0301;ue tractari
de omni potestate legislatiua humana,
tam supernaturali, quàm naturali, & in
quocumq&#x0301;ue statu, & ita videtur tracta-
ri à dictis auctoribus. Qui simpliciter
docent, potestatem hanc delegabilem<marginalia>Panorm.</marginalia>
esse. Quod Panormitan. colligit ex di-
cto capite Grauem, ibi, Quidam eiues Pi-
sani deputati à potestate, & populo ad statu-
ta ciuitatis edenda, & cæt. Colligi etiam<-P>@@

<-P>solet ex prima lege Codicis. §. Quibus.</P>
<P>  Sed aduertendum est, duobus modis<marginalia>10.|Quæ pote-|stas delega|bilis.</marginalia>
fieri posse hanc commissionem, seu de-
legationem. Vno modo vt delegatio
sit ad condendam legem, decernendo,
an sit iusta, & vtilis, vel necessaria, &
quibus verbis ferenda sit, non tamen
extendatur potestas delegati ad dan-
dam legi vim obligandi, & consequen-
ter nec ad promulgandam illam tan-
quam legem. Et hoc modo manifestum
est, potestatem hanc esse delegabilem;
tamen illa re vera non est delegatio
iurisdictionis, sed solum cuiusdam mi-
nisterij requirentis scientiam, & peri-
tiam. Vnde potius videtur esse per mo-
dum cuiusdam consultationis. Et hoc
modo est quotidiana hæc delegatio;
imò vix possunt leges aliter ferri à prin
cipibus, qui per se non possunt omnia
necessaria ad legem condendam effi-
cere. Et siquis rectè consideret allega-
ta iura, solum hoc probant. Aliter er-
go erit propria de legatio, quando ita
alicui comittitur legis editio, vt pos-
sit etiam per suam voluntatem illi da-
re auctoritatem, & robur sine alia con-
sirmatione, vel approbatione delegan-
tis, & hic modus non est tam frequens,<marginalia>Barth.</marginalia>
vel facilis. Vnde Bartholus suprà di-
stinguit inter communitatem, & prin-
cipem, & dicit, communitatem posse
delegare hanc potestatem, quando cō-
munitas habet hanc potestatem vt or-
dinariam, & suo arbitrio potest illa vti,
vt voluerit. At principes, aut iudices,
quibus demandata est hæc iurisdictio,
dicit, non posse illam delegare, tum
quia illorum industria postulatur, quā-
do illis committitur, & ideò non pos-
sunt in alium eam curam transferre,
argumento. l. 1. de Officio eius, cui mā-
data est iurisdictio, tum etiam, quia vi-
detur in eis esse hæc potestas tantùm
delegata, & ideò non possunt eam sub-
delegare.</P><marginalia>11.</marginalia>
<P>  Omisso verò priori membro, quod
est clarum, posterius indiget declara-
tione. Nam si intelligatur de Impera-
tore, Regibus, & alijs principibus, ad
quos hæc potestas reipublicæ simpli-
citer translata est, falsam continet
doctrinam. Quia in his principibus
non est hæc potestas delegata, sed or-
dinaria: est enim perpetua, & ex vi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0217.jpg/>
@@1@<SE217>210 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>muneris sui eis conuenit. Item hi prin-
cipes possunt aliquibus ciuitatibus, vel
dynastis inferioribus concedere illam
vt ordinariam; cur ergo non poterunt
committere etiam illius delegatione&#x0303;?
quando quidem ex parte ipsius potesta-
tis nihil obstat, quin delegabilis sit, vt
ipse Bartholus supponit, & est clarum,
quia omnis potestas solius iurisdictio-
nis delegabilis est; talis autem est hæc
potestas. Quocirca translatio huius po
testatis à republica in principem non
est delegatio, sed quasi alienatio, seu
perfecta largitio totius potestatis, quæ
erat in communitate, quapropter sicut
communitas poterat illam delegare,
ita & princeps. Neq&#x0301;ue ita illi commit-
titur, vt personalis eius industria re-
quiratur, magis quàm in communita-
te requiretur; sed simpliciter illi con-
ceditur, vt per se, vel per alios illa vta-
tur, eo modo, quo illi magis videbitur
expedire. Et hac ratione etiam Sum-
mus Pontifex, & non solus ille, sed etiā
Episcopi possunt suam legislatiuam po
testatem delegare, quando sunt ordina-
rij legislatores, & procedit in eis eade&#x0303;
ratio.</P>
<P>  Illa ergo sente&#x0303;tia Bartholi solum ha-<marginalia>12.|Quæ pote-|stas indele-|gabilis.</marginalia>
bet locum in his magistratibus, & iudi-
cibus, quibus hæc potestas à summis
potestatibus delegata est: nam in illis
tantùm procedunt rationes Bartholi.
Quia verò ille de communitatibus spe-
cialiter loquitur, posset dict&#x0169; eius veri-
ficari in his reb&#xA770; publicis, quæ de facto
liberæ sunt, supremamq&#x0301;; potestatem in
se retinent, & nihilominus legumlatio-
nem committunt, vel senatui, vel duci,
aut soli, aut cum senatu. Nam hi for-
tassè tantùm sunt delegati, & ideò non
poterunt suam potestatem delegare, ni-
si hoc ipsum in ipsa delegatione decla-
ratum sit, vel ex consuetudine constet
in hoc sensu eis esse commissam talem
potestatem, quod potius pertinet ad
factum, quàm ad ius, & ideò nihil cer-
tius de illo affirmare possumus. Et ea-
dem ratione nihil dicere possumus de
actuali delegatione huius potestatis, id
est, in quibus sit hæc potestas delegata,
<Z>quia hoc pendet ex libera volun-
tate, & nihil de hac re com-
muni iure statut&#x0169; est.</Z></P>
<Z>(<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_4"/>{5*}<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/></Z>@@

<Z>CAPVT V.
An potestas ferendi leges ciuiles perseueret in
Christi Ecclesia, & per eas obligare possit
Christianos, seu fideles baptizatos.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Væ hactenus diximus de natu-<marginalia>1.</marginalia>
rali potestate humana ad leges
ciuiles ferendas generalia sunt
ad omnes Ethnicos, & infideles, vt ergo
nobis vsui esse possint (quia de his legi-
bus prout sunt in vsu Ecclesiæ, & ad mo-
res fidelium pertinere possunt, in præ-
senti tractamus) necessarium est doctri-
nam datam ad Ecclesiam Christi appli-
care, & quomodò in ea locum habeat,
& seruanda sit, exponere. Circa propo-<marginalia>Iudæ Gali-|læi error.</marginalia>
sitam ergo quæstionem fuit error circa
tempora Christi, & Apostolorum exor-
tus quorundam dicentium, non esse li-
citum fidelibus alium dominum recog-
noscere præter Deum, ideoq&#x0301;ue sæcula-
ribus Principibus, aut eorum legibus
obediendum non esse. Ita refert Hiero-
nym. ad Tit. 3. in principio, censetq&#x0301;ue
auctorem huius erroris fuisse Iudam il-
lum Galilęum, de quo refertur Actor. 5.
Extitisse in diebus professionis, id est, ortus,
& natiuitatis Christi, quando exijt edict&#x0169;
à Cæsare Augusto, vt describeretur Vniuersus
orbis, & ibant omnes, vt profiterentur, vt dici-
tur Lucæ. 2. Et additur de illo Iuda, quod
auertit populum postse; quid autem ille præ<marginalia>Lucæ. 2.|Hieron.</marginalia>
dicaret Lucas non explicat. Hieronym&#xA770;
autem refert, dicens, Inter cætera hoc qua-
si probabile proferebat ex lege, nullum debere
Dominum, nisi solum Deum vocari, & eos, qui
ad templum decimas deferrent, Cæsari tributa
non reddere. Et hanc hęresim (ait) multum
percrebuisse vsque ad tempora prædi-
cationis Christi, & illius occasione Pha-
riseos misisse discipulos suos ad Chri-
stum interrogandum, an liceret, censum
dare Cæsari, &c. Matth. 22. Addit Ana-
stasius Nizen. q. 67. in Scripturam, Se-
ctatores huius Iudæ Galilæi, vocatos
fuisse Galilęos; & prohibuisse offerre sa-
crificia pro imperatore, & populo Ro-
mano, & ideo interfectos fuisse à Pilato.
Hos enim credit esse illos Galilęos, quo
rum sanguinem miscuit Pilatus cum sa
crificijs eorum, vt attigit Lucas ca. 13.
Nec verò ideò hæresis ipsa extincta est,<marginalia>Luc. 13.</marginalia>
sed vsque ad tempora Apostolorum du-
rasse creditur, quia Apostoli Galilæi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0218.jpg/>
@@1@<SE218>Cap. 5. An sit in Ecclesia potestas fere&#x0303;di leges obligatorias. 211
<duolan 2><-P>erant, & nouam doctrinam prędicabāt;
venisse dicuntur in suspicionem, quod
credentes etiam auerterent ab obedie&#x0303;-
tia principum sæcularium, ac legum ci-
uilium. Ita sentit Hieronymus suprà, di
cens, ideo Paulum t&#x0169; ibi, tum ad Rom.
13. monere Christianos, vt obediāt prin
cipibus, quia, Iudæ Galilæi dogma adhuc per<marginalia>Rom. 13.|Chrysost.</marginalia>
illud tempus vigebat. Chrysost. etiā Hom.
23. ad Rom. Plurima (inquit) tunc temporis
circumferebatur fama traducens Apostolos ve-
luti seditiosos, rerumq&#x0301;ue nouatores, qui omnia
ad euertendum leges communes & facerent, &
dicerent</P>
<P>  Non inuenio autem vel ab alijs Pa-<marginalia>2.</marginalia>
tribus, vel ab aliquo ex antiquis scrip-
toribus declaratum, an re vera illis te&#x0303;-
poribus fuerit aliquis hæreticus, & apo
stata à fide Christi, qui specialiter cona
tus fuerit errorem hunc in Ecclesiam
introducere, & Christianis suadere, le-
gibus imperatorum non esse subiectos.
Nam Iudas ille Galilęus & ante Christi
prædicationem fuit, & de solis Iudæis
videtur fuisse loquutus. An vero post il-<marginalia>Epiphan.</marginalia>
lum fuerit aliquis ide&#x0303; asserens de Chri-
stianis, vel solum per falsos rumores ea
suspicio sparsa fuerit contra Christia-
nos tempore Apostolorum, mihi non
constat: Chrysost. autem, & alij magis
hoc posterius indicant, nec inter hære-
ses antiquas, quę post Christum fuerunt
inuenio, hanc referri ab Epiphanio, Au-<marginalia>August.|Damasc.</marginalia>
gust. Damasc. aut alijs. Nostris vero te&#x0303;-
poribus Lutherus hanc hæresim magna
exaggeratione docuit; dixit enim, Chri
stianis nullam, siue ab hominibus, siue
ab Angelis vllo iure imponi posse, nisi
quantum ipsi velint; neq&#x0301;ue principes ha
bere ius super Christianum hominem,
& quidquid aliter fit tyrannico spiritu
fieri. Ita refert Prateo l. in Luthero, an-
no, 1520. Posteaq&#x0301;ue eundem errorem<marginalia>Luther.|Prateol.|Anabap.|Trinitarij.|Bellarm.</marginalia>
sequuti sunt Anabaptistæ, & Trinitarij,
de quibus refert Bellarmin. lib. 3. de Lai
cis cap. 2. quod dixerint, nō licere Chri-
stianis gerere magistratus, nec inter
Christianos debere esse tribunalia, iu-
dicia, &c.</P>
<P>  Fundamentum istorum sumitur ex
redemptione Christi, & libertate, quam<marginalia>3.</marginalia>
per ea obtinuit credentibus in ipsum.
Sic intelligentes illud Matth. 17. Ergo li-
beri sunt filij: vbi per filios omnes Christia<marginalia>Matt. 17.</marginalia>
nos intelligunt, quos dicunt esse liberos<-P>@@

<-P>à tributis regibus solue&#x0303;dis (de his enim
ibi Christus loquebatur) vnde fit etiam,
vt sint liberi ab eorum regimine, & po-
testate: nam hæc mutuo se consequun-<marginalia>Luc. 22.|Matt. vlt.|1. Cor. 7.</marginalia>
tur. Idq&#x0301;ue confirmant ex illo Lucæ 22.
Reges gentium dominantur eorum; vos autem
non sic. Et illud Matth. vlt. Baptizantes eos,
& cęt. docentes seruare omnia quæcumque man
daui vobis; non ergo mandata hominum.
Item illud 1. Corinth. 7. Pretio empti estis,
nolite fieri serui hominum.</P>
<P>  Hìc etiam adduci possunt illa testi-<marginalia>4.</marginalia>
monia, quibus hęretici vtuntur, ad pro-
bandum omnes fideles esse liberos à le-
ge: nam cum id dicant et iam de lege na-
turali, multò magis dicent idem de lege
ciuili. Vnde etiam consequens est, vt de
omnibus fidelibus idem dicere debeāt,
tum quia ipsi dicunt, omnes fideles esse
iustos, si tamen ea fide, quam ipsi fing&#x0169;t,
id est, certa fiducia de sua iustitia, quia
tunc nihil eis imputatur, etiam si cōtra
quamcunq&#x0301;ue legem sit; tum etiam quia
ipsi dicunt, Christum liberasse omnes à
iugo cuiuscumq&#x0301;ue legis; ergo nemo po-
test eos subijcere, siue iusti sint, siuè non
sint.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est primò.<marginalia>5.|Magistra-|t&#x0169; ciuile&#x0303; in|lege gratiæ|permāsisse.</marginalia>
Magistratus ciuilis etiam in lege gratię
& inter Christianos permansit, suamq&#x0301;ue
vim, & potestatem retinet cum modera
tione tali statui accommodata. Hanc
vltimam partem remittimus in librum
sequentem, vbi de spirituali potestate
legislatiua dicendum est nam hæc mo-
deratio tota consistit in subordinatio-
ne magistratus ciuilis ad Ecclesiastic&#x0169;,
& ideo sine huius cognitione explicari
non potest; omissa ergo hac parte con-
clusio posita est de fide. probatur pri-
mo ex his, quæ insinuauimus, referendo
antiquum errorem Iudæ Galilęi: nam il-
le virtute damnatus fuit à Christo Do-
mino, quando illa occasione (vt suprà
dicebamus) interrogatus an liceret da-
re Cæsari censum, respondet Lucæ 26. &<marginalia>Luc. 20. &|Matth. 22.</marginalia>
Matth. 22. Reddite ergo quæ sunt Cæsaris, Cæ-
ari, & quæ sunt Dei, Deo. Ex quo loco col-
ligit pręceptum soluendi tributa Prin-<marginalia>Iustin.</marginalia>
cipibus Iustin. Apolog. 2. pro Christia-
nis aliquātulum á principio. Quod etiā
confirmauit Christus Matth. 17. c&#x0169; ius-<marginalia>Matth. 17</marginalia>
sit tributorum exactoribus pro se, &
Petro reddi tributum: expenduntque
Iren. lib. 5. capit. 24. & Ambros. lib. 4 in<-P><marginalia>Iren.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0219.jpg/>
@@1@<SE219>212 Lib. 3. de lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>Luc. cap. penultim. dicentes, ibi esse da-
tum spirituale documentum, quo Chri-
stiani viri sublimoribus potestatibus
docentur debere esse subiecti, & habe-
tur in C. Magnum 11. q. 1. Imò multi ce&#x0303;-<marginalia>Ioan. 10.|Chrysts.</marginalia>
sent cum Christus dixit Ioan. 10. Quot
ente me venerunt fures sunt, & latrones, non
sol&#x0169; propter antiquos pseudoprophe-
tas, sed propter eos, q&#x0301;ui proximè præ-
cesserant, inter quos ille Iudas fuerat,
id dixisse. Vt videri potest in Chrysost.
Theophil. & Euthim. quas sequuntur,
Tolet. & Maldon. Ioanes 10. & Lorin.<marginalia>Theophil.|Eutim.|Tolet.|Maldon.</marginalia>
Actor. 5. qui alios referunt. Posset vero
quisdicere, illos eo te&#x0303;pore errasse, quia
nondum Verus Christus venerat, nec
suam Ecclesiam instituerat, & ita Chri-
sti verba solum ad illud tempus referri.</P>
<P>  Igitur ad hoc præueniendum, & ca-
uendum, Apostoli ex professo errorem<marginalia>6.</marginalia>
illum refutarunt tanquam valde perni-
tiosum Ecclesię, fideiq&#x0301;ue propagationi.
Expressa satis est se&#x0303;te&#x0303;tia Pauli ad Rom.<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
13. Omnis anima potestatibus sublimioribus sub
dita sit. Quæ verba de potestate, & magi-
stratu ciuili Chrysost. & communiter
expositores intelligunt. & Nazianzenus<marginalia>Naz..|August.|Basil.</marginalia>
Orat. 17. ad Populum timore percul. &
Iren. suprà, & optimè Aug. Epistit. 54. ad
Maced. & Basil. in Constit. Moral. capit.
23. Qui non excludunt Ecclesiasticam
potestatem, sed potius Basil. inde sumit
à fortiori argume&#x0303;t&#x0169; in fauorem illius,
de quo posteà videbimus. Qualis aute&#x0303;
sit illa subiectio declarat Apostolus di-
cens, Ideo necessitate subditi estote, quasi di-
ceret nō esse vrbanitatis subiectionem,
vel arbitrariam, sed necessariam, & ex
obligatione. Et originem, ac prima-
riam radicem assignat, cum totam hāc
potestatem ad Deum refert, vt in eo ca-
pite sequenti la tius exponemus. Simi-
lem sententiam habet Paul. ad Titum
3. dicens. Admone illos principibus, & pote-<marginalia>Titum 3.|1. Pet. 2.</marginalia>
statibus subditos esse. Et 1. Pet. 2. Subiecti esto-
te omni humanæ creaturæ propter Deum, id est,
omni homini, qui vicem Dei gerit in
terris, & ad quem refertur subiectio illi
exhibita, & subdit. Siue Regi tanquam præ-
cellenti, &c.</P>
<P>  Et postea à posteriori confirmari: nā<marginalia>7.|Ratio con-|clusionis.</marginalia>
suprà ostensum est, magistratum politi-
cum ex natura rei conuenire humano
generi, & cōmunitati, ex quo vero prin-
cipio sequitur, reges gentium priusquā<-P>@@

<-P>ad Ecclesiam veniant esse veros reges,
si iusto titulo regna possident: dici au-
tem non potest, quod propter conuer-
sionem ad fidem, vel ipsorum vel suor&#x0169;
subditorum sua regna, & dominia amit-
tant; ergo etiam in Ecclesia retinent
suam potestatem, quam veluti naturali
iure, seu ordine possidebant. Minor pa-
tet, tum quia illud fuisset magnum fidei
impedimentum; quis enim Rex, fidem
suscipere, vel à suis subditis recipi per-
mitteret, si credere, eo ipso manere pri
uatum suo dominio, vel subditos fieri à
sua obedientia liberos. Tum etiam quia
hoc statim a pparet iniustum, & re vera
est, nisi ex Dei reuelatione ostendatur,
eius voluntate esse factum; at hoc osten
di non potest; imò contrarium constat,
& sine dubio ita expediebat ad fidei pu-
ritatem, & ad omnem calumniam vitan
dam. Vnde antiqui Patres aduertunt, in<marginalia>Nota iniu-|staprimiti-|uæ Ecclesiæ|quæ & mo|dò nobis.</marginalia>
initio prædicationis Euangelicæ, dęmo
nes, & hostes fidei hanc notam, & in fa-
miam religioni Christianæ inurere vo-
luisse. quod principatus humanos euer-
teret, & libertatem, ac confussionem
quandam introduceret, & ideo Aposto-
los Petrum, & Paulum exprofesso tanto
malo occurrisse. Ita Chrysost. & Hie-
ronym. quos in principio citaui.</P><marginalia>8.|Iustin.</marginalia>
<P>  Et idem sentit Iustin. Martyr. ducta,
Apologia 2. Pro Christianis, vbi ex pro-
fesso persuadere conatur Imperatori
potestetatem quā habeat tunc in Chri-
stianos ad iustitiam exercendam ab eis
recognosci. Imò addit. Avobis autem hoc
etiam contendimus, vt eos, qni non congruenter
eius (id est Christi) decretis, & præceptis vi-
u&#x0169;t, tantumq&#x0301;ue Christiani dicuntur, supplicijs co
erceatis. Et Aug. Conc. 31. in id Psal. 118.<marginalia>August.</marginalia>
Principes persequuti sunt me gratis, elegāter
expendens particulam illam Gratis, ait, si
Euangelium eos suis regnis priuaret, vi
deri possent non gratis, nec sine occasio
ne persequutiones contra illud excitas-
se; nunc autem verè gratis, quia non eri
pit mortalia, quia regna de c&#x0153;lestia. Vn
de cum Prophetę prędixer&#x0169;t, reges ter-
ræ ad Christum conuertendos fuisse, vt
Isai 49. & 60. non significar&#x0169;t amissuros
fuisse regna eo, quod Christo subijcere&#x0303;-
tur, sed illuminandos, vt melius possent<marginalia>Pasm. 2.</marginalia>
iudicare terram, iuxta illud Psalm. 2.
Et nunc reges inttelligere, erudimini qui iudica
tis terram, seruitute domino in timore, &c. Et<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0220.jpg/>
@@1@<SE220>Cap. 5. An sit in Ecclesia potestas fere&#x0303;dileges obligatorias. 213
<duolan 2><-P>constat à principio Ecclesię id obserua-
tum esse in Imperatoribus Philippo, &
Constantino, & postea in alijs, & vsq&#x0301;ue
hodie seruari in his prouincijs, & reg-
nis, quæ de nouo ad fidem conuert&#x0169;tur.
Imò rectè expendit Basil. dicto cap. 23.
Constitutionum, non sol&#x0169; debere Chri-<marginalia>Bas.</marginalia>
stianos parere suis regibus cōuersis ad
fidem, sed etiam, quod maius est (inquit)
etiam illis, quorum vita impia erat: nam tales
erant principes sæculi, quando Aposto-
li illis obedire pręcipiebant, vtiq&#x0301;ue in
his, quæ mala non sunt, nec Deo contra-
ria, quia naturalis iustitia hoc postulat,
cui Euāgelium nō contradicit. Ideoq&#x0301;ue
tales reges per bellum priuari nō pos-
sunt sua potestate, nisi in Christianę re-
ligionis iniuriam, vel fidelium subdito-
rum perniciem illa abutātur, vt est cō-
stans sententia apud Theologos.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue rationem à priori huius ve-
ritatis sumo ex Augustin. libr. 19. de<marginalia>9.|2. Ratio à|priori ex|Augustino.</marginalia>
Ciuit. cap. 17. Vbi veritatem catholicā
his verbis proponit. Ciuilitas cælestis, vel
potius pars eius, dum apud terrenam ciuitatem
velut captiuam vitam suæ perigrinationis agit,
legibus terrenæ ciuitatis, quibus hæc administrā
tur, quæ sustentandæ vitæ mortali accommoda-
ta sunt, obtemperare non dubitat. Hoc autem
in virtute sic prob$unclear. Terrena ciuitas, etiā
quæ non viuit ex fide, hnmanam pacem appetit,
in eoq&#x0301;ue defigit imperandi, obediendiq&#x0301;ue concor
diam ciuium, vt sit eis de rebus ad mortalem vi-
tam pertinentibus quædam compositio volunta-
tum. At c&#x0153;lestis etiam ciuitas dum hìc
peregrinatur, ista pace necesse est, vtatur, do-
nec ipsa, cui talis pax necessaria est, mortalitas
transeat, ergo necesse est illam seruare le-
ges ciuitatis terrenæ, quæ ad illam pa-
cem iuuant, vt quando communis est morta-
litas, communis etiam sit pax, & concordi{a}.
Vnde concludit inferius. Hæc ergo c&#x0153;le-
stis ciuitas, dum peregrinatur in terra, ex omni-
bus gentibus ciues euocat, atq&#x0301;ue in omnibus lin-
guis peregrinam colligit societatem, non curans
quidquid in moribus, legibus, institutisq&#x0301;ue diuer
sum est, quibus pax terrena vel conquiritur, vel
tenetur, nihil eorum rescindens, vel destruens;
imò etiam seruans, ac sequens, quod licet diuers&#x0169;
sit in diuersis rationibus, ad vnum tamen eun-
demq&#x0301;ue finem terrenæ pacis intenditur, si reli-
gionem, qua vnus summus, & verus Deus colen-
dus docetur, non impedit. Est ergo summa
rationis, quod finis ciuilium legum per
se bonus est, & Christianis etiam neces-<-P>@@

<-P>sarius; ergo etiam leges, quæ ad ill&#x0169; or-
dinantur, & magistratus à quibus condi
possunt, sunt in Ecclesia necessarij. Item
hic ordo naturalis est, & gratia non de-
struit naturam, sed perficit, & Christus
non prohibuit hunc modum regiminis;
vbi enim est prohibitio? Tandem sine
potestate temporali, & ciuili non posset
spiritualis ordo, & regimen protegi, vel
conseruari, vt ipsa experientia docet.<marginalia>Naz.</marginalia>
Vnde egregiè dixit Nazianzenus dicta
Orat. 17. Submittamus nos tum Deo, tum alijs,
tum ijs, qui imperium in terra gerunt: Deo qui-
dem omnibus de causis, alij autem alijs propter
charitatis fædus, Principibus deniq&#x0301;ue propter or
dinem, publicæ que disciplinæ rationem.</P>
<P>  Ad fundamenta hæreticorum facilis<marginalia>10.|Respōdetur|hæreticis.|Matt. 17,</marginalia>
est respōsio: nam Christus dicens Matt.
17. ergo liberi sunt filij, de se ipso potissim&#x0169;
loquebatur; vanum ergo est, & sine fun-
damento dictum, ibi nomine filiorum
intelligi omnes Christianos, & ideo om-
nes illos esse exemptos iure diuino àtri
butorum solutione. Neq&#x0301;ue vllus sancto-
rum ita illud exposuit, sed contrarium<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
ipsi docuerunt cum Paulo Roman. 13.
consentaneè ad Christi doctrinam in
alijs locis, vt ostensum est. An vero ibi
comprehensi fuerint Clerici omnes vel
immediatè, vel saltem in Petro, in tra-
ctatu de Immunitate Ecclesiastica dis-
putatum est. Ad sec&#x0169;dum dicitur, Chri-
stum ibi non prohibere temporale reg-
num, sed monere discipulos suos, tumvt
principatum non ambiant; tum vt si prę
sidere cogantur, non sint tanquam do-
minantes, sed potius vt ministrantes.
Duo enim de Regibus gentium propo-
suit, vn&#x0169;, quòd non regere, sed domina-
ri, & in seruitutem redigere subditosvo
lunt, aliud, quod titulos honoris, & ex-
cellentiæ affectant, Vos autem (inquit) non
sic, sed qui maior est in vobis, fiatsicut minor, &
qui præcessor est, sicut ministrator. Similia ha-
bet Matt. 20. & Marci 10. & vbiq&#x0301;; repre-<marginalia>Matt. 20.|Marc. 10.|Amb.|Hieron.|Chrysost.|11.</marginalia>
hendit nimiam cupiditatem dominan-
di, prauum vsum, non legitimum impe-
rium, & ita exponunt in illis locis Am-
bros. Hieronym. & Chrysost.</P>
<P>  Ad tertium ex Matth. vltim. respon-
detur primò, Christum dicendo, dicentes
eos seruare omnia quæcunque mandaui vobis,
non exclusisse alia, sed ea commemoras-
se, quę maximè necessaria erant, quæq&#x0301;;
iam tunc erant stabilita. Deinde dico,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0221.jpg/>
@@1@<SE221>214 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>ibi in virtute comprehendisse reliqua,
quia ipse præcipit seruare integrè lege&#x0303;
naturalem, & dare vnicuiq&#x0301;ue quod su&#x0169;
est, & facere alijs, quod vnusquisq&#x0301;; vult
sibi ab alijs fieri: in his autemprincipijs
f&#x0169;datur, quod sit obediend&#x0169; superiori-
bus potestatibus in quocunq&#x0301;ue ordine.
Vnde in illis verbis continetur, quod fi-
deles debeant obedire parentibus, &
serui dominis, & subditi Prælatis, aliàs
iuxta hæreticorum sensum, omnis obe-
dientia hominibus præstanda, esset sub-
lata per illa verba Christi. Quod est cō-
tra omnem rationem, & contra verba<marginalia>Luc. 10.</marginalia>
eiusdem Christi Lucæ 10. Qui vos audit,
me audit, & qui vos spernit, me spernit. Quæ
licet de Prælatis Ecclesiæ præcipuè di-
cta sint, in omnibus superioribus legiti-
mis cum proportione locum habent,<marginalia>Colos. 3.</marginalia>
iuxta illud ad Colos. 3. Sicut Domino, & nō
hominibus, &c. Et infrà, Domino Christo serui-
te. Et clarius ad Ephs. 6. Serui obedite do-<marginalia>Ephes. 6.</marginalia>
minis carnalibus cum timore, & tremore in sim
plicitate cordis vestri sicut Christo. Et 1. Pet.
Serui subditi estote dominis, &c.</P>
<P>  Ad quartum testimonium ex 1. Cor.<marginalia>12.|1. Cor. 7.</marginalia>
7. Nolite serui fieri hominum, facile respon-
detur, ibi non de seruitute corporali,
sed de spirituali esse sermonem, vt pa-
tet ex præcedentibus verbis, pretio empti
estis, & ita facti Christi serui, vt ibi sępi&#xA770;
dixerat, huic autem seruituti opponit
seruitutem hominum; loquitur ergo de
spirituali seruitute. Nam de corporali
iam dixerat, nihil obstare Christi serui-
tuti; imo consilium dederat, seruus voca-
tus es, non sit tibi curæ. Tunc autem dicitur
quis fieri seruus homin&#x0169; seruitute pec-
cati, quando vt placeat hominibus dis-
plicet Deo, & quando temporalibus do
minis contra Dei honorem obsequitur,
& ita dixerat ibi paulo superius. Quod si
infidelis discedit, discedat. Non enim seruituti
subiectus est frater, aut soror in huiusmodi. In pa
ce autem vocauit nos Deus. Obedientia er-
go ad homines si sit iusta, & honesta non
est contra Christi redemptionem, sed
est paci, & iustitię consentanea. Atq&#x0301;ue
ita exposuit illa verba Chrysost. Homil.<marginalia>Chrysost.</marginalia>
19. in 1. ad Corinth. Qui etiam addit,
posse seruum mane&#x0303;tem seruum secund&#x0169;
humanam conditionem exuere condi-
tionem seruilem, non seruiendo Domi-
no vt homini, sed vt Christo, vt alijs lo-
cis citatis Apostolus cōsulit. Et ita pos-<-P>@@

<-P>set etiā exponi, nolite fieri serui homin&#x0169;, c&#x0169;
sitis à Christo redempti, ipsi seruite in
hominibus, & ita non efficiemini serui
hominum, tametsi conditione sitis ser-
ui. Quæ posterior expositio veram cō-
tinet doctrinam, sed prior est literalis:
nam illaverba (vt idem Chrysost. notat)
non ad seruos tantum, sed ad omnes ho
mines etiam liberos dicta s&#x0169;t, vt nolint
fieri spiritualiter serui, cum tanto pre-
tio sint rede&#x0303;pti. Et ita etiā exposuit Am
bros. in id Psalm. 43. Vendidisti populum
tuum sine pretio. Ad reliqua hæreticorum<marginalia>Psalm. 45.</marginalia>
fundamenta in primo libro responsum
est, & contra falsam libertate&#x0303; Christia-
nam, quam ipsi fingunt, in libro sequen-
ti, & latius in vltimo hui&#xA770; tractatus dis-
seremus, Contra fictionem autem illā
de iustificatione per imputationem me
diante sola fiducia in Christum, in tra-
ctat. de Gratia dicendum est.</P>
<Z>CAPVT VI.
An hæc potestas ad ferendas leges ciuiles obli-
gantes vniuersam Ecclesiam sit in sum-
mo Pontifice.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus esse in Ecclesia Christi po
testatem temporalem ad obligā-<marginalia>1.</marginalia>
dos Christianos legibus ciuilib&#xA770;,
nunc videndum sequitur apud quos sit
hęc potestas, & prius dicemus, an sit ali-
qua talis potestas vniuersalis pro tota
Ecclesię, & posteà quomodo re vera di-
stributa sit. Respectu autem vniuersalis
Ecclesia de duabus maximè personis
dubitari potest, scilicet, Pontifice sum-
mó, & imperatore, de quibus sigillatim
dicemus. Multi ergo Doctores tradide-
runt, Pontificem summum habere dire-
ctam potestatem ad ferendas leges ciui
les pro vniuersa Ecclesia. $unclearmò quidā di
xer&#x0169;t, habere illam pro vniuerso orbe.
Moueriq&#x0301;ue potuerunt, quia Christus
Dominus illam habuit, & vices suas Vi-
cario suo plenè concessit. Vnde de D.
Petro ait Ecclesia. Tibi tradidit Deus om-
nia regni mundi. Veruntamen si hęc sen-
tentia intelligatur de vniuerso orbe, &#xA753;-
vt includit non tantum fideles, sed etiā
infideles prius quam ad fidem conuer-
tantur, & de directa potestate, & iuris-
dictione in illos, est clare falsa. Quia
Christus Dominus nunquam concessit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0222.jpg/>
@@1@<SE222>Cap 6. Anpotestas fere&#x0303;di leges ciuiles in Ecclesiā sit Papæ. 215
<duolan 2><-P>Ecclesiæ hāc potestatem, sed solum res-
pectu infidelium dedit potestate&#x0303;, & ius<marginalia>Matt. vlt.</marginalia>
prædicandi illis dicens Matth. vltimo.
Euntes docete omnes gentes: vbicunq&#x0301;ue au-
tem dedit potestatem gubernatiuam, lo
quitur respectu fidelium. Ioan. 21. Pasce<marginalia>Ioan. 21.|Matt. 16.|& 18.</marginalia>
oues meas, & Matth. 16. prius dixit Petro.
Tu es Petrus, & super hanc petram ædificabo
Ecclesiam meam. Et posteà addidit. Quod-
cumque ligaueris, &c. & cap. 18. prius di-
xit. Dic Ecclesiæ. & posteà. Quæcumque alli-
gaueritis, &c. Atq&#x0301;ue ob hanc causam di-<marginalia>1. Cor. 5.</marginalia>
xit Paul. 1. Corinth. 5. Quid enim mihi de
his, quæ foris sunt iudicare, id est de infideli-
bus, qui sunt extra Ecclesiā, & non sub-
iacent iurisdictioni eius. Vnde Innoc.
3. cap. Gaudemus, de Diuort. dixit, consti-<marginalia>Ca. Gau-|demus.</marginalia>
tutiones canonicas non obligare extra
Ecclesiam paganos; multò ergo minus
possent obligare leges ciuiles latę à Pō-
tifice per directam potestatem. Hinc e-
tiam omnes Theologi in materia de fi-
de pro comperto habent non posse Pō-
tificem vi cogere infideles ad sibi obe-
diendum: at vero si haberet directè su-
premam potestatem temporalem in il-
los, posset illos iustè cogere. Imo reges
ipsi infideles non essent veri, & supremi
reges in temporalibus, sed tenerentur
recognoscere Papam, vt superiorem
principe&#x0303; in illo ordine, quod est manife
stè fals&#x0169;, & cōtra vs&#x0169;, & sensum Ecclesię.</P>
<P>  Aliter ergo potest illa sententia in-<marginalia>2.</marginalia>
telligi de orbe Christiano, ita vt in vni-
uersa Ecclesia habeat summus Pontifex
hanc directam potestatem à Christo da-
tam, & consequenter de se extendatur
ad totum orbem simpliciter, si totus fi-
dem, vt tenetur, suscipiat. De facto ve-
ro solum in his partibus orbis, in quib&#xA770;
est Ecclesia, illā exercere valeat, siue il-
lam per se exerceat, siue per Imperato-
rem, cui illam demandauit. Et hoc sen-
su tenuerunt illam opinionem Aluarus
Pelagius lib. 1. de Planctu Ecclesiæ cap.<marginalia>Aluarus|Pelagius.|Anton.|Syluest.|August. de|Ancon.|Nauar.</marginalia>
44. D. Anton. 3. p. tit. 22. cap. 5. §. 8. & 13.
Syluest verb. Papa q. 2. 7. & 10. & in verbo
Legitimus, q. 4. August. de Ancona. de Po-
testate Ecclesi. q. 1. art. 7. & 8. q. 22. art. 2.
& 3. q. 23. art. 1. & sequentib. & sępe in il-
lo opere, & multi alij, quos referunt Na
uarr. in cap. Nouit, de Iudicijs notab. 3.
num. 19. & Couarr. in regula. Peccatum.
2. p. §. 9. n. 7. Fundamentum est, quia Ec-
clesia Christi, quæ de se vniuersalis est,<-P>@@

<-P>& totum mundum complectitur, est etiā
perfectè vna, & optimè instituta; ergo
tam in tempor alibus, quam in spiritua-
libus est vera monarchia: nam hoc spe-
ctat ad perfectionem eius, vtvtraq&#x0301;ue sit
in vno, & eodem capite, quia aliàs non
possent commode subordinari, & vniri:
ergo cui Christus dedit supremam spi-
ritualem potestatem, dedit etiam tem-
poralem. Vnde Nicolaus Papa in cap.
1. d. 22. de Christo Domino dicit. Qui<marginalia>Nicolaus|Papa.|Bonifacius</marginalia>
beato Petro æternæ vitæ clauigero terreni simul
& c&#x0153;lestis imperij iura commisit. Et Bonifa-
cius viij. in Extrauag. Vnam sanctam, de
Maioritate, & obedientia, dicit, in sum-
mo Pontifice esse vtrumq&#x0301;ue gladium te&#x0303;
porale&#x0303;, & spirituale&#x0303;. Huius etiam argu-
mentum est, quia Pontifex tribuit impe
ratori dignitatem imperialem capit.
In nomine Domini, dist. 23. & cap. Venerabi-
lem, de Electione, & ideo Imperator pri&#xA770;
quam à Papa confirmetur, vel corone-
tur, iurat illi fidelitatem, ex càpit. Tibi
Domino, 63. dist. & Clarius in Clement. 2.
de Iur. iur. Hinc etiam Papa aliquando
deponit Imperatore&#x0303; ex iusta causa cap.
Ad apostolicæ, de Sentent. & re iudic. in 6.
Vnde etiam transtulit imperium à Græ-
cis ad Germanos, vt dicitur in dict. cap.
Venerabilem, & in dicta Clement. 1. & tra-
ctat late Bellarmin. integro opere de il-
la translatione. Deniq&#x0301;ue vacante impe-
rio Pontifex iudicat subditos imperij,
Clementin. Pastoralis. §. vlt. de Re iudic.
& cap. Licet ex suscepto, de Foro compet.</P>
<P>  Nihi lominus vera sententia est. sum-<marginalia>3.|Vera sen-|tenti{a}.</marginalia>
mum Pontificem, etiam in hoc sensu nō
habere directam potestatem tempora-
lem in vniuersum orbe&#x0303;, sed solum in illa
regna, vel prouincias, quarum est Do-
minus temporalis. Vt autem hæc sen-
tentia verè, & catholicè intelligatur,
aduertendum est, aliud esse omnem po-
testatem, etiam supremam in illo ordi-
ne esse subiectam potestati summi Pon-
tificis: aliud vero quod summus Ponti-
fex habeat directam potestatem tempo
ralem distinctam ab spirituali, per quā
per se, directè possit ciuiliter guberna-
re totam Ecclesiam. Nam illud primum<marginalia>Tempora-|lis potestas|subiectaspi|rituali quo|modo.</marginalia>
verum, & certum est; non tamen prop-
ter temporale&#x0303; potestate&#x0303; Petri: sed prop
ter spiritualem, & cui temporalis in or-
dine ad finem illius subijcitur, vt infrá
comparādo vtramq&#x0301;; potestatem latius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0223.jpg/>
@@1@<SE223>216 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>dicetur. Quod si prior sententia in hoc
tantum sensu loquatur, vt interdum sig-
nificant auctores pro illa citati, ver&#x0169; di
c&#x0169;t, licet obscurè loquantur. Hæc vero
posterior sententia in secundo sensu lo-
quitur, estq&#x0301;ue communiter recepta. Te-<marginalia>Maior.|Vualdens.|Victor.|Sotus.|Turecrem.</marginalia>
net Maior in 4. dist. 24. q. 3. Vualde&#x0303;s lib.
2. Doctr. fidei antiquę cap. 77. & 78. Ca-
ietan. tom. 1. Opusc. tract. 2. ca. 3. & 2. 2.
q. 43. arr. 8. Victoria in vtraquè Relect.
de Potestate Papę, Sot. lib. 4. de Iustit. q.
4. art. 2. & in 4. dist. 25. q. 2. art. 1. Turre-
crem. in Summa de Ecclesia lib. 2. capit.<marginalia>Bellarm.</marginalia>
113. & in cap. In apibus, 7. q 1. Bellarm. lib.
5. de Rom. Pontifice à principio per nō
nulla capita. Pet. Bertr. tract. de Origi-<marginalia>Bertr.|Couarr.|Nauar.</marginalia>
ne iurisdict. q. 3. Couarr. & Nauar. locis
citatis, qui plures alios referunt.</P>
<P>  Probatur, quia nec ex Scriptura ha-<marginalia>4.</marginalia>
bemus, Christum dedisse hanc potesta-
tem Petro, neq&#x0301;ue ex traditione; ergo c&#x0169;
sit res supernaturalis non potest c&#x0169; fun
damento affirmari, maximè cum ex tra
ditione potius opposit&#x0169; habeamus, fue-
ritq&#x0301;ue congruentius. Probo singula: nā
in primis Christus in Euangelio solum
promisit Petro claues regni C&#x0153;lorum,
per quas potestatem spiritualem supre-
mam significauit, vt Patres exponunt, &
videbimus libro seq&#x0301;uenti. Posteà vero
implendo promissionem illam solum
dixit. Pasce oues meas, quę verba etiam
de iurisdictione spirituali ab omnibus
intelliguntur. Deinde ipsimet Pontifi-
ces nunquam vsi sunt in Ecclesia hac di
recta potestate in temporalibus, sed
quotiescumq&#x0301;; circa temporalia vsi sunt
iurisdictione, solum id fecerunt indire-
ctè, & in ordine ad spiritualia. Aliunde
vero agnoscunt esse in Ecclesia reges
supremos in temporalibus; ergo illam
in se, & directe non cognoscunt, quia si
Pontifex haberet potestatem tempora-
lem supremam, nullus infra ipsum illam
haberet, sicut quia potestatem spiritua
lem supremam habet, nullus Ecclesiasti-
cus princeps potest in eo ordine habe-
re supremam potestatem. Antecedens
autem probatur ex cap. Solitæ, de Maio-<marginalia>Ca. Solitæ.|Ca. Nouit</marginalia>
rit. & obedientia, & cap. Per venerabilem.
Qui filij legitimi, & cap. Nouit, de Iudi-
cijs, vbi Pōtifex dicit, se nolle derogare
supremæ iurisdictioni Regis Galliæ, nec<marginalia>Gelasius|Pap{a}.</marginalia>
temporalia iudicia vsurpare. Similia
habet Gelasius Papa in Epist. ad Anasta-<-P>@@

<-P>sium, & Nicolaus Papa in Epist. ad Mi-<marginalia>Nicolaus|Papa.</marginalia>
chaelem imperatorem, & habentur in
cap. Duo sunt, & & cap. Cum ad verum, cum
alijs 96. dist. Vnde idem Nicolaus Papa
in cap. Inter hæc 33. q. 2. dicit. Sanctæ Dei
Ecclesia gladium non habet, nisi spiritualem.
Vbi nomine Gladij, potestas suprema sig
nificatur, vt suprà animaduerti. Intelli-
git autem, h&#x0169;c gladium nō esse directè,
& formaliter in summo Pontifice, quā-
uis indirectè, & eminenter (vt sic dicā)
illo non careat, & per alios illo vti pos-
sit, vt alij Pontifices loquuntur, & infrà
fusius explicabimus. Hoc etiam colligi-<marginalia>Ca. Si duo|bus.</marginalia>
tur ex cap. Si duobus. §. Deniquè, de Appel-
lat. vbi dicitur, in causis ciuilibus non
apellari ad summum Pontificem, nisi in
terris illi temporaliter subiectis. Et ad<marginalia>Ca. Causā|Cap. Quo-|niam.</marginalia>
idem faciunt cap. Lator, & cap. Causam, 2.
Qui filij sint legitimi, & cap. Quoniam, c&#x0169;
alijs dist. 10. Ex iure etiam ciuili hæc
assertio constat, quatenus in eo impe-
ratores etiam Christiani suprema po-
testate temporali vtuntur L. 1. C. de Ve-
teri iure enucleando, & L. Bene à Zenone.
C. de Quadrien. pręscript.</P>
<P>  Ratio à priori est, quia Christus Do-<marginalia>5.</marginalia>
minus non contulit hanc potestatem, vt
satis ostensum est. Imo nec dominium
aliquod te&#x0303;porale dedisse directè, & im-
mediatè Romanæ Ecclesiæ, sed illud,
quod habet in terris temporaliter sub-
iectis ex donatione imperatorum, ac
principium habuisse, agnoscunt Roma-
ni Pontifices in capit. Constantinus. dist.
96. & capit, Ego Ludouicus. dist. 63. & in
capit. Fundament{a}, de Elect. in 6. Con-
gruentia vero est, quia neq&#x0301;; ad fidei pro
pagationem, neq&#x0301;; ad conuenientem gu-
bernationem Ecclesiasticam necessari&#x0169;
fuit, talem potestatem Pontificibus da-
ri diuinitus. Prior pars declaratur, quia
(vt capite præcedenti dicebam) magn&#x0169;
esset fidei impedimentum, si Reges ter-
rę suam amitterent supremam potesta-
tem, eo ipso quòd ad fidem conuertere&#x0303;-
tur, quod plane sequeretur, si hęc supre-
ma potestas intra Ecclesiam in solo s&#x0169;-
mo Pōtifice existeret. Vnde quod Eccle
sia de Christo Domino canit. Non eripit
mortalia, qui regna dat C&#x0153;lesti{a}, verum e-
tiam est de fide ipsius Christi, quæ non
tollit potestatem Regiam. Altera pars
declaratur, quia ad vnitatem, & regime&#x0303;
pacificum Ecclesiæ sufficit debita sub-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0224.jpg/>
@@1@<SE224>Cap 6. An potestas fere&#x0303;di leges ciuiles in Ecclesiā sit Papæ. 217
<duolan 2><-P>ordinatio, quę esse dedet inter potesta-
tem temporalem, & spirituale&#x0303;, quā exe&#x0303;-
plo corporis, & spiritus optimè decla
rauit Gregor. Naz. citatus in cap. Susci-<marginalia>Nazianz.</marginalia>
pitis, dist. 10. Et habetur in Orat. 17. cui&#xA770;
verba paulo aliter sic trāsfert Iacobus<marginalia>Billius.</marginalia>
Billius. An me libere loquentem æquo animo
feretis? Nam vos quoque (loquitur ad præ-
fectum) imperio meo, ac throno lex Christi sub-
iecit. Imperium enim nos quoquè gerimus; addo
etiā perfectius, ac præstātius, nisi vero æqu&#x0169; est
spirit&#x0169; carni fasces submittere & cælestiaterrenis
cedere: Hoc igitur modo habet suprem&#xA770;
pastor Ecclesiæ sufficiens ministerium
& adiutorium à temporali potestate, &
non habet nimiam curam, & solicitudi-
nem temporalem, quæ spirituale regi-
me&#x0303; posset impedire, vt sumitur ex dicto
cap. Quoniam, dist. 10. & optime ex Amb.
in Orat. de tradendis Basilicis, Athana-
sio in Epistola ad solitariam vitā agen-
tes, Bernard. lib. 2. de consideratione.</P>
<P>  Ex quibus respōsum est ad fundame&#x0303;-<marginalia>6.|Satisfit op-|positæ sen-|tentiæ.</marginalia>
tum contrarię sententiæ. Iam enim cō-
stat, quomodo vnitas Ecclesię perfectè
possit sine illa potestate temporali sub-
sistere. Et ad omnia illa, quę ibi referun
tur, sufficit eminentia (vt sic dicam) po-
testatis spiritualis; ratione cui&#xA770; indire-
ctè habet efficaciam supra temporalia,
vt infra iterum occurrit. Hęc aute&#x0303; po-
testas indirecta, licet sufficiat ad corri-
gendas interdum, vel abrogādas leges
ciuiles; quando vergere possunt in per-
niciem animarum, non tamen propriè
ad ferendas, & statuendas leges ciuiles,
pręsertim merè positiuas, & formaliter
loque&#x0303;do. Dico autem mere positiuas, quia
declarando ius naturale seruandum in
aliquo contractu, vt in monte pietatis,
vel aliquo simili, potest Papa legem cō-
dere, quia talis lex non est propriè con-
stitutiua iuris, sed declaratiua, & defini-
tiua, quę definitio ad Papam spectat. Ite&#x0303;
dixi formaliter loque&#x0303;do. Quia in ordine ad
vitand&#x0169; pericul&#x0169; animę potest prohibe
re aliquem contract&#x0169;, vel contrahendi
mod&#x0169; propter pericul&#x0169;, quod in eo esse
iudicat, & tunc illa nō est lex ciuilis, sed
canonica. Item in ordine adpias causas
potest legem condere circa testame&#x0303;t&#x0169;,
vel similia, quia totum hoc sub spiritua-
li fine continetur, & ad legem canoni-
cam spectat.</P>
<P>  Potest hoc declarari exe&#x0303;plo de præf-<-P>@@<marginalia>7.</marginalia>

<-P>criptione c&#x0169; possessione malę fidei, quę<marginalia>Præscrip-|tio c&#x0169; posse|ßionemalæ|fidei repro|batur per|leges cano-|nicas.</marginalia>
licet probetur per leges ciuiles, repro-
batur per canonicas ca. vlt. de Præscri-
ption. Regula Possessor, vbi Glossa, & Do-
ctores de Regul. iur. in 6. Et ita illa lex,
quod ad præscribendum sit necessaria
bona fides, canonica quidem est, & in ci
uilibus locum habet. Dico autem non
esse formaliter ciuilem, quia non respi-
cit te&#x0303;porale cōmod&#x0169;, sed spirituale, im-
pedire, scilicet, fraudes, & furta. Simile
exe&#x0303;plum est de lege ciuili, quæ negat al-
menta filijs illegitimis, quam reprobat
lex canonica vt cōtrariam ęquitati na-
turali, cap. Cum haberet, de eo qui duxit
in matrimonium, &c. vt notant Glossa<marginalia>Gloß{a}.|Panormit.|Anton.|Gomez.</marginalia>
ibi, Panormit. & alij. Et Barthol. in Au
tentica, Ex complexu, C. de Incestis nup-
tijs Couar. in 2. part. capit. 8. §. 6. Anton.
Gomez in legem 9. Tauri n. 37.</P>
<P>  Quare non mihi probatur quod tra-<marginalia>8.|Felin.</marginalia>
dit Felin. in capite, Ecclesia, de Constit.
num. 45. nimirum constitutionem illam
Ecclesiæ obligare in temporaliter sub-
iectis Papæ, non vero in terris imperij,
& loquitur specialiter de illa lege dan-
di alimenta filijs spurijs. Contrarium
enim omnino dicendum est de omnibus
his legibus, quæ licet in materia te&#x0303;pora
li versentur respici&#x0169;t bon&#x0169;, vel causam
pietatis, & ideo canonicę s&#x0169;t, & per vni-
uersale&#x0303;, & supernaturale&#x0303; potestate&#x0303; fer&#x0169;
tur; talis aute&#x0303; est illa lex, quia causa ali-
mentor&#x0169; pia est, vt supra Couar. n. 6. c&#x0169;<marginalia>Couar.|Alex.|Felin.</marginalia>
Alexan. in l. 1. ff. Soluto matrim. col. 6. &
fauent notata per eunde&#x0303; Felin&#x0169; in eode&#x0303;
ca. n. 51. Habebit aute&#x0303; locum illa doctri
na Felini in legibus Pontific&#x0169;, quæ dire
cte, & purè dispon&#x0169;t in materia tempo-
rali: illæ enim non obligant vniuersum
orbem, sed illos tantum qui te&#x0303;poraliter
s&#x0169;t sub Ecclesię dominio, ac iurisdictio-
ne ciuili, sicut in ca. seque&#x0303;ti dicemus de
legib&#xA770; Imperator&#x0169; quoad regna nō sub-
iecta Imperatori: est enim eade&#x0303; propor-
tionalis ratio. Vnde etiam possunt tales
leges Pontificis mere te&#x0303;porales nō ad-
mitti in alijs territorijs, sed cōtrarium
statui per leges Imperatoris quoad ter-
ras illi subiectas, & per leges alior&#x0169; reg
nor&#x0169; quoad sua territoria: & in eis tene&#x0303;
tur iudices iudicare secundum propri-
as leges, non secundum Pontificias. Imò
licet contingat deesse legem regni pro
aliquo casudecide&#x0303;do, nō obligabit in ta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0225.jpg/>
@@1@<SE225>218 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>li loco talis lex canonica, nisi hoc ips&#x0169;
per leges talis regni disposit&#x0169; sit, vt ex
dice&#x0303;dis in seque&#x0303;ti capite c&#x0169; proportio-
ne cōstabit. Et ibi etiā dicemus, an in ta
li casu pręferend&#x0169; sit ius canonic&#x0169; ciui-
li, vel è contrario. Excipit tame&#x0303; ab hac
regula terras imperij Felin. supra n. 49.
referens multos Canonistas dice&#x0303;tes, in
terris imperij stand&#x0169; esse canoni in ma-
teria non decisa per ius ciuile. Nullam
autem ad hoc probandum afferunt lege&#x0303;
imperiale&#x0303;, nec rationem; imò nec iura
canonica, quæ inducunt, id probant, &
ideo consulendam esse censeo consue-
tudinem, quia vbi per illam de hoc nō
constiterit, non video, vnde possit talis
obligatio affirmari.</P>
<Z>CAPVT VII.
Vtrum potestas vniuersalis ferendi leges ciui-
les obligantes totam Ecclesiam sit in
Imperatore.</Z>
<P><INI3>P</INI3>Otest hoc loco tractari quęstio ce<marginalia>1.</marginalia>
lebris inter iuristas an Imperator
iure sit Dominus, & princeps toti&#xA770;
orbis, & consequenter an possit totum
mundum suis ciuilibus legibus obliga-
re, quanuis de facto ei non obedia-
tur, & ideo suam vniuersalem iuris-
dictionem actu non exerceat. Sed quia
inter Theologos quæstio hæc nullā, aut
paruam dubitationem, vel difficultate&#x0303;
habet, & quæ in vtranq&#x0301;ue partem affer-
ri solent, satis vulgaria sunt, ideo breui-
ter rem expedimus, attingendo solum
ea, quę ad intelligendam vim, & obliga-
tionem legum imperialiumcōduxerint.
Fuit ergo antiquorum vtriusq&#x0301;ue iuris
doctorum receptissima sententia. Im-
peratorem habere ius, & dominium iu-
risdictionis in vniuersum orbem. Quam<marginalia>Barthol. af|firmat.</marginalia>
tanta asseueratione asseruit Barth. in L.
Hostes. ff. de Captiuis, vt hęreticum repu-
tet, qui dixerit. Imperatorem non esse
domin&#x0169; orbis. Quod de dominio iuris-
dictionis verum esse tradit Socin. Cons.<marginalia>Socin.|Paul. Cast.|Panormit.</marginalia>
127. & Paul. Castren. cons. 61. volum. 2.
Et hoc fundamentum tanquam certum
supponit Panormit. 2. p. consil. consilio.
6. n. 2. & sequ&#x0169;tur alij multi, quos refert<marginalia>Catald.</marginalia>
& sequitur Restaur. Catald. tract. de Im-
perator. quæst. 52. & alij quamplures.</P>
<P>  Hæc verò sententia varijs modis po-<marginalia>2.</marginalia>
test intelligi. Primò quod Imperatores<-P>@@

<-P>Romani etiam ante Christi aduentum<marginalia>Explicatur|sententia af|firmatiua.|Barth</marginalia>
obtinuerint totius mundi principatum
legitimum, ac veram iurisdictionem in
vniuersum orbem, quæ posteà per suc-
cessionem, vel electionem deriuata sit
ad postèriores Imperatores. Atq&#x0301;; hoc
modo videtur illam sententiam intelle-
xisse Barth. & nonnulli alij. Nam in eius
suasionem adducunt verba Lucæ cap. 2.
Exijt edictum à Cæsare Augusto, vt describere-<marginalia>Lucæ 2.|Matth. 12|Lucæ 30.</marginalia>
tur Vniuersus orbis. Et verba Christi Matt.
12. & Lucæ. 20. Reddite ergo quæ sunt Cæsaris
Cæsari, & quæ sunt Dei, Deo. Nam illis verbis
Christus videtur approbasse imperi&#x0169; Cę
saris, quod Lucas dixit esse in vniuers&#x0169;
orbem. Vnde in L. Deprecatio. ff. ad leg.
Rhodi. de Iactu, Imperator dicit. Ego
mundi Dominus.</P>
<P>  Hęc autem sententia si intelligat, Im
peratorem Romanum fuisse aliquando<marginalia>3.|Refutatur|prædicta o-|pinio.</marginalia>
verum principem totius mundi, habuis-
seq&#x0301;ue supremam iurisdictionem supra
omnia regna mundi, est planè falsa, &
prorsus sine fundamento excogitata, vt
latè ostendit Oldrad. cons. 96. cuius ini-<marginalia>Oldrad.|Igneus.|Alciat.|Couar.|Sotus.</marginalia>
tium est, consueuit dubitari, & Ioan. Igneus
in disput. pro suprema potestate Regis
Francię, & Alciat. in L. 1. C. de summa
Trinit. Gloss. 2. & Couar. in Regul. Pecca-
tum, 2. p. §. 9. n. 5. & 6. Soto libr. 4. de Iust.
q. 4. art. 2. Ratio autem est, quia Impe-
rator Romanus nec à Deo ipso imme-
diatè potestatem illam vniuersalem in
totum orbem consequutus est, nec ab
hominibus totius vniuersi electus est
primus Imperator Romanorum, vt ab
illo potuerint alij succedere c&#x0169; eadem
vniuersali potestate, neq&#x0301;ue etiam per
bellum omnia sibi subiecit, neq&#x0301;ue vn-
quam de facto tale dominium vniuer-
sale habuit; ergo nullus cogitari potest
iustus titulus talis potestatis, neq&#x0301;ue vn-
de originem habuerit, quia illi sunt om-
nes tituli iustè regnandi, neq&#x0301;ue alius ex
cogitari potest. Quia homo non habet
à se talem potestatem; ergo oportet, vt
habeat illam ab alio; ergo vel à Deo, vel
ab homine aliquo ex dictis modis: con-
stat enim ab Angelis non prouenire: nul
lam enim iurisdictionem in homines
habent.</P>
<P>  Primum ergo membrum certum<marginalia>4.</marginalia>
est, quia modus ille concedendi pote-
statem regiam supernaturalis esset; nō
enim spectat ad ordinariā prouidentiā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0226.jpg/>
@@1@<SE226>Cap. 7. An sit Imperatori potestas legislatiua in totā Eccles. 219
<duolan 2><-P>Dei vt est auctor, & gubernator naturæ;
ergo non est asserendus sine fundamen-
to, vel reuelatione; nullibi aute&#x0303; hoc tra-
dit&#x0169;, aut reuelat&#x0169; est. De solo enim Iu-
dęor&#x0169; populo legimus, quod prius per
Moysem, Iosue, & sequentes iudices ill&#x0169;
gubernauerit, & posteà Saule&#x0303; prim&#x0169; il-
lor&#x0169; Rege&#x0303; constituerit. Secund&#x0169; mem-
br&#x0169; per se not&#x0169; est, quia nec de tali con-
cordia, & cōsensu nation&#x0169; totiusvniuer
si cōstat, neq&#x0301;ue humano modo videtur
possibilis. Ite&#x0303; constat ex historijs, & le-
gibus ciuilibus, Imperatorem Roman&#x0169;
ab ipso populo, & republica tant&#x0169; Ro-
mana accepisse potestatem, & domini&#x0169;
sui imperij, vt latè refert Couar. in Pra-<marginalia>Couar.</marginalia>
ctic. cap. 1. concl. 3. seu n. 3. Vnde etiam
constat tertium membr&#x0169;: nam Romani
nunquā occuparunt totum orbem suis
bellis, & imperio; ergo nunquam Roma-
nus populus potuit in suum Imperatore&#x0303;
trāsferre iurisdictionem in vniuersum
orbem, quia ipse populus, aut respubli-
ca illam non habebat, & in hoc rer&#x0169; ge-
nere nemo dat quod non habet. Vnde
eleganter Prosper. lib. 2. de Vocat. ge&#x0303;t.<marginalia>Prosper.</marginalia>
cap. 16. aliàs 6. Gratia Christian{a} (inquit)
non contenta est, eosdem limites habere, quos Ro-
ma, multosq&#x0301;ue populos sceptro Crucis Christi sub-
didit, quos armis suis ipsa non domuit. Cui cō-
sonat illud Leonis serm. 1. de sanctis Pe-<marginalia>Leo Papa.</marginalia>
tro, & Paulo. Vt latius præsideres religione di-
uina, quamdominatione terrena. Cōfirmatur,
quia ipsimet Imperatores fatentur, esse
aliquos populos sibi non subiectos. L.<marginalia>L. Mercat.</marginalia>
Mercatores. C. de Cōmercijs, vbi regnum
Persar&#x0169; dicitur non fuisse subiect&#x0169; Ro-
manis, & in L. 2. C. de Offic. Præfe. Præ-
tore&#x0303; Affricæ dicit Imperator, pace&#x0303; cum
Persis in perpetu&#x0169; confirmasse, & in L.
Post liminium. ff. de Captiuis fit mentio<marginalia>L. Post li-|min ium.</marginalia>
Regum, & populorum, qui liberi erant à
Romano imperio, id est, in quos Roma-
nus imperator non habebat potestate&#x0303;.</P>
<P>  Alter ergo sensus illius sententię esse<marginalia>5.|2. Se&#x0303;sus præ|dictæ sente&#x0303;-|tiæ.</marginalia>
peotst, vt saltem post Christi aduent&#x0169; Im
perator habeatvniuersale&#x0303; iurisdictione&#x0303;
legislatiuam in totum orbem, non iure
sanguinis, belli, aut alio humano titulo,
sed speciali institutione Christi. Et hoc
etiam sentit Bart. in Extrauag. Ad repri-
mendum, verb. totius orbis, & Castald. d. q.
52. num. 10. & sequent. Sed in hoc etiam
sensu illa sententia probabilis non est.
Quia nec talis institutio est immediatè<-P>@@

<-P>à Christo, nec per Pōtificem. Prior pars<marginalia>Reijcitur e|tiam 2 sen|sus prædi-|ctæ senttn-|tiæ.</marginalia>
patet ratione suprà facta, quia Christus
nullibi contulit immediatè, & per se te&#x0303;-
porale rer&#x0169; dominium, aut iurisdictio-
onem hominibus; ergo nec Imperatori
illam tribuit. Vbi enim est vestigium ali
quod talis institutionis, vel in Scriptura
vel in Ecclesiastica traditione? In his au
tem rebus (vt dixi) quæ supernaturales
sunt, nihil credendum est, quod diuinit&#xA770;
reuelatum nnn sit, & sufficienter nobis
propositum. Vnde manifestum est, post
Christi ascensionem, & Euangelij præ-
dicatione&#x0303; non statim defecisse reliqua
terrena regna, vel imperia. Neq&#x0301;; Impe-
ratorem Romanum cæpisse latius domi
nari, quā antea imperarat. Neq&#x0301;; Regem
Persarum v. g. vel Reges Indor&#x0169;, aut Ia-
ponior&#x0169;, vel Chinæ, vel alios similes suā
supremam potestate&#x0303; temporalem amis-
sisse. Altera vero pars de institutione
mediata, & per Pontifice&#x0303; probatur ex di
ctis. Quia ostensum est, Christ&#x0169; non de-
disse Pontifici potestate&#x0303; directā in tem-
poralibus; ergo nec Pōtifex ipse potuit
illam per se conferre, quia nō potest al-
teri iurisdictionem communicare, quā
à Christo nō recipit. Potestas autem in-
directa, quam Pontifex habet circa te&#x0303;-
poralia, eadem est c&#x0169; spirituali, vt osten
dimus; sed Pontifex non communicat
imperatori spiritualem potestatem, vt
constat; ergo nec temporalem indire-
ctam. Et quanuis illam communicaret,
non esset potestas legislatiua directè in
materia ciuili, dequa sola potestate n&#x0169;c
tractamus.</P>
<P>  Sit ergo in primis certum, neq&#x0301;; Impe-<marginalia>6.|Null&#x0169; vn&#x0169;|homine&#x0303;ha-|bere pote-|statem vni-|uersāle&#x0303; ad|ferendas le|ges ciuiles|obligantes|vniuersum|orbem.</marginalia>
ratorem Roman&#x0169;, neq&#x0301;; aliquem vn&#x0169; ho-
minem, vel Regem habere potestate&#x0303; vni
uersalem ad ferendas leges ciuiles obli-
gantes vniuersum orbe&#x0303;. Rationes enim
factæ de Imperatore Romano, de quo-
cumq&#x0301;ue alio Rege, vel Principe huma-
mano procedunt maiori efficacia. Neq&#x0301;;
vllus auctor est, qui de alio principe
extra Romanum Imperatorem id co-
gitauerit, quia de cæteris nulla esse po-
tuit suspicionis vmbra. Nec vero pro
Imperatore Romano quidquam faci-
unt quæ ex Euangelio afferuntur. Nam
in primis in verbis Lucæ secundo, illa
particula. Vniuersus orhis, non significat
vniuersum terræ ambit&#x0169;, aut omnes ho
mines, aut regna, quę in illo cōtine&#x0303;tur,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0227.jpg/>
@@1@<SE227>220 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>quia constat, nec totum orbe&#x0303; in hoc sen
su fuisse descriptum, nec edictum Cæsa-
ris missum fuisse ad Indos, vel aliàs gen-
tes, in quibus Præfectos, & Pręsides Au-
gustus non habebat. Significatur ergo
ibi nomine totius orbis (vt omnes expo
n&#x0169;t) per Synecdoche&#x0303; pars illa orbis prę-
cipua, & notissima, & maxima, cui Impe
ratores Romani dominabantur, & per
Antonomasiam, orbis appellatur. Vel
vt ait Hieronym. Isai. 13. Idioma est sanctæ<marginalia>Hieron.|Isaias 13.|Dan. 2. 4.|& 5.</marginalia>
Scripturæ, vt omnem terram illa significet pro-
uincia, de qua sermo est. Exe&#x0303;pla sunt freque&#x0303;-
tia Daniel. 2. 4. & 5. & sæpe aliàs. Verba
aute&#x0303; Christi ex alio loco citata ad sum-
m&#x0169; probant Regibus soluenda esse tri-
buta debita; non vero probant vni Cę-
sari debuisse omnes homines totius m&#x0169;
di tribut&#x0169;, sed eos tant&#x0169;, qui illi subiecti
erant. Addo neq&#x0301;; ibi docuisse Christum
imperi&#x0169; Cęsaris in Iudęos fuisse legiti-
m&#x0169;, & iust&#x0169;: nam ab ea quæstione absti-
nuit, generatimq&#x0301;; respōdit, reddendum
esse Cæsari quod ei debebatur, id est, si-
quid ei debetur, vel quod ei debetur iu-
re, aut facto. Nam (vt bene ait Soto lo-
co citato) Christus sol&#x0169; ius naturæ non<marginalia>Sotus.</marginalia>
peculiare ius Romanor&#x0169; Imperatorum
declarauit. Et ideo licèt ex illis verbis
recte colligatur legitimis principibus
soluenda esse iusta tributa: nihilominus
inde non cōstat, quale fuerit ius Impera
tor&#x0169; Romanor&#x0169; in Iudæos. Vnde licet
admittamus fuisse legitimumquia licet
magna ex parte &#xA751; tyrannide&#x0303; inceperit,
postea nihilominus cōsensione populo-
r&#x0169;, & legitima successione, vel electione
à subditis acceptata firmatum est) nun-
quā tame&#x0303; in totum orbem dilatat&#x0169; est.</P>
<P>  Tertius sensus illius sente&#x0303;tiæ esse pos<marginalia>7.</marginalia>
set, vt saltem Imperator Christianus ha
beat iurisdictione&#x0303; hanc vniuersalem ad
ferendas leges ciuiles in vniuers&#x0169; Chri-
stian&#x0169; orbem, seu in vniuersā Ecclesiam
vbic&#x0169;q&#x0301;; fuerit diffusa. Quā iurisdictione&#x0303;
habuerit, non iure belli, aut electionis,
sed institutione Romani Pōtificis, & po-
steá per electionem legitimā iuxta rit&#x0169;
ab eadem Sede Apostolica ordinatum.
Et hic sensus videri potest verisimilior.
Primò quia jura Canonica hoc indicāt:
cōstitu&#x0169;t enim Pōtifice&#x0303; & Imperatorem
tāquā duo suprema capita Ecclesię, vn&#x0169;
in spiritualibus, & alium in te&#x0303;poralibus.<marginalia>Ca. Solitæ.</marginalia>
Vnde in cap. Solitæ, de Maior. & obedien<-P>@@

<-P>tia cōparantur Soli, & Lunæ, & in capit.<marginalia>Cap. Duo</marginalia>
Duo. 96. dist. Mundus dicitur principali-
ter regi auctoritate sacra Pontificum,
& regia potestate. Vnde Hieron. cap. In<marginalia>Hieron.|Ca. In api|bus.</marginalia>
apibus, 7. q. 1. in omni ordine dicit esse de
bere principem vnum, & subdit Impera-
tor vnus. Sec&#x0169;dò fauent iura Ciuila Chri-
stianor&#x0169; Imperatorum: nam in Leg. 2. de
Veteri iure enucle. in fine ait Iustinian.<marginalia>Iustinian.</marginalia>
Tertia pars totius mundi accreuit nobis, post Eu-
ropam enim, & Asiam, tota Lybia nostro impe-
rio adiuncta est. Vnde in L. Cum mult{a}. C.<marginalia>Lex cum|mult{a}.|Extraugās|ad reprime&#x0303;|dum.</marginalia>
de Bon. quę liber. Imperialis (inquit) fortu-
na omnes super eminet alias. Et in Extrauagā
ti. Ad reprimendum, inprincipio, Romanum
imperium (ait) in cuius tranquillitate totius or-
bis (vtiq&#x0301;ue Christiani) regularitas requiescit.
Tertio suadetur hoc maxime quia con-
stat, Imperatoriam dignitatem, vt nunc
est in Ecclesia, à s&#x0169;mis Pontificibus esse
institutā, & ex vi illius Imperatores esse
suprà omnes Reges, & principes Eccle-
się; ergo habet iurisdictionem tempora-
lem in totam Ecclesiam. Maior patet ex<marginalia>Translatio|imperij à|græcis ad|germanosà|Pōtifice fa|cta.</marginalia>
trànslatione imperij, quæ à Græcis ad
Germanos per Pontificem Romanum
facta est, vt constat ex Clement. Romani,
de Iur. iur. vbi etiam dicitur, Imperato-
rem à Pontifice accipere approbatio-
nem, vnctionem, conseruationem, & co-
ronationem. Idem sumitur ex capite.
Venerabilem, de Electione vbi etiam di-
citur electores imperij à Sede Apostoli-
ca habere ius elige&#x0303;di, & Glossa ibi verb.
In Germanos, addit, Sic ergo regnum mundi
translatum est ad Teutonicos, & alia, quæ la-
tè prosequitur, sentiens, ex tunc Impe-
ratores Orientis non fuisse verè Impe-
ratores. Vnde probatur cōseque&#x0303;tia pri-
mi argume&#x0303;ti cum minori, quia seclusa
iurisdictione, & dominio, nihil habet
dignitas imperatoria, in quo Regiam
excellat.</P>
<P>  Nihilominus dicend&#x0169; est, etiā in hoc<marginalia>8.|Sente&#x0303;tia au|ctoris.</marginalia>
sensu Imperatore&#x0303; Roman&#x0169; non habere
potestate&#x0303; legislatiuā in totā Ecclesiam
nec iurisdictione&#x0303; immediatā in omnes
Ecclesiæ &#xA753;uincias, quę ad hoc sufficiat.
Probatur primo de toto imperio Orie&#x0303;-
tis provt fuit sub Imperatorib&#xA770; Gręcis,
& Christianis post translatione&#x0303; Imperij
occidentalis ad Græcos. Nā Irene, quæ
t&#x0169;c imperabat, post coronatione&#x0303; Caro-
li Imperatrix Orientalis māsit, & ad illā
Pontifex, & Carolus legatos miser&#x0169;t ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0228.jpg/>
@@1@<SE228>Cap 7. An sit Imperatori potestas legislatiua in totā Eccles. 221
<duolan 2><-P>pace&#x0303; inter vtr&#x0169;q&#x0301;; imperi&#x0169; conseruād&#x0169;.
Et quanuis pòsteà multi ex Orientali-
bus fuerint tyranni, & alij hęretici, ni-
hilomin&#xA770; qui fuer&#x0169;t ritè electi, & catho-
lici, vt legitimi Imperatores habiti s&#x0169;t,
etiam à Romanis, neq&#x0301;ue vnquam Impe-
rator Occidentalis ius imperij in Ori-
entem sibi vendicauit, aut attribuit, vt
ex omnibus historijs constat. Secundò
idem est manifestum de principibus, &
regibus, si qui forte extra ditionem Ro-
mani imperij regnantes ad fidem con-
uer si sunt: vt sunt nunc Iaponij, & alij in
India, & possent esse plures vt Rex Chi-
næ, &c. In hos enim nullum ius dominā-
di, vel imperandi habet Romanus Impe
rator, solum quia Ecclesię membra sunt
quia nulla est ratio, vel titul&#xA770; subiectio-
nis temporalis; sicut ergo antea non e-
rant subditi, ita etiam neq&#x0301;ue post con-
uersionem.</P>
<P>  Tertiò id probatur de Regibus Chri-<marginalia>9.</marginalia>
stianìs intra fines antiqui imperij ex-
istentibus: nam inter illos multi sunt su-
premi in temporalibus; ergo in illos, &
eorum regna non habet Imperator iu-
risdictione&#x0303;, nec potest eos suis legibus
obligare. Consequentia clara est, quia
repugnat esse supremum, & esse subdit&#x0169;
in eodem ordine iurisdictionis. Ante-
cedens patet, primum in terris ipsis te&#x0303;-
poraliter subiectis Pōtifici: ibi enim ip-
se habet supremam iurisdictionem tem<marginalia>Barthol.</marginalia>
poralem directam, & ita Barth. in dicta
Extrauag. Ad reprimendum, saltem illam
parte&#x0303; orbis Christiani excipit. Deinde<marginalia>Cap. Per|venerabile&#x0303;|Glossa.</marginalia>
de regno Galliæ ex cap. Per venerabilem,
Qui filij sint legitimi, vbi dicitur Rex
Galliæ superiore&#x0303; in te&#x0303;poralibus non re-
cognoscere. Et licet Glossa ibi dicat, in-
telligend&#x0169; id esse de facto; repugnare vi
detur textui: nā inde infert Pōtifex, sine
iuris alterius læsione, potuisse se subdere al
teri, quā Imperatori, quod nō ita esset,<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
si esset iure Imperatori subiectus. Et ita
Glossā illā meritò cōte&#x0303;nit Tiraquel. de<marginalia>Couar.|Regulapec|catum.</marginalia>
Iure Primog. q. 7. opin. 4. n. 20. & 21. Ide&#x0303;
est cert&#x0169; de Rege Hispaniæ, vt ostendit
Couar. in Regula Peccatum, 2. p. §. 9. n. 9.
ex triplici titulo, scilicet, iure belli con
tra Saracenos gesti, iure pręscriptionis
& consuetudinis antiquissimę, & iure
Pōtificiæ cōcessionis, & ibi refert plu-<marginalia>Castald.</marginalia>
res alios auctores. Ide&#x0303;q&#x0301;; fere habet Ca-
stald. tract. de Imper. q. 53. n. 6. 13. & 14.<-P>@@<marginalia>Cabed.</marginalia>

<-P>Et Cabed. tom. 1. decis. 211. n. 3. dicens,
Reges Hispaniæ habere iura imperij.
Ide&#x0303; alij doce&#x0303;t de Rege Angliæ, & signifi-
ca{t$} in ca. Causā, 2. Qui filij sint legitim.
& in cap. Nouit, de Indis. Respublica etiā
Veneta eode&#x0303; iure vti dicitur, & fortasse
alia regna; ergo manifestum est non ha-
bere Imperatorem supremam iurisdi-
ctionem temporalem ad ferendas le-
ges ciuiles obligantes Vniuersam Ec-
clesiam.</P><marginalia>10.</marginalia>
<P>  Quartò est ratio à priori, quia Impe-
rator etiā Romanus nō habet directam
iurisdictione&#x0303; te&#x0303;porale&#x0303; à Pōtifice; ergo
multò min&#xA770; potest illā habere in vniuer-
sam Ecclesiā. Cōseque&#x0303;tia est clara. quia
aliunde illā non habet vt ostensum est.
Antecede&#x0303;s aute&#x0303; patet ex dictis, quia Pō-
tifex non habet à Christo iurisdictione&#x0303;
te&#x0303;porale&#x0303; nec in vniuers&#x0169; orbem; nec in
vniuersā Ecclesiā, neq&#x0301;; in aliquā parte&#x0303;
eius ex vi iuris diuini: nā regn&#x0169; tempo-
rale, quod n&#x0169;c habet, iure humano obti
nuit, vt cōstat; ergo nō potuit tale&#x0303; iuris
dictione&#x0303; directā Imperatori cōferre &#xA751;
Pōtificiā potestatem, sed solum potuit
illud imperium, quod antea erat, ab vna
persona in aliam transferre. Vnde hoc
sensu verissimum est, Regiam potesta-
tem etiam in Ecclesia nō ducere Origi-
nem à Sacerdotali, vt latè, & benè con-<marginalia>Vuald.</marginalia>
firmat Vuald. lib. 2. Doctr. fidei cap. 78.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue iura canonica in contrarium<marginalia>11.|Responde-|tur opposi-|tæ sente&#x0303;tiæ|argume&#x0303;tis.</marginalia>
adducta aliquid probant: nā in ca. Solitæ,
quando fit comparatio ad Solem, & Lu-
nam, non est sermo de Imperatore, sed
de Regia potestate: sic enim dicitur ibi.
Ad firmamentum vniuersalis Ecclesiæ fecit
Deus duo magna luminaria, id est, duas instituit
dignitates, quæ sunt Pontificialis auctoritas, &
regalis potestas. Quod potest rectè intelli-
gi de regali potestate secundum se, siuè
sit in vna persona respectu totius Eccle
siæ, siué in multis respectu diuersarum
partium Ecclesiæ. Vnde paulò anteà
loquendo de Imperatore solum dicitur,
Præcellit in temporalibus eos, qui ab eo suscipi-
unt temporalia. Similiter etiam in cap. Duo
sunt. Sermo est de regia potestate, non
de Imperatore. Vnde statim in plurali
de Regibus dicitur, esse subditos sacer-
dotibus, quipro illis sunt rationem red-
dituri. Deniq&#x0301;ue ca. In apibus, sol&#x0169; probat,
in vnoquoquè regno debere esse vnum
principem supremum, siue ille sit Impe-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0229.jpg/>
@@1@<SE229>222 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>rator, siue Rex. Ad leges ciuiles respō-
deo in dicta L. 2. de Veter. iur. enucle.
Imperatore&#x0303; loqui de m&#x0169;do, & partibus
eius per Synecdoche&#x0303;: nā ex alijs legibus
eiusdem Imperatoris, constat, non ha-
buisse sub potestate sua omnes Ecclesię
prouincias, quæ iam erant in mundo, &
partibus eius, vt suprà allegatum est. Vt
autem Imperialis fortuna tunc dicere-
tur super aliàs eminere, satis super q&#x0301;ue
erat, quod amplissimā, & supremam iu-
risdictionem exercebat in maiore&#x0303; par-
tem mundi omnibus cognitā. Et ob eā-
dem pote&#x0303;tiam, & protectionem specia-
lem Ecclesiæ, quæ ad illum semper per-
tinuit, dicitur etiam requiescere orbis
Christiani regularitas, id est, pax, & de-
fensio, ac debitus ordo.</P>
<P>  Ad tertium in s&#x0169;ma negatur minor,<marginalia>12.|Quid habe-|at Impera-|tor ex trans|latione im-|perij.</marginalia>
quatenus dicit, per translationem impe
rij auctoritate Pontificia factam, Impe-
ratore&#x0303; esse constitut&#x0169; supra omnes re-
ges Christianos, propria superioritate
iurisdictionis, præsertim ordinariæ, & le
gislatiuæ, sed ad summ&#x0169;, obtinuisse spe-
ciale&#x0303; gradum honoris, & dignitatis ex
speciali coniunctione ad Apostolicā se-
dem, eiusq&#x0301;; concessionem. Itaq&#x0301;; Impera-
tor Occidentis postquā facta est transla
tio, & diuisio Imperij, non c&#x0153;pit habere
maiorem iurisdictionem temporalem,
ac directā, quam habeant Imperatores
Orie&#x0303;tales in occide&#x0303;tisprouincias, quia
nec Pōtifex illam maiorem iurisdictio-
nem temporalem contulit, nec cōferre
poterat. Primum patet ex iuribus alle-
gatis, & ex historijs; quę solum asserunt,
Papam Leonem III. trāstulisse imperi&#x0169;,<marginalia>Leonem 3.|transtulisse|imperi&#x0169; in|Carolum|Magnum.</marginalia>
& in illo primum constituisse Carolum
Magnum; transferre autem sol&#x0169; est, do-
minium, quod Irene v. g. habebat in ter-
ris imperij Occidentalis, ablatum ab ea
fuisse, & collat&#x0169; Carolo, vt perpetuo in
Occidentali Imperatore, elige&#x0303;do iuxta
mod&#x0169; à Pontificibus ordinand&#x0169;, perma
neret; ergo ex vi illius transsationis nō<marginalia>Pōtifex nō|potest &#xA753;suo|arbitriomu|tare regna,|sed sol&#x0169; quā|do bon&#x0169; spi|rituale id|petit.</marginalia>
est auct&#x0169; illud imperium quoad iurisdi-
ctionem temporale&#x0303;, & directā in eas &#xA753;-
uincias Ecclesiæ, in quas antea illam nō
habeat. Sec&#x0169;d&#x0169; aute&#x0303;, scilicet, hoc aliter
fieri non potuisse, patet, quia Pōtifex nō
potest pro suo arbitrio mutare regna,
vel subijcere te&#x0303;poraliter ea, quæ libera
sunt, sed sol&#x0169; quādo ratio spiritualis bo
ni id postuler &#xA751; supremā potestate&#x0303; spiri-<-P>@@

<-P>tuale&#x0303;, quæ hoc modo ad te&#x0303;poralia exte&#x0303;-
ditur. Tunc ante&#x0303; nulla erat ratio mutā-
di ordinem iurisdiction&#x0169; temporalium
regnorum, nec subijciendi imperatori
règna libera, siquę erant; ergo non est
verosimile potuisse tunc Pontificem tā-
tam mutationem facere, multoq; minus
credibile est, id fecisse.</P>
<P>  Imò existimo, ex vi illius trāslationis<marginalia>13.</marginalia>
non fuisse additam immobilitate&#x0303; (vt sic
dicā) dominio te&#x0303;porali, seu iurisdictio-
ni Imperatoris. Ac subinde fieri etiam
potuisse, vt post illa tempora regna ali-
qua, quæ tunc nō erant omnino libera,
fuerint libera effecta, vel per ius belli,
vel per legitimā præscriptione&#x0303;, vel cer-
tè per ipsor&#x0169; Pontificum concessionem
ex iusta, & rationabili causa factā. Quia
temporalis imperij iurisdictio de se sub
iecta est his mutationibus, & per solam
translatione&#x0303; non est immobilior facta,
quia in iurisdictione, vel in dominio nō
est aucta, nec in se variata, sed sol&#x0169; in ap
plicatione ad tale&#x0303; personā, & ad tale&#x0303; mo
d&#x0169; successionis. Accessisse aute&#x0303;videtur
Imperatori quidam honoris, & dignita-
tis gradus, qui licet simpliciter te&#x0303;pora-
lis sit, indirectè participiat excelle&#x0303;tiam
spiritualis ordinis per habitudinem ad
Pontificiam dignitate&#x0303;. Quia specialiter
ordinatus est, vt sit protector, & defe&#x0303;sor
Ecclesiæ, & Pōtificiæ dignitatis, & ideo
specialiter coniungitur Pontifici, & ab
eo inungitur, cōsecratur, & coronatur.
Et fortasse in ordine ad eum fine&#x0303; defen-
dendi Ecclesiam, aliquā auctoritate&#x0303; ha-
bet conuocandi, vel mouendi principes
catholicos, vel etiā similem auctorita-
te&#x0303; habet ad componendas, & dirime&#x0303;das
dissensiones inter illos, vbi ad vitanda
bella, & dāna Ecclesię necessarium fue-
rit. Sed siquid habet huiusmodi, à Ponti-
fice id participat, pertinetq&#x0301;; ad indire-
ctā potestate&#x0303; quasi ministerialem, & vi-
cariam Pontificis, non ad directā te&#x0303;po-
ralem iurisdictione&#x0303;: & ita in vsu talis au
ctoritatis semper à Pōtifice pe&#x0303;det; imò
sine interuentu Pontificis credo esse val
dè inefficace&#x0303;, & vix posse obligationem
inducere: in qua re vsui, & consuetudini
stand&#x0169; erit. Hęc vero auctoritas quid-
quid de illa sit, nō sufficit ad propriā iu-
risdictionem te&#x0303;poralem directā, nec ad
leges ciuiles ferendas, quod nunc tra-
ctamus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0230.jpg/>
@@1@<SE230>Cap. 8. Corollaria ex superiori doctrina. 223
<duolan 2><Z>CAPVT VIII.
Corollaria ex præcedenti doctrina, quibus pote-
stas imperatoris, & legum ciuilium iuris
communis magis explicatur.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X dictis concluditur primò, Im-<marginalia>1.|Imperato-|rem per su|as leges ob|ligare posse|tantum im|perio Rom.|subiectas|terras.</marginalia>
peratorem quidem posse leges ci
uiles condere; non tame&#x0303; posse per
illas obligare totam Ecclesiam, sed tā-
tum prouincias imperio Romano sub-
iectas. Prior pars certa est apud omnes
quia Imperator in suis terris est prin-
ceps supremus quoad iurisdictionem
temporale&#x0303; directam: ergo maximè fer-
re potest leges ciuiles. Et hoc constat
ex iure communi Cæsareo, quod aucto-
ritate imperatorum institutum est: ean-
dem enim auctoritatem habet nunc Im
perator in terris sibi subiectis, quam
olim habebant Imperatores in suo la-
tiori imperio: Imperator autem non so
lum hanc potestatem habuit, sed etiam
illi Deus leges subiecit, eum&#xE8BF;&#x0301; legem animatam
constituit, vt dicit Iustinian. in Authenti-
ca de Consulibus circa finem. Imò in l.
2. C. de Veter. iure enucle. Soli imperiali
auctoritati (ait) leges condere, & interpretari
esse conceßum. Et idem ferè habet in l. 1.
& vlt. C. de Legib. Loquitur tamen in
ordine ad populos sibi subiectos (vt sę-
pissimè alijs locis declarat) nam in suo
imperio se tantum agnoscebat in tem-
poralibus supremum; eadem ergo po-
testas nunc est in Imperatore cum ea-
dem proportione. Vnde facilè etiam
patet altera pars ex dictis: nam osten-
sum est, non habere Imperatorem Ro-
manum propriam iurisdictionem tem-
poralem in vniuersam Ecclesiam; ergo
non potest totam illam suis legibus ob-
ligare, sed tantùm prouincias sibi sub-
iectas.</P>
<P>  Quod siquis quærat, quænam sint hæ<marginalia>2.|Prouinci-|assubiectas|imperio in|dupliciesse|differentia.</marginalia>
prouinciæ nunc subiectæ imperio. Res-
pondeo, in duplici esse posse differentia,
quædam sunt, in quibus ipse immediatè
dominatur, ita vt nullum alium recog-
noscant proximum principem, siue sub
nomine Regis, siuè ducis, vel alio simili,
sed immediatè soli Imperatori pareāt
tanquā supremo principi. Et in his ter-
ris non sol&#x0169; obligant imperiales leges;
verum etiā nullæ aliæ habere vim pos-
sunt, nisi ab ipso Imperatore confirma-<-P>@@

<-P>tæ sint, quia ibi solus ipse habet summā
potestatem, quæ ad ferendas leges ciui-
les necessaria est, vt in capite sequenti
amplius explicabimus. Aliæ sunt pro-
uinciæ, seu terræ Imperatori quidem
subiectę tanquam supremo principi, nō
tamen tanquam immediato domino;
cuiusmodi esse dicuntur multi ducatus,
Marchionatus, Comitatus, vel quolibet
alio nomine nuncupentur, Germaniæ,
& Italiæ. Nam sunt quidem proprij do-
mini, & principes cum potestate quo-
dammodo regia. Nam leges proprias
ferre possunt, monetam cudere, & in-
terdum etiam bellum indicere; & nihi-
lominus Imperatorem recognosc&#x0169;t vt
supremum dominum, vel iure feudi, vel
alio simili: quia vel ab Imperatore sub
illa conditione principat&#x0169; acceper&#x0169;t,
vel consuetudine introducti sunt cum
illa recognitione, & subiectione. Et in
his prouincijs obligant etiam leges Im-
peratorum, quanuis non solę, quia etiā
possunt habere proprias leges à suis
proprijs principibus latas, quia suppo-
nimus habere potestatem gubernatiuā
suo modo supremam quoad immediat&#x0169;
regimen suarum terrarum, & ita quoad
hoc æquiparantur regibus iuxta dicen-<marginalia>An princi|pes impe-|rio subiecti|suis legib&#xA770;|poßint de-|rogare Im-|peratorijs.</marginalia>
da capite sequenti. An verò isti princi-
pes subiecti imperio, possint suis legi-
bus derogare Imperatorijs legibus, ex
modo donationis, vel ex consuetudine
colligendum est. Vtroque enim modo
potuerunt huiusmodi principatus con-
cedi ab Imperatoribus, vel consuetu-
dine, & quasi præscriptione introduci,
scilicet, vel cum obligatione parendi
legibus Imperatorum, ita vt proprias
condere possint per modum additio-
nis, non per modum derogationis, vel
certè cum potestate derogandi illis, so-
lumq&#x0301;ue cum obligatione illas seruan-
di, quandiu per proprias derogatæ non
fuerint. Qualis autem fuerit concessio-
nis modus, vsu ipso maximè constare
posse videtur.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hinc obiter intelligitur, in qui-<marginalia>3.|Quibus in|terris obli-|gant leges|ciuiles iu-|ris commu|nis.</marginalia>
bus prouincijs, seu terris Ecclesię obli-
gent leges ciuiles, quæ iuris communis
dicuntur, & in corpore iuris ciuilis cō-
tinentur, solamq&#x0301;ue imperatoriam au-
ctoritatem habent. Dicendum est enim
per se, & ex vi talium legum tantum ob-
ligare in terris Imperij, altero ex duo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0231.jpg/>
@@1@<SE231>224 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>bus modis declaratis. In regnis autem
supremis, quæ proprios habent princi-
pes supremos non recognoscentes su-
periorem in temporalibus per se, & ex
vi sua non obligant: propter rationem
factam; quia iurisdictio Imperatorum
ibi non obligat, & extra territori&#x0169; ius
dicenti impunè non paretur. Et ita in
paucis prouincijs Christianorum ser-
uatur ius ciuile, vt latè refert Gigas<marginalia>Gigas.</marginalia>
tract. de Crim. læsæ maiest. lib. 3. q. 23.
n. 17. & sequentib. Poterunt autem ta-
les leges obligare, quantum per leges
talium regnorum acceptatæ fuerint.
Sic enim in terris subiectis Pontifici in
temporalibus ius ciuile seruatur, vbi
canonicum defuerit, nō vi sua, sed quia
Pontifices ita voluerunt, cap. 1. de No-
ui oper. nunc. Qui textus non de causis
temporalibus, sed de Ecclesiasticis lo-
quitur, & quoad hoc seruari debet in
tota Ecclesia, quia in his causis vbiquè
subiecta est iuri canonico, & ita etiam
vti debet ciuili, quatenus ibi est cano-
nizatum, & fauet cap. Si adiutorium, dist.
10. In causis autem merè temporalibus
solum habebit locum ius illud in terris
temporaliter subiectis Ecclesiæ. Sic e-<marginalia>Ius ciuile|ex vi su{a}|non obligat|in Lusita-|ni{a}.</marginalia>
tiam in hoc regno Lusitaniæ, quod eis-
dem titulis supremum est, quibus reg-
num Hispaniæ, ius ciuile per se non ob-
ligat, eiq&#x0301;ue per leges regni derogari
potest, ac sępe derogatur: vbi autem de-
est lex regni, seruatur ciuile, non vi sua,
sed ex ordinatione propria eiusde&#x0303; reg-
ni, vt habetur lib. 3. Ordin. tit. 64.</P>
<P>  At verò in regno Galliæ aliter ser-<marginalia>4.|Leges ciui|les absolu-|tè non sunt|in vsu in|Galli{a}.|Honor.|Bald.</marginalia>
uatur, quia non solum ius propri&#x0169; præ-
fertur ciuili, sed absolutè leges ciuiles
non sunt in vsu, vt testatur Honor. 3. in
cap. Super specula, de Priuil. dicens, In Frā-
cia, & nonnullis prouincijs laici Romanor&#x0169; Im-
perator&#x0169; legibus non vtuntur. & tradit Bald.
cap. vlt. de Constit. circa finem. Idemq&#x0301;;
in Hispania expressè cautum est legibus
regni Part. 1. tit. 1. l. 15. & clarius Part.
3. tit. 4. l. 6. ibi, Por las leys deste libro, e non
por otras, quibus locis id notat Gregor.<marginalia>Greg. Lop.|Palac.</marginalia>
Lop. & refert Palacium Rubi. dicente&#x0303;,
Hispanos olim constituisse, vt qui leges
Imperatorum allegaret, capite plecte-<marginalia>Oldrad.|Ioā. And.|Vargas.|Salcedo.</marginalia>
retur. Quod etiam Oldra. cons. 69. Ioān.
Andr. & alij referunt Gigas. suprà, &
Vargas, & Salced. infrà citandi. Item in
l. 1. Tauri refertur Antiqua lex Regis<-P>@@

<-P>Alphonsi, quæ ibi confirmatur, & reno-
uatur, in qua declaratur, quo ordine, &
modo iudicandum sit per proprias le-
ges Hispaniæ, nullaq&#x0301;ue ratio habetur
iuris ciuilis in ratione legis, ac iuris.
Additur verò ibidem, permitti nihilo-
minus in Hispania, leges ciuiles in pu-
blicis academijs doceri, & interpreta-
ri propter earum eruditionem, & sapie&#x0303;-
tiam, non quia per illas iudicandum sit.
Et in l. 2. Tauri adduntur illa verba, per
leges regni, & non per alias iudicand&#x0169;
esse, & omnia hæc nouissimè confirmā-
tur in noua Recopilatione l. 1. ante li-
brum. 1. & lib. 2. l. 1. & 2. Ex quibus legi-
bus manifestum est, leges ciuiles in His-
pania non habere vim legum, quatenus
leges positiuæ sunt. Et ita si irritant cō-
tractum, qui per leges Hispaniæ non est
irritus, talis contractus in Hispania nō
erit irritus, vel si pro delicto imponunt
p&#x0153;nam, quam non imponunt leges His-
paniæ, non tenebitur iudex ex rigore
legis illam p&#x0153;nam imponere, sed vti po
terit prudenti arbitrio, idemq&#x0301;ue est in
alijs dispositionibus, quæ pendent ex
potestate iurisdictionis, & voluntate
Principis. Quatenus verò illæ leges in
multis continent, & declarant ipsam
naturalem legem, seruandæ erunt in vi
legis naturalis, non in vi legis humanæ,
vt rectè notauit Gregor. Lop. suprà ex
Panormit. in cap. Ecclesia Sanctæ Mariæ,
de Constit. Ite&#x0303; quanuis non contineant<marginalia>Cap. Ec-|clesia san-|ctę Mariæ.</marginalia>
naturalem obligatione&#x0303;, nec etiam per
se obligent, deseruire possunt per mo-
dum exemplarium ad imitandam pru-
dentiam, & æquitatem, quam frequen-
tius continent, siue in taxandis p&#x0153;nis,
siuè in interpretandis testamentis, in
coniecturanda mente defuncti, & simi-
libus.</P>
<P>  Add&#x0169;t verò aliqui, consuetudine re-<marginalia>5.|An seruā-|d&#x0169; vnquā|necessariò|i&#xA770; ciuile in|Hispania.</marginalia>
ceptum esse in Hispania, vt ius ciuile
seruetur, vbi leges regni desunt. Ita te-
net Burgos de Paz in l. 1. Tauri. n. 520.
vbi etiam Anton. Gom. n. 10. sentit, le-
ges ciuiles habere vim legis in Hispa-
nia, deficiente lege regni; non tamen af-
fert ius in quo id fundetur, nec consue-
tudinis mentionem facit, sed tantum
ait esse communem opinionem. Re ta-
men vera non habet sufficiens funda-
mentum: nam constat ex dictis, illas le-
ges ex vi suæ originis non habere vim<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0232.jpg/>
@@1@<SE232>Cap. 9. Apud quos sit potestasconde&#x0303;di leges ciu. inter fideles. 225
<duolan 2><-P>in Hispania. Constat etiam non accepis
se illam ex vi alicuius legis Hispaniæ,
imò per illas exclusas esse, vt allegatum
est. De consuetudine autem sufficiente,
quæ, consentientibus Regibus, vel scie&#x0303;-
tibus, & tacentibus, introducta sit, non
constat. Præsertim cum nouissimè per
Philippum II. renouatę in hac parte sint
superiores leges. Nec sufficit, quod iu-<marginalia>Philipp. 2.</marginalia>
dices in similibus casibus frequentius
iudicent per leges ciuiles: nam creden-
dum est, id facere imitatione, non obli-
gatione. Non credo tamen esse consue-
tudinem puniendi alique&#x0303; propter trās-
gressionem talium legum, si actus non
sit, vel contra legem naturalem, vel cō-
tra leges regni. Et eadem ratione non
debent, nec possunt iudices irritare cō-
tractum aliquem, eo quod sit cōtra ius
ciuile, si non sit irritus per leges regni,
vel iure naturæ, aut mereatur irritari.
Et ita sensit Gregor. Lopez suprà, &<marginalia>Greg. Lop.|Vargas.|Bern. Diaz|Salzedo.</marginalia>
Francisc. Varg. tract. de Potestate Pon-
tific. Axioma. 7. n. 10. Bernard. Diaz in
Pract. q. 144 circa finem, vbi Salzed. lit.
C. alios allegat.<marginalia>6.|Dubi&#x0169; inci|dens.</marginalia>
<P>  Ex quibus tandem potest definiri du-
bium, quod in fine capitis præcedentis
huc remisimus, an in regnis non subie-
ctis temporaliter Papæ, nec Imperio,
sequendum sit ius Pontificium in ma-
teria merè ciuili, seu temporali; vel Im-
periale, in casibus, qui per propri&#x0169; ius
regni decidi non possunt. Et per vtr&#x0169;q&#x0301;;
illud ius diuerso modo deciduntur. T&#x0169;c
enim ius Pontificium sequendum esse
tenuit Ioan. Lupus in Repetit. cap. Per<marginalia>Lupus.</marginalia>
vestras, de Donat. inter vir&#x0169;, & vxor. in
Rubr. seu introductione, quem refert, &<marginalia>Greg. Lop.|Salzedo.</marginalia>
sequitur Gregor. Lop. in l. 8. tit. 14. par-
tit. 5. n. 2. & Salzed. suprà referens plu-
res alios Hispanos Scriptores. Verun-
tamen hoc intelligendum videtur per
modum consilij, & æquitatis. Nam ra-
tio obligationis, aut necessitatis nulla
potest assignari. Quia sicut in eo casu
absolutè non obligant in hoc regno le-
ges Imperiales, ita neq&#x0301;ue etiam Ponti-
ficiæ merè temporales, vt capite supe-
riori dictum est, & ex híc dictis c&#x0169; pro-
portione patet; ergo etiamsi vtrumq&#x0301;ue
ius Pontificium, & imperiale concur-
rant in eo casu, poterit vtrunq&#x0301;ue omit-
ti, & tertium arbitrium sumi; quia neu-
trum obligat: ergo etiam erit liberum<-P>@@

<-P>iudici eligere quod voluerit, si alterum
illorum imitari velit. Quin potius in le-
gibus huius regni Lusitanię cautum est,
vt in tali casu iudicium feratur iuxta
Imperiales leges, licèt Pontificiæ con-
trarium disponant, lib. 3. Ordinat. tit.
64. Imò additur ibi. §. 3. quod si in ali-
quo casu ius regni, & imperiale nihil
disponit, & per ius canonicum dispo-
nitur vno modo, per Glossas autem, &
interpretes legum ciuilium alio modo,
non sunt canonica iura præferenda; sed
Rex ipse consulendus. Igitur in his eue&#x0303;-
tibus, vel id seruandum est, quod iura
regni disponunt, vel si nihil disponitur,
liberum erit eligere, quod iuxta occur-
rentes circunstantias, rationi, & æqui-
tati magis consentaneum iudicabitur.</P>
<Z>CAPVT IX.
Apud quos sit potestas condendi leges ciuiles
inter fideles.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc quæstio expedienda ferè est<marginalia>1.</marginalia>
ex principijs positis in cap. 2. &
3. quia hæc potestas, prout est in-
tra Ecclesiam, eisdem modis, & titulis
obtinetur, quibus ex natura rei haberi
potest: nihil enim in hoc legimus, fuisse
à Christo Domino directè, & per se im-
mutatum, licèt indirectè, & per quandā
cōsequutionem aliquid speciale inter-
dum in Ecclesia fieri possit, vt ex dictis
in duobus capitibus proximè præce-
dentibus facilè intelligi potest.</P>
<P>  Primò ergo constat ex dictis, hanc<marginalia>2.|1. conclus.|Potestate&#x0303;|conde&#x0303;di le-|ges ciuiles|esse in om-|nibus regi-|bus supre-|mis c&#x0169; par|titione ac-|commoda.|D. Thom.|Bald.|Bart.|Nauar.|Arist.|August.</marginalia>
potestatem esse in omnibus regibus su-
premis cum partitione accommoda, id
est, in vnoquoq&#x0301;ue pro suo regno. Ita D.
Thomas. 1. 2. q. 90. art. 3. 22. q. 51. art. 2.
Canonistæ in cap. Ecclesia, de Constitut.
Barth. & alij in l. vlt. C. de Legib. Bald.
in cap. 1. de Constit. Nauarr. in cap. No-
uit, nota. 3. n. 110. Vnde D. Thomas. 2. 2.
q. 50. dixit, Principalem actum Regis
esse leges condere, & ideo (vt aduertit
in discursu illius articuli) eandem pru-
dentiam, quam Arist. 6. Ethic. cap. 8. le-
gislatiuam appellauit, vocasse propriā
prudentiam Principis, id est, regnatiuā,
lib. 3. Polit. c. 3. Prætereà hoc sensit Au-
gust. tract. 6. in Ioan. cum dixit. Diuinum
ius in scripturis habemus, humanum ius in legi-
bus Reg&#x0169;. Et infrà, Quia ipsa iura humana<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0233.jpg/>
@@1@<SE233>226 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>per Imperatores, & Reges seculi Deus di-
stribuit generi humano. Et refertur in cap.
1. dist. 8. Deniq&#x0301;ue colligitur hæc veritas
etiam ex modo loquendi Scripturæ, in
qua sæpe cum regia dignitate potestas
legislatiua cōiungitur. Prouerb. 8. Isai.<marginalia>Prouer. 8.|Isaias. 33.|1. Petr. 2.|Ratio à pri|ori.</marginalia>
33. & sumitur ex 1. Petri. 2. Siue Regi tan-
quam præcellenti. Ratio à priori est, quia
potestas regia, & suprema translata est
à tota communitate perfecta in per so-
nam regis, ita vt tota potestas regendi
communitatem, quæ in ipsa erat in Re-
gem transmissa fuerit; sed potestas le-
gislatiua per se primò, & ex natura rei
erat in communitate, vt suprà oste&#x0303;sum
est; ergo potestas Regia legislatiua est.
Et confirmatur, quia in republica, quæ
monarchicè regitur, necessaria est hæc
potestas; ergo maximè esse debet in su-
premo principe, & capite, vt argumen-
tatur Iustinianus in d. l. vlt. C. de Legib.</P>
<P>  Vnde fit, hanc conclusionem non so-<marginalia>3.</marginalia>
lum habere locum in illis Principibus
supremis, qui reges nominātur, sed etiā
in omnibus, qui non recognoscunt su-
periorem, quoad subordinationem te&#x0303;-
poralis iurisdictionis, siue Duces, siue
Comites, aut quolibet alio nomine vo-
centur, quia hęc potestas in iurisdictio-
ne consistit, & nulla maior requiri po-
test, quam suprema. De Principibus au-
tem Imperatori subditis iam diximus
capite præcedenti, habere posse hanc
potestatem, si iurisdictio in eo gradu
perfectionis illis data sit, & consuetudi-
ne, aut alio sufficienti modo id constet.
Idemq&#x0301;; cum proportione applicari po-
test ad Principes (si qui sunt) habentes
aliquo modo supremam potestatem in
aliquibus rebus, vt sunt, iudicia ferre,
ac terminare sine vlla appellatione, vel
supplicatione ad superius tribunal te&#x0303;-
porale, monetam cudere, &c. etiamsi in
alijs Regem aliquem recognoscunt, vt
superiorem, ac dominum, quia ab illo
fortasse sub ea conditione principatum
habuerunt. Nam hi etiam iuxta mod&#x0169;,
& conditionem potestatis acceptæ, vel
poterunt leges ferre, vel in hoc pende-
re à superiori Rege.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc sequitur secundò, etiam<marginalia>4.|2. conclus.</marginalia>
in Principe supremo esse hanc potesta-
tem eo modo, & sub ea conditione, sub
qua data est, & translata per communi-
tatem. Ratio est clara ex superius dictis<-P>@@

<-P>quia hæc est veluti conuentio quædam<marginalia>prædictam|potestatem|eo modosub|quo trāsla-|ta estper cō|munitatem|eße in prin|cipe.</marginalia>
inter communitatem, & principem, &
ideò potestas recepta non excedit mo-
dum donationis, vel conue&#x0303;tionis. Quis
autem ille modus fuerit, si scriptum nō
sit, ex consuetudine maximè colligend&#x0169;
est: nam ipsamet consuetudo solet esse
sufficiens ad dādam iurisdictionem; er-
go multò magis sufficiet ad modum il-
lius declarandum. Et iuxta hoc etiam
definiendum est, an requiratur consen-
sus populi ad ferdae&#x0303;s huiusmodi leges,
quando scilicet, populus per Reges gu-
bernatur. Nam per se loquendo, & iure
communi potestas legislatiua propriè
est in solo supremo Principe, vt constat
ex iuribus, & rationibus adductis: iuxta
consuetudinem autem requiri poterit
consensus populi saltem quoad accep-
tationem, de quo infrà videbimus.</P>
<P>  Tertiò ex his intelligi potest, quid<marginalia>5.|3. conclus.|Quid dice&#x0303;-|d&#x0169; de prin-|cipibus non|supremis,|& magis-|tratibus.</marginalia>
dicendum sit de Principibus non supre-
mis, & magistratibus, seu gubernatori-
bus, qui à regibus constituuntur. Quā-
uis enim ex iure ciuili colligi videatur,
omnes, qui sunt principales magistra-
tus habentes regimen prouinciarum,
posse etiam condere leges ciuiles, quæ
prætoriæ, seu ius prætorium appellari
solent, de quo extant plures tituli in iu-
re ciuili: nihilominus de facto non pos-
sumus aliam regulam assignare, nisi cō
cessionem, vel permissionem Principis
supremi. Tantam enim potestatem ad
hunc actum habe&#x0303;t inferiores, quantam
eis concedit supremus Princeps, quia
in illo est independenter; in alijs verò
cum dependentia ab ipso. Cum autem
hæc potestas iurisdictio sit, sicut iuris-
dictio haberi potest vel ordinaria, vel
delegata, ita etiam hæc potestas: nam
eadem est ratio: nihil enim obstat, quo-
minus hęc potestas delegabilis sit. Quā-
do autem vno, vel alio modo conceda-
tur ex institutione officij, vel muneris
iuxta leges vniuscuiusq&#x0301;ue regni, vel ex
consuetudine, vt dixi, vel ex priuilegio,
aut speciali voluntate, & concessione
principis accipiendum est. Vnde con-
stat in Hispania non posse Duces, Mar-
chiones, Comites, & similes dynastas le-
ges ferre, quia soli Regi hæc potestas
reseruata est. Nam in l. 12. tit. 1. partit.
2. expresse dicitur, Principes Regni sub-<marginalia>Lex. 12.</marginalia>
ditos Regi, non posse leges ferre. Estq&#x0301;;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0234.jpg/>
@@1@<SE234>Cap. 9. Apud quos sit potestas conde&#x0303;di leges ciu. inter fideles. 227
<duolan 2><-P>consentaneum legi naturali, & iuri ge&#x0303;-
tium, vt rectè deducit D. Thomas q. 90.<marginalia>In Hispa-|nia princi-|pes inferio|res rege nō|poße leges|ferre.|D. Thom.|Azeb.|Greg. Lop.</marginalia>
ar. 3. & ibi cæteri Theologi. Et vsus etiā
huius regni id seruat. De quo videri po-
test Azeb. in leges Hispan. lib. 2. cap. 1.
Gregor. autem Lopez conatur aliter il-
lam legem interpretari, vel limitare;
sed nō est necessaria alia limitatio, præ-
ter eam, quam ponit lex ipsa, scilicet,
nisi eis fuerit per leges specialiter con-
cessum, vt dicemus etiam in vltimo du-
bio huius capitis: nam quoad hoc eade&#x0303;
est ratio de his potestatibus, quæ de ci-
uitatibus regni, de quibus ibi dicemus.</P>
<P>  Quartò concluditur ex dictis, pote-<marginalia>6.|Quid de cō|munitatib&#xA770;|quæ per se|ipsas guber|nantur, di-|cendum.|L. Omnes|populi.</marginalia>
statem hanc legislatiuam etiam esse in
illis cōmunitatibus perfectis, quæ per
se ipsas, & non per Reges gubernantur,
siuè aristocraticè, siuè populariter re-
gantur, illud intelligendo cum propor-
tione, & partitione accommoda. Ita su-
mitur ex l. Omnes populi. ff. de Iustit. & iur.
& ibi docent omnes. Et ratio est etiam
manifesta, quia hæ communitates in se
retinent supremam potestatem guber-
natiuam, cum non transtulerint illam in
aliquem principem; ergo per illam pos-
sunt sibi leges condere. Vnde fit, idem
dicendum esse cum proportione de il-
lis Rebuspublicis, quæ supremā in se po
testatem retinent, vt Veneta, Genuen-
sis, & similes: quæ licèt sibi vnum duce&#x0303;,
vel principem eligant, non tamen in
eum transferunt omnem potestatem;
& ideò in illis regimen est mixtum, &
suprema potestas neque est in principe
solo, neq&#x0301;ue in sola communitate, vt ab
illo distinguitur, sed in toto corpore c&#x0169;
capite. Atq&#x0301;ue eodem modo in toto ipso
residet potestas leges ferendi, ita vt nec
cōmunitas sine Principe, nec Princeps
sine cōmunitate illas ferre valeat. Pos-
set tamen Respublica eligere Principe&#x0303;
cum huiusmodi potestate, & tunc quo-
ad actum ferendi legem habebit regi-
men monarchicum, & ita Princeps so-
lus tunc posset leges validas condere.</P>
<P>  Duo verò hic supersunt dubia expli-
canda, vnum circa singulares personas,<marginalia>7.</marginalia>
aliud circa communitates. Primum er-
go est, an hæc potestas legis latiua ciui-
lis possit esse in f&#x0153;mina, seu Regina hę-
rede regni. Quando enim solum habet
illud nomen, & dignitatem propter ma
trimonium cum Rege, certum est non<-P>@@

<-P>habere ex vi illius potestatem ferendi
leges, quia illa non est dignitas iurisdi-
ctionis, sed tantum honoris. Vnde non
solum non habet potestatem legislati-
uam, verum etiam nec aliquam pro-
priam gubernationem, nisi ei speciali-
ter concedatur. Difficultas ergo manet
quando mulier est hęres, & per se, ac ra-
tione propriæ successionis regina effe-
cta est. Videri enim potest nihilominus
actum ferendi legem excedere faculta-
tem, & capacitatem f&#x0153;minei sexus. Di-
cit enim Paul. 1. Timot. 2. Docere mulieri<marginalia>1. Tim. 2.|1. Cor. 11.</marginalia>
non permitto, nec dominari viro; sed sub illius
esse potestate, vt additur 1. Corinth. 11. er-
go multò minus potest leges ferre, &
hunc actum, qui supremi dominij est, in
totam virorum communitatem exer-<marginalia>L. F&#x0153;min.</marginalia>
cere. Et confirmatur: nam in l. F&#x0153;minæ,
ff. de Regul. iur. dicitur, F&#x0153;minas ab om
nibus officijs ciuilibus, vel publicis re-
motas esse, & ideò nec iudices esse pos-
se, nec magistratus gerere: multò ergo
minus possunt imperare, vt infert Aug.
lib. Quæstionum Noui, & veteris testa-
menti q. 45. & refertur in cap. Mulierem.
33. q. 5.</P>
<P>  Nihilominus cert&#x0169; est, Reginam do-<marginalia>8.|Reginā reg|ni dominā|posse leges|conderc.</marginalia>
minam regni posse leges condere perin
de, ac Regem. In duplici autem statu po
test hæc Regina considerari, primò in
statu libero à matrimonij vinculo vel
quia nondum nupsit, licet regnum pos-
sideat, & gubernet, vel quia vidua est.
Secundò potest considerari in statu ma
trimonij. De priori statu est res mani-
festa, & extra controuersiam. Quia sup-
ponimus esse vere dominam regni; er-
go habet in se potestate&#x0303; regiam, quæ le-
gislatiua est, & tunc in vsu eius à nullo
superiore pendet, quia ex se nullum ha-
bet in temporalibus, vt supponitur, nec
per matrimonium illum assumpsit, vt
etiam ponitur; ergo potest libere vti il-
la potestate, & leges ferre. Item alias
contra rationem esset, & contra legale&#x0303;
iustitiam, ius regni, & dominium f&#x0153;mi-
næ conferre, quia contra rationem est,
ei potestatem dare, qui non potest eius
actum potissimum exercere. Tandem
f&#x0153;mina capax est iurisdictionis etiam<marginalia>C. Ex par-|te.|C. Dilecti.|Innocent.|Abbas.</marginalia>
Regia, vt supponitur in cap. Ex parte. 2.
de Priuileg. & sumitur in cap. Dilecti, de
Arbitr. vbi id notat Innoc. & Abb. n. 1.
& 3. inde infert, f&#x0153;minam habentem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0235.jpg/>
@@1@<SE235>228 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>regn&#x0169; posse, si velit, per se causam cog-
noscere, & ferre sententiam, & iurisdi-
ctionem in subditos exercere. Et idem
tradit Anton. Corset. tract. de Potesta-<marginalia>Anto. Cor-|set.</marginalia>
te Regis p. vlt. q. 98. n. 58. ergo quando
f&#x0153;mina habet iurisdictionem supremā,
poterit illa vti ad leges ferendas, quia
est eadem ratio, nec est aliquid, quod
specialiter impediat. Nam defectus sci-
entiæ, & prudentiæ per sapientum con-
silium suppleri potest, vt notant dicti
Auctores: & ita quoad hoc eadem est
ratio de cæteris actibus iurisdictionis.</P>
<P>  Neque cōtra hoc obstant citata ver-<marginalia>9.</marginalia>
ba Pauli: nam ille loquitur de doctrina
fidei, & de modo publicè illam traden-
di, & concionandi in Ecclesia: de hoc
enim ibi tractat, & magis declarat. 1.
Corint. 14. dicitq&#x0301;ue, id f&#x0153;minę non per-<marginalia>1. Cor. 14.</marginalia>
mitti, non tam propter incapacitatem
(hæc enim posset sæpius non deesse) quā
propter honestatem, & decentiam. Quæ
ratio non habet locum in actu ferendi
leges; potest enim exparte ferentis le-
gem secretè, & c&#x0169; summa decentia fie-
ri, etiamsi lex ipsa publicè posteà pro-
mulganda sit. Alia autem verba Pauli
propriè intelliguntur de fęmina matri-
monio coni&#x0169;cta respectu mariti, de qua
statim dicemus. Nec valet argume&#x0303;tum
à simili, quod sicut mulier non potest
dominari marito, ita nec possit do-
minari suæ reipublicæ, quia in ordine
ad vsum matrimonij, & regimen fami-
liæ, mulier est naturaliter inferior, ac
subdita: in ordine autem ad regimen ci
uile nihil est ex lege naturæ statutum,
sed respublica potuit transferre pote-
statem in f&#x0153;minam, vel in Regem cum
ea conditione, vt ei posset f&#x0153;mina suc-
cedere. Nec deniq&#x0301;ue obstant leges ci-
uiles, seu iura humana, quia loquuntur
de f&#x0153;minis communibus (vt ita dicam)
seu non habentibus propriam iurisdi-
ctionem; secus verò esse de f&#x0153;minis prę
cellentibus, & præsertim reginis supre-
mis, quæ sunt supra ips&#x0169; ciuile ius; neq&#x0301;;
illas comprehendere potest in his, quæ
illarum potestati repugnant.</P>
<P>  Nonnulla maior dubitatio est de Re-<marginalia>10.</marginalia>
gina habente maritum, qui ratione ma-
trimonij rex appellatur, & vt rex hono-
ratur, & obeditur. In qua re communis
sententia Iurisperitorum est, Reginam
etiam post contractum matrimonium<-P>@@

<-P>retinere, & regnum, & liberam regni
administrationem, ac subinde potesta-
tem, & vsum ferendi leges. Præcipuus
auctor huius sententiæ fuit Bald. in ca-<marginalia>Bald.|Tiraquel.|Alciat.|Martinus|Garatus.|Greg. Lop.|Glossa.</marginalia>
pite Significauit, de Rescript. quem sequi-
tur Tiraquel. de Nobilit. cap. 18. n. 3. re-
ferens Decium, Alciat. & alios. Idem
Martin. Garatus. tract. de Principib. q.
176. Gregor. Lop. in l. 1. Gloss. 9. & in l. 9.
Gloss. 4 tit. 1. p. 2. Ratio Baldi fuit, quia
Regina per matrimonium non trāsfert
regnum in maritum, illud à se abdican-
do; nec etiam illud ita confert marito,
vt æquè maneat in vtroq&#x0301;ue, nec retinet
proprietatem in se, & administratione&#x0303;
præbet marito; ergo in se sola vtrunq&#x0301;:
retinet, scilicet, potestatem, & admini-
strationem, & ita per se potest sicut an-
teà iurisdictionem exercere, ac pro in-
de leges ferre. Consequentia clara est.
Antecedens probatur quoad singulas
partes. Prima ergo pars probatur, quia
regnum non potest alienari; neq&#x0301;ue in
dotem dari, vt ait Baldus, & ratio esse
videtur, quia est veluti officium, & onus
personale à regno collatum, & ideò non
potest in alium transferri sine consen-
su regni, vel nisi iuxta conditionem in-
clusam in ipsa regni institutione, quæ
solet esse, vt transferatur per electione&#x0303;,
vel successionem, non verò per alium
modum alienationis. Adde, talem alie-
nationem, seu translationem regni in
maritum, nec fieri voluntate Reginæ, vt
constat, nec aliquo iure, quia nec tale
ius est naturale, vt per se notum est; nec
de humano constat, nec posset ad hoc
cogere Reginam supremam dominam,
quæ potestatem habet supra tale ius.
Maximè quia nec in dominijs in ferio-
ribus, nec in alijs bonis per matrimo-
nium amittit vxor dominium suorum
bonorum, & illud in maritum transfert,
sed ad summum administrationem. De-
niq&#x0301;ue aliàs, etiamsi talis Regina more-
retur sine liberis, maritus retineret do-
minium regni, quod est apertè falsum.</P>
<P>  Secundum membrum antecedentis<marginalia>11.</marginalia>
probari solet, quia est contra rationem
naturalem, vt idem regnum sit æquè in
duobus, quia esset vnum corpus habens
duo capita, quod est monstrosum, & re-
ctæ gubernationi regni valde pernicio-
sum. Quia si inter se dissentirent, nihil
fieret, nec pateret via, aut modus defi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0236.jpg/>
@@1@<SE236>Cap. 9. Apud quos sit potestas conde&#x0303;di leges ciu. inter fideles. 229
<duolan 2><-P>nie&#x0303;di, quid agend&#x0169;, vel pręcipie&#x0303;d&#x0169; esset.
Vnde facili&#xA770; posset esse gubernatio per
tres simul, vt posset maior parsvincere,
quā per duos tant&#x0169;, nisi inter eos alter
aliquo modo p&#x0303;cederet, & qualitate vin-
ceret in casu discordiæ, vel nisi in hoc
habere&#x0303;t aliquā vicissitudinem, aut alio
medio vti tenere&#x0303;tur, vt sortibus, vel cō-
promissione, vel adiunctione alicui&#xA770; ter
tij suffragij. Sed quidquid sit de possibi-
li, cert&#x0169; est hoc non posse fieri in pręse&#x0303;ti
casu, etiāsi regina vellet, quia esset muta
tio magna in regno, & in modo monar-
chię eius, quę sine cōsensu regni fieri nō
potest. Ite&#x0303; illa multiplicatio duor&#x0169; etiā
illo modo facta esset magnum grauame&#x0303;
& præiudicium subditor&#x0169;, ergo fieri nō
potest, etiam vi matrimonij. Deniq&#x0301;; ad
hoc, & superius punct&#x0169; confirmandum
valet axioma cōmune Iurisperitorum,
quod suprema Principis potestas nec ab
dicari potest, nec minui, de quo videri
possunt, quæ cōgerit Franc. Vargas tra-<marginalia>Franciscus|Vargas.|12.</marginalia>
ctat. de Potestate Pontif. in principio.</P>
<P>  Tertium item me&#x0303;brum patet, quia ea-
de&#x0303; ferè est ratio de administratione, quę
de dominio, & proprietate. Nā duobus
modis posset hoc intelligi. Vnus est, vt il
la administratio ita esset in rege, vt sol&#xA770;,
ac repugnātevxore posset leges cōdere
& alios actus gubernationis exequi, &
hoc plane esset quædā alienatio regni,
eiusq&#x0301;; trāslatio in ali&#x0169; salte&#x0303; ad vitā, seu
durāte vinculo matrimonij: hæc autem
fieri nō potest sine cōsensu regni, & ad il
lā applicari possunt omnia dicta in pri-
mo me&#x0303;bro. Accedit, quod in hoc nō est<marginalia>Regn&#x0169; est|veluti offi-|cium quod|inc&#x0169;bit pro|priæ perso-|næ cui con|fertur.</marginalia>
cōparand&#x0169; regn&#x0169; c&#x0169; alijs bonis, seu c&#x0169;
administratione dotis, quia regn&#x0169; estve
luti quoddā offici&#x0169;, quod inc&#x0169;bit &#xA753;prię
personæ, cui cōfertur, & nō tā est prop-
ter ipsam, quā propter eos, qui regendi
sunt, & ideò nō potest rex, vel regina ta-
le onus à se separare, nec in ali&#x0169; trāsfer
re, etiā quoad vs&#x0169;, vel administratione&#x0303;,
ita vt nō maneat apud ips&#x0169; suprema po
testas, & obligatio rege&#x0303;di; nō ergo trās-
ferri potest illo modo administratio re-
gni in rege&#x0303; ratione matrimonij. Alter
modus est, vt regina haberet quide&#x0303; ad-
ministratione&#x0303;, sed depe&#x0303;dente&#x0303; à rege, ita
vt sine eius cōsensu, vel illo repugnāte,
non posset leges ferre, & aliter iurisdi-
ctione&#x0303; suā exercere. Et hoc etiā dici nō
potest, quia incidimus in omnia incom-<-P>@@

<-P>moda, quæ in sec&#x0169;do me&#x0303;bro tacta sunt:
nā vel sequeretur cōtinua perplexitas,
& diuisio, vel oporteret vxorem cedere
marito, quod esset sua iurisdictione pri-
uari. Vnde sicut nō potest regina suā ad
ministratione&#x0303; à se auferre, inuito reg-
no, ita nec potest illam minuere, nec fa-
cere, vt suprema in suo genere non sit;
ergo non potest facere vsum eius de-
pendentem à consensu mariti.</P>
<P>  Sed contra hanc cōmunem sententiā<marginalia>13.|Lex Hispa-|niæ 9. tit. 1|partit. 2.</marginalia>
obijci potest lex Hispaniæ. 9. tit. 1. part.
2. vbi in principio dicitur, quatuor mo-
dis posse iure obtineri domini&#x0169; regni, &
nomen regis. Et posteà dicitur, tertium
mod&#x0169; esse per matrimoni&#x0169;, quando ali-
quis priuat&#xA770; ducit vxore&#x0303; Reginā, & reg-
ni hærede&#x0303;; ergo t&#x0169;c vir obtinet iure do-
mini&#x0169; regni; ergo apud ips&#x0169; est potestas
legislatiua, non apud reginā. Et confir-
matur, quia aliàs marit&#xA770; esset vxori sub-
ditus, ac subinde teneretur parere eius
legibus, & conseque&#x0303;ter etiā personali-
bus præceptis, vt v. g. teneretur bell&#x0169; ge
rere, præcipiente vxore, & similia, quæ
videntur esse contra debit&#x0169; naturæ or-
dine&#x0303;, & cōtra sente&#x0303;tias Pauli suprà cita-
tas. Confirmatur sec&#x0169;do, quia maritus
habet ius, & potestate&#x0303; gubernādi vxore&#x0303;
in omnibus actionibus suis, & corripere
illā non solum in rebus ad se pertine&#x0303;ti-
b&#xA770;, sed absolutè in omnibus, quæ aduer-
santur bonis moribus, qua ratione mul-
ti censent, posse maritum omnia vota
vxoris irritare; ergo etiā si vxor sit re-
gina, habet maritus potestate&#x0303;, & supe-
rioritatem in omnes actiones eius, etiā
in eas, quas exercere potest, vt regina
est; ergo necesse est, vt regina pe&#x0303;deat à
marito in vsu, & administratione suæ
iurisdictionis.</P>
<P>  Propter hæc fortasse, & similia Mon-<marginalia>14.|Montaltus|Greg. Lop.</marginalia>
taltus, vt refert supra Greg. Lop. dixit,
in eo casu iurisdictionem reginæ, seu ad
ministrationem eius trāsferri in mari-
tum regem. Et Palac. Rubi. quem etiam<marginalia>Palac. Ru-|bi.</marginalia>
refert, dixit, secundum leges Hispaniæ
administrationem regni esse in vtroq&#x0301;;.
Sed, vt idem Gregor. notat, nulla est lex
in Hispania, quæ hoc disponat, nec esset
conformis rationi, vt probatum est. Ad
legem ergo citatam respondetur, in ea-
dem contineri limitatione&#x0303;, & declara-
tione&#x0303;, quia in illo tertio modo obtine&#x0303;di
regnum solum dicit, ratione cōiugij c&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0237.jpg/>
@@1@<SE237>230 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>regina, posse marit&#x0169; vocari rege&#x0303;, quod
est consentane&#x0169; rationi naturali, quia
vir, & vxor ita fi&#x0169;tvn&#x0169; ratione matrimo
nij, vt honores, & dignitates sibi cōmu-
nicent. Et quāuis cōmuniter soleat vir,
quia caput est trahere vxore&#x0303; ad parti-
cipatione&#x0303; cōditionis suæ, siue nobilita-
tis, siue ignobilitatis, vt statuunt plures<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
leges ciuiles, quas latè refert Tiraq. d.
c. 18. n. 1. & 15. nihilominus, quando tan-
ta est excelle&#x0303;tiavxoris, quanta est in re-
gina, illa trahit ad se vir&#x0169;, vt illi cōmu-
nicet nomen, & honore&#x0303; suæ dignitatis,
vt idem auctor prosequitur à n. 39. Hoc
ergo sol&#x0169; est, quod per illam lege&#x0303; Hispa-
niæ statuitur. Et quia nomen illud regis
vacu&#x0169; nō est, dicitur etiā vir per matri-
monium consequi domini&#x0169; regni, non
quoad iurisdictionem propriā, sed per
quandam cōmunicationem c&#x0169; regina,
ratione cuius vt dominus habe&#x0303;dus est,
& honorādus vt rex. Imò probabile est,
si aliquid disponat circa regime&#x0303; regni,
vel lege&#x0303; ferat, & regina vide&#x0303;s taceat, pa-
rend&#x0169; illi esse, quia Regina tacendo ce&#x0303;-
setur illi cōsentire, vel cōmittere vices
suas: quāuis in hoc cōsuetudini, & cōmu
ni modo sentie&#x0303;di regni stād&#x0169; videatur.</P>
<P>  Ad primam confirmationem respon-<marginalia>15.</marginalia>
detur, concedendo, in his, quæ pertine&#x0303;t
ad communem reipublicæ gubernatio-
nem, regem in eo casu esse subiect&#x0169; re-
ginæ, quia re vera illa sola est suprema
domina quoad iurisdictionem politicā,
vnde sola est caput: rex autem est mem-
br&#x0169; illius reipublicæ; sub ea ergo ratio-
ne subdit&#x0169; esse necesse est. Vnde non est
dubi&#x0169; quin obligetur legibus à regina
latis, neq&#x0301;: hoc est mir&#x0169;, quia infrà osten-
demus, etiam ipsum legislatorem obli-
gari suis legibus: & verisimile est, in hoc
æquiparari virum vxori, quia tanquam
vnum reputantur, argumento sumpto à
fortiori ex l. Princeps. ff. de Legib. Neq&#x0301;ue<marginalia>L. Prince-|ps.</marginalia>
hic modus subiectionis viri ad vxorem
est cōtra ratione&#x0303;, aut contraverba Pau-
li, quia sub diuersis rationibus, & in or-
dine ad diuersos fines, fieri potest, vt vir<marginalia>Maritum|reginæ sub|di illi quo-|ad politic&#x0169;|regimen, in|æconomico|vero esse su|Periorem.</marginalia>
quatenus habet potestatem iure coniu-
gij, sit superior vxore etiā regina in his,
quæ spectant ad vsum matrimonij, gu-
bernationem familię, custodiamvxoris,
educationem filiorum, &c. Vxor autem
quatenus regina sit superior in ordine
ad politicam gubernationem. Et iuxta<-P>@@

<-P>hæc dicendum etiam est ad secundam
confirmationem, virum non habere ab-
solutam potestatem in vxorem, sed tan-
tum in ordine ad ęconomicum regime&#x0303;,
vnde non potest disponere ad libitum
de omnibus actionibus eius, nec vota
eius indiscriminatim irritare, sed tant&#x0169;
ea, quæ sibi, vel suæ familiæ, aut priuato
regimini præiudicant, & ideo non opor
tet, vt in eo casu actiones regiæ pote-
statis vxoris à marito in rigore pen-
deant; quanuis ex quadam honestate
debeat vxor etiam in his consilium ma-
riti magni facere.</P>
<P>  Aliud dubium pertinens ad commu-<marginalia>16.|An quæli-|bet ciuitas|possit con-|dere leges.|L. Si duas.</marginalia>
nitates est, an quælibet ciuitas possit
veras leges condere. Diuiduntur autem
ciuitates secundum ius ciuile in maxi-
mas, maiores, & minores, iuxta l. Si duas,
ff. de Excusat. tutor. Maximæ dicuntur
in illa lege illa, quæ sunt metropoles gentium.
Vbi Glossa declarat, nunc esse eiusmodi
omnes ciuitates Archiepiscopales, quia<marginalia>Quæ ciuita|tes dice&#x0303;dæ|maximæ,|maiores, l,|minores.</marginalia>
habent metropolitanum, sic enim Ar-
chiepiscopus appellatur. Maiores aute&#x0303;
dicuntur ibidem, quæ habent forum cau-
sarum; oportet enim vt ciuitas habeat iu
risdictionem, & specialem auctoritate&#x0303;,
& modum se gubernandi. Et ita populi,
in quibus sunt Episcopales sedes, sunt
ex his ciuitatibus, quanuis non sit de ra
tione ciuitatìs, etiam propriè dictæ, vt
habeat Episcopum, vt notauit Panorm.<marginalia>Panòrmit.|Barthol.</marginalia>
in cap. Perniciosam, de Offic. ordin. n. 1. &
latè Bart. in Extrau. Qui sint rebelles. verb.
Lōbardiæ, quia ciuitates antiquiores s&#x0169;t
Episcopis; ergo Episcopus supponit ci-
uitatem, non facit; imò olim non in plu-
ribus ciuitatibus, sed solum in frequen-
tioribus erant Episcopi. Minores verò
ciuitates dicuntur illi populi, qui sub
ciuitatibus sunt, & ab illarum foro iu-
dicantur. Quæ nunc non vocantur ciui-
tates, sed Villæ, vel castra.</P>
<P>  De populis ergo huius tertij gradus<marginalia>17.|Conclusio.|Minores ci|uitates non|habere po-|testatem fe|rendi pro-|prias leges.</marginalia>
videtur res clara, eos non habere pote-
statem fere&#x0303;di proprias leges. Ita docet
Bart. in l. Omnes populi. ff. de Iust. & iur. in
principio. Et ratio est, quia suprà osten-
s&#x0169; est, nō posse ferre lege&#x0303;, qui non habet
iurisdictione&#x0303;, imò nec quan c&#x0169;q&#x0301;; suffice-
re, sedvalde superiore&#x0303;, vtmox etiā expli
cabim&#xA770;; sed hi populi iurisdictione&#x0303; tale&#x0303;
nō habe&#x0303;t, quia nec for&#x0169; causar&#x0169; habe&#x0303;t,
vt supponitur in d. l. Si duas, vel certè si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0238.jpg/>
@@1@<SE238>Cap. 9. Apud quos sit potestas conde&#x0303;di leges ciu. inter fideles. 231
<duolan 2><-P>aliquem modum iudicij habent; est tan-
tum in leuibus causis, & cum magna sub
ordinatione ad for&#x0169; ciuitatis, vel simi-
lem superiorem iudicem; ergo non est
verisimile habere hos populos potesta-
tem conde&#x0303;di leges. Et hoc ex alijs duo-
bus membris magis constabit. Adhibet
autem exceptionem Bart. dicens, posse<marginalia>Barth.</marginalia>
facere statuta de his, quæ pertinent ad
suorum bonor&#x0169; administrationem. Sed
non est necessaria limitatio. Nam talia
statuta si non sint confirmata ab habe&#x0303;te
potestate&#x0303;, non possunt habere vim, & ra-
tionem legis, quia de ratione legis posi-
tiuæ est, vt procedat ab habente iurisdi
ctione&#x0303;, vt superiori libro ostensum est.
Poterunt ergo esse, vel pacta quædā in-
ter eos, qui sunt de cōmunitate, vel prę-
cepta humana te&#x0303;poralia, sicut sunt prę-
cepta patrisfamilias in domo sua, teste
D. Thoma q. 90. ar. 3. non tamen poter&#x0169;t<marginalia>D. Thom.</marginalia>
habere legis perpetuitatem, ac virtute&#x0303;.</P>
<P>  De Ciuitatibus autem maximis vide-
tur frequentius receptum, posse conde-<marginalia>18.</marginalia>
re leges. Nam in l. Omnes populi. ff. de Iu-
stit. & iure dicitur, vnumquenq&#x0301;ue popu-<marginalia>L. Omnes|populi.</marginalia>
lum posse sibi ius cōstituere. Quod etiā
habetur in §. Ius autem ciuile, Instit. de Iu-
re natur. genti&#x0169;, &c. ergo maximè debet
habere loc&#x0169; in his populis, qui sunt me-
tropoles ciuitatum. Et iuuat quod dici-
tur in l. 9. ff. de Legib. Non ambigitur sena-<marginalia>Lex nona.</marginalia>
tum ius facere posse. Veruntame&#x0303; nulla spe-
cialis ratio in rigore inuenitur in his
maximis ciuitatib&#xA770; magis quàm in ma-
ioribus, quæ respectu illarum minores
sunt; quod attinet ad potestatem ex vi
iuris, licèt in facto, & consuetudine pos-
sit assignari aliquod discrimen, vt di-
cemus. Igitur absolutè de omnibus pro
prijs ciuitatibus est communis senten-
tia, posse condere ius municipale, quod
proprijs legibus constet. D&#x0169;modo sint
tales leges de materia proportionata
vnicuiq&#x0301;ue ciuitati, id est, propria illius,
& non cōmuni cum alijs, nec contra bo
nos mores, nec reseruata Principi, aut
iuri ciuili contraria. Ita ferè Abb. in c.
Quod clericis, de Foro compet. n. vlt. vbi<marginalia>Abbas.</marginalia>
in eandem sententiam refert Ioan. An-
dr. & Speculat. Videtur etiam idem sen-
tire Syluest. verb. Lex. q. 4. Sed re vera
non persistit in illa. In eam etiam incli-<marginalia>Syluest.|Greg. Lop.</marginalia>
nat Gregor. Lop. in l. 12. tit. 1. partit. 1.
Saltem quoad eas leges, quæ spectant<-P>@@

<-P>ad rerum vniuscuiusq&#x0301;; ciuitatis admi-
nistrationem. Probari autem solet prę-
cipuè hæc sententia ex dicta l. Omnes po-
puli, quæ loquitur indistinctè (vt expe&#x0303;dit
Panormit.) & ideò de omnibus ciuita-
tibus intellige&#x0303;da est. Idem probat. §. Sed<marginalia>Panorm.</marginalia>
naturalia. Instit. de Iure natur. ibi, Ea, quæ
ipsa sibi quæque ciuitas constituit. Et in §. Ius
autem, dictum fuerat, tale esse ius vnius-
cuiusq&#x0301;; ciuitatis, vocariq&#x0301;ue ius ciuile
quasi ius proprium ipsius ciuitatis. Ra-
tio reddi potest, quia vnaquæq&#x0301;; ciuitas
indiget hac potestate, quia per sol&#x0169; cō-
mune ius non potest sufficienter proui-
deri necessitatibus omnibus, quæ in di-
uersis locis pro eorum varia qualitate,
& dispositione occurr&#x0169;t; ergo oportet,
vt hoc suppleatur per ius municipale.
Confirmatur: nam quælibet ciuitas ce&#x0303;-
setur communitas perfecta secundum
Arist. ergo per se potest leges condere;
sed circa res proprias melius potest v-
naquæq&#x0301;ue ciuitas statuere; ergo ratio-
ni consentaneum est, vt illis fuerit reli-
cta hæc potestas, quæ spectat ad rerum
propriarum administrationem.</P>
<P>  Sed in hoc puncto probanda videtur<marginalia>19.|Bald.|Syluest.</marginalia>
doctrina Baldi in dicta l. Omnes populi,
quam etiam refert, & sequitur Syluest.
suprà, videlicet, vnamquanq&#x0301;; ciuitatem
tantum habere de potestate condendi
lege&#x0303;, vel statut&#x0169;, quant&#x0169; habet de iurisdi
ctione. Et ratio sumitur ex dictis, quia
potestas cōdendi leges (vt lib. 1. ca. 8. &
lib. 2. c. 1. dixi) iurisdictionis est; ergo &#xA753;
mensura iurisdictionis, quā ciuitas ha-
buerit, iudicand&#x0169; erit de hac potestate.
Vnde ad hāc resolutione&#x0303;, per se loquen
do, non mult&#x0169; refert distinctio de maxi-
ma, vel maiori ciuitate, quia fieri potest
vt ciuitas sec&#x0169;di ordinis habeat hāc iu-
risdictione&#x0303;, & nō maxima ciuitas. Poti&#xA770;
ergo spectādum est, an ciuitas retineat
in se aliquā potestate&#x0303; supremæ reipubli
cæ, & per illā se ipsam gubernet, vel illā
trāstulerit simpliciter in alique&#x0303; princi-
pe&#x0303;, vel quolibet alio iusto titulo trāsla-
ta sit. Omnis ergo ciuitas prioris ordi-
nis potest sine dubio cōdere leges, quia
habet supremā iurisdictione&#x0303; iuxta prin
cipia posita in priori libro. Et de his po
pulis liberis loquitur dicta l. Omnes popu-
li. Nam loquitur de iure ciuili prout
condistinguitur à iure gentium: ius au-
tem ciuile illo modo sumptum non est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0239.jpg/>
@@1@<SE239>232 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>tantum ius municipale, seu particulare
alicuius populi, sed est quodlibet ius &#xA753;-
prium vnius gentis, vel prouinciæ, vel
regni, vel cuius libet communitatis ha-
bentis supremam iurisdictionem tem-
poralem. Tamen, quia hoc ius c&#x0153;pit à
ciuitatibus supremis, & ab illis nomen
sumpsit, ideò in dicta lege dicitur esse
proprium vniuscuiusque populi, qui le-
gibus, & moribus regitur, id est, qui potest
sibi proprium ius constituere pręter il-
lud, quod omnibus gentibus est cōmu-
ne; loquitur ergo de populis liberis, vt
erant Romanus, Atheniensis, & similes,
in quibus posuit exemplum Imperator
in §. 2. & 3. Instit. de Iure naturali gen-
tium, & ciuili. Et de eisdem liberis po-
pulis locutus est etiam Isidor. in cap.
Ius ciuile, dist. 1. vt ibi notat Cardin. Ale-<marginalia>Cardinal.|Alexand.|Decius.</marginalia>
xandr. & Decius in cap. Ecclesi{a}. de Cō-
stit. n. 24. Loquuntur enim illa iura de
populis secundum se spectatis, & secun-
dum suam primęuam naturam.</P>
<P>  At verò omnis ciuitas siue maior sit<marginalia>20.</marginalia>
siue maxima, quæ subdita est supremo
Principi, in quem populi potestas trās-
lata est, iam non potest condere leges
per se sola, ex vi solius potestatis pro-
priæ, quia iam se abdicauit potestate
necessaria ad ferendas leges perpetuas
& ad commune bonum ordinatas; opor
tet ergo vt vel à principio in creatione
sui principatus sub tali conditione, vel
limitatione collata fuerit Principi po-
testas, vt ciuitas posset nihilominus per
se statuere de rebus ad suam peculiare&#x0303;
gubernationem, & administrationem
pertinentibus; vel certè vt poste à ex
particulari Principis concessione tale&#x0303;
potestatem receperit. Et de quolibet
istorum modorum cōstare poterit, vel
priuilegijs antiquis, vel ex cōmuni iure
talis regni, vel quod est freque&#x0303;tius, vsu,
& longa consuetudine. Extra hos verò
casus necesse est, vt statutum ciuitatis
subditæ per suum superiorem expresse,
vel tacitè confirmetur, vt habeat ratio-
nem legis, sicut in §. Constat, Instit. de Iure
naturali dicitur, Plebis scita cępisse ha-
bere valorem legum per legem Horte&#x0303;-
siam, scilicet, quia consentiente senatu
illa facultas plebi data est. Idem ergo
requiritur c&#x0169; proportione in quac&#x0169;q&#x0301;;
communitate, quæ non est suprema. Et<marginalia>L. 3. C. de|Legibus.</marginalia>
hoc etiam significatur in l. 3. C. de Legi-<-P>@@

<-P>bus ibi, Nec ijs, quæ specialiter quibusdam
concessa sunt ciuitatibus, vel prouincijs, vel cor-
poribus, &c. Vbi clarè supponitur omnes
terras subiectas imperio indigere con-
cessione Imperatoris ad statue&#x0303;das pro-
prias leges, quod non solum de ciuita-
tibus maximis, sed etiam de prouincijs,
& in vniuersum de corporibus mysticis
traditur.</P>
<P>  Solum constitui potest differentia in-<marginalia>21.</marginalia>
ter maximas ciuitates, & inferiores,
quia verisimilius est potestate&#x0303; hāc cōce
di maximis ciuitatibus potiusquàm in-
ferioribus, quanuis invtrisq&#x0301;; necessari&#x0169;
sit, vt de tali concessione, vel potestate
sufficienter constet aliquo ex dictis mo
dis. Nam ex iure communi non constat
etiam pro ciuitatibus maximis subie-
ctis Imperio, quia nec Iurecōsultus Ca-
ius in dicta l. Omnes populi, de his populis<marginalia>Caius.</marginalia>
loquutus est, vt dixi, nec ipse poterat po
pulis subiectis illam facultatem dare,
vt per se constat. Nec etiam Iustinian.<marginalia>Iustinian.</marginalia>
Imperator in eo sensu illam legem ac-
ceptauit in §. 2. Instit. de Iure natur. quin
potius in l. vlt. C. de legib. expressè di-
xit, In præsenti soli Imperatori leges condere
concessum est, vtiq&#x0301;ue in suo imperio, & ex
vi ordinariæ potestatis. Atq&#x0301;; idem cum
proportione est in regno Hispaniæ, vt
statuitur in dicta l. 12. tit. 1. part. 1. vbi
etiam Gregor. Lop. refert Pragmaticā<marginalia>Greg. Lop.</marginalia>
specialem hoc statuentem, quæ hodie
habetur in lib. 7. nouæ Recopilat. tit. 1.
l. 8. & idem significatur in legibus huius
regni Lusitaniæ lib. 3. tit. 75. §. 1. Vltimo
inquiri hic poterat, an hæc potestas fe-
re&#x0303;di leges ciuiles delegabilis sit. Sed in
hoc nihil occurrit addend&#x0169; his, quæ in
libro superiori cap. 4. in fine diximus.</P>
<Z>CAPVT X.
Vtrum potestas ferendi leges ciuiles pendeat
ex fide, vel moribus Principis.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Anc quæstionem moueo propter<marginalia>1.|Hęresis Vu|ald.|Vuiclephus|Ioan. Hus.|Castro.|Armaca-|nus.</marginalia>
hæresim Vualdensi&#x0169; (vt refer Ca-
stro verb. Potestas) quos Vueleph.
& Ioan. Hus sequuti sunt, dice&#x0303;tes; Prin-
cipes iniquos, vel infideles non habere
ciuile&#x0303; potestate&#x0303;, & conseque&#x0303;ter nō posse
suis legib&#xA770; subditos obligare, quod etiā
vt refer&#x0169;t, se&#x0303;sit Armacan&#xA770; li. 10. de Quę-
stionib. Armenor&#x0169;. Fundātur, quia pote
stas regia ordinatur ad bon&#x0169; cōmune;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0240.jpg/>
@@1@<SE240>C. 10. An pot. legislatiua pe&#x0303;deat ex fide vel  morib. principis. 233
<duolan 2><-P>esset autem valde contrarium bono cō-
muni, si in huiusmodi iniquis hominib&#xA770;
talis potestas inueniretur, aut perseue-
raret; & ideò Saul statim priuatus fuit
regno, postquam Deo displicere cæpit. 2<marginalia>2. Reg.</marginalia>
Reg. 15. & de Regibus iniquis, generali-
ter dicit Deus Oseæ. 8. Regnauer&#x0169;t. & non
ex me, id est, non legitima potestate. Hæc
tamen sententia erronea est, & dānata
in Concilio Constantiensi sess. 8. & 15.<marginalia>Conc. Cōst.</marginalia>
Vt tamen veritate&#x0303; Catholicam breui-
ter explice&#x0303;, dicam prius de fide, posteà
de moribus.<marginalia>2.|Vera sente&#x0303;.</marginalia>
<P>  Primò ergo cert&#x0169; sit, hanc potestate&#x0303;,
neq&#x0301;; fidem, neq&#x0301;; aliud donum supernatu
ràle requirere in Principe, seu insubie-
cto, in quo existit. Probatur; nā vel con-
ditione&#x0303; hanc postulat iure naturę, vel di
uino positiuo, vel Ecclefiastico: nihil au
tem horum dici potest; ergo. Probatur
minor quoad primam partem, quia hæc<marginalia>Fide&#x0303;, & re|liqua super|naturaliañ|requiri de|iure natu-|ræ ad pote-|state&#x0303; legis|latiuam vt|pote quæ|sint superio|ris ordinis.</marginalia>
potestas pertinet ad purum ius natura-
le, vt supra oste&#x0303;sum est: vnde futura esset
in hominibus, etiā si creare&#x0303;tur in puris
naturalibus sine vllo ordine ad superna
turale&#x0303; fine&#x0303;, & fuit in gentibus ante Chri
sti aduent&#x0169;, & nunc est in infidelibus nō
baptizatis pręsertim in gentibus. Et ra-
tio clara est, quia fides, & reliq. dona s&#x0169;t
superioris ordinis; ergo nōpossunt iure
naturæ requiri ad hanc potestatem.</P>
<P>  Dicetur for tasse, hoc argume&#x0303;tum re-<marginalia>3.|Occurritur|dubiolo.</marginalia>
cté procedere de puro iure naturę qua-
tenus fundatur in solo lumine naturali:
secus aute&#x0303; esse de iure connaturali gra-
tiæ, quod fundatur in lumine fidei, quia
supposita eleuatione naturę humanę ad
finem supernaturale&#x0303;, ipsum lumen super
naturale dictat, non esse homines regen
dos, etiā in ciuilibus, & te&#x0303;poralibus, nisi
per principes fideles, propter vitand&#x0169;
cōmune incōmodum, quod ex contra-
rio sequi potest. Sed hoc absq&#x0301;; fundame&#x0303;
to dicitur. Quia ordinatio ad fine&#x0303; super
naturalem per fidem, vel alia dona, non
mutat naturam huius potestatis, neque
impedit actus eius: ergo etiam posito
lumine fidei nō potest per veram ratio-
nem colligi potestatem hanc necessariò
supponere fide&#x0303;. Quanuis enim ex princi
pijs fidei recte colligatur, non esse obe-
diend&#x0169; magistratui te&#x0303;porali in his, quæ
fidei, vel supernatur alibus præceptis re
pugnat, non inde colligitur, non posse
esse ver&#x0169; Principem e&#x0169;, qui fide careat,<-P>@@

<-P>aut ei obediendum non esse in his, quæ
pertinent ad rectam gubernatione&#x0303; po-
liticam, & fidei non repugnante&#x0303;. Quod
etiā aperte confirmat Scriptura Daniel.<marginalia>Dan. 2.|Genes. 47.</marginalia>
2. Tu es Rex, & Deus c&#x0153;li tibi regn&#x0169; dedit; erat
aute&#x0303; infidelis, & Genes. 47. Ioseph. fecit
terram Aegypti tributariam Pharaoni,
qui etiā erat infidelis. Constat ergo hāc
potestate&#x0303; ex natura rei in sola naturali
ratione fundari.</P>
<P>  Et possumus obiter addere, quanuis<marginalia>4.|2. pars con|clusionis,|probatur.</marginalia>
ad actuale&#x0303; vs&#x0169; eius requiratur vsus ra-
tionis in habente illā; tñ ad ipsam pote-
state&#x0303; non requiri, scilicet, quoad ius do-
minandi, & regendi: potest enim esse in
puero, etiā ante vsum rationis, vt patet
in eo, qui iure hęreditario regn&#x0169; obti-
net statim à principio natiuitatis: ille
enim, & ante rationis vsum, & ante bap-
tism&#x0169; rex existit; habet ergo potestate&#x0303;
in habitu, licet per se illā exercere non
possit. Et idem contingere potest in eo,
qui ad tempus incidit in amentiā: nam
si amentia sit perpetua priuādus est tali
potestate propter cōmune bonum. De
quo aliàs.</P>
<P>  Secunda pars minoris, quę est de iure<marginalia>5.</marginalia>
diuino positiuo satis ex eo &#xA753;batur, quia
ostendi non potest tale ius, neq&#x0301;; ex Scri-
ptura, neq&#x0301;ue ex traditione. Imò oppo
situm docent Paulus ad Roman. 13. &<marginalia>Rom. 13.|1. ad Tim.|2.|1. Petri. 2</marginalia>
primo Timot$unclear: secundo, & Petrus. 1. cano
nica c. 2. vbi admonent fideles subditos
esse Regibus, & principalibus, qui tunc
dominabantur, quos constat, fuisse infi-
deles. Nec dici potest, hoc fecisse Apo-
los ad vitand&#x0169; maius mal&#x0169;: nā expressè
aiunt, illos esse ministros Dei, & ab illo
habere potestate&#x0303;, eisq; obediend&#x0169; esse,
non tantum propter timorem, sed etiā
propter conscientiam. Ex quibus locis
constat, stando in iure diuino, hanc po-
testate&#x0303; perseuerare in infideli, non sol&#x0169;
respectu alior&#x0169; infideli&#x0169;, sed etiā respe
ctu Christianorum, qui aliàs iusto titu-
lo subditi erant illi, nam de his in parti
culari loquuntur Apostoli in illis locis.
Congruentia autem reddi potest, quia
tale ius nō fuisset congru&#x0169; ad fidei pro-
pagatione&#x0303;, & cōseruatione&#x0303;, nā plurima
scādala sequerentur, nec reges infideles
permittere&#x0303;t, subditos ad fide&#x0303; conuerti.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hinc facile constat aliud mem-<marginalia>6|3. membr&#x0169;|conclusio-|nisproba{t$}.</marginalia>
br&#x0169; de iure Ecclesiastico, quod auctori-
tate etiā negatiua sufficie&#x0303;ter probatur,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0241.jpg/>
@@1@<SE241>234 Lib. 3. De lege humana, & Ciuil.
<duolan 2><-P>quia nullibi inuenitur. Ad maiore&#x0303; aute&#x0303;
intellige&#x0303;tiā distinguere possumus dupil
ces reges infideles, quidā nunquā bapti-
zati, nec apostatæ à fide; alij s&#x0169;t hęretici
apostatæ: in priores ñ habet Ecclesia iu
risdictione&#x0303; directā & ideò nec potest il-<marginalia>Quidpotest|Ecclesia in|Principes|infideles ñ|baptizatos</marginalia>
los punire, nec per se regnis priuare. Si
aute&#x0303; sub se haberent fideles, & eosvel à
fide auerterent, vel ab obedie&#x0303;tia Eccle
siæ, vel aliàs ad prauos mores manifeste
inducernt, tunc Ecclesia haberet iust&#x0169;
bell&#x0169; cōtra illos, possetq&#x0301;ue eos in defen-
sionem innocentium, potestate, & reg-
no priuare: quandiu verò non priuan-
tur, suam retinent potestatem. In poste-
riores autem habet Ecclesia directam
potestatem, & per se, ratione baptismi,<marginalia>Quid in ba|ptizatos.</marginalia>
& ideò in p&#x0153;nam infidelitatis, & hære-
sis potest eos hac potestate priuare; ha-
ctenus verò nō priuauit eos ipso facto,
saltem quantum ad retentione&#x0303;, & vsum
illius potestatis: imò nec de facto ab illa
deijci possunt, donec per sententiam Ec
clefiasticam declarentur, iuxta caput,
Cum secundum leges, de hęreticis in 6. & la-
tius traditur in materia de Fide.<marginalia>7.|Cōclusio ea|que de fide</marginalia>
<P>  Circa alteram partem de moribus
dicendum est, potestatem hanc in homi
nibus iniustis, & iniquis permanere pos-
se, & ita simpliciter non pe&#x0303;dere ex mo-
ribus honestis. Conclusio est etiam cer-
ta de fide, quæ satis constat ex discursu
totius Scripturæ, in qua legimus, plures
Reges, tam in populo Israel, quam inter
gentes fuisse iniquissimos, & nihilomi-
nus fuisse veros Reges, & Dauid etiam,
ac Salomon, qui aliquādo grauiter pec-
cauerunt, non statim priuati fuer&#x0169;t re-<marginalia>Ratio con-|clusionis.</marginalia>
gno. Ratione ostendi potest discursu si-
mili superius facto, quia hæc p&#x0153;na pri-
uationis talis potestatis nullo iure lata
est, ipso facto, cōtra Reges iniquos, nec
fuisset conueniens, quia infinita pertur
batio inde sequeretur, & omnes subditi
facilé contra reges insurgerent. Expli-
cari deinde potest in hunc modum, quia
vel Rex, licét aliàs prauussit, in legibus
fere&#x0303;dis, seruat honestatem, & iustitiam,
& tunc formaliter, & in quantum Rex,
iustus est: malitia aute&#x0303; illa se habet quasi
concomitanter, & ideò non refert ad
hanc potestatem. Vel in ipsis legibus fe
rendis exercet iniustitiam, & iniquita-
tem, præcipiendo rem turpem, & tunc
non inducit quidem obligationem per<-P>@@

<-P>talem act&#x0169;. Nam lex iniqua non est lex,
nec potestas Regia est data ad tales le-
ges ferendas iuxta ea, quæ suprà dixi-
mus de ratione legis. Possunt ergo tunc
subditi, & debent non obedire regi in
tali præcepto, si de re iniqua sit, non ta-
men proptereà possunt illi obedie&#x0303;tiam
absolute negare inhis, quę iusta fuerint.
Vel Deniq&#x0301;ue rex est iniquus etiam in
vsurpatione ipsius potestatis, quia ty-
rannicé illam occupauit, & tunc verum
est, illam iniquitatem excludere pote-
statem veram, non quia priuet illa, sed
quia supponit carentiam eius, eamq&#x0301;ue
donare non potest, & tunc meritò tali
homini uon obeditur, quia Rex non est,
sed tyrannus.</P>
<P>  Occurrit autem híc incidens dubi&#x0169;<marginalia>8.|Dubi&#x0169; cir-|ca mores|Principis.</marginalia>
circa hoc vltimum membrum, an in eo
casu possint subditi licitè obedire hu-
iusmodi Principi, si alioqui ex parte
materiæ iustas leges ferat. Quod enim
non teneātur, per se loque&#x0303;do, manifest&#x0169;
est, quia illæ non sunt leges, iuxta supra
dicta, cum non procedant à legitima po
testate. Quod aute&#x0303; possint, videtur per-
suaderi, quia possunt facere quidquid
bonum est, vel non malum, licèt non te-
neantur, cedendo iuri suo, & patienter
vim alterius sustinendo. Imò add&#x0169;t mul
ti authores, posse t&#x0169;c subditos postula-
re ab huiusmodi Principe, & concessio-
nes gratiæ, & actus iustitiæ, qui in se in-
iusti non sint, quanuis ab illo iniusté sint
faciendi per vsurpatam potestate&#x0303;; quia
tunc non inducunt ad malum, sed ad mi
nus malum: minus enim malum est, sic
gubernari, quam omninò non guberna-<marginalia>Caiet.|Armil.|Nauar.</marginalia>
ri. Ita docuit Caiet. in summa Verbo Ty-
rannus, quem sequitur Armilla eode&#x0303; ver
bi, & Nauar. cap. 14. nu. 41. In contrari&#x0169;
autem esse videtur, quia obedire huius-
modi regi, etiam in his, quæ aliàs hone-
sta sunt, videtur esse cooperatio ad ma-
l&#x0169;, & fauor iniustitiæ, seu tyrānidis eius.</P>
<P>  Breuiter dicendum censeo, quasdam<marginalia>9.|Quando li-|ceat serua-|re præcep-|ta Tyranni|& quando|non.</marginalia>
esse actiones ita honestas, vt in nullius
nocumentum cedant, neq&#x0301;ue indigeant
potestate publica, vt recté fiant, vt sunt
deferre hæc, vel illa arma, vel aliquid si-
mile, vel etiam soluere tributum, quod
licet ex parte exigentis requirat pote-
statem, ex parte soluentis illam non po-
stulat, per se loquendo. Neq&#x0301;ue conditio
tributi alteri affert nocumentum, nisi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0242.jpg/>
@@1@<SE242>C. 10. An pot. legislatiua pe&#x0303;deat ex fide aut morib. principis. 235
<duolan 2><-P>soli soluenti, qui potest cedere iuri, vel
vtilitati suæ. Aliæ verò sunt actiones,
quæ inuoluunt nocumentum tertij, & vt
iuste fiant, requirunt potestatem publi-
cam, vt occidere malefactorem, etiam
dignum morte, & similes. In prioribus
per se malum non est seruare leges, vel
præcepta à tyrāno data, quia illæ actio-
nes tales sunt, vt propria voluntate, &
authoritate possint honoste fieri sine
lege. Quod autem fiant posita illa iniu-
sta lege, non habet circunstantiam, quæ
reddat actum malum. Quia illa re ve-
ra non est cooperatio, sed tolerantia
quędam violentię, quę nulli affert nocu
ment&#x0169;; ergo per se non est ibi malitia.
Dico autem per se, quia oportet scanda
lum vitare, & non dare occasionem ty-
ranno, vt in sua iniustitia firmius perse-
ueret, sed potius illi obsistere quando
sine incommodo fieri potest. At verò
in posterioribus actionibus contrari&#x0169;
videtur, quia honestas illarum omninò
pendet ex vera potestate publica, sine
qua nullus potest exequi, vel condem-
nare alium, etiam in p&#x0153;na iusta, nisi ha-
beat publicam potestatem, quam tyrā-
nus dare non potest. Sed in hoc etiam
aduertendum, seu subdistingue&#x0303;dum est:
nam hoc in rigore est verum, quantum
est ex parte tyranni: cōtingit autem vt
Respublica, quia non potest illi resiste-
re, illum toleret, & ab eo se gubernari
sinat, & tacité consentiat, ac velit, iusti-
tiā per ipsum administrari propter ra-
tionem tactam, quia minus malum est,
per illum gubernari, quam omnino ca-
rere iusta coactione, & directione, & t&#x0169;c
non erit peccatum obedire, etiam in di
ctis actibus, quia Reipublicæ consensus
supplet defectum potestatis tyranni.</P>
<P>  Ad fundamentum contrarij erroris<marginalia>10.</marginalia>
respondetur, multò maiora incommo-
da contra bonum commune sequi, si po
testas ciuilis pe&#x0303;deat ex priuata fide, vel
bonis moribus ipsius principis, quia nul
la esset pax, neq&#x0301;; obedientia in Republi-
ca, sed quilibet subdit&#xA770; vellet superiore&#x0303;
suum iudicare, & consequenter illi obe-
dientiam negare, quod absurdissimum
est. Quocirca licet peccator forte me-
reatur priuari regno, tamen quandiu il-
lo non priuatur ab habente potestatem
verus Rex perseuerat, atq&#x0301;; ita contigit<marginalia>Saul.</marginalia>
in Saule, donec permittente Deo occi-<-P>@@

<-P>sus est. Quod autem dicitur Oseæ. 8. Re-
gnauerunt, & non ex me, plures habet expo-<marginalia>Oseæ. 8.|Origen.|Hieron.</marginalia>
sitiones, de quibus videri possunt Orig.
Homil. 4. in lib. Iudicum, Hieronym. &
Expositores ibi. Verus sensus mihi vide
tur, ibi reprehendi reges iniquos Israel,
non quia reges non essent, & guberna-
rent, sed, quia cum reges essent, male
gubernarent, hoc enim significat reg-
nare non ex Deo, quod statim explica-
tur, quia inducebant populum ad idola
colenda, & similia.</P>
<Z>CAPVT. XI.
Vtrum finis potestatis, & legis ciuilis prout
nunc est in Ecclesia, sit alius à fine
eiusdem potestatis, & legis, vt
in pura natura, vel in ge&#x0303;-
tibus spectari potest.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus dari in hominibus potesta
te&#x0303;adfere&#x0303;das leges, atq&#x0301;; adeo has le
ges esse possibiles, vt aute&#x0303; natura,
& necessitas earum magis declaretur,
oportet finem illar&#x0169;, ipsiusq&#x0301;; potestatis
generatim considerare, quod in hoc ca-
pite pręstandum est. Statimq&#x0301;; occurrit#[2019]
Opinio Fortunij Garcię tract. de Vlti-
mo fine vtriusq&#x0301;; iuris, vbi contendit sua<marginalia>Fine&#x0303; iuris|ciuilis esse|eundem c&#x0169;|fine canoni|ci se&#x0303;tit For|tunius.</marginalia>
dere, finem iuris ciuilis esse eundem c&#x0169;
fine iuris Canonici, habereq&#x0301;; eande&#x0303; ori-
ginem, eademq&#x0301;; principia. Vnde multa
infert, quę postea examinanda sunt. Nā
de hac opinione quatenus cōparatione&#x0303;
facit inter vtr&#x0169;q&#x0301;; ius, in lib. sequenti di-
cend&#x0169; ex professo est, quia non explica-
to prius vtroq&#x0301;; extremo, non potest eo-
r&#x0169; compa ratio fieri, aut intelligi. Híc er
go solum de potestate, ac iure ciuili ab-
solutè spectato in ordine ad suum finem
opinio hæc tractanda est. Sentit ergo
Fortun. fine&#x0303; iuris ciuilis esse non solum
externam pacem, & iustitiam Reipubli-
cæ, sed etiam verā, & internam hominis
felicitate&#x0303;, ac salute&#x0303;. Ita significat ibi. n.
6. iunctis, quæ dixerat. n. 2. Vbi eunde&#x0303; fi-
ne&#x0303; iuris Canonici posuerat, & inde con
cludit, esse eundem finem vtriusq&#x0301;; iuris.
Vnde necesse est, vt vel sentiat, fine&#x0303; ca-
nonici iuris esse tant&#x0169; externā politiā
humanā, quod valde absurdum est, vel
oportet, vt sentiat, fine&#x0303; iuris ciuilis non
sistere in humana politia, & externa pa-
ce, ac iustitia Reipublicæ, sed etiam ten
dere ad veram felicitatem humanam.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0243.jpg/>
@@1@<SE243>236 Lib. 3. De lege humana, & Ciuil.
<duolan 2><P>  Quia verò hæc opinio statim apparet<marginalia>2.</marginalia>
incredibilis intellecta de iure ciuili, &
de potestate ferendi illud, prout esse po
test in pura natura, & in principio libri<marginalia>Nauar.</marginalia>
à nobis explicata est, ideò Nauar. in Cō-
men. de Finibus humanor&#x0169; actu&#x0169;. n. 29.
ita illam interpretatur, vt intelligenda
sit de iure ciuili, quatenus est à Christia
nis Imperatoribus, & Regis composit&#x0169;,
aut probatum: sic enim etiam ipse ait,
veram fælicitatem æternam, quam cre-
dimus, & speramus esse finem iuris ci-
uilis. Quia licèt ipsa potestas de se non
tendat in illum finem; nihilominus vt est
coniuncta fidei, in illum referri potest,
& debet: & ita etiam eius actus, qui est
Lex ciuilis, à legislatoribus Christianis
in eundem finem refertur. Quod suadet
ipse Nauar. ex Inscriptione Codicis, &
& Proæmij Digestorum à Iustiniano e-
diti, quæ sic habet. In nomine Domini no-
stri Iesu Christi, &c. Et eandem habet in
declaratione iuris ciuilis, quæ habetur
in fine Legis. 2. C. de Veteri iur. enude.
Et in Epistol. ad Tribonianum, quæ in-
cipit, Deo Authore, & in Codice est, Leg.
1. de Veteri iure Enucleando, vbi de
authoritate legum, dicit, Quæ diuinas, & hu-
manas res benè disposuit, & omnem iniquita-
tem expullit. Addit Nauar. probationem<marginalia>C. de s&#x0169;ma|Trinit.</marginalia>
ex l. 1. & 2. Codice de Sum. Trinita. Vbi
Imperator præcipit, omnes populos si-
bi subditos Christianam fidem, & reli-
gionem sequi, & hæreticos puniri, & ex
multiS legibus, quas ille Imperator de
rebus Ecclesiasticis constituti per plu-
res titulos vsq&#x0301;ue ad 16. libro. 1. Co-
dicis.</P>
<P>  Veruntamen de hac opinione Nauar<marginalia>3.|Fortunijf&#x0169;|damenta.</marginalia>
ri per se spectata dicemus postea: nunc
enim cònsiderando fundamenta Fortu-
nij, videtur simpliciter loqui de potesta
te ciuili secund&#x0169; se, & in omni statu pro
bat enim sententiam suam ex Aristo. 1.
Ethic. cap. 2. & 4. dicente, humanam fæli<marginalia>Arist. 1.|Aeth. c. 2.|& 4.</marginalia>
citatem esse finem moralis doctrinæ, &
lib. 5. cap. 1. dicit, ea dici iusta, quæfælici-
tatem societatis ciuilis efficiunt, & conseruant,
& ideò leges de omnibus virtutibus prę
cepta dare, quæ ad hanc fęlicitatem cō-
ferunt. Adducit etiam Ciceronem lib. 2.<marginalia>Cicer. 2. of-|fic.|Demosthe.</marginalia>
de Officijs dicentem, Per leges benè bea-
teq&#x0301;ue viuitur. Adducit item quod ex De-
mosthene refertur in leg 2. ff. de Legib.
Omnes debere parerelegi, quia inuentio quæ-<-P>@@

<-P>dam, & donum Dei est. Et ex Chrysippo,<marginalia>Chrysippus</marginalia>
legem esse omnium diuinarum, & huma-
rum rerum reginam, & iustorum, atq&#x0301;ue iniusto-
rum regulam. Hæc autem omnia dicta s&#x0169;t
à Phylosophis Ethnicis de lege ciuili, &
ante leges Imperator&#x0169;; ergo dicta sunt
de lege ciuili secund&#x0169; se, & prout natu-
rā humanam cōsequitur, seclusa fide; er-
go in eode&#x0303; sensu videtur ille author lo-
quutus. Confirmat verò suā sententiam
à fortiori ex legibus Imperator&#x0169;, quas
adduximus pro sententia Nauar. & ad-
dit Authen. vt non luxurientur contra naturā.<marginalia>Authen.|Iustinian.</marginalia>
Quia in ea ostendit Iustinia. sui muneris
esse, curare, vt subditi sui bené viuāt, &
Dei placatione&#x0303; inueniant. Item Authen.
Quomodo oporteat Episcopos, &c. in
princ. Vbi Iustinia. ait, Max imā habemus
solicitudine&#x0303; circa vere Dei dogmata, & circa sa-
cerdot&#x0169; honestate&#x0303;. &c. Videtur ergo hic au-
thor Vtr&#x0169;q&#x0301;; statum potestatis, seu legis
ciuilis amplecti, hoc fortasse discursu.
Quod lex ciuilis inte&#x0303;dit homines in ve-
rā cor&#x0169; beatitudine&#x0303; perducere. Vnde
quādo potestas illa est sola, & separata
à lumine fidei, dirigit in verā fælicitate&#x0303;
narurale&#x0303;, de qua Philosophi loquuti s&#x0169;t;
quando aute&#x0303; coniungitur fidei manife-
stanti verā hominis felicitate&#x0303; altioris
ordinis. tunc etiam per fidem eleuatur.
& extenditur ad ferendas leges, intende&#x0303;
do eāde&#x0303; veram, & supernaturale&#x0303; fælici-
tatem. Atq&#x0301;; hoc modo nunc intra Eccle-
siam eundem esse finem legis ciuilis, &
canonici. Et ad hoc tandem inducit
Diuum Thomā, quia in prima, secundæ,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
quæstione 90. articulo secundo & q. 95.
articulo 1. indiferenter loquens de le-
ge humana, dicit, finem eius esse fęlici-
tatem.</P>
<P>  Nihilominus hæc opinio Fortunij no<marginalia>4.|Fortunij o-|pinio noua</marginalia>
ua est, & singularis, ortaque est ex qua-
dam verborum confusa, & indistincta
significatione, seu æquiuocatione, qua
sublata facile rei veritas intelligetur.<marginalia>Hominisfe|licitas du-|plex, vitæ|præsentis,|& futuræ,|& vtraque|in natura-|lem, & su-|pernatura-|le&#x0303; distincta</marginalia>
Duplex ergo fælicitas hominis distin-
guenda est, vna est vitæ præsentis, al-
tera, futuræ, & vtraque in naturalem,
& supernaturalem distingui debet se-
cundum receptam Theololicam doc-
trinam, quam nunc supponimus. Dico
ergo primo; potestas ciuilis, & ius ciui-
le per se non respiciunt æternam fæli-
citatem super naturalem vitæ futuræ
tanquam finem proprium, vel proxi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0244.jpg/>
@@1@<SE244>Ca. 11. Quisnā sit finis legis ciuilis provt nunc est in Eccles. 237
<duolan 2><-P>mum, vel vltimum. Probatur, quia talis
potestas est mere naturalis, ergo natu-
ra sua non tendit in finem supernatura-
lem. Dices; ipsa hominis natura ordina<marginalia>Dubiolum</marginalia>
tur ad supernaturalem fælicitatem, vt
ad finem vltimum; ergo etiam potentiæ
omnes naturales huius naturę ordinā-
tur ad eundem finem; ergo etiam pote-
stas ciuilis. Respondeo dupliciter posse<marginalia>Occurritur|dubiolo.</marginalia>
aliquid ordinari in illum finem vltim&#x0169;;
vno modo per intrinsecam habitudine&#x0303;;
alio modo per solam relationem, vel im
perium extrinsecum. Priori modo ordi-
natur fides infusa v. g. ad supernaturale&#x0303;
beatitudine&#x0303;; posteriori modo fides, vel
alia virtus acquisita. Dico ergo pote-
statem ciuilem per relationem extrin-
secam, vel Dei, vel hominis habentis il-
lam posse ordinari ad supernaturalem
fælicitatem vt ad finem vltim&#x0169;. Et hoc
ad summum probat ratio facta: nam ex
parte Dei verum est omnia bona data
hominibus, etiam naturalia, data esse
propter fęlicitatem supernaturale&#x0303; adi-
piscendam, & hoc modo etiam hæc po-
testas data est propter illum finem. Ex
parte vero hominis non potest ipse re-
ferre actus huius potestatis in illum fi-
nem per sol&#x0169; naturale lumen, sed opor-
tet, vt supernaturaliter cognoscat ill&#x0169;
finem, ideoq&#x0301;ue stando in pura natura,
non posset lex ciuilis etiam hoc modo
ordinari ad finem supernaturalem.</P>
<P>  Deinde addo legem ciuilem prout est<marginalia>5.|discrime&#x0303;ha|bitu&#x0169; natu|ralium, &|supernatu-|ralium.</marginalia>
actus huius potestatis ex se non tende-
re in supernaturalem finem, & hunc esse
sensum in pręsenti præcipuè intentum.
Declarari autem potest notando diffe-
rentiam inter habitus, seu facultates
naturales, & supernaturales, quod super
naturales, vt virtutes per se infusæ, ita
ordinantur per se in supernaturales, &
circa obiectum aliquo modo superna-
turale secundum se proportionatum su
pernaturali fælicitati. Idemq&#x0301;ue est suo
modo in potestatibus moralibus super-
naturalibus. Nam hoc modo character
v. g. ordinatur ad supernaturalem fine&#x0303;,
& similiter potestas Ecclesiasticæ iuris-
dictionis tendit in eundem finem quasi
connaturali modo, & operādo ex se cir
ca materiam supernaturalem, & per se
relatam ad illum finem. At vero virtu-
tutes acquisitæ de se non ita tendunt,
nec operari possunt circa supernatura-<-P>@@

<-P>lem finem, sed solum per extrinsecum
imperium possunt in illum referri. Ita
ergo se habetpotestas ciuilis in ordine
ad supernaturalem fælicitate&#x0303;: nam per
se non tendit in illum finem vltimum ex
vi propriæ naturæ, vel propriar&#x0169; actio-
num, per quas nullo modo versatur cir-
ca talem fine&#x0303;, nec circa materiam, vel
obiecta supernaturalis ordinis. Et hoc
modo dicimus potestatem ciuilem, vel
leges ab illa procedentes non respice-
re fęlicitatem supernaturalem, vtfinem
vltimum: et in hoc maxime distingui à
potestate Ecclesiastica, vt in sequenti li-
bro ca. 1. & 8. latius videbimus. Et ideo<marginalia>Nicolaus|Pap{a}.</marginalia>
dixit Nicol. Papa in ca. Quoniam, dist. 10.
& in cap. Cum adverum, 96. dist. Imperato-
res indigere Pontificibus pro ęterna vi-
ta, & non debere, nec posse diuinis reb&#xA770;
præesse, cum sint negotijs secularibus
implicati. Et Imperator ipse in Authe&#x0303;-
tica. Quomodo oporteat Episcopos, &c. in prin
cipio dixit sacerdotium, & imperium
esse maxima dona á Deo data. Illud diui-
nis ministrans, hoc autem humanis præsidens. Et
alia similia in citato loco afferemus.</P><marginalia>6.|2. cōclusio.</marginalia>
<P>  Vnde dico secundo. Potestatem ciui-
lem non solum non respicere fælicitate&#x0303;
æternam vitę futuræ vt finem vltimum
proprium, verum etiam nec per se inte&#x0303;
dere propriā spirituale&#x0303; fælicitate&#x0303; homi
n&#x0169; in hac vita, & conseque&#x0303;ter nec per se
posse in materia spirituali disponere,
aut leges ferre. Hoc colligi{t$} ex iurib&#xA770; ci
tatis. Ite&#x0303; ex illis omnibus, in quib&#xA770; leges
ciuiles per canonicas aliquatenus cor-
riguntur, vel supplentur in ordine ad vi
tanda peccata, quia lex ciuilis cōside-
rat honestam vtilitatem temporale&#x0303; rei
publicę humanę: lex autem canonica
principalius attendit saluti animæ, & vt
peccata euitentur, vt dixit Glossa in ca.<marginalia>Gloss{a}.</marginalia>
Cum contingat, de iure iur. verb. Debent, &
sumitur ex illo textu cum concordanti
bus cap. licet, de Iure iur. in 6. & cap. vlt.
de præscript. Et notant latè Ioan. Andr.<marginalia>Ioan. And|Panorm.</marginalia>
in Regula, Posseßor, in Mercurial. & Pa-
normit. in Pro&#x0153;m. Decret. n. 16. & in ca.
1. de Iuram. calum. n. 7. Ratione declara
tur, quia spirituale bonum, seu felicitas
huius vitæ est dispositio per se ordinata
ad vltimam felicitatem supernaturale&#x0303;
vitæ futurę, vel potius est quædam in
choatio eius; ergo potestas, quę nō or-
dinatur per se ad dirigendos homines<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0245.jpg/>
@@1@<SE245>238 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>in illam fælicitatem, non potest per se
referri ad spiritualem finem huius vitę,
quia eiusdem potestatis est dirigere ad
finem vltimum, & ad omnia, quæ per se
ad illum disponunt. Potestas ergo ciui-
lis sicut non ordinatur ad æternam bea
titudinem vitę futurę, ita nec ad spiri-
tualem fęlicitatem pręsentis. Vnde etiā
concluditur, per se non versari in spiri-
tuali materia, quia finis &#xA753;ximus, & ma-
teria cuiuscunq&#x0301;ue potestatis propor-
tionātur inter se, & fini vltimo eiusdem
potestatis: sed potestas ciuilis no habet
pro fine vltimo fęlicitatem supernatu-
ralem vitę futuræ, aut præsentis ergo.
Atq&#x0301;ue ideo in decretis sæpe lex ciuilis
comparatur corpori, & lex canonica
animæ, ac spiritui, vt auctores proximè
citati notāt, & apertè tradit Innoc. III.
in ca. Solitæ, de Maiorat. & obedien. Hinc<marginalia>Ex D. Th.|inquidordi|natur diui-|na lexprin|cipaliter &|inquid hu-|man{a}.</marginalia>
etiam dixit D. Thomas 1. 2. q. 99. art. 3.
Lex diuina principaliter instituitur ad ordinan-
dum homines ad Deum, lex autem humana prin
cipaliter ad ordinandum homines adinuicem; &
ideo leges humanæ non curauerunt aliquid in-
stituere de cultu diuino, nisi in ordine ad bonum
commune hominum.</P>
<P>  Addo tertio Potestat em ciui lem<marginalia>7.|3. cōclusio.</marginalia>
legislatiuam, etiam in pura natura spe-
ctatam non habere pro fine intrinseco,
& per se intento fælicitatem natura-
lem vitę futuræ; imo nec propriam fęli-
citatem naturalem vitæ præsentis qua-
tenus ad singulos homines vt particula
res personæ sunt, pertinere potest, sed
eius finem esse fælicitatem naturalem
communitatis humanæ perfectę, cuius
curam gerit, & singulorum hominum vt
sunt membra talis communitatis, vt in
ea, scilicet in pace, & iustitia viuant, &
cum sufficientia bonorum, quæ ad vitæ
corporalis conseruationem, & commo-
ditatem spectant, & cum ea probitate
morum, quę ad hanc externam pacem,
& fęlicitatem reipublicę, & cōueniente&#x0303;
humanæ naturę conseruationem neces-
saria est. Hęc est mens Aristot. in locis in<marginalia>Arist.|D. Thom.</marginalia>
principio citatis, & D. Thomæ suprà. q.
90. art. 2. iunctis q. 95. art. 1. & 4. q. 96. ar.
2. & 3. & q. 99. art. 3. In quibus docet, ac
declarat, finem humanarum legum esse<marginalia>Fortunius</marginalia>
commune bonum ciuitatis, & illa tant&#x0169;
prohibere, ac pręcipere, quę huic fini
consentanea sunt. Ad idem faciunt quæ
Fortunius adducit ex pro&#x0153;mio Decret.<-P>@@

<-P>& cap. Factæsunt, dist. 4. nam quæ ibi dic&#x0169;<marginalia>Ca. factæ|sunt.|Ratio con-|clusionis.</marginalia>
tur, legibus etiam ciuilibus communia
esse videntur. Ratio vero sumi potest ex
dictis, quia hæc naturalis potestas con-
dendi humanas leges non est in singulis
hominibus per se spectatis, nec in multi
tudine hominum aggregata solum per
accidens; sed est in communitate vt mo
raliter vnita, & ordinata ad componen-
dum vnum corpus mysticum, & ex illo
resultat tanquam proprietas eius; ergo
per se ordinatur ad bonum commune
huius corporis, eiusq&#x0301;ue fęlicitatem: nā
finis est proportionatus principio; sicut
ergo bon&#x0169; naturale huius corporis po-
litici non extenditur vltra præsentem
vitam; imo nec durat nisi in illa, ita nec
finis huius potestatis, aut legis vltra prę
sentem vitam extenditur. Et eadem ra-
tione etiam pro hac vita nō intendit bo
num singulorum, nisi in ordine ad bon&#x0169;
totius communitatis, in quo sistit tan-
quam in vltimo fine proprio talis facul-
tatis; ergo id, quod ita pertinet ad pri-
uatam fælicitatem, vt non redundet in
bonum communitatis, ad hanc potesta-
tem, vel legem ciuilem non spectat.</P>
<P>  Confirmatur, ac declaratur: nam tri-<marginalia>8.|Regime&#x0303; hu|man&#x0169; tri-|plex politi-|cum &#x0153;cono|micum, &|monastic&#x0169;.</marginalia>
plex potest distingui moralis guberna-
tio hominis; quædam politica, quę per-
tinet ad regimen ciuitatis, & communi
tatis perfectæ: alia &#x0153;conomica, quæ
spectat ad regime&#x0303; vnius familiæ, seu do-
mus; tertia dici potest propria vnius cu-
iusq&#x0301;ue circa simetipsum, quę dici potest
monastica, quasi vnius regimen conti-
nens. Potestas autem ciuilis per se ordi
natur ad gubernationem politicam, vt
ex superioribus constat, & ideo per se
non dirigit &#x0153;conomicum regimen, nisi
in his, quæ redundant in commune bo-
num ciuitatis, & illud possunt aut impe-
dire, aut promouere: reliqua enim, quæ
ad priuatam familiam spectant, nō per
leges ciuiles; sed per vniuscuiusq&#x0301;ue Pa-
tris familias prudentiam ordinantur.
Ergo simili proportione, ac ratione nō
spectat ad leges ciuiles monastica dire-
ctio, seu priuata honestas singulorum,
vt tales sunt, sed solum ea morum recti-
tudo per has leges constituitur, quæ bo
no ciuili vel necessaria, vel valde vtilis
est. Ad fælicitatem autem etiam natu-
ralem vniuscuiusq&#x0301;ue hominis, vt singu-
laris persona est, non sufficit virtus illa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0246.jpg/>
@@1@<SE246>Ca. 11. Quisnā sit finis legis ciuilis provt nunc est in Eccles. 239
<duolan 2><-P>ciuilis, sed necessaria est integritas mo-
rum cum debito ordine ad Deum, quā-
tum lumen naturale dictat; ergo nō spe-
ctat fęlicitas priuata ad finem propri&#x0169;
legis ciuil is, seu potestatis legislatiuæ
merè naturalis. Accedit tandem, quod
hæc naturalis fęlicitas singulorum vt
tales sunt, principaliter consistit in acti
bus internis, vel speculatiuis, vel mora-
libus, & practicis cum integra rectitudi
ne naturali. Potestas autem ciuilis non
multum curat de internis actibus, imò<marginalia>Potestas ci|uilis nōmul|tum curat|de actibus|internis.</marginalia>
vix circa illos aliquid potest, vt infrà di
cetur, valde etiam impote&#x0303;s, & inefficax
est ad dirigendos illos; ergo nō intendit
per se huiusmodi fælicitatem, sed solnm
communem, provt explicatum est. Neq&#x0301;;
argumenta Fortunij amplius probant,
vt facile ex dictis constare potest.</P>
<P>  Quartò dico Potestatem hanc ciui-<marginalia>9.</marginalia>
lem (etiā provt est in principibus Chri-
stianis fidei coniuncta) non extendi in
materia, vel actibus suis ad finem super
naturalem, seu spir itualem vitę futurę,
vel pręsentis, licet ipsi legislatores fide-
les in suis legibus ferendis intueri pos-
sint, & ex parte debeāt supernaturalem
fine&#x0303;, & actum ipsum ferendi legem in su-
pernaturalem finem referre. Vtraq&#x0301;ue
pars assertionis manifesta videtur. Pri-
ma quidem quia potestas hæc vt nunc
est in principibus Christianis, in se non
est maior, nec alterius naturę, quā fue-
rit in principib&#xA770; ethincis; ergo ex se nō
habet alium finem, nec aliam materiā.
Sicut virtus acquisita temperantiæ in
fideli, & infideli, in iusto, & iniusto nō est
alterius naturę, nec actus suos efficere
potest circa aliam materiam, vel prop-
ter alium proximum finem, seu motiu&#x0169;,
aut intrinsecam honestatem. Deniq&#x0301;ue
iura canonica supra allegata, quę hanc
potestatem vocant terrenam, tempora-
le&#x0303;, ad corpora pertine&#x0303;tem, & similia, lo-
quuntur de illa, vt est in Imperatore, &
Regibus Christianis, & inde conclud&#x0169;t
nō posse disponere in spiritualibus, neq&#x0301;;
de his, quæ per se spectant ad salutem
animarum, vel cultum religionis; ergo
etiam n&#x0169;c secularis potestas tali&#x0169; prin-
cipum eisdem terminis concluditur.</P>
<P>  Dices; nunc possunt principes sæcu-<marginalia>10.</marginalia>
lares hęreticos punire, & alia vitia con
traria religioni Christianæ, vt talis est,
prohibere, vt est blasphemia in Christ&#x0169;<-P>@@

<-P>circuncisio iudæorum, & similia, quæ
non pertinuissent ad ciuilem potestate&#x0303;,
seclusa fide. Respondeo in primis, ali-
qua ex his non tam per se pertinere ad
secularem potestatem, quam ex cōces-
sione Ecclesiasticę potestatis, & quasi
per tacitam, vel expressam inuocatio-
nem eius postulantis auxilium brachij
secularis. Et ita infra dicemus, vniuer-
sas leges ciuiles, quæ circa materias spi
rituales versantur, vel nō esse leges, vel
habere vim suam à superiori potestate.
Deinde dicimus illa vitia, & peccata,
quę dicuntur mixti fori, eatenus puni-
ri, & cohiberi per leges ciuiles, quate-
nus supposito hoc statu reipublicæ Chri
stianæ, illam perturbant, & magna nocu
menta illi afferunt etiam quoad suam
pacem, & externam fęlicitatem, ac con-
seruationem: hunc enim finem semper
inte&#x0303;dit ipsa potestas quatenus talis est,
licet vtens illa possit perfectius opera-<marginalia>Leo Papa.|Theodosi&#xA770;.</marginalia>
ri. Et hoc modo Leo Papa Epist. 7. lau-
dat Theodosium, quod fide sua præsidi&#x0169;
afferret Ecclesiæ, & non solum regium
animum, sed etiam sacerdotalem osten
deret, & quod curam haberet auerten-
di hæreses, & schismata. Quia t&#x0169;c (inquit)<marginalia>11.|2. Parscō-|clusionis|probatur.|Nauar.</marginalia>
est optimus regni vestri status, quando sempiter-
næ Trinitati vnius Deitatis confeßione seruitur.</P>
<P>  Altera vero pars probari potest ali-
quibus argumentis Nauarri, & fortasse
ipse nihil aliud intendit secundum suam
priuatam sententiam; immerito tamen
adducit ad illam confirmandam leges
Codicis, quę in materia spirituali ver-
santur: nam illę vel leges non sunt, nec
fuère vnqnam, vel nixę fuerunt aucto-
ritati Pontificum, vt lib. seque&#x0303;ti ca. 12.
dicemus. Non rectè etiam ad hunc sen-
sum acommodat opinionem Fortunij,
quia sine dubio loquitnr de legibus ip-
sis, ac potestatibus, & non tant&#x0169; de per-<marginalia>Michael|Vlcurrun.</marginalia>
sonis operantibus. Et ita illum latè im-
pugnat Michael Vlcurruno tract. de Re-
gim. mun. p. 1. q. 5. princip. Argumenta
item eiusdem Fortunij probant hanc
opinionem, & nihil aliud, vt facile intu-
enti patebit. Deniq&#x0301;ue res ipsaper se no-
ta est: nam hęc legislatio ciuilis de se, &
suo genere actio honesta est, licet ordi-
nis naturalis, & prudentiæ acquisitę, ac
rationi naturali consentanea; ergo est
de se apta referri ad finem supernatura
lem; ergo Princeps Christianus facile<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0247.jpg/>
@@1@<SE247>240 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>potest in eum finem illam referre, & op
time faciet illam referendo, iuxta illud<marginalia>August.</marginalia>
Augustini lib. 5. de Ciuitat. ca. 24. Vbi
de Regibus Christianis ait. Felices eos di-
cimus, si suam potestatem ad Dei cultum maxi-
me dilatandum, maiestati eius famulam faciunt.
Et quod in Concil. Moguntino sub Ste-<marginalia>Concilium|Mogun.</marginalia>
phan. ca. 2. de Rege dicitur, Meminerit se
præ omnibus ita sanctæ matris Ecclesiæ esse fi-
lium, vt eius paci, & tranquillitati per vniuer-
sum mundum suum prodesse faciat Imperium.
Est autem obseruandum, hanc relatio-
nem posse dupliciter fieri, primò per po
sitiuam ordinationem, & sic regulari-
ter erit in consilio, nisi vbi speciale prę-
ceptum, vel necessitas ad illum obliga-<marginalia>Leo Papa.</marginalia>
uerit. Sic enim Leo Papa Epistol. 75. ad
Leone&#x0303; Augustum inquit. Debes inc&#x0169;ctāter
aduertere regiam potestatem tibi non solum ad-
mundi regimen, sed maxime ad Ecclesiæ præsi-
dium eße collatam, &c. Sec&#x0169;do intelligi po-
test per negationem tant&#x0169;, seu per cir-
cunspectionem nihil statuendi per hāc
potestatem, quod sit contrarium fini su
pernaturali, vel eius cōsequutione&#x0303; im-
pedire possit, quæ obseruantia, & pru-
dens cautio exfide procedit, & virtua-
lis quędam relatio in vltimum finem di
ci potest. Estq&#x0301;ue non tantum in consi-
lio, sed etiam in pręcepto maximè pro-
prio Christiani, ac catholici principis,
vt constat.</P>
<Z>CAPVT XII.
Vtrum leges ciuiles in sola materia honesta ver-
sentur, virtutum omnium actus præci-
piendo, vel vitia contraria prohi-
bendo.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Actenus explicatæ sunt causa fi-<marginalia>1.</marginalia>
nalis, & efficiens legis ciuilis, quo
niam ad ostendendum hoc gen&#xA770;
legis esse possibile, conueniensq&#x0301;; & qua-
si naturale homini, fuit necessarium; n&#x0169;c
ad declarandam naturam, & efficaciam
huius legis, de materia, & forma aliquid
dicendum est. Non agimus aute&#x0303; de ma-
teria, ex qua, seu subiecta, quia de hac
satis dictum est in primo libro, tractan-
do, an lex interna (vt sic dicā) sit in intel
lectu, vel vol&#x0169;tate principis, aut subdi-
ti, & an lex externa debeat esse scripta,
vel verba sufficiant. Inquirimus ergo
materiam, circa quam legis ciuilis, id<-P>@@

<-P>est, quid possit præcipere, aut prohibe-
re: constat autem ex dictis in primo li-
bro, legem tantum esse posse de actibus
humanis, qui sint in hominis potestate,
vnde etiam certum est, de his tant&#x0169; esse
posse legem ciuilem; hi vero actus stu-
diosi, praui, & indifferentes esse possunt,
& in his potest magna varietas reperiri
secundum varias species virtutum, &
vitiorum; item quidam sunt externi, alij
mentales tantum, ac mere interni; qui-
dam futuri alij præteriti, quidam faci-
les, vel ordinarij; alij ardui, & valde dif-
ficiles, seu extraordinarij, ideoq&#x0301;ue de
tota hac varietate aliquid dicere neces
se est.</P>
<P>  Circa propositam ergo quæstionem<marginalia>2.|Machiauel|error & Po|liticor&#x0169;præ|temporali|regimine|non curan-|daspiritua-|li{a}.</marginalia>
duplex potest referri opinio, vna est, po-
testatem laicam, & ius ciuile per se pri
mo intendere statum politicum, eiusq&#x0301;ue
conseruationem, & argume&#x0303;tum, ac sub-
inde materiam legum esse illam, quę sta
tui politico inseruit, & conseruationi,
vel augmento eius. Et in ordine ad h&#x0169;c
finem has leges ferri, siue in eis vera ho
nestas inueniatur, siue tantum simulata,
& apparens, dissimulando etiā illa, quæ
iniusta sunt, si reipublicę temporali sint
vtilia. Hæc est doctrina Politicor&#x0169; hu-
ius temporis, quam pręcipue persuade-
re conatus est principibus secularibus
Machiauelus, solumq&#x0301;ue f&#x0169;datur in hoc,
quod non potest aliter temporalis res-
publica conseruari. Vnde illius iudici&#x0169;
peruersum est, non posse esse verum re-
ge&#x0303;, & stabile&#x0303;, qui legibus virtutis astrin-
gitur, eisq&#x0301;ue omnino subijcitur. Po-
testq&#x0301;ue hic error iuuari ex legibus ci-
uilibus, quę interdum sustinent, & foue&#x0303;t
actus prauos, propter temporalem cō-
moditatem, vt in l. Dolo. C. de Inutil. sti-
pul. datur actio, non obstante dolo, & in
§. Namq&#x0301;ue. Instit. de actionibus concedi-
tur actio fraudulenta, & in l. Pacisci, ff. de
Pactis, Pactum cōtra leges sustinetur;
item pręscriptio cum mala fide per le-
ges ciuiles commendabatur olim, vt cō
stat ex ca. Nauiganti, ca. vlt. de Præscrip.
& ex Grat. 16. q. 3. §. Præscriptionem, post
cap. Placuit, cum tamen illa præscriptio
iniqua esset, & ideo per iura canonica
reprobata sit. Et in multis alijs etiā ali-
qua approbantur iure ciuili, quæ in fo-
ro animæ non possunt subsistere, vt no-
tat Couar. in Regula Possessor. p. 2. §. 9. n. 6.<-P><marginalia>Couar.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0248.jpg/>
@@1@<SE248>Cap. 12. In qua materia versentur leges ciuiles. 241
<duolan 2><-P>in fine. Et in regula, Peccat&#x0169;. 2. p. §. 6. n. 3.
& 4. & ex materia de Matrim. iurame&#x0303;to,
vsuris, & alijs possunt multa exempla
afferri, quæ omitto, & aliqua videri
possunt in Azor tom. 1. libr. 5. capit. 20.
& 21.</P>
<P>  Sec&#x0169;da sente&#x0303;tia referri potest, quæ li<marginalia>3.|2. sententia|dicens le-|gem ciuile&#x0303;|solum poße|ferri in ma|teria iusti-|tiæ.|Franciscus|Sarmie.</marginalia>
cet fateatur ius ciuile solum versari in
materia honesta, limitat tame&#x0303; illam ad
materiā iustitię, dicitq&#x0301;; lege&#x0303; ciuile&#x0303; sol&#x0169;
posse ferri in materia iustitię præcipie&#x0303;-
do iusta, & prohibendo, ac punie&#x0303;do iniu
rias; nō pertinere aute&#x0303; ad illā, vel ad po
testate&#x0303; ciuile&#x0303; de actibus aliar&#x0169; virtut&#x0169;
morali&#x0169; disponere. Solet hęc sententia
tribui Francisco Sarm. tract. de Redit.
Ecclesiast. p. 4. cap. 5. Sed ibi non sol&#x0169; de
lege ciuili loquitur, sed etiā de canoni-
ca; imò de hac præcipuè, quia omnia,
quæ adducit in illa potissim&#x0169; locum ha-
bent, & ideo infra tractando de lege ca
nonica illi respōdebimus. N&#x0169;c speciali-
ter de ciuili iure id suaderi potest ex di
ctis capite pręced. Nam finis potestatis
ciuilis est pax, & fęlicitas te&#x0303;poralis rei-
publicę humanæ; ergo sol&#x0169; potest leges
ferre in materia iustitię ad pacem hāc,
& fælicitate&#x0303; cōseruandā, sed huiusmodi
est materia iustitię, & nō aliar&#x0169; virtut&#x0169;;
ergo tant&#x0169; in illa materia potest leges
ferre. Minor sumi potest ex Aug. lib. 2.
de Ciuit. ca. 21. vbi ex Cicer. refert, con-
cordiam esse arctissim&#x0169;, at&#xE8BF; optim&#x0169; in omni re-
publica vincul&#x0169; incolumitatis, eam&#xE8BF;&#x0301; sine iustitia
nullo pacto eße posse; fignificans c&#x0169; illa esse
posse, & illā Iolā sufficere ad ill&#x0169; finem.
Quod etiam colligitur ex definitione po
puli, quā ex eode&#x0303; refert, scilicet. populum
eße c&#x0153;tum iuris consensu, & vtilitatis commu-
nione sociat&#x0169;: nā hoc tot&#x0169; habebit popul&#xA770;,
si iustitia inter ciues seruetur; ergo illa
sola est &#xA753;prìa materia legis ciuilis. Hoc
ite&#x0303; videtur suadere vsus leg&#x0169; ciuilium;
semper enim versantur in materia iusti
tię, & de alijs nō dispon&#x0169;t, nisi in ordine
ad ęquitate&#x0303; inter ciues seruādā, & vt oc
casiones iniuriar&#x0169; euite&#x0303;tur. Argume&#x0303;to
l. Hac lege, C. de Pact. conuent. ibi. Quanuis
enim bon&#x0169; erat mulierem, quæ se ipsā marito cō-
mittit, res etiā eiusde&#x0303; pari arbitrio gubernari; at
tame&#x0303; quoniā conditores leg&#x0169;, æquitatis conuenit
esse factores, nullo modo volumus, &c.</P>
<P>  Prior ex his sententijs omnino falsa,<marginalia>4.|Cōclusio le|gem ciuile&#x0303;</marginalia>
& erronea est. Vnde dicendum primo
est, leges ciuiles solum posse versari in<-P>@@

<-P>materia honesta cum proportione, id<marginalia>solum ver-|sari in ma-|teria hone-|sta, vel præ|cipiendo ho|nestum vel|prohibendo|malum, vel|illud nōpræ|cipiendo.</marginalia>
est, vel præcipiendo honestum, vel pro-
hibendo quod mal&#x0169; est, vel saltem illud
non præcipiendo: loquor autem de po-
testate iuris, non facti: nam per errorem
sæpe Magistratus ciuilis potest præci-
pere aliquid iniustum, vel illicitum; iure
tamen non potest; nec tale præceptum
poterit veram rationem legis habere,
quia lex iniusta, vel turpis non est lex, vt
suprà lib. 1. dictum est cum Augustin. lib.
1. de de libero arbitrio cap. 5. Vera er-
go lex ciuilis non potest esse de turpi.<marginalia>Ratio à pri|ori.</marginalia>
Ratio à priori est, quia lex naturalis &#xA753;-
hibet quidquid est turpe; lex autem ci-
uilis non potest legem naturalem aufer
re, nec homo potest simul obligari legi-
bus contrarijs; ergo impossibile est, vt
talis lex ciuilis sit vera lex, aut obliget.
Maior cōstat ex dictis lib. 2. Minor quo-
ad posteriorem partem per se nota est.
Quoad priorem vero constat; tum quia
inferior non potest abrogare legem su-
perioris, nec illi derogare. Vnde ius prę
torium in iure ciuili non valet contra<marginalia>L. secunda</marginalia>
ius Imperatoris l. 2. C. de Offic. Præfe-
cti Prætor. Orien. & in vniuersum lex in-
ferioris non valet contra legem Impe-<marginalia>L. Cass{a}</marginalia>
ratoris l. Cassa, C. de Sacros. Eccles. ergo
nec lex Imperatoris, aut Regis valere
potest contra legem Dei, vt rectè col-<marginalia>D. Aug.</marginalia>
ligit Augustinus serm. 6. de Verbis Do-
mini, & Epistola 166. & habetur in cap.
Qui resistit, cum seque&#x0303;tib. 11. quæstion. 3.
cum ergo lex naturalis sit lex Dei, vt su-
pra ostensum est, non potest lex ciuilis
contra illam præualere; debet ergo esse
de re honesta, seu consentanea rationi
naturali, alias lex non erit.</P><marginalia>5.</marginalia>
<P>  Addo, rationem hanc concludere de
omnibus actibus, seu materijs contra-
rijs legi diuinę, etiam supernaturali, vel
etiam canonicę, vt infra dicemus. In om
nibus enim vera est illa sententia Apo-
stolorum Actor 5. Obedire oportet Deo, ma-
gis quàm hominihus, siue Deus per lume&#x0303; ra-
tionis, siue per lumen fidei loquatur: nā
Apostoli de negotio fidei, & religio-
nis Christianæ potissimè loquebantur.
Quam veritatem tam manifestam esse
supponebant, vt iudicium illius aduer-
sarijs committerent capite quarto, di-
centes. Si iustum est in conspectu Dei, vos
potius audire, quam Deum, iudicate. Vnde
constat, Politicos, qui doctrinam illam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0249.jpg/>
@@1@<SE249>242 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>suadent princibus secularibus, si sen-
tiāt id eis licère, & iure posse talia fer-
re præcepta, quę sint cōtraria religioni
verę (de his enim legibus illi potissim&#x0169;
loquebantur) hæreticos esse, vel certè
Atheos, quod verisimilius est. Nam qui
credit De&#x0169; esse, nō potest non credere,
pręcepta eius esse præferenda mādatis
homin&#x0169;, c&#x0169; Dei iurisdictio sit lōgè supe-
rior. De quo videri possunt multa apud
Gratian. 11. q. 3. & optimè Vrban. Papa<marginalia>Vrban. Pa|p{a}.|D. Bern.|D. Basilius</marginalia>
in ca. vlt. 15. q. 6. Bern. de Pręcep. & disp.
& Epist. 7. & Basil. Regul. 114. ex Breuior.
Quod aute&#x0303; Politici dicunt, nō posse re&#x0303;-
publicā te&#x0303;poralem, vel regn&#x0169; te&#x0303;porale
conseruari, si in omnibus regulā hone-
statis, aut diuinę legis sequatur, omnino
fals&#x0169; est. Nam si loquamur de honestate
naturali potius illa necessaria est ad pa
ce&#x0303;, & fælicitate&#x0303; politicā reipublicæ hu-
manę, vt etiā ipsa iura ciuilia fatentur,
quæ statim referemus. Si vero sit sermo
de integritate fidei, & religionis ipsa ex
perientia cōstat, nulla re melius cōser-
uari regna, etiā in te&#x0303;porali fælicitate,
quā obedie&#x0303;tia, & cōseruatione catholi-
cę fidei, ac religionis, de quo argume&#x0303;to<marginalia>Bosius.</marginalia>
videri poss&#x0169;t, quæ copiose scribit Bozi&#xA770;
de Signis Eccles. præcipuè lib. 21, & seq.
Bellarmin. lib. 4. de Notis Eccles. ca. 17.<marginalia>Bellarm.|Pet. Ribad</marginalia>
& 18. & Petr. Ribaden. lib. 1. de Princip.
Christ. cap. 13. & seque&#x0303;tib. & ferè per to
t&#x0169; illud opus prude&#x0303;ter satis, ac eruditè.</P>
<P>  Null&#x0169; ergo est illius erroris f&#x0169;damen<marginalia>6.|Fortunius.|aliud præ-|cipere ini-|qu&#x0169;, aliud|permittere|hocinterd&#x0169;|faciunt le-|ges, non ve|ro illud.</marginalia>
t&#x0169;. Ad illud aute&#x0303;, quod ex vsu leg&#x0169; ciui-
lium afferebatur, dicend&#x0169; est in primis,
nihil esse in legibus ibi citatis, quod di-
rectè aduersetur ęquitati naturali, vel
honestati, quod latè tractat Fortun. in
dicto tract. de vlt. fine, vindicās ius ciui-
le ab hac notat. Pro his vero, quæ addu-
xim&#xA770;, generalis regula notāda est. Aliud
essepręcipere iniqu&#x0169;; aliud &#xA751;mittere, aut
nō punire, vel nō rescindere quod malè
fact&#x0169; est; leges ergo ciuiles nō pręcipi&#x0169;t
iniqua; interd&#x0169; vero permittunt, aut tol
lerāt ad maiora mala vitāda, vt late ex-
plicat Barbosa ff. Solut. matr. in Rubr. p.<marginalia>Barbos{a}.</marginalia>
2. n. 10. & seq. mox dicemus. Primo igi-
tur in dicta l. Dolo, datur actio in iure ci-
uili, nō obstāte dolo, in cōtractibus stri-
cti iuris, nō quia ius approbet, sed quia<marginalia>Explicātur|aliqnot le-|ges.</marginalia>
vult iudicari de illo per Prætorem, &
ita cōcedit ibi exceptionom doli, quod
mal&#x0169; nō est, & potest esse vtile reipubli-<-P>@@

<-P>cæ; nihilominus tamen qui fecit dol&#x0169; in
conscientia tenebitur abstinere. Ad se-
c&#x0169;d&#x0169; vero de actione Publiciana de qua
loquitur §. Nam&#xE8BF;&#x0301; negatur illam esse a-
ctione&#x0303; fraudulentam, quia & sine men-
dacio proponi potest, vbi Glossa late,<marginalia>Glossa.</marginalia>
verb. Dicit, & bonā fidem requirit, vt la-
te Couar. in Regula Posseßor. 2. p. §. 11. n.<marginalia>Couar.</marginalia>
6. vbi ostendit etiam iure canonico esse
receptā. Ad tertium ex l. Pacisci, respon-
deri posset, illam esse permissione&#x0303; quan
dam; verius tamen dicitur, pact&#x0169;, dequo
ibi est sermo licit&#x0169; esse, vtquòd emptor
cum venditore cōueniat, vt de vitijs rei
venditę non teneatur, nec possit moue-
ri quæstio: hoc enim emptori licet; cum
per hoc renunciet iuri suo, ex parte au-
tem ve&#x0303;dentis necessaria erit bona fides
nō solum ex iure naturali, sed etiam ex
ciuili, vt ibi notat Glossa. Ad quartum
de Præscriptione respondetur necessa-
riā esse bonam fide&#x0303;, etiam sec&#x0169;d&#x0169; poste-
riora iura ciuilia. Neq&#x0301;; potuerunt vn-
quā iura ciuilia secur&#x0169; reddere in con-
scientia possessore&#x0303; malę fidei, sed ad s&#x0169;-
mum potuer&#x0169;t non admittere cōtra il-
lum actionem, aut lite&#x0303;. Et idem c&#x0169; pro-
portione dicend&#x0169; est de omnìbus alijs
casibus, in quibus ius ciuile dicitur non
procedere in foro animæ. In quo etiam
est considerand&#x0169;, quod licet magistra-
tus ciuilis nō teneatur se&#x0303;per cauere pe-
ricula peccator&#x0169;; interdum tame&#x0303; posse
excedere, fere&#x0303;do leges, quę licet de pec
catis non sint, pericula illor&#x0169; inuoluāt,
vel illis aliquo modo fauere, vel occa-
sione&#x0303; pręberevideātur. Et in his casibus
sole&#x0303;t leges canonicæ corrigere ciuiles,
vt infra videbim&#xA770;: ille vero defectus est
&#xA751;sonę, nō officij, & prudentię nō potesta
tis: nā lex ciuilis, si prude&#x0303;ter feratur, nō
modo nō debet præcipere turpe, verum
etiam nec morale periculum peccandi
dare. Quomodo autem lex possit indif-
ferentia præcipere, dicā in fine capitis.</P><marginalia>7.|Leges ciui|les posse p&#x0303;-|cipere re-|cta in omi-|nibus vir-|tutibus, &|opposita il-|lis vetare.|D. Thomas</marginalia>
<P>  Dico secundo. Leges ciuiles non so-
lum præcipiunt recta in materia iusti-
tiæ, sed etiam in materia aliarum virtu-
tum morali&#x0169;, & similiter vetare possunt
vitia contra omnes virtutes. Hæc enim
duo eandem semper rationem, seu pro-
portione&#x0303; seruāt, quia facere bon&#x0169;, & vi
tare mal&#x0169;, partes sunt iustitię non tan-
tum particularis, sed etiam generalis.
Hęc assertio sumitur ex D. Thom. q. 95.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0250.jpg/>
@@1@<SE250>Cap. 12. In qua materia versentur leges ciuiles. 243
<duolan 2><-P>art. 3. & vbi de lege humana in cōmuni
loquitur præcipuè vero id docet prop-
ter ciuilem: nam de canonica nulla po-
terat esse dubitatio, & ita confirmat as-<marginalia>Aristot. 5.|Etich.</marginalia>
sertionem ex Arist. 5. Ethic. ca. 1. dice&#x0303;te.
Ipsæ autem leges de omnibus dictant, coniectā-
tes communem vtilitatem; & infra. Præcipit
autem lex & ea agere, quæ ad virum pertinent
fortem, vt non deserere locum in acie, non fuge-
re, non abijcere arma. Et item ea quæ sunt tem-
perantis, vt non adulterari, non libidine vti. Et
illa etiam quæ sunt materia iusti, vt non pulsare,
non cōuitia dicere, & in cæteris virtutibus, at&#xE8BF;&#x0301;
vititijs, alia iubens, alia vetans. Plato etiam 1.<marginalia>Plato duos|bonor&#x0169; or-|dinesdistin|guit.</marginalia>
de legib. duos ordines bonorum distin-
guit, priora vocat diuina, posteriora hu
mana; & in prioribus ponit quatuor
virtutes cardinales, in posterioribus
bona fortunæ, & corporis, & priora di-
cit esse præferenda, eorumq&#x0301;ue ordinem
ac connexionem declarat, & subiungit.
Quare oportet, vt legum quoq&#x0301;ue lator & ipse
hunc ordinem sequatur, & mandet omnibus, vt
semper hæc ipsa respicientes in singulis opere&#x0303;tur
Idem profitentur auctores legum ciui-
lium: nam in l. 1. ff. de Iustitia, & Iur. ait
Vlpian. Iustitiā colimus, &c. Declarat aute&#x0303;<marginalia>Vlpian.</marginalia>
se loqui non tantum de particulari iu-
stitia, sed de generali, quæ respicit iust&#x0169;
legitimum (vt Arist. supra loquitur) vnde
subiungit Vlpian. Æquum ab iniquo separan
tes licitum ab illicito discernentes, bonos efficere
cupientes, & infrà in l. Iustitia, & in §. Iuris.<marginalia>Lexiustitia</marginalia>
Instit. eod. dicitur. Iuris præcepta sunt hæc,
honestè viuere, alterum non lædere, suum cuiq&#x0301;ue
tribuere; ex quibus primum latius patet,
quam particularis iustitia.</P>
<P>  Ratio &#xA753;pria est, quia potestas legislati<marginalia>8.|Potestasle|gislatiuanō|potest asse-|qui suum fi|nem, nisi in|materiaom|nium virtu|tum præci-|piat.</marginalia>
ua ciuitatis nō potest assequi fine&#x0303; su&#x0169;, ni
si in materia omni&#x0169; virtut&#x0169; pręcipiat.
Quod vt declare&#x0303; suppono primo, sermo
ne&#x0303; hic esse de virtutibus moralibus; nā
de theologalibus nihil agnoscit natura-
lis ratio, in qua leges ciuiles fundātur;
quanquā eo modo, quo potest esse in na-
tura aliqua remota imitatio illar&#x0169; vir-
tut&#x0169;; illa etiā posset per leges ciuiles in
officio cōtineri, vt ex dicendis cōstabit
De virtutibus ergo moralibus &#xA753;batur
ass&#x0169;pt&#x0169;, &#xA757;a finis iuris ciuilis est fęlicitas
vera naturalis politicæ ciuitatis: hæc
aute&#x0303; obtineri nō potest sine obseruātia
omni&#x0169;vritut&#x0169;rmorali&#x0169;, ergo in omnib&#xA770;
potest pręcipere ius ciuile. Maior patet
ex dictis cap. præced. Minor aute&#x0303; pro-<-P>@@

<-P>bari posset ex dictis lib. 1. c. 15. vbi oste&#x0303;-
dimus, leges ciuiles inte&#x0303;dere ciues face<marginalia>Leges ciu|les inte&#x0303;d&#x0169;t|ciues face-|re bonos vi|ros, quianō|possunt ali-|ter facere|bonos ciues</marginalia>
re bonos viros, quia non possunt aliter
facere bonos ciues. Vlteri&#xA770; vero potest
ide&#x0303; &#xA753;bari inductione. Quia enim neces-
fitas iustitię per se clara est, ideo in illa
materia multiplicātur magis leges ciui
les. Te&#x0303;perantia vero etiā est necessaria,
ne natura ipsa nimi&#x0169; corrumpatur, aut
cōseruatio, vel &#xA753;pagatio eius impedia-
tur: cuius rei cura etiā spectat ad leges
ciuiles. Et hac ratione &#xA753;hibe&#x0303;t, ac puni-
unt leges ciuiles vitia cōtra naturā: pos-
s&#x0169;t etiā prohibere nimi&#x0169; abus&#x0169; cibor&#x0169;,
vel in eis me&#x0303;surā, & mod&#x0169; ponere. Forti-
tudo etiā est necessaria ad defensionem
reipublicę, vt de se cōstat. De prudentia
vero nō vide&#x0303;tur dari speciales leges di-
stinctę à legibus de actibus aliar&#x0169;vìrtu-
t&#x0169; morali&#x0169;, quia prude&#x0303;tia per se nō ope
ratur benè, vel moraliter sine virtutib&#xA770;
moralibus vol&#x0169;tatis; tame&#x0303; quia aliæ vir
tutes morales operantur sine prude&#x0303;tia,
ideo leges de alijs virtutibus simul sunt
de vsu prudentiæ.</P>
<P>  Alio ite&#x0303; modo potest hæc inductio fie-<marginalia>9.|Omnes vir|tutes mora|les, aut s&#x0169;t|adalterum|homine&#x0303; aut|ad se, aut|ad De&#x0169;, &|sec&#x0169;d&#x0169; om-|nes hos res|pectus po-|test præci-|pere lex ci|uilis.</marginalia>
ri, quia omnes virtutes morales aut s&#x0169;t
ad alter&#x0169; homine&#x0303;, aut sunt ad se, aut ad
De&#x0169;; leges aute&#x0303; ciuiles secund&#x0169; omnes
hos respectus pręcipere poss&#x0169;t. Primo
quide&#x0303;, & maximè in ordine ad alter&#x0169;, q&#x0111;
quide&#x0303; possunt facere non sol&#x0169; vbi est de
bit&#x0169; iustitię, sed etiā vbi debit&#x0169; fidelita-
tis, aut simplicis promissionis interue-
nit. Nā licet sæpe id nō faciāt, tame&#x0303; nō
est extra potestate&#x0303; ear&#x0169;, quia etiā obser
uatio fidelitatis valde cōueniens est ad
cōcordiā ciui&#x0169;: vnde in multis casibus
de illa dispon&#x0169;t. Ite&#x0303; etiā respici&#x0169;t debi-
t&#x0169; gratitudinis, & &#xA753;pter ingratitudine&#x0303;
priuāt multis cōmodis ob eande&#x0303; causā.
Opera etiā eleemosynę, & cōmunis ami
citiæ, seu dilectionis ad proximum, &
maximè vbi interuen it necessitas com-
munis, pręcipere possunt, & sic de alijs.
Secundo ex virtutibus ad se præcipere
possunt obseruationem temperantiæ, &
fortitudinis modo suprà dicto. Possunt
etiam pręcipere moderationem in ex-
ternis s&#x0169;ptib&#xA770;, in delicijs, in cultu vesti&#x0169;
& nimio apparatu domor&#x0169;, ac seruien-
ti&#x0169;, &c. Quæ omnia spectāt ad honesta-
te&#x0303; personæ in vsu &#xA753;priar&#x0169; rer&#x0169; & actio-
num, & necessaria poss&#x0169;t esse reipublicę
ciuili, tum propter vitandum scandal&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0251.jpg/>
@@1@<SE251>244 Lib. 3. De legehumana, & ciuili.
<duolan 2><-P>aliorum, & ne noxiæ consuetudines in-
troducantur; tum etiam neciues paupe
riores fiant, quod est etiam reipublicæ
noxium. Item possunt hę leges interd&#x0169;
imperare res arduas, & pericula, quę si-
ne fortitudine superari nō possunt. Ter-
tio etiam de rebus pertinentibus ad
Deum curam habuerunt leges ciuiles
ductu naturæ, quia obseruantiam reli-
gionis putarunt semper ad incolumita-
tem reipublicæ maximè pertinere. Vn-
de opinor in statu puræ naturę, si in il-
lo esset respublica ver&#x0169; Deum natura-
liter cole&#x0303;s, potuisse leges ciuiles prohi-
bere, & punire docentes cult&#x0169; falsorum
Deor&#x0169;, aut falsas opiniones de Deo, & si-
milia. Deniq&#x0301;; potest hoc declarari ex cō
nexione har&#x0169; moralium virtutum, quia
sæpe iustitia seruari non potest, nisi co-
hibeatur inte&#x0303;perantia, vt patet in adul-
terio; sæpe etiam ad cauendam iniusti-
tiam necessaria est mansuetudo, sapien-
tia, aut fortitudo, & sic de alijs.</P>
<P>  Potest vero aliquis dubitare de qui-<marginalia>10.</marginalia>
busdā virtutibus minus perfectis, minus
ve necessarijs, vt s&#x0169;t liberalitas, magni-
ficentia, & similes. De actibus enim ha-
rum virtut&#x0169; non videntur ferri posse le
ges Ecclesiasticę, ned&#x0169; ciuiles, quia ne-
cessariæ non sunt; imó videntur extraor
dinarię, & ex se postulare carentiā obli-
gationis, quia vsus earum videtur esse
consilij potius, quam necessitatis. Ad
hoc vero responderi posset primo, asser<marginalia>Soluiturdu|biolum.</marginalia>
tionem, seu distributionem intelligi de
virtutibus cardinalibus præcipuis, quæ
ad communem honestatem necessariæ
sunt: nam de his maxime vide&#x0303;tur loqui
D. Thomas, & Arist. & ordinariè viden-<marginalia>D. Thomas|Aristot.</marginalia>
tur sufficere ad bonum regimen reipu-
blicæ. Dico vero vlterius, licet leges ci-
uiles ordinariè nō pręcipiant exerciti&#x0169;
actuum talium virtutum, posse nihilomi
nus imponere modum, & mensuram, &
hoc satis esse, vt illę etiam virtutes sint
materia legis humanę. Deniq&#x0301;; dico, non
esse impossibile inueniri casus, in quib&#xA770;
tales actus sint necessatij, autvalde con-
uenientes ad commune bonum reipu-
blicæ, & hoc satis esse, vt aliquando, li-
cet rarissimè, pręcipi possint.</P>
<P>  Tertio dicendum est, leges ciuiles nō<marginalia>11.|3. cōclusio.|leges ciui-|les nō posse</marginalia>
posse ferri de omnibus actibus omni&#x0169;,
& singularum virtutum. Hoc etiam do-
cet D. Thom. dicto. ar. 3. & constat faci-<-P>@@

<-P>le inductione. Non enim potest præcipi<marginalia>ferri de om|nibus acti-|bus omni&#x0169;|& singula-|ru virtutu|D. Thomas|Probatur.</marginalia>
virginitas, etiā si optimus actusvir tutis
sit, & ide&#x0303; est de alijs actibus, qui propriè
dicuntur consiliorun. Ite&#x0303; de actibus dif-
ficillimis, quando ad commune bonum
reipublicæ ciuilis non sunt simpliciter
necessarij, vt esset v. g. frequenter jeiu-
nare, & similia Ratio autem est, t&#x0169; quia
lex humana debet esse moderata, & de
re moraliter possibili vniuersę commu
nitati pro maiori parte, vt lib. 1. incom-
muni ostensum est; tum maximè quia ad
finem legis humanæ non sunt necessarij
omnes actus virtutum omnium, me&#x0303; sura
aute&#x0303; potestatis ex fine illius sume&#x0303;da est.</P>
<P>  Et ob eandem rationem non potest<marginalia>12.|Nonpotest|lex ciuilis|prohibere|omnia vi-|tia contra|omnes vir-|tutes.</marginalia>
lex ciuilis prohibere omnia vitia cōtra
omnes virtutes, vt simplice&#x0303; fornicatio-
nem non scandalosam, nec aliter noci-
uam cōmunitati. Imò nec in materia iu
stitiæ prohibet omnia, vt deceptione&#x0303; in
emptione citra dimidiam, vel sine enor
mi lęsione, & similia. Quod etiātradit D.
Th. d. q. 96. ar. 2. cum Aug. lib. 1. de libero
arbitr. ca. 5. & optimā ratione&#x0303; indicat,
quia cauere omnia vitia nòn est omni&#x0169;,
nec multor&#x0169;, sed perfector&#x0169;: lex aute&#x0303; ci-
uilis esse debet accōmodata cōmunita-
ti humanæ sec&#x0169;d&#x0169; naturale&#x0303; conditione&#x0303;
spectatę, & ideo per leges ciuiles nō pro
hibentur omnia vitia: sicut etiam pote-
stas coactiua ciuilis non extenditur ad
omnia, quia hoc esset suprà conditione&#x0303;
humanā. Et propter hoc etiam diximus
lib. 1. ca. 15. lege&#x0303; ciuile&#x0303;, licet intendat fa
cere homine&#x0303; bon&#x0169; moraliter; non tame&#x0303;
simpliciter bon&#x0169; in illo genere, quia nō
est talis, nisi careat omnib&#xA770; vitijs, quod
lex ciuilis efficaciter non potest inten-
dere, licet possit consulere.</P>
<P>  Sed fortè quęrat aliquis, quinam sint<marginalia>13.|Explicatur|sente&#x0303;tia di-|centi&#x0169;, sol&#x0169;|ill&#x0169; actum|poße esse|materiā le|gishumanæ|qui est ma-|teria legis|naturalis,|vel diuinæ</marginalia>
actus vniuscuiusq&#x0301;ue virtutis, aut vitij,
quos lex ciuilis potest, vel non potest
præcipere. aut prohibere. Quidam di-
xerunt, solum illum actum esse posse ma
teriam legis humanę, qui est materia le-
gis naturalis, vel diuinæ. Quod quidem
duplicem potest habere sensum; vnus
est, lege&#x0303; humanā nihil posse præcipere
nisi quod est aliqua lege naturali, vel di-
uina Pręceptum, ita vt humana lex so-
lum sit noua explicatio, & propositio
legis natur alis, aut diuinę, & in hoc sen-
su solet hæc sente&#x0303;tia Gersoni tribui, sed
quid ille se&#x0303;serit postea videbimus. N&#x0169;c<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0252.jpg/>
@@1@<SE252>Cap. 12. In qua materia versentur leges ciuiles. 245
<duolan 2><-P>dico explicationem hanc in illo sensu
esse erroneā, & conforme&#x0303; doctrinę hæ-
reticor&#x0169; huius temporis: euertet enim
veram potestatem ciuilem legislatiuā
supra demonstratam. Item constat ex
vsu humanarum legum, multa per eas
præcipi, quæ antea non erant necessa-
ria. Vnde etiam Arist. 5. Ethic. cap. 7. di-<marginalia>Arist.</marginalia>
xit, iustum legitimum eße, quod à principio qui
dem nihil refert, sic an aliter habeat, c&#x0169; vero po-
sit&#x0169; fuerit, refert. Idq&#x0301;; ex dicendis infrà de
obligatione legis ciuilis magis patebit.</P>
<P>  Alio ergo modo posset illa regula ex<marginalia>13.</marginalia>
plicari, videlicet, solum illum actum vir
tutis posse pręcipi per legem humanam
qui cadit sub legem naturalem sub ali-
qua ratione generali, ita vt à lege natu-
rali præcipiatur saltem in communi;
per humanam autem determinetur ad
aliquem particularem mod&#x0169;, aut alias
circunstantias, quæ non cadebant sub le
gem diuinam, vel naturalem. Et hic sen-
sus insinuatur à Gersone 3. p. Alphabi.
liter. G. & sequentibus videturq&#x0301;ue pro-
babilis: nam, si fiat inductio, ferè omnes
leges humanæ inuenie&#x0303;tur esse huiusmo-
di, sicut in Ecclesiasticis legibus, quia
lex diuina præcipit confessionem, & cō-
munionem; lex Ecclesiastica præcipit,
vt tali tempore fiat. Sic ergo in ciuili-
bus, quia ius naturę pręcipit Dei cult&#x0169;
vel honorare parentes, vel seruare ęqui
tatem in reb&#xA770;; lex humana determinat,
vt hęc fiant tali tempore, vel tali modo.
Ea vero, quę tātum s&#x0169;t super erogatio-
nis ex vi legis diuinæ, vel naturalis, non
possunt pręcipi per legem ciuilem, quia
non recipiunt talem determinationem.</P>
<P>  Sed licet hæc regula ordinariè vera<marginalia>14.|Prædicta|regulalicet|vera, non|tamen om-|nino satisfa|ciens.</marginalia>
sit; tamen non omnino satisfacit, quia
illa etiam, quę generatim pręcepta s&#x0169;t
lege diuina, vel naturali, possunt varijs
modis magis, vel minus perfectis deter
minari, & lex humana non potest pręci-
pere quamcunq&#x0301;ue determinationem,
vt temperantiam per jeiunium in pane,
& aqua, vel quid simile; ergo alia regu-
la necessaria est ad discernendum, quis
modus obseruari possit, ac debeat in
hac determinatione legis naturalis, aut
diuinæ. Et præterea positiuum præcep-
tum non semper est per modum deter-
minationis alicuius pręcepti diuini, aut
naturalis, sol&#x0169; quoad circ&#x0169;stantias, sed
etiam quoad totum actum, quia lex hu-<-P>@@

<-P>mana nō supponit semper naturale, vel
diuinum præceptum illius actus, quem
ipsa pręcipit, sed ad summum supponit
generalia principia, vt delicta esse pu-
nienda, prætia rerum debere esse iusta,
vel similia: lex autem humana, pruden-
ti arbitrio determinat genus p&#x0153;næ, vel
taxam prætij, & cæt. Hoc autem modo
omnis operatio studiosa in particulari
determinatur per rationem, & arbi-
trium humanum, & tamen non semper
potest talis determinatio fieri per lege&#x0303;
humanam, licet honestissimè fiat, pro-
prio arbitrio, vt per se constat.</P>
<P>  Dicendum igitur censeo, nullam aliā<marginalia>15.</marginalia>
regulam in hoc assignari posse, pręter
eam, quæ ex conditionibus legis suprà
in communi positis colligi valeat: nimi-
rum, illum actum virtutis posse esse ma-
teriam legis humanę, qui ad bonum fi-
nem talis legis moraliter necessarius, &
ad commune bonum valde vtilis, & cō-
munitati hominum, eorumq&#x0301;; ordinarię
facultati accommodatus sit: has enim
cōditiones diximus esse necessarias ad
legem & ideo ab illis etiam sumenda
est mensura, seu regula materiæ huma-
næ, ac ciuilis legis. Idemq&#x0301;ue cum pro-
portione dicendum est de prohibitione
vitiorum: illa enim vetanda sunt per ci
uilem legem, quæ communitati huma-
næ noxia sunt, & cum morali vtilitate
reipublicę prohiberi possint, & puniri.
Quando autem vitia non sunt noxia cō
munitati, vel ex riguro sa punitione illo
rum maiora mala timentur, permitte&#x0303;-
da potius sunt, quam cohibenda per le-
ges ciuiles. Quapropter in particulari
ad applicandam hanc regulam necessa-
ria est prudentia legislatoris; neq&#x0301;ue ali-
quid aliud certum in hoc puncto dici,
aut affirmari posse existimo.</P>
<P>  Superest vero difficultas de actibus
indifferentibus: nam ex dictis sequitur<marginalia>16.</marginalia>
non posse esse materiam legis humanæ,
nec præcipie&#x0303;tis nec vetantis. Primum
patet, quia non omnes actus moralium
virtutum per hanc legem pręcipi pos-
sunt; ergo multò minus poterunt pręci
pi actus indiffere&#x0303;tes, quia minus vti les
sunt ad communem bon&#x0169; actus indiffe-
re&#x0303;tes, quā actus boni, & valde perfecti;
sed hi propter suā excelle&#x0303;tiā nō cadunt
sub humanā lege&#x0303;, ergo illi propter suam
inutilitatem non poterunt per legem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0253.jpg/>
@@1@<SE253>246 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>ciuilem præcipit. Et confirmatur, quia
lex non potest pręcipere, vt isti actus
fiant manentes (vt sic dicam) in sua in-
differentia, quia fic essent mali in indi-
uiduo; quod autem malum est pręcipi
non potest; nec etiam potest lex pręcipe
re, vt fiant propter aliquem fine&#x0303; extrin-
secum honestum: nam finis operationis
non cadit sub præceptum human&#x0169;, sed
tantum operatio ipsa, vt paulò post di-
cemus. Secundum vero de lege prohibe&#x0303;
te patet, quia non potest prohiberi nisi
malum: in his aute&#x0303; actibus indifferenti-
bus vel nulla est malitia, vel si in indiui-
duo aliquam habent vt indifferentes
sunt, & fiunt, illa est minima, quę non po
test prohiberi per legem humanam, c&#x0169;
dictum sit, non posse legem humanam
prohibere omnem malitiam. Conse-
quens autem videtur esse contra vsum
legum humanarum, quæ multa indiffe-
rentia vetant, vel præcipiunt. Quod vi-
detur etiam supponere Aristot. in des-
criptione iusti legalis supra relata. Ite&#x0303;
hac ratione dicunt Theologi quædam<marginalia>Arist.</marginalia>
esse mala, quia prohibita per legem hu-
manam, quia per se talia non erant; igi-
tur ante legem erant indifferentia: nam
si fuissent bona, non potuissent fieri ma-
la per legem. Et eadem ratione quæ-
dam erunt bona, quia præcepta; ergo
ante præceptum non sunt bona, erunt
ergo indifferentia, quia si fuissent mala,
præcipi non potuissent,</P>
<P>  Respondeo, actum indifferentem du-<marginalia>17.</marginalia>
pliciter considerari posse, primo secun-
dum se, quatenus propter se fieri, vel ca
ueri potest, & vt sic concedo non esse
materiam legis humanæ pręcipientis,
aut vetantis, sed tantum permittentis,
vt probat ratio facta. Imo sentit D.
Thomas quæstionè 93. art. 2. nullius le-<marginalia>D. Thomas</marginalia>
gis esse posse materiam, nisi quoad per-
missionem, quod verum est, loquendo
de tali actu in sua specie considerato,
vel quantam ad suam positiuam ratio-
nem; si tamen in indiuiduo considere-
tur quantum ad care&#x0303;tiam honesti finis,
seu quantum ad omissionem eius (vt sic
dicam) si propter se tantum fiat, sic pro-
hibetur per legem naturalem, iuxta do-
ctrinam eiusdem D. Thomæ. 1. 2. q. 18.
art. 9. Veruntamen sub hac ratione non
cadit sub prohibitione legis humanę, vt
etiam probat ratio facta, quia est ex mi<-P>@@

<-P>nimis, de quibus lex ciuilis non curat.
Alio vero modo potest cōsiderari actus
indifferens ex obiecto vt vtilis ad ali-
quod cōmune bonum reipublicę, vel ad
vitandum graue mal&#x0169; eius, & vt sic cla-
rum est, posse pręcipi, aut vetari per le-
ges ciuiles, tum quia potestas ad alique&#x0303;
finem, consequenter est ad omnino ne-
cessaria ad illum finem, tum etiam quia
actus indiffere&#x0303;s sub ea ratione, de se est
cōsentaneus rationi, & honestus. Si enim
actus indifferens ordinatus ad commo-
ditatem naturæ priuatæ personę nō est
otiosus, sed de se honestè fit; multò ma-
gis id habebit, si propter commune bo-
num fiat, intercedente vera necessitate
aut sufficienti vtilitate, vt sæpe potest in
teruenire, vt de se constat. Vnde t&#x0169;c ex
parte legislatoris iusta est talis lex, &#xA757;a
est vtilis communi bono, & non est de
re mala, sed quæ potest benè fieri. Ex
parte vero subditorum, licet ad illam
lege&#x0303; implendam necessarium non sit il-
los operari propter eundem finem, que&#x0303;
legislator inte&#x0303;dit; ob rationem factam,
quod finis legis non cadit sub lege, nihi-
lominus ad obligatione&#x0303; legis satis est,
quod ille actus de se non est otiosus, nec
inutilis, & quod potest honestè fieri, si
subditus velit materiam talis legis exe-
qui, obseruando omnes aliás circunstā-
tias, quas naturalis ratio postulat, vt a-
ctus in indiuiduo honestus sit.</P>
<P>  Vnde tandem potest considerari dif-<marginalia>18.</marginalia>
ferentia inter actum bonum, & malum,
quod actus si per se, & intrinsecè malus
sit, n&#x0169;quam potest per legem humanam
præcipi, licet possit permitti, quia nun-
quam est ab illo separabilis malitia, vel
propibitio superioris legis, vt patet ex
dictis in prima assertione. At vero actus
bonus ex obiecto, qui potest per se, &
propter se honeste fieri, seclusa lege pro
hibente; nihilominus potest prohiberi
per humanam legem, etiam ciuilem, &
fieri malus ratione prohibitionis, qui
aliàs de se erat bonus. Ratio est, quia si
actus sit malus in specie sua, quando-
cunq&#x0301;ue exercetur retinet illam malitiā,
& ideo non potest pręcipi, quia ad ma-
lum sufficit quicunq&#x0301;ue defectus: actus
autem bonus, licet ex specie sua talis
sit, potest in exercitio esse malus, quia
potest tale exercitium esse prohibitum,
& ita iam deerit illi actui circunstantia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0254.jpg/>
@@1@<SE254>Cap. 13. An lex ciuilis sit tantum circa externos actus. 247
<duolan 2><-P>aliqua debita ex vi legis, & ideò iā erit
malus, quia malum ex quocunq&#x0301;ue defe-
ctu. Sic licèt facere sacrum bonum sit,
id facere in feria sexta parasceues non
erit bonum, quia de est illi debita circ&#x0169;-
stātia temporis ratione prohibitionis,
idem est de ieiunio in die dominica, de
quo exemplo vide si placet, quæ scripsi-
mus tract. 2. de Religione lib. 2. cap. 4. n.
6. & quidem S. Thom. 2. 2. q. 147. ar. 5. ad<marginalia>D. Thom.</marginalia>
3. expresse asserit non esse à peccato im
munem, qui die Dominica ieiunaret. Et
in legibus ciuilibus potest idem consi-
derari: nam donatio liberalis de se bo-
na est, & nihilominus potest ex iusta cau
sa per legem ciuilem prohiberi, & fieri
mala sol&#x0169; quia prohibita. Et sic de alijs.
Potest etiam hoc declarari ex alio prin
cipio, quod leges humanæ possunt me-
diocritatem constituere in actionibus
humanis. Vnde fieri potest, vt actus, qui
seclusa lege positiua, seruaret medium
virtutis, posita lege prohibente, iam nō
seruet medium, & peccet per extrem&#x0169;,
sicut peccaret per defectum, si lex præ-
ciperet actum, & non fieret.</P>
<P>  Et hinc etiā obiter intelligitur, quo-<marginalia>19.</marginalia>
modo lex humana dicatur constituere
medium in materijs virtutum, id enim
facit imponendo necessitatem operan-
di in talibus materijs iuxta exigentiam
earum. In quo est notanda differentia
inter pręcepta affirmatiua, & negatiua,
quòd affirmatiua regulariter suppon&#x0169;t
intrinsecam honestatem in actu, quem
præcipiunt, & consequenter medium
virtutis in materia eius, vt patet in prę
cepto ieiunij, & similibus, non tamen
supponunt necessitatem, sed faciunt.
Quia medium virtutis habet latitudi-
nem, & varietatem, & ideò non omne id,
quod est de se honestum, est per se ne-
cessarium: lex aute&#x0303; humana potest hanc
necessitatem ponere, qua posita, ille
actus iam est necessarius ad honestatem
talis virtutis. Et hoc sensu dicitur con-
stitui per talem humanam legem in tali
specie virtutis, vtiq&#x0301;; quoad necessita-
tem, nō quoad honestatem. Dixi autem,
regulariter loquendo, propter actus indiffe-
rentes, in quibus non videtur supponi
honestas, quanquam si sumantur, vt or-
dinati ad finem propter quem lex eos
præcipit, honesti sint, quam honestatem
haberent sic facti, etiamsi sine lege fie-<-P>@@

<-P>rent, non tamen haberent necessitate&#x0303;.
Atq&#x0301;ue ita in vniuersum præceptum af-
firmatiuum humanum facit potius ne-
cessitatem, quàm honestatem. At verò
præceptum negatiuum purè humanum
ex se nō supponit malitiam in actu, que&#x0303;
prohibet, sed facit: sic enim dicuntur
multa esse mala, quia prohibita, & ratio
est, quia malitia consistit in carentia
rectitudinis debitæ; ante præcept&#x0169; au-
tem huiusmodi nullum erat debitum, &
ideò carentia actus erat negatio, non
priuatio moralis, ac proinde nec mali-
tia erat: posita autem lege insurgit de-
bitum, & carentia transit in rationem
priuationis, atq&#x0301;ue ita insurgit malitia
ex vi legis positiuæ. Ad eius autem spe-
ciem intelligendā consideranda est ma-
teria legis, vel motiu&#x0169; virtutis, sub quo
talis actus prohibetur per legem: nam
tunc pertinet malitia ad vitium con-
trarium illi virtuti; vt v. g. effusio san-
guinis in Ecclesia, quatenus per legem
Ecclesiasticam prohibetur, non perti-
net ad iniustitiam, sed ad sacrilegium,
quia illa prohibitio fit intuitu reueren-
tiæ debitæ loco sacro, quod ad religio-
nem spectat. Et ide&#x0303; est in omnibus pec-
catis commissionis, quæ repugnant for
maliter præceptis negatiuis, seu prohi-
bentibus: nam in alijs malitijs omissio-
nis, quæ repugnant directè præcepto af
firmatiuo, ex honestate actus contrariè
oppositi insurgit propria determinatio
seu specificatio omissionis. Et ita etiā
constat, quomodo leges humanæ ha-
beant pro materia actus vitiorum se-
cundum species suas.</P><marginalia>20.</marginalia>
<P>  Posset prætereà circa hanc materiā
tractari an modus virtutis cadat sub
præceptum, an actus difficiles, & ardui
possint præcipi per legem ciuilem. Sed
hæc commodius dicentur infrà expli-
cando obligationem huius legis, & mo-
dum implendi illam. De modo autem,
quo lex ciuilis differat à canonica ex
parte materiæ dicemus lib. seq. cap. 2.</P>
<Z>CAPVT XIII.
An lex ciuilis tantum possit externos actus
præcipere, aut prohibere.</Z>
<P><INI3>A</INI3>Ctus humanus (de quo solo lex po<marginalia>1.</marginalia>
test proximè ferri) duplex est, vt
ex 1. 2. q. 18. & sequentibus cōstat,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0255.jpg/>
@@1@<SE255>248 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>interior, & exterior, qui inter se ita cō-
parantur, vt exterior non possit esse si-<marginalia>Actus hu-|manus du-|plex inte-|rior, & ex-|terior, &|hi&#x0303;c tanquā|àforma mo|rali habet,|quod sit hu|manus, &|moralis.</marginalia>
ne interiori: ab illo enim tanquam à
morali forma habet, quod humanus, &
moralis sit. Vnde exterior actus huma-
nus est veluti compositum quoddam ex
actu exteriori, corporis v. g. (ita enim
nunc loquimur) & ex interiori actu vo-
luntatis tanquam ex materia visibili, &
forma per se inuisibili; sicut homo cō-
ponitur ex corpore, & anima, & de hoc
actu nulla est quæstio, quin possit esse
materia humanæ legis. Tantum ergo su
perest inquirendum, an solus ille sit ma-
teria humanæ legis; aut etiam interior
esse possit vel per se, vel vt coniunctus
exteriori. Vnde simul etiam oportebit
inquirere, vtrum actus exterior per le-
gem humanam præcipiatur, vt volunta-
rius est, vel solum vt actus quidam exte-
rior est. Sub actu autem (vt sępè monui)
comprehendimus omissionem actus hu
mani, constat enim, hanc etiam esse prę-
ceptam per legem negatiuam, vel pro-
hibitam per affirmatiuam: nam qui a-
ctum præcipit, consequenter prohibet
eius omissionem.</P>
<P>  Dico ergo primò. Lex merè humana<marginalia>2.|Lex merè|humana nō|potest præ-|cipere act&#x0169;|pure inter-|num dire-|ctè, & sec&#x0169;|dum se?</marginalia>
non potest pręcipere actum purè inter-
num directè, & secundum se. Hæc asser-
tio in sensu statim explicando commu-
niter recepta est, sumiturq&#x0301;ue ex l. Cogi-
tationis p&#x0153;nam nemo meretur, ff. de P&#x0153;nis.
P&#x0153;nam, vtiq&#x0301;ue, ciuilem, quia, scilicet, ius
ciuile per se non versatur circa inter-
nos actus. Nam quia illos naturaliter,
ac per se punire non potest, ideò nec il-
los præcipere, aut prohibere potest: nā
potestas legislatiua est etiam coactiua,
vt diximus, & ita si coactiua esse non po
test respectu interioris actus, neq&#x0301;ue le-
gem ferre circa illum potest. Dixi aute&#x0303;
actum purè internum; quia oportet, vt in
sola mente sistatur. Nam si cupiens v. g.
occidere, aliquo modo intentet exte-
riorem actum, & in illo prodere inci-
piat, quanuis effectum non assequatur;
sæpè aget contra legem, & incurret pę-
nam eius. Quomodò aliquando dicitur
in iure, aliquem puniri, vel quia cogitauit,
scilicet, exterius inchoando, vel per cō-
silium, vel per aliquam actionem, quæ
casu non habuit effectum. Sicq&#x0301;ue intel-<marginalia>Lex. Quis-|quis.|L. Diuus.</marginalia>
ligitur lex Quisquis, C. Ad leg. Iuli. maie-
statis, & l. Diuus. ff. ad leg. Cornel. de Si-<-P>@@

<-P>carijs. Quibus locis alia iura circa hoc
Glossa, & Doctores adnotant, & latè Fe-<marginalia>Glossa.|Felinus.|Nauar.</marginalia>
lin. tract. 1. Quando conatus puniatur,
& Nauarr. in capite Si quis non dicam, de
P&#x0153;n. dist. 1. nu. 5. Ratio autem huius li-
mitationis est, quia iam tunc est actus
exterior, licèt non consummatus, &
ideo prohiberi potestà lege humana, &
puniri vel leuiori p&#x0153;na, vel aliquando
etiam ordinaria iuxta materiæ graui-
tatem.</P>
<P>  Ratio verò principalis assertionis est,<marginalia>3.|Potestas|humana le|gislatiua so|lum ordina|tur ad exte|riorem pa-|cem, & ho-|nestate&#x0303; cō-|munitatis|humanæ.</marginalia>
quia potestas humana legislatiua sol&#x0169;
ordinatur ad exteriorem pacem, & ho-
nestatem cōmunitatis humanæ, ad quā
nihil referunt actus, qui in pura mente
consummantur. Item quia hæc potestas
immediatè nascitur ab ipsa communi-
tate humana media ratione naturali:
nulla autem ratio dictat, quòd commu-
nitas humana possit dare potestatem
immediatè, & per se super actus merè
internos, c&#x0169; illi sint omnino extra cog-
nitionem suam, ac proinde etiam sint
extra forum suum. Deniq&#x0301;ue hoc optimè<marginalia>D. Thom.|Seneca.|Nemo na-|turaliteral|teri subdi-|tur secun-|dum ani-|mā, sed tā-|tum secun-|d&#x0169; corpus.</marginalia>
declarat D. Thomas. 2. 2. q. 104. art. 5. ex
Seneca 3. de Benef. quia vnus homo na-
turaliter non subditur alteri secundum
animam, sed secund&#x0169; corpus. Errat enim
(inquit ille) si quis putat, seruitutem in totum
hominem descendere, pars enim melior excepta
est. Corpora obnoxia sunt, & adscripta dominis,
mens sui iuris est. Solum enim potest inue-
niri subiectio inter homines, quatenus
inter se communicationem habere pos
sunt, & actiones vnius possunt alijs esse
vtiles, vel nociuæ, & ideò solum de his<marginalia>Lex Eccle-|siastica quo|dammodò|est diuina.</marginalia>
actibus possunt præcepta humana dari,
qui ad exteriorem dispositionem rer&#x0169;
humanarum pertinere possunt.</P>
<P>  Si quis autem has rationes attentè<marginalia>3.</marginalia>
consideret, facilè intelliget, solum pro-
cedere de lege humana, quatenus per
potestatem à sola ratione naturali ma-
nantem, ferri potest, quæ lex cum ciuili
coincidit; non verò procedere in lege
Ecclesiastica, quæ procedit, à superiore
potestate, ordinata ad altiorem finem,
& habente altiorem originem. Manet
ergo de illa lege specialis difficultas,
quæ ex speciali ratione illius nascitur,
& ideò in librum quartum illam tractā-
dam relinquimus. Et ob hanc causam
loquutus sum in assertione de lege me-
rè humana: nam Ecclesiastica quodam-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0256.jpg/>
@@1@<SE256>Cap. 13. An lex ciuilis sit tantum circa externos actus. 249
<duolan 2><-P>modò est diuina, & in hoc sensu nulla
est difficultas in assertione.</P>
<P>  Sed obijci potest; nam sequitur, non<marginalia>5.|Obijcitur|legem ciui-|lem nō pos-|se esse circa|actum ex-|tern&#x0169;, qui|non potest|probari, c&#x0169;|non possit|puniri om-|nino cult&#x0169;.</marginalia>
posse legem ciuilem prohibere, aut prę-
cipere actum externum omnino occul-
tum, qui in iudicio humano probabilis
non sit; consequens autem est falsum: er
go. Sequela patet, quia talis actus non
potest puniri per legem purè humanā;
ergo nec prohiberi, quia potestas legis-
latiua semper habet coactiuam adiun-
ctam, vt sæpe cum Arist. diximus. Ante-
cedens patet, quia tale delict&#x0169; non po-
test puniri per iudicium humanum; er-
go nec per legem humanam, quia eade&#x0303;
est potestas ad vtrumq&#x0301;; actum, & confir-
matur, quia tale delict&#x0169; nō est probabi-
le in humano iudicio; ergo nec potest in
illo iudicari, quia iudicium humanum
non fertur, nisi secundum allegata, &
probata. Primum autem consequens
plane falsum est, quia aliàs non pecca-
ret, qui legem humanam occultissimè
non seruaret, quod dici non potest, quia
lex non tantum prohibet, ne actus pu-
blicè fiat, sed simpliciter, ne fiat; tum
etiam, quia non prohibet actum solùm
ratione scandali, aut notorietatis, sed
ratione sui, quia vel malus est, vel ex vi
prohibitionis legis fit malus. Tum de-
niq&#x0301;ue quia lex præcipiendo constituit
actum in tali specie, vel mediocritate
virtutis, & ideò qui ab illa discrepat,
quantunuis occultè contra virtutem a-
git, ac subinde peccat. Vt si lex taxat
pretium tritici, siquis cariùs illud ven-
dat occultè, omninò contra iustitiam
agit, & sic de alijs.</P>
<P>  Pro solutione supponenda est vulga-<marginalia>6.|Actus du-|pliciter oc-|cultus, per|se, & per ac|cidens.|Caiet.|Castro.|Simancas.</marginalia>
ris distinctio de actu dupliciter occul-
tò, scilicet, per se, & natura sua; vel per
accidens, ex defectu probationis, cuius
quidem capax erat actus de se specta-
tus, de facto tamen defuit. Quam distin-
ctionem bene tractat Caiet. 2. 2. q. 11.
ar. 3. Castro lib. 2. de Legib. p&#x0153;nal. cap.
vlt. & Simanc. in Catholic. Instit. tit. 42.
Actus ergo mentales, ac merè interni
sunt per se, & natura sua occulti alijs
hominibus extra operantem, quia ho-
mines non cognoscunt naturaliter, nisi
ministerio sensuum, & ideò quæ per se&#x0303;-
sibiles effectus, vel signa non manife-
stantur, per se, & natura sua sunt extra
cognitionem humanam: huiusmodi au-<-P>@@

<-P>tem sunt actus merè interni, & ideò di-
cuntur per se occulti. Actus verò qui
exterius prodeunt, sensibus percipi pos
sunt, & ideo non sunt per se occulti; cō-
tingit autem ignorari propter absen-
tiam testium, & sic non posse probari,
& tunc occulti quidem sunt, tamen per
accidens, quia illa testium absentia est
accidentaria. Assertio ergo posita pro-
cedit de actibus internis, ac subinde
per se occultis: obiectio verò procedit
de actibus externis per accidens oc-
cultis, de quibus fatemur esse posse ma-
teriam legis humanæ, & per illam pro-
hiberi, vt probant rationes factæ, & re-
ctè docent auctores allegati, & Palud.<marginalia>Palud.|Nauar.</marginalia>
4. dist. 17. q. 2. Nauar. de P&#x0153;nit. dist. 5. in
princ. n. 27. vbi alios in eandem senten-
tiam refert. Allegat autem D. Thomam<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Quodlib. 4 ar. 12. significantem, pecca-
tum occultum etiam externum non ca-
dere sub humanam iurisdictionem; sed
D. Thomas non negat simpliciter, cade-
re sub iurisdictionem hominis, sed sol&#x0169;
quoad actum iudicandi de illo, inqui-
rendo, vel alio simili modo, quia hic ac-
tus supponit notitiam aliquam huma-
nam tanquam fundamentum inquisitio-
nis, & iudicij: secus verò est de actibus
iurisdictionis, qui per sententiam gene-
rale&#x0303;, & per leges exerceri possunt, quia
illi optimè cadere possunt in actus per
se cognoscibiles, etiamsi per accidens
occultissimi sint.</P>
<P>  Ad obiectionem ergo negatur con-<marginalia>7.</marginalia>
sequentia, & ratio differentiæ inter v-
trunq&#x0301;ue actum est, quia multum refert
ad morales effectus, quod actio sit na-
tura sua insensibilis, vel sensibilis, quia
iurisdictio hæc datur hominibus modo
connaturali, ac subinde proportionato
naturæ, & ideò datur super eas actio-
nes, quæ per se, & natura sua cognosci-
biles sunt humano modo; non verò su-
per alias per se occultas, quia ex se sunt
extra humanum forum. Nec in priori-
bus considerari potest accidentalis ille
status occultus in ordine ad vniuersale&#x0303;
potestatem; tum quia lex generaliter
datur de actibus secundum conditione&#x0303;
naturalem eorum, & circunstantiæ ac-
cidentariæ non mutant, nec impediunt
efficaciam legis; tum etiam, quia non
deest modus humanus, quo possint ta-
les actus dirigi, & cohiberi per legem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0257.jpg/>
@@1@<SE257>250 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>abstrahendo ab illa circunstantia.</P>
<P>  Vnde vlterius addimus, quoties lex<marginalia>8.</marginalia>
absolutè disponit de huiusmodi actu, il-
lum simpliciter præcipiendo, aut vetā-
do, comprehendere actum externum
occultum, nisi addantur in lege verba
limitantia illam ad actum publicum, vel<marginalia>Lex indefi|nite lat{a}|per se exte&#x0303;-|ditur ad ō-|nia quæsub|eius verbis|comprehen|duntur.</marginalia>
notorium. Ratio est, quia lex indefinitè
lata, & nihil distinguens, per se loquen-
do extenditur ad omnia, quæ sub ver-
bis eius comprehenduntur. Ad difficul
tatem autem in contrarium cum eade&#x0303;
proportione, & distinctione responde-
tur, actum talem per se esse punibilem
per legem humanam, licet per accide&#x0303;s
ex defectu probationis puniri per ho-
mines nō possit. Cuius signum est, quia
quacunq&#x0301;; ratione perueniat delictum
ad sufficientem hominum notitiam, pu-
niri poterit, licèt in principio fuerit oc
cultissimè commissum, quod non ita est
de actu merè interno. Vnde interdum
poterit lex humana per se ipsam puni-
re delictum sic occultum, imponendo
p&#x0153;nam ipso facto sibi proportionatā,
vt latiùs dicemus tract. de Lege p&#x0153;na-
li, ideoq&#x0301;ue rectè potest oriri aliquando
obligatio ad restituendum ex vi talis
transgressionis humanæ legis, vt rectè
in argumento dicebatur.</P>
<P>  Dico secundò. Lex purè humana, seu<marginalia>9.|Lex purè|humana po|test indire-|ctè præci-|pere actum|interiore&#x0303;.</marginalia>
ciuilis potest indirectè, seu per quandā
consequutionem pręcipere actum inte-
riorem voluntatis, & intellectus, quate-
nus connexi per se esse possunt c&#x0169; actu
exteriori præcepto, vel prohibito. Hoc
est certum apud omnes, & per se satis
clarum, quia actus exterior præcipitur
per legem vt humanus, & liber, sed non
potest esse humanus, & liber sine inte-
riori; ergo necesse est, vt actum interio-
rem saltem indirectè, & consequenter
præcipiat. Quomodò enim lex præci-
piet homini, vt faciat, nisi possit præci-
pere, vt velit facere, cum voluntate fa-
cturus sit. Et proportionali ratione, si
lex humana prohibeat facere aliquid,
prohibet etiam velle efficaciter facere
idem. Imò non solum lex prohibens a-
ctum externum, consequenter prohibet
aliquam voluntatem internam; sed etiā
lex pręcipiens actum externum pro ali-
quo tempore, consequenter prohibet
habere pro illo te&#x0303;pore voluntatem non
faciendi, seu nolitionem faciendi, vel<-P>@@

<-P>etiam voluntatem faciendi alium act&#x0169;
incōpossibilem, quia necesse est, vt pro-
hibeat quidquid incompossibile est ob-
seruationi legis: quilibet autem ex his
actibus voluntatis est incompossibilis
obseruationi talis legis, vt constat. Atq&#x0301;;
hinc etiam fit, vt eo ipso, quòd lex pro-
hibet aliquid facere, prohibeat etiam
habere propositum absolutum facien-
di; & è conuerso si præcipit aliquid fa-
cere, consequenter prohibet proposit&#x0169;
non faciendi debito tempore, licèt pro
positum actus interior sit, quia eo ipso
quòd actus exterior est prohibitus, est
malum obiectum respectu voluntatis,
& ideò consequenter fit, vt talis volun-
tas eius sit mala, ac subinde prohibita
mediante obiecto suo.</P>
<P>  Dices; ergo eadem ratione erit pro-<marginalia>10.|An deside|rium in ef-|ficax possit|prohiberi à|lege huma|n{a}?</marginalia>
hibitum omne desiderium etiam ineffi-
cax, omnisq&#x0301;ue complacentia circa tale
obiectum, quia etiam hi actus circa ob-
iectum malum mali sunt: consequens
aute&#x0303; est falsum, quia illi actus non sunt
per se connexi cum actu exteriori, nec
impediunt per se exequutionem præ-
cepti. Respondeo, quod attinet ad desi-
derium inefficax, illud ex parte obiecti
semper includit conditionem aliquam,
quæ attendenda est ad iudicandum de
honestate, vel turpitudine talis deside-
rij. Si ergo desiderium cadat in tale ob-
iectum non obstante prohibitione, & cō
ditio solum sit, si possem occultè face-
re, vel sine discrimine p&#x0153;næ, aut alia si-
milis, talis actus prohibitus est ex vi le-
gis, propter rationem factam, quia ver-
satur circa obiectum prohibitum rete&#x0303;-
ta prohibitione, & formaliter est desi-
derium quoddam transgrediendi lege&#x0303;,
quod malum est, & prohibitum. At ve-
rò si conditio sit talis, vt remoueat pro
hibitionem, non erit prohibitum, nec
malum, quia iam non versatur circa ob
iectum malum, vt v. g. si quis habeat sim-
plicem affectum faciendi hoc, si non es-
set prohibitum, per hanc conditionem
remouet malitiam, & prohibitionem, &
appetit actum illum secundum se spe-
ctatum, qui vt sic malus non est. Et idem
dicendum cum proportione est de sim-
plici complacentia; seu delectatione in
actu illo cogitato: nam si talis delecta-
tio præscindat à prohibitione, vt ordi-
nariè fieri solet in actibus, qui sol&#x0169; sunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0258.jpg/>
@@1@<SE258>Cap. 14. Sitne actus præteritus materia legis humanæ. 251
<duolan 2><-P>mali, quia prohibiti, eo ipso non est de
obiecto malo, & consequenter non pro
hibetur ex vi talis legis, quia nec dire-
ctè, nec indirectè, vt ex dictis constat.
Si autem quis delectaretur de illo actu
inuoluendo transgressionem pręcepti,
vtputà, quia delectatur cogitans, se id
facere non obstāte prohibitione legis;
sic complacentia esset mala; imò esset
quidam contemptus legis, vel formalis,
vel saltem virtualis, & ideò indirectè
prohibetur per legem.</P>
<P>  Ex quibus intelligi potest, duobus<marginalia>11.</marginalia>
modis posse legem humanam prohibe-
re, vel præcipere indirectè internum
actum, scilicet, vel ex parte actus, com-
prehendendo illum tanquā causam for-
malem, sen partem actus humani com-
pleti, qui est compositus ex interiori, &
exteriori actu; vel ex parte obiecti act&#xA770;
interioris, reddendo illud prauum, & cō
trarium rectæ rationi. Priorq&#x0301;ue modus
præcipuè cernitur in actibus efficaci-
bus, & absolutis, qui ordinantur ad exe-
quutionem operis præcepti, aut prohi-
biti, suntq&#x0301;ue causa eius: posterior verò
modus inuenitur in actibus inefficaci-
bus, & simplicibus, qui licèt nō sint cau-
sę, suam tamen rationem sumunt ab ob-
iectis, & ratione illorum boni, vel mali
fiunt. Deniq&#x0301;ue in priori modo actus in-
terior aliquo modo est materia legis,
estq&#x0301;ue (vt sic dicam) compręceptus per
legem, quia per se præcipitur actus hu-
manus sensibilis, compræcipitur autem
pars, & quasi forma eius, etiamsi insen-
sibilis, & spiritualis sit, sicut per se ge-
neratur homo, & anima congeneratur
suo modo, quatenus forma hominis est,
saltem quoad vnionem cum materia.
Et ideò secundum hunc modum non so-
lum potest præcipi actus interior, qui
est voluntas operandi, sed etiam omnis
ille actus me&#x0303;tis, sine quo actus exterior
præceptus esse non potest, Vt, si miles
præcipitur custodire arcem, conseque&#x0303;-
ter præcipitur vigilare, & attendere, &
si superior præcipit studere, attentio-
nem, & applicationem animi compræ-
cipit, & sic de alijs, vt notat Syluest. ver-
bo Hora, q. 11. & dicemus infrà latius,
tractando de lege canonica. At verò in
posteriori modo actus interior non est
materia legis humanę, sed versatur cir-
ca materiam legis humanæ, & ex muta-<-P>@@

<-P>tione morali, quæ per legem fit circa il-
lam materiam, resultat malitia in inte-
riori actu propositi, aut desiderij de ta-
li materia prohibita, ad eum modum,
quo vnum relatiuum resultat ex muta-
tione alterius extremi, & ideò talis mu
tatio non excedit potestatem humanā.
Solum poterat híc superesse difficultas,
an possit alio modo prohiberi per lege&#x0303;
humanam; vel præcipi actus interior c&#x0169;
exteriori, cum quo neutro ex dictis mo
dis cōnexus sit. Sed hæc difficultas spe-
cialis esse videtur in legibus canonicis,
& ideò in lib. 4. commodiùs tractabitur.</P>
<Z>CAPVT XIIII.
Vtrum actus præteritus possit esse materia
legis humanæ.</Z>
<P><INI3>I</INI3>N triplici statu possunt considerari<marginalia>1.</marginalia>
actus humani, futuri, præsentes, & iā
facti. De futuris nulla estquęstio, quia
certum est, & pro illis maximè poni le-
ges humanas cap. 2. & cap. vlt. de Con-
stit. & in l. Leges, & constttutiones, C. de Le-<marginalia>L. Leges &|constitutio|nes.</marginalia>
gib. Ratio est, quia lex ponitur vt regu-
la operationis; regula autem supponi
debet ad opus: est enim suo modo prin-
cipium actionis, & ideo maximè datur
propter futuram actionem. De præsen-
tibus actionibus nihil distinguimus, sed
cum præteritis eas numeramus, quia
iam supponuntur factæ absq&#x0301;ue lege; e-
tiam si contingat, simul tempore exi-
stere; vel certè si ponamus fieri ex vi le-
gis, in eodem momento, in quo datur
lex, iam comparantur ad legem per mo-
dum futuri. Sed hic operandi modus in
Angelis potius, quàm in hominibus cō-
cipi potest. Igitur de præteritis est quæ-
stio. Et ratio dubitandi oritur ex pro-
ximè dictis, quia materia alicuius re-<marginalia>Ratio dubi|tandi.</marginalia>
gulæ non est effectus iam factus: nam ad
illum nihil conferre potest; lex autem
est regula actus; ergo non potest habe-
re pro materia actum præteritum. In
contrarium verò est, quia dicta iura do
cent, posse legem humanam disponere
de Præteritis, si legislator velit. Distin-<marginalia>Lex ali{a}|declarati-|ua, alia cō-|stitutiua.</marginalia>
guenda est ergo duplex lex, quædam di-
citur declaratiua, alia constitutiua iu-
ris, quarum legum differentia ex ipsis
vocibus satis nota est. Nam lex decla-
ratiua non cōditius, quatenus talis est,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0259.jpg/>
@@1@<SE259>252 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>sed declarat quid secundum aliud anti-
quius ius fieri debeat, aut non fieri: lex
autem constitutiua nouum introducit
ius, quantum in ipsa est. Deinde distin-
guere oportet effectus legis præcipuè
tres, obligare, scilicet, p&#x0153;nam impone-
re, & actum irritare.</P>
<P>  Dico ergo primò. Lex declaratiua,<marginalia>2.|Lex decla-|ratiua quā|tum est in|se non tan-|tum futu-|ra, sed etiā|præterita|comprehen|dit.|Felin.|Bartholus.|Authe&#x0303;tica|Cap. Vt l.|Inno. Pap.</marginalia>
quantum in se est, comprehendit non
tantum futura, sed etiam præterita. Est
communis sententia Abbatis, Decij, Fe-
lin. & aliorum in cap. vltim. de Constit.
Bartholi, & Legistarum in l. Omnes popu-
li. ff. de Iustit. & iur. & in dicta l. Leges, &
sumitur ex Authe&#x0303;tica de Filijs ante do-
talia instrumenta natis, collat. 3. Exem-
plum sumi potest ex cap. Vt lex. 27. q. 1.
vbi Innoc. Papa præcipit, separari cle-
ricos in sacris, & religiosos professos
ducentes vxores, & subdit. Huiusmodi nā&#xE8BF;&#x0301;
copulationem, quam contra Ecclesiasticam re-
gulam constat eße contractam, matrimonium
non eße censemus. De quo textu dubitari
potest, quia materia illa iuris humani
est, & verbum Censemus est ambiguum:
nam potest significare, vel iudicamus,
vel statuimus, vt docet Gloss. in Cleme&#x0303;t.
vnic. de Concess. præben. Sed nihilomi-
nus lex illa declaratiua fuisse videtur;
tum quia verbum censeo in rigore lati-
no, & in frequentiori vsu magis signifi-
cat, arbitrari, & mentem suam aperire;
tum maximè, quia Pontifex reddit ra-
tionem antiquam suę decisionis, quę est
sufficiens signum legis declaratiuæ, vt
ibi Glossa, & Panormit. notant, & sumi-
tur ex Barth in dicta l. Omnes populi. n. 44.<marginalia>Barth.</marginalia>
Quod maximè procedit, quando ratio
non tantum est motiua, sed etiam deci-
siua, id est, de se sufficiens ad ostenden-
dam malitiam actus, seclusa noua lege,
vt benè notat Nauarr. in cap. Si quando,<marginalia>Nauar.</marginalia>
de Rescript. except. 21. n. 4. Talis autem
est ratio Pontificis in dicto cap. Vt lex,
& ideò non videtur dubium, quin ius de
claratiuum tradat, quod extendatur e-
tiam ad matrimonia, quæ illud decret&#x0169;
antecesserunt, quia ante illud decret&#x0169;
talia matrimonia erant contra Eccle-
si asticam regulam. Vnde in singulis le-
gibus verborum proprietas, & materia,
ac ratio legis diligenter expendenda
sunt, ad discernendum, an lex sit decla-
ratiua. Clarius exemplum est in cap. vlt.
de Sponsa duorum, vbi matrimonium<-P>@@

<-P>contractum, & consummatum post ali-
ud ratum, & non dum consummatum,
censetur nullum, quod ad præterita ex-
tenditur. Aliud est in cap. Gaudemus, de
Diuortijs.</P>
<P>  Ratio verò est, quia lex declaratiua<marginalia>3.|Lex decla-|ratiua non|estregula a|ctionis, sed|supponit, et|interpreta-|tur eam.</marginalia>
non est regula actionis, sed supponit, &
interpretatur illam; ergo ante legem
declaratiuam erat lex, vel ius inducens
obligationem, vel alium effectum; ergo
lex quæ declarat tale ius, supponit sem-
per habuisse talem effectum: nam effe-
ctus antiqui iuris non pendet ex decla-
ratione posteà futura. Vnde confirma-
tur, quia noua declaratio nihil denuo
constituit, argumento l. Hæredes. §. 1. ff.
de Testam. ibi, Nihil enim nunc dat, sed dat&#x0169;<marginalia>L. Hæred.</marginalia>
significat; ergo lex declaratiua ex se non
habet nouum effectum; ergo quantum
in se est, æquè comprehendit præteri-
tum, ac futurum. Sed obijci potest, nam
si ratio est efficax, non solum probat
hanc legem extendi posse ad præteri-
tum, sed necessario ita esse, nec posse
per legem humanam limitari, quia ad
præteritum nō est potentia. Conseque&#x0303;s
est falsum: nam leges declaratiuæ inter-
dum addunt has particulas, Ex nunc, In
posterum, & similes, vt limitent legem, ne
ad præterita extendatur. Assumptum
patet ex cap. vnic. de Postulatione Præ-
la. in 6. vbi prohibentur quædam for-
mulæ eligendi, & postulandi de se inep-
tæ, & tamen additur particula, De cætero,
quæ indicat solam prohibitionem in fu
turum, vt ibi notat Glossa. Simi le exem-
plum est in cap. Aqua, de Consecrat. Ec-
cles. vel altaris, vbi declarat Pontifex,
violatam Ecclesiam non posse recon-
ciliari per sacerdotem, sed per Episco-
pum tantum, & nihilominus addit par-
ticulam De cætero; imò statim præcipit
sustineri reconciliationes prius factas
à sacerdotibus.</P>
<P>  Respondetur, argumentum conuin-<marginalia>4.|Satisfit ob-|iectioni.</marginalia>
cere, sistendo in vi legis declaratiuæ, vt
talis est, sicut de illa loquuti sumus, illā
de se extendi ad præteritum te&#x0303;pus pro
quo constat fuisse latam legem aliam,
quæ delaratur. Vnde si declaratur ali-
quid esse contra ius naturale, ibi virtu-
te decernitur, actus contrarios tali iuri
semper fuisse malos; si verò declaratur
legem aliquam fuisse irritantem, conse-
quenter declaratur, actus præteritos<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0260.jpg/>
@@1@<SE260>Cap. 14. Sitne actus præteritus materia legis humanæ. 253
<duolan 2><-P>factos à tempore talis legis fuisse de se<marginalia>Legem ali-|quādo esse|partim de-|claratiuam|partim con|stitutiuam.</marginalia>
nullos, & sic de alijs. Oportet tamen ad
uertere, aliquando non esse legem purè
declaratiuā, sed habere aliquid admix-
tum legis constitutiuæ ex potestate le-
gislatoris declarantis. Et tunc quant&#x0169;
ad id, quod addit præter nudam decla-
rationem, non extenditur ad præterita,
sed ad futura tantum, iuxta ea, quæ in-
ferius dicemus. Exemplum est in capite<marginalia>Cap. Quā-|tæ.</marginalia>
Quantæ, de Sentent. excōm. vbi per ver-
bum Interpretamur, declarat Pontifex,
sub percussoribus Episcopi compre he&#x0303;-
di, non solum qui positiuè cooperātur,
sed etiā qui non obstant, c&#x0169; possint, quæ
declaratio nō est pura, sed per potesta-
tem condendi legem, potius quam per
interpretationem facta. Et ideò talis in
terpretatio in rigore non exte&#x0303;ditur ad
præterita, nisi aliud expressè declare-
tur. Nam interd&#x0169; fieri solet extensio ta
lis declarationis ad præterit&#x0169; ex pecu-
liari voluntate ipsius legislatoris satis
expressa, cuius rei inter alia est vulgat&#x0169;
exemplum in declaratione Sixti V. cir-
ca suum Motum propri&#x0169; de Illegitimis,<marginalia>Motus pro|prius Sixti|Quinti.</marginalia>
& de Receptione religiosorum.</P>
<P>  Deinde oportet distinguere illos tres
legis effectus, qui sunt obligatio in cō-<marginalia>5.|Effectus le|gis tres ob-|ligatio incō|scientia, p&#x0153;|na, & irri-|tatio.</marginalia>
scie&#x0303;tia, cui respōdet culpa in transgres-
sione legis, ite&#x0303; p&#x0153;na, & irritatio actus:
nā in illis nō procedit semper eade&#x0303; ra-
tio. Quādo enim lex est purè declarati-
ua obligationis antiquę legis, negari nō
potest (per se loquendo) quin obligatio
anteà fuerit, & cōsequenter, nec vitari
poterit, quin fuerit culpa contra illā a-
gere. Per accide&#x0303;s aute&#x0303; potuit hic effect&#xA770;
impediri, quia fortasse ante illā decla-
ratione&#x0303; ius ignorabatur, vel non ita in-
telligebatur etiā à viris doctis, quanuis
re vera iā existeret, & quoad hoc habe-
re potest magnā vim lex declaratiua, vt
posteà sit culpa, quæ anteà excusabatur
per ignorantiā. Et hic videtur fuisse ca-
sus in d. c. vnic. vt Gloss. ibi se&#x0303;tit, & ideò<marginalia>Cap. vnic.|Glossa.</marginalia>
lex illa vtitur verb. Prohibemus, quæ pro-
hibitio, vt talis fuit, nō potuit ad te&#x0303;pus
præterit&#x0169; extendi. Et fortasse actus ibi
prohibiti nō erant irriti ex natura rei,
vnde c&#x0169; antea nō essent speciali iure Ec
clesiastico prohibiti, multò minus erāt
irriti ex vi illius; & ideò in nouo decre-
to irritāte meritò additur particula De
cætero, pro solis enim futuris te&#x0303;poribus<-P>@@

<-P>addebatur. Atq&#x0301;; ideò obseruare opor-
tet in omni noua lege prohibente, vel
punie&#x0303;te id, quod per se malum erat, vel
anteà prohibitum: nam licèt posterior
lex sit declaratiua prioris iuris, nihilo-
minus quantum ad id, quod de nouo sta
tuit, vel addit, non extenditur ad pręte-
rita, vt ex dicendis patebit.</P>
<P>  Quantum ergo ad effect&#x0169; p&#x0153;næ, si lex<marginalia>6.</marginalia>
non addat p&#x0153;nā de nouo, sed declaret
in tali actu incurri ipso facto ex vi anti-
qui iuris, conseque&#x0303;ter declarat per sin-
gulos actus incursam fuisse in præteri-
tis te&#x0303; poribus: est enim eade&#x0303; ratio. Hoc
aute&#x0303; etiam est intelligend&#x0169; per se loque&#x0303;
do: nam ratione ignorātiæ fieri potest,
vt effectus p&#x0153;næ nō extendatur ad prę-
teritos actus, etiamsi lex sit declaratiua<marginalia>Qui excusa|tur à culpa|in omni ri-|gore excu-|satur à p&#x0153;-|na etiā ipso|iure lata; si|proprie sit|p&#x0153;na; secus|si solum sit|indecentia,|seu irregu-|laritas: nisi|hæc etiam|sit verè in|p&#x0153;nā posi-|t{a}.|Quid dice&#x0303;-|dum de ir-|ritatione.</marginalia>
quoad ipsam p&#x0153;nā. Quia vt infrà suo lo
co ostendā, qui excusatur à culpa, in om
ni rigore excusatur à p&#x0153;na, etiāsi ipso
iure lata sit. Sed nō obstāte declaratio-
ne præteritæ actiones excusantur à cul
pa ratione ignorantiæ, vt dict&#x0169; est; ergo
& à p&#x0153;na. Loquimur aute&#x0303; de &#xA753;pria pę-
na: nam si sol&#x0169; sit indecentia quædā, seu
irregularitas, hęc nō excusabitur &#xA753;pter
ignorantiā, nisi sit verè in pęnā imposi-
ta. An verò ignorātia solius p&#x0153;næ illam
excuset, infrà tractabitur. Deniq&#x0301;; idem
dicend&#x0169; est de alio effectu, qui est irrita-
re alique&#x0303; actum, vel effectum: hic enim
effectus nō impeditur propter ignoran-
tiam totius legis, quando non est p&#x0153;na
propriè sumpta, quia nō pe&#x0303;det ex culpa
& lex per se habet efficaciam ad impe-
diend&#x0169; valore&#x0303; act&#xA770;. Et ideò quoties lex
declarat nullitatem actus exvi legis an-
tiquæ, talis declaratio locum habet in
actu præterito simili modo facto, etiāsi
fortasse ignorantia interuenerit.</P>
<P>  Circa hoc autem est vltimò obseruā-<marginalia>7.</marginalia>
dum, hanc nullitatem aliquando esse ex
defectu cōditionis iure diuino necessa-
riæ ad valorem actus, vt si lex declaret
sacramentum. V. g. Confirmationis da-
tum sine balsamo non valuisse, & tunc
lex declarans nullitatem illius actus, &
causam eius, ita exte&#x0303;ditur ad pręterit&#x0169;,
vt non possit per se supplere, vel reuali-
dare actum, quia pendet ex iure diuino.
Aliquando verò cōtingit nullitate&#x0303; ori-
ri ex iure humano: actum verò esse tale&#x0303;,
vt pendeat ex efficaci cōsensu operan-
ti&#x0169;, seu contrahenti&#x0169;, vt matrimonium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0261.jpg/>
@@1@<SE261>254 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>contractum inter consanguineos intra
quartum gradum est nullum, supposito
iure Ecclesiastico. Et hic etiam actus
non potest per legem declaratiuam po-
steriorem suppleri quoad præcedentes
act&#xA770;; sed necesse est, vt ablato impedime&#x0303;
to iterum validè fiant per iteratum cō-
sensum cōtrahenti&#x0169;, quia ab illo pe&#x0303;det
essentialiter talis act&#xA770;, nec potest lex so-
la per se ipsam illum efficere. Interdum
verò nullitas actus & pendet ex iure po
sitiuo, & per ips&#x0169;met refici potest, quia
nō dicit intrinsecum respectum ad ali&#x0169;
cōsensum. Et tunc quanuis lex declarās
nullitate&#x0303; act&#xA770; cōprehendat præteritos;
nihilominus auctor legis potest ill&#x0169; de-
fectum auctoritate sua supplere, vel dis
pensando, vel per se tale&#x0303; act&#x0169; efficie&#x0303;do.
Et huiusmodi videtur esse casus in d. c.
Aquā. Nam illa benedictio, vel purifica-
tio templi institutio est humana, & for-
ma, vel necessitas eius potuit per Pon-
tificem vel dispensari, vel suppleri.</P>
<P>  Dico secundò. Lex constitutiua iuris<marginalia>8.|Lex consti-|tutiua iuris|sua natura|de futuris|tantum da|tur.|Cap. vlt. de|Constit.|Gloßa.|Feliu.|Nauar.|Clement. 1|Clement. 2</marginalia>
per se, & quasi natura sua non extendi-
tur ad præterita, sed de futuris tantum
datur: quoad aliquos verò effectus exte&#x0303;
di potest ex voluntate legislatoris satis
expressa, aut declarata. Tota assertio su
mitur ex d. c. 2. & c. vlt. de Cōsti. & ex d. l.
Leges, vbi Glossa, & Doctores, Felin. c. 2.
& Nauar in Cōm. de Dat. & promis. n. 6.
Item Gloss. in c. 1. de Cleric. non resid. in
6. verb. Receperint, & in Clement. 1. de Te-
stam. verb. Deputatis, & in Clement. 2. de
Ætate, & qualit. verb. In posterum, & in
Clement. 1. de Concess. Pręben. verb. Cō-
cesso. Ratio autem prioris partis gene-
ralis est, suprà tacta, quia lex ponitur vt
regula humanorum actuum; quando au
tem constituit nou&#x0169; ius, introducit no-
uam regulam operandi: ergo ex natura
sua fertur pro actibus futuris, quia prę-
teriti iam non indigent regula; imò nec
sunt capaces illius. Confirmatur, quia
præceptum vt tale est, non potest dari<marginalia>Præcept&#x0169;|vt tale non|potest dari|nisi de futu|ro.</marginalia>
de præterito actu, sed de futuro, vt per
se constat; at lex vt est constitutiua, est
præceptum quoddam; ergo. Imò hinc
etiam intelligitur, legem, vt legem abso
lutè loquendo, solum cadere in futuros
actus, non in præteritos, quia lex vt lex
essentialiter est præceptum, vt ex suprà
dictis cōstat. Lex autem declaratiua, vt
sic, potius est doctrina quędam, quæ op-<-P>@@

<-P>timè cadit in præterita. Quod si consi-
deretur illa lex vt præceptum obligans
ad sequendam illam declarationem vt
authenticam, sic etiam pręceptum illud
versatur circa actus, per quos nunc iu-
dicatur de sensu præteritæ legis, & ita
non inducit obligationem nouam ad
aliquem præteritum actum, vt per se
constat: sed ad futuros.</P>
<P>  Ad explicandam igitur, & probandā<marginalia>9.</marginalia>
alteram partem assertionis, distinguen-
di sunt legis effectus suprà numerati,
quorum primus est obligatio, qui loc&#x0169;
non habet in actibus præteritis, quate-
nus præteriti sunt, vt per se, & ex dictis
constat, & ideò quoad hunc effectum nō
potest legislator, etiāsi maximè cupiat
extendere nouam legem ad actus præ-
teritos, quia si illi facti sunt sine culpa,
non poterunt reddi culpabiles propter<marginalia>Quid de ef|fectu pęnæ|dicendum.</marginalia>
legem posteà latam. At verò quoad effe
ctum p&#x0153;næ potest lex per voluntatem
legislatoris extendi ad actum præteri-
tum, nō solum quatenus habet respect&#x0169;,
vel tractum successiu&#x0169; in futur&#x0169; (quod
est per se manifestum, & expressum in c.
Cum tu, de Vsur. & est frequens in censu-
ris ferendis) sed etiam propter actum
prius cōmissum. Vt hoc autem loc&#x0169; ha-
beat, necessario supponendum est, tale&#x0303;
actum fuisse malum, cōtra aliud ius an-
tiquius vel naturale, vel positiuum, quia
non est actus dignus pęna, nisi quatenus
per illum violatur aliquod ius; per act&#x0169;
autem præteritum non violatur ius po-
sterius cōditum; ergo vt possit per po-
steriorem legem iustè puniri, necesse est
vt supponatur fuisse contra aliquod ius
antiquum. Hoc autem intellige&#x0303;dum est
de propria p&#x0153;na, sicut in simili nuper
dixi: nam si sit sola irregularitas, seu in-
habilitas potest ex præterito actu im-
poni, etiam sine culpa eius, cui imponi-
tur. Idemq&#x0301;; est de reuocatione alicuius
priuilegij. Exempla sunt quoad prim&#x0169;
in Motu proprio Pij V. de Illegitimis;<marginalia>Motus pro|pri&#xA770; Pij V.|Trident.</marginalia>
quoad secundum verò in Concil. Trid.
sess. 23. cap. 6. de Reformat. vbi disponit
de ordinatis in minoribus, & compre-
hendit eos, qui ante illam legem erant
ordinati.</P>
<P>  Deinde supponere necesse est, legisla-<marginalia>10.</marginalia>
tore&#x0303; habere potestatem ad punie&#x0303;da de-
licta nō tant&#x0169; cōmissa cōtra suas leges,
sed etiā contra alias diuinas, vel huma-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0262.jpg/>
@@1@<SE262>Cap. 14. Sitne actus præteritus materia legis humanæ. 255
<duolan 2><-P>nas, quod per se satis clarum est, quia ad
eum pertinet cura, vt omnes leges ser-
uentur, & conseque&#x0303;ter potestas coerci-
ua ei&#xA770; extenditur ad omnes trāsgressio-
nes quar&#x0169;c&#x0169;q&#x0301;; leg&#x0169; pertinenti&#x0169; ad con-
ueniente&#x0303; reipublicæ gubernatione&#x0303;. Ex
his ergo rectè cōcluditur posse Princi-
pe&#x0303; noua lege punire delicta pri&#xA770; cōmissa
cōtra alias leges priores. Et declara{t$}:
nā potest punire præcedens delict&#x0169; per
sententiā posteà datā; ergo etiā potest
per lege&#x0303; posteà latā, quia sententia est
quædā particularis lex. Oportet autem
vltimò obseruare, duobus modis posse
lege&#x0303; punire præcede&#x0303;s delict&#x0169;. Primò pę
na ipso iure imposita, & hoc rarissimè,
vel nunquā fit, quia esset nimis rigoros&#x0169;
vnde ce&#x0303;suræ (quæ maximè sole&#x0303;t ipso iu-
re imponi) nunquā impon&#x0169;tur propter
delict&#x0169; præteritum, vt sic, de quo alibi.
Alio modo designat lex p&#x0153;nā infere&#x0303;dā
à iudice, & hoc facilius fieri potest, etiā
in ordine ad delicta iam cōmissa, quādo
non habebāt certā p&#x0153;nā taxatam, nam
t&#x0169;c futura erat arbitraria, & hoc arbi-
tri&#x0169; potest lex definire. Si aute&#x0303; pri&#xA770; erat
pęna imposita &#xA751;priores leges, vix potest
augeri &#xA751;posteriore&#x0303; lege&#x0303; in ordine ad de
licta iā cōmissa, quia iā illa induxer&#x0169;t &#xA753;
pri&#x0169; reat&#x0169; p&#x0153;næ. Nihilomin&#xA770; &#xA753;pter ali-
quā vrgente&#x0303; causā boni cōmunis existi-
mo id fieri posse à supremo Principe, &#xA757;a
n&#x0169;quā sibi abstulit hui&#xA770; modi potestate&#x0303;.</P>
<P>  Atq&#x0301;; eode&#x0303; modo sentiend&#x0169; est de alio
effectu irritādi actum, raro enim potest<marginalia>11.|Raro po-|test lex de|nouo irri-|tans ad ac-|ctus iam fa|ctos exten-|di, non ta-|men omni-|no repug-|nat.|Ca. Ante|triennium.</marginalia>
lex de nouo irritās ad act&#xA770; iā factos ex-
tendi, non tñ omnino repugnat. Quia ex
iusta causa potest iudex irritare actum
iā fact&#x0169;, & valid&#x0169;, per sententiā; ergo &
legislator ex causa &#xA753;portionata pote-
rit ide&#x0303; facere per lege&#x0303;, si tñ actus irrita-
bilis sit. Quod dico &#xA753;pter matrimoni&#x0169;,
& similes actus, qui sunt natura sua, vel
Christi institutione indissolubiles, & hoc
ad minus sumitur ex c. Ante trie&#x0303;ni&#x0169;. d. 31.
Imò in his, qui ab hominib&#xA770; itritari pos-
sunt, oportet aduertere, quosdā fieri ita
validos, vt sint etiā omnino firmi ex se;
quia, videlicet, legitimè facti sunt, & se-
cund&#x0169; omnes leges, quę tunc vigebant,
quādo facti s&#x0169;t, & huiusmodi act&#xA770; semel
facti moraliter loque&#x0303;do, nō possunt per
subseque&#x0303; te&#x0303; lege&#x0303; irritari, nisi fortè in pę
nā alicui&#xA770; noui delicti, vel propter tantā
necessitate&#x0303; boni cōmunis, vt ad subue-<-P>@@

<-P>nie&#x0303;d&#x0169; illi possit quis suis bonis priuari,
quia per talem act&#x0169; est ius acquisit&#x0169; de
se firm&#x0169;, & stabile. Alij verò sunt actus,
qui licèt sint validi, sunt tamen infirmi
aliquo modo, quia ex aliqua parte con-
tra lege&#x0303; facti, & hi possunt facilius per
subsequentem legem irritari: nam in il-
lis propriè habet loc&#x0169; ratio facta, quòd
talis irritatio tunc est iusta pęna, & ideò
ex rationabili causa potest &#xA751; lege&#x0303; fieri.</P><marginalia>12.</marginalia>
<P>  Atq&#x0301;; hinc tande&#x0303; cōstat vltima pars as-
sertionis, nimir&#x0169;, vt hæc extensio legis
ad act&#x0169; præterit&#x0169; tā in hoc, quā in præ-
cede&#x0303;ti casu admittatur, necessari&#x0169; esse,
vt in lege ipsa sit satis expressa. Quod
docet Panorm. in c. Cognosce&#x0303;tes, de Cōstit.<marginalia>Panorm.|Angel.|Syluest.</marginalia>
Angel. verb. Lex. n. 10. Sylu. n. 23. & sumi-
tur ex d. c. 2. & vlt. de Cōst. Vnde si dubi&#x0169;
fuerit, potius lex coarctāda est, ex gene
ralibus principijs iuris, quod p&#x0153;næ, &
odia sunt restrigenda, & quod leges mo-
do maximè cōnaturali interpretandæ
sunt; ostensum est aute&#x0303; extensione&#x0303; legis
nouæ ad præterit&#x0169; quodāmodo esse prę
ter naturā legis, quæ est regula futuro-
r&#x0169;. Aduertere tñ hic vltimo oportet, a-
liud esse, lege&#x0303; simpliciter disponentem
cadere in act&#xA770; præteritos; aliud verò nō
includere vllo modo res præteritas, seu
iā factas. Híc enim sol&#x0169; prim&#x0169; affirma-
m&#xA770;, & id &#xA753;bāt iura, & rationes adductę:
sec&#x0169;d&#x0169; aute&#x0303; nec necessari&#x0169; est, necver&#x0169;,
nā lex &#xA753;hibe&#x0303;s vsum talis libri, aut vestis
prohibet quidem vsum tantum futur&#x0169;,
tame&#x0303; prohibet illum, etiā circa librum,
aut vestem prius factam, si absolutè, &
simpliciter disponat, quia illa tant&#x0169; est
quasi materia remota legis; lex aute&#x0303; no
ua optimè potest versari in re antiqua,
vt in materia remota Ite&#x0303; sępe potestlex
prohibendo aliquid futurum, impedire,
ne actus iam inchoatus cons&#x0169;metur, vt
si lex denuo prohibeat, illegitim&#x0169; profi-
teri, potest extendi ad eum, qui iam erat
nouitius, quādo lex noua edita est, quia
etiā ille tātum est materia remota illius<marginalia>Nauar.|13.|Legem lo-|que&#x0303;tem de|præterito|regulariter|totum te&#x0303;p&#xA770;|comprehen|dere.|Barth.|Bald.</marginalia>
legis. De quo p&#x0169;cto videri possunt mul-
ta, quæ in vtranq&#x0301;; parte&#x0303; eruditè tractat
Nauar. in dicta except. 22. fere per totā.</P>
<P>  Sed quæret híc aliquis, an lex expressè
loque&#x0303;s de pręterito exte&#x0303;datur ad pręle&#x0303;-
tia, vel futura. Respōdeo breuiter, regu-
lariter loquendo tot&#x0169; te&#x0303;pus cōprehe&#x0303;de
re. Ita doce&#x0303;t Bart. in l. C&#x0169; lege. ff. de Legib.
Bald. & alij in l. vnic. ff. de Cond. ex lege.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0263.jpg/>
@@1@<SE263>256 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>Panormit. in cap. 2. de Constit. in princ.<marginalia>Panorm.|Syluest.</marginalia>
Angel. verb. Lex. n. 10. Sylu. n. 24. Et ratio
est, quia lex semper loquitur l. Arriani.
C. de Hæret. & ideò licet lex dicat, qui
facit, vel fecit hoc, semper loquitur cō-
tra eum, qui in quolibet tempore facit,
vel quotiescunq&#x0301;; de illo dici potest fecis
se, Item cum lex per se, & natura sua ver
fetur circa futura, ad illa maximè ferri
censetur, etiāsi per verba præteriti, vel
præsentis loquatur. Intelligendum aute&#x0303;
hoc est, nisi materia legis obstet, aut ali-
quod absurd&#x0169; sequatur, vt dicti aucto-
res limitant ex l. C&#x0169; lex. ff. de Legib. dice&#x0303;-
te, Cum lex in præterit&#x0169; quid indulget, in futur&#x0169;
vetat. Quia si indulgeret etiā in futur&#x0169;,
daret occasionem delinque&#x0303;di, vnde po-
tius indulgendo supponit, actum esse
dignum p&#x0153;na, & ideò limitat indulgen-
tiam ad præteritum, vt in futurum pro-
hibeat, aut prohibitum relinquat.</P>
<Z>CAPVT XV.
Quæ forma externa, scusensibilis seruanda sit in
ferenda lege human{a}.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus de materia legis ciuilis,<marginalia>1.</marginalia>
superest dice&#x0303;dum de forma, quæ
potest duplex cogitari, vna exter
na, & sensibilis, quæ est veluti corpus le-
gis, alia interna, & quasi spiritualis, quæ
est veluti anima, seu ratio legis. De hac
posteriori dicemus in cap. 17. nunc de
priori. Supponimus autem ex dictis in
cap. 1. legem ciuile&#x0303;, quæ subditis datur,
constitui in genere signi indicātis Prin-
cipis vol&#x0169;tatem. Vnde necesse est, vt ta-
le sign&#x0169; sit sensibile humanæ cognitio-
ni accōmodatum. De hoc ergo signo in
generali constat, debere esse tale, vt mo
do sensibili Principis voluntate&#x0303; indicet
subditis, alioqui nō esset sign&#x0169; human&#x0169;,
& cōsequenter nō esset lex humana; hęc
ergo significatio est de substantia huius
legis. Quibus aute&#x0303; verbis exprimi de-
beat, dicemus paulo inferiùs. Vnde in-
ter cōditiones legis ponit Isidor. vt sit
manifesta, id est clara, ne per obscuritatem
quid in captione&#x0303; cōtineat, vt ait li. 5. Etym. c.<marginalia>Isidor.</marginalia>
21. & c. Er itaute&#x0303;, dist. 4. id est, ne obscuri-
tas sit occasio deception&#x0169;, & ambigui-
tat&#x0169;. Vnde etiā cōuenientissimum esse
solet, vt leges simplicibus, breuibus, ac
claris verbis ferantur: nam quādo pro-
lixiores sunt, plerunq&#x0301;; sunt magis per-
plexæ, & ambiguitatibus expositæ.</P>@@

<P>  Ex quibus colligo in forma legis sen-<marginalia>2.</marginalia>
sibili duo posse distingui, scilicet, mate-
riale sign&#x0169;, vt vocem, vel scripturam, &
significatione&#x0303;, ex quibus, si inter se cō-
pare&#x0303;tur, scriptura, vel sonus materiale
quid est, significatio aute&#x0303; formale; ex v-
troq&#x0301;; verò cōpletur forma sensibilis le-
gem constitue&#x0303;s, seu quæ est ipsamet lex:
nam cum lex sit actus humanus, est etiā
quædā forma. Declarari potest exe&#x0303;plo
formæ sacramentalis, quæ est in verbis,
in eis tamen sonum verbor&#x0169; tanquam
materiale quid, & sensum, seu significa-
tione&#x0303; tanquā formale distinguimus, &
ex vtroq&#x0301;; formā sacramentale&#x0303; cōstitui
dicimus. Ita ergo est suo modo in lege;
cōsistit enim in signo externo, quod ma
teriā aliquā requirit, eius tame&#x0303; essentia
in significatione, & se&#x0303;su posita est. Vnde
quod Aug. lib. de Catechiz. rudi. c. 9. ge-<marginalia>August.</marginalia>
neratim dixit, & refertur in c. Sedulo. dist.
38. Præponendā esse verbis sententiā, vt præpo-
nitur animus corpori, & quod de Euangelio
dixit Hierony. ad Galat. 1. Non in verbis
scriptur arum esse Euangeli&#x0169;, sed in sensu. cap.
Marcion. 1. q. 1. hoc ipsum c&#x0169; proportio-
ne de lege humana dici potest. Nā ma-
terialia verba nec obligatione&#x0303; induce-
re, nec alium effectum legis habere pos-
sunt, nisi quatenus indicant Principis
voluntate&#x0303;, & imperium: est ergo de for-
mali ratione legis, vt sit sensibile sign&#x0169;.
Explicand&#x0169; verò superest, quale esse de-
beat, & an sole&#x0303;ni tate&#x0303; speciale&#x0303; requirat,
vt in ratione legis plenè constituatur,
ideoq&#x0301;; ad externā legis formā &#xA751;tineat.
Distinguere aute&#x0303; possumus solennitate&#x0303;
hāc, vel antecedente&#x0303;, vel cōcomitante&#x0303;,
seu inexistentem ipsi legi, vel subseque&#x0303;-
tem, & de singulis inquirendum est.</P>
<P>  Circa primam dubitari potest, vtr&#x0169;<marginalia>3.|Vt lex pru|denter con|stituaturna|turaliter es|se opusmul|torum con-|silium: atin|rigore non|eße neceßa|rium.|L. Huma-|num.|C. de legi-|bus.</marginalia>
ad ferendam legem præcedere necessa-
rio debeat multorum cōsilium, atq&#x0301;: suf-
fragium, in quo breuiter dicendum est,
hāc dilige&#x0303;tiā esse moraliter necessariā,
vt lex prudenter, & rectè constituatur.
Quia res est valde grauis, & pendet ex
multar&#x0169; circ&#x0169;stantiar&#x0169; cōsideratione,
quæ facilius à multis, quā ab vno atten-
duntur, & ob eande&#x0303; causā necesse est, vt
fiat lex suffragioviror&#x0169; prudent&#x0169;, qui &
periti sint, & timorati, vt habetur in l.
Human&#x0169;. C. de Leg. Vbi Imperatores &#xA753;fi-
te&#x0303;tur, nō aliter esse lege&#x0303; aliquā &#xA753;mulga-
turos, quāuis indice&#x0303;t, hoc nō esse abso-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0264.jpg/>
@@1@<SE264>Cap. 15. Quæ forma necessaria inferenda lege humana. 257
<duolan 2><-P>lutæ necessitatis, sed prudentię, & beni-
gnitatis. Vnde in rigore loquendo hæc
sole&#x0303;nitas nō est de necessitate legis: nā
si Princeps solo arbitrio proprio ferat
lege&#x0303;, valida erit, d&#x0169;modo aliàs iusta sit.
Quia neq&#x0301;; ex natura rei illa solennitas
est necessaria, neq&#x0301;; aliquo speciali iure
est pręscripta. Antecede&#x0303;s quoad priore&#x0303;
partem de iure naturali patet, quia illa
consultatio sol&#x0169; requiri potest, vt lex sit
iusta, & rationi consentanea; si ergo cō-
tingat, sine aliorum consilio Principem
attingere iustitiæ æquitatem. & publicā
vtilitate&#x0303; in lege ferenda, non oberit va-
lori eius omissio præuiæ cōsultationis;
licet fortassè malè faceret Princeps suā
præcipitando sententiam, cum periculo
errandi, & c&#x0169; scandalo. Quoad alteram
verò parte&#x0303; de iure positiuo &#xA753;batur, t&#x0169;
quia null&#x0169; extat; tum etiā, quia licèt exi-
steret, ipse Princeps posset illud mutare,
vel secum pro tunc dispensare valide,
etiam si in hoc peccaret. De quo puncto
videri potest Barthol. in l. Omnes populi, ff.
de Legib. & Iason in l. 1. ff. de Constitut.<marginalia>Bartholus.|Iason.</marginalia>
Prin. n. 1.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hinc vlterius sequitur, ad legem<marginalia>4.</marginalia>
constituendā non esse per se necessaria
suffragia multor&#x0169;, quiá voluntas Princi
pis sufficit. Hoc autem, vel formaliter
(vt sic dicā) intelligend&#x0169; est, vel ad mo-
narchiam est restringend&#x0169;, in qua po-
testas legislatiua sit in vna persona: nā
tunc sola voluntas eius est de substantia
legis. Vbi verò regimen est multor&#x0169; cō-
stituenti&#x0169; vnum tribunal, tunc multor&#x0169;
suffragium necessarium est, non per mo-
dum solennitatis accidentariæ, & præ-
ambulæ, sed propter substantialem con-
stitutione&#x0303; legis, quæ non pendet ex vna
tantum persona, sed ex congregatione
constante ex multis. Tunc autem dici-
mus, legem illam constitui ab vna per-
sona ficta, & ita formaliter (vt sic dicā)
vno consensu constitui. Et ideò necesse
est, vt omnes, qui suffragium decisiuum
habent, vocentur, quantum commode
fieri possit, argumento l. 2. C. de Decur.
lib. 10. vel sufficiet conuocare eos, qui
in vrbe suo loco tunc adsunt, d&#x0169;modo
duæ partes totius corporis præsentes
sint, argumento l. Nominationum, eodem<marginalia>L. nomina-|tionum.|L. nulli.</marginalia>
titu. & l. Nulli. ff. Quod cuiusque, vniuers.
Et ex eisdem iuribus constat, oportere,
vt simul congregentur ad legem consti-<-P>@@

<-P>tuendam per modum vnius corporis.
Non verò oportet, vt omnes consen-
tiant, sed quod maior pars curiæ fece-
rit, perinde habetur, ac si ab omnibus
factum fuisset, iuxta l. Quod maior, ff. Ad
municip. quod recté Glossa exponit de
his, qui conuenerunt. Idem in l. Aliud.
ff. de Regulis iuris. In iure autem Cano-
nico addi solet, vt consentiat etiam sa-
nior pars cap. primo de Ijs, quę Fi. à ma-
iori parte capit. Sed illud est speciale
in rebus Eccesiasticis, vt ibi notat Ab-<marginalia>Abbas.</marginalia>
bas numero tertio, & 11. secundum ci-
uile autem ius illa sensetur sanior pars,
quæ est maior totius consessus, vt no-
tauit Felin. cap. Cum omnes, de Constit.<marginalia>Felinus.</marginalia>
num. 19. & seq. Vbi plura de hoc pun-
cto videri possunt.</P>
<P>  Circa secundam solennitate&#x0303; inquiri<marginalia>5.|Lex huma|na scripta|alia, alia|non scripta</marginalia>
maximé solet, an necesse sit, legem hu-
manā esse scriptam, in quo sciend&#x0169; est,
Iuristas cōmuniter distinguere lege&#x0303; hu
manam in scriptā, & non scriptam, sed
per lege&#x0303; non scriptam cōmuniter intel-
ligunt consuetudine&#x0303;, quæ vim habet le-
gis: de illa verò nunc nō tractamus: in-
frà enim de illa specialiter dicend&#x0169; est,
sed agimus de propria lege, quæ expres-
se, & directé à Principe cōstituitur. Vn-
de ex illa distinctione potius videtur in
ferri lege&#x0303; propriā, de qua modo agimus
debere esse scriptā. Ita enim est illa di-
stinctio intellige&#x0303;da, duplice&#x0303;, scilicet, esse<marginalia>Alia diui-|sio legis.</marginalia>
lege&#x0303;, vnam, quæ sol&#x0169; introduci{t$} per taci
tum consensum cōmunitatis, & Princi-
pis, cuiusmodi est cōsuetudo; aliā verò,
quæ fertur per expressum imperium de
qua procedit dubitatio propria. C&#x0169; er-
go Iur isperiti hanc posteriore&#x0303; distin-
guant à priori tanquam scriptam à non
scripta, vide&#x0303;tur sentire, de ratione hui&#xA770;
legis esse scripturā. Et alia multa in con
firmatione huius partis adduximus su-
prà lib. 1. cap. 11.</P>
<P>  Nihilominus dice&#x0303;d&#x0169; est, licèt optim&#xA770;<marginalia>6.|Conclusio.</marginalia>
modus ferendi lege&#x0303; sit in scripto, nō esse
tamen hoc de substātia, & valore legis.
Prima pars probatur primō ex cōmuni
vsu. Secundo, quia oportet, vt leges
sint stabiles, ac proinde, vt signis per-
manentibus ferantur. Tertiò quia sępe
necessari&#x0169; est expe&#x0303;dere &#xA753;pria, & forma
lia verba legis, quod nō potest morali-
ter fieri, nisi sint scripta. Nihilominus &#xA753;
batur altera pars, quia hę rationes tāt&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0265.jpg/>
@@1@<SE265>258 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>sunt congruentiæ, & maioris vtilitatis;
non tamen probant absolutam necessi-
tatem ex natura rei. Quia expræssum
præcept&#x0169; sufficienter potest verbo fer-
ri, & publice proponi, & per traditione&#x0303;
ab vno in ali&#x0169; conseruari. Imò Christus
Dominns ita tulit pręcepta sua, & ali-
qua non fuer&#x0169;t in diuinis literis scripta
Hocverò facilius ipse potuit agere, quā
humani legislatores, quia potuit ea scri
bere in cordibus, & quia per Spiritum
Sanctum ita regit Ecclesiam Catholicā,
vt non sinat eam talium præceptorum
obliuisci. Atq&#x0301;ue hæc resolutio, scilicet,
Scripturam nō esse de substantia legis,<marginalia>Rota.|Panorm,|Decius,|Ioan. An-|dr.|Gloßa.|Cap. In-|stitutionis.|Caput. de|Renuntia-|tione.</marginalia>
communis est, vt patet ex Rota, tit. de
Cōstit. decis. 1. in nouis, & ex Panormit.
Decio, Felin. & alijs in titulo, seu Rubr.
de Constit. & Ioan. Andr. in Regula, Ne-
mo potest, de Regul. iur. in 6. & sumitur
ex Glossa in cap. 1. §. Postquam, verb. In
scriptis de Censib. in 6. quatenus numerat
plures casus, in quibus Scriptura requi
ritur, & inter eos non ponit legem. Pro-
bari tandem potest ex cap. Institutionis.
25. q. 2. ibi, Siue quæscripto decreuimus, siue
quæ in nostra præsentia videntur esse disposita.
Idemq&#x0301;; supponitur in cap. 1. de Renunt.
in 6. Hoc verò intelligend&#x0169; est, nisi op-
positum fuerit cōsuetudine pręscript&#x0169;,
quia consuetudo facere potest ius. O-
portet autem vt legislator non habeat
potestatem derogandi consuetudinem:
nam si hanc potestatem habeat, & suam
voluntatem sufficienter exprimat, vali-
da erit lex solo verbo præscripta, non
obstante consuetudine.</P>
<P>  Vlterius verò circa eandem partem<marginalia>7.|Quæ for-|ma verbo-|rum neces-|saria.</marginalia>
superest inquirend&#x0169;, quæ forma, vel ex-
pressio verbor&#x0169; necessaria sit vt lex suf
ficienter edita ce&#x0303;seatur, siue illa scripta
sint, siue voce prolata. In quo dubio ge-
neratim loquendo, solum dicere possu-
mus debere esse talia, vt sufficienter ex
plicent intentionem Principis esse ferre
præceptum stabile, & cōmune, habe&#x0303;sq;
alias conditiones ad legem requisitas,
& quoc&#x0169;q&#x0301;; modo hoc fiat, ill&#x0169; sufficere.
Prim&#x0169; patet, quia, vt in principio dixi,
talis significatio est de substantia legis
humanę: secund&#x0169; verò patet, quia nihil
aliud est determinatum iure naturali,
vel alicuius superioris. Hinc verò in-
ferri potest, regulariter à dhibenda esse
verba pręceptiua, quia solum præcept&#x0169;<-P>@@

<-P>inducit obligationem, & quia de ra-
tione legis est, vt sit pręceptum, & quia
effectus obligationis odiosus, seu one-
rosus est, ideòque ad verbor&#x0169; proprie-
tate&#x0303; restringe&#x0303;dus est. Quapropter vt in-
telligatur superior ferre lege&#x0303; non satis
est vt dicat. Rogo, peto, hortor, vel quid
simile, nisi aliquid addat, quo magis ex-
plicet obligādi inte&#x0303;tione&#x0303;. Sic dixit glos.
in cap. Rogo. 11. q. 3. ibi posit&#x0169; esse verb&#x0169;
rogādi pro verbo mandandi cōtra pro-
priā significatione&#x0303;, forte quia ibi Ponti-
fex rogat, hortatur, & monet ad id, quod
sine peccato aliter fieri non poterat. Ve
r&#x0169;tamen in his, & similibus decretis, nō
oportetverba impropriè accipere, quia
in eis Pontifex, vel Princeps, hortatur
subditos, vt impleāt, quod aliàs tene&#x0303;tur,
tñ ex vi talium verbor&#x0169;, nouam obliga-
tione&#x0303; non imponit. Et hæc exhortatio
solet à Iuristis (vt suprà dixi) vocari cō
sili&#x0169; reuerentiæ, quod nō est nou&#x0169; præ-
cept&#x0169;, sed modesta, & paterna petitio
obseruantiæ obligationis, quæ iam ine-
rat, & sic loquitur glos. in Clem. 1. de Te-<marginalia>Glossa.|Cōc. Trid.</marginalia>
stib. verb. Exhortatur. Estq&#x0301;; optim&#x0169; exe&#x0303;-
pl&#x0169; in Concil. Trid. sess. 24. c. 1. de Refor-
mat. ibi, Sancta Synodus hortatur, vt coniuges
ante benedictione&#x0303; sacerdotale&#x0303; in templo suscipi-
endam in eadem domo non cohabite&#x0303;t. Quæ ver
ba legem obligantem non continent, vt
omnes intelligunt.</P>
<P>  Oportet ergo, vt verba legis consti-<marginalia>8.|Quædamle|ges profe-|runt præce|ptum in a-|ctu signato|quædā in|actu exer-|cito.</marginalia>
tutiua præceptiua sint; possunt aute&#x0303; dis-
tingui: nam quædam pręceptum profe-
runt quasi in actu signato (vt sic dicam)
alia in actu exercito. Priora quoad præ
cepta affirmatiua maximé sunt verbum
Præcipio, vel impero: hæc enim verba esse
vide&#x0303;tur, quæ de se maximè indicare pos
sunt voluntatem obligandi, vt sumitur
claré ex Clementin. Exiuit de paradiso, de<marginalia>Clem. exi-|uit de para|diso.|Nicolaus|Papa 3.</marginalia>
verb. significat. Vbi Cleme&#x0303;s V. interpre
tatur, verbum Præcepti indicare rigoro-
sam legis obligationem. Et idem habet
Nicolaus III. in cap. Exijt, de Verbor: sig-
nificat. in 6. Quoad negatiua verò prę-
cepta, verba propria sunt Inhibeo, pro hi-
beo, & similia, vt in eisdem decretis de-
claratur, & ex vi significationis talium
verborum videtur per se manifestum.
Verba item æquiualentia sufficiunt, vt
ibidem declaratur, huiusmodi aute&#x0303; esse
vide&#x0303;tur hæc, Omnes teneantur, nemini liceat,
& similia. De verbis autem imperandi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0266.jpg/>
@@1@<SE266>Cap. 15. Quæ forma necessarià inferenda lege humana. 259
<duolan 2><-P>in actu exercito, vt sunt, Facite, abstinete,
omnes soluant, nemo audeat, & similia, de his
(inquam) multi dubitant, quia frequen-
ter proferri solent per modum consilij,
aut simplicis directionis, & ita Castro
suprà reprehendit Panormitan. qui di-
xit, hunc modum imperandi sufficere
ad legem obligantem constituendam.
Sed certe opinio Panormit. valde pro-
babilis est: nam præcepta superiorum<marginalia>Panorm.</marginalia>
ordinarié feruntur hoc modo, & censen
tur sufficienter ferri, quia illa verba
sufficienter explicant imperium. Item
Concil. Tridentinum Sess. 13. cap. 7. De
Sacerdote, quivrge&#x0303;te necessitate absq;
pręuia confessione celebrat cum con-
scientia peccati mortalis solum dicit,
Quam primum confiteatur, per quæ sola ver
ba legem obligantem constituit, iuxta
cōmunem intelligentiam, vt alibi osten
sum est. Quapropter considerata pro-
prietate illius locutionis, quando supe-
rior hoc modo loquitur ad subditum,
& ex alijs circunstātijs, vel ex vsu aliud
non constat, præcipere censendus est, &
cum proportione quando decret&#x0169; supe
rioris ita fertur, & inter iura, seu le-
ges, aut decreta præceptiua inseritur,
sub ratione legis ferri vide{t$}, nisi ex alijs
coniecturis oppositum constare possit.</P>
<P>  Prætereà dubitari solet de quibusdā<marginalia>9|Dubia de|verbis le-|gis in parti|culari, quid|significat|verb&#x0169; mā|do.|Felinus.|Syluerius.|Sixtus Pa-|pa.|Anton.</marginalia>
verbis in particulari, & in primis de ver
bo, Mādo, quod interd&#x0169; solet signficare
ide&#x0303;, quod cōmitto, & sic multas differen
tias constitu&#x0169;t Iuristæ inter mādat&#x0169;, &
præcept&#x0169;, de quibus videri potest Felin.
in cap. Eamte, de Rescrip. n. 9. sed nobis
non sunt necessariæ, quia consist&#x0169;t in so
la verbi æquiuocatione. Mandat&#x0169; enim
illo modo ide&#x0303; significat, quod delegatio
velcōmissio potestatis, per quā solet ali-
quis iudex vel &#xA753;curator cōstitui: hic a&#x0169;t
sumitur vt iussione&#x0303; significat. Solet ite&#x0303;
verb&#x0169; mandandi per vrbanitate&#x0303; poni &#xA753;
verbo pete&#x0303;di, aut rogādi, quo sensu vti-
tur illo Sixtus Papa in c. Mandastis sceribe-
re&#x0303; vobis. 2. q. 5. & Sylueri. in c. Guilisarius, Pa
tritius noster mandauit me ad se venire p acificè
11. q. 3. idest, misit ad me pete&#x0303;do, &c. Vn
de Syluest. verb. Præcept&#x0169;, q. 2. &. Armil.
n. 7. non putant sufficere simplex verb&#x0169;,<marginalia>Syluester.</marginalia>
mādamus, nisi addatur geminatio, mādan
do pręcipimus. Anton. a&#x0169;t. 2. p. tit. 14. c.
2. §. 3. ita videtur distinguere inter ver-
b&#x0169; mandandi, & pręcipiendi, vt prius le-<-P>@@

<-P>ue&#x0303; tantum obligatione&#x0303;, posterius graue&#x0303;-
indicet, ait enim, mandat&#x0169;, sufficere ad
lege&#x0303; obligante&#x0303; tant&#x0169; sub veniali culpa;
pręcept&#x0169;verò etiā sub mortali. Sed hoc
null&#x0169; fuudament&#x0169; habet in significatio-
ne verbi: nam si mandat&#x0169; ide&#x0303; est, quod
iussio, vel imperi&#x0169;, non est cur limitetur
ad leue&#x0303; obligatione&#x0303;, sed pro capacitate
materiæ obligabit, sicut etiā verb&#x0169; præ
cipiendi nō inducet obligatione&#x0303; graue&#x0303;,
si materia nō sit capax, vt infra dicetur
Dico ergo attendend&#x0169; esse, quis cui lo-
quatur, & quomodo: nam inter æquales
verb&#x0169; mandandi non solet vsurpari ab
eo, qui rogat, vel petit, sed vrbanitatis
gratia solet vsurpari ab eo, qui rogatur
nā petitione&#x0303; accipit tanquā mandat&#x0169;,
& multò magis ita accipitur tale verb&#x0169;
quando superior loquitur ad inferiore&#x0303;
etiā passiuè (vt sic dicā.) At verò quan-
do superior loquitur ad subdit&#x0169; actiuè
mādādo, sic verb&#x0169; illud ide&#x0303; in rigore si-
gnificat, quod verb&#x0169; Præcipio, vt latè do-
cet Felin. suprà. Atq&#x0301;; ita quando ponitur
in lege superioris per illud statuentis,
& ordinantis, in rigore sufficit ad lege&#x0303;
constituendam, nisi ex adiunctis eius sig
nificatio distrahitur. Quia in rigore sig
nificat propri&#x0169; præcept&#x0169;. nam est ęqui-
ualens verb, Præcipio, & alioqui in illa oc
casione cōstat nō poni gratia vrbanita
tis, nec in alia ęquiuoca significatione.</P><marginalia>10.|Dubi&#x0169; de|verbo o-|portet.|Nauar.|Medina.</marginalia>
<P>  Item solet dubitari de verbo, Oportet,
Aliqui enim putāt sufficere ad legis im-
perium indicandum, quod sentiunt Na-
uar. c. 23. n. 30. præsertim in legibus Ec-
clesiasticis, de quibus infrà, & Medin.
tract. de Ieiun. c. 7. Sed ex vi verbi cōtra-
ri&#x0169; videtur, t&#x0169; quia verb&#x0169; illud potius
videtur indicare iudici&#x0169; de re ipsa, quā
imperi&#x0169;, t&#x0169; quia etiā per modum iudicij
non declarat necessitate&#x0303;, sed honestate&#x0303;,
vt recte notauit Castro lib. 1. de lege P&#x0153;
nal. c. 5. documento 4. De verbo ite&#x0303;. Volu<marginalia>De verbo|volumus|D. Thom.</marginalia>
mus, dubitari solet, quia ex vna parte vi-
detur satis explicare voluntatem supe-
rioris, in qua consistit substantia præce-
pti. Vnde D. Thom. 22. q. 104. art. 2. dicit
quacunq; ratione cōstet subdito de vo-
luntate superioris sufficere ad præcep-
tum salte&#x0303; tacitum. Aliunde vero verb&#x0169;
videtur valde ambiguum, quia non om-
nis voluntas superioris sufficit ad ob-
ligand&#x0169;, & in dubio s&#x0169;t verba in mitio-
re&#x0303; parte&#x0303; interpretanda in materia obli-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0267.jpg/>
@@1@<SE267>260 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>gationis. Dico ergo ex circunstantijs
considerandum esse, an cadat super o-
bligationem, ita vt superior exprimat
se velle obligare subditos: nam hoc sine
dubio satis est, quia in illa voluntate
est substantia legis, vt dixi. Si autem
verbum, Volo, solum explicet deside-
rium, & affectum superioris, non satis
est ad legem. Existimo autem absolutè
prolatum in materia legis habere prio-
rem sensum, nisi ex vsu, vel materia, aut
alijs circunstantijs aliud constet. De
verbo autem, Ordinamus, & similibus cla
rum est per se non sufficere ad propriā
legem constituendam, nisi aliæ circun-
stantiæ cogant, vt sumitur ex D. Thom.
2. 2. q. 106. art. 9. ad 2. & ex ratione fa-
cta, quod in dubijs mitior interpreta-
tio est adhibenda. Addendumque præ-
tereà est oportere, vt ex verbis, vel
circunstantijs constet, præceptum im-
poni, vt perpetuum, seu duraturum,
donec reuocetur, quia hoc etiam spe-
ctat ad substantiam legis, vt supra di-
ximus. Ac denique necessarium es-
se, vt feratur per modum communis
præcepti, quia sine hoc etiam non esset
lex.</P>
<P>  Hinc verò nascitur dubium, an opor-<marginalia>11.|Dubiolum.</marginalia>
teat legem ferri per mod&#x0169; legis, vel suf-
ficiat ferri per modum sententię, quan-
do ab illo fertur qui potestate&#x0303; habet cō
dendi legem. Communis enim opinio
est, sententiam Principis legem consti-
tuere. Ita tenet Iason l. 1. ff. de Constit.<marginalia>Iason.|Ludou.|Felinus.</marginalia>
Prin. nu. 1. & in l. 1. ff. de Ferij. nu. 23. &
24. vbi alios refert Ludouicus Gomez.
in Pro&#x0153;mio ad Regul. Cancellarius,
quæstione secunda, ad primā cum Pla-
tea, quem refert in leg. Neque, Codice
de Decur. libro 10. Idem tenent com-
muniter Canonistæ. in capit. In causis de
Re Iudicata, & Felinus in Rubrica de
Rescriptione, numero primo, qui refert
alios. Et probatur primò ex lege vlti-<marginalia>Lex vlt. C.|de Legib.</marginalia>
ma, Codice de Legibus, vbi expresse di-
citur, sententiam inter partes cum co-
gnitione datam ab Imperatore in vna
causa constituere legem in omnibus si-
milibus causis seruandam. Idem signi-
ficatur in lege prima, ff. de Constitutio.
Princip. vbi inter modos ferendi le-
ges vnus est, Quando Imperator cognoscens
decreuit, vbi addit Glossa, Dando definiti-
uam sententiam. Ratio reddi potest, quia<-P>@@

<-P>sententia Principis est veluti regula,
ad quam omnes inferiores iudices con-
formari tenentur, sed hæc est propria
vis legis, ergo. Maior insinuatur, &
probatur ab Imperatore in dicta lege
vltima, his verbis, Quid enim maius, quid
sanctius imperiali est maiestate? Vel quis tan-
tæ superbiæ fastidio tumidus est, vt regalem
sensum contemnat. Quasi dicat sententiam
Imperatoris tantam habere auctorita-
tem, vt subditos obliget, ne in simili
causa abilla discrepent, & quoad hoc
virtuale præceptum obtinere, & ita ha
bere vim legis. Potestq&#x0301;ue confirma-
ri ex eádem lege, quia decretum Impe-
ratoris habet vim legis, sed sententia
ab ipso lata continet decretum eius,
ergo.</P>
<P>  Contra hanc verò sententiam obijci<marginalia>12.|Obiectio.|L. 2. de le|gib.</marginalia>
potest l. 2. Codice de Legibus vbi Theo-
dos. Imperator ait Quæ ex relationibus, vel
sugestionibus iudicantium procerum, introducto
negotio statuimus, &c. generalia iura non sint.
Vnde conficitur argumentum, nam il-
lud, quod Princeps communi consilio
iudicantium, seu procerum statuit, vel
est sententia, vel plusquam sententia, &
tamen illa dicitur non habere vim ge-
neralis legis. Confirmatur, quia Prin-
ceps ferendo sententiam in particulari
causa non fungitur munere Principis di
centis ius toti Reipublicæ, sed potius
munus priuati iudicis in causa particu-
lari, de qua potest iudicare secundum
propriam opinionem; non ergo statim
legem statuit. Vnde Conarr. in 4. p. 1.<marginalia>Couarrub.</marginalia>
cap. 7. §. 4. num. 15. dicit, legem vltimam
Codice de Legibus intelligendam esse
quando Princeps, qui potestatem habet
ferendi legem occasione alicuius con-
trouersię, quæ inter priuatos contingit,
legem aliquam eiusque sensum explicat
& interpretatur ea mente, vt interpre-
tatio vim legis vniuersalis habeat: non
autem procedere decissionem illius le-
gis, si simpliciter Rex ius dicens priua-
uatis, aliquam ferat sententiam, ne-
que significans, se illius interpretatio-
nem generalem facere, nec expresse
legis verba interpretans, vt inde con-
stet voluisse, interpretationem illam
legis vim obtinere; Atque ita indi-
cat Couarruuias illam legem vltimam
intelligendam esse de sententijs, per
quas Princeps expresse interpretatur ali<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0268.jpg/>
@@1@<SE268>Cpa. 15. Quæ forma externa ferenda in sec&#x0169;da lege hum. 261
<duolan 2><-P>qnā legem, vtiq; suā, vel inferioris cuius
interpretatio ad ips&#x0169; &#xA751;tineat, & ita esse
limitandā cōmune&#x0303; sententiā. Aliā verò
legem secundam procedere de alijs sen
tentijs omnibus, quæ talem interpre-
tationem non cōtinent, & ita conciliā-
tur illæ leges, & soluitur confirma-
ti o addita ex sententia huius auctoris.
Quia quando Princeps auctoritate sua
legem interpretatur, non est locus pri-
uatæ opinioni, quia Princeps certo scit
suam intentionem, & mentem, quam per
talem sententiam declarat. Et ideo illa
interpretatio vim habet legis, seu è cō-
trario lex ita declarata iam non obli-
gat, neq&#x0301;ue habet vim, nisi iuxta declara-
tionem ab auctore datam, quia eius est
interpretari legem, cuius est condere,<marginalia>L. leges Sa-|cratissimæ.</marginalia>
vt in eadem l. vlt. dicitur, & in l. Leges Sa-
cratissimæ, eodem. Quando autem talis in
terpretatio expresse fit per sententiam
aliquam ab eodem legislatore datam, e-
tiam si sit in causa particulari, necesse
est vt generaliter declaret sensum legis,
quia non potest lex in vno negotio vn&#x0169;
sensum habere, & in alio omnino simili
sensum alium, sed vnius legis vnus est le
gitimus sensus, & ille maximè est, quem
auctor eius declarat.</P>
<P>  Sed licet hæc expositio, quoad parte&#x0303;<marginalia>13.</marginalia>
hanc affirmantem sententiam contine&#x0303;-
tem interpretationem propriæ legis ha
bere vim legis, certissima sit, & in illa le
ge vltima conte&#x0303;ta; nihilominus videtur
nimia limitatio illius legis, & commu-
nis opinionis, si ad hanc solam sententiā
restringatur. Quia auctores generalius
loquntur, & verba legis generalia sunt
de sententia, nam de interpretatione le
gis postea agere incipit. Vnde in illa
priori parte non fundatur in auctorita-
te inter pretandi, sed absolute in aucto-
ritate decernendi. Deinde requirit cau-
sæ cognitionem, & pręsentiam partium,
quæ solent esse necessariæ ad cognitio-
nem facti, non ad iuris interpretatione&#x0303;:
nam hęc ęquè benè dari posset in absen-
tia parti&#x0169;, & indepe&#x0303;denter à tali, vel tali
facto, quod postea per particularem iu-
dicem potest examinari ad applican-
dam facto iuris interpretationem. Ac-
cedit quod Glossa ibi potius intelligit,
legem illā procedere in his causis, quæ
non sunt decisę per leges: Nam in alijs
(inquit) legem seruaremus scriptam.</P>@@

<P>  Vnde eadem Glossa in dicta l. 2. intel-
ligit, legem vltimam procedere in om-<marginalia>14.</marginalia>
nibus sententijs, quę feruntur ab Impe-
ratore in quacumq&#x0301;ue causa, illa ex acte
cognita, & examinata in pręsentia vtri-
usq&#x0301;ue partis, vt in eadem lege expresse
cauetur, & consequenter in sententia la
ta solum in vi iuris, quod ex cognitione
causæ resultat: nam tunc sententia con-
ferens ius vni parti, vim habet legis, si-
ue declaret priorem legem (quod for-
tasse frequentius eueniet) siuè cōstituat
illam, si pro simili causa non erat consti
tuta. At vero dictam legem 2. intelligit
eadem Glossa ibi de his statutis, seu con
cessionibus, quas Imperator facit per
modum priuilegij, vel in gratiam alicu-
ius personæ propter peculiarem respe-
ctum, vel in tali tempore, aut loco prop-
ter speciale&#x0303; occasionem: talia enim sta-
tuta non habent vim generalis legis, vt
in eadem l. 2. consequenter declaratur,
& habetur etiā in l. 1. ff. de Const. Princ.
& est consentaneum regulis iuris 28. &
74. in 6. quod priuatę concessiones non
trahuntur in consequentiam, vt in simi-
li notauit Glossa dist. 19. in princ. estq&#x0301;ue
in re vera hæc sententia, & satis confor-
mis illi leg. 2.</P>
<P>  Baldus vero ibi addit, legemvltimam
de legib. procedere in sententia defini-<marginalia>15.|Bald.</marginalia>
tiua, siue sit iuris dispositiua, siue decla-
ratiua. Non vero in interlocutoria, de
qua loquitur lex secunda, vt ipse expo-
nit, & expressius habetur in l. 3. & hac
distinctione vtuntur etiam communi-
ter Canonistę in capite. In causis, de Re
iud. Sed ita eam limitant, vt eam euer-
tere videantur: nam fatemur, si interlo-
cutoria sit in corpore iuris inserta, ha-
bere vim legis: item si lata sit cum cog-
nitione causæ, & in præsentia partium
habere etiam vim legis, etiam si non sit
inserta in corpore iuris. At vero has cō
ditiones requirunt etiam in sententia
definitiua iuxta dictam legem vltimam:
non videtur ergo necessaria distinctio.
Maximè cum in l. 1. ff. de Constit. princ.
dicatur, etiam illud, quod Princeps de pla-
no interloquutus est, legem esse; si ergo cæte-
ra sint paria, non videtur esse differe&#x0303;tia,
quia, licet sententia sit interlocutoria
respectu causę principalis, de qua tra-
ctatur, potest esse quasi definitiua, quāt&#x0169;
ad id, quod Princeps per illam proximè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0269.jpg/>
@@1@<SE269>262 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>statuit, vel declarat, quia in eo contine-
re potest vltimam (vt sic dicam) eius re-
solutionem; si ergo de mente principis
æquè constat per vtramq&#x0301;ue sententiam
eadem erit vtriusq&#x0301;ue ratio. Differentia
igitur solum esse potest quasi materia-
lis. quia facilius, & frequentius solet de
hac mente principis constare per sen-
tentiam definitiuam, quam per interlo-
quutoriam. Atq&#x0301;ue hoc modo intellecta
communis sententia verissima est.</P>
<P>  Duo autem addenda occurrunt, vn&#x0169;<marginalia>16.|Præter di-|cta duo ne-|cessaria le-|gi.</marginalia>
est, necessarium semper esse, vt ex ver-
bis sententiæ constet, latam esse non so-
lum ex arbitrio prudenti, & opinatiuo
(vt sic dicam) sicut ferri solet ab in fe-
rioribus iudicibus, sed etiam ex potesta
te, & vol&#x0169;tate dicendi, & stabiliendi cer
tum ius; nam alioqui priuata sententia
non sufficiet, vt confirmatio suprà facta
rectè probat, in quo etiam benè sentit
Couar. Hoc autem, vt dixi, frequentius
contingit, quando Princeps fert senten-
tiam, interpretando aliquam legem pro
priam, vel æqualis, aut inferioris. Quan
do vero non interpretatur, sed condit
nouum ius, tunc necesse est, vt hoc ex-
pressius significetur in sententia, quia
sententia de se non est constitutiua iu-
ris, sed declaratiua, quia de se cadit in
factum præteritum, vel ius acquisitum,
seu præexistens inter partes litigantes:
iudicium autem cadens in pręteritum
ordinariè est declaratiuum poti&#xA770;, quam
constitutiuum iuris nisi aliud explice-
tur. Vnde sępe etiam contingere potest,
vt Princeps per talem sententiam non
interpretetur ius humanum, sed natu-
rale; & tunc magis dubium erit an talis
sententia legem constituat, quia Prin-
ceps non habet maiorem potestatem in
terpretandi ius naturale, quā ratio eius
probauerit. Quia in hoc magnum est
discrimen inter intepretationem legis
naturalis, & ciuilis: nam interpretatio
legis ciuilis procedit non solum ex sci-
entia, sed etiam ex potestate, & volunta-
te, quæ facit esse certam interpretatio-
nem, etiam si minus cōsentanea sit prio-
ribus verbis, vel tantam mutationem
facere, vt ius antiquum mutare videa-
tur. Non est autem ita in interpretatio-
ne iuris naturalis; procedit en im solum
ex vi rationis, quę interdum non est eui
dens; sed tantum probabilis, & ideo non<-P>@@

<-P>tam facile datur c&#x0169; obligatione, & præ
ceptò sequendi illam, & ideo oportet,
vt in modo ferendi sententiam clarius
de hoc præcepto, & obligatione cōstet.
Et tunc si sententia principis apertum
errorem cōtra iustitiam, vel rationem
naturalem non contineat, illi standum
est, quando per modum regulæ, & ani-
mo obligandi latam fuisse constiterit.</P>
<P>  Alterum addendum erat, necessari&#x0169;
esse, vt talis sententia sufficienter pro-<marginalia>17.</marginalia>
ponatur, seu publicetur tanquam com-
munis regula decidendi similes causas,
quia (vt dicemus) hoc pertinet ad com-
plementum legis? Magis autem spectat
ad promulgatione&#x0303; legis, de qua statim
dicemus, quam ad editionem, seu consti
tutionem eius, de qua nunc tractamus.
Vnus autem modus magis vsitatus cō-
stituendi talem sententiam in statu le-
gis esse solet, quando inseritur in cor-
pore iuris, vt sumitur ex l. 1. C. de Nouo<marginalia>L. 1. C. de|nouo codi-|ce faciendo</marginalia>
codice faciendo §. penult. in fine, & in iu
re canonico est id maxime vsitatum, vt
infra videbimus. Nō videtur autem hic
modus publicationis adeo necessarius,
vt nullus alius possit sufficere, quia nul
lo iure id cauetur, nec ex natura rei se-
quitur. Poterit ergo alio modo senten-
tia aliter per publica rescripta, vel per
publicam famam euulgari, ita vt in ra-
tione legis constituatur, in quo c&#x0169; pro-
portione seruandum erit, quod infrà de
promulgatione legis dicemus.</P>
<P>  Quęri autem solet, an hoc intelligen-<marginalia>18.|Dubiolum.|Glossa.|Felinus.|Angel.</marginalia>
dum sit de sententia solius Imperatoris
vel etiam aliorum inferiorum. Nam
Glossa l. 1. ff. de Ferijs, verb. Derogare, sig
nificat, sententiam inferiorum Magi-
stratuum non facere legem, & loquitur
in particulari de Prætore, vbi id no-
tat Iason numero 23. cum Angelo, &
multis alijs, qui limitationem extend&#x0169;t
ad Reges, & alios inferiores principes,
etiam habentes potestatem cōdendi le-
ges. Et hoc etiam sequut us est Felin. in
dicta Rubr. de Rescript. Cōtrarium au-
tem docuit idem Angel. in l. Item veniunt,
§. Cæterum, ff. de Petit. hæredit. quem Ia-
son suprà, & in dicta l. 1. de Const. princ.
n. 6. posteriori loco refert, & nō impro-
bat. Felin. vero prius reprobat, posteà
ex parte illius sententiam admittit, sci-
licet, quādo sententia inferiorispote&#x0303;tis
cōdere leges in territorrio suo, inserta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0270.jpg/>
@@1@<SE270>Cpa. 15. Quæ forma externa seruanda in ferenda lege hum. 263
<duolan 2><-P>est, inter constitutiones eius. Sed hoc
pertinet ad modum promulgationis, &
supponit potestatem ferendi legem per
sententiam: hoc autem posito non est,
cur modus promulgationis limitetur
ad illum modum magis in his inferiori-
bus, quam in Imperatore, seruata pro-
portione.</P>
<P>  Quo circa distinctione vtendum esse<marginalia>19.</marginalia>
censeo, qua posita facile intelligetur, in
quo sensu locum habere possit prior
sententia, & quomodo Angelus non do-
cuerit contraria. Primo ergo si Magi-
stratus inferior, qui sente&#x0303;tiam profert,
non habeat potestatem cōdendi leges,
clarum est multò minus posse lege&#x0303; fer-
re, ferendo sente&#x0303;tiam; tum quia semper
est defectus potestatis; tum etiam, quia
mòdus ferendi legem per sententiam ni
hil habet speciale, sed potius pertinet
ad extensionem quandam potestatis.</P>
<P>  Deinde si is, qui tulit sententiam, po-<marginalia>20.|Sub distin-|ctio de cōde&#x0303;|te legem.</marginalia>
testatem habeat condendi legem, subdi
stinguendum est, quia vel est supremus
Princeps nō recognoscens superiorem
in temporalibus, ac talis, vt non oblige-
tur iure cōmuni ciuili, seu imperialibus
legibus. Et in illo procedit doctrina nō
minus quam in Imperatore, siue ille sit
Rex, vt Hispaniæ, Galliæ, &c. siuè Dux
supremus, siuè respublica, vt Veneta de
qua videtur loqui Angel. in posteriori
loco supra allegato. Ratio aute&#x0303; est, quia
doctrina data non fundatur in speciali
dignitate Imperatoris, aut Regis; sed in
iurisdictione legislatiua suprema: nam
ad omnem Principem, vel legislatorem
habentem talem iurisdictionem, æquè
spectat interpretari suam legem, ac cō-
dere, & potest per sententiam illam in-
terpretari, sicut potest Imperator, vel
ferendo sententiam potest per illam le-
gem cōdere, si velit, & id declaret; quis
enim, aut quid prohibet.</P>
<P>  Deniq&#x0301;; talis esse potest Princeps, qui<marginalia>21.</marginalia>
fert sente&#x0303;tiam, vt licet possit legem fer-
re, superiorem nihilominus habeat, cu-
ius commune ius seruare tenetur, & so-
lum ex concessione eius possit aliquas
leges condere, nō contrarias iuri com-
muni. Et de huiusmodi sente&#x0303;tia iterum
distinguendum est: nam si illa contineat
interpretationem iuris communis su-
premi principis, non poterit in ducere
legem, etiam pro particulari territorio<-P>@@

<-P>inferioris principis. Quia non spectat
ad illum interpretari legem superioris,
etiam pro sua prouincia; tum quia esset
in præiudicium superioris, tum etìam
quia lex vnica est pro toto regno supe-
rioris, ideoq&#x0301;ue vnum vniuersalem de-
bet habere sensum, quem non potest da-
re inferior c&#x0169; auctor itate: aliàs possent
plures ex similibus inferioribus varijs,
& contrarijs modis interpretari legem
pro suis prouincijs. Vnde constat, mul-
tò minus posse, talem sententiam, si sit
contra ius superioris, habere vim legis
priuatę, seu municipalis; tum quia non
est concessum illi inferiori legislatori
contra ius commune regni præcipere,
vt supra ostensum est; tum etiā quia nec
talis sententia iusta esset, vtpote iuri cō
traria. Et in hoc sensu videntur loquuti
auctores ponentes discrimen inter su-
premum, vel inferiorem. Quod etiam
significauit Gregor. Lopez in l. 9. tit. 18.
parti. 3. n. 9. vbi ait, quod licet in supre-
mo senatu fuerit iudicatum contra ius
commune regni non est curandum, quia
Magistratus nō potest inducere stylum
in derogationem iuris communis, & su-
mitur ex l. Nemo, C. de Sentent. & inter-
locution. omnium iudicum. At vero
si talis sente&#x0303;tia esset iuri communi reg-
ni conformis, & aliquid adderet ad iu-
uandum, vel magis confirmādum illud
ius, quoad id posset legem particularem
inducere, quia in hoc potest inferior le-
gem ferre circa eādem materiam cum
lege superioris, vt supra cum communi
sententia dictum est. Et eadem ratione
si sente&#x0303;tia talis principis inferioris ver
setur in materia, circa quam nulla est
lex superioris; in ea locum habebit do-
ctrina data, nec oportet distinctionem
facere inter hunc inferiorem, & supre-
mum, quia in huiusmodi sententia se ge
rit, vt supremus, & quia potest vti sua
potestate legislatiua in tali materia, &
per sententiam potest satis explicare, se
velle illa vti, & stylum, seu regulam in-
ducere.</P><marginalia>22.|An idem|dicendum|de rescrip|to seu Epi-|stola prin-|cipis ac de|sententi{a}</marginalia>
<P>  Tandem dubitari hic potest, an quod
dictum est de sententia, locum habeat
in rescripto, seu Epistola principis,
quod nimirum vim habeat legis, quod
maximè locum habet, quando per tale
responsum interpretatur aliquam lege&#x0303;,
vel suam vel naturalem, idemq&#x0301;ue erit, si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0271.jpg/>
@@1@<SE271>264 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>rescribat, statuendoquid seruand&#x0169; sit in
aliquo negotio, vel dubio. In hoc enim
Barth. in l. 2. C. de legib. negat rescript&#x0169;
principis cōstituere generalem legem,
& in hoc differentiam quandam consti-
tuit inter Epistolas Pontificias, & rega-
les, sed de Pontificijs postea suo loco di
cemus. Sequitur Decius in Rubr. de Res<marginalia>Decius.|Paulus de|Castro.</marginalia>
crip. in princ. & Paul. de Castro in l. 1. ff.
de Constitut. princip. F&#x0169;dantur in dicta
l. 2. C. de Legib. ibi, vel consultatione. Veri&#xA770;
tamen est, idem esse dicendum de Epist.
vel rescripto interpretante dubium,
quod de sententia. Quod docent Iason,
Angel. Felin. & alij supra citati, & vide-
ri potest Burgos de Paz in Pro&#x0153;m. ad le-
ges Taur. n. 450. & sumitur ex dicta lege
vlt. C. de legib. in secunda parte eius, &
est expressum in dicta l. 1. ff. de Constit.
princ. ibi. Quodcumquè Impetator per Episto
lam, & subscriptionem statuit, vel edicto præci-
pit, legem esse constat. Hoc autem intellige&#x0303;-
dum, & declarandum est modo dicto de
sententia: nam est eadem ratio de quo-
libet responso principis, quod dirèctè
decidit aliquod dubium, constituens il-
lud responsum tanquam regulam ope-
randi; oportet autem vt non sit conces-
sum in peculiarem fauorem, vel priui-
legium alicuius personę, vel ob parti-
cularem circunstantiam occurrentem,
& ita eodem modo conciliantur iura
ciuilia, vt dictum est.</P>
<Z>CAPVT XVI.
Quæ promulgatio neceßaria sit ad perfectam
constitutionem legis ciuilis.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vperest dicendum de tertia solen-<marginalia>1.</marginalia>
nitate legis, quam subsequente&#x0303; ap-
pellauimus, comparatione facta ad
voluntatem principis, & exterius scrip-
tam, vel declaratam aliquo signo sensi-
bili exterius indicante illam, & circa
quam suppono in primis, non esse satis
priuatam principis locutionem, seu ex-
pressionem, vt lex iam lata censeatur,
donec voluntas, & iufsio principis sole&#x0303;-
ni ritu edita, & subditis proposita sit:
hoc enim & vtroq&#x0301;ue iure humano est
constitutum, vt supra  lib. 1. cap. 11. osten
sum est, & ipsa legis natura postulat. T&#x0169;
quia est regula operationis, ad quam to
ta communitas se debet conformare:<-P>@@

<-P>non potest autem habere talem ratione&#x0303;
communis regulæ, nisi publicè sit edita,
ita vt á tota cōmunitate obseruari pos-
sit. Tum etiam quia lex est signum vo-
luntatis principis, quavult totam com-
munitatem mouere, & obligare; ergo
oportet, vt tale signum public&#x0169; sit. Vn-
de fit, conditionem hanc ita esse necessa
riam, & intrinsecam legi humanæ, vt nō
possit Princeps, etiam si velit legem cō
dere sine aliqua publicatione commu-
nitati accommodata, & de se sufficien-
te, quanuis modum eius variare possit.
Quia illud prius, generatim & absolutè
sumptum est iure naturali necessarium,
vt ostensum est. Estq&#x0301;ue communis sen-<marginalia>Seluæ opi-|nioquod si-|ne scriptu-|ra, & publi|catione va-|let lex, &|ligatstatim</marginalia>
tentia omnium, quos referemus. Solum
inueni apud Seluam, de Benef. q. 22. n. 14.
quod sine scriptura, sine publicatione va-
let lex, & ligat statim, si conditor velit, & citat
Glossam in Clement. 2. de Hæreticis. At
vero illa Glossa in verbo. Ex tunc, non di-
cit sine publicatione, sed statim à pro-
mulgatione, quod longè diuersum est,
vt infra declarabo. Neq&#x0301;ue aliter loqu&#x0169;-
tur Doctores in Rubr. de Constit. quos
etiam Selua refert. Vnde etiam ille for-
tè in eodem sensu loquutus est, per pu-
blicationem intelligens illam, quæ lon-
go tempore, vel certa sole&#x0303;nitate fit: hęc
enim potest per principem immutari,
vt dicemus. Explicandum vero est, quæ
& qualis debeat esse hæc solennitas, seu
publica propositio, quæ solet commu-
niter promulgatio vocari.</P>
<P>  In quo Panormit. in ca. 1. de Postulat.<marginalia>2.|Panorm.</marginalia>
Pręlat. n. 10. distinguit, inter solemnem
editionem, & publicam promulgatio-
nem, & priorem putat sufficere ad sub-
stantiam, & obligationem legis, sine se-
cunda, quia in illo textu dicitur sub dis-
iunctione, Solenniter editur, aut publicè pro-
mulgatur. Vnde ait constitutionem obli-
gare statim ac solenniter in publico cō-
silio editur, antequam sit publicè pro-
mulgata, ac subinde promulgationem<marginalia>Particulā,|autpositam|essepro seu.</marginalia>
publicam solum requiri, quando lex si-
ne solennitate edita est, Melius tame&#x0303; di-
citur, illa duo verba æquipollentia esse,
& particulam, aut, positam esse pro, seu,
vt frequenter fit. Vnde fieri non potest,
vt lex humana incipiat esse lex, & vim
obligandi habeat prius quam sit aliquo
modo promulgata publicè. Nam si di-
catur edita sole&#x0303;niter, solum quia in pu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0272.jpg/>
@@1@<SE272>Cap. 16. Quæpromulgatio sit opus ad perfectā cōst. leg. ciu. 265
<duolan 2><-P>blico concilio regis, aut senatorum
reipublicæ cōscripta, vel definita est,
hoc non est satis vt sit lex, vel vt obli-
gare incipiat etiam præsentes, & scien-
tes, quia solennitas requisita ad legem
non tant&#x0169; est ex parte conditor&#x0169;, sed e-
tiam in ordine ad communitate&#x0303;, & ideo
non est lex, donec respectu communita
tis habet statum legis, nec incipit obli-
gare singulos, donec possit communita
tem obligare. Quod optime explicatur
in legibus editis in generali concilio:
nulla enim potest esse solennior editio
ante promulgatione&#x0303;, & nihilominus nō
sufficit, nisi sequatur promulgatio. Quā-
uis ergo lex sit edita in regio concilio,
& ibi omnium ore prolata, vel eorum
auctoritate scripta, & imo licet sit ty-
pis mandata, nondum est lex, donec ali-
quo alio modo publico sit communita-
ti proposita, & hanc vocamus promul-
gationem. Si vero solennis editio legis
sit in conspectu totius populi, vt Panor-
mit. loqui videtur, tunc solennis editio
includit promulgationem; immeritoq&#x0301;;
distinguuntur. Nunquam ergo editio<marginalia>Editio le-|gisnunquā|habet sole&#x0303;-|nitatem re|quisitāsine|promulga-|tione, nec è|contra pro|mulgatio|est sine so-|lennitate.|Innocent.|Hostiens.</marginalia>
legis habet solennitatem requisitam si-
ne promulgatione; neq&#x0301;ue è conuerso
promulgatio esse potest sine solenni edi
tione, quia vel cum illa fit, vel certe ad-
ditur editioni legis prius factę, & solen-
nizat illam (vt sic dicam). Et ideo vbi
illa duo distinguuntur, & diuersis actio-
nibus, ac temporibus fiunt, necesse est,
vt vtrumq&#x0301;ue concurrat. Et ita sentit
Innocentius dicto capite 1. numer. 6. &
Hostiens. num. 21. & 22 & alij, qui copu-
latiuè intelligunt textum illum; nos au-
te&#x0303; vtr&#x0169;q&#x0301;; sub nomine promulgationis,
vel solennis editionis comprehe&#x0303;dimus.</P>
<P>  Vt autem explicem clarius, qualis &#xA753;-<marginalia>3.|Distinctio|inter pro-|mulgatio-|nem, & di-|uulgatione&#x0303;|legis.</marginalia>
mulgatio sufficiat, ac necessaria sit, di-
stinguo inter promulgationem, & diuul
gationem legis. Promulgatione&#x0303; appel-
lo illam publicam propositionem, seu
denunciationem legis, quę fit aut voce
præconis, aut affigendo legem scriptā
in publico loco, aut alio simili modo.
Diuulgationem autem appello appli-
cationem illius primæ promulgationis
ad notitiam, vel aures subditorum ab-
sentium, qui aut legere, aut audire pri-
mam illam promulgationem non po-
tuerunt; vtrumq&#x0301;ue ergo explicandum
est: nam re vera vtrumq&#x0301;ue potest esse<-P>@@

<-P>aliquo modo necessarium, & in vtroq&#x0301;ue
oportet aliquos dicendi modos extre-
me contrarios cauere.</P>
<P>  Dico igitur primo. Ex natura rei nō<marginalia>4.|1. Cōclusio</marginalia>
est positiuè determinata certa solenni-
tas, vel promulgatio publica, sed hęc in
legibus ciuilibus ex ipsomet iure ciuili
vel ex recepta consuetudine, vel ex vo-
luntate expressa legislatoris determi-
nanda est. Prima pars per se nota vide-
tur, quia ex iure naturę solum habemus
quod hactenus diximus lege&#x0303; humanam
debere esse cōmunitati sufficie&#x0303;ter pro-
positam; modus aute&#x0303; huius sufficientiæ
non est ex natura rei definitus; ergo de-
terminatio eius non potest ex sola ra-
tione naturali determinari. Addidi au-
te&#x0303; non posse positiue determinari, quia
negatiuè aliquid designari potest in par
ticulari q&#x0111; ad promulgatione&#x0303; legis ne-
cessari&#x0169; non sit, vt v. g. quod singulis sub
ditis in particulari intimetur, necessa-
rium non est, vt expresse dicitur in cap.
1. de Postulat. Pręlat. vbi omnes id no-
tant, non tanquā in iure tant&#x0169; positiuo
pręscriptum, sed vt ex natura rei conse-
quens; tum quia lex per se respicit com
munitatem, & ideo respectu illius po-
stulatur necessaria promulgatio nō res-
pectu singulorum; tum etiā quia illa le-
gis intimatio particularis ad singulas
personas est moraliter impossibilis, &
ex accidenti potest in multis impediri;
lex autem considerat ea, quę sunt per se
& quę moral iter suffici&#x0169;t, & ideo licet
particularis notitia, vel ignorantia le-
gis possit requiri ad accusationem, vel
excusationem vniuscuiusq&#x0301;; personę: ni-
hilominus sufficiens promulgatio legis
ex his circunstantijs non pendet. Sic er
go quoad aliquā negationem habet de-
terminatione&#x0303; hæc promulgatio legis,
scilicet, vt generalis sit, & modo publi-
co fiat absq&#x0301;; priuata intimatione: quo-
ad illum autem modum publicum non
habet positiuam determinationem hæc
promulgatio ex sola rei natura.</P>
<P>  Vnde facilè colliguntur alię partes,<marginalia>5.</marginalia>
quia de facto se&#x0303;per necessari&#x0169; est, vt hęc
&#xA753;mulgatio determinato modo fiat, qui
ad lege&#x0303; cōstituendā & requiratur, & suf
ficiat; alias n&#x0169;quā posset subditis cōsta-
re, quādo lex sit sufficie&#x0303;ter cōstituta, ita
vt obliget: ergo c&#x0169; hoc nō sit ex natura
rei determinat&#x0169;, oportet, per hominem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0273.jpg/>
@@1@<SE273>266 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>potestate&#x0303; habentem cōstitui, ergo quo-
ad leges ciuiles maximè id fieri potest
per ius ciuile, iuxta quod fieri debent
huiusmodi leges, vel per consuetudine&#x0303;,
quæ ad legem introducendum sufficit,
vt infra dicemus, vel per voluntatem
legislatoris: nam sicut potest legem fer-
re, ita & modum eius determinare, vt
stat im dicemus.<marginalia>5.|Quot in lo-|cis necessa-|ria fiet pro-|mulgatio le|gis.</marginalia>
<P>  Declarandum ergo superest, quę cer-
ta solennitas promulgationis nunc suf-
ficiat, vel necessaria sit pro legibus
ciuilibus, & quo iure sit determinata.
Et in particulari solet dubitari, an suf-
ficiat vnica promulgatio in curia Prin-
cipis, vel in Metropoli totius regni, vel
plures requirantur, & quot. Vt autem
ad hoc clarè respodeamus, operæpre-
tium erit distinguere duplices leges.
Quædam sunt inferiorum communita-<marginalia>Leges aliæ|inferiorum|communi-|tatum, aliæ|amplissi-|marum.</marginalia>
tum, seu minus vniuersalium; aliæ am-
plissimarum communitatum. Sub prio-
ri membro comprehenduntur munici-
pales leges ciuitatum particularium;
item leges vnius prouincię, vel etiam
vnius parui regni, in quo vna tantum
est principalis ciuitas, seu metropolis,
quę est veluti caput omnium aliorum
populorum. Sub alio capite continen-
tur leges, quę feruntur à supremo Prin-
cipe habente sub se latissimam ditio-
nem. Quod dupliciter contingit, vno
modo per vnionem plurium prouincia-
rum in vno regno, ita vt singulę pro-
uinciæ per se componant aliquo modo
vnum corpus, & vnaquæq&#x0301;ue habeat
suam ciuitatem præcipuam, & quasi
metropolitanam, licet ex illis omnibus
prouincijs vnum regnum coalescat,
quod ijsdem legibus gubernatur, & mo
raliter est quasi vnum, & per se indiuisi-
bile. Quando autem prouinciæ eiusdem
regni censeri debeant esse ita distinctæ,
& habere distincta capita prouinciar&#x0169;,
ex vsu, & moribus populorum, & con-
sueto regimine, & ęstimatione illarum,
credimus esse accipiendum. Alio modo
contingit ditionem regiam non solum
ex multis prouincijs, sed etiam ex mul-
tis regnis constare, quę non habent in-
ter se moralem vnitatem per se, sed so-
lum per accidens in vna persona eiusde&#x0303;
regis, ad quem vel per successione&#x0303;, vel
alio titulo per accidens deuener&#x0169;t: ex-
empla omnium istorum membror&#x0169; in-<-P>@@

<-P>ueniri possunt in Imperio Hispaniæ, in
quo sub vno Principe sunt plura reg-
na inter se distinctissima, quę aliā vnio-
nem non habent, nisi in vna persona re-
gis. Ex his autem regnis quędam sunt
particularia, quorum singula vnam ha-
bent metropolitanam ciuitatem, vt vi-
detur esse Neapolitanum, regnum Ara-
goniæ, Vale&#x0303;cię, &c. aliqua vero sunt am
pliora, vt Castellę regnum, quod prouin
cias valde distinctas, & quasi metropo-
litanas cōplectitur, & huiusmodi etiam
videtur esse regnum Galliæ, & Similia.</P><marginalia>7.|Leges prio|ris ordinis|sat promul|gari vnica|sole&#x0303;nipubli|catione.</marginalia>
<P>  De legibus ergo prioris ordinis om-
nes conueniunt, sufficienter promul-
gari vnica solenni publicatione facta
in curia, vel præcipua ciuitate, vel in
loco secund&#x0169; morem patriæ consueto.
Ratio est, quia illa sufficit, vt lex dica-
tur publice, ac solenniter edita, & vt
moraliter valeat per totum territo-
rium, seu districtum euulgari; ergo ex
natura rei non potest cum fundamen-
to aliquid amplius postulari: nec etiam
iure positiuo aliud præscriptum inue-
nitur; ergo hoc sufficit. Et confirma-
tur, quia alias oporteret in singulis
ciuitatibus, vel populis promulgari,
quia si vna promulgatio non sufficit in
capite non est maior ratio, cur exiga-
tur in quibusdam, quàm in omnibus a-
lijs populis. Consequens autem est pla-
nè falsum, vt constat, tum ex vsu; tum
quia lex per se respicit communitatem
& ita satis est, quod toti communitati
semel publice proponatur. Et qua ra-
tione dicebamus suprà, non requiri
priuatam intimationem respectu per-
sonarum, vel familiarum, eadem ferè
ostendi potest, non esse necessariam res-
pectu singulorum populorum vnius pri-
uatæ ditionis, siue ciuitatis, siue pro-
uinciæ particularis regni. Hæc autem
intelligitur per se, & nisi in ipsamet le-
ge aliud præscribatur: nam interdum
id poterit expedire, & non est dubium
quin fieri possit, & sæpe fiat, vt ex dice&#x0303;-
dis constabit, tam in pręsenti, quàm in
legibus Canonicis.</P>
<P>  De legibus autem secundi ordinis<marginalia>8.|1. Opinio|de legibns|2. ordinis.</marginalia>
sunt variæ opiniones. Prima affirmat
in illis legibus necessarias esse plures
promulgationes, quæ fiant in capitibus
regnorum, vel prouinciarum, & factam
in vnaquaque metropoli solum pro sua<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0274.jpg/>
@@1@<SE274>Cap. 16. Quæpromulgatio sit opus perfecta cōst. leg. ciuilis. 267
<duolan 2><-P>prouineia sufficere, vel si fiat in curia
regis, solum sufficere pro illa prouincia<marginalia>Glossa.</marginalia>
cuius est caput, vel in qua existit. Ita te-
net Glossa in authentica, vt factæ nouę
constitur. collat. 5. verb. Huiusmodi lex,<marginalia>Barthol.|Baldus.|Ioan. And|Felinus.|Nauar.|Sotus.</marginalia>
& sequitur ibi Bartholus, & Baldus in
lege. Leges Sacratissimæ. Codice de legib.
Ioannes Andreas. Data sexti, Panormi-
tanus capite secundo. de Constitut. nu-
mero septimo, & ibi Felinus numer. 7. &
alij ibi, & Nauarrus consil. 1. de Constit.
quæstione quarta, numer. 19. & 20. Soto
lib. 1. de Iustitia quęstione prima artic.<marginalia>Angelus.|Armil.|Rosel.|Ludouicus|Gomez.</marginalia>
quarto, Angel. verbo, lex, quæstione sex-
ta, numero primo Armilla numer. 11.
Rosell. numero octauo, Lodouicus Go-
mez in Pro&#x0153;mio ad Regulas Cancell.
quæstione secunda, qui aliter sentiunt
de legibus Canonicis, de quibus se-
quenti libro dicemus. Fundata est hęc
sententia in Authentica. Vt factæ nouæ
constitutiones, & cæter. quam omnes ita in-
telligunt; imò Nauar. ait, hanc senten-
tiam potissim&#x0169; fundari in iure scripto.</P>
<P>  Difficultasvero contra hanc senten-
tiam est, quia lex illa non est vniuersalis<marginalia>9.|Difficultas|cōtra dictā|sententiam</marginalia>
pro omnibus legibus, sed solum pro le-
gibus disponentibus circa testamenta,
quomodo condenda sint. & cęt, vt patet
ex cap. 1. eiusdem authenticæ ibi. Sanci-
mus igitur ex illo nostras constitutiones, qu&#x0153; pro
testamentis fiunt, valere, ex quo in communi fa-
ctæ sunt manifestæ; in prouincijs autem, ex quo
directè per metropolitas palam factæ sunt. Ex
quibus satis constat, ex vi verborum
cōstitutionem esse restrictam ad talem
materiam, Nec vero eam licet extende
re propter similitudinem rationis; tum
quia fortè non est similitudo rationis,
quia testamentorum causę sunt magis
pię, & in eis potèrat esse magis nociua
ignorantia legis obligantis, vel irritan-
tis testamentum, & plures lites ob illam
causam oriri poterant in illa materia,
quam in alijs; tum etiam quia Impera-
tor ibidem semper reddit rationem ex-
peculiari causa vltimarum voluntatum
Non enim volumus (aìt) deficientium infringi
voluntatem, tum deniq&#x0301;ue quia illa exten-
sio per similitudinem rationis raro, aut
nunquam in legibus admittenda est, vt
infra dicemus. Vnde propter hanc ob-
iectionem Vasquez 12. disput. 156. cap.
2. dicit, frustra Iurisperitos extendisse<marginalia>Vasquez.</marginalia>
Authenticam illam ad omnes leges Im-<-P>@@

<-P>peratorum, cum de solis testamento-
rum legibus disponat, solumq&#x0301;ue per ar-
gumentum à simili extendisse legem il-
lam sine sufficiente fundamento.</P>
<P>  Veruntamen Iurisperiti non tantum<marginalia>10.</marginalia>
similitudinem rationis, sed etiam verba
Rubricæ illius authenticę considerar&#x0169;t
vt aperte constat ex Glossa ibi, quia ver<marginalia>Glossa.</marginalia>
ba Rubricæ generalia sunt, scilic et, Vt fa
ctæ nouæ constitutiones post insinuationes ea-
rum, post duos menses valeant. Quæ rubrica,
vt ex ipsius verbis constat, est ex illis,
quę à iuristis dicuntur perfectum sen-
sum reddere, de quibus est apud illos
dogma receptum, habere textus aucto-
ritatem in his, In quibus nigro non repugnat
vt ipsi loquuntur, id est, in his, quę non
sunt contraria legibus sub rubro con-<marginalia>Lege&#x0303; stri-|ctius loque&#x0303;|te&#x0303; extende&#x0303;-|dāesse iuxta|generalita-|te&#x0303; Rubricæ|quandonon|est repug-|nantia, aut|absurdum.|L. 1. Cod.|Ne fide ius|sores.|Glossa.|Anton. de|Butrio.|Iason.|Decius.|Albertus|Brunus.|Ioan. Bo-|nius.|Rolādus à|Valle.</marginalia>
tentis: Vnde concludunt, etiam si lex
strictius loquatur, extende&#x0303;dam esse iux-
ta generalitatem Rubricæ, quando non
est repugnantia, nec absurdum aliquod
sequitur. Hæc regula sumitur ex Glossa
1. & Doctoribus in dicta authe&#x0303;tica, & in
leg. 1. C. de Capitati. ciuium, & cęt. libr.
11. & in leg. 1. C. Ne fide iussores. vet. man-
dat. dot. dentur, vbi Glossa Magist. circa
finem, & ex Anton. de Butrio in Pro&#x0153;-
mio Decret. Iason, & Decio in lege pri-
ma ff. si certum petatur, & alijs quos
refert, & sequitur Albertus Brunus tra-
ctat. de Stat. exclud. fæm. articul. 8. num.
93. & Ioannes Bonius tractatu de Statu-
taria vrbis pręscriptione Glossa 19. nu-
mer. 61. & sequentibus, & Rolandus à
Valle in quæstionibus de Lucr. dotis
quæstione nona. Vbi addit, generalita-
tem Rubricæ sufficere ad decisionem
causę, non obstante loquutione legis
magis restricta, quia Rubrica potest
pro textu allegari, iuxta notata per su-
pra dictos Doctores.</P>
<P>  Hi vero Doctores omnes nullam a-
liam probationem afferunt præter cō-<marginalia>11.</marginalia>
munem ipsorum consensum, & qua-
si traditionem, quæ in interpretatio-
ne iurium magnam sine dubio habet
auctoritatem: nam si consuetudo est
optima legum interpres; ergo & hæc
tot, & tantorum doctorum testificatio,
quæ consuetudinem necessario habet
adiunctā, siue illā induxerit, siue de illa
testificetur. Videntur autem dicti aucto
res supponere rubricas iuris ciuilis esse
eorunde&#x0303; Inperator&#x0169;, seu Iurecōsultor&#x0169;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0275.jpg/>
@@1@<SE275>268 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>quorum sunt leges, quod fundari potest
in l. 1. ff. si certum det. & fortasse in alijs.
Vnde dicere solent ijdem Doctores, Ru
bricas Decreti non habere auctorita-
tem, quia non sunt ab auctoribus cano-
num, sed à Gratiano vel alijs, ita no-
tant Ioannes Andr. & Anton. in Pro&#x0153;m.
Decret. Ex hoc autem principio, valde
probabili illatione colligitur. Rubri-
cam reddentem sensum perfectum ha-
bere legis auctoritatem, & non limitari
per textum regulariter loquendo, nisi
necessitas cogat, ne credatur talis titu-
li auctor frustra generalem illam pro-
positionem protulisse; sed potius leges
specialius loquentes esse veluti mem-
bra illius generalitatis, vel quasi ma-
terialia exempla, in quibus cernitur,
quod in Rubrica generalius contine-
tur.</P>
<P>  Hoc ergo principium negari non po-<marginalia>12.</marginalia>
test à theologis cumprobabilitate, quia
in his quæ rationi contraria non sunt,
nec legibus repugnant, multum habet
ponderis communis consensus perito-
rum in sua propria scientia; præsertim
cum sit illud principium per se verisimi
le, & consentaneum rationi. Ex illo au-
tem optime infertur in pręsenti, dictam
authenticam extendendam esse ad om-
nes leges ciuiles, quia titulus Rubricæ
generalis est, & sensum reddit perfe-
ctum, & ita habet textus auctoritatem,
& per illam explicanda est authentica,
sicutvnum ius per aliud explicatur. Vbi
etiam considerari potest, quod notat
Bald. Perusi tract. de Statut. verb. Ru-<marginalia>Baldus.|Perusi-</marginalia>
brica, quoties Rubrica incipit per, vt.
aut per Ne. decidere, & habere vim tex
tus, quia completum sensum reddit, er-
go t&#x0169;c per illam rectè textus explica-
tur. Confirmatur hoc primò, quia in
materia huius authenticæ hæc extensio
fauorabilis est: si autem considere&#x0303;tur al
legati auctores, etiam in materijs odio-
sis, & stricti iuris illam doctrinam ad-
mittunt; ergo à fortiori est ad hanc au-
thenticam applicanda. Confirmatur
hoc secundó, quia alia pars illius cōsti-
tutionis, quæ est de dilatione duorum
mensium, generaliter intelligitur vt in-
fra videbimus, & sumitur ex quadam
Bulla Pij IIII. super declaratione tem-
poris obseruationis Concilij Tride&#x0303;tini,
ibi. Iure communi sancitum est, vt constitutio-<-P>@@

<-P>nes nouæ non nisi post certum tempus obtineant,
nullibi enim inuenitur sancitum, nisi in
illa authentica; ergo intellexit Ponti-
fex, illam legem absolute de nouis cō-
stitutionibus, & non tantum de perti-
nentibus ad testamenta. Deniq&#x0301;ue non
repugnāt verba authenticę, quia licet
occasione testamentorum sit facta, &
ideo de illis legibus in particulari lo-
quatur, non est id tamen materialiter
intelligendum, sed quasi gratia exem-
pli, & formaliter sumendum est, quod
lex intendit, iuxta Rubricam, quam au-
ctor eius proposuit. Cui intentioni cō-
sonant nonnulla verba, quæ rationem
generalem indicant, vt sunt illa. Cur e-
nim culpabimus eos, qui positas nostras igno-
rauerint constitutiones. Si (vt infra dicit)
eo quod non fuerunt sufficienter propositæ igno-
rantur.</P>
<P>  Dicendum ergo est; vi iuris commu-<marginalia>13.|Neceßariā|eßepromul|gatione&#x0303; le-|gis in ciui-|tatibus pro|uinciarum|aut regno-|r&#x0169;, vt in sin|gulis pro-|uincijs ob-|liget, ex vi|iuris cōmu|nis Impe-|rialis.</marginalia>
nis Imperialis, seu ciuilis necessariam
esse promulgationem legis in ciuitati-
bus prouinciarum, aut regnorum, vt in
singulis prouincijs lex obliget, nec suf-
ficere vnam publicationem factam in
curia principis. Ratio est, quia ita sta-
tut&#x0169; est iure Imperiali modo declarato,
iuuante etiam consuetudine Imperij.
Congruentia vero magna profecto est,
vt hoc modo melius possit lex innotes-
cere, & vitentur magna incommoda, &
iurgia, seu lites, quæ ex ignoratione le-
gis propter distantissimam promulga-
tionem possunt prouenire. Addunt Iu-
ristæ congruentiam, quia Imperator nō
habet curiam stabilem, & immobilem,
sed facile huc, atque illuc transfertur,
& ideo non potest esse tam certa, & vni-
uersalis promulgatio, quę in illa fit, prę-
sertim pro regnis, vel prouincijs distan-
tibus, quæ & magnam morum dissimi-
litudinem, & paruam communicatione&#x0303;
inter se habere solent. Atq&#x0301;ue hinc fit, vt
omnes inferiores principes tempora-
les, qui subduntur imperio, & legibus
eius, iuxta hanc regulam, & conditione&#x0303;
leges suas particulares ferre teneantur
quia non possunt statuere contra ius cō
mune, nisi consuetudine, vel speciali iu-
re sibi concesso exempti sint, vt suprà
est declaratum. Vnde etiam fit, vt li-
cet hoc ius sit ordinarium, in aliqui-
bus casibus possit sufficere alius mo-
dus promulgationis, vt quando lex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0276.jpg/>
@@1@<SE276>Cap. 17. Quomodo post promulgat. incipiat lex obligare. 269
<duolan 2><-P>fertur per sententiam, vel Epistolam
principis, quia secundum aliud cōmune
ius sufficit illam publicari successu tem-
poris per publicam notitiam, & famam
vel per incorporationem in communi
omnibus satis nota, vel alio simili mo-
do, qui vel consuetudine, vel aliqua lege
approbatus sit.</P>
<P>  Tandem ex dictis colligitur hæc non<marginalia>14.</marginalia>
habere locum in his regibus qui nō sub
duntur legibus Imperij, quia eos non
obligat dicta Authent. oportet ergo cō-
sulere proprium regem, vel consuetu-
dinem. Nam iure ciuili regio statui po-
test; vt vna promulgatio in curia, vel in
loco à rege designato sufficiat, quia (vt
dixi) hoc non est contra ius naturale,
non solum quoad diuersas prouincias
vnius regni, sed etiam quoad varia reg-
na, quæ tantùm ex accidenti sub vno Re
ge militant. Regulariter autem credi-
mus non ita fieri, quia raro etiam, vel
nunquam vna, eademq&#x0301;ue lex simul pro
omnib&#xA770; regnis huiusmodi fertur. Quā-
uis ferri nō repugnet, si alioqui pro om
nibus iusta sit. Nam de potestate abso-
luta regis posset vna publicatione pro
omnibus regnis in curia regia publica-
ri, quia non est intrinsecè iniustum, nec
contra naturam legis. Interdùm verò
esse potest contra specialem institutio-
nem, & forum alicuius regni, quod Rex
seruare tenetur, quia sub ea conditione
videtur potestatem accepisse. Et gene-
ratim loquendo, conuenientius est, vt
promulgatio suaui modo fiat in vno-
quoq&#x0301;ue regno. Intra idem autem regn&#x0169;
facilius potest vna promulgatio suffice
re pro omnibus prouincijs, quia maior
est conuenientia, & cōmunicatio inter
illas. Vnde in rigore id sufficit, nisi ali-
ud sit consuetudine introductum. Quid
autem de legibus canonicis censendum
sit lib. sequenti dicemus.</P>
<Z>CAPVT XVII.
Quando & quomodo incipiat obligare ex natura
sua lex ciuilis, postq&#x0301;uam est sufficienter
promulgata.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vamuis lex in aliquo loco pro-<marginalia>1.</marginalia>
mulgata, cōsequenter sit in suo
esse sufficienter constituta, &
habeat vim ad obligandum, non inde<-P>@@

<-P>statim constat, posse subito totam re-
gionem, pro qua fertur, obligare. Nam
licet agens sit in se perfectè constitut&#x0169;
cum plena virtute agendi, non semper
potest statim, ac subito operari in pro-
pinquis, & remotis partibus spherę suę.
Ob hanc ergo causam de lege iam suf-
ficienter constituta inquirimus, an sta-
tim obliget in tota sua sphera, vel qua
successione suam obligationem quasi
diffundat. Suppono autem in præsenti
solum esse sermone&#x0303; de lege præcipiente<marginalia>status quæ-|stionis.</marginalia>
vt sic, quantum ad effectum obligandi,
vel cogendi, quia de alijs effectibus irri
tandi actus, inhabilitandi personas, &
reuocandi priores leges, dandi, vel au-
ferendi priuilegìa, sunt pecculiares dif-
ficultates, quę infrà suis locis tractan-
dę sunt. Potest autem quæstio hęc tra-
ctari vel ex sola rei natura, & secluso
omni iure positiuo, omniumq&#x0301;ue spe-
ciali voluntate legislatoris, vel adiun-
cta hac voluntate, aut communi iure
positiuo.</P>
<P>  Primo igitur, loque&#x0303;do ex natura rei,<marginalia>2.</marginalia>
est opinio multorum, legem humanam
statim, ac publicè promulgatā in loco
competente, obligare in toto territo-
rio, in quo potest obligare iuxta pote-
state&#x0303;, & iurisdictionem legislatoris, nisi
per ipsum legislatorem suspe&#x0303;datur, vel
differatur obligatio. Hoc videtur sup-
ponere communiter Doctores statim ci
tandi, qui temporis dilationem in hac
obligatione iuxta vol&#x0169;tatem legislato-
ris, vel ius positiuum putant esse regu-
landam: nam inde inferri videtur, seclu-
sa huiusmodi quasi suspensione positi-
ua, legem de se statim vbiq&#x0301;ue obligare.
Et ratio esse potest, quia lex sufficien-
ter promulgata est perfecta lex, & ha-
bet omnia requisita ad obligandum, &
est quasi agens naturale, quod statim
agit, quantum potest. Atq&#x0301;ue hinc à for-
tiori sequitur: si legislator expresse de-
claret, se velle statim obligare sine vlla
mora à promulgatione, statim obliga-
re illo modo, quia si taciturnitas, vel
negatio suspensionis sufficit, vt lex ob-
liget propter indefinitam, & absolutam
(vt sic dicam) voluntatem legislato-
ris; multò magis sufficiet illa volun-
tas ita expressa. Et è contrario etiam
fit optimum argumentum: nam legis-
lator potest hoc modo obligare, si id<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0277.jpg/>
@@1@<SE277>270 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>expresse velit, & declaret; ergo ille mo-
dus obligandi non est contra rationem
naturalem; ergo eo ipso, quod lex per
voluntate&#x0303; humanam nō limitetur, nec
impeditur, absolutè lata, & promulgata
ita obligauit. Atq&#x0301;ue hoc modo possunt
etiam pro hac sententia citari auctores
dicentes, leges positiuas expresse dicen-
tes, ex nunc, vel, ex tunc, aut aliquid æqui-
ualens, post promulgationem statim ob-
ligare omnes, seu in toto territorio.
Quod tenet Gloss. in Clement. 2. de Hæ-
retic. verb. ex tunc, quam ibi sequuntur
Doctores, & Panormitanus in cap. 2. de<marginalia>Glossa.|Panormit.|Felinus.|Decius.|Imol{a}.|Nauar.</marginalia>
Constit. n. 7. & ibi Felin. n. 7. Limitat. 5.
Decius Imola, & alij, & Nauar. consil. 1.
de constit. quæst. 4. num. 15. & in summa
ca. 23. n. 44.</P>
<P>  Hæc sententia sic intellecta, vt expli-
cata est, mihi semper difficilis visa est.
Quia planè videtur excedere potestate&#x0303;
legislatoris, & esse supra conditionem<marginalia>3.|Refutatur|prædicta o|pinio.</marginalia>
legis humanę, quod statim obliget ab in
stanti promulgationis pro toto territo
rio, seu principatu legislatoris; ergo ex
natura rei non potest ita obligare; ergo
non solum absolute lata non ita obliga-
bit, ver&#x0169; etiam si legislator id velit, & de
claret, non idefficiet, quia excedit po-
testatem: imò idem est cum proportio-
ne, etiam si concedatur dilatio tempo-
ris, si illa sufficiens non sit. Declaratur
antecedens, quia ad actualem obliga-
tionem legis per se est necessaria noti-
tia eius; ergo vt possit obligare, neces-
sarinm saltem est, vt per se loquendo.
possit ad notitiam deuenire: nam vbi nō
est potestas ad media, neq&#x0301;; etiam ad fi-
nem erit. Sed fieri non potest, vt facta
promulgatione in vno loco, lex statim
sciatur ab omnibus subditis, & in toto
loco iurisdictionis; ergo impossibile est
vt lex statim obliget, nec ante elapsum
sufficiens te&#x0303;pus, intra quod legis notitia
in toto territorio, per se loquendo, pos-
sibilis sit. Cōfirmatur, & declaratur, &#xA757;a
promulgatio legis, vtdixi, necessaria est
ad sufficiente&#x0303; diuulgationem: nāhęc re-
quiritur ad obligatione&#x0303;; ergo præter &#xA753;-
mulgationem cōcedi debet necessario,
& iure naturæ tempus sufficiens, in quo
fieri possit talis diuulgatio post promul
gationem; ergo quantuncumq&#x0301;ue velit
legislator statim à promulgatione om-
nes subditos obligare, non potest, quia<-P>@@

<-P>repugnat naturali iuri. Quomodo e-
nim intelligi potest, vt lex hodie pro-
mulgata Matriti, hodie etiam obli-
get habitantes Conimbricæ: planè id
videtur supra humanam potestate&#x0303;, quia
per se est impossibile & nō tantum per
accidens, consequi eadem die notitiam
talis legis.</P>
<P>  Cōfirmatur secundò, quia eadem est
proportio legis ad cōmunitatem vnius<marginalia>4.</marginalia>
populi, in quo promulgatur, quæ est ad
totam communitatem regni, vel popu-
lorum totius territorij, pro quo &#xA753;mul-
gatur; sed si lex in hoc populo priuatim,
vel submissa voce proferatur in aula
Regis, non potest habere vim obligādi
communitatem totius populi, quia non
est ita sensibiliter prolata, vt sit accom
modata toti communitati talis populi;
ergo similiter licet hìc sit promulgata,
nō satis est, vt possit obligare statim to
tam prouinciam, aut regnum, quia tam
impossibile est, legem hìc promulgatā
statim sciri in tota Lusitania, sicut est,
legem promulgatā in hoc cubiculo au-
dirià tota Conimbrica. Confirmatur
tertio ex D. Thoma 1. 2. q. 90. art. 4. ad 2.
dicente, legem obligare in quantum eius pro-
mulgatio in omnium notitiam per se, vel per a-
lios peruenire potest. Et addit Caietan. &
merito, hoc non intelligi de potentia lo
gica, quæ non implicat contradictio-
nem, sed de politica, id est, secundum
ordinem, vel cursum politicum. At pu-
blicatio in vno loco facta, non potest
humano modo peruenire ad loca distā-
tia; ergo nec lex statim obligat in om-
nibus illis locis.</P>
<P>  Propter hęc ad hoc punctum expli-<marginalia>5.|1: Cōclusio</marginalia>
candum dico primo; lex sufficienter
publicata in loco debito, absq&#x0301;ue illa
limitatione temporis ex vol&#x0169;tate prin-
cipis, aut determinatione iuris positi-
ui, statim incipit obligare ex natura
sua. Hæc assertio est consentanea com
muni sententię propositæ, & probatur
sufficienter ex dictis circa illam. De-
claratur præterea, quia si legislator nō
præscribit certum tempus ad obligan-
dum, non est maior ratio admitten-
di tantam dilationem, vel maiorem,
aut minorem; ergo nulla admittenda
est; ergo statim incipit obligatio. Item
ob hanc causam in huiusmodi rebus in-
definita ęquiualet vniuersali, quia alias<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0278.jpg/>
@@1@<SE278>Cap. 17. Quomodò post promulgat. incipiat lex obligare. 171
<duolan 2><-P>esset indeterminata, ac proinde inuti-
lis. Vniuersalitas autem in præsenti est,
vt post promulgatione&#x0303; lex semper obli-
get; ergo statim obligare incipit. Item
hac ratione votum simpliciter factum,
sine designatione temporis, pro quo ob
ligaturum est, incipit statim obligare
quantum est ex se; ergo idem est de lege.
Oportet autem in hoc notare nonnul-
lam diuersitatem inter præcepta nega-
tiua, & affirmatiua: nam priora obligāt
pro semper; & ideò in eis verum est in-
cipere obligare statim, & pro statim:
affirmatiua verò non obligant pro sem
per, & ideò licèt statim etiam obligare
incipiant, non tamen pro statim, sed pro
tempore opportuno iuxta exigentiam
materiæ, & præsumptam, seu probabile&#x0303;
intentionem legis latoris, sicut in exem-
plo adducto de voto cum proportione
dicunt omnes auctores.</P>
<P>  Dico secundò. Lex sufficienter & ab-
solutè promulgata in vno loco compe-<marginalia>6.|2. conclus.</marginalia>
tente, licèt statim obligare incipiat, nō
simul, & in eodem momento obligat in
toto territorio, pro quo fertur; sed suc-
cessiue, & intra tempus moraliter suf-
ficiens, vt notitia legis, & promul gatio-
nis eius per totum territorium diffun-
datur. Hanc assertionem videntur mihi
conuincere argumenta facta posterio-
ri loco. Quæ licet videantur esse con-
tra communem sententiam, non milita-
bunt contra illam, si in hoc sensu expli-
cetur, scilicet, vt lex promulgata abso-
lutè, id est à legislatore non impedita,
seu suspensa, statim natura sua obliget,
vbi moraliter sciri potest, id est, in illo
proximo, & præsenti loco: inde verò
quasi continuè exte&#x0303;datur obligatio ad
loca distantia intra tempus, in quo pru-
denti arbitrio deferri ad illud potest
notitia legis. Quem sensum non existi-
mo esse alienum ab auctoribus allega-
tis pro priori sente&#x0303;tia. Nauarrus enim,
cum sibi obiecisset quarto loco, quia<marginalia>Nauar.</marginalia>
durum est credere, legem Romæ pro-
mulgatam intra duos menses obligare
Æthiopes, & Indos: respondet, conce-
dendo durum quidem, & grauissimum
esse dicere, omnes existe&#x0303;tes in illis par-
tibus extra Romā peccare contra lege&#x0303;
post illos menses. Sed non esse (ait) durum
dicere, quod obligantur post tempus, quod vir
bonus, siue iudex arbitrabitur eße sufficiens, vt<-P>@@

<-P>illi, de quibus quæritur, sciant, attenta distantia
prouinciæ, & qualitate legis, & frequentia ho-
minum illius prouinciæ habitantium Romæ, &
venientium ad eam, & redeuntium ab ea, quod
est aptissimum temperamentum dictorum in di-
cto cap. 2. de Constitut. Hæc Nauar. Per quę
videtur clarè ita exponere communem
sententiam, vt non intelligatur de obli-
gatione, quæ in momento fiat pro om-
nibus locis distantibus, sed intra tem-
pus prudenter existimand&#x0169;. Quod pro-
fecto satis etiam indicant Panormit. su-<marginalia>Panorm.|Felinus.|Bartholus.</marginalia>
prà, n. 7. & 8. & Felin. n. 7. & Barth. in l.
Omnes populi. ff. de Iustit. & iur. q. 5. Nam,
seclusa legis determinatione certa, &
sufficie&#x0303;te, dicunt, obligationem esse iu-
dicandam prude&#x0303;ti arbitrio, iuxta tem-<marginalia>Legem in-|cipere obli|gare &#xA753; pru|denti arbi-|trio iuxta|tempus mo|raliter ne-|ceßarium,|vt notitiale|gis haberi|possit.</marginalia>
pus moraliter necessarium, vt notitia
legis posset ad loca distantia perueni-
re. Idem videntur sensisse D. Thom. &
Caiet. loco allegato: ad obligationem
enim legis requirunt, vt notitia legis
moraliter peruenire possit, vbi futura
est obligatio. Et expressius ibi Medin.
concl. 5. dixit, leges tunc, & non ante es-
se sufficienter promulgatas, quando sic
propositæ sunt, vt moraliter loquendo
in omnium notitiam peruenire valeāt.</P>
<P>  Potest prætereà hæc assertio sumi ex
cap. 1. de Concess. Præben. in 6. ibi, Lex,<marginalia>7.|Cap. 1. de|Concess.</marginalia>
seu constitutio, & mandatum nullos astringunt,
nisi postquam ad notitiam peruenerint eorunde&#x0303;,
aut nisi post tempus, intra quod ignorare mini-
mè debuisset. Quæ vltima verba notanda
sunt: nam in eis satis significat Pontifex
legem non obligare, nisi post sufficiens
tempus elapsum, intra quod moraliter
sciri posset: nam illud est, in quo ignora-
re minimè debuisset. Neq&#x0301;; contra hanc
assertionem obstat ratio facta in prima
sententia, quia licèt semel promulgata<marginalia>Responde-|tur obiecti-|oni.</marginalia>
sit vera lex, & habeat vim obligādi per-
fectam, non tamen statim, vel simul ap-
plicatur sufficienter ad agendum (vt sic
dicam) in loca distantia, & ideò debet
successinè deferri, & applicari. Neq&#x0301;ue
proptereà erit necesse, vt in singulis &#xA753;-
uincijs fiat noua solennis promulgatio
(vt sine causa colligit Medina eriā pro
legibus Pontificijs, de quibus infrà di-
cemus) nam ex natura rei (vt nunc lo-
quimur) sufficit illa prior, & per eos, qui
eam audiunt, ad alios distantes defera-
tur, vt D. Thomas significauit dicens,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
satis esse, quod notitia legis per alios<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0279.jpg/>
@@1@<SE279>272 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>possit comparari. Si autem non solum
non fiat noua publicatio in distantibus
locis; verum etiam nec concedatur suf-
ficiens tempus, vt publicatio alicubi fa-
cta possit ad loca remota peruenire, nō
video, quomodò possint homines exi-
stentes in illis remotis locis obligari,
cum impossibile illis sit habere illius
legis notitiam, & consequenter inuin-
cibiliter illam ignorent, non tantùm ex
accidenti, sed etiam per se, moraliter
loquendo.</P>
<P>  Ex quibus colligo primò, quod licèt
lex dicat Ex nunc, vel quippiam simile,<marginalia>8.|Corollari&#x0169;|primum.</marginalia>
non ideò incipit simul obligare in toto
territorio, pro quo fertur, quia lex hu-
mana sicut non potest obligare ad im-
possibile, ita nec potest obligare modo
impossibili, nec circa talem modum ali
quid statuere, quod repugnet cum ra-
tione naturali: ostensum autem est, ill&#x0169;
modum obligandi esse impossibilem, &
contra rationem naturalem; ergo non
potest ille esse sensus talium verborum.
Sensus ergo est, vt ex nunc, id est, vt sta-
tim, ac lex promulgatur in loco debi-
to, sine vlla mora obligare incipiat om-
nes, ad quorum notitiam moraliter de-
uenire potest, & ex tunc etiam extenda-
tur obligatio ad omnes, prout creuerit
etiam moralis potestas diffundendi no-
titiam ad omnes. Et ideò dixit Medina<marginalia>Medina.</marginalia>
suprà, promulgationem legis non fieri
in instanti, aut in paruo tempore, sed in
temporis spatio, quo possit ad notitiam
omnium deuenire. Quod sano modo in-
tellectum mihi valde placet: nam licèt
publicatio prima solennis breui tem-
pore fiat, & finiatur physicè (vt sic dicā)
tamen non censetur moraliter esse cō-
pleta, donec sonus eius possit ad loca
distantia peruenire, quod non fit par-
uo tempore; imò nec certo, ac determi-
nato, sed prudenti arbitrio opus est, vt
Doctores suprà allegati dixerunt. Hæc
autem intelligenda sunt de obligatione
legis, vt in principio dixi: nam si sermo
sit de alijs effectibus, vt de irritatione
actus, vel de p&#x0153;na ipso facto incurren-
da, potest esse speciale dubium de sensu
illius particula Ex tunc, de quo infrà suis
locis, & paulò inferiùs aliquid adijciā.</P>
<P>  Secundò infero, quòd licet legisla-
tor in ipsa lege designet expresse cert&#x0169;<marginalia>9.|Corollar. 2</marginalia>
tempus, vt ex tunc lex obliget, semper est<-P>@@

<-P>id accipiendum vel quoad inceptione&#x0303;
obligationis, vel quoad illa loca, pro
quibus tantum tempus moraliter suffi-
cit; frequentiusq&#x0301;ue illa dilatio ponitur
ad suspendendam obligationem intra
illud tempus, etiam pro illis locis, in
quibus lex posset ex natura rei obliga-
re à puncto promulgationis, nisi legis-
lator illam restringeret: vt patet ex Au-
thentica Vt factæ nouæ constitutiones, quam
statim tractabimus. Et tunc lex incipiet
obligare finito illo tempore, simulq&#x0301;ue
obligabit in toto territorio, si tempus
illud sit sufficiens ad diuulgationem le-
gis per totum illud. Quia hæc est inten-
tio talium legum, & nihil inuoluit re-
pugnans legi naturali. Et ita sentit aper
tè Nauarr. dicta q. 4. n. 17. Si verò tem-
pus illud non sufficit pro locis distan-
tioribus quoad illa seruanda est regula
data, & extendendum est tempus pru-
denti arbitrio, quantum necesse fuerit,
vt promulgationis notitia possit ad il-
las remotas partes peruenire, seruata
proportione ad initium obligationis.
Tunc autem tempus illud computand&#x0169;
erit à prima publicatione legis, quia id
sufficit ad consummationem promul-
gationis. Quæ omnia ex his; quæ de iure
positiuo dicemus clariora fient.</P>
<P>  Tertiò infero, legem indefinitè latā,<marginalia>10.|Corollari&#x0169;</marginalia>
& promulgatam non obligare simul om
nes subditos, pro quibus fertur. Ita sen-<marginalia>3.|Nauar.</marginalia>
tit Nauarr. n. 17. dum ait, ideò iuxta ius
ciuile, legem non obligare intra duos
menses à promulgatione, vt lex nō pri&#xA770;
liget quosdam subditos quam alios; sed
omnes incipiat simul obligare, & ita in
hoc seruetur maior æqualitas; ergo per
argumentum à contrario, si ex iure cō-
muni, vel voluntate Principis nulla fiat
suspensio, vel determinatio temporis,
lex priùs obligabit quosdam, quā alios,
scilicet propinquiores, quàm remotos.
Ratio autem est, quia prius est sufficien-
ter promulgata pro vicinis, seu præsen-
tibus, quàm pro distantibus. Et in eode&#x0303;
sensu dixit Medina suprà, posse legem
esse sufficienter promulgatam respectu
quorundam, & respectu aliorum non es-
se satis propositam.</P>
<P>  Quartò infero, post elapsum sufficie&#x0303;s<marginalia>11.|Quartum.</marginalia>
tempus à solenni publicatione legis, vt
eius notitia per totum territorium mo
raliter diffundatur, absolutè loquendo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0280.jpg/>
@@1@<SE280>Cap. 17. Quomodò post promulgat. incipiat lex obligare. 173
<duolan 2><-P>obligat in toto illo, & omnes de illo,
etiamsi fortassè talis notitia ob incuriā
hominum, vel casu aliquo ad plures sub
ditos, vel etiam ad aliquam parte&#x0303; ter-
ritorij non peruenerit. Hoc planè col-
ligitur ex doctrina D. Thomæ supra ci-
tata, quia ad obligationem legis solum
requirit, vt notitia eius habeatur, vel
possit haberi, sed quando facta est so-
lennis publicatio, & tempus sufficiens
elapsum est, poterat notitia legis ad om
nes peruenire; ergo hoc satis est, vt ob-
liget, licet casu non peruenerit. Præte-
reà in illo casu cessat ratio à nobis fa-
cta, quia notitia legis non est tunc per
se, & humano modo impossibilis; leges
autem non considerant ea, quæ per ac-
cidens sunt.</P>
<P>  Dices; quanuis notitia legis potuerit
peruenire ad partes remotas, si de fa-<marginalia>12.|Obuiatur|dubiolo.</marginalia>
cto non peruenit, non obligat subditos
ibi habitantes; imò licèt illuc peruene-
rit, non tamen ad omnes personas, non
obligat eos, qui nihil de ea audierunt
sine ipsorum culpa; ergo non satis est
potuisse peruenire notitiā legis ad par-
tes illas, vel ad personas, nisi peruene-
rit. Antecedens patet, quia illi non pec-
cant non seruando talem legem, & con-
sequenter non incurrunt p&#x0153;nam eius;
ergo non obligantur lege. E conuerso
autem si modo aliquo extraordinario,
vt per angelos malos, vel bonos aliquis
existens in India sciret, eodem die, vel
mense legem promulgatam Matriti, se-
clusa omni determinatione positiua ob
ligaretur illa lege, & peccaret violando
illam; ergo statim à principio est suffi-
ciens virtus ex parte legis ad obligan-
dum æqualiter in vtroq&#x0301;ue casu, si post
publicationem habeatur notitia, sol&#x0169;q&#x0301;;
erit differentia, quia in vno te&#x0303;pore bre-
uiori est frequentior, ac quasi per se ne-
cessaria excusatio; in alio verò est per
accidens, & rara, & ideò erit differen-
tia quoad forum externum, quia quan-
do tempus est breue, & insufficiens, præ
sumitur ignorantia inuincibilis; nonve-
rò quando tempus est sufficiens: in re
autem ipsa, & in veritate nulla videtur
esse differentia.</P>
<P>  Respondeo, aliquos existimare, diffe-
rentiam hanc reduci ad quæstionem de<marginalia>13.</marginalia>
vocabulo, an in illo casu dicendum sit,
legem non obligare, vel subditos igno-<-P>@@

<-P>rantes excusari. Dico tamen hoc for-
tasse habere locum, quando ignoratio
est post tem pus de se sufficiens ad ha-
bendam notitiam legis, de quo modo
loque&#x0303;di paulò post dicam. At verò quā-
do tempus de se est insufficiens, dico,
non in modo tantum loquendi, sed in re
ipsa legem non obligare infra illud te&#x0303;-
pus pro remotissimis partibus, eodem
planè modo, quo non obligaret in curia
Principis, si non fuisset in illa publicè
proposita, etiamsi esset edita cum ple-
no consilio, ac deliberatione, quia ęquè
est impossibilis notitia legis pro talib&#xA770;
locis, seruata proportione. Imò quodā
modo est impossibilior notitia in par-
tibus remotis statim post publicatione&#x0303;,
quàm sit in eodem loco ante eande&#x0303; pu-
blicationem, quia facilius est nosse Ma-
triti eodem die, quæ Rex fecretè statuit
sine publicatione, quàm scire Neapoli,
quæ eodem die Matriti publicè euulga-
uit. Itaq&#x0301;ue in eo casu non solum est ex-
cusatio ex parte subditi, sed etiam in
sufficientia ex parte legis, & ideò sim-
pliciter non obligat, vel quoad effica-
ciam, vel quoad sufficientiam (vt sic di-
cam.) Quando verò notitia promulga-
tionis legis potuit peruenire, & casu nō
peruenit, lex de se sufficienter obligat,
licèt de facto non liget ignorantes. Quę
differentia licèt fortè quoad effectum
obligationis non habeat in re morali
diuersitatem, ordinariè loquendo, nihi-
lominus quoad alios effectus, pręsertim
irritandi, aut inhabilitandi potest illam
habere, vt infrà in proprijs locis dice-
tur.</P>
<P>  Et prætereà in illo extraordinario<marginalia>14.</marginalia>
casu credo esse diuersitatem etiam quo
ad obligationem. Nam si aliquis in In-
dia existens industria d&#x0153;monis habe-
ret notitiam eorum, quæ in Hispania
geruntur ante tempus, in quo posset hu
mano modo talis notitia illuc perueni-
re, ille sciens legem in Hispania promul
gatam infra illud non obligaretur illa.
Quia respectu illius re vera non est suf-
ficienter promulgata, & illa notitia per
angelum collata non pertinet ad pro-
mulgationem, nec ad humanam noti-
tiam. Quod tamen secus esset, si post te&#x0303;-
pus sufficiens, & post promulgationem
de se consummatam aliquis reciperet
illo extraordinario modo diuino, vel<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0281.jpg/>
@@1@<SE281>274 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>angelico notitiam legis: nam sine dubio
obligaretur lege, quia lex de se iam suf-
ficienter obligabat, & impedimentum
erat àccidentale, quod sublatum est, &
nihil refert, quod per hunc, vel illum,
hoc, vel illo modo auferatur. Et ita suf-
ficienter responsum est ad obiectione&#x0303;,
& omnia clariora fie&#x0303;t in p&#x0169;cto seque&#x0303;ti.</P>
<Z>CAPVT XVIII.
De tempore, in quo lex incipit obligare
secundum ius ciuile.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vperest ergo, vt dicamus, quando<marginalia>1.|Quando in|cipiat lex o|bligare se-|c&#x0169;dum ius|ciuile.</marginalia>
incipiat obligare lex ciuilis secun-
dum ius ciuile. Quidam enim mo-
derni dicunt, statim à publicatione ob-
ligare, solumq&#x0301;ue excipiunt leges perti-
nentes ad testamenta. Ratio est, quia il-
læ solæ exceptæ sunt in Authentica, Vt
nouæ constitutiones, collatione. 5. De cæte-
ris aute&#x0303; nihil disponit ius ciuile, & ideò
succedit lex naturæ. Nihilominus dice&#x0303;-
dum est primò. Leges Imperatorum nō
incipiunt obligare intra duos menses à
publicatione facta in vnaquaq&#x0301;ue pro-
uincia, & post duos menses statim obli-
gant totam prouinciam, nisi aliud in ip-
sa lege expressum sit. Hæc assertio est
communis Doctorum vtriusq&#x0301;ue iuris,
atq&#x0301;; etiam Theologorum, quos in hoc,
& in pręcedenti capite retuli. Et funda-
mentum primæ partis est, quia ita sta-
tuitur in illa Authentica, cuius disposi-
tio generalis est quoad omnes leges ci-
uiles Imperatorum, vt in capite præce-
denti fundatum est: ille enim discursus
híc est applicandus. Et apud me mult&#x0169;
confirmant hanc partem verba Pij IIII.<marginalia>Pius IIII.</marginalia>
in Bulla pro Concilij Trident. promul-
gatione, vbi inter alias rationes desig-
nandi certum tempus pro Concilij ob-
ligatione hanc ponit, Et iure etiam cōmu-
muni sancitum est, vt constitutiones nouæ vim,
non nisi post certum tempus obtineant. Vbi cla
rè attendit ad dictam authe&#x0303;ticam, quia
in iure ciuili non est alia lex, quæ ius cō
mune circa hoc statuat.</P>
<P>  Secunda verò pars constat, quia trās-<marginalia>2.|2. pars con|clusionis &#xA753;|batur.</marginalia>
actis duobus mensibus lex non impedi-
tur, sed potius iuuatur iure communi;
ipsa autem de se habet vim obligandi;
ergo statim obligat. Dices, statim qui-
dem incipere obligare, non tamen sta-<-P>@@

<-P>tim obligare totam prouinciā. Respon-
deo negando consequentiam, quia inci
pit tunc tanquam sufficienter promul-
gata, & publicata per tempus illud duo-
rum mensium, & ideò iam potest subito,
& in momento, vt sic dicam, totam pro
uinciam obligare, & hoc significauit il-
la Authentica dicens, Post insinuationem
sufficienti hoc tempore omnibus manifestam eā
constituere. Est enim considerandum, lege&#x0303;
illam ciuilem supponere insinuationem
publicam in singulis prouincijs facien-
dam. Et quia nulla prouincia ciuilis est
tam lata, quin bimestre te&#x0303;pus sufficiat
ad deferendam per totā illam promul-
gationem factam in Metropoli, ideò po
test optimè lex ciuilis statim obligare
totam prouinciam elapsis duobus me&#x0303;-
sibus. Et hoc est, quod Nauarr. dixit, il-
lud tempus designatum esse non solum
propter tolle&#x0303;dam ignorantiam, sed etiā
vt lex simul incipiat omnes obligare.
Nihilominus tamen vbi non esset ne-
cessaria propria, & publica insinuatio
in singulis prouincijs, & aliqua pars reg
ni esset tam distans, vt tempus duorum
mensium non sufficeret ad notitiam le-
gis illuc deferendam, sicut est nunc Me-
xicana ciuitas respectu Matriti, tunc
etiam post elapsos duos me&#x0303;ses, non ob-
ligaret lex homines regionis illius, sed
seruanda esset regula legis naturę suprà
declarata, quia alius modus excedit po
testatem humanam, vt dictum est.</P>
<P>  Tertia pars assertionis, quæ excep-<marginalia>3.|Tertiapars|cōclusionis|probatur.</marginalia>
tionem continet, manifesta est, dummo-
dò de eodem, vel æquali legislatore in-
telligatur. Nam si sit inferior, ille non
poterit immutare commune ius, etiam
si ex potestate sibi commissa legem fer-
re posset: nam intelligitur data secund&#x0169;
ius commune, nisi aliud exprimatur. Ip-
se verò Princeps supremus potest de-
rogare communi iuri positiuo, & ideò
si velit obligare per legem ante duos
menses potest, sicut etiam potest maio-
ri tempore obligationem differre: opor
tet autem, vt in sua lege id satis decla-
ret. Vnde obiter intelligitur, quam vim
possit habere in lege Imperatoris par-
ticula ex tunc, vel statim, si dicat in lege, vt
facta publicatione ex tunc, vel statim
obliget. Posset enim quis similia verba
referre ad tempus post completum spa-
tium duorum mensium, quia est fauora-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0282.jpg/>
@@1@<SE282>Cap. 18. De te&#x0303;pore in quo lex incipit obligare sec&#x0169;d&#x0169; ius ciu. 275
<duolan 2><-P>bilior expositio, & est consona iuri cō-
muni, euitatq&#x0301;ue derogationem illius.
Nihilominus tamen probabilius est, le-
ges sic loquentes derogare iuri cōmu-
ni, & statim obligare, vt verba sonant,
quia ad hoc ponuntur, aliàs superflua
sunt, & nullum habent effectum, quia si-
ne illis lex obligaret post duos menses
statim, & sine mora. Quod erat tam ma-
nifestum, vt non sit verisimile, addi il-
las particulas propter solam maiorem
declarationem, & ideò quando addun-
tur, sine dubio id fit ad accelerandam
obligationem. Quando verò lex simpli-
citer loquitur, generalis regula duor&#x0169;
mensium seruanda est.</P>
<P>  Sed quid si ante bimestre te&#x0303;pus elap-<marginalia>4.</marginalia>
sum aliqui sciant, legem esse in curia
Imperatoris, vel in Metropoli solenni-
ter promulgatam. Aliqui dicunt, illos
obligari lege, & male agere, illam non
seruando, licet per ius ciuile non pu-
niantur. Ita sentit Barthol. in l. Omnes<marginalia>Bart.|Bald.|Bald. Per.|Syluest.|Sotus.</marginalia>
populi, ff. de Iustit. & iur. q. 5. n. 37. & ibide&#x0303;
Bald. & in l. Leges, C. de Legib. Item Bald.
Perusi. tract. de Statut. §. Ignoranti{a}. n. 2.
Syluest. verb. Lex, q. 6. dicto. 3. in fine, An-
gel. n. 12. Nec dissentit Soto dicto ar. 4.
& idem sentiunt multi loquentes de Ec-
clesiasticis legibus, quia maior ratio<marginalia>Glossa.</marginalia>
est de ciuilibus. Ita Glossa in cap. 2. de
Rebus Ecclesiæ non alienan. in 6. verb.
Hactenus, quam communiter sequuntur
Canonistæ in Rubr. & in cap. 2. de Con-
stit. vbi Panormit. n. 7. coniecturas, & iu-
ra adducit. Primò quia frustrà expecta-
tur eue&#x0303;tus, cuius nullus est effectus, cap.
Cum contingat, de Officio deleg. Secundò,
quia vt lex obliget, sufficit esse solenni-
ter editam, ac promulgatam, cap. 1. de
Postul. Prælat. Tertiò ex cap. Cum singu-
la, de Præben. in 6. iuncta Glossa ibi ver-
bo, Peruenerit. Quartò, quia iuxta regu-
lam, Qui certus, de Regul. iur. in 6. eum,
qui certus est, non est necesse certiore&#x0303;
fieri; ergo similiter, &c.</P>
<P>  Probabilius autem est, supposita cō-<marginalia>5.</marginalia>
stitutione Authenticæ, Vtfactæ nouæ con-
stitutiones, & generali eius interpretatio-
ne, legem Imperatoris neminem obli-
gare infra duos menses à publicatione,
siue notitiam habeant promulgationis
eius, siue non. Ita tenet Turrecrem. in §.<marginalia>Turrec.|Anton.|Decius.</marginalia>
Leges, dist. 4. n. 4. cum Antonio. cap. 2. de
Constit. vbi idem tenet Decius, & in ca-<-P>@@

<-P>pite 1. de Postul. Prælat. n. 19. Nauar. in<marginalia>Nauar.|Valencia.|Medina.</marginalia>
summa cap. 23. n. 44. & dicto consil. 1. de
Constit. q. 4. n. 17. Idem tenet Valencia.
2. tom. d. 7. q. 5. p. 5. dub. 3. & sentit Me-
din. q. 90. art. 4. nec dissentit Soto suprà,
sed sub distinctione loquitur, non erat
tamen necessaria, quia Authentica sa-
tis clarè loquitur. Fundamentum ergo
est, quia illud tempus duorum mensium
non assignatur ab Imperatore solum
pro foro externo (vt, scilicet pro illis
duobus mensibus admittatur, vel præ-
sumatur ignorantia legis; non verò vl-
tra illos menses:) sed ponitur ad suspen-
dendam obligationem legis, vt ante cō-
pletum illud tempus non habeatur tan-
quam sufficienter sancita; ergo intra il-
lud tempus non obligat scientes. Patet
consequentia, quia lex non obligat, an-
tequam sit sancita, & à legislato re pro-
posita ad talem effectum. Antecedens
autem patet ex verbis Authenticæ, Vt
autem adhuc apertius causa declaretur, sanci-
mus, si scripta fuerit huiusmodi lex, hanc post
duos menses dati eius temporis valere. Nam
verbum Valere nulla ratione admittit
distinctionem Soti, scilicet, valere in se,
vel valere in iudicio, aut præsumptione
reipublicæ: nam absolutè prolatum, a-
pertè refertur ad validitatem actus; er-
go ex intentione legis ante illud tem-
pus non valet, id est, non habet vim, &
efficaciam legis; ergo obligare non po-
test, non solum ratione ignorantiæ, sed
ratione suæ conditionis, quia nondum
perfectè constituta est, quod inferiùs
magis expressit Imperator, addens, Suf-
ficienti hoc tempore omnibus manifestam eam
constituere: antea enim non censetur suf-
ficienter manifestata, seu promulgata,
& conseque&#x0303;ter nec perfectè constituta.</P>
<P>  Confirmatur, quia si in particulari<marginalia>6.</marginalia>
lege diceret legislator, Nolumus, lege&#x0303;
hanc valere vsque ad tale tempus, cer-
tè ante illud non obligaret scientes, &
si quis voueret intendens, vt suum vot&#x0169;
non valeret vsque ad talem diem, non
obligatur antea; idem ergo est in ver-
bis illis iuris communis: nam ex vi illo-
rum promulgatio legis tota refertur
ad tempus post duos menses, & ad hoc
solum promulgatur, vt post duos men-
ses obligare incipiat. Et confirmatur
tandem, quia aliàs ferè nullius fructus
fuisset illud indultum, quia si intra duos<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0283.jpg/>
@@1@<SE283>276 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>menses lex obligat scientes, & post illos
non obligat ignorantes, quid concedit
illa lex? Dices, immunitatem in iudicio
contentioso, propter præsumptam ex
vi illius iuris ignorantiam pro illo te&#x0303;-
pore. Sed certè hoc parui momenti es-
set, si conscientia maneret ligata, & act&#xA770;
fortasse nullus; immeritò que ita restrin
gitur lex, quæ absolutè loquitur, & fa-
uorem inducit. Præsertim quia lex ciui-
lis licèt interdum valeat in foro exter-
no, & non in interno, quia non potest
amplius extendi; quando autem, licèt
possit, non vult obligare in foro exter-
no, multò minus vult obligare in inter-
no, quia per se primò intendit politicā
obligationem, & internam efficit quasi
consequenter, & in ordine ad illam, vt
posteà dicemus.</P>
<P>  Fundamenta verò contrariæ senten-
tiæ parui momenti sunt. Hic enim non<marginalia>7.|Responde-|tur ad fun-|dament{a}|contrariæ|sententiæ.</marginalia>
frustrà expectatur lapsus duorum men-
sium, quia nō expectatur, vt lex sciatur
à singulis, sed vt accipiat vim obligan-
di, quam non aliter accepit à legislato-
re ex voluntate eius, quæ potuit moue-
ri ex illa ratione, vt notitia legis posset
prius haberi ab omnibus. Quod autem
hæc ratio cesset in vno, non mutat vim
legis, nec voluntatem legislatoris. Prę-
sertim quia motiuum etiam esse potuit
vt lex prius sciretur ab omnibus, & non
prius obligaret hos, quàm illos, vt Na-<marginalia>Cap. 1. de|Postul. præ|lat.</marginalia>
uarr. dixit. Caput autem 1. de Postul.
Prælat. solum dicit, legem promulgatā
obligare scientes, licèt eis non sit spe-
cialiter intimata; non excludit autem
tempus requisitum ex vi iuris, præser-
tim pro legibus ciuilibus. In cap. autem
Cum singula, nihil habetur, & Glossa, si at-
tentè legatur potius fauet nostræ sen-
tentiæ. Deniq&#x0301;ue tempus hoc non postu-
latur, vt promulgatio legis certior fiat,
sed vt lex ipsa valida esse incipiat, quo-
ad inferendam actualem obligatione&#x0303;.</P>
<P>  Secundò principaliter dicendum est,
leges Regum, qui non recognoscunt su-<marginalia>8.|Quid dice&#x0303;-|dum de re-|gibus, qui|non reeog-|noscunt su-|periore&#x0303; in|temporali-|bus.</marginalia>
periorem in temporalibus, nec legibus
Imperatorum subijciuntur, non esse re-
gulandas per dictum ius ciuile commu-
ne, ac subinde statim incipere obligare,
nisi vel in ipsa lege aliud declaretur, vel
per leges proprij regni alius modus de-
terminatus sit, aut illud ius commune
sit consuetudine saltem acceptat&#x0169;. To-<-P>@@

<-P>ta hæc assertio est consentanea cōmu-
ni doctrinæ, & satis clara. Prima ergo
pars patet, quia ius Imperatorum non
obligat in huiusmodi regnis supremis,
vt suprà ostensum est; ergo nec illa au-
thentica obligabit, nec habebit vim le-
gis. At verò illa seclusa, & aliunde non
addita limitatione, lex relinquitur in
sua natura, quæ est, vt  statim obligare
incipiat, sicut declaratum est; ergo. Et
ita probata relinquitur secunda pars.
Tertia autem probatur, quia certum
est posse legislatorem designare te&#x0303;pus,
pro quo vult obligare, & non anteà. Et
eadem ratione potuerunt Reges supre-
mi in suis regnis definire tempus, pro
quo leges promulgatæ obligare incipe-
rent. Atq&#x0301;ue ita in hoc Lusitaniæ regno
statutum est, vt lex promulgata in curia
Regni incipiat ibi post octo dies obli-
gare; in toto autem regno post tres me&#x0303;-
ses lib. 1. Ordinat. tit. 2. §. 10. Quod ius<marginalia>Lib. 1. Or-|din. tit. 2.</marginalia>
istius regni ita est cum proportione ex-
ponendum, sicut ius commune declara-
tum à nobis est, & idem cum proportio-
ne dicendum est de legibus aliorum reg
norum.</P>
<P>  Dico tertiò, leges latæ à Magistrati-
bus inferioribus statim obligare, si non<marginalia>9.|Leges latæ|ab inferio-|ribus magi|stratib&#xA770; sta-|tim obligāt|si nō expri-|māt aliam|determina|tionem.|Hostiens.|Turrecr.|Angel.|Syluest.|Nauarr.</marginalia>
exprimunt aliam temporis determina-
tionem. Ita Hostiens. in Sum. tit. de Cō-
stitut. §. Quando, Abb. Deci. & alij in cap.
2. de Constit. Turrecremat. §. Leges, post
cap. In istis, d. 4. Syluest. verb. Lex. q. 6 An-
gel. & alij, & Nauarr. cap. 23. n. 44. & di-
cto cons. 1. de Constit. q. 4. Rationes va-
riæ afferuntur, sed vnica est solida, quia
circa has leges, & tempus obligationis
earum nihil est iure humano disposit&#x0169;,
aut limitatum; ergo tunc obligant, quā-
do ex natura rei possunt, sed ex natura
rei obligant statim, vt oste&#x0303;sum est; ergo.
Primum antecedens ab omnibus sup-
ponitur vt indubitatum, quia dicta Au-
thentica de solis legibus Imperatorum
loquitur, & præter eam nullum tale ius
inuenitur scriptum: cætera verò euide&#x0303;-
ter inferuntur. Vnde etiam sequitur,
hanc obligationem quoad loca distan-
tia intelligendam esse modo explicato,
& ideò dicunt omnes Iuristæ suprà alle-
gati, talem legem statim obligare præ-
sentes; respectu verò absentium tempus
esse arbitrarium, quod maximè intelli-
gi debet de illis absentibus, qui ex na-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0284.jpg/>
@@1@<SE284>Cap. 19. An op&#xA770; sit acceptatio populi ad hoc vt obliget lex ciu. 277
<duolan 2><-P>tura rei scientiam legis habere nō pos-
sunt in eodem momento, aut breuissi-
mo tempore. Deniq&#x0301;ue intelligend&#x0169; hoc
est, seclusa consuetudine in cōtrarium:
nam vbi per illam introductum fuerit,
vt tales leges non oblige&#x0303;t, nisi post hoc,
vel illud tempus à promulgatione, ser-
uandum est, quia tunc iam habent limi-
tationem à iure positiuo non scripto;
hanc enim vim habet consuetudo; hæc
tamen non est generalis, vbi ergo fuerit
specialis, satis de illa constare debet.</P>
<P>  Vnum verò superest hic dubium cō-<marginalia>10.|An lex ob|liget igno-|rantes.</marginalia>
mune omnibus legibus, an & quomodò
obligent ignorantes, postquam sufficie&#x0303;-
ter promulgatæ, & de se satis euulgatæ
fuerint. Suppone&#x0303;dum autem est sermo-
nem esse de ignorantia inuincibili: nam
si ignorantia sit culpabilis, satis clara
est obligatio. Non enim esset culpabilis
obligatio legis, nisi lex ipsa iam obliga-
ret ad notitiam sui habendā, ideò enim
ita imputatur transgressio ignorāti, ac
si sciret legem. Potest autem lex igno-
rari inuincibiliter, vt suppono ex 1. 2.
q. 76. & latè tractat Castro lib. 1. de Leg.<marginalia>Castro.|Cordub.|Panorm.</marginalia>
P&#x0153;nal. cap. 1. & 3. & Cordub. lib. 2. q. 4.
Quando verò talis sit iudicanda igno-
rantia in foro conscientiæ in dicta 1. 2.
q. 6. & 76. dictum est. Quando item præ-
sumatur talis in foro externo, tractant
Panormitan. & Felin. in dicto cap. 2. de<marginalia>Felinus.|Syluest.</marginalia>
Constit. Syluest. verb. Lex. q. 7. Posita er-
go hac ignorantia, omnes supponunt, ig
norātem non agere contra legem, licèt
illam non obseruet, ita vt sit dicendus
eius transgressor, vel vt talis punie&#x0303;dus.</P>
<P>  Dubitant verò, an lege obligetur: nā<marginalia>11.|Innocent.|Panorm.|Glossa.|Felin.|Bald.</marginalia>
quidam aiunt, tunc legem non obligare
ignorantes, Innoc. Panormit. Felin. &
alij cap. 2. de Constit. Bald. in l. Leges sa-
cratißimæ, C. de Legib. Glossa in cap. 2. de
Rebus Ecclesiæ non alienan. in 6. verb.
Hactenus, & Glossa etiam in data lib. 6.
sentit idem Caiet. q. 90. art. 4. & Castro
suprà. Fundatur hic loquendi modus,
quia vt causa operetur, debet esse non
solum in se sufficiens, sed etiam satis ap
plicata; lex aute&#x0303; est quædam causa, quæ
applicatur per notitiam; ergo quandiu
ignoratur inuincibiliter, non inducit
obligationem. Contrario modo loqu&#x0169;-<marginalia>Soto.|Medina.|D. Thom.</marginalia>
tur Soto q. 1. ar. 4. lib. 1. & Medin. q. 90.
ar. 4. vbi fauet D. Thom. ad 2. Fundātur,
quia ignorans excusari dicitur à culpa;<-P>@@

<-P>excusatio autem supponit obligatione&#x0303;:
nam qui non obligatur lege, nō dicitur
excusari, vt laicus v. g. non dicitur ex-
cusari à recitandis horis Canonicis, sed
omnino non teneri. Dissensio autem, vt
dixi, est de modo loquendi. Et concor-<marginalia>Concordia|dictar&#x0169; op|nionum.</marginalia>
dia esse potest, legem, quantum est ex se,
obligare etiam ignorantes, si habeant
omnia alia requisita, quæ potest dici
obligatio in actu primo, quæ satis est ad
propriam excusationem, & ita excludi-
tur exemplum adductum: nam lex de re-
citandis horis Canonicis, etiam de se
non obligat laicos. In actu verò secun-
do re vera non exercet lex obligatione&#x0303;
circa ignorantes ex defectu applicatio-
nis, & hoc probat ratio alterius senten-
tiæ; imò hoc ipsum est, quod nomine ex-<marginalia>Lex obli-|gat ignorā-|tes quoad|sufficientiā|non quoad|efficaciam.</marginalia>
cusationis significatur. Rectè ergo dici
potest lex obligare ignorantes quoad
sufficientiam; non verò quod efficaciā.
Quod significauit Syluest. verb Lex. q. 8.
& Angel. n. 12. & 14. & in re forte alij nō
dissentiunt. Quod verò speciale in hoc
habeant leges irritantes, vel ipso facto
punientes, aut reuocantes alias, infe-
riùs in suis locis dicemus.</P>
<Z>CAPVT XIX.
Vtrum acceptatio populi sit necessaria in lege
ciuili, vt perfectè constituatur, & vim
habeat obligandi.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc esse potest vltima conditio<marginalia>1.|1. opinio|non obliga|re legem si|non accep-|tetur à po-|pulo. Est&#xE8BF;&#x0301;|communis|Iuristar&#x0169;.|Felin.</marginalia>
ad valorem, & efficaciam legis
humanæ necessaria. Et circa illā
variæ sunt opiniones. Prima dicit, lege&#x0303;
ciuilem nō obligare, si à populo non ac-
ceptetur, ac subinde acceptatione&#x0303; po-
puli esse necessariam, vt lex habeat sta-
tum, & efficaciam legis. Hæc videtur
esse cōmunis opinio Iuristarum in c. 1.
de Treg. & pac. vbi Felin. plures refert,
& maximè videtur suam mentem hoc
modo declarare in n. 12. Idem Domini.<marginalia>Couar.|Nauarr.</marginalia>
in §. Leges. d. 4. Couar. lib. 1. Variar. c. 16.
n. 6. vbi plures etiam citat, & Nauarr. in
Sum. cap. 23. n. 41. & Consil. 1. de Const.
q. 5. Idem sentit Iason in l. Rem non nouā.<marginalia>Gloßa.</marginalia>
§. Patroni, C. de Iudi. vbi Glossa, verb. Fa-
ctis, idem indicat, licet magis de Consue
tudine loqui videatur. Ex Theol. tenet
idem Maior in 4. distin. 15. q. 4. in argu-<marginalia>Maior.</marginalia>
mentis contra secundam conclusione&#x0303;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0285.jpg/>
@@1@<SE285>278 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>& Dried. lib. 1. de Libert. Christ. cap. 9.
docum. 2. Tenet etiam Armil. verb. Lex.
n. 11. Angel. n. 4. in fine, Syluest. etiam
ibi q. 6. dicto 4. prius hoc absolutè affir-
mat, posteaverò ita rem inuoluit, vt vix
mens eius percipiatur. Citari solet sen-
tentia Augustini in §. Leges, dist. 4. Est
tamen Gratiani asserentis, leges promul-
gatione constitui, firmari autem vsu; nam hinc
sequi videtur, accipere leges firmitate&#x0303;,
& vim obligandi ab vsu, & acceptatio-
ne subditorum. Consonat etiam l. De
quibus. ff. de Legib. dicens; Ipsæ leges nulla
alia causa nos tenent, quam quod iudicio populi
receptæ sunt. & Arist. lib. 2. Politic. cap. 6.
in fine dixit, Lex nullam vim obligandi habet,
nisi ex more.</P>
<P>  Ratione potest dupliciter f&#x0169;dari hęc<marginalia>2.</marginalia>
sententia: nam quia ad legem potestas,
& voluntas concurrere debent, potest
acceptatio requiri, vel ex defectu po-
testatis ad legem aliter ferendam, vel
tantum ex defectu voluntatis. Primum
ergo fundamentum sit, quia in Princi-
pe seculari, vel Rege non est potestas
ad obligandum populum per legem, ni-
si ipsemet populus illam acceptet: hoc
enim in dictis iuribus, & ab Aristot. sig-<marginalia>Arist.</marginalia>
nificari videtur. Et ratio reddi potest,
quia Magistratus ciuilis habet à popu-
lo potestatem, vt suprà vidimus; ergo
potuit populus illam non dare, nisi sub
hac conditione, vt non obligaretur le-
gibus Principis, nisi ipse etiam populus
per acceptationem in eis consentiret;
ergo verisimile est, sub hac conditione,
& non aliter illam dedisse. Patet hæc vl-
tima consequentia; tum ex vsu antiquis
simo populi Romani, quem referunt
Alex. ab Alex. lib. 6. Geni. cap. 23. Re-<marginalia>Alexā. ab|Alex.|Rebuff.|Glossa.|Couar.|Null&#x0169; ac-|ceptatione|populi me|lius sign&#x0169;,|an lex com|muni bono|conueniat.|Maior.|Castro.|Driedo.</marginalia>
buff. tom. 1. Comment. leg. Galli. in Præ-
fat. Gloss. 1. n. 12. Couarr. in Pract. quæst.
cap. 1. tum etiam, quia ita videbatur
conueniens ad commune bonum, quia
nullum signum melius esse potest, an lex
cōmuni bono totius populi conueniat,
nec ne, quam ipsius acceptatio, vel re-
pugnantia. Atq&#x0301;ue hoc fundamento vti-
tur Maior suprà, & hac ratione dicit,
rempublicam esse superiorem Principe
in his, quæ ad supremum regimen spe-
ctant, vt est legislatio. Idem ferè sentit
Castro lib. 1. de Leg. p&#x0153;n. c. 1. Aliter ve-
rò explicat hanc impotentiam Dried.
videlicet, quia Imperator non potest<-P>@@

<-P>ferre leges bono communi contrarias<marginalia>Imperator|non potest|ferre leges|bono com-|muni con-|trarias.</marginalia>
eo autem ipso, quod totus populus, vel
maior illius pars legi resistit, non expe-
dit illi talis lex, quia plus damni, & tur-
bationis, quam cōmodi afferret, & ideò
talis lex amittit vim obligandi, nec po-
test Princeps illam firmare, etiāsi velit.</P>
<P>  Secundum fundame&#x0303;tum est defectus
vo luntatis: nam licet Princeps habeat<marginalia>3.</marginalia>
potestatem, non præsumitur habere vo-
luntatem obligandi populum per lege&#x0303;,
donec illam acceptet: effectus autem
agentium non exced&#x0169;t voluntatem eo-
rum, & ideò supposita illa voluntate,
certum erit, non oriri obligatione&#x0303; an-
te acceptationem, quia conditio non
est impleta, & consequenter nec volun-
tas: sicut votum, vel pactum conditio-
natum ante impletam conditione&#x0303; non
obligat. Maior propositio, seu modus il
le cōditionatæ voluntatis Principis as-
seritur ab auctoribus citatis, præser-<marginalia>Felinus.|Nauar.|Couar.|Dominicus|Gerson.|Corduba.</marginalia>
tim Felino, Nauarr. Couarr. & Domini-
co, & Gerson tom. 3. tract. de Vita spirit.
lect. 4. Cordub. 13. & licèt ab eis nō pro-
betur, cōiectura esse potest, quia lex de-
bet esse cōmunis regula; ergo credend&#x0169;
est, legislatorem nolle, vt habeat stat&#x0169;,
& vim cōmunis regulæ, donec à cōmu-
nitate acceptata sit, quia non est verisi-
mile, vt voluerit obligare, & cogere to-
tam cōmunitatem inuitam, aut aliquos
in particulari, dum alij maiori ex parte
resistunt. Et ad hunc sensum potest etiā
accommodari coniectura Driedonis,
quia præsumendum est, legislatore&#x0303; nol-
le obligare, si lex non sit conueniens bo
no communi; si autem non acceptatur,
magnum signum est, legem non esse cō-
uenientem cōmuni bono; ergo. Confir-
matur tandem, quia consuetudo potest
abrogare legem iam obligantem; ergo
multò magis præuenire, ne obliget, ma-
ximè, quia videntur populi in hoc iam
quasi pręscripsisse, & ita acquisiuisse ius
nō parendi legibus, donec accepte&#x0303;tur.</P>
<P>  Secunda sente&#x0303;tia extremè contraria<marginalia>4.|2. opinio,|acceptatio-|nem non es|se necessa-|riam ad le|gis obliga-|tionem.</marginalia>
est, acceptationem non esse necessariā
ad legis obligationem, vel perfectam
institutionem, sed potius esse effectum,
qui sequi debet ex lege iam instituta
sufficienter, & obligante. Hanc senten-
tiam tenet apertè Cardinalis Zarabel-
lus in Pro&#x0153;mio Clement. verb. Vniuer-
sitati, quæst. 2. ait enim, non receptionem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0286.jpg/>
@@1@<SE286>Cap. 19. An op&#xA770; sit acceptatio populi ad hoc vt obliget lex ciu. 279
<duolan 2><-P>indistinctè nihil operari, nisi transeat in
consuetudinem à legislatore non igno-
ratam, & Turrecrem. in §. Ideò, dist. 4. di-<marginalia>Turrecr.</marginalia>
cens cum Archid. & Hugone, legislato-
rem posse compellere subditos ad ac-
ceptandam legem, quia aliàs potestas
eius esset illusoria, & in §. Leges, eod. di-
cit, leges accipere ex moribus firmita-
tem stabilitatis, non verò firmitate&#x0303; au-
ctoritatis, vbi etiam refert Laurent. &<marginalia>Laurent.|Archidia.</marginalia>
Archid. dicentes, leges firmari moribus
de facto: nam de iure satis firmatæ sunt
ab ipsa institutione. Idemq&#x0301;ue sentit ibi
Præposit. & inclinat Syluest. dicta q. 6.<marginalia>Præposit.|Syluest.</marginalia>
quatenus sentit, non receptionem non
tollere legem, nisi per modum consue-
tudinis, quando Princeps scit, & tole-
rat. Tenet etiam Gregor. Lop. in l. 16.<marginalia>Greg. Lop.</marginalia>
tit. 1. p. 1. n. 4. vbi plures refert, & dicit
esse communem intentionem Doctor&#x0169;
loquentium in hac materia, & idem te-
net Medin. C. de Restit. q. 36. ad 5. & si<marginalia>Medina.|Castro.</marginalia>
attentè legatur, idem tenet Castro lib.
1. de Leg. P&#x0153;nal. cap. 1.</P>
<P>  Fundament&#x0169; huius sententiæ est, quia
lex sufficienter promulgata, & proposi-<marginalia>5.</marginalia>
ta ab habente auctoritatem obligat ad
sui obseruationem; ergo & ad sui accep
tationem; ergo non est possibile, vt ac-
ceptatio sit conditio necessaria ad obli
gationem legis. Consequentiæ sunt cla-
rę, quia fieri non potest, vt effectus cau-
sæ sit conditio necessaria in ipsa causa,
vel ad esse, vel ad operari, quia talis cō-
ditio necessariò supponitur ad effect&#x0169;.
Et in præsenti declaratur, quia vel sub-
diti tenentur acceptare legem ex vi, &
obligatione ipsius legis, & sic euidens
est, acceptationem non requiri ad lege&#x0303;,
sed sequi ex lege: vel est liberum subdi-
tis acceptare, & sic non obligab&#x0169;tur ad
legem acceptandam, cuius contarium
in primo antecedenti sumpsimus. Pro-
batur ergo illud antecedens, quia in su-
premo legislatore non deest potestas, &
potest non deesse vol&#x0169;tas, & iudicand&#x0169;
est, non deesse, quando absolutè fert le-
gem, tantùm enim ex his duobus prin-
cipijs hæc obligatio pendet, vt rectè su-
mebat contraria opinio. Vnde contra
duo fundamenta eius probandæ sunt
duæ partes assumptæ.</P>
<P>  In prima notanter dixi, Insupremo le-
gislatore, quia inferior Magistratus po-<marginalia>6.</marginalia>
test habere facultatem limitatā sub ta-<-P>@@

<-P>li, vel tali conditione. Imò in aliquibus
prouincijs, licèt per Reges gubernen-
tur, dicitur non esse translata in Regem
absoluta potestas ferendi leges, sed so-
lum cum consensu regni in publicis co-
mitijs eius, vt dicitur esse in regno Ara-
goniæ. Et tuncverum est, requiri aliquo
modo acceptationem regni ad valore&#x0303;
legis; tamen etiam in eo casu non est il-
la acceptatio, de qua nunc tractamus,
quia non est consequens ad institutione&#x0303;
& promulgationem legis, nec est à sub-
ditis, vt tales sunt, sed est consensus reg-
ni simul cum consensu Regis concurre&#x0303;s
ad condendam legem, in quo regnum
se habet tanquam assessor cum Rege ad
legem instituendam, & posteà sequi de-
bet promulgatio, ac deinde acceptatio
subditorum. Et ita cum proportione e-
tiam in tali modo regiminis est verum,
in supremo legislatore esse potestatem
ad obligandum subditos, vt acceptent
legem: nam ibi supremus legislator non
est solus Rex, sed Rex cum regno. Vbi
autem tale pactum nō intercessit inter
Regem, & populum, nec de illo potest,
vsu aut scripta lege cōstare, non est da-
ta Principi potestas cum illa limitatio-
ne, sed absolutè constituitur caput rei-
publicæ. Et ita seruatur regulariter in
perfecta monarchia, in qua suprema po
testas est in Imperatore, vel Rege, vel
quocunq&#x0301;; alio, qui in temporalibus non
habeat superiorem: nam in illum tran-
stulit populus suam potestatem absolu-
tè, & simpliciter, vt ex ordinario modo
regiminis constat, nec aliud verisimili-
ter affirmari potest, nisi vbi ex consue-
tudine constiterit. Idemq&#x0301;; est cum pro-
portione in republica suprema, quan-
tum ad Senatum, in quem est translata
potestas absolutè, nisi de alia limita-
tione ex consuetudine, vel alio modo
constit erit.</P>
<P>  Sic ergo declarata illa pars facilè<marginalia>7.|In omni re|gimine nō|democrati-|co populus|trāstulit su|premā po-|testatem in|principem.</marginalia>
probatur, primò; Vbicunq&#x0301;ue regimen
non est democraticum, populus transtu
lit supremàm potestatem in Principe&#x0303;,
siue ille sit vna persona, vt in Monar-
chia; siue sit consilium procerum, vt in
Aristocratia, siuè sit mixtum aliquod
ex vtroq&#x0301;ue, vt est Dux cum senatu, vel
Rex cum comitijs regni; ergo in his om
nibus, is, qui de facto supremam pote-
statem habet ad ferendam legem, habet<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0287.jpg/>
@@1@<SE287>280 Lib. 3. De lege humana, & ciliui.
<duolan 2><-P>etiam potestatem ad obligandum om-
nes de regno, vt illā accepte&#x0303;t. Probatur
cōseque&#x0303;tia, primò ex illo Paul. Rom. 13.
Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita
sit. Secundò, quia alias inefficax valde
esset illa potestas, & planè inutilis, si nō
posset cogere subditos ad acceptandā,
& obseruandam legem. Tertiò, quia vsu
constat Reges statim ac lex sufficie&#x0303;ter
est cōstituta, promulgata, & &#xA753;posita, pu
nire transgressores, nulla populi accep-
tatione spectata; imò p&#x0153;nis cogunt ad
obseruandam, & acceptandam; hæc au-
tem coerctio iusta est, vt constat; ergo
supponit obligationem. Vnde licèt for-
tasse fuerit cōsensus populi necessarius
ad condendam legem, quādo aliqua ex
parte regimen reipublicæ fuit demo-
craticum: transsata tamen potestate in
verum monarcham, non est talis con-
sensus populi necessarius, & consequen-
ter nec eius acceptatio, si Princeps ve-
lit vti sua potestate. Imò si formaliter,
& propriè loquamur, post legem abso-
lutè constitutam ab habe&#x0303;te supremam
potestatem, nunquam fuit noua accep-
tatio necessaria, sed in sola democratia
contingebat, vt idem esset condens, &
acceptans legem, & ideò simul fiebant.</P>
<P>  Iam verò supposita potestate, quòd<marginalia>8.</marginalia>
voluntas non desit, quando lex simplici-
ter fertur. Probatur primò à posterio-
ri indicio allato, quia Principes cogunt
per p&#x0153;nam ad legis executione&#x0303;, vt vsu
ipso constat. Neq&#x0301;; in principio quando
lex fertur, audebunt subditi coram iu-
dice excusationem afferre, quod legem
non seruauerint, quia recepta non fue-
rit, nam hoc est, quod tunc agitur, & ad
quod directè cogunt, & propter quod
puni&#x0169;tur, scilicet, quia illam non obser-
uant, & obseruando acceptant; neq&#x0301;; alia
præuia acceptatio necessaria censetur.
Secundò id constat ex vi verborum le-
gis, quæ simpliciter sunt præceptiua:
præceptum autem absolutè latum non
obligat si subditus velit acceptare: quæ
enim esset hæc obligatio? sed absolutè
inducit necessitatem, teste Paulo Rom.
13. quia sufficienter indicat absolutam
Principis voluntatem. Quam enim ipse
non limitat, quomodò possunt subditi
limitare? Tertiò, si hæc potestas est in
Principe, certè non est vana, nec super-
flua, sed propter vsum necessarium, aut<-P>@@

<-P>saltem conuenientem reipublicæ; ergo
quoties Princeps simpliciter lege&#x0303; fert,
censendus est hac potestate vti, quando
aliud non declarat, nec ex alijs conie-
cturis morali certitudine constare po-
test.</P>
<P>  Quocirca posterior sententia simpli-<marginalia>9.|Præfertur|posterior|opinio.</marginalia>
citer asserenda, & pro regula habenda
est, quia solidum habet fundamentum,
& planè dissoluit contrarium fundame&#x0303;-
tum, vt ex proximè dictis constat. Et
hoc confirmari potest ex Authentico,
Vt factæ nouæ constitutiones, vbi post publi-<marginalia>Authent.</marginalia>
cationem legis, & lapsum temporis de-
signati pręcisè exigitur obseruantia le-
gis, nec de acceptatione fit mentio. Et
idem in actu exercito (vt sic dicam) ser-
uatur in modo ferendi singulas ciuiles
leges. Deinde hoc confirmari potest ex
dicto §. Leges (quamuis non habeat ca-
nonis auctoritatem) nam ibi dicitur lex
institui cum promulgatur; ergo si iam
est lex; iam habet vim obligandi. Dici-
tur autem firmari non sola acceptatio-
ne, sed moribus, & vsu, non vt obligare
incipiat, quia ipse vsus ex obligatione
nascitur, sed vt stabilior sit, & non faci-
lè abrogetur, vt suprà tactum est.</P><marginalia>10.|Post lege&#x0303;|sufficienter|promulga-|tam, prote&#x0303;|pore &#xA753; quo|potest obli-|gare pecca|re subditos|qui in prin|cipio illam|non obser-|uant solum|quia illam|acceptare|nolunt.</marginalia>
<P>  Vnde consequenter dice&#x0303;dum est, post
legem sufficienter promulgatam, & pro
positam pro eo tempore, pro quo po-
test obligare, peccare subditos, qui in
principio illam non obseruant, solum
quia illam acceptare nolunt. Hoc do-
cent communiter Doctores, & sequitur
necessariò ex dictis: nam lex obligat ad
sui acceptationem; ergo qui legem sta-
tim violat, contra illam delinquit, & qui
non acceptat, etiam in hoc legem trans
greditur. Nihilominus tamen fieri po-
test, vt si illa non receptio, seu violatio
legis, valde sit frequens, & in maiori
parte populi, & legislator sciens dissi-
mulet, & non cogat ad obseruationem
legis, lex facilè desinat obligare; non
quia acceptata non fuit, sed quia ex ta-
cito consensu Principis reuocata fuit,
in quo ferè omnes Doctores consen-
tiunt, vt videre licet in Felino suprà, &<marginalia>Felinus.</marginalia>
latiùs dicturi sumus infrà lib. 7. tractan-
do de consuetudine, vbi etiam dicemus,
quod tempus sufficiat ad reuocatione&#x0303;
legis, & quæ scientia, tum in Principe,
tum in subditis non seruantibus illam
requiratur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0288.jpg/>
@@1@<SE288>Cap. 20. An intentio legislatoris sit forma legis. 281
<duolan 2><P>  Hæc autem regula generalis pati po-
test nonnullas exceptiones. Vna est, si<marginalia>11.|Lex iniu-|sta non est|lex.</marginalia>
lex sit iniusta, sed hæc re vera non est
exceptio; nam lex iniusta non est lex.
Præsertim quando ex parte materię est
iniusta, quia rem iniquam præcipit; t&#x0169;c
enim non solum ad acceptandum non
obligat, verum etiam neque si sit acce-
ptata. Quia non sol&#x0169; non tenentur sub-
diti acceptare illam, verum etiam non
possunt, quando est claré, & manifestè
de re iniqua. Quando verò tantum est
iniusta respectu subditorum, quia illis
infert grauamen iniustum, etiam si ab
eis sine peccato seruari possit; tunc etiā
non obligat, vt acceptetur; tum quia
excedit potestatem legislatoris, t&#x0169; quia
nemo patiens iniuriam per legem, po-
test per illam obligari. Imò etiam si sub
diti acceptent, non obligabuntur lege,
vt lex est; an verò possint obligari, vel
per modum pacti, aut promissionis, vel
donationis, aut tandem præscriptionis,
quæstio est alterius loci, quam fortasse
attingemus in sequentibus.</P>
<P>  Alia exceptio est, si lex, quanuis non
sit iniusta, sit tamen nimium dura, &<marginalia>12.|Prima ex-|ceptio i&#x0303; di|cta regula|si lex sit ni-|mium gra-|uis, licet nō|iniusta.</marginalia>
grauis, & talis communiter à popu-
lo, seu Republica iudicetur: tunc enim
verisimile videtur, non obligare popu-
lum ad acceptandum, nec peccare eos,
qui incipiunt non seruare legem. Quia
tunc verisimiliter præsumitur, non esse
latam legem illam à Principe cum in-
tentione absoluté obligandi, sed solum
experiendi, quomodo talis lex à popu-
lo recipiatur. Vnde etiam subditi vi-
dentur, simili intentione posse incipere
non seruare legem, ne sibi grauamen
inferant, vel certe vnusquisque poterit
licite expectare, in quam partem com-
munitas populi inclinet, & interim non
seruare legem. Quę exceptio est proba-
bilis, præsertim vtendo in hoc sensu
priori sententia, quia saltem sub hoc
prætextu videtur multum vsu recepta.
Tamen in rigore iuris aliud videbatur
dicendum, quia si lex censetur ita dura,
vt excedat potestatem; iam est iniusta,
& procedit prima limitatio, si autem
illa difficultas semper est intra latitu-
dinem iustæ legis, videtur parendum le-
gi, iuxta illud Vlpiani in l. Prospexit. ff.
Qui, & à quibus. Quod quidem perquam du
rum est, sed ita lex scripta est: Nam licet du-<-P>@@

<-P>rum sit, superioris mandatum obedien-
dum est, vt dixit Glossa in capit. Ex par-
te, secundo de Offic. delegat. Qua pro-
pter in huiusmodi casu consultius erit
instare coram Principe, vt legem aufe-
rat, vel moderetur, interim seruando
illam, si tempus vrgeat, & Princeps in-
terdum tenebitur conniuere, si tamen
in sententia persistit, seruanda est lex,
& acceptanda, quia in rigore supponi-
tur esse valida, cum non supponatur in-
iusta.</P>
<P>  Tertia exceptio esse potest, si de fa-<marginalia>13.|Tertia ex-|ceptio, si de|facto ma-|ior pars po|puli nō ser-|uat legem.</marginalia>
cto maior pars populi nō seruat legem:
nam licèt forte illi peccauerint, qui in-
ceperunt, & qui primum sequuti sunt:
tamen postquam res ad e&#x0169; statum per-
uenit, vt de facto à maiori parte nō ser-
uetur; tunc alij sine peccato poterunt
maiori parti conformari, & excusari,
licet forté lex nondum plene reuocata
sit, quia pro tunc non possunt paucio-
res commodè seruare legem, & habent
commodám causam excusationis (vt
Nauarr. ait) quia obseruantia priua-<marginalia>Non vi-|detur velle|princeps o-|bligare v-|n&#x0169; vel ali&#x0169;|quando cō-|munitas nō|obseruat le|gem, & da|tur commo|da causaex|cusationis.</marginalia>
ta talis legis iam non pertinet ad com-
mune bonum, nec videtur velle Prince-
ps obligare vnum, vel alium, quando
communitas non obseruat legem. Ve-
runtamen hoc etiam indiget magna mo
deratione, alioqui multæ leges huma-
næ non obligarent timoratos, & iustos,
quia maior pars Reipublicæ eas non
seruat; quod absurdissimum esset; solum
ergo potest hoc habere locum, quando
non solum non seruatur lex à maiori
parte, sed etiam eius obseruantia per-
turbationem generat in Republica cum
periculo seditionis, vel scandali: tunc
enim meritò excusabuntur particula-
res personæ, quia iam talis obseruan-
tia non esset vtilis communi bono, &
Princeps ipse tenebitur tunc lege&#x0303; tol-
lere, saltem propter maiora mala vi-
tanda. Quando verò censenda sit lex
derogata per hanc subditorum resiste&#x0303;-
tiam, dicemus commodius in libro se-
quenti capit. 16 quia in hoc communis
est doctrina vtrique legi canonicæ, &
ciuili.</P>
<Z>CAPVT XX.
Vtrum intentio legislatoris seu ratio legis sit
intrinseca forma eius.</Z></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0289.jpg/>
@@1@<SE289>282 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><P><INI3>E</INI3>Xplicuimus ea, que externam for-<marginalia>1.</marginalia>
mam legis concernere visa sunt, su
perest dicendum de his, quę ad for
mam eius internam, & quasi spirituale&#x0303;
pertine&#x0303;t: sic enim duo in lege esse distin
guenda suprà posuimus. Sumiturq&#x0301;ue ex<marginalia>Verba sunt|materia &|corpus le-|gis mens le|gislatoris,|anima.</marginalia>
cōmuni modo loquendi Iurisperitor&#x0169;,
distinguunt enim in lege verba, & men-
tem legislatoris, & primum dicunt esse
quasi materiam, & corpus legis secun-
dum esse spiritum, & animam legis. Tra-
dit. Bald. in l. Scire etiam. ff. de excus. tut.
Rogerius in tract. de Iur. inter. q. 1. nu.<marginalia>Baldus.|Rogerius.|Stephan. de|Freder.|Georg. Na|tham.|Tiraquel.</marginalia>
16. & sequentib. Stephan. de Frederi tra
ctat. de Interpretat. leg. p. 1. à nu. 2 Ge-
orgi Natham in tract. de Statuto q. 4. n.
146. Tiraquel. in l. Si vnquam, verb. Si liber
tus, à nu. 45. Nos autem suprà in verbis
ipsis duo distinxim&#xA770;, scilicet, materialia
verba & significatione&#x0303;, per quam sensum
reddunt, & mente&#x0303; legislatoris declarāt,
& illa duo inter se cōparando, diximus,
significatione&#x0303; esse formale respectu ma
terialium verbor&#x0169;; nunc autem verba
ipsa etiam vt significātia comparamus
ad interiorem mentem legislatoris, &
sic dicimus, se habere, vt corpus, & ma-
teriam respectu formę, seu spiritus.</P>
<P>  Præter hæc verò in ipsa mente legis-<marginalia>2.</marginalia>
latoris duo distinguimus, scilicet, volun
tate&#x0303;, & rationem, quę Bald. & auctores
supra citati videntur confundere, & æ-
qua de illis iudicare. Quod etiam docet
Barth. in l. Cum mulier. ff. Solut. matrim.<marginalia>Barthol.</marginalia>
per textum ibi. Idem verò Barth. in l. 3.
§. Si parens. ff. de Legit. tut. præter verba
distinguit in lege mentem, & rationem,
dicens, ex ratione colligi mentem, non<marginalia>Decius.</marginalia>
tamen esse idem sequitur Deci. in l. 1. C.
de Edendo, nu. 12. & optimé in cap. Sec&#x0169;-
do requiris, de Appellat. nu. 1. in fine. Et
sine dubio in animo legislatoris hæc
duo distincta sunt, scilicet, voluntas, seu
intentio eius, secundum quam vult præ
cipere, & ratio, ob quam mouetur: hæc
enim in omni persona ex voluntate, &
ratione operante distincta sunt, vt per
se, & ex Philosophia constat, & ideò de
vtraq&#x0301;ue dicendum est, quomodo in ea
consistat anima legis, seu quomodo per-
tineant ad intrinsecam formam legis.
Hinc enim multum pendet sensus, & in-
terpretatio legis, vt postea videbimus.</P>
<P>  Dico ergo primo, Vol&#x0169;tas legislatoris<marginalia>3.|Conclusio|affirmatiua</marginalia>
est intrinseca forma, & anima legis, Pro<-P>@@

<-P>batur quia lex essentialiter pendet in
suo esse, ac institutione ab intentione
legislatoris; nam licèt ille proferat ver
ba de se sufficientia ad præcipiendum,
& cum omnibus exterius requisitis ad
constitutionem legis, si non habeat in-
tentionem ferendi legem, non feret illā<marginalia>Omnis ac-|tus moralis|pendet esse&#x0303;-|tialiter ab|intentione.</marginalia>
nec illa erit vera lex. Ratio est, quia
omnis actus moralis pendet esse ntiali-
terab intentione, sine qua non est verus
actus, sed fictus in suo ordine, seu in
sua specie. Sic votum exterius factum
sine intentione non est votum, nec cen-
sura lata sine intentione est censura, nec
sacramentum sine intentione collatum
est sacrament&#x0169;, & sic de alijs; idem ergo
est cum proportione in lege. Atq&#x0301;; hoc
modo recte intelligitur illud, Quod Prin-
cipi placuit, legis habetvigorem. Instit. de Iur.
natur. gent. & ciuili. §. Sedet, quia ex be-
neplacito Principis tota lex pendet, &
ideò etiam in L. Non dubium, C. de Legib.
dicitur, in legem peccare, qui verba legis am-
plexus, contra legis nititur voluntatem, Vtique
quia voluntas est anima, & quasi substan
tia legis.</P>
<P>  Duo autem possumus in hac volunta<marginalia>4|Duo in vo-|luntate le-|gislatoriscō|sideranda.</marginalia>
te legislatoris considerare, vnum est,
quod velit legem ferre, & per illam sub-
ditos obligare, aliud est, quod velit obli-
gare ad hoc vel illud, ad hunc, vel illum
mod&#x0169;, tali tempore, vel occasione, &c.
Ex quibus primum cōmune est omni le-
gi; secundum autem pertinet quasi ad
speciem, seu determinationem legis, &
ideò vtrunque esse potest de substantia
legis tanquam forma generica, & speci-
fica, quę est vna, & eadem, secundum di-
uersas habitudines spectata. Sic enim
idem est actus voluntatis, quo legisla-
tor vult obligare subditum, & quo vult,
illum hoc, vel illud facere; vtrunque er-
go pertinet ad hanc formam intrinsecā
legis. Præterea in priori actu generali
duæ voluntates, seu intentiones distin-
gui possunt, vna est in entio ferendi le-
gem, alia est intentio obligandi per le-
gem, quas in lib. 1. tetigimus, & de illis
quæri potest, an vtraque vel altera tan-
tum, & quę illarum sit de essentia legis
humanæ. Quæ interrogatio solet in simi
li de voto ferri, & eodem modo híc de-
finienda est. Vnde breuiter dico vtrāq&#x0301;;
intentione&#x0303; esse de substantia legis, quia
intentio fere&#x0303;di legem est (vt ita dicam)<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0290.jpg/>
@@1@<SE290>Cap. 20. An intentio legislatoris sit forma legis. 283
<duolan 2><-P>directé, ac formaliter necessaria, vt os-
tensum est; intentio autem obligādi est
necessaria, vt lex inducat obligatione&#x0303;,
quia actus morales non operantur vl-
tra intentionem agentium; repugnat au
tem esse lege&#x0303;, & non inducere de se obli
gationem, quia intrinsece est vinculum
quoddā, & obligatio est quasi formalis
effectus eius.<marginalia>5.</marginalia>
<P>  Addendum verò est, intentione&#x0303; fere&#x0303;-
di legem, & obligādi per illam, esse vnā,
& eandem, vel vnam includere aliam,
saltem implicité, ideoq&#x0301;; quamlibet suffi-
cere ad constituendam lege&#x0303;. Probatur
ex dictis in lib. 1. quia essentialis actus
requisitus in voluntate legislatoris ad
ferendam legem, est voluntas obligan-
di subditos, nam hęc est voluntas præce
ptiua, sine qua non potest intelligi obli-
gatio, nec etiam alia voluntas cogitari
potest, quæ per se necessaria sit ad lege&#x0303;.
Igitur in lege humana hæc voluntas est
necessaria; ergo voluntas ferendi lege&#x0303;
non est alia, nisi voluntas insinuandi sub
dito voluntatem obligandi illum; ergo
voluntas ferendi veram legem, includit
voluntatem obligandi; & è conuerso vo
luntas obligandi, si efficax sit includit
voluntatem insinuandi, & significandi
exterius seipsam subdito, quia sine hac
significatione non potest esse obligatio;
ergo illę duæ vol&#x0169;tates, vel in vnam co-
incidunt, vel mutuò se includunt; ergo
siuè legislator proferat verba legis c&#x0169;
intentione obligādi, siuè cum intentio-
ne constituendi legem, illa intentio sa-
tis est.<marginalia>6.</marginalia>
<P>  Dices, quid si habeat intentionem fe-
rendi legem, cum intentione non obli-
gandi per illam. Respondeo, si omnem
excludat, posteriore&#x0303; destruere priore&#x0303;.
Imò intentiones illas adeò esse contra-
rias, vt simul haberi non possint, nisi in-
teruenie&#x0303;te ignorantia, quia in ipsis ob-
iectis contradictionem inuolu&#x0169;t. Quod
si per ignorantiam habeantur, nihil fa-
cient, tum quia sunt contrariæ, & ita se
impediunt, & nihil efficiunt, tum etiam
quia ignorantia causat inuoluntarium,
& ita impedit effectum, t&#x0169; maximé, quia
in illa intentione ferendi legem inuolui
tur repugnātia, quia est inte&#x0303;tio ferendi
legem, quæ nullam obligationem indu-
cat, quod repugnat, quia illa non est lex,
sed consilium. Et ideò illa intentio non<-P>@@

<-P>sufficit ad ferendam veram legem, quia
per illam, vel non intenditur lex nisi so-
lo nomine, vel quia, licet lex non obli-
gans possit per ignorantiam intendi, nō
tamen fieri, quia intentio fertur in rem
vt apprehensam, effectio autem termi-
nari debet ad rem, vt in se possibilis est.
Quæ omnia in materia de voto in simili
declarata sunt.</P>
<P>  Tandem est in hoc puncto adde&#x0303;dum,<marginalia>7.|Intentione&#x0303;|legislatoris|semper præ|sume&#x0303;dā, ni-|si contraria|inte&#x0303;tio ali-|unde con-|stet.</marginalia>
intentionem hanc legislatoris semper
præsumi, quoties verba legis illam suf-
ficienter indicant, nisi aliunde contra-
ria intentio manifestè constet. Hoc
certum est, tum quia non possumus me-
lius intentionem Principis cognosce-
re, quàm ex verbis eius, tum etiam,
quia ad hoc fertur lex sensibilis, vt per
eam voluntas Principis innotescat, tum
denique, quia semper pręsumitur supe-
rior legitimè operari, nec credi potest
fingere, nisi manifesté id ali&#x0169;de pateat,
aliàs frustra ferrentur leges; vnicuique
enim liceret similem excusationem fin-
gere. Quin potius si verba legis clara
sunt licèt ex alijs coniecturis intentio
præcipientis reddatur dubia, paren-
dum est legi, & recognoscenda est obli
gatio, tum quia hæc pars securior est;
tum etiam quia quando lex in verbis
est clara, quasi possidet ius obligandi,
quo non potest in dubio priuari, quia
melior est conditio possidentis. Si au-
tem quæratur, quando per legem suffi-
cienter explicetur talis intentio. Res-
pondetur, non esse necessarium, vt de-
claretur quasi in actu signato, id est, vt
superior dicat, se velle obligare, sed sa-
tis esse, vt absoluté præcipiat, quia præ-
ceptum satis significat voluntatem præ
cipiendi, & voluntas præcipiendi in-
cludit voluntatem obligandi, vt dictum
est. Denique si contingat, in re ipsa le-
gislatorem non habere intentionem,
quam indicat, & ideò non condere ve-
ram legem, ipsa quidem de se non obli-
gabit; nihilominus tamen subditi faci-
le poterunt obligari ex conscientia er-
ronea, quia (vt dictum est) tenentur cre-
dere esse veram legem, donec opposit&#x0169;
constet: ex hac vero existimatione ori-
tur obligatio in conscientia, licét erro-
nea, vt constat. Ideoq&#x0301;ue talis obliga-
tio cessabit statim ac constiterit de in-
tentione ficta legislatoris. Et tunc si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0291.jpg/>
@@1@<SE291>284 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>aliqua p&#x0153;na sit addita tali, in reipsa nō
incurretur, etiamsi sit aliqua censura
ipso iure lata quoad exteriora verba,
nec posset postea iustè per iudicem im-
poni, etiam si esset comminata in lege,
quia re vera non præcessit culpa con-
digna tali p&#x0153;na, vt suprà in simili
notauit Castro libro primo de Lege
p&#x0153;nali capite quinto, documento ter-
tio.</P>
<P>  Circa alium actum, seu circa deter-<marginalia>8.</marginalia>
minationem huius voluntatis ad talem,
vel talem materiam, addend&#x0169; occurrit,
in voluntate illa vt sic spectata consiste-
re proprié mentem legislatoris consti-
tuentem talem legem in ratione præce-
pti obligantis ad talem, vel talem act&#x0169;,
vel modum eius. Nam sicut lex consti-
tuitur in ratione legis humanæ, quate-
nus est signum voluntatis præceptiuæ,
sen obligantis, ita constituitur in ratio-
ne talis legis, quatenus est signum talis
vol&#x0169;tatis legislatoris de tali actu à sub-
dito exhibendo, & ita hæc dicitur pro-
prièmens legislatoris, quia illa est, quæ
immediaté insinuatur, & notificatur
per talia verba. Hęc ergo specialis me&#x0303;s
est in vnaquaque lege propria forma, &
anima eius, quia seruata proportione
tota virtus, & efficacia legis in volunta-
te legislatoris posita est. Atque hoc do-
cent iura, quando dicunt, lege&#x0303; non obli
gare, nisi secundum mentem legislato-
ris, capite. Si postquam, de Electione
in sexto, ibi. Quoniam non solum vt quis<marginalia>Caput. Si|postquam.|Lex, cum|mulier.</marginalia>
veniat, sed etiam ex sui mente exigit, quod
vsque ad finem negotium proseq&#x0301;uatur. Et
idem probat lex, Cum mulier, Digestis
de Soluto matrimonio ibi, Si tamen ex
mente legis sumat aliquis, vt nec accusare
possit, qui lenocinium vxori præbuerit, audi-
endus est. Hoc etiam probant iura cita-
ta, quæ docent aduersus legem com-
mittere, qui facit contra mentem, quā-
uis verba custodire videatur, dicta le-
ge, Non dubium, & l. Scire leges. ff. de Legi-
bus.</P>
<P>  Dices, per hæc omnia solum pro,
bari posse, voluntatem legislatoris esse<marginalia>9.|Occurritur|obiectioni.</marginalia>
causam efficientem legis; non verò
formalem. Item lex consistit in signo
sensibili, cui voluntas legislatoris val-
de extrinseca est; non ergo habet ra-
tionem formæ, sed efficientis. Deni-<-P>@@

<-P>que intrinseca forma tantum est vna;
Hæc autem est significatio ipsa ver-
borum, vt supra visum est; ergo non
voluntas legislatoris. Respondeo hu-
iusmodi formam non esse Physicam, sed
moralem, & ideò nihil repugnare, vt
secundum diuersas rationes, actus im-
perans sit, & forma actus imperati.
Sicut actus exterior Physicè spectatus
procedit efficienter ab interiori vo-
luntate, & nihilominus in esse actus
moralis per illam formaliter consti-
tuitur, & cum illa componit vnum
actum humanum, qui ab interiori actu
habet totum suum esse morale. Ita er-
go Lex scripta, aut voce prolata po-
test physice procedere efficienter ab
imperio, seu ab influxu voluntatis le-
gislatoris: nihilominus autem per illam
moraliter constitui in esse legis, quia
ab illa constituitur in ratione talis vin-
culi obligantis. Vnde quemadmodum
Aristoteles dixit, vbi est vnum prop-<marginalia>Aristot.</marginalia>
ter aliud, ibi esse vnum tantum; Ita
dici potest in præsenti, significatio-
nem verborum legis, & voluntatem le-
gislatoris tanquam vnum reputari: quo-
niam, & voluntas legislatoris est in
lege tanquam in signo, & lex in tan-
tum est vera Lex, in quantum mentem,
& voluntatem legislatoris attingit, &
ideò in dicta lege, Non dubium, volun-
tas legislatoris, legis voluntas appel-
latur, & statim eadem voluntas appella
tur legis sententia, quę eadem est cum
mente legislatoris. Quoniam vero vbi
estvn&#x0169; propter aliud, illud est pręcipu&#x0169;,
& principale propter quod aliud est,
secundum commune axioma, Propter
quod vnum quodque tale, & illud magis, ideò
in omni lege præcipua est mens legis-
latoris, atque ita illa est intrinseca for
ma, reliquum vero est quasi corpus, &
materia.</P>
<P>  Dico secundò. Ratio legis non est<marginalia>10.|Ratione&#x0303; le-|gis esse qua|si formam|aut mensu-|rā extrinse|cā tene&#x0303;tem|se quodam-|modo, &c.</marginalia>
forma intrinseca legis humanæ, sed est
quasi forma, aut mensura extrinseca
tenens se quodammodo ex parte ob-
iecti voluntatis Superioris, Suppono,
sermonem esse de lege propria cons-
tituente, & inducente obligationem:
quoniam si lex sit tantum declaratiua
iuris diuini, aut naturalis, illa tota de-
pendet ex ratione, seu ex priori lege<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0292.jpg/>
@@1@<SE292>Cap. 20. An intentio legislaroris sit intrinseca forma legis. 285
<duolan 2><-P>nam ab illa est tota ratio obligationis.
Sic ergo conclusio, pręsertim quoad
priorem partem, sumitur ex Barthol. &<marginalia>Barthol.|Decius.</marginalia>
Decio supra allegatis. Et declaratur
primò à simili de cæteris actibus mo-
ralibus; nam licet procedant à libero
arbitrio, quod est voluntatis, & rationis:
nihilominus exteriores actus morales
non constituuntur formaliter ex ratio-
ne operandi, sed ex voluntate libera, &
operatione ab illa procedente: ratio
vero se habet vt mouens ex parte ob-
iecti, & vt regula, ac mensura talis ope-
rationis. Sic etiam votum, licet prære-
quirat rationem aliquam mouentem
ad vouendum, tamen formaliter non
consistit, nisi in promissione vt coni&#x0169;-
cta voluntati se obligandi, seu promit-
tendi. Ita ergo de lege sentiendum est.
Ratione item suadetur, quia ratio mo-
uens legislatorem est quid antecedens
ad legem, & per se non habet rationem
mouentis alium, scilicet, subditum, sed
ad summum mouet, & inducit ipsum le-
gislatorem, vt legem ferat, qua moueat
subditum; ergo ratio legis intrinsecè
non constituit, nec componit ipsam le-
gem. Confirmatur, & declaratur am-
plius, quia subsistente tota ratione le-
gis, stat non sequi legem, quia Princeps
non vult secundum talem ratione&#x0303; ope-
rari; è contrario vero stante voluntate
principis efficaci, statim ponitur lex,
quia si voluntas est efficax, statim se in-
sinuat, suiq&#x0301;ue signum exhibet; ergo ra-
tio legis non ita pertinet ad formam le
gis sicut voluntas.</P>
<P>  Dices; de essentia legis est, vt sit sec&#x0169;<marginalia>11.|Obiectiun-|cula c&#x0169; cō-|firmatione</marginalia>
dum rationem; nam si sit irrationabi-
lis non est lex, vt supra visum est; ergo
ratio aliqua legis est de essentia eius.
Confirmatur, ac declaratur: nam du-
plex esse potest ratio legis vnam possu-
mus appellare tantum motiuam, alte-
ram non tantum motiuam, sed etiam
constitutiuam legis. Prior est extrinse-
ca, & dici potest quasi personalis ratio
ipsius legislatoris, & de illa clarum est
non pertinere ad formam legis, quia
nec per se est necessaria ad illam. Hu-
iusmodi est v. g. in pręcepto jeiunij cor
poris maceratio, vel mortificatio, vel
satisfactio pro peccatis, & similia, quæ
mouere possunt legislatorem, per se ta-
men non sunt necessaria ad constitutio-<-P>@@

<-P>nem talis legis. Vnde eadem lex posset
ferri sine his motiuis, & ab vno legisla-
tore ferri potest propter vnum, & ab a-
lio propter aliud, cum tamen lex sit ea-
dem. Imo interdum potest legislator
moueri ex motiuo priuato, vel rationa-
bili, & lex nihilominus erit valida, si ex
sua materia, & obiecto rationabilis sit;
de hac ergo ratione extrinseca rectè
procedunt omnia dicta. Alia vero ra-
tio est intrinseca, & constitutiua legis,
quæ potest dici ratio iuridica, & hęc vi-
detur esse de essentia legis, ac subinde
ipsius forma, quia constituit illam, ita
vt sine illa esse non possit. Vt in dicto
exemplo de lege jeiunij ratio intrinse-
ca est, quod ille actus est per se conue-
niens, & continens mediocritatem vir-
tutis temperantiæ, & sic de alijs; ergo
non est in vniuersum verum rationem
legis non esse formam eius.</P>
<P>  Respondeo, hac obiectionè declara-<marginalia>12.|Responde-|turdubiolis</marginalia>
ri posteriorem partem assertionis. Nā
in hac ratione intrinseca legis duo spe-
ctaripossunt, vnum est honestas, vel con-
uenientia, quæ sup ponitur in materia
illa, vel actu, quem pręcipit lex præci-
piens, seu malitia, aut disconuenientia,
quę supponitur in materia legis prohi-
bentis; aliud est lumen ipsum, & discur-
sus intellectus ostendens talem conue-
nientiam, vel disconuenientiam in tali
materia, vel actu, & vtroq&#x0301;ue modo fa-
temur, rationem esse necessariam ad le-
gem, quia debet esse rationabilis, & iu-
sta. Veruntamen neutro modo concur-
rit ratio per modum formæ constituti-
uę legis: nam priori modo se habet vt
obiectum, & veluti ratio sub qua mate-
riæ proximę legis: præcipit enim lex a-
ctum conuenientem, & prohibet discō-
uenientem; illa autem ratio conuenie&#x0303;-
tię vel disconuenientiæ obiectiuæ sup-
ponitur in illa materia, & sub illa prę-
cipitur; vel prohibetur; est ergo ratio
obiectiua legis, non tamen formaliter
constituens legem. Posteriori autem
modo ratio solum est ostensiua talis ma
teriæ, & proprietatum eius, & conse-
quenter est directiua voluntatis legisla
toris, & ita se habet, vt regula, seu men-
sura extrinseca legis quoad iustitiam, &
honestatem eius, non vero vt intrin se-
ca forma. Atq&#x0301;ue ex his multa possunt
inferri de modo, quo ratio legis, vel<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0293.jpg/>
@@1@<SE293>286 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>mens legislatoris conferre possint ad
intelligendum legis vigorem, & obliga-
tionem. Sed hæc tractabuntur commo-
dius in lib. 8. tractando de Interpreta-
tione legis.</P>
<Z>CAPVT XXI.
Vtrum lex ciuilis possit subditos obligare in
conscientiæ foro.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicatis causis legis, & omnibus
conditionibus requisitis ad ple-<marginalia>1.</marginalia>
num valorem, & efficaciam legis
sequitur dicendum de illius effectibus,
qui ferè omnes ad obligatione&#x0303; reuocā-
tur iuxta superius dicta de lege in com-
muni, & ideo hęc obligatio legis ciuilis
potissimè à nobis explicanda est. Quia
vero ex ratione communi legis constat,
obligationem esse quasi formalem effe-
ctum legis, nec posse esse veram legem,
quin aliquam obligationem inferat, &
in superioribus ostensum est, potestate&#x0303;
ciuilem esse vere legislatiuam, ac subin-
de legem ciuilem esse veram lege&#x0303;; ideo
non dubitamus in genere de obligatio-
ne; sed illam supponimus; inquirimus au
tem modum seu speciem eius, & in hoc
sensu quærimus, an humana lex pręser-
tim ciuilis possit in conscientia obli-
gare.</P>
<P>  Ratio autem dubitandi esse potest,
quia forum conscientiæ est forum Dei,<marginalia>2.</marginalia>
sed homo non potest obligare in foro
Dei; ergo nec in foro cōscientiæ. Maior
declaratur explicando metaphorā vo-
cis, Forus: nam ex primæua impositione<marginalia>Quid sit fo-|rus|C. forus.</marginalia>
significat locum, in quo iudicium exer-
cetur, cap. Forus, de Verb. significat. in-
de vero translata est ad significandum
ipsum iudicium, & ita distinguitur du-
plex forus, internus, & externus, de ex-
terno fit mentio in cap. Cum Episcopus,
de Offic. Ordin. in 6. & innuitur esse du-<marginalia>C. C&#x0169; Epis-|copus.</marginalia>
plex, Ecclesiasticum, & ciuile. Intern&#x0169;
autem est, quod intus in mente hominis
vbi conscientia residet, exercetur, &
ideo forum conscie&#x0303;tiæ appellatur, & ab
Augustino dicitur, forum Poli, seu Dei
cap. vlt. 17. q. 4. ergo idem est forum cō-<marginalia>Forum du-|plex Eccle-|siastic&#x0169;, &|Ciuile.</marginalia>
scientiæ, quod forum C&#x0153;li, seu Dei. Mi-
nor aute&#x0303; probatur primo, quia inferior
non potest obligare in foro superioris.
Secundò hoc maximè probatur de ho-<-P>@@

<-P>mine vt habente solam potestatem tem
poralem, quia ab illa non potest proce-
dere spirituale vinculum, sed obligatio
in conscientia est spirituale vinculum;
lex autem ciuilis est à potestate tempo-
rali, vt talis est; ergo. Tertiò leges ciui-
les solum ordinantur ad externam po-
litiam; ergo satis est, quod in foro exte-
riori oblige&#x0303;t. Quartò, quia nemo potest
obligare in eo foro, in quo non potest
cognoscere, quia non potest obligare,
vbi non potest iudicare, argumento l.
vlt. ff. de Iurisdict. omni iudic. Sed homo
non potest iudicare de conscientia al-
terius, quia non potest illam cognosce-
re; ergo.</P>
<P>  Quintó quia nemo potest obligare ad<marginalia>3.</marginalia>
p&#x0153;nam quam infligere non potest, argu
mento l. vlt. ff. de Officio eius, cui man-
data est iurisdictio; sicut iudex secula-
ris non potest præcipere sub p&#x0153;na ex-
communicationis; ergo legislator hu-
manus non potest obligare sub p&#x0153;na in
ferni, vel purgatorij, quia non potest il-
lam infligere, sed obligare in conscien-
tia est obligare sub reatu huius p&#x0153;nę:
ergo excedit hoc efficaciam legis hu-
manæ. Sextó nemo potest ligari in eo
foro, in quo non potest soluere, quia illa
duo sunt connexa, & quasi correlatiua,
vt sumitur ex cap. Quod autem, de p&#x0153;nit.<marginalia>Ca. Quod|autem.</marginalia>
& remiss. sed legislator humanus nō po-
test soluere in foro conscientiæ, nec re-
mittere culpam, quæ sit vera culpa co-
ram Deo; ergo non potest legislator ci-
uilis obligare sub reatu veræ culpæ co-
ram Deo; ergo neq&#x0301;ue in conscientia.
Septimò August. 22. contra Faust. cap.<marginalia>D. August</marginalia>
27. definit, peccatum esse factum contra
legem Dei; ergo factum contra legem
hominis, vt sic, non est peccatum; ergo
lex hominis, vt sic, non obligat in cons-
cie&#x0303;tia: nam si ita obligaret, trāsgressio
eius, quatenus talis est, sufficeret ad cō-
stituendam veram rationem peccati.
Octauò, seruare diuina mandata suffi-
cit ad vitam æternam obtine&#x0303;dam, Mar.
19. ergo qui illa seruauerit, quamuis nō
seruet leges humanas saluabitur; ergo<marginalia>4.|Se&#x0303;te&#x0303;tia ne-|gans magi-|stratus ciui|les &#xA751; leges|suas in cōs-|cie&#x0303;tia obli-|gare.</marginalia>
signum est, illas leges non obligare in
conscientia.</P>
<P>  In hac re fuit sententia negans, posse
Magistrat&#xA770; ciuiles per leges suas in cōs-
cientia obligare. Ita sentiunt à fortiori
hæretici, qui negant esse in Principibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0294.jpg/>
@@1@<SE294>Cap. 21. An lex ciuilis possit obligare in conscientia. 287
<duolan 2><-P>veram potestatem ad leges ferendas,
sed contra hos satis disputatum est. In-
ter catholicos ergo videtur ita sentire<marginalia>Gerson.</marginalia>
Gerson in 3. p. tract. de Vit. spiritu. lect.
4. Alphab. 62. vbi dicit, solum De&#x0169; posse
dare pręcepta affirmatiua, vel negatiua
obligantia sub p&#x0153;na mortis ęternę. Vn-
de infert corollar. 5. & sequentib. quo-
ties peccari videtur contra legem hu-
manam, non incurri culpā ex transgres-
sione legis humanæ, sed diuinæ, quę ibi
coniungitur. Vnde non videtur aliquid
tribuere legi humanæ, nisi explicatione&#x0303;
eius obligationis, quæ continetur in le-
ge diuina, vt patet ex exemplo medici,
quo vtitur. Nam eum medicus imperat
alicui, ne bibas vinum purum, alias mo-
rieris, statim oritur obligatio non bibe&#x0303;
di, non quia illam medicus imponat, sed
quia in ipsa lege diuina continebatur.
Et quanuis de culpa mortali semper lo-
quatur, rationes tame&#x0303; eius, & omnia, &#xA751;
quę discurrit, si quid valent, æquè pro-
bant de omni culpa, & de omni obliga-
tione in foro Dei, de qua n&#x0169;c loquimur:
nam in speciali de obligatione sub mor
tali culpa infra dicemus. Eandem sen-<marginalia>Almain.</marginalia>
tentiam quoad leges ciuiles tenet Al-
main. de Potestat. Eccles. cap. 12. & inter
Canonistas inclinare videtur in eam se&#x0303;-<marginalia>Decius.</marginalia>
tentiam Decius in cap. Nam concupisce&#x0303;tiā.
de Constit. circa finem lectionis primę,
& Ioan. Imol. cap. 2. de Maiorit. & obe-<marginalia>Imola.</marginalia>
dient. & in cap. Cum contingat, de Iure iur.
& Roman. in l. Is qui bonus, ff. de Verbor.
significat. Vnde Mencha. lib. 1. Illustr.<marginalia>Mencha.|Sotus.|Castro.</marginalia>
quæstionum cap. 19. n. 1. & Soto, Castro,
& alij non censent tam certum, leges ci-
uiles obligare in conscientia sicut Ec-
clesiasticas. Et rationes in principio fa
ctæ de illis maximè procedunt.</P>
<P>  Dicendum vero est, legem humanam<marginalia>5.|Legem hu-|manam ci-|uilem habe|re vim, &|efficaciam|obligādi in|conscientia</marginalia>
ciuilem habere vim, & efficaciam obli-
gandi in conscientia. Hęc est sententia
communis catholicorum, vt videre li-
cet in D. Thoma cum expositoribus 1.
2. q. 96. art. 4. Anton. 1. p. tit. 18. cap. vnic.
§. 2. Soto libr. 1. de Iustit. q. 6. art. 4. ad 8.
Castro lib. 1. de lege p&#x0153;nali capit. 4. &
5. Salmer. tom. 4. in Euang. part, 3. tract.
12. Bellarmin. tom. 2. libro 3. de Laicis
ca. 11. Turrian. lib. 5. aduers. Madaburg.
cap. 9. Couar. in regula Peccatum, p. 2. §. 3.
Nauar. in summ. cap. 23. n. 54. & sequen-
tib. Felin. in cap. 1. de sponsal. n. 18. refe-<-P>@@

<-P>re&#x0303;te Ioan. Andr. Anchur. & Ioan. Calde-
rin. & Glos. in capit. Quæ in Ecclesiarum,
de constit. ibi. Iure poli. Idem Tiraquel.
qui alios refert in præfatione ad libr&#x0169;
de vtroq&#x0301;ue retractu n. 74. Et videtur
assertio vel de fide, vel proxima fidei: nā
fere aperte colligitur ex illo Pauli ad
Roman. 13. Qui potestati resistit, Dei ordina-
tioni resistit, qui autem resistunt, sibi ipsis damna
tionem acquirunt. Quod de damnatione
etiam apud Deum intelligit ibi Chry-
sost. hom. 23. Item additur ibi ratio his
verbis, Dei enim minister est, vnde colligi-
tur, illi esse obediendum, non tātum prop-
ter iram, sed etiam propter conscientiam: ac si
aperte diceret, nō solum propter timo-
rem p&#x0153;næ, sed etiam propter vitādam
culpam: hoc enim in rigore significat<marginalia>Ambr.|Anselm.|D. Thom.|1. Pet. 2.</marginalia>
particula illa. Propter conscientiam, vt Am
bros. Anselm. D. Thomas, Theodor. & fe
re alij intellexerunt. Et sumitur ex illo
1. Petr. 2. Hæc estenim gratia, si propter Dei
conscientiam sustinet quis, &c. & prius ibi-
dem dicitur, subiecti estote omni humanæ
creaturæ propter Deum, siuè Regi, &c. quia sic<marginalia>Prou. 8.</marginalia>
est voluntas Dei, & facit illud Prouerb. 8.
Per me reges regnant.</P>
<P>  Ex quibus testimonijs, & similibus su-<marginalia>6.|Legislator|ciuilis fert|lege&#x0303; vt mi-|nister Dei,|& per pote|state&#x0303; ab eo|acceptam.</marginalia>
pra citatis sumuntur varię rationes hu
ius veritatis. Prima est, quia etiam le-
gislator ciuilis fert leges vt minister
Dei, & per potestatem ab ipso acceptā;
ergo obligat in conscientia ad paren-
dum: patet consequentia, quia qui resi-
stit ministro Regis in eo, inquo minister
est, & quatenus repręsentat personam
Regis, planè censetur resistere ipsi Re-
gi, vt patet ex consensu omnium homi-
num, & ex illo 1. Reg. 8. Non te abiecerunt,
sed me;  ergo in transgressione talis legis<marginalia>1. Reg. 8.</marginalia>
intercedit Dei offensio, & iniuria; ergo
lęditur conscientia; ergo lex ipsa in cōs
cientia obligabat. Dicet aliquis, pote-
stas ciuilis nō est immediatè à Deo, sed
à communitate hominum; ergo potue-
runt homines conferre hanc potestate&#x0303;
limitatam, nempe ad ferendas leges co
gentes alio modo, non tamen in cons-
cientia obligantes. Respondetur pri-
mùm, etiam admisso illo casu, non de-
esse in tali republica potestatem ad fe-
rendas leges obligantes in conscientia
sed illam permansisse in tali communi-
tate, & non fuisse transsatam in princi-
pem. Inde vero potius sequitur, in illo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0295.jpg/>
@@1@<SE295>288 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>casu eum nō esse principem perfectum,
nec habere potestatem gubernatiuam
absolutè, & simpliciter, sed tantum se-
cundum quid. Et ideo quoties Respu-
blica constituit sibi Regem cum vera
potestate suprema, necessariò confert
illi hanc facultatem. An vero possit ta-
lis modus potestatis, & actus eius intel-
ligi sine aliqua noua obligatione in cōs-
cientia, patebit magis ex sequenti ca-
pite.</P>
<P>  Secunda ratio principalis est, quia<marginalia>7.|Ius diuin&#x0169;|& naturale|dictāt ser-|uandas le-|ges à legi-|timis prin-|cipibus po-|sitas.</marginalia>
ius diuinum, & naturale dictat, seruan-
das esse iustas leges à legitimis princi-
pibus positas; ergo qui illas non seruat,
agit contra diuinam voluntatem, iuxta
citatum verbum Petri, Hæc est enim vo-
luntas Dei, & iuxta verbum Christi. Quæ-
cunque dixerint vobis, facite; ergo illa trans-
gressio est vera culpa, & peccatum: atq&#x0301;;
adeo contra obligationem in conscien-
tia. Atq&#x0301;ue hoc sensu dixit D. Thomas,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
legem humanam obligare in conscien-
tia, quatenus participat legem æternā,
& naturalem, id est, quatenus in volun-
tate Dei, & in dictamine rationis natu-
ralis nititur; hoc enim principium. Obe-
diendum est iustis pr&#x0153;ceptis principum, natu-<marginalia>Occuritur|dubiolo.</marginalia>
rale est. Nec vero inde sequitur, vel cul
pam illam esse propriè cōtra legem na-
turæ, vel obligationem ad actum præ-
ceptum lege humana esse naturalem,
quia vt in superioribus tetigi, lex huma
na se habet vt causa proxima, & secun-
da, quæ nititur in lege ęterna tanquam
in causa prima: effectus autem, qui pro-
ximè est à causa secunda, ita vt à prima
non fieret, nisi per illam, secundæ simpli
citer tribuitur, & ideo obligatio hæc,
etiam si sit in conscientia, simpliciter
est à lege humana.</P>
<P>  Tertia ratio sit, quia hęc potestas est<marginalia>8.|Prædicta|potestas est|necessaria|ad cōuenie&#x0303;|tem guber-|natione&#x0303; rei|publicæ hu|manæ.|Deut. 21.</marginalia>
necessaria ad conuenientem guberna-
tionem reipublicę humanę: ex fine aute&#x0303;
rectè colligimus efficaciam causę præ-
sertim in moralibus. Antecede&#x0303;s patet,
quia etiam in inferioribus, & imperfe-
ctis communitatibus est necessaria vis
pręcipiendi, obligando in conscientia:
hac enim ratione pater potest obligare
fili&#x0169;, adeo, vt Deuteron. 21. dignus mor-
te iudicaretur filius non obediens præ-
cepto patris. Et similiter vxor in cons-
cientia tenetur obedire marito, iuxta<marginalia>ad Collos. 3.</marginalia>
illud Pauli ad Coll. 3. Mulieres subditæ esto-<-P>@@

<-P>te viris, sicut oportet in Domino, & ad Eph. 5.<marginalia>Ephes. 5.</marginalia>
absolute dicit Mulieres viris suis subditæ
sint, sicut Domino. Et reddit rationem. Quo-
niam vir caput est mulieris. Multò autem
magis Rex est caput reipublicæ tempo-
ralis. Similiter etiam seruus tenetur
in conscientia parère Domino, vt planè
docet Paulus locis citatis, & sumitur ex
1. Petri 2. ex cap. 1. de Coniugio seruo-<marginalia>1. Pet. 2.</marginalia>
rum, & de omnibus famulis in eo, quod
ex officio facere tenentur idem est ma-<marginalia>C. Si Domi|nus.</marginalia>
nifestum, & habetur in cap. Si Dominus,
11. q. 3. & in religionibus sine aliqua ob-
ligatione huiusmodi, non posset consi-
stere perfecta gubernatio; ergo signum
est, multò magis esse necessariā in com-
munitate perfecta, etiam ad eius tem-
poralem gubernationem. Et ratio à
priori est, quia gubernatio sine potesta-
te cogendi inefficax est, & facile con-
temnitur: coactio autem sine potestate
obligandi in conscientia, vel est mora-
liter impossibilis, quia coactio iusta
supponit culpam, quod est valde proba-
bile, vt magis declarabitur in seq. & tra
ctando de lege p&#x0153;nali, vel certè est val-
de insufficiens, quia per eam nō posset
in multis casibus necessarijs sufficien-
ter reipublicę subuenire.</P>
<P>  Ex his facile constat, quid de opinio-<marginalia>9.|Gersonis o-|pinio quo-|modo sane|explicetur,|q&#x0301;uo&#xE8BF;&#x0301; cen-|sura digna|sit.</marginalia>
ne Gersonis censendum sit. Etenim si il-
le intellexit, vt Soto, Castro, & multi alij
ex eo satis apparenter colligunt. nihil
posse præcipi per legem humanam, seu
ciuilem, quod per legem naturalem prę
ceptum non sit, saltem per discursum, &
deductionem necessariam ex principijs
naturalibus, sic assertio eius erronea
est, & bonis moribus valde contraria,
vt constat ex testimonijs, & rationibus
adductis, & ex communi sensu fidelium
in praxi, & vsu talium legum, vt magis
ex sequenti capite constabit. Si vero so-
lum intellexit, leges humanas non obli-
gare in conscientia, nisi in virtute ho-
rum principiorum naturalium, Obedien-
dum est principibus humanis in licitis, & hone-
stis, iuxta illud. Obedite propositis vestris,
quod præceptum naturale est, & non tā
tum positiuum, & ideo dicit, legem hu-
manam non obligare vt humana est, sed
vt pertinet ad quendam gradum legis
diuinæ, vt aperte dicit dicta lect. 4. co-
rolar. 4. supponendo ea, quæ dixerat in
lect. 2. coroll. 7. sic fortasse de nomine<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0296.jpg/>
@@1@<SE296>Cap. 21. An lex ciuilis possit obligare in conscientia. 289
<duolan 2><-P>disputat. Veruntame&#x0303; non sine scandalo
discedit à cōmuni modo loquendi Theo
logorum, & introducendo modum lo-
quendi ambigu&#x0169;, qui potest sensum er-
roneum, & bonis moribus contrarium
inducere. Et præterea semper indicat,
obligationem talium legum nō fundari
immediatè in potestate legislator&#x0169;, sed
in deductione aliqua ex principio ali-
quo euidente, vel reuelato subsumendo
propositionem dubiā, piè tamen credi-
tum, & ad mor&#x0169; ædificationem pertine&#x0303;-
tem, & in hac deductione fundat practi-
cam obligatione&#x0303;, vt patet ex dicta lect.
2. corollar. 7. iuncto corollario sexto
lectionis quartę. Hoc autem in rigore
falsum est, quia nisi lex humana ad dat
obligationem, illa probabilitas, vel pie-
tas, quæ apparet in tali materia nō suf-
ficeret ad obligationem. Vt, in exemplo
de obseruatione quadragesimæ, quo
vtitur, etiam si tale jeiunium per se spe-
ctatum conferat ad pietatem, non satis
esset ad obligationem, nisi potestas Ec-
clesiastica illam imponeret, idemq&#x0301;ue
cum proportione est in omni materia
legis humanæ, etiam ciuilis. Itaq&#x0301;ue licet
verum sit obligationem legis humanæ
fundari aliquo modo in principijs legis
naturę, & supponere aliquam naturale&#x0303;
honestatem, vel sufficiens fundamen-
tum, & materiam, nihilominus ipsa lex
humana immediatè addit obligatio-
nem in conscientia non contentam in
principijs legis naturæ, nisi medio im-
perio potestatis humanæ.</P>
<P>  Tande&#x0303; intelligi potest ex dictis, quo-<marginalia>10.|D. Thomas</marginalia>
modo in omni lege humana quoad obli
gationem eius locum habeat quod D.
Thomas docet q. 95. ar. 2. & 4. omne&#x0303; le-
gemhumanam à lege naturali deriuari.
Duplex enim esse potest lex humana e-
tiam ciuilis, vna est declaratiua tātum
obligationis naturalis, vt est lex ciuilis
prohibens furtum, vel homicidium, vel
vsuras, & in vniuers&#x0169; omnis illa, quę prę
cipit, vel prohibet aliquid, quod per ne
cessariam illationem deducitur ex prin
cipijs legis naturalis tanquam necessa-
rium ad morum honestatem, vt notauit
Soto libr. 2. de Iustit. quæstione quinta,<marginalia>Soto.</marginalia>
articulo secundo, alia lex humana est
quę addit obligationem specialem, quę
ex solis principijs naturalibus deduci
non posset, nec euidenter, nec probabi-<-P>@@

<-P>liter, vt est lex prohibens ne arma no-
cte deferantur, vel ne res tales è regno
extrahantur, & similes. Item duplex est
deductio ex lege naturali, vt idem D.<marginalia>Duplex de|ductio exle|ge naturali</marginalia>
Thomas notat, vna est per modum con-
clusionis ex principijs, quę satis nota
est, alia est per mod&#x0169; determinationis,
quia lex naturalis solum præcipit ali-
quid in generali, vt v. g. tributa esse sol-
uenda, maleficia esse punienda, &c. ex
hoc autem principio colligit prudens
ratio, oportere determinare certā quā
titatem tributi, aut p&#x0153;næ, &c. quam de-
terminationem addit legislator huma-
nus prudenti arbitrio, & per potestate&#x0303;
sibi à Deo datam, media ratione natu-
rali quoad ciuiles leges, vt suprà osten-
sum est, & ideo rectè dicitur talis lex hu
mana deriuari à naturali per mod&#x0169; de-
terminationìs. Priores ergo leges dedu
c&#x0169;tur priori modo, scilicet, &#xA751; mod&#x0169; cō-
clusionis ex lege naturali, quia re vera,
sec&#x0169;d&#x0169; se cōtine&#x0303;tur sub tota latitudine
leg&#x0169; naturali&#x0169;, vt ex lib. 2. cōstat, & ex vi
rationis naturalis habent obligatione&#x0303;
suam primariam, quam magis inculcat,
seu proponit legislator humanus, & ex
parte sua aliquo modo auget obligatio-
nem illam saltem extensiuè. Posterio-
res autem leges, quæ proprijssime hu-
manæ sunt deriuantur à lege naturali
solum posteriori modo, scilicet, per mo
dum determinationis, & secundum il-
lam determinationem obligant imme-
diatè ex vi potestatis legislatiuę huma-
nę, quę obligationem illam in consci-
entia potest addere supra obligatione&#x0303;
legis naturalis, vel diuinę, vt ostensum
est. Et quia illa potestas quoad leges
ciuiles deriuatur ad homine&#x0303; media ra-
tione naturali, vt supra ostens&#x0169; est, ideò
rectè dicuntur tales leges humanæ de-
duci ex naturali per modum determi-
nationis, seu additionis factæ per po-
testate&#x0303;deriuatam ab ipsa lege naturali.</P>
<P>  Super est, vt argumentis in principio<marginalia>11.|Fit satis ar|gume&#x0303;tis ad|uersātibus.</marginalia>
positis respondeamus. Ad prim&#x0169; sump-
tum ex voce, & distinctione fori respon
detur, etiamsi forum externum quoad
executionem, & iudicium distinct&#x0169; sit à
foro interno, & conscientię, nihilomi-
nus ex lege exterius posita de aliquo a-
ctu redundare diuersum iudicium in fo-
ro conscientię de eodem actu, quia talis
lex habet vim constitue&#x0303; di tale&#x0303; actione&#x0303;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0297.jpg/>
@@1@<SE297>290 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>vel omissionem in materia necessaria
virtutis vel vitij, qua morali mutatione
facta, conscientia dictat hoc facere, vel
omittere esse peccatum. Ite&#x0303; habet vim
lex humana applicandi suo modo vo-
luntatem Dei, & consequenter efficien-
di obligationem in foro conscientiæ.
Vnde simpliciter negandum est, homi-
nes non posse obligare in foro Dei, quia
quando operantur vt ministri Dei, in
foro eiusdem Dei obligant. Nec est in-
conueniens, quod inferior obliget in fo
ro superioris, quando per potestatem
ab ipsomet superiore datam operatur:
nam ipse superior vult, vt ei obediatur,
iuxta illud. Qui vos audit, me audit, vnde e-
tiam subiungit, qui vos spernit, me spernit.
Ad secundum respondetur, potestatem
ciuilem dici temporalem ex parte ma-
teriæ, & hoc modo est verum, non posse
ponere vinculum spirituale, scilicet, in
materia spirituali, vel per se, ac directè
in ordine ad spiritualem actum, vel effe-
ctum. Nihilominus tamen quatenus in
materia temporali potest reperiri ho-
nestas, & obligatio ad illam seruandam,
eatenus potest lex ciuilis ex parte ma-
teriæ hoc vinculum ponere, etiam si
aliquo modo spirituale videatur, qua-
tenus conscientia quid spirituale est,
quia facta mutatione in materia tem-
porali, ipsa conscientia aliter dictat de
honestate, vel turpitudine talis mate-
riæ. Potestas autem ciuilis potest face-
re illam mutationem in materia. Adde,
potestatem illam esse participationem
diuinę potestatis, & sub ea ratione pos-
se inludere vim quādam, quæ spiritum
ipsum, & rationem liget.</P>
<P>  Ad tertium respondetur, leges ciui-<marginalia>12.</marginalia>
les etiam inte&#x0303;dere honestatem morum
in sua materia, & in ordine ad suum fi-
nem, & hac ratione posse in conscien-
tia obligare. Deinde dicitur, ipsam ob-
ligationem in conscientia esse necessa-
riam, vt potestas ciuilis per suas leges
possit efficaciter consequi finem suum,
quia nisi ciues in conscientia teneantur
ea facere, vel vitare, quę lex ciuilis ef-
ficaciter præcipit, aut prohibet, non po
terit pax, & iustitia reipublicę conser-
uari, quia homines proxime per cons-
cientiam diriguntur in actionibus suis,
& ideo necesse est, vt ex lege ciuili re-
dundet obligatio ad conscientiam. Ad<-P>@@

<-P>quartum de cognitione talis obligatio-
nis respondetur, aliud esse actum, de
quo fertur lex, esse debere subiectum
cognitioni humanæ; aliud verò obliga-
tionem ad talem actum debere esse eo-
dem modo cognoscibilem: primum est
verum per se loque&#x0303;do, ac necessarium:
& hac ratione supra diximus, has leges
solum dari de actibus externis: secun-
dum autem non est per se necessarium,
quia vt lex humana imponat obligatio-
nem in conscientia, non oportet, vt per
se, ac directè de ea iudicet, seu de trās-
gressione in illo foro, sed solum de ex-
terna actione, vel omissione. Nihilo-
minus tamenverum est, etiam legislato-
rem humanum posse cognoscere, & iu-
dicare, suam legem obligare in consci-
entia in tali materia, etiam si in parti-
culari ignoret, an subditus operetur cō
tra conscientiam, nec ne?</P>
<P>  Ad quintum de obligatione ad p&#x0153;nā
respondetur, dupliciter posse aliquem<marginalia>13.|Dupliciter|possealique&#x0303;|esse reum|p&#x0153;næ per|trāsgreßio-|nem legis.</marginalia>
fieri reum p&#x0153;næ ex transgressione le-
gis. Primò quia lex illa, vt est à pro-
ximo legislatore, directè imponit ta-
lem p&#x0153;nam. Sec&#x0169;do inferri potest rea-
tus p&#x0153;næ solum consequutione quadā.
Priori modo verum est, non posse le-
gislatorem obligare ad p&#x0153;nam, quam
nullo modo potest infligere, posteriori
autem modo falsum est. Lex autem ci-
uilis non obligat sub p&#x0153;na inferni, vel
purgatorij priori modo, sed tantum
posteriori modo, & ideo ratio non pro-
cedit. Vt autem huius rei ratio à prio-
ri intelligatur, aduertendum est, inter-
dum posse superiorem Principem, seu
legislatorem imponere p&#x0153;nam sibi pro
priam, seu reseruatam suę iurisdictioni
pro transgressoribus legum suorum gu-
bernatorum; & tunc quamuis guber-
nator, seu legislator inferior per suam
legem directè non imponat talem p&#x0153;-
nam; nihilominus ex transgressione
illius legis per necessariam consequu-
tionem incurritur reatus illius p&#x0153;næ
in virtute legis latę à superiori Prin-
cipe; ita ergo est in præsenti. Nam
Deus voluit, obseruari leges à suis mi-
nistris latas, etiam sub p&#x0153;na alterius
vitæ, quia transgressiones earum con-
tinent veram culpam, & in offensionem
ipsius supremi legislatoris redun-
dant.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0298.jpg/>
@@1@<SE298>Ca. 22. An lex human. possit esse quæ nō obliget in cōscientia. 291
<duolan 2><P>  Ad sextum de remissione culpæ res-<marginalia>14.|Obligare &|remittere|non necessa|rio cōnecti.</marginalia>
pondetur, in rigore falsum esse princi-
pium assumptum; nam illa duo, obligare,
scilicet, & remittere, nō sunt per se, ac ne-
cessario connexa: nam homo potest se
voto obligare, & non potest obligatio-
nem sibi auferre: maxime autem hoc
verum est, quando obligatio nō directè
ponitur, sed consequitur aliunde: nam
tunc non inducitur principaliter ex po
testate solius proximi legislatoris, sed
maximè virtute Dei. Nihilominus ta-
men in proprijs legibus, & legislatori-
bus potest aliquem verum sensum habe
re illa propositio. Qui potuit obligationem
legis ponere, potest & auferre, quia pendet
eius voluntate, & ita sicut legislator hu
manus potest ponere obligatione&#x0303; in cō-
scientia, ita etiā potest illā auferre, dis-
pe&#x0303;sādovel abrogādo leges, vt postea di-
cetur. Hoc aute&#x0303; procedit ante trāsgres-
sionem legis: nam postquam transgres-
sio legis facta est, non oportet, vt legisla
tor humanus possit remittere culpam
in illa transgressione commissam, qua-
tenus contra Deum est, quia, vt sic, est
alterius ordinis, & maxime repugnat le
gi æternæ. Poterit autem idem legisla-
tor remittere illam transgressionem,
quatenus in suam offensionem, & iniu-
riam cedit, & consequenter etiam po-
test remittere reatum p&#x0153;næ per suam
legem directæ impositæ, quia hæc om-
nia permanent in eodem ordine, & per-
tinent ad proprium ius ipsius proximi
legislatoris.</P>
<P>  Ad septim&#x0169; de definitione peccati so<marginalia>15.|Vis obligā-|di legis hu-|manæ præ-|cipuè fun-|datur in le|ge æterna.</marginalia>
lutio patet ex dictis. Nam quia vis obli
gandi legis humanæ principaliter niti-
tur in lege ęterna, ideo qui illā transgre
ditur, vìrtute violat lege&#x0303; æternā, & di-
uinā, & hoc modo conuenit etiā illi trās
gressioni definitio peccati. Eademq&#x0301;; est
responsio ad vltim&#x0169;: vnum enim ex diui
nis præceptis est obedire superioribus,
& principibus humanis, & ideo qui non
seruat leges humanas, neq&#x0301;; omnia Dei
mādata seruat, ac subinde damnatione&#x0303;
sibi acquirit, vt dixit Paulus, quia re ve-
ra non implet conditionem à Christo
positam. Si vis ad vitam ingredi serua man-
dat{a}. Quamuis possint optimé verba
illa vniuersè intelligi de omnibus le-
gitimis mandatis tam diuinis, quàm hu-
manis.</P>@@

<Z>CAPVT XXII.
Vtrum omnis lex humana, seu ciuilis obliget in
conscientia, aut possit eße vera lex sine
tali obligatione.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus posse humanam legem in
conscientia obligare, nunc aute&#x0303;<marginalia>1.</marginalia>
inquirimus, an sit hoc intrinsec&#x0169;
tali legi. Supponimus aute&#x0303; sermone&#x0303; esse
de vera, & valida lege, quia vt lex obli-
get, oportet, vt sit vera lex, quia quæ nō
est vera lex, neq&#x0301;; obligare potest &#xA751; mo-
dum legis. Vt autem aliqua sit vera lex,
oportet vt habeat cōditiones essentia-
les legis 1. lib. positas, & præsertim vt
iusta, & rationabilis sit, quia lex iniusta
non est lex, & cōseque&#x0303;ter neq&#x0301;; obligare
potest in conscientia, iuxta dicta in eo-
de&#x0303; libro primo. Necessarium etiā est, vt
lata sit ex vol&#x0169;tate, pręcipiendi, & c&#x0169; in-
tentione obligādi, quia pręcept&#x0169; est de
ratione legis, & verba sine intentione
non operantur, & ita etiam lex lata sine
intentione non est vera lex, sed ficta, vel
apparens, vel ad s&#x0169;m&#x0169; erit simplex ordi
natio, & directio, per modum concilij.
Item oportet vt sit sufficienter propo-
sita, & non abrogata, & cætera; quæ su-
pra dicta sunt.</P>
<P>  Hinc ergo nascitur ratio dubitandi:<marginalia>2.|Ratio dubi|tandi, quia|obligatio se|quitur in-|trinsecè na-|turam legis|& voti.</marginalia>
nam videtur repugnare ferri ab homi-
ne veram legem, & non obligare in cōs-
cientia. Probatur, quia si est vera lex
fertur cum intentione obligandi, & ex
potestate; ergo verè obligat: quia ad
obligādum sufficit potestas cum volun-
tate, ergo repugnat talem legem non
obligare in conscientia. Probatur hęc
vltima conseque&#x0303;tia, quia hęc obligatio
sequitur intrinsecè, & ex natura rei ex
veritate legis, ita vt licet sit in potesta-
te legislatoris velle ferre, aut non ferre
legem, non tamen sit in eius potestate
velle legem ferre, & in conscientia non
obliget. Sicut de voto, & promissione
alias diximus, esse quidem liberum vo-
uenti velle, aut nolle promittere, seu
vouere, si tamen vult vouere, non esse
in potestate eius nolle obligari in con-
scientia; ita ergo est in præsenti. Et
ratio à priori est, quia si superior vult
legem ferre, vult pręcipere; ex pręcepto
autem sequitur obligatio in conscien-
tia ex vi diuini iuris, Obedite præpositis ve-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0299.jpg/>
@@1@<SE299>292 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>stris, atq&#x0301;ue adeo ex vi diuinæ vol&#x0169;tatis,
vt obediatur ministris suis præcipien-
tibus; ergo non potest voluntas homi-
nis talem obligationem impedire. Con-
firmatur primò, quia si lex est posita, il-
la est regula honestæ operationis; ergo
necessario obligat subditum, vt iuxta
talem regulam operetur, nec ab illa de-
ficiat, quia deficere à regula intrinsece
malum est, & in moralibus actionibus
talis malitia moralis est; ergo repugnat
dari legem, & non ita obligare, vt defi-
cere ab illa sit turpe, & moraliter ma-
lum; hoc autem est obligare in consci-
entia; ergo. Confirmatur secundo, quia
vera lex differt à consilio; non habet
autem in quo differat, nisi in hoc, quod
necessitatem in conscientia imponit,
quam non ponit consilium; ergo hoc
est de ratione legis.</P>
<P>  In contrarium autem est primò, quia
lex fundata in pręsumptione est vera<marginalia>3.</marginalia>
lex, & iusta, & cum intentione præcipi-
endi posita, & tamen nō obligat in con-
scientia, vt communiter Doctores sen-
tire videntur in capite primo, de Con-<marginalia>Cap. 1. de|Constit.</marginalia>
stitut. Secundo, lex p&#x0153;nalis est vera lex,
vt constat, & tamen potest non obliga-
re in conscientia; ergo non est de ratio-
ne legis, vt obliget in conscientia. Mi-
nor patet, tum quia vt sit lex satis est, vt
aliquo modo cogat; tum etiam quia ita
videbimus obseruari in multis religio-
nibus, in quibus verę leges, seu statuta
feruntur, & in eis declaratur non obli-
gare ad culpam, sed ad p&#x0153;nam. Tertió
licet obligatio aliqua sit de ratione le-
gis, modus tamen obligationis pendet
ex intentione pręcipientis. Vnde fit, vt
licet materia legis grauis sit, possit le-
gislator nolle obligare sub mortali; er-
go eadem ratione potest nolle obligare
in conscientia, sed tantum sub alio mo-
do necessitatis, seu coactionis.</P>
<P>  Propter rationes priori loco positas
aliqui existimant, nō posse dari verā le-<marginalia>4.</marginalia>
ge&#x0303; humanā, quin inducat obligationem
in conscientia materìæ proportionatā.
Ita vide&#x0303;tur sentire omnes auctores, qui
negant, posse dari lege&#x0303; obligantem ad
p&#x0153;nā, & nō ad culpā, quod se&#x0303;tit Syluest.<marginalia>Syluest.</marginalia>
verb. Inobedientia, in fine, & Soto lib. 1. de
Iustit. q. 6. art. 3. Idem sentit Ioan. Eseli&#xA770;
in expositione Decalogi Præcep. 4. cap.
36. Qui consequenter videtur asserere,<-P>@@

<-P>regulas religion&#x0169; non posse obligare ad
p&#x0153;nā, quin obligent ad culpā, quiap&#x0153;na
dicit intrinsecā relatione&#x0303; ad culpā, nec
potest esse iusta, nisi sit proportionata
culpę ita vt iuxta mensuram delicti sit & pla-
gar&#x0169; modus, vt dicitur Ruth. 25. & conso-
nat illud Apoc. 18. quant&#x0169; fuit in delicijs, tā
tum date ei tormentum. Vnde est illud Aug.<marginalia>Ruth. 25.|Apoc. 18.|Aug.</marginalia>
lib. 2. de Bapt. cap. 6. Quis dubitauerit
hoc esse secleratius cōmissum, quod est
grauius, vindicat&#x0169;, ca. Non afferamus, 24.
q. 1. ac deniq&#x0301;; in cap. 2. de Const. dicitur,<marginalia>C. Nō affe|ramus.|Cap. 2. de|Constit.</marginalia>
Rem, quæ culpa caret, in dānum vocari nō con-
uenit. Idemq&#x0301;; sentiunt qui existimant, nō
esse in potestate legislatoris hoc vel illo
modo obligare, sed tāt&#x0169; præcipere, aut
non pręcipere: nā ex præcepto natura-
liter sequitur obligatio in conscientia
proportionata materię, quidquid velit
legislator. Et additur coniectura, quia
alias daretur occasio hypocrisis, quia
seruarent homines regulam, vel le-
gem, quando videri possent ab alijs: nō
autem vbi ocultè possent illam trans-
gredi.</P>
<P>  In hoc vero puncto aliquid pertinere<marginalia>5.|In hac quæ|stione esse|aliquid de|modo tāt&#x0169;|loquendi.</marginalia>
potest ad quæstione&#x0303; de re, & aliquid ad-
mod&#x0169; loque&#x0303;di. De re quæstio est, an or-
dinatio superioris, quoc&#x0169;q&#x0301;; nomine ap-
pelletur, possit aliquo modo inducere,
vel obligare ad act&#x0169; sub aliqua alia ne-
cessitate, nō obligādo in cōscientia, ita
vt transgressio illius ordinationis per
se, & in rigore s&#x0169;pta non sit peccat&#x0169; co
rā Deo. De modo aute&#x0303; loque&#x0303;di erit cō-
trouer sia, an talis ordinatio, si detur, vo
canda sit lex, nec ne? Quoad priore&#x0303; er-
go parte&#x0303; negare nō possumus, quin pos-
sint fieri tales ordinationes, vel statuta
quæ immediatè nō oblige&#x0303;t in cōscie&#x0303;tia
ad actus, quos pręcipiunt, vel prohibe&#x0303;t.
Ita docuit expresse D. Thom. 2. 2. q. 186.<marginalia>D. Tbomas|Angel.|Henricus.|Castro.|Clement.</marginalia>
ar. 9. ad 2. Sequitur Angel. verb. In obedie&#x0303;-
tia, n. 1. Henric. Quodlib. 3. q. 22. Castro
lib. 1. de lege p&#x0153;nali cap. 5. 8. & 9. Et su-
mitur ex Clement. Exiuit de paradiso, vers.
Non tame&#x0303;, de Verbor. significat. constat
etiā ex vsu multar&#x0169; religion&#x0169; à summis
Pōtificibus approbato, in quibus funda
tores tradentes regulam diserte expli-
cant, se nolle obligare ad culpā morta-
le&#x0303;, vel veniale&#x0303;. Sed sol&#x0169; ad p&#x0153;nā; est aute&#x0303;
certum illa statuta sancta esse, & con-
sentanea rationi, & transgressores eo-
rum iustè, & rationabiliter puniri.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0300.jpg/>
@@1@<SE300>Ca. 22. An lex human. possit esse quæ nō obliget in cōscientia. 293
<duolan 2><P>  Quod autem illi transgressores per se<marginalia>6.</marginalia>
loquendo, non pecent, probatur, quia
prudenter conformant dictamen suæ
conscientiæ intentioni sui legislatoris:
ille autem declarauit in illa transgres-
sione non esse culpam ex vi illius legis;
ergo prudenter subditi formant iudi-
cium conscientię, quod nullum ibi in-
terueniat peccatum; ergo re vera non
peccant, quia quod est ex legitima con-
scientia, peccatum non est. Dico autem
Per se, quia aliunde sępissime, & fortasse
frequentiùs poterit ibi misceri culpa,
quia difficile est ex motiuo honesto, &
cum omnibus circunstantijs requisitis
id operari, quod est contra regulam.
Sed hoc est accidentarium respectu re-
gulę, cuius solā vim nos consideramus,
& absolutè loquendo, non repugnat, a-
ctum fieri cum omnibus illis circunstā-
tijs, etiam si aliàs discordet à regula.
Idem contingere potest sine dubio in
multis legibus ciuilibus, seu politicis,
quæ non absolutè aliquid præcipiunt,
sed quasi sub conditione statu&#x0169;t, vt qui
hoc fecerit soluat hanc vel illam p&#x0153;nā
de quibus latius infra disputando de le-
ge p&#x0153;nali. Præterea non repugnat fie-
ri votum merè p&#x0153;nale, quod ab solutè
non obliget in conscientia ad actum im
mediatè promissum; ergo idem facile in
telligi poterit in ordinatione superio-
rum. Ratio deniq&#x0301;ue est, quia hęc obli-
gatio pendet ex intentione mandātis;
ergo si ille intendit non obligare in cō-
scientia, re vera non obligat. Quod au-
tem possit ita intendere, patet ex vsu,
& quia non inuoluit repugnantiam, d&#x0169;
modo non omnis obligatio etiam ad
p&#x0153;nam excludatur. Quod patebit ma-
gis ex puncto sequenti, & ex responsio-
nibus argumentorum.</P>
<P>  Iam ergo succedit alia quæstio, an ta<marginalia>7.|Dubiumc&#x0169;|ratione du|bitandi.|D. Thom.</marginalia>
lis ordinatio sit vera lex. Pars enim ne-
gatiua videtur sumi ex D. Thoma cita-
to loco: dicit enim, non omnia, quę po-
n&#x0169;tur in lege, poni per modum præcep-
ti, sed aliqua esse per modum simplicis
ordinationis, vel statuti, & ideo non om
nia obligare in conscientia. Significat
ergo, quidquid ponitur per modum prę
cepti obligare in conscientia, & è con-
uerso, quod non obligat in conscientia,
non esse pręcept&#x0169;, & consequenter non
esse lege&#x0303;, quia præceptum est de esse&#x0303;tia,<-P>@@

<-P>seu de substantia legis, vt in superiorib&#xA770;
visum est. In contrarium aute&#x0303; est, quia si
illa non est lex, erit tantum consilium,
non enim potest intelligi medium ali-
quod inter hæc duo, quia per quandam
contradictionem inter se distingu&#x0169;tur:
non possunt autem illa statuta reputari
tantum consilia, quia alias non magis
astringeretur Religiosus ad obseruan-
tiam suarum regularum, quam aliorum
consilior&#x0169;, quę in regula non contine&#x0303;-
tur, nec magis esset dignus p&#x0153;na nō ser
uans regulam, quam non exequens alia
consilia, quod est plane falsum; ergo.</P><marginalia>8.</marginalia>
<P>  Dico igitur, huiusmodi statuta, & le-
ges p&#x0153;nales, licet quoad proxim&#x0169; act&#x0169;,
de quo disponunt, non sint absolute præ
cepta, & consequenter etiam non sint
propriæ leges: tamen respectu omnium,
quæ includunt veram rationem legis<marginalia>D. Thom.</marginalia>
habere. Primam partem probat ratio
des&#x0169;pta ex D. Thoma, & quia talis lex nō
est simplex, vt sic dicam, sed quasi hypo-
thetica, & conditionata. Vnde sicut in
propositione conditionali antecedens
non affirmatur simpliciter, sed illatio.
Ita neq&#x0301;ue hic præcipitur simpliciter ta-
lis actus. Quod optime declarat ex-
emplum de voto: nam qui vouet, si lu-
serit dare eleemosynam, non promittit
absolutè non ludere, sed illam cōditio-<marginalia>Probatur|cōclusio ex|emplo voti|p&#x0153;nalis cō|ditionalis.</marginalia>
nalem. Et ex hoc exemplo declaratur,
& probatur facile altera pars assertio-
nis, quia respectu illius coniuncti illa
est vere promissio, quæ licet non obli-
get absolutè ad priorem partem, obli-
gat ad secundam; ita ergo est in præsen-
ti: nam licet hæc lex, de qua agimus, nō
obliget ad hoc faciendum, vel omitten-
dum absolutè, obligat tame&#x0303; vel ad hoc,
vel ad sustinendam p&#x0153;nam, aut alium
effectum legis, si in priori parte lex non
seruetur.</P>
<P>  Vltimò hinc concluditur resolutio<marginalia>9.</marginalia>
quęstionis. Dico enim omnem veram le
gem humanam necessario resolui in ali-
quam conscientiæ obligationem. Pro-
batur, quia necesse est, vt lex vel abso-
lute obliget ad actum; vel saltem sub ali
qua p&#x0153;na. Priori modo late obligat in
conscientia ad talem actum, vt ostens&#x0169;
est. Si autem feratur posteriori modo,
ita vt sit lex purè p&#x0153;nalis, obligabit
vel ad soluendam p&#x0153;nam, supposita
transgressione, si cumeo rigore posi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0301.jpg/>
@@1@<SE301>294 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>ta sit, sicut obligat votum p&#x0153;nale, vel
saltem ad sustinendam p&#x0153;nam, vt rectè
explicuit D. Antonin. 3. parte, tit. 16.<marginalia>D. Anton.</marginalia>
capite vltimo, in fine, & tandem con-
sentit Ioannes Eselius supra & patet,
quia nisi teneatur in conscientia susti-
nere p&#x0153;nam, qui tale statutum trans-
gressus est, non poterit superior habere
ius ad puniendum illum, vel posset dari
bellum iustum ex vtraq&#x0301;ue parte. Atq&#x0301;ue
hoc modo facile explicantur leges om-
nes, quæ dicuntur pure p&#x0153;nales. Idem
vero dicendum est cum proportione de
legibus irritatorijs, vel quæ dant formā
substantialem cōtractibus, etiam si sup-
ponatur non obligare immediatè in
conscientia ad talem formam, vel mo-
dum, quod quidem in eis rarius, & dif-
ficilius est quia efficere actum sine his
conditionibus, quæ necessariæ sunt ad
finem, & valorem eius contra pruden-
tiam, & consequenter contra honesta-
tem esse videtur: casu illo tamen ad-
misso (de quo infra) semper lex illa re-
soluetur in aliquem effectum, ad quem
obliget in conscientia. Nam qui fecit
cōtractum iure humano irritum, ipso fa
cto, in conscientia tenetur, vel re&#x0303; apud
se non retinere, vel alium non obligare,
vel deniq&#x0301;ue non vti illo contractu ad
alios effectus, quos haberet, si irritus
non fuisset. Idem censeo dicendum de
alijs legibus quæ ex intentione legisla-
toris dic&#x0169;tur obligare in foro exterio-
ri, & non in interiori: illę enim si referā-
tur ad ipsos iudices, illos obligāt in cō-
scientia, vt secundum tales leges in fo-
ro exteriori iudicent, & consequenter
obligare possunt subditos, vt in eodem
foro pareant ijsdem legibus, & non re-
sistant, & hoc modo semper lex obligat
in conscientia, si sit propria lex præcep
tiua, seu ordinatiua. Quodideo addo, &#xA757;a
si sit tant&#x0169; lex permissiua, talis lex res-
pectu illius personæ, ad quā spectat per
missio, non est propriè lex, vt in supe-
rioribus vidimus, & ideo mirum nō est,
quod secundum eam rationem, & respe
ctu eiusdem non inducat obligationem
in conscientia; inducet autem illam res
pectu alior&#x0169;, quibus imperat, vt talem
actum non puniant, vel impediant iuxta
supra dicta de effectu talis legis. Et ide&#x0303;
cum proportione dicendum est de lege
cōcedente priuatum priuilegium, quia<-P>@@

<-P>respectu eius, in cuius fauore&#x0303; fit, non ha
bet ratione&#x0303; legis, & ideo ill&#x0169; no obligat
in conscientia, sed obligat alios, vt con-
tra illius priuilegi&#x0169; nō agāt. Atq&#x0301;; ita in
vniuers&#x0169; omnis vera lex humana aliquā
obligationem in conscientia inducit.</P>
<P>  Ex his ergo facile patet responsio ad<marginalia>10.|Satisfit ar-|gume&#x0303;tis op|positis.</marginalia>
primam rationem dubitandi priori lo-
co positam. Potest enim vera lex ferri si
ne intentione obligandi absosutè in cō-
scientia ad actum, vel omissionem im-
mediatè ordinatam per legem, quam-
uis non possit ferri lex sine intentione
ita obligandi, vt saltem resolui possit
in obligationem conscientiæ, salte&#x0303; quo-
ad p&#x0153;nam aliquam, vel coactionem sub
stituendam, vel aliquid simile. Atq&#x0301;ue in
hoc sensu dixerunt multi auctores, le-
gem non obligare in conscientia, quan-
do legislator sufficienter declarat, hāc
esse intentionem suam vt tractat latè
Castro suprà, & admitt&#x0169;t Syluest. verb<marginalia>Castro.|Syluest.|Sotus.|Nauar.|Driedo.</marginalia>
Lex, q. 9. casu. 1. Soto supra dicta q. 6. ar.
4. & 5. Nauar. cap. 23. num. 48. & 49. Co-
uarr. in Regul. Peccatum. p. 2. §. 5. Dried.
lib. 1. de Libert. Christ. cap. 3. Quia actus
agentium non operantur vltra inte&#x0303;tio-
nem eorum, maximè quando non ope-
rantur naturaliter, sed voluntariè. Hi
autem Doctores supponunt, posse legis-
latorem habere voluntatem ferendi le-
gem sine intentione obligandi in cons-
cientia. Quod est verum quoad absolu-
tam obligationem proximi actus; non
vero quoad obligationem quasi disiun-
ctam, vel conditionatam faciendi, vel
patiendi illud, si hoc non fecerit. Et hoc
probat ratio dubitandi, & exemplum
de voto, & non aliud. Vnde etiam recte
concluditur, non posse intelligi veram
legem sine obligatione, vel ad culpam,
vel saltem quoad p&#x0153;nam respectu a-
ctus immediate intenti. Quomodo au-
tem interdum possit lex p&#x0153;nam iniun-
gere, licet nō supponat in transgressio-
ne veram culpam, quod referendo con-
trariam sententiam tetigimus, tracta-
bimus latè agentes de lege p&#x0153;nali,
nunc satis sit dicere, ad humanam p&#x0153;-
nā, vel quasi p&#x0153;nam, seu coactionem ali
quam interdum sufficere causam iustā,
licet culpa non sit. Propter quod cum
tali limitatione dicitur in capit. 23. de
Regulis iuris in 6. Sine culpa, nisi subsit cau-
sa, non est aliquis puniendus. Hæc aute&#x0303; causa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0302.jpg/>
@@1@<SE302>Cap. 23. An lex fundata iupræs&#x0169;ptione obliget in cōscie&#x0303;tia. 295
<duolan 2><-P>licèt interdum non sit culpa apud De&#x0169;,
tame&#x0303; apud humanā cōmunitate&#x0303;, quate-
nus pars discordat à toto, saltem in ex-
teriori, seu ciuili obseruantia, dici po-
test quædam culpa ciuilis, seu humana,
ac proinde sufficiens ad leuem p&#x0153;nam
humanam infligendam.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue eodem modo respondendum
est ad primam confirmationem ibi po-<marginalia>11.</marginalia>
sitam, quod lex est regula operationis:
talis enim est regula, qualis est lex, &
ideò si sit lex absolutè præcipiens act&#x0169;,
erit simpliciter regula, & de illa proce-
dent omnia, quæ ibi dicuntur: nam re
vera obligabit in cōscientia: si verò sit
tantum lex cum limitatione præcipie&#x0303;s
sub tali conditione ad tale onus, & non
maius, distinguendum est inter simpli-
cem actum, quem primò lex intendit,
& inter totam legis, seu regulæ obliga-
tionem. Nam respectu solius actus non
est illa lex absoluta regula honestatis,
nec solus defectus à tali regula in tali
actu est malus moraliter, sed est de se
onerosus, quatenus reddit obnoxium
tali oneri, seu p&#x0153;næ: respectu verò to-
tius materiæ talis legis, censeri potest
regula honestatis, quia ita obligat ad
totum disiunct&#x0169;, vt non possit in vtraq&#x0301;;
parte committi contra talem legem,
quin turpiter, & contra bonos mores
peccetur, puta, si non solum lex in prio-
ri actu non impleatur, sed etiam no lit
quis parere p&#x0153;næ, & illi resistat.</P>
<P>  Et per hoc etiam patet, quomodò<marginalia>12.</marginalia>
talis lex differat à consilio: nam consi-
lium per se nullam coactionem habet,
nec obligationem, etiāsi non seruetur,
vt constat. Aliter verò Angelus verb.<marginalia>Angel.</marginalia>
Inobedienti{a}, distinguit duplex consili&#x0169;,
vnum vocat perfectionis, vt est consili&#x0169;
paupertatis, &c. Vade, & vende omnia, quæ
habes, &c. & aliud reuerentiæ, quale esse
dicit, quando subditus deberet facere,
& nihilominus superior solum consulit,
quod posset præcipere. Quam distin-<marginalia>Glossa.|Panorm.|Archid.</marginalia>
ctionem habet etiam Glossa vlt. in cap.
Ad aures, de Ætat. & qualit. & Panormit.
in cap. 1. de Constit. n. 4. & citatur etiam
Archid. in cap. Testamentum, dist. 6. Ait
ergo Angel. in omissione consilij perfe-
ctionis, nullam esse culpam, iuxta cap.
Quisquis. 14. q. 1. consilium autem reue-<marginalia>Cap. Quis|quis.</marginalia>
rentiæ non prætermitti sine aliqua cul-
pa saltem veniali. Hæc tamen distinctio<-P>@@

<-P>nobis necessaria non est, quia non de
voce, sed de re tractamus; consilium au-
tem reuerentiæ, si rectè explicetur, re
vera non est consili&#x0169;, prout à præcepto
distinguitur, sed est declaratio quędam,
& iudici&#x0169; de re aliàs necessaria ex præ-
cepto, quod cōsilium dari potest ab eo,
qui iurisdictionem non habet; quando
verò datur à superiore dicitur consili&#x0169;
reuerentię, vt benè exposuit Panormit.
Et tunc non seruando tale consili&#x0169;, pec-
cabitur quidem, non tamen ratione cō-
silij, nec contra superiorem, qui illud
dedit, sed ratione materiæ, quæ aliunde
supponitur necessaria, vnde pro quali-
tate illius poterit ibi interuenire, sicut
veniale peccatum, ita & mortale. Est er-
go tale consilium quoad modum (vt sic
dicam) non quoad rem, seu materiam.
Nos aute&#x0303; hic loquimur de consilio quo
ad rem, seu ex parte materiæ, de quo in
vniuersum verum est, nullam coactione&#x0303;
inducere, nec obligationem, ideoq&#x0301;; nul-
lam esse culpam, illud non sequi, aut exe
qui, & in hoc partim conuenire cum re-
gula, seu lege non obligante ad sui ob-
seruationem sub reatu alicuius culpæ:
partim verò differre, quia talis consti-
tutio addit aliquam coactionem p&#x0153;nę,
& obligationis exequendi, vel patien-
ter sustinendi illam.</P>
<P>  Superest respondendum ad argume&#x0303;-<marginalia>13.</marginalia>
ta posteriori loco in contrarium obie-
cta. Veruntamen secundum illor&#x0169;, quod
erat de lege p&#x0153;nali, ex dictis solutum
est, & plura dicemus in particulari dis-
putando de illa lege. Primum autem, &
tertium postulant prolixiora dubia, quę
in sequentibus capitibus commodiùs
tractabuntur.</P>
<Z>CAPVT XXIII.
Vtrum lex ciuilis in præsumptione fundata ob-<marginalia>1.|Quādo lex|f&#x0169;datur in|præsumpti-|one, non ob|ligare in cō|scientia, ve-|ritate non|concordāte|præsumpti-|oni, senti&#x0169;t|plures.</marginalia>
liget in conscienti{a}.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Anc dubitatione&#x0303; postulabat pri-
mum ex argumentis secundo lo-
co propositis in præcedenti ca-
pite; & in ea frequenter Doctores do-
cent, quando lex fundatur in præsump-
tione non obligare in conscie&#x0303;tia, si ve-
ritas non concordet præs&#x0169;ptioni, quia
conscientia nititur veritati, & quia non
est intentio legislatoris tunc obligare.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0303.jpg/>
@@1@<SE303>296 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>Ita Syluest, verb. Lex. q. 9. casu. 2. Adrian.
Quodlib. 6. Soto dicto lib. 1. q. 6. art. 4.<marginalia>Syluest.|Adrian.|Sotus.|Richard.|Castro.|Nauar.|Couar.|Bald.</marginalia>
in fine, & in 4. dist. 22. q. 1. ar. 3. Richard.
in 4. dist. 28. ar. 1. q. 3. & 4. Castro dicto
cap. 5. Indicant Nauarr. in Sum. cap. 17.
n. 284. & Couar. in cap. Cum eßes. de Te-
stam. n. 9. & in Epitom. 4. p. 1. cap. 4. §. 1.
n. 9. Idem sentit Bald. in Authen. Ingressi.
de Sacros. Eccles. n. 49. vbi ait, disposi-
tionem iuris ciuilis, quæ non fundatur
in præsumptione, procedere etiam in
conscientia, & refert D. Thomam: ex-
pressius id docet idem Bald. in l. C&#x0169; quis,
C. de iur. & sa. igno. n. 19. Ias. in Rubr. ff.
de Acqui. hæred. n. 25. vbi alios refert.
Idem Panorm. in cap. 1. de Constit. n. 10.<marginalia>Panorm.|Felinus.|Decius.|Innocent.|Ioā. Andr.|Ca. Is, qui|fidem.|C. Tua nos|de sponsal.</marginalia>
& ibidem Felin. n. 3. & 40. Deci. lect. 1. n.
18. & sumitur ex Innoc. in cap. Quia prop-
ter, de elect. Ioan. Andr. in cap. Is, qui fide&#x0303;,
de sponsal. quos cum alijs Felin. suprà
refert. Alleganturq&#x0301;ue pro hac senten-
tia cap. Is. qui fidem, & cap. Tua nos, de Spō-
sal. Quatenus in priori dicitur, per co-
pulam subsecutam post sponsalia, præ-
sumi matrimonium contractum, & ni-
hilominus dicitur in posteriori, si re ve-
ra non adsit consensus, tale matrimo-
nium in re ipsa non esse validum. Hæc
tamen iura nihil ad rem præsentem fa-
cere videntur, quia ibi non præcipitur,
vt in eo casu matrimonium valeat, sed
solum dicitur, quod pręsumitur valere;
certum est autem, actum non statim fie-
ri validum, quia in iure præsumitur va-
lidus, nisi fortè talis sit actus, vt sola iu-
ris auctoritate possit validus fieri, vt
statim magis declarabitur. Matrimo-
nium autem non est talis actus, qui pos-
sit fieri sola efficacitate canonis sine
consensu contrahentium, & ideò meri-<marginalia>2.|Legem in|præsump-|tione f&#x0169;da-|tam esse du|plice&#x0303;. Vna|quæ serua-|ri potest si-|ne peccato|alia quæñ:|prima po-|test obliga|re conscien|tiam, 2. ve|rò minimè.</marginalia>
tò in illis iuribus dicitur, sponsalia cō-
summata per copulam transire in ma-
trimonium præsumptione iuris, & de iu
re, illam tamen præsumptionem non suf
ficere ad valorem matrimonij coram
Deo, si re vera defuit consensus. Non
potest tamen inde inferri, legem in prę-
sumptione fundatam non obligare in
conscientia, quoties veritas non con-
cordat præsumptioni.</P>
<P>  Vt ergo vera resolutio intelligatur,
aduertendum est, præceptum superio-
ris, vel legem in præsumptione fundatā
duplicem esse posse. Vna est, quæ seruari
non potest sine peccato, quando præ-<-P>@@

<-P>sumptio legislatoris in veritate rei nō
subsistit: alia est, quando licèt res ipsa
non sit, vt præsumitur; nihilominus lex
potest sine peccato seruari. In priori
casu vera, & necessaria est dicta senten-
tia, quod talis lex, vel præceptum, non
possit in conscientia obligare; imò ve-
rò nec possit in conscientia seruari, vt
rectè conuincit dictum cap. Tua nos, de
Sponsal. & cap. Inquisitioni, de Sent. ex-<marginalia>C. Inquisi-|tioni.</marginalia>
commun. & ratio est clara, quia nemo
potest obligari ad peccatum commit-
tendum, sed illud potius vitare tenetur,
non obstante quocunq&#x0301;ue præcepto, &
præsumptione humana, quia potentior
est lex veritatis naturalis, aut diuina,
quæ tunc obligat ad vitandum talem a-
ctum, vt in simili August. tradit, & habe-<marginalia>August.|C. Verita-|te.</marginalia>
tur in cap. Veritate, dist. 8. Exemplum cō-
mune est: nam Ecclesia iustè præsumit
esse veros coniuges illos, qui in facie
ipsius legitimè contraxerunt, & nullum
verum impedimentum irritans, aut de-
fect&#x0169; consensus oste&#x0303;dere possunt, ideoq&#x0301;;
illos suis legibus, & censuris cogit ad
cohabitand&#x0169;, & vtendum matrimonio,
& nihilominus in eo casu, si re vera de-
fuit consensus, vel adfuit impediment&#x0169;
irritans, non possunt copulari coniuges
scientes postea tale impediment&#x0169;, quia
agerent contra veram conscientiam.
Idem ergo est, quoties præsumptio est
contraria veritati necessariæ ad hone-
statem actus.</P>
<P>  Auctores verò allegati non solum lo-<marginalia>3.</marginalia>
quuntur in illo casu, sed etiam in alio,
quando non obstante falsitate rei præ-
sumptæ, lex potest sine peccato seruari,
& indistinctè docent (præsertim Abb. &
Felin.) etiam in eo casu legem non ob-
ligare. Vnde inferunt, etiam si lex huma-
na irritet talem actum, scilicet vendi-
tionem, electionem, vel similem, ex simi
li præsumptione, nihilominus actum es-
se validum, si re vera habeat illas con-
ditiones, quæ ex iure naturæ sufficiunt
ad valorem eius, sed de legibus irritan-
tibus in lib. 5. ex professo dicemus, nunc
verò de sola obligatione legum tracta-
mus. Esse autem potest vulgare exem-
plum huius sententiæ de lege ciuili, quę
iubet hæredem adeuntem hæreditate&#x0303;,
non confecto inuentario, soluere debi-
ta etiam vltra vires hæreditatis, & ni-
hilominus communis interpretatio est,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0304.jpg/>
@@1@<SE304>Cap. 23. An lex fundata in præs&#x0169;ptione obliget in cōscie&#x0303;tia. 297
<duolan 2><-P>illum non teneri in conscientia soluere
debita in ea quantitate, quæ re vera su-
perat vires hæreditatis. Quia lex fun-
datur in præsumptione, quod ille, qui
neglexit facere inuentarium, vsurpare
voluit pinguem hæreditatem, & non in-
tegrè soluere debita, quæ præsumptio
in eo casu cessat, & consequenter cessat
etiam obligatio in conscientia, vt est<marginalia>Barth.|Baldus.|Iason.</marginalia>
communior sententia Bartholi, Baldi,
& aliorum, quos refert, & sequitur Ia-
son in Rubrica. ff. de Acquiren. hęredit.
à num. 23. Idem ergo erit in omnibus si-
milibus. Fundamentum enim generale
est, quod veritas præfertur præsump-
tioni, & ideò intentio legislatoris, qui
in præsumptione fundatur, non credi-
tur extendi ad casum, in quo veritas nō
subsistit.</P>
<P>  Sed nihilominus doctrina hæc non<marginalia>4.</marginalia>
potest indistinctè, & generaliter appro-
bari, quia sine dubio aliqua ex adductis
exemplis falsa sunt, vt infrà lib. 5. dice-
mus de aliquibus. De ren&#x0169;ciatione au-
tem filiæ dote contentę, & de alienatio-
ne fundi dotalis ab vxore facta, & de si-
milibus actibus per leges humanas ir-
ritos esse, quanuis fiant cum vero con-
sensu, & alijs conditionibus ex vi solius
iuris naturalis sufficientibus, in tom. 2.
de Relig. tract. de Iuram. latius dixim&#xA770;.
Deniq&#x0301;ue (quidquid sit de particulari-
bus exemplis) certum videtur, posse le-
gem ciuilem, etiamsi (iuxta modum lo-
quendi illorum auctorum) in præsump-
tione fundetur, simpliciter ferri, ita vt
obliget, & habeat totum suum effectum,
etiam in casibus, in quibus præsumptio
non subsistit, quando in obseruatione
legis nullum interuenit peccatum, quia
potest ad commune bonum pertinere,
vt talis lex absolutè feratur, & obliget,
etiamsi in particulari casu ratio eius
deficiat; ergo non potest generaliter, &
indistinctè defendi, quòd lex in præsum-
ptione fundata nunquam obliget, vel
habeat effectum in conscientia, quoties
veritas non consonat præsumptioni, li-
cèt fortasse sint aliquæ leges, quæ in
hoc sensu ferantur.</P>
<P>  Quapropter distinctione vte&#x0303;dum vi-<marginalia>5.</marginalia>
detur, quam sumere possumus ex Diuo
Thoma 2. 2. q. 60. art. 4. ad 3. Vbi ipse lo-
quitur de interpretatione alicuius rei<marginalia>D. Thom.</marginalia>
in deteriorem partem, quam dicit, posse<-P>@@

<-P>dupliciter fieri, scilicet, præsupponen-
do posse ita esse, vel definiendo ita esse.
Ita ergo in præsenti duplicem præsum-<marginalia>Duplex p&#x0303;-|sumptio le-|gis, vna fa-|cti, alte{a}|periculimo|ralis.</marginalia>
ptionem legis distinguo, vnam vocare
possumus præsuppositionis, aliam defi-
nitionis, vel vnam facti, aliam periculi
moralis secundum id, quod frequentius
accidit, si tamen hæc posterior præs&#x0169;p-
tio, & non potius certa scientia dicen-
da est: loquimur tamen vulgari modo.
Prior ergo modus est, quando præsu-
mitur opus tali, vel tali modo esse fa-
ctum, vt in casu illo de matrimonio
per sponsalia consummata, præsumitur
copula facta affectu maritali, & cum ve-
ro consensu contrahendi matrimoni&#x0169;.
Posterior autem erit, quando sol&#x0169; præ-
sumitur in tali modo contrahendi v. g.
inesse dolum, aut timorem, vel imper-
fectionem consensus ex defectu iudicij,
quia plerunq&#x0301;; ita accidit in simili euen-
tu. Vnde semper inest periculum mora-
le, quòd ita sit, sicut præsumitur. Et hoc
modo fundantur in præsumptione lex
irritans professionem ante legitimum
te&#x0303;pus ętatis, aut probationis, & similes.</P>
<P>  Dico ergo primò, leges fundatas in<marginalia>6.|1. conclus.</marginalia>
præsumptione ratione solius moralis
periculi obligare in conscientia, & ha-
bere suos effectus, etiamsi in particula-
ri casu, factum non sit consentaneum pe
riculo, nec re vera interueniat, quod
timeri poterat. Hoc probant quæ vlti-
mo loco adduximus. Nam lex prohibe&#x0303;s
fieri professionem ante decimum sex-
tum annum expletum, obligat etiam si
puer sit doli capax, & habet effectum ir-
ritandi professionem antea factam, ita
vt in conscientia nullam obligationem
inducat. Similiter lex statuens, vt vot&#x0169;
factum à filio impubere ante decimum
quartum annum possit irritari à pare&#x0303;-
te, suam vim habet, etiam in conscien-
tia, qumnuis certò constet, talem puer&#x0169;
in tali ætate habuisse perfectum iudi-
cium. Et sic de alijs. Ratio verò est, quā
notauit D. Thomas. 2. 2. q. 88. ar. 9. quia<marginalia>D. Thom.</marginalia>
leges humanæ attendunt ea, quæ freque&#x0303;
tius accidunt, & id satis est, vt genera-
liter obligent. Cōfirmatur primò, quia
ob hanc rationem, deficiente fine legis
in particulari, non cessat obligatio le-
gis; sic autem se habet in præsenti defe-
ctus præsumptionis in particulari ca-
su, quia ibi tantum cessat ratio legis in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0305.jpg/>
@@1@<SE305>298 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>particulari, & merè negatiuè, quando-
quide&#x0303; potest lex sine iniustitia, vel alia
malitia seruari, vt supponitur.</P>
<P>  Sed contra hoc obijci potest, quia<marginalia>7.|Obiectio.</marginalia>
quando lex aliquid prohibet propter
vitanda aliqua incommoda, si in parti-
culari casu cessant, seu non inueniantur
illa incommoda non obligat talis lex,
etiamsi posset sine incommodo execu-<marginalia>Panorm.</marginalia>
tioni mandari, vt sentit Panormit. in c.
Quoniam contra, de Probat. n. 6. Dummodo
(ait) lex non contemnatur. Et idem sentit<marginalia>Nauarr.|Caiet.</marginalia>
Nauarr. in Sum. cap. 16. n. 37. cum Caie-
tan. tom. 1. Opusc. tract. 12. q. 2. de Ma-
trimon. qui specialiter tractant de lege
prohibe&#x0303;te clādestina matrimonia, quā
dicunt non obligare, quando cessant
omnia illa incommoda, quæ lex illa vi-
tare inte&#x0303;dit. Et ratio reddi porest, quia
tunc inutilis est obseruantia talis legis,
nullamq&#x0301;; honestatem habet; ergo simi-
liter in præsenti, quando lex fundatur
in præsumptione generali ratione peri-
culi, potius quam facti, non obligabit
in particulari casu, vbi constiterit, nul-
lum esse tale periculum: est enim eadem
ratio.</P>
<P>  Respondetur negando antecede&#x0303;s ge-<marginalia>8.</marginalia>
neraliter sumptum. Nam lex prohibens
deferre arma noctu propter incommo-
da iurgiorum, vel iniuriarum, quæ inde
sequi solent, obligat omnes etiamsi, nul
la rixa timeatur. Item lex prohibens ha
bere plura officia reipublicæ propter
vitandum incommodum indebitæ ad-
ministrationis, obligat etiam illum, in
quo tale incommodum cessat, quia suf-
ficiens est ad illa perfectissimè admini-
stranda. Vnde potius potest retorqueri
argumentum ad confirmandam asser-
tionem. Nam si lex prohibeat aliquid
propter incommoda vitanda, obligat
in particulari casu, etiamsi in illo non
inueniantur; ergo similiter, &c. Præte-
reà retorquetur ratio illius sententiæ,
quia licet cessent pericula, vel incom-
moda, semper est honestum, seruare le-
gem, & est vtile ad maiorem legis vigo-
rem, & obseruantiam. Item quia vt lex
vniuersaliter obliget, satis est, quod vt
in plurimum sequantur incommoda ex
contrario actu. Quocirca, vt in aliquo
casu cesset obligatio legis latæ ad vitā-
da incommoda, non satis est, vt incom-
moda cessent, sed oportet, vt occurrant<-P>@@

<-P>aliqua grauia incommoda, quæ in tali
casu sequantur, si lex seruetur, & ideò
per modum epijkiæ cessare censeatur.
Et ita videtur interpretari Nauarr. suā<marginalia>Nauar.</marginalia>
sententiam, de quo puncto plura dice-
mus infrà, tractando de interpretatio-
ne, vel cessatione obligationis legis.</P>
<P>  Dico secundò. Quando lex fundatur<marginalia>9.|2. conclus.</marginalia>
in præsumptione definitiua, seu facti,
non obligat, non subsistente præsump-
tione, seu veritate facti. Iuxta hanc as-
sertionem procedere potest communis
sententia suprà citata, eamq&#x0301;; significa-
re videtur Felin. dicto n. 40. verb. Hanc<marginalia>Felinus.</marginalia>
fallentiam, vbi numerat tres casus in qui-
bus lex non obligat in conscientia, &
omissis secundo de lege iniusta, & ter-
tio de lege p&#x0153;nali quoad solutionem
p&#x0153;næ, qui ad rem præsentem non per-
tinent, primus, & vnicus apud illum est,
Quando lex fundatur super præsumptis, &
non super certis, vt ille loquitur. Vt quan-
do lex præcipit obedire sententiæ, quā
præsumit iustam: nam si constet, non
esse iustam, non obligat talis lex ob-
seruandam illam sententiam, quia fun-
datur in præsumptione talis facti in in-
diuiduo, scilicet, quod talis sententia
iusta sit. Et idem significat Bald. in dicta
l. Cum quis, in exemplis omnibus, quę ad-<marginalia>Baldus.</marginalia>
ducit. Quanuis alij vtantur alijs exem-
plis, quæ plus indicant, & admittenda
non sunt, vt in lib. 5. latius dicam. Exem-
plum autem de hærede non faciente in-
uentari&#x0169;, admissa illa opinione ad hunc
sensum debet accommodari. Et habet
fundamentum in Authentica de Hære-
dib. & Falcid. cap. 2. ibi. Et non per ea, quæ
fortè surripiunt, vel malignanter introducere
pertentant. Et infrà, Cum vtiq&#x0301;ue si nihil malig
nati essent, non forte competeret, vel forte illa
lex quasi p&#x0153;nalis est propter negligen-
tiam faciendi inuentarium, & ideò non
obligat in conscientia ante iudicis sen-
tentiam; poterit autem tunc iustè cogi
hæres per iudicem, & tunc tenebitur in
conscientia parere. Neq&#x0301;ue aliud dispo-
ni videtur per illam legem. Omissis ve-
rò exemplis, ratio assertionis est, quia
quando lex fundatur hoc modo in præ-
sumptione, deficiente veritate, tollitur
omnino fundamentum legis, & ideò ne-
cesse est, vt cesset obligatio eius. In quo
est magna differentia inter hanc legem
& illam, quę fundatur in pręsumptione<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0306.jpg/>
@@1@<SE306>Cap. 24. An lex obligare possit sub reatu culpæ mortalis. 299
<duolan 2><-P>periculi, quia in priori, cessante verita-
te, deficit fundamentum legis; in poste-
riori autem minimè, quia semper est ve
rum dicere, act&#x0169; esse periculosum, etiā
si non eueniat effectus. Vnde propriè lo
quendo, illa ratio periculi non tam ex
præsumptione, quàm ex vero, & certo
iudicio de tali periculo timetur: secus
verò est, quando præsumptio est de ipso
facto, quod simpliciter incertum est, li-
cèt præsumatur, vnde cum non tantum
periculum, sed etiam ipsummet factum
sit fundamentum talis legis, meritò ces
sante veritate facti, cessat obligatio le-
gis. Accedit quòd etiam tunc cessat ma
teria legis, vt in casu de matrimonio, si
lex præcipiat permanere cum muliere
cognita post sponsalia, & contingat, nō
fuisse cognitam affectu maritali, cessat
in conscie&#x0303;tia obligatio talis legis, quia
re vera cessat materia eius: nam inten-
tio illius legis est præcipere accessum
ad suam coniugem, & illa non est con-
iux; ita ergo est in omnibus similibus.</P>
<P>  Solum potest vlterius interrogari,<marginalia>10.|Ex verbis|legis, vsu,|& interpre|tatione Do|ctorum col|lige&#x0303;d&#x0169;, quā|do lex f&#x0169;de|tur in præ-|iudicio pe-|riculi, vel|in præs&#x0169;p-|tione facti.</marginalia>
quomodò discernendum sit, quando lex
fundetur in præiudicio periculi tant&#x0169;,
seu in eo, quod frequentius accidit, vel
etiam in præsumptione facti, quod ita
in re ipsa esse supponatur. De hoc vero
non possumus certam regulam in par-
ticulari assignare. Dicimus ergo ex ma
teria, & verbis legis, adiuncto vsu, & in-
terpretatione Doctorum id esse colli-
gendum. Altera dubitatio de intentio-
ne legislatoris, quæ in alio argumento
superioris capitis petebatur, post se-
quens caput commodiùs tractabitur.</P>
<Z>CAPVT XXIIII.
Vtrum lex ciuilis obliget, vel obligare poßit
sub reatu mortalis culpæ.</Z>
<P><INI3>P</INI3>Ræceptum (vt notat Caiet. 2. 2. q.<marginalia>1.|Caiet.</marginalia>
104. ar. 2. & in Sum. verb. Præcept&#x0169;)
interd&#x0169; generaliter sumitur pro
imperio imponente necessitatem obe-
diendi, ita vt peccetur, si non implea-<marginalia>Hieron.</marginalia>
tur, iuxta illud Hieronym. lib. 1. contra
Iouin. Quod præcipitur imperatur, quod impe-
ratur necesse est fieri, cap. vlt. 14. q. 1. aliquā-
do verò accipitur antonomasticè pro
imperio imponente necessitatem mor-
taliter peccandi, si non pareatur, & v-<-P>@@

<-P>troq&#x0301;ue modo præceptum includit obli
gationem in conscientia, & ita vtraq&#x0301;ue
ratio præcepti sufficit ad veram ratio-
nem legis, & aliqua earum necessaria
est iuxta supra dicta. Hinc ergo oritur
quæstio, an lex ciuilis solum includat
ratione&#x0303; præcepti largè sumpti, vel etiā
possit ex suo genere magis obligare, &
necessitatem imponere vel parendi, vel
mortaliter peccandi. In quo puncto cla<marginalia>Gerson.|Almain.</marginalia>
rius videntur loqui Gerson, & Almain.
suprà citati cap. 20. negantes Magistra-
tui ciuili hanc potestatem. Idemq&#x0301;ue à
fortiori tenent qui de legibus Ecclesia-
sticis hoc docent, quos libro sequenti
cap. 18. commemorabimus. Aliqui etiā
Canonistæ docuerunt, non esse peccat&#x0169;
mortale, non parere legibus ciuilibus
secluso contemptu, Imol. in Repet. cap.<marginalia>Imol{a}.</marginalia>
Cum contingat, de iur. iur. col. 17. cuius do
ctrinam in hac parte valde commendat<marginalia>Felinus.</marginalia>
Felin. in cap. 1. de Sponsal. n. 19. vnde vi-
dentur supponere, ex vi talium legum
non sequi per se talem obligationem.
Hi verò auctores nullam nouam ratio-
nem, vel probatione&#x0303; afferunt, qua oste&#x0303;-
dant, excedere efficaciam potestatis,
ac legis ciuilis, attingere hunc gradum
pręcepti, seu obligationis, & omnes, quę
afferri possunt, reducuntur ad eas, quæ
in cap. 20. positæ sunt. Quibus omissis.</P>
<P>  Dico primò. Lex ciuilis ex genere<marginalia>2.|Legem ci-|uile&#x0303; ex ge-|nere suo ob|ligare posse|sub culpa|mortali, li-|cet hoc non|semper in|indiuiduo|contingat.</marginalia>
suo obligare potest sub reatu mortalis
culpæ. Dico aute&#x0303;, ex genere suo, quia cer-
tum est, in indiuiduo, seu in singulis le-
gibus non semper esse tam grauem ob-
ligationem, vt transgressio legis ciuilis
reatum æternæ p&#x0153;nę inducat. Quia nec
lex diuina, & naturalis in omni materia
& actione cum tanto rigore obligant,
vt ex 1. 2. q. 88. & 89. nunc suppono. Di-
citur ergo lex ciuilis ex suo genere ob-
ligare sub mortali, quia, si ex parte ma-
teriæ sit capacitas, & voluntas legisla-
toris interueniat, ex parte legis non
deest efficacia, seu potestas ad obligan-
dum. Ita docet apertè D. Thom. 2. 2. q.<marginalia>D. Thom.|Sotus.|Castro.|Driedo.|Medina.|Adrian.|Maior.|Nauar.|Couar.</marginalia>
104. ar. 6. iuncto ar. 1. q. 105. & q. 147. ar.
3. Soto lib. 1. de Iustit. q. 6. art. 4. Castro
lib. 1. de Leg. P&#x0153;nal. cap. 4. & 5. Driedo
lib. 2. de Libert. Christian. cap. 1. Medin.
C. de P&#x0153;nit. tract. 4. de Ieiun. c. 7. Adria.
Quodlib. 6. art. 2. Maior. 4. dist. 15. q. 4.
præsertim ad 2. Nauarr. in Sum. cap. 23.
n. 55. Couarr. in Rugul. Peccatum. p. 2. §. 5.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0307.jpg/>
@@1@<SE307>300 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>n. 2. & 3. vbi plures#[2018] alios refert. Et pro-
bari potest ex August. epist. 50. non lon-<marginalia>August.</marginalia>
ge à principio dicente, Quicunque legibus
Imperatorum, quæ pro Dei veritate feruntur ob-
temperare non vult, acquirit grande supplicium.
Vtique apud Deum, vt ex contextu cō-
stat. Ostendi etiam potest assertio om-
nib&#xA770;, & testimonijs rationibus adductis
in cap. 20. nam obligatio in conscientia
simpliciter dicta extenditur ex genere
suo ad obligationem sub mortali. Vnde
ratio propria est, quia lex humana ex se
obligat in conscientia; ergo ex se etiam
inducit obligationem materiæ propor
tionatam, si circa illam absolutè fera-
tur; ergo ex se inducere valet obliga-
tionem sub mortali. Confirmatur, quia
ratio naturalis dictat talibus legibus
esse obediendum, sicut dictat esse obe-
diendum parentibus, & sicut dictat pro
missionem Deo factam esse seruandam;
ergo sicut non seruare vota, vel non o-
bedire parentibus ex suo genere est pec
catum mortale, ita etiam non seruare
leges ciuiles, seu (quod perinde est) non
obedire Principi seculari, ex suo gene-
re est peccatum mortale; ergo leges ci-
uiles ex genere suo possunt obligare ad
mortale.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc infertur, potestate&#x0303; hanc
sic præcipiendi cum tam rigorosa obli-<marginalia>3.|Corrollar.</marginalia>
gatione non conuenire Principibus se-
cularibus ex speciali Dei, aut Christi
concessione, sed ex natura rei consequi
ad illam potestatem, quam habe&#x0303;t à Deo
ad gubernandam rempublicam in suo
ordine. Probatur primò à simili de po-<marginalia>Prædictā|potestatem|præcipien-|di cum tan|to rigore,|consequi ad|illam pote-|statem; non|aute&#x0303; esse ex|speciali Dei|aut Christi|cōcessione.</marginalia>
testate, quam pater habet ad imperan-
dum filio, imponendo ei grauem obli-
gationem, quando materia illam postu-
lat: illa enim potestas non est ex speciali
concessione, sed sequitur iure naturæ
ex vi dominij paterni, & illius naturalis
principij, obediendum est parentibus
iustè præcipientibus. Idemq&#x0301;ue est cum
proportione de obedientia, quam ser-
uus debet Domino; ergo ide&#x0303; est de obe-
dientia debita legibus Principum. Se-
cundò, quia potestas Principis ad con-
stituendum actum vt necessarium ad ho
nestatem illius virtutis, in cuius mate-
ria versatur, vel ad præscribendum me-
dium in tali materia virtutis, non est ex
speciali cōcessione distincta à potesta-
te regendi rempublicam, sed est inclusa<-P>@@

<-P>in illa ex ipsa rei natura; sed ex hac po-
testate, & actu eius sequitur intrinsecè,
& ex natura rei, vt sit peccatum morta-
le transgredi talem legem; ergo etiam
potestas sic præcipiendi est inclusa ex
natura rei in tali potestate, & non est
addita per specialem concessione&#x0303;. Mi-
nor declaratur (cætera enim clara s&#x0169;t)
in materia iustitiæ, quando lex taxat
pretium rei: nam eo ipso illud est medi&#x0169;
iustitiæ, & trāsgressio est iniustitia, quæ
ex genere suo peccatum mortale est, &
consequenter etiam violatio talis legis
est ex suo genere peccatum mortale, &
idem est cum proportione in reliquis.
Tertiò probatur, quia hæc cōcessio nō
est specialiter data à Christo, aliàs esset
propria legis nouæ, quod est friuolum,
& sine fundamento, & apertè repugnat<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
Paulo Rom. 13. dicenti, Omnis anima, &c.
& tradit generalem doctrinam cōmu-
nem etiam Ethnicis, vt in superioribus
visum est, & constat apertè ex simili lo-
co Petri. 1. Canon. cap. 2. & Sapi. 6. Au-<marginalia>1. Pet. 2.</marginalia>
dite reges, &c. quoniam data est à Domino po-
testas vobis. Quod verò illa potestas, quæ
communis est Ethnicis, non sit ex spe-
ciali concessione addita naturæ, in su-
perioribus ostensum est, & per se est eui
dens, tum quia in Scriptura nulla fit me&#x0303;
tio talis concessionis, sed il li potestati
naturali tribuitur tanta vis imperandi,
vt qui ei resistunt, sibi damnationem ac
quirant Rom. 13. tum eiam, quia talis
potestas inuenta est in legitimis Regi-
bus infidelibus nullam reuelatione&#x0303;, vel
supernaturalem notitiam habentibus;
est ergo intrinseca potestati naturali, &
diuina dicitur per modum doni conna-
turalis, non per modum specialis con-
cessionis.</P>
<P>  Contra hanc autem veritatem vide-<marginalia>4.|Medin.</marginalia>
tur sensisse Medina tract. de Ieiunio, c.
7. sentit enim, seculares Principes ha-
bere hanc potestatem ex speciali Dei
concessione; ratione cuius dicit, eos
vti auctoritate Dei, quando imperant
sub reatu p&#x0153;næ æternæ. Et in hoc æqui-
parat Principes seculares Prælatis Ec-
clesiæ, qui potestatem suam habent ex
speciali concessione Christi. Nititurq&#x0301;;
in illo fundamento Gersonis, quod ne-
mo potest sub reatu p&#x0153;næ æternæ im-
perare, nisi qui illam p&#x0153;nam potest in-
fligere, & ideò solus Deus id potest, vel<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0308.jpg/>
@@1@<SE308>Cap. 24. An lex obligare possit sub reatu culpæ mortalis. 301
<duolan 2><-P>qui ab illo habet tale&#x0303; potestate&#x0303; specia-
liter cōmissam. Almain. verò d. c. 12. Mo-<marginalia>Almain.</marginalia>
ral. licèt in principali assertione disse&#x0303;-
tiat à Medina, tame&#x0303; in hoc fundamento
cōuenire videtur. Putat enim, ad pręci-
piend&#x0169; sub reatu p&#x0153;næ æternę necessa-
riā esse auctoritatem specialiter à Deo
concessam, & quia putat, hanc esse da-
tam Christi Vicario, non aute&#x0303; Principi
temporali, ideò negat, leges ciuiles
obligare sub mortali, licet de Eccle-
siasticis id concedat.</P>
<P>  Sed profectò ide&#x0303; est c&#x0169; proportione<marginalia>5.</marginalia>
de vtroq&#x0301;; superiori seculari, & Ecclesia-
stico in hac parte sentiend&#x0169;. Nam licèt
in hoc differāt, quòd potestas gubernā-
di aliter data est Vicario Christi, quam
Imperatori: illi enim data est per spe-
ciale&#x0303; cōcessione&#x0303; supernaturalem, huic
per electione&#x0303; homin&#x0169;, vel alium mod&#x0169;
dimanante&#x0303; à Deo, vt auctore naturæ ex
vi naturalis luminis rationis; nihilomi-
nus in hoc cōueniunt, quod neutri data
est peculiaris potestas imperandi in sua
materia, & foro sub reatu p&#x0153;næ ęternę
per specialem concessionem, sed solum
quatenus ex natura rei includitur in
potestate gubernandi vnicuiq&#x0301;; cōcessa.
Nam Petrus non habuit hanc potesta-
tem (vt infrà videbimus) nisi ex vi illius
concessionis, Pasce oues meas, & aliam
specialiorem fingere vanum est, & sine
fundamento. Idem ergo cum propor-
tione est de Rege, seu Imperatore, quia
in latitudine suæ materiæ potestas eius
includit hanc vim, & efficaciam im-
perandi, vt declaratum est.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue fortassè Medina aliud sensit;<marginalia>6.</marginalia>
nunquam enim dixit, hanc esse speciale&#x0303;
concessione&#x0303;, sed solum voluit explica-
re, non potuisse quancunq&#x0301;; ex his pote-
statibus exte&#x0303;di ad obligand&#x0169; sub reatu
p&#x0153;næ æternæ, nisi esset vtraq&#x0301;ue aliquo
modo diuina, & per eam operaretur ho
mo, ac præciperet, vt minister Dei.
Quod est verissim&#x0169;, tum quia id satis in
dicauit Paulus loco citato, tum etiam,
quia aliàs transgressio talis legis non
redundaret in Dei offensione&#x0303;, & conse-
que&#x0303;ter non mereretur æternam p&#x0153;nā.
Almain. autem immeritò constituit in
hoc differentiā inter potestate&#x0303; laicam,
& Ecclesiasticam: nam licèt in multis
alijs differant, in hoc seruant propor-
tionem, non æqualitatis, sed cuiusdam<-P>@@

<-P>&#xA753;portionalitatis, vt satis explicat&#x0169; est.</P>
<P>  Secundò ex dictis infertur, non sol&#x0169;<marginalia>7.|Secundum|corrollar.</marginalia>
posse peccari mortaliter contra legem
ciuilem, quando ex contemptu formali
non seruatur; sed etiam quoties c&#x0169; suf-
ficienti cognitione, ac deliberatione
violatur, siue id fiat ex negligentia, siue
ex quocunq&#x0301;; alio prauo affectu. Hoc ad-
uertimus contra aliquos, qui etiam de
Ecclesiasticis legibus dixer&#x0169;t, non pec-
cari cōtra eas mortaliter, nisi formali-
ter conte&#x0303;nantur, qui à fortiori ide&#x0303; esse&#x0303;t
dicturi de legibus ciuilibus. Sed contra
illos ex professo tractabimus libro seq.
Nunc probatur illatio, quia sine conte&#x0303;-
ptu formali datur plena, & cons&#x0169;mata
transgressio legis; ergo si lex de se obli-
gat sub reatu æternæ p&#x0153;næ in trāsgres-
sione eius cōmittitur peccat&#x0169; mortale,
etiāsi non fiat ex conte&#x0303;ptu formali. Lo-
quor aute&#x0303; semper de formali conte&#x0303;ptu:
nam virtualis, seu potius materialis, in
omni trāsgressione legis includitur: for
malis aute&#x0303; necessarius non est, vt patet
inductione: nam ad peccand&#x0169; cōtra iu-
stitiā, vendendo re&#x0303; carius, quam lege ta
xat&#x0169; sit, non est necessarius formalis cō
temptus legis, sed satis est id facere vo-
l&#x0169;tariè ex affectu pecunię, vel alio simi-
li. Ite&#x0303; vt iudex peccet grauiter transgre
diendo iuris ordine&#x0303; in iudicio nō est ne
cesse, vt ex conte&#x0303;ptu id faciat, vt cōstat.
Et ide&#x0303; est in similibus, quæ satis constāt
ex cōmuni vsu, & sensu fideli&#x0169;. Imò hinc
obiter infero posse peccari mortaliter
cōtra lege&#x0303; humanā pervnum actum, vel
omissione&#x0303;, omnibus illis modis, quibus
potest peccari cōtra lege&#x0303; naturale&#x0303;, vel
diuinā, scilicet, vel per malitiam, seu ex
certa scie&#x0303;tia, & prauo vsu libertatis, vel
ex passione, quæ sufficie&#x0303;te&#x0303; deliberatio-
ne&#x0303; nō excludat, vel per ignorantiā cras-
sam, & supinā, seu ex notabili negligen-
tia profectā. Patet, quia omnib&#xA770; his mo-
dis potest esse actus sufficie&#x0303;ter volunta-
rius, & nihil aliud requiritur, supposita
obligatione legis. Et quoad hoc eadem
est ratio de humana, quę de naturali, vel
diuina lege. Quapropter sano modo in-
telligendum est, quod Caietanus verb.
Præcept&#x0169;, in fine ait, in his, quæ sunt posi-
tiui iuris, si absq&#x0301;; conte&#x0303;ptu peccetur ex
pura ignorātia, vel appare&#x0303;ti excusatio-
ne, cum animo non consentiendi cōtra
præceptum obligans ad mortale, non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0309.jpg/>
@@1@<SE309>302 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>peccari mortaliter. Hoc enim intelli-
gendum est de ignorantia inuincibili,
& non crassa, & de probabili existima-
tione excusationis. Vnde idem dici pos
set de rebus iuris diuini positiui, licet
in humano plures admitti possint simi-
les excusationes. Atq&#x0301;ue ita explicuit
illam doctrinam Sylu. verb. Inobedientia,
vbi D. Thomam, & alios refert.</P>
<Z>CAPVT XXV.
Vtrum lex humana, vt obliget sub mortali cul-
pa grauem materiam requirat, &
quæ illa sit.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Voniam dictum est, legem posse<marginalia>1.</marginalia>
de se obligare submortali, licèt
non semper ita obliget, & ideò
necessarium est declarare, quando ob-
ligatio legis pertingat vsq&#x0301;; ad ill&#x0169; gra-
dum, in quo tam rigorosè obliget. Quā-
tum autem ex cōmuni doctrina Docto-
rum in hac materia colligi potest, tria
capita designari solent ad hāc grauita-
tem obligationis in lege discerne&#x0303;dam,
nimir&#x0169; qualitas, seu quantitas, aut gra-
uitas materiæ, in qua lex præcipit: ver-
ba, quibus lex profertur, sub quibus p&#x0153;
nam in lege additam comprehe&#x0303;dimus:
& intentio præcipientis, de quibus si-
gillatim dicendum est.</P>
<P>  Circa prim&#x0169; certum est, grauitatem<marginalia>2.</marginalia>
materiæ præcepti esse necessariam ad
grauem legis obligationem, ita vt non
sit in potestate legislatoris humani ob-
ligare sub mortali in materia leui, etiā
si maximè id velit, & intendat. Ita do-
cuit Driedo lib. 3. de Libert. Christ. c. 3.<marginalia>Driedo.</marginalia>
ad 5. & hac ratione dixit idem auctor
lib. 2. c. 1. in discursu secundæ proposi-
tionis, Temerariæ mādantium intentiones pro
quibuslibet rebus parui ponderis non obligant
subditos, vt teneantur obedire sub p&#x0153;na crimi-
nis illius, quod ipsi volunt subditos incurrere.
Ide&#x0303; tenet Castro d. lib. 1. de Leg. p&#x0153;n. c.
5. docum. 4. inclinat Cord. in Sum. q. 118<marginalia>Castro.|Corduba.</marginalia>
p. 1. quatenus ait, non esse in potestate
superioris obligare sub mortali, aut ve
niali, sed hoc pe&#x0303;dere ex quātitate mate-
riæ. Et probatur primò, quia primum
fundament&#x0169; huius obligationis est ma-
teriæ capacitas, nec potest legislator
facere vt actus excedat potentiā, id est
obligatio capacitate&#x0303; materiæ. Sec&#x0169;dò,
quia esset iniust&#x0169;, imò stult&#x0169; pręceptum
quoad illam parte&#x0303;. Quid enim magis in<-P>@@

<-P>ordinatum, quā propter rem leue&#x0303; obli-
gare ad p&#x0153;nam æternā? aut (quod per-
inde est) in re leui cōstituere salutis viā,
seu medium ad illā. Tertiò, quia lex na-
turalis, & diuina non obligant sub mor-
tali in materia leui, ergo multò minus
potest id facere lex humana. Quartò,
quia talis lex nō esset in ædificationem,
sed in destructione&#x0303;, & scandal&#x0169;, & occa-
sione&#x0303; ruinæ, & onus imponeret graue, &
importabile; non ergo potest, talem im-
ponere obligatione&#x0303;. Quintò quia alias
possent Principes, aut Prælati pro suo
arbitratu imponere graues obligatio-
nes circa res minimas, quod est absur-
d&#x0169;, & cōtra Christi reprehensione&#x0303;, Alli-
gant onera grauia, & importabilia. Matt. 23.
Sextò, quia si lex ciuilis p&#x0153;nam mortis
imponeret pro leui crimine, iniusta es-
set, & nulla quoad illā parte&#x0303;; ergo mul-
tò magis erit iniusta lex humana, quæ
imponeret reatum p&#x0153;næ æternæ apud
De&#x0169; in materia leui, secundum rectam
æstimatione&#x0303; apud eundem Deum. Vnde
meritò dixit Aug. d. lib. 2. de Bapt. c. 6.
iniquas esse stateras eorum, qui pro ar-
bitrio suo dic&#x0169;t, hoc graue, hoc leue est.
Ex quibus rationib&#xA770; cōstat, hoc esse ve-
rum, siue materia leuis sit totalis mate-
ria legis, siue partialis: nam est eade&#x0303; &#xA753;-
portio, & ratio. Sicut aliàs diximus, vo-
t&#x0169; de re leui non obligare sub mortali,
siuè materia sit totalis, siue partialis. Et
in lege naturali ide&#x0303; reperitur: nam lex
non mentie&#x0303;di per se obligat tātum sub
veniali culpa, & eode&#x0303; modo obligat lex
nō furādi in materia leui, licèt in prio-
ri lege materia leuis & totalis sit; in po-
steriori autem partialis. Solumq&#x0301;; est dif
ferentia, quod in priori lege obligatio
est per se, & ex genere legis: in posterio-
ri autem solum ex accidenti, & in tali
indiuiduo. Idem ergo cum proportio-
ne in lege humana obseruandum est.</P>
<P>  Cōtra hācverò sente&#x0303;tiā referri poss&#x0169;t<marginalia>3.</marginalia>
varij auctores, qui freque&#x0303;ter dicunt, ex
inte&#x0303;tione legislatoris pendere, q&#x0111; præ-
cept&#x0169; obliget sub mortali, & si illa scia-
tur sufficere, quia ex illa pe&#x0303;det legis vis.
Ita senti&#x0169;t Angel. ver. Lex. n. 3. Sylu. verb.<marginalia>Angel.|Syluest.|Armil.|Caiet.|Corduba.</marginalia>
Præcept&#x0169;. q. 3. Armil. verb. Lex. n. 4. & Ca-
iet. verb. Præcepti trāsgreßio, qui addit, in-
ueniri quędā pręcepta humana obligā-
tia sub mortali. Ide&#x0303; se&#x0303;tit Cord. d. q. 188.
p. 2. ratio. 1. 2. & 3. & cōfirmat, t&#x0169; quia in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0310.jpg/>
@@1@<SE310>C. 25. Quæ materia sit neceßar. vt lex hum. obliget sub mort. 303
<duolan 2><-P>religionib&#xA770; ponuntur pręcepta obedie&#x0303;-
tiæ, & sub excōmunicatione de reb&#xA770; mi-
nimis, quæ verè obligant, quia potestas
superioris timenda est, tum exemplo
Dei, qui leue præceptum Adæ imposuit
sub obligatione æterni reatus. Citari<marginalia>Anges.</marginalia>
deniq&#x0301;ue solet Anges. in Moralib. cap. 9.
& 10. in princ. ex quo solum video pos-
se induci, quod in d. c. 10. in princ. cōcl.
5. dicit, superiores posse prohibere di-
lectiones remissas eiusdem obiecti sub
maiori obligatione, quam intensas.</P>
<P>  Sed nihilominus assertio posita veris<marginalia>4.|Resolutio|auctoris.</marginalia>
sima est, & communis, sufficienterq&#x0301;; de-
monstrata. Et fortasse dicti auctores cō
trarium non senserunt: nam Summistæ,
cum dicunt intentionem sufficere, intel
ligendi sunt de intentione rationabili,
& iusta: nam illa erit commensurata ma
teriæ, & ideò, si fuerit de obligatione
sub mortali, supponet materiam capa-
ce&#x0303; talis obligationis. Et ita videtur in-
tellexisse Couarr. in Reg. Peccatum. 2. p.
§. 5. n. 2. in fine, & in cap. Quanuis pactum.<marginalia>Couar.</marginalia>
2. p. §. 2. n. 7. Sic etiam intelligunt com-
muniter Doctores dictum illud legis. 1.
ff. de Constit. Princ. Quod principi placuit
legis habet vigorem, vtiq&#x0301;; de placito ratio-
nabili, & iusto. Addo etiam, voluntatem
legislatoris declaratam grauiter obli-
gandi secum afferre præsumptionem,
& quasi declarationem, quod materia
sit capax talis obligationis, & ideò mo-
raliter, ac regulariter timendam esse,<marginalia>Materi{a}|quæ nudè|spectata le|uis, prout|in aliqua|occasione,|& in ordi-|ne ad tale&#x0303;|finem præ|cipitur pos-|se sæpe esse|grauem.</marginalia>
vt dixit Corduba. Deniq&#x0301;ue addo, sæpè
materiam, quæ nudè spectata leuis ap-
paret, prout in tali occasione, & in or-
dine ad talem fine&#x0303; præcipitur, esse gra-
uem, vt mox explicabimus, & dixi latè
in tom. 5. de Censur. disp 4. sect. 6. n. 1. &
quia sæpe potest latere superioris mo-
tiuum, pro illo præsumitur. Nihilomin&#xA770;
tamen si veritas obstaret præsumptio-
ni, & clarè constaret, materiam non es-
se grauem, nec dignam tali obligatio-
ne, t&#x0169;c nō induceretur obligatio. Neq&#x0301;;
amplius probat exemplum religionum:
nam doctrina data in eis etiam locum
habet de necessitate materiæ grauis,
quanuis in illis, propter altiorem finem
perfectionis, frequentius possit acci-
dere, vt res in specie leuis in tali statu,
& in ordine ad finem ei consentaneum,
grauis meritò censeatur.<marginalia>5.</marginalia>
<P>  Ad exemplum aute&#x0303; de pręcepto Adę<-P>@@

<-P>imposito respondet Corduba suprà, il-
lud præcept&#x0169; obligasse sub mortali ra-
tione status, etiamsi materia esset leuis.
Rationem autem status in hoc ponit,
quod in illo non poterat peccari venia-
liter prius quam mortaliter. Sed hæc ra
tio probabilis non est. Aliàs etiam prę-
cepta naturalia de rebus leuibus obli-
garent sub mortali in illo statu, & ita
verbum otiosum, & me&#x0303;dacium officio-
sum, aut iocos&#x0169; essent ibi peccata mor-
talia, quod incredibile est, quia illa pec
cata sunt venialia, etiamsi plena liber-
tate, & absque passione, vel ignorantia
fiant; cur ergo in illo statu essent mor-
talia? Vel quam circunstantiam adeò
graue&#x0303; adderet ille status? Quanuis enim
ex contemptu possint illa peccata fieri
mortalia, tamen etiam in illo statu pos-
sent fieri sine contemptu, si tamen fieri
possent. Quid enim ibi erat, quod ad cō-
temptum cogeret. Quocirca suppone&#x0303;-
do primum peccatum in illo statu non
potuisse esse veniale, ratio non est red-
denda ex eo, quod omne peccatum in
omni materia quantumuis minima ibi
esset mortale; sed ex diuina prouiden-
tia, quę custodiret hominem in leuibus,
quandiu grauiter non caderet, ne vel
felicem illum statum propter peccat&#x0169;
veniale amitteret, vel in eo deordina-
tionem aliquam, vel p&#x0153;nam sustineret.
Aliter verò responderi potest, licèt le-
gislator humanus non possit obligare
sub mortali in materia leui, Deum ips&#x0169;
posse. Veruntamen cum diuinum præ-
ceptum non possit non esse iustum, fieri
non potest, quin sit materiæ proportio-
natum, ita vt si sub mortali obligat, ca-
dat in materiam capacem talis obliga-
tionis, ac subinde grauem saltem for-
maliter, & vt ordinatur ad finem à Deo
intentum. Aliàs peccatum mortale, &
veniale differrent tantum ex voluntate
diuina, & non ex natura rei, quod fal-
sum est. Dico ergo, pręceptum Adæ im-
positum fuisse de re graui, quia illa ab-
stinentia à cibo vetito imposita fuit in
recognitionem obedientiæ Deo debi-<marginalia>Quare in|obedientia|Adæ fuit|grauis.</marginalia>
tæ, & quasi in tributum humanæ subie-
ctionis ad Deum, & ad reprimendam
hominis elationem, quodammodò sub-
ijciendo illum inferiori creaturę in ob-
sequi&#x0169; Dei, sub quibus rationibus præ-
ceptum illud grauissimum erat.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0311.jpg/>
@@1@<SE311>304 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><P>  Sed quæres, an præcept&#x0169; sub mortali
impositum in re leui, obliget saltem sub<marginalia>6.|Præcept&#x0169;|positum sub|mortali; in|materia le|ui obligare|sub venia-|li.</marginalia>
veniali. Videtur enim nihil omnino ob-
ligare, quia est iniust&#x0169;. Nihilominus ve-
rius videtur obligare quātum materia
est capax, ac subinde sub veniali. Duo
enim sunt in illo pręcepto distingue&#x0303;da,
vnum est talem re&#x0303; pręcipi, aliud est prę-
cipi sub tali obligatione, vel p&#x0153;na: pri-
m&#x0169; (vt supponimus) non est iniust&#x0169;, quia
ponimus materiam præcepti simplici-
ter honestam esse, & in suo gradu iustā,
& capace&#x0303; præcepti: sec&#x0169;dum autem in-
iustum est. At verò non obstante iniusti-
tia, & nullitate, quoad secundum, potest
præceptum valere quoad prim&#x0169;, quod
iustum est; tum quia illud est prius natu
ra (vt sic dicam) & ex se separabile à se-
cundo, t&#x0169; etiā, quia in his, quę huiusmo-
di sunt, vtile per inutile non vitiatur.
Neq&#x0301;; inte&#x0303;tio præcipientis intelligitur<marginalia>Vtile per|inutile non|vitiatur.</marginalia>
esse cōditionata, ita vt nolit præcipere
quod potest, si nō potest obligare quā-
tum appetit, sed potius absolutè inte&#x0303;dit
pręcipere, & vole&#x0303;do obligare plus quā
potest, consequenter etiā vult obligare
quantum potest. Et ita censeo tale prę-
ceptum esse validum quoad obligatio-
nem commensuratam, & proportiona-
tam materiæ eius, quia quoad illam nō
deest intentio præcipientis, & nihil a-
liud est, quod ibi desideretur.</P>
<P>  Secundò dicend&#x0169; est, grauitate&#x0303; ma-<marginalia>7.|Grauitate&#x0303;|materięsuf|ficiente&#x0303; ad|grauem ob|ligationem|colligendā|esse prude&#x0303;-|ti arbitrio,|tā in lege|ciuili, quā|Ecclesiasti-|c{a}.</marginalia>
teriæ sufficiente&#x0303; ad graue&#x0303; legis obliga-
tione&#x0303; prudenti arbitrio iudicandā esse,
nec posse certiore&#x0303; regulam tradi. Hæc
assertio in materia de peccatis tractā-
da est: nam est propria illius loci, eade&#x0303;q&#x0301;;
regula pro lege naturali, & diuina solet
assignari, vt in materia etiā de Voto, &
Iuramento dict&#x0169; est, & dici solet in ma-
teria de Furto, & similibus. Quia re ve-
ra non potest alia specialior cogitari,
quæ vel re&#x0303; declaret, vel certa sit; eadem
aute&#x0303; ratio est de materia legis positiuę,
siue ciuilis, siue etiā Ecclesiastica: nam
quoad hoc eande&#x0303; rationem participāt,
vt constat, & apertè supponunt Caiet. &
Syluest. locis citatis, & alij statim citā-
di. Ad ferend&#x0169; aute&#x0303; hoc prudentiale iu-
dici&#x0169; duo præcipuè in lege consideran-
da sunt, vn&#x0169; est finis legis præsertim &#xA753;-
ximus, ratione cuius materia pręcepta
censetur cōstitui per lege&#x0303; in hac, vel il-
la specie virtutis; aliud ęqualitas, seu &#xA753;-<-P>@@

<-P>portio medij pręcepti in ordine ad tale&#x0303;
fine&#x0303;, & ex his duob&#xA770; prude&#x0303;ti arbitrio spe
ctatis colligenda est materiæ grauitas.</P>
<P>  Itaq&#x0301;; in primis necessari&#x0169; est, vt finis<marginalia>8.|Opus eße|vt finis le-|gis perti-|neat ad vir|tutem ali-|quā ex gra|uiorib&#xA770;, &|inuestiga-|tur quænā|sint illæ.|Anton.|Syluest.</marginalia>
legis pertineat ad virtute&#x0303; aliquam ex
grauioribus. Multiq&#x0301;; indicāt, huiusmodi
virtutes tant&#x0169; esse illas, quę respiciunt
Dei amore&#x0303;, & cult&#x0169;, vel etiā illas, ex qui-
bus pendet moraliter loquendo amici-
tia inter proximos, vel pax, & cōmune
bon&#x0169; reipublicę, vt sunt religio, iustitia
& charitas. Ita sentit Anton. 2. p. tit. 4. c.
2. §. 3. vbi solam illam materiā pręcepti
censet esse graue&#x0303;, quę est necessaria ad
charitate&#x0303;, vel iustitiā, vel diuinā reue-
rentiā. Idem sequitur Syluest. verb. Præ-
cept&#x0169;. q. 3. Parumq&#x0301;; differt regula Caiet.
tom. 1. Opusc. tract. 25. q. 1. dicentis, t&#x0169;c
materiā esse graue&#x0303;, quādo &#xA751;tinet, ac ne-
cessaria est ad charitate&#x0303; Dei, vel &#xA753;ximi.</P>
<P>  Sed hęc nō satis re&#x0303; explicant. Quia si<marginalia>9.</marginalia>
dicti auctores sentiant, solas illas mate
rias, quar&#x0169; honestas formaliter, ac pro-
ximè pertinet ad has virtutes, esse gra-
ues, falsum doce&#x0303;t, aliàs tant&#x0169; præcepta
charitatis Dei, vel proximi, vel religio-
nis, & iustitiæ, vel ad summum tant&#x0169; ea;
quæ formaliter dirigunt ad Deum, vel
proxim&#x0169;, haberent materiam grauem,
& possent obligare ad mortale, conse-
quens est falsum, quia etiā virtutes, quę
non sunt ad alterum, habent materiam
graue&#x0303;, vt est ieiuni&#x0169; in materia tempe-
rantiæ: nam iuxta cōmunem sensum Ec-
clesiæ, pręcept&#x0169; ieiunij sub mortali ob-
ligat, & graue&#x0303; habet materiam. Ide&#x0303; cō-
tingit in materia castitatis, & fortitu-
dinis, vt constat. Si verò illi auctores in-
telligunt, illam materiam esse grauem,
quæ saltem virtute repugnet charitati.
Sic vera est sente&#x0303;tia, quia omne pecca-
tum mortale est contra charitate&#x0303;, salte&#x0303;
virtute, seu vltimate; tamen non dese-
ruit ad declarandum, quando materia
præcepti est grauis: nam hoc est, quod
inquirimus, quando scilicèt materia est
talis, vt eius transgressio repugnet sal-
tem virtute charitati Dei.</P>
<P>  Eandemq&#x0301;; difficultatem habet quod
Caiet. sentit in Sum. verb. Præceptum, d&#x0169;<marginalia>10.</marginalia>
ait, tùnc præceptum obligare sub mor-
tali, quando actus contrarius pręcepto
tollit dispositionem animi virtuosam,
& necessariam ad salutem. Quia destrui-
tur finis, ad quem ordinantur omnes le<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0312.jpg/>
@@1@<SE312>Ca. 26. An & quomodo ex verbis legis colligatur oblig. grauis. 305
<duolan 2><-P>ges. Licèt enim hoc verum sit, tamen re&#x0303;
non declarat: cum enim dispositio vir-
tuosa necessaria ad salutem non sit nisi
charitas, hoc est, quod inquirimus, qua-
lis scilicet materia legis sit necessaria
ad hanc dispositionem conseruandam,<marginalia>Materiam|legis positi|uæ posse es-|se graue&#x0303; in|omnib&#xA770; vir|tutibus prę|sertim prin|cipalib&#xA770;, &|cardinali-|bus.|D. Thom.|Caiet.</marginalia>
vel quādo actus cōtrarius illā destruat.
Dico ergo, materiam legis positiuę pos
se esse grauem in omnibus virtutibus,
præsertim principalibus, & cardinalib&#xA770;
iuxta doctrinam D. Thomæ, & Caiet. 2.
2. q. 104. ar. 2. ad 1. In vnaquaq&#x0301;; aute&#x0303; vir-
tute illam esse graue&#x0303;, cuius omissio, vel
violatio notabilem habet deformitate&#x0303;,
seu turpitudinem in sua specie, & tunc
illa turpitudo virtute repugnat chari-
tati Dei: gradus autem, seu grauitas ta-
lis turpitudinis prudenti arbitrio iudi-
candus est, spectata communi æstima-
tione hominum, & grauior&#x0169; Doctorum,
virorumq&#x0301;; prudenti&#x0169; sensu, & opinione.</P>
<P>  Secundo loco dicimus considerandā<marginalia>11.|Ad iudicā|dum quan-|tum obliget|lex circ{a}|medi&#x0169;, vi|dendum si|mult&#x0169;, vel|parum pro|dest fini à|lege inten-|to.</marginalia>
esse proportionem medij ad finem lege
intentum; oportet enim, vt multum cō-
ferat ad illum: nam si leuiter illum im-
pediat, aut diminuat, quanuis finis in se
grauis sit, læsio eius per tale medium nō
potest grauis reputari. Sicut finis iusti-
tiæ in se grauis est, & necessarius reipu-
blicæ; si tame&#x0303; in re minima lædatur, nec
multum perturbat rempublicam, nec
amicitiam inter homines moraliter dis
soluit, & ideò non constituit materiam
grauem, & è conuerso si defectus in ali-
qua materia grauiter lædit finem inte&#x0303;-
tum à lege, licèt in se aliquid minimum
esse videatur, nihilominus in ratione
medij est quid graue, & ideò vt est ma-
teria talis præcepti, est materia grauis.
Et in hoc sensu dixit Caiet. suprà, inter-
dum de re minima dari pręceptum ob-
ligans ad mortale; intelligit enim de re
minima absolutè spectata, non tamen
respectiuè in ordine ad finem legis. Vt
v. g. ingredi talem dom&#x0169; absolutè quid
leue esse videtur, tamen in ordine ad vi-
tādam occasionem peccati graue quid
est. Et in materia iustitiæ, aliqua absolu-
tè spectata leuis est, quæ respectu talis
personæ pauperis est grauis, quia mul-
tum illa indiget, vel ex carentia eius se-
quitur illi nocumentum graue. Sic er-
go ex proportione materiæ ad finem
legis coniectari facilè poterit grauitas
materiæ, cæteris paribus.</P>@@

<P>  Dices, finis legis non cadit sub lege;
ergo licèt finis non obtineatur; imò im-<marginalia>12.</marginalia>
pediatur, si materia seruetur, non vio-
latur præceptum, vt suprá de naturali-
bus ostensum est, & est eadem, vel maior
ratio de positiuis; ergo ex maiori, vel
minori læsione in ordine ad finem, non
potest cōsiderari grauitas materiæ, vel
præcepti, vel peccati contra tale præ-<marginalia>Finem ex-|trinsec&#x0169; le-|gi & mate|riæ eius nō|cadere sub|lege, secus|de intrinse|co.</marginalia>
ceptum. Respondeo, assumptum esse ve-
rum de fine extrinseco legi, & materiæ
eius. Nos autem hic loquimur de fine
intrinseco, siue ille includatur in ipsa
materia, vt quando propter se, & suam
honestatem præcipitur, vt est in lege ci
uili vendere rem tanti, & non pluris, &
in Ecclesiastica audire Missam, ieiuna-
re, &c. siue proximè respiciatur per prę
ceptum, vt quando materia solum præ-
cipitur, vt medium ad talem finem, vt
quādo prohibetur ingressus in domum
&#xA753;pter vitand&#x0169; scādal&#x0169;, vel quid simile.</P>
<Z>CAPVT XXVI.
An ex verbis legis colligatur obligatio ad mor-
tale, & quæ verba ad hoc sufficiant.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vpposita doctrina capitis præce-<marginalia>1.</marginalia>
dentis, clarum est, nullaverba posse
sufficere ad hunc effectum, nisi sup-
ponatur materia capax; nihilominus ta
men verba ipsa, si ex parte sua sufficie&#x0303;-
ter proponāt talem obligationem, etiā
declarant materiam esse grauem, & illis
standum est, vt dixi, si aliud manifestè
non constet, & ideò inquirimus, an ex
verbis legis possit hoc interd&#x0169; colligi.
Potest autem lex declarare obligatio-
nem suam, aut oratione aliqua comple-
xa, aut verbo simplici præcipiendi, &
de vtroq&#x0301;ue modo breuiter dicemus.</P>
<P>  Circa primum clarum est, posse legis-<marginalia>2.</marginalia>
latores humanos explicare in sua lege
se velle obligare sub reatu p&#x0153;næ æter-
næ, vt fit interdum in Ecclesiasticis legi-
bus, vt infrà videbimus; in ciuilibus au-
te&#x0303; hoc nō est in vsu, quia non spectat ad
temporales principes discernere inter
peccatum mortale, & veniale, vnde ad
s&#x0169;mum solent explicare, se velle obliga-
re quantum possunt, vel interd&#x0169; etiā de-
clarāt Christiani Principes se velle ob-
ligare in conscientia. Hęc tame&#x0303;, & simi-
lia verba generalia sunt, & ex parte sua
non declarant obligatione&#x0303; esse grauem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0313.jpg/>
@@1@<SE313>306 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>absolutè, sed solum quasi sub conditio-
ne, si materia sit capax, ideoq&#x0301;; modus, &
grauitas obligationis ex qualitate ma-
teriæ determinari debet. Solent autem
in legibus humanis addi comminatio-
nes p&#x0153;narum, quæ si spirituales sint, in-
dicare solent modum obligationis le-
gis in conscientia, sed illæ sunt propriæ
Ecclesia sticar&#x0169; legum, de quibus libro
sequenti dicemus. Aliæ sunt tempora-
les, vel corporales p&#x0153;næ, de quibus hic
dicendum est, quia in quibuscunq&#x0301;ue le-
gibus humanis addi possunt, præsertim
verò in ciuilibus.</P>
<P>  Multi ergo censent, huius p&#x0153;næ ad-<marginalia>3.|Proponi-|tur senten-|tia Nauar-|ri, & reij-|citur.</marginalia>
iectionem non solum non esse signum
grauis obligationis legis, verum potius
esse signum, legem non obligare in foro
conscientiæ, sed tantum in foro exter-
no ad talem p&#x0153;nam. Ita sentit Nauarr.
dicto cap. 23. n. 55. cum alijs. Ego verò
cum communi sententia, quam infrà
tractabo, suppono, adiectionem p&#x0153;næ
etiam temporalis, vel corporalis non
esse signum legis purè p&#x0153;nalis, nisi in
ipsamet lege sufficienter explicetur, vel
aliunde satis constet, quia non obstante
transgressione legis in conscientia, &
p&#x0153;na illi respondente apud Deum iustè
legislator humanus adijcit p&#x0153;nam per
homines infligendam. Et ideò si lex ab-
solutè præcipiat, licèt adijciat p&#x0153;nam
temporalem, nihilominus in conscien-
tia obligat.</P>
<P>  Hoc ergo supposito dicend&#x0169; est, gra-<marginalia>4.|Conclusio.</marginalia>
uitatem p&#x0153;næ per se loquendo magn&#x0169;
signum esse grauitatis materiæ, de qua
lex fertur, & grauis obligationis eius.
Ratio est, quia grauis p&#x0153;na non impo-
nitur prudenter nisi pro re graui, præ-
sumitur autem legislator prude&#x0303;ter ad-
ijcere p&#x0153;nam; ergo. Vnde rectè docuit
Scot. in 4. d. 1. q. 6. prope finem, quoties<marginalia>Scot.</marginalia>
lex vetus cōminabatur illis verbis, Pe-
ribit anima illa de populo suo, id est, quoties
pęnam mortis imponebat transgresso-
ribus alicuius legis materiam illius le-
gis fuisse grauem, & de se sufficiente&#x0303; ad
peccatum mortale. Cui consonat Iente&#x0303;
tia Augustini lib. 2. de Bapt. cap. 6. Af-<marginalia>August.</marginalia>
feramus (inquit) diuinam stateram descrip-
turis sanctis, & in illa quid sit grauius appen-
damus. & infrà. Tempore illo, quo Dominus
priora delicta rece&#x0303;tibus p&#x0153;narum exemplis ca-
uenda monstrauit, & idolum fabricatum, atq&#x0301;ue<-P>@@

<-P>adoratum est, & propheticus liber ita regis con-
temptoris incensus, & schisma tentatum: idolo-
latria gladio punita est, exustio libri, bellica cæ-
de, & perigina captiuitate, schisma hiatu terræ,
sepultis auctoribus viuis, & cæteris c&#x0153;lesti igne
consumptis. Quis iam dubitauerit hoc esse scele-
ratius commissum, quod est grauius vindicat&#x0169;.
In statera ergo diuina colligit Augu-
stinus grauitatem delicti ex grauitate
p&#x0153;næ, non tantum vitæ futuræ, sed etiā
præsentis; ergo etiā in statera legis hu-
manæ, quæ debet esse quoad fieri possit
cōformis rationi diuinæ, ex grauitate
pęnæ rectè colligitur grauitas trāsgres
sionis legis, & cōseque&#x0303;ter etiā grauitas
materiæ de se sufficie&#x0303;tis ad mortalem
culpam. Et quāuis non semper grauior
culpa apud De&#x0169; puniatur grauiori p&#x0153;-
na huius vitæ, maximè per iudices hu-
manos, nihilominus, quando lex ciuilis
imponit grauiore&#x0303; pęnā, sign&#x0169; est, mate-
riā talis legis humanæ, & custodiā eius
esse magis necessariā ad fine&#x0303; legis, & po
testatis ciuilis, quàm sit alia materia
aliàs honestior, vel excellentior apud
De&#x0169;, & ita in ordine ad obligatione&#x0303; le-
gis humanę, semper illud est optim&#x0169; sig-
n&#x0169; materiæ satis grauis, & sufficie&#x0303;tis ad
culpā mortalem, quādo aliàs ex tenore
legis constat, non esse purè p&#x0153;nalem; &
ita docent Summistæ verb. Pæna, & Co-
uar. in Reg. Peccatum. 2. p. §. 5. n. 3. in fine,
& Medin. dicta q. 7. de Ieiunio, & Armil.
verb. Præceptum. n. 6. & verb. Lex. n. 4. &
Castro lib. 1. de Leg. p&#x0153;n. c. 5. docum. 4.</P>
<P>  Circa secundum punctum de verbis<marginalia>5.|Dubium &|ratio dubi-|tandi.</marginalia>
simplicibus dubitari potest, an sit ali-
quod simplex verbum præcipiendi, seu
ferendi legem, quo hæc obligatio sub
mortali sufficienter significetur. Et ra-
tio dubitandi sumitur ex Clement. Exi-<marginalia>Clement.|Exiui.|Ca. Exijt.</marginalia>
ui, de Verbor. significat. & cap. Exijt, eod.
tit. in 6. vbi ex hoc, quod lex fertur per
verbum Præcipimus, vel æquiualens, col-
ligitur obligatio legis sub mortali. Vn-
de multi sentiunt verbum præcipiendi,
vel æquiualens sufficere ad obligatio-
nem legis sub mortali culpa. Ita Soto<marginalia>Sotus.|Syluest.|Armil.</marginalia>
lib. 1. de Iustit. q. 6. ar. 4. & idem sentiunt
Syluest. verb. Præceptum. q. 2. Armil. n. 7.
Alijverò licèt hoc admittant in legibus
canonicis propter dicta canonica iura,
non tamen in ciuilibus, quia in iure ci-
uili talis declaratio nō habetur, nec ex
consuetudine constat, sic esse verba illa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0314.jpg/>
@@1@<SE314>Ca. 26. An & quomodo ex verb. leg. colligatur oblig. grauis. 307
<duolan 2><-P>intelligenda. Ita Medin. dicto cap. 7. de<marginalia>Medina.|Castro.|Nauar.</marginalia>
Ieiun. Castro dicto lib. 1. de lege p&#x0153;nali
cap. 5. & idem in re sentit Nauar. dicto
cap. 23. n. 50. nam licet prius absolutè di
cat, verbum pręcipiendi de se non signi
ficare satis pręcept&#x0169; obligans sub mor-
tali, nihilominus subiungit in legibus
canonicis habere hanc vim ex vsu, & ex
dicta Clement. vbi oppositum sentit de
ciuilibus. Alij deniq&#x0301;ue existimant, in
nullis legibus, nec ciuilibus, nec Eccle-
siasticis ex verbo præcipiendi posse col
ligi talem obligationem. Ita Caiet. 2. 2.<marginalia>Caiet.</marginalia>
q. 186. art. 9. circa ad 3. Quin potius ibi
generalius loqui videtur, & negare, ver
bum, Præcipimus, sufficienter indicare le
gem obligantem quocumq&#x0301;ue modo: nā
aliquæ coniecturę, quas adducit, ex vsu
illius vocis in Euangelio, & in regula
Augustini, huc tendere videntur, quate-
nus inde elici potest, simplices ordina-
tiones, directiones, ac regulas sæpe fer-
ri per verb&#x0169; pręcipiendi, & vocari prę-
cepta, sed nihilominus eius mens solum
fuit loqui de præcepto obligāte ad mor
tale: posteà vero quasi per antonoma-
siam hoc solum vocat simpliciter præ-
cept&#x0169;, & ita negat, mendacium simplex
prohiberi præcepto, & similia. Funda-
mentum ergo illius est, quia verbum,
Præcipio, æquè ponitur (adde & cum ea-
dem proprietate) in rebus peccati ve-
nialis, ac mortalis.</P>
<P>  Mihi tamen dicendum videtur, aliud<marginalia>6.|Mens au-|ctoris.</marginalia>
esse inquirere, an lex ex vi alicuius ver-
bi in ea positi absolutè, & simpliciter
obliget sub mortali culpa, semper, ac in
dependenter ab omni alia conditione
legis; aliud vero esse quęrere, an ex par-
te verborum legis sit aliquod verbum
simplex, quod hanc obligationem suffi-
cienter indicet. Loquendo priori modo
vera est sententia Caietani, nullum sci-
licet esse tale simplex verbum, & sufficie&#x0303;
ter probatur fundame&#x0303;to eius. Nāsi ali-
quod esset tale verb&#x0169;, maximè esset ver
bum, Præcipio, sed hoc nō, quia etiam res
leuis per illud verbumproprijssime prę
cipitur, ergo non obstante illo grauitas
vel leuitas obligationis pendet ex ma-
teria, vt ostensum est; ergo. Et cōfirma-
tur à fortiori: nam etiam verba comple
xa ad hoc non sufficiunt, etiam si dica-
tur sub interminatione æternæ p&#x0153;næ,
&c. nisi supponatur capacitas materiæ,<-P>@@

<-P>vt ostensum est; ergo multò minus suffi-
ciet simplex præcipiendi verbum. Quin
potius in hoc potest cōstitui differe&#x0303;tia,
quia quando verba sunt complexa, &
in illis fit illa exaggeratio, vel alia simi-
lis, ex illis sumitur magna &#xA753;batio, quod
materia sit grauis, nisi aliud satis clarè
constet: ex simplici autem verbo pręci-
piendi non sumitur talis prolatio, nec
sufficiens præsumptio, quia de se est in-
differens, & ęquè propriè, ac vniuocè
(vt sic rem explicem) cadit in materiā
grauem, & leuem, quantum est ex vi
verbi.</P>
<P>  At vero si in altero sensu loquamur,<marginalia>7.|De verbo|simplici p&#x0303;-|cipiendi.</marginalia>
dicendum censeo simplex verbum præ-
cipie&#x0303;di, quantum est ex forma legis suf-
ficiens esse ad obligationem sub mor-
tali indicandam, si materia legis sit ca-
pax illius. Et in hoc sensu existimo lo-
qui auctores primę sententiæ. Et pro-
batur, quia eo ipso, quod lex est vera
lex, & non restringitur ad purè p&#x0153;na-
lem, vel alio simili modo, obligat in cō-
scientia, & quantum potest pro capaci-
tate materię; ergo obligat sub mortali,
si materia est capax, sed ex vi verbi præ
cipiendi constituitur pręceptum in ra-
tione veræ legis, quantum est ex parte
formæ seu verborum, quia ex vi illius
satis exprimit Princeps suum imperi&#x0169;,
& voluntatem obligandi, nec extrahi
potest ab hac propria significatione, ni-
si atte&#x0303;ta aliqua consuetudine, & aliqui-
bus circunstantijs, id sufficienter col-
ligatur; ergo ex vi talis verbi absolutè
propositi obligat sub mortali, si mate-
ria est capax. Consequentiæ sunt cla-
rę, & secundum antecedens oste&#x0303;sum est
supra cap. 13. Primum verò antecedens
patet, tum quia obligatio est effectus
quasi naturalis legis; ergo eo ipso quod
lex absolutè constituta est, obligat quā-
tum potest; tum etiam quia lex natura-
lis dictat, esse obedie&#x0303;dum superioribus
præcipientibus; hęc autem lex natura-
lis ex suo genere obligat sub mortali,
& ideo si materia pręcepti humani gra
uis sit, & humanum præceptum absolu-
tè feratur, etiam obligatio illius legis
naturalis est grauis, & ex vi illius etiam
præceptum humanum grauiter, & sub
mortali obligabit. Deniq&#x0301;ue quia aliàs
non habere&#x0303;t leges cìuiles verba, quibus
possent grauem obligationem declara-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0315.jpg/>
@@1@<SE315>308 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>re, & regulariter illā non satis declara-
re&#x0303;t, quia non declarant expresse, se prę-
cipere sub mortali, vel sub intermina-
tione, &c. nec hoc ad eas pertinet, vt di
xi: consequens autem est absurdum, vt
constat.</P>
<P>  Vnde colligo, immerito secundam<marginalia>8.|1. Corrol.</marginalia>
sententiam distinguere in hoc inter le-
ges ciuiles, & canonicas, quia discursus
factus etiam in legibus ciuilibus proce-
dit: nam de illis ostensum est, verbum
pręcipiendi absolute prolatum esse suf-
ficiens ad constitue&#x0303;dam formam legis.
Item de eisdem ostensum est, obligare in
conscientia quantum ad id, quod abso-
lutè præcipiunt. Deniq&#x0301;ue de eisdem e-
tiam verum est. quod obligant quasi na-
turaliter, & quantum possunt iuxta ca-
pacitatem materię; ergo in eis verbum
præcipiendi absolutè positum de se in-
dicat obligationem sub mortali, si ma-
teria est capax illius. Secundò infero<marginalia>2. Corrol.</marginalia>
idem dicendum esse de verbis prohibe&#x0303;.
di, seruata proportione, & de omnibus
ęquiualentibus iuxta doctrinam suprà
datam de forma legis humanæ, seu ciui-
lis, quę hìc applic anda est. Nam primó,
& pręcipué spectandum est, quæ verba
constituant legem in esse legis, nam illa-
met cōstituunt illam in ratione pręcep-
ti habentis vim obligandi in conscien-
tia, & consequenter ex parte verborum
talis legis, si absoluta sint, & non limite&#x0303;-
tur, obligabit talis lex quantum potest
iuxta materię capacitate&#x0303;, & conseque&#x0303;-
ter etiam sub mortali, si materia sit ca-<marginalia>3. Corrol.</marginalia>
pax. Tertiò infertur, quomodo intelli-
genda sint dicta iura in Clement. Exiuit;
& cap. Exijt, cum dicunt verba pręcep-
tiua in regula Sancti Francisci indicare
obligationem sub mortali; intelligunt
enim hoc quantum est ex se, seu supposi-
ta materię capacitate, quam ibi Ponti-
fices supponere visi sunt. Et ita regula,
qua ibi vtuntur Pōtifices, generalis est
ad alias leges non tantum canonicas,
sed etiam ciuiles: non enim vtuntur illa
regula propter speciale&#x0303; rationem, quæ
in regula Sancti Francisci inueniatur,
nec propter aliquam, quę reperiatur in
legibus Ecclesiasticis, sed propter pro-
prietatem verborum pręcipiendi. Neq&#x0301;;
enim illa decreta constitutiua sunt no-
ui iuris, sed declaratiua talis regulæ ex
iure antiquo, naturali potiùs, quam po-<-P>@@

<-P>sitiuo canonico. Nunquam enim Ponti-
fices addiderunt specialem vim verbis
illis pro legibus canonicis, sed ex pri-
mæua, & propria significatione talium
verborum, & ex communi vsu illam sup
ponunt.</P>
<Z>CAPVT XXVII.
Vtrum obligatio legis humanæ quoad gra-
uitatem eius ex intentione legislatoris
pendeat?</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vpponimus intentionem obligan-<marginalia>1.</marginalia>
di esse de ratione legis, vt supra o-
stensum est; inquirimus aute&#x0303;, an gra
uitas obligationis, quoad mortale, aut
veniale etiam pendeat ex legislatoris
intentione. Deinde vt intelligatur pun-
ct&#x0169; quæstionis, supponimus varijs mo-
dis posse legislatorem se habere infe-
renda lege, primò vt simpliciter inten-
dat legem ferre circa talem materiam,
& non amplius. Secundo vt definite ve-
lit ferre legem, & per illam in conscien-
tia obligare, non determinando quan-
titatem obligationis. Tertio vt velit
ferre legem merè p&#x0153;nalem, & non obli-
gantem in conscientia. Quartò vt velit
de finitè obligare sub peccato mortali,
& non tantum sub veniali, & è cōtrario
vt velit tantum sub veniali, & nullo mo-
do sub mortali, & de hoc vltimo me&#x0303;bro
tantum est aliqua controuersia, cætera
enim clara sunt ex dictis. Nam in primo
modo sine dubio lex obligat in consci-
entia, quia vera lex natura sua habet
hunc effectum, si non excludatur; vnde
eo ipso, quod intentio fertur ad veram
legem, & hìc effectus nō excluditur, est
sufficienter intentus, & efficitur per le-
gem. Neq&#x0301;ue est semper necessaria for-
malis intentio obligandi in conscie&#x0303;tia,
vel sub mortali; imò vero hoc vix venit
in mentem legislatoris ciuilis, & maxi-
me in infidelibus, de quibus est eadem
ratio. Item idem est in voto, & promis-
sione, quia si fiant, statim obligant in cō
scientia, licet promittens nihil de con-
scientia cogitauerit; idem ergo est in le
ge, neq&#x0301;ue est vlla ratio, cur expressior
intentio necessaria sit.</P>
<P>  Et idem cum proportione est dicen-<marginalia>2.</marginalia>
dum in secundo modo intentionis: nam
ibi etiam est implicitè intenta grauitas
obligationis, & nō impeditur, vel aliter<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0316.jpg/>
@@1@<SE316>Ca. 27. An grauitas obligationis sume&#x0303;da sit exinte&#x0303;t. legislat. 309
<duolan 2><-P>excluditur efficacia illius intentionis,
ergo satis est. Et ideo supra notauimus
quod si materia sit capax, & lex feratur
absoluto verbo præcipiendi, & cum si-
mili confusa inte&#x0303;tione, obligatio est ad
mortale, argumento Clement. Exiuit,<marginalia>Clement.|Exiuit.|Soto.</marginalia>
quod etiam tradit Soto libr. 1. de Iustit.
q 6. art. 4. versus finem, quia si legislator
vult obligare, & non determinat mod&#x0169;,
ex materia determinatur, quia in re nō
potest fieri sine aliqua determinatione,
& hæc nō potest aliunde sumi; tunc ergo
talis intentio sufficit, quia materiæ ac-
commodatur, ac per illam determina-
tur.</P>
<P>  Prætereà idem dicendum est c&#x0169; pro-<marginalia>3.</marginalia>
portione in tertio modo, quando inten-
tio legislatoris expresse est de ferenda
lege purè p&#x0153;nali: nam (vt suprà dixi) il-
la intentio mutationem facit in mate-
ria legis, quæ mutatio est in potestate
legislatoris: nam potest hanc, vel illam
materiam, aut determinatè, aut disiun-
ctim, aut absolutè aut sub cōditione prę
cipere, licet non possit à tota materia
omnem obligationem in conscie&#x0303;tia ex-
cludere, si veram legem ferre vult. Quā-
do ergo dicitur intendere non obligare
in conscientia, sed ad puram p&#x0153;nam,
hoc intelligitur respectu actus imme-
diatè præcepti, vel prohibiti: tamen eo
ipso talis actus non est adæquata mate-
ria illius legis, sed vel hoc disiunctum,
aut facere tale opus, aut sustinere, vel
exequi talem p&#x0153;nam, vel (& in ide&#x0303; red-
dit) est lex conditionata soluendi talem
p&#x0153;nam, si hoc fiat, & tunc à toto disiun-
cto non excluditur obligatio in consci-
entia. Imò eo ipso quod legislator vult
veram legem ferre, & non vult determi-
nare obligationem in conscie&#x0303;tia ad ta-
lem actum, vult obligare in conscientia
ad disiunctum, de quo adæquate fert le-
ge&#x0303;, & tunc grauitas obligationis sic im-
positæ, & modus eius ex materia deter-
mināda est, iuxta proximè dicta de qua-
cunq&#x0301;ue alia lege indefinitè lata cum so-
la intentione ferendi legem. In quartò
etiam modo res erit clara, si intentio le
gislatoris sit cōformis cōditioni mate-
riæ, id est, si materia sit grauis, & ipse ve
lit grauiter, & sub mortali obligare; vel
si materia sit parui momenti, & ipse ve-
lit tantum sub veniali obligare: tunc
enim nihil est, quod impedit effectum,<-P>@@

<-P>vt constat. Item si indefinitè velit legis-
lator obligare, determinatur obligatio
ex materia, & ipse censetur velle obli-
gare iuxta materiæ conditionem; ergo
à fortiori, quando intentio est determi-
nata, & conformis capacitati materiæ
habebit effectum. Difficultas ergo su-
perest, quando est difformitas inter in-
tentionem, & materiam, quę difformi-
tas potest esse duplex, vna per excessum
quia intendit obligare sub mortali in
materia leui, & de hac iam dictum est,
non posse habere effectum adęquatum
intentioni, quia excedit potestatem a-
gentis, & tunc intentio operatur, quod
potest, non quod vult. Alia ergo dispro-
portio est per defectum, quia legislator
intendit obligare sub veniali tantum in
materia graui. Et de hoc tantum pun-
cto dicendum superest, an possit legisla-
tor in materia capaci obligationis sub
mortali, temperare obligationem per
intentionem suam, qua vult tantum ob-
ligare sub veniali.</P>
<P>  In quo puncto sunt opiniones cōtra-<marginalia>4.|Se&#x0303;tentia as|serens non|esse in pote|statelegisla|toris in ma|teria graui|nō obligare|grauiter.|Vasquez.|Dried.</marginalia>
riæ. Prima negat, esse hoc in potestate
legislatoris, sed necessario obligare
sub mortali ferendo legem in tali mate
ria. Ita tenet Va squez 1. 2. disput. 158.
cap. 4. num. 32. & sequentibus. & tribuit
Driedoni dicto libro tertio, de Libert.
Christian. capite 3. ad 5. ex quo refert
hæc verba. Pr&#x0153;cipientis intentio non facit
præceptum habere maiorem, vel minorem ob-
ligandi efficaciam, sed necessitas, dignitas, vel
vtilitas eorum, quæ præcipiuntur: Sed in ori-
ginali quo vtor est dictio exclusiua, quæ
potest sensum mutare, sic enim ait. Sola
præcipientis intentio non facit, &c. Sed & neces
sitas, &c. Vnde sensus esse potest, non pe&#x0303;-
dere quātitate&#x0303; obligationis legis ex so-
la inte&#x0303;tione legislatoris, sed etiā ex ali-
js principijs & ita nō fauet dictę, se&#x0303;te&#x0303;tię
sed solum confirmat ea, quæ supra dicta
sunt: Nihilominus si sensus sit, quod so-
la intentio præcipientis non sufficit, vt
præceptum habeat minorem obligandi
efficaciam, quam materia postulet: sic
fauebit dictę sententiæ; Eandem sente&#x0303;-<marginalia>Salmeron.</marginalia>
tiam expresse tenet Salmeron, tomo 4.
Euangel. p. 3. tract. 12. §. Differt autem.</P>
<P>  Prima ratio huius sententię est, quia<marginalia>5.</marginalia>
licet ferre, vel non ferre legem pendeat
ex voluntate præcipientis, tamen sup-
posito pręcepto vis ipsa obligandi ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0317.jpg/>
@@1@<SE317>310 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>iure naturæ nascitur, quia ius naturæ
dictat parendum esse superioribus prę-
cipientibus, sed ius naturę in materia
graui grauiter obligat; ergo non potest
illa obligatio minui per intentione&#x0303; prę
cipientis. Secundò, quia superior non
potest rem leuem ita præcipere, vt sub
mortali obliget, etiam si velit, ergo nec
rem grauem sub veniali. Probatur con-
sequentia, quia sicut est stulta voluntas
legislatoris in priori casu, ita in poste-
riori: tam stult&#x0169; enim est velle, vt trās-
gressio pręcepti de re magni momenti
leuis sit, sicut quòd de re leui transgres-
sio sit grauis, sed in vno casu non habet
effectum illa voluntas, quia stulta est; er
go nec in altero. Tertiò, differentia ve-
nialis, & mortalis peccati ex natura re-
rum oritur, non ex voluntate alicuius
legislatoris; ergo non pendet ex volun-
tate legislatoris, quod transgressio le-
gis sit venialis, si materia ipsa ad mor-
talem sufficit. Quartò, obligatio præ-
cepti non est essentia præcepti, sed effe-
ctus eius: ergo posita lege necessario ha
bet effectum obligationis proportio-
natum materię, neq&#x0301;ue in eo pendet àvo
luntate superioris. Antecedens patet,
quia præceptum consistit in intimatio-
ne voluntatis superioris, quæ est distin-
cta ab obligatione, & prior illa. Conse-
quentia verò probatur, quia stante ea-
dem materia pręcepti cum eisdem cir-
cunstantijs, & eodem fine rei præceptę
non potest præceptum nō esse idem; er-
go non potest nō inducere eandem ob-
ligationem, quia non libere, sed natura-
liter illam inducit.</P>
<P>  Secunda sententia est, posse legislato-<marginalia>6.</marginalia>
rem, si velit in materia graui, & capaci
obligationis sub mortali, ferre legem,
quæ tantum sub veniali obliget, solum
quia non intendit, nec vult amplius ob-
ligare, atq&#x0301;ue ita obligatione&#x0303; legis posi-
tiuę esse sub mortali, pe&#x0303;dere ab inte&#x0303;tio-
ne legislatoris, vt à causa necessaria, li-
cet sola non sufficiat. Hanc sententiam<marginalia>Castro.</marginalia>
docet expressè, & latè Castro dicto lib.
1. capit. 5. Docum. 4. Eandem tenet, vel
potius supponit Nauarr. in Manuali ca.<marginalia>Nauar.</marginalia>
23. num. 48. 49. & sequentibus. Idem sen
tit Medin. tract. de Ieiun. q. 7. §. Superest,<marginalia>Medina.|Caiet.</marginalia>
& in eodem sensu videtur loqui Caiet.
in Sum. Verb. Præcepti transgressio. Ac de-
niq&#x0301;ue hic videtur esse communis se&#x0303;sus<-P>@@

<-P>Doctorum in hac materia: omnes enim
cum de hac obligatione tractāt, prim&#x0169;
omnium requirunt intentionem legis-
latoris: nam sine illa esse non potest, li-
cet sola illa non sufficiat, quod etiam
intendit Driedo loco citato. Et hæc se&#x0303;-
tentia mihi videtur vera, quam sequen-
tibus assertionibus declarabo.</P>
<P>  Dico primò. Quamtumuis materia<marginalia>7.|Mens au-|ctoris.</marginalia>
legis grauis sit, si legislator sufficienter
declaret, se nolle obligare sub mortali,
talis lex non obligat sub mortali. Pro-
batur primò, quia hæc obligatio est effe
ctus moralis ab homine faciendus, qui
non potest fieri sine consensu volunta-
tìs humanæ, sed ibi non adest consensus
voluntatis superioris, quia ipse potius
vult non obligare ad mortale, vt suppo-
nitur; ergo non inducitur talis obliga-
tio. Probatur consequentia, quia ibi nō
interuenit alia voluntas humana, quæ
possit illam obligationem inducere, &
voluntas superioris, licet possit, non
vult, & non operatur quod nō vult, quia
actus agentium non transcendunt inte&#x0303;-
tionem eorum, vt sumitur ex l. Siquis nec
causam, & l. Non omnis, ff. Si cert. petat. Di-
citur fortè, voluntatem ferendi legem
sufficere: nam illa posita ius naturale
cogit, vt obligatio legis grauis sit. Sed
contra: nam illa voluntas ferendi legem
non est absoluta, sed limitata, & quasi
sub hac conditione imponendi obliga-
tionem sub mortali; ergo vt ex illa vo-
luntate lex imponatur oportet, vt con-
ditio impleatur; tum quia impossibile
est voluntatem conditionatam habere
effectum non impleta conditione, cum
nihil ponat in esse, tum etiam quia alias
illa voluntas inuolueret repugnantiam
in obiecto, & consequenter esset de re
impossibili, & eo ipso non posset habe-
re effectum. Vnde argume&#x0303;tor secundo,
quia vel est possibile, in tali materia da
ri legem humanam, & non o bligantem
sub mortali, vel est impossibilis ta-
lis lex: si est possibilis, in eo casu fiet,
quia hæc est voluntas ferentis illam; si
vero est impossibilis, eo ipso ex vi talis
modi ferendi legem, talisq&#x0301;ue vol&#x0169;tatis
nulla lex valida constituetur; ergo talis
lex non obligabit ad mortale, quod n&#x0169;c
intendimus. Probatur hæc vltima con-
sequentia, quia legislator talem legem
vult facere, & non aliam; si ergo illa est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0318.jpg/>
@@1@<SE318>Ca. 27. An grauitas obligationis sume&#x0303;da sit exinte&#x0303;t. legislat. 311
<duolan 2><-P>impossibilis, vult legem impossibilem,
& consequenter nihil facit. Confirma-
tur àsimili, nā si vellet ferre lege&#x0303; circa
materiā graue&#x0303;, aut leuem, & quod nullo
modo obligaret, nec ad culpam morta-
lem, neq&#x0301;; advenle&#x0303; neq&#x0301;; ad p&#x0153;nam, pro-
fecto non ferret legem, sed consilium,
aut simplicem ordinatione&#x0303;, & censere-
tur errare in nomine legis, quia si ille
non ignorat naturam legis; non potest
simul velle contraria, & si ignorat natu-
ram legis, eo ipso non facit legem, quia
habet repugnantem voluntatem, cōtra
quam non potest præualere voluntas
ex ignorantia procedens; ergo idem c&#x0169;
proportione erit in præsenti.</P>
<P>  Harum autem rationum efficacia<marginalia>8.|Pōderātur|rationes op|positæ sen-|tentiæ, &|respōdetur|illis.</marginalia>
ostendetur melius discurrendo per ra-
tiones in contrarium factas. Circa pri-
mam enim considerandum est, quod li-
cet obligatio legis humanæ radicaliter
oriatur ex lege naturali; nihilominus
immediatè est à voluntate humana le-
gislatoris; vnde tunc obligat lex naturæ
ad parend&#x0169; superiori pręcipienti, quā-
do supponitur homo sufficienter, & va-
lide pręcipere. At in præsenti superior
aut non valide præcipit, quia vult re-
pugnantia, & incompossibilia, vel non
pręcipit sufficienter, ad obligandum ad
mortale, quia non præcipit nisi media
sua voluntate, & ipse non vult tali mo-
do pręcipere, quia non vult tali modo
obligare. Vnde conuertitur argumen-
tum, quia obligatio legis humanæ radi-
catur in illo principio naturali, obedi-
endum esse superioribus, sed hic supe-
rior non vult obligare ad mortale; ergo
nec ius naturale obligat ad mortale,
quia in pręsenti non operatur, nisi me-
diante voluntate superioris, & quasi dā-
do illi efficaciam; non dat autem effica-
ciam contra ipsam, sed vt ipsa implea-
tur in his, quę vult.</P>
<P>  Ad secundum negatur consequentia:
est enim longe diuersa ratio inter vol&#x0169;-<marginalia>9.</marginalia>
tatem pręcipiendi rem leuem sub mor-
tali, vel grauem sub veniali. Quia prior
voluntas est ad imponendam obligatio-
nem, & ideo cum obligatio sit iniusta, &
excedens potestatem humanam non ha
bet efficaciam: posterior autem volun-
tas ad minuendam, vel potius non im-
ponendam talem obligationem, scilicet
sub mortali (quoad hāc enim parte&#x0303; n&#x0169;c<-P>@@

<-P>illam consideramus) ad hoc autem non
est necesse, vt aliquid efficiat, sed satis
est, vt non efficiat; non efficit autem eo
ipso, quod non vult, vnde si non vult ob-
ligare ad mortale, planè non obligat.
Neque refert, quod talis voluntas stulta
sit (hoc enim permisso, & non concesso,
vt infra dicam) non est eode&#x0303; modo stul-
ta, quo prior: nam prior est stulta, & in-
iusta; posterior aute&#x0303; non est iniusta, esto
sit imprudens; prior enim est ad impo-
nendum grauamen vltra potestatem,
posterior solum ad non imponendum
totum grauamen, quod posset, in quo
non facit superior iniuriā subdito, esto
aliàs malè gubernet. Vnde hìc etiam
retorquetur argumentum: nam vt vo-
luntas non imponendi onus de facto il-
lud non imponat, satis est, quod de fa-
cto habeatur: estquè impertinens, quod
prude&#x0303;ter, aut stultè habeatur. Vt si Rex
ferat lege&#x0303; sine causa iusta, nihil facit; si
verò auferat legem iustam sine causa
iusta factum tenet, licet male faciat,
quia plus ad ponendum quam ad non
imponendum, vel non conseruandum
onus requiritur. Sic ergo in pręsenti.</P>
<P>  Ad tertium de differentia venialis, &<marginalia>10.</marginalia>
mortalis peccati, dato antecedente in
bono sensu, negatur consequentia. Nam
in his, quę non sunt per se mala, sed tan-
tum, quia prohibita, licet ratio pecca-
ti mortalis, aut venialis, nonpe&#x0303;deat im-
mediaté ex voluntate hominis, necessa-
rio pendet remotè, in quantum à vol&#x0169;-
tate hominis pendet ponere, vel non po
nere pręceptum prohibens, & ponere
tale, vel tale præceptum. Non est ergo
satis, quod materia sit grauis, quando
tota illa de se, & non prohibita, esset in-
differens: oportet ergo, vt prohibeatur
simpliciter, & adęquate (vt sic dicam)
secundum totam capacitatem suam, &
posita tali prohibitione, iam non pen-
debit ex voluntate hominis, quod pec-
catum sit mortale, vel veniale, sed ex na
tura obiecti sic propositi id sequitur, &
ita in superioribus diximus occidere,
quando materia est capax obligationis
sub mortali, & legislator nō limitat mo
dum præcipiendi, sed simpliciter vult
pręcipere. At verò in nostro casu non
supponitur prohibitio sufficiens, vt ma
teria illa sit mala, quia prohibita, in gra
du peccati mortalis, quia non sic prohi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0319.jpg/>
@@1@<SE319>312 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>betur; ergo ex hypothesi talis præ-
cepti impossibile est, actum illi contra-
rium esse peccatum mortale. Nam vel
est tale per se, & hoc non, vt supponitur,
vel est tale, quia &#xA753;hibit&#x0169;, & hoc etiā nō,
quia nō est ita simpliciter prohibitum.</P>
<P>  Ad quart&#x0169; respōdeo, obligatione&#x0303;qua-
si passiuā, quę in subdito moraliter cōsi<marginalia>11.</marginalia>
deratur, nō esse esse&#x0303;tiā legis, sed effect&#x0169;
quāuis si cōsidere{t$} vt effect&#xA770; causæ effi-
cientis, sed formalis, possit non imme-
rito intrinsecus, & essentialis reputari.
Omissa tamen obligatione, passiua,
de actiua obligatione, quæ potius est,
quasi actiuitas obligationis possiuæ, di-
co, hanc esse de essentia legis, & insepa-
rabile&#x0303; ab illa, quia lex essentialiter est
vincul&#x0169; obligationis inductiuum. Neq&#x0301;;
contra hoc obstat, quod lex sit prior
obligatione passiua, & quod consistat
in intimatione voluntatis legislatoris:
nam potius hìnc sequitur, talem esse le-
gem qualis est voluntas, quę per illam
intimatur, quia illa voluntas est quasi
anima eius, & ab illa quasi formaliter
habet vim obligandi; sed in nostro casu
illa lex non intimat voluntatem obligā-
di sub mortali; ergo nec ipsa potest sub
mortali obligare: nam intimatio vt sic
tantum est in genere signi, quod solum
habet efficaciam ratione signati. Vnde
ad primam consequentiam, quod posi-
ta lege ex ea naturaliter nascitur obli-
gatio proportionata materię, respon-
deo distinguendo consequens: nam po-
sita lege adęquata materię, verum est:
in nostro autem casu non ponitur lex
adæquata materiæ, vt supponimus. Vn-
de posita huiusmodi lege inadæquata
materiæ falsum est illud consequens.
Quapropter si consequens illud vniuer-
se intelligatur de quacunq&#x0301;ue lege, nega-
tur consequentia, quia vel inuoluit re-
pugnantiam, vel supponit probandum,
nimir&#x0169;, quod lex necessariò sit adęqua-
ta, etiam contra voluntatem ferentis
illam. Hoc enim hactenus probatum nō
est, neq&#x0301;ue etiam est ostensum, quod cir-
ca eandem materiam, cum eisdem cir-
cunstantijs, non possint esse diuersæ le-
ges magis, vel minus prohibentes iuxta
intentionem pręcipientis. Et quamuis
id gratis daretur, adhuc non probare-
tur inde in eo casu ferri legem obligan-
tem sub mortali, sed potius nullam le-<-P>@@

<-P>gem ferri, quia legislator nec vult ferre
quam potest, nec potest quam vult.</P>
<P>  Vnde ad maiorem rei explicationem<marginalia>12.|2. cōclusio.</marginalia>
dico secundo. Quamuis in eo casu lex
non possit obligare ad mortale, vt oste&#x0303;-
sum est; nihilominus nō est omnino nul-
la, potestq&#x0301;ue obligare ad veniale iuxta
voluntatem legislatoris, quæ non sem-
per irrationabilis est. Hanc assertione&#x0303;
intendunt auctores citati, probaturq&#x0301;:
prior pars ex vsu religionum, in quibus
plures sunt constitutiones cadentes in
materias de se sufficientes ad obligan-
dum sub mortali, si rigorosa præcepta
de illis imponerentur, vt sunt v. g. con-
stitutio audiendi Missam quotidiè, vel
jeiunandi tali die, &c. Et nihilominus
quia in ipsismet declaratur non esse in-
tentionem religionis obligare ad mor-
tale, non ita obligant, sub quacunq&#x0301;; for-
ma verborum ferantur. Et nihil repug-
nat obligare ad veniale, si hoc etiam in
ipsis constitutionibus declaretur, sicut
potest, nulla enim afferri potest repug-
nantia supposi ta priori negatione. Et
fortasse in aliquibus religionibus ita
obligat, vt sentit D. Thomas 2. 2. q. 186.<marginalia>D. Thomas</marginalia>
articul. 9. ad 1. Addo, quòd vbi neutro
modo obligant, vtrumq&#x0301;ue exprimitur
in ipsis constitutionibus, vt de sua reli-
gione retulit D. Thomas citato loco, &
in nostræ Societatis constitutionibus
idem habetur. In hoc autem ipso modo
declarationis satis significatur, potuisse
tales constitutiones in illis eisdem legi-
bus obligare sub veniali, & nō sub mor-
tali: ideo enim vtrunq&#x0301;ue exprimitur, ne
solo mortali excluso, censeantur obliga
re sub veniali. Atq&#x0301;ue hinc sumitur ar-
gum entum aliud ex lege purè p&#x0153;nali,
quo vtuntur Nauarr. & alij: nam lex<marginalia>Nauarr.</marginalia>
ex intentione legislatoris potest non
obligare ad culpam, sed tantum ad
p&#x0153;nam, etiam in materia de se gra-
ui, & sufficiente ad obligationem sub
mortali, vt ex eisdem constitutionibus
Prædicatorum constat, & in sequenti-
bus generaliter disputabitur; ergo per
eadem inte&#x0303;tionem legislatoris fieri po-
terit, vt lex obliget sub veniali, etiam si
materia capax esset maioris obligatio-
nis. Responderi potest, legem p&#x0153;nalem
tandem resolui in aliquam obligatio-
nem conscientiæ. Sed contra; nam esto
hoc verum sit, potest resolui in solam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0320.jpg/>
@@1@<SE320>Ca. 27. An grauitas obligationis sume&#x0303;da sit exinte&#x0303;t. legislat. 313
<duolan 2><-P>obligatione&#x0303; sub veniali, vt si p&#x0153;na esset
leuis, quam omittere non essetmortale:
tunc enim quasi mediate res grauis prę
cipitur sub culpa veniali, incurre&#x0303;da ni-
si talis p&#x0153;na impleatur; ergo etiam
immediatè, & simpliciter posset sic prę-
cipi.</P>
<P>  Apriori vero probari hoc potest pri
mó, quia talis lex non est iniusta, neq&#x0301;ue<marginalia>13.</marginalia>
illicita ex parte materiæ: nam præci-
pit rem honestam, neq&#x0301;; excedit potesta-
tem ferentis legem, sed potius est quasi
inadęquatus actus eius; cur ergo erit
nulla? Vnde parum refert, quod sit in-
discreta, quia imprudentia in lege fere&#x0303;-
da, non facit illam nullam, nisi reddat
illam turpem in honestam, aut iniustam
vltra potestatem ferentis illam. Nec<marginalia>Materiaca|pax ohliga-|tionis ma-|ioris, est e-|tiā minoris</marginalia>
etiam, est cur talis lex reputetur impos
sibilis, quia si materia est capax obliga-
tionis maioris, cur non erit mìnoris?
quandoquidem vtraq&#x0301;ue est quasi extrin
secus adueniens illi per liberam volun-
tat em imperantis, sicut in censuris v.
g. Licet pro contumacia in furto gra-
ui possit rationabiliter imponi excom
municatio maior; nihilomin&#xA770; si feratur
excommunicatio cum intentione non
inferendi maiorem, non inferetur mai-
or; inferetur autem minor, si Prælatus
eam intendat, etiam si forte negligen-
ter, & imprudenter faciat, non ferendo
maiorem; ita ergo in proposito præcep-
tum quasi recipit maius, & minus ex
parte voluntatis legislatoris volentis
grauiter, aut leuiter obligare. Quę di-
ci etiam possunt præceptum simplici-
ter, & secundum quid, sicut D. Thomas,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
dixit peccatum veniale non esse contra
præceptum simpliciter, sed secundum<marginalia>Caiet.</marginalia>
quid, & innuit sæpe Caietan. 2. 2. quęst.
104. articulo secundo, quęstione 186.
artic. 9. tom. 1. Opusc. tract. 25. quęstion-
1. Sic ergo, licet materia sit capax præ-
cepti simpliciter, potest legislator pro
sua libertate velle imponere pręcept&#x0169;
secundum quid, & non simpliciter, & si-
cut illa voluntas efficax est quoad ob-
iectum negatiuum sicut est ostensum,
ita etiam quoad affirmatiuum, quia nul
la est repugnantia, nec rationes prioris
sententię illam ostendunt, vt ex dictis
patet. Et confirmatur: nam per se se vi-
detur satis credibìle, quod sicut Eccle-
sia præcipit jeiunium, vel Missam sub<-P>@@

<-P>mortali, potuit etiam præcipere sub
solo veniali, si expedire iudicaret. Quia
jeiunare, & audire Missam de se est
opus honestum, & graue, & nihilomi-
nus non est sub necessitate salutis an-
te præceptum, sed voluntas Prælati
imponit necessitatem; ergo potest non
omnem necessitatem imponere, cuius
opus est capax, sed minorem, ita vt
non simpliciter ad salutem, sed ad ca-
uendam omnem culpam, etiam leuem
sit necessarium, siue ponendo solum
præceptum obedientię in eo gradu, si-
ue intra latitudinem religionis, vel tem
perantię faciendo talem determinatio-
nem, siue circunstantiam temporis sub
leui obligatione imponendo, vtendo il-
lo medio ad finem talis virtutis, non vt
graui, ac necessario, sed vt leui dispo-
sitione ad grauiora pręcepta, iuxta do-
ctrinam D. Thomę, dicta quęstion. 180.
art. 7. & 9.</P>
<P>  Addidi tandem, talem voluntatem,<marginalia>14.</marginalia>
talemq&#x0301;ue præcipiendi modum, non se&#x0303;-
per esse irrationabilem, aut habere ma-
litiam aliquam. Id enim etiam per-
suadet consuetudo religionum, & ra-
tio, quia in tali modo præcipiendi, nul-
la intrinseca indecentia ostendi potest,
nec transgressio alicuius obligationis,
quia superior non tenetur præcipere
semper quantum potest, neq&#x0301;ue etiam
tenetur abstinere a præcipiendo leuio-
ri modo, quando non vult toto rigore
præcipere. Vbi enim est talis prohibi-
tio, aut in quo fundari potest? Alio-
qui verò potest habere finem, & causam
rationabilem ad non pręcipiendum c&#x0169;
rigore, neq&#x0301;ue omittendum omnino præ
ceptum, quia imponere aliquam mo-
deratam obligationem, sine periculo
grauis lapsus, potest esse vtile ad spiri-
tualem directionem subditi. Nihil er-
go obstat, quin modus hic præcipiendi,
etiam in materia graui possit esse vali-
dus, & prudens. Confirmatur, quia ea-
dem materiæ grauis prudenter potest
esse aliquando sub consilio, vel simplici
ordinatione ad nihil obligantis, ali-
quando sub lege tantum p&#x0153;nali, aliquā-
do sub graui præcepto obligante quā-
tum potest sub mortali; cur ergo esse e-
tiam non poterit sub leui obligatione,
quæ timoratam cōscientiam pungat, &
in discrimen grauis lapsus nō adducat?<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0321.jpg/>
@@1@<SE321>314 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>Neq&#x0301;ue contra hoc video rationem vr-
gentem. Solet autem fieri argumen-
tum, & comparatio sumpta ex obliga-
tione voti, & Iuramenti. Sed de his in
libris de Religione tract. sexto, dictum
est.</P>
<Z>CAPVT XXVIII.
Vtrum lex humana, & ciuilis obliget sub mor-
tali, vt ex contemptu non violetur etiam
in minimis.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vāuis hæc quęstio tractari pos-
sit, non solum de lege humana,<marginalia>1.</marginalia>
sed etiam de naturali, nihilomi-
nus, quia præ cepta humana facilius cō-
temni possunt, & ita modus peccandi
ex contemptu frequentiùs in eis com-
mitti potest, ideo de illis solet hæc quę-
stio specialiter tractari. Et præsertim
sumpta occasione ex opinione asseren-
te, transgressionem legis humanæ per
se leuem esse, factam vero ex contemp-
tu esse mortalem: nam huius opinionis
auctores supponunt aperte, contemp-
tum esse talem circunstantiam trans-
gressionis legis, vt de veniali faciat
mortalem. In quo alij auctores eis non
contradicunt, etiam si in priori parte
dissentiant, dicentes, contemptum non
esse necessarium, vt transgressio præ-
cepti humani sit peccatum mortale, si
materia sit grauis.</P>
<P>  Itaq&#x0301;; omnes in hoc conueniunt, quod
transgressio legis humanæ ex contemp<marginalia>2.|Se&#x0303;tentia af|firmatiua|eaque com|munis.|D. Thomas|Bonau.</marginalia>
tu facta est peccatum mortale, etiam in
materia minima; imò idem sentiunt de
transgressione regulæ aliàs non obli-
gantis ad aliquam culpam, vel etiam de
consiliorum contemptu. Ita docet D.
Thom. 2. 2. quæstione 186. artic. nono,
ad 3. Bonauent. in Pharet. diui. amo. lib.
2. capite. 44. Gerson Alphab. 34. liter. M.<marginalia>Gerson.|Adrian.|Panorm.</marginalia>
& tertia parte, tract. de Vita Spiritual.
lectione quinta, Adrian. Quodlib. sexto
artic. 2. Panormitanus in capite. Nam
concupiscentiam, de Constit. numer. 5. & in
capite. Relatum, Necleri. vel Monach. n.
6. Felin. in capite. Cum quidam, de Iur. iur.
numero septimo, Archid. in cap. 1. d. 27.<marginalia>Felin.</marginalia>
quæstione prima. & in capite. Quicunque
81. dist. & Domin. in capite. Nullus, 55.
dist. Nauarr. in Sum. capit. 23. num. 41.<marginalia>Nauar.|Dried.</marginalia>
& 42. Dried. libr. 2. de Libertat. Chri-<-P>@@

<-P>stian. cap. 1. Couar. in capit. Alma mater,<marginalia>Couarr.|Caiet.|Castro.|Henrr.|D. Bern.</marginalia>
1. p. §. 7. num. 6. & in Regula, Peccatum,
2. part. §. 5. num. 3. in fine, Caiet. & Castro
locis infra citandis, & plura congerit
Henrric. tract. de Syno. post 3. p. ar. 1. cō-
clus. 16. n. 257. Fuitq&#x0301;ue aperta sententia
D. Bernard. lib. de Præcep. & dispens. ca.
11. 12. & sequentib. vbi de leuiorib. præ-
ceptis in primis ait. Non contemni sine cri-
mine. Deinde subdit. Porro contemptus in
omni specie mandatorum pari pondere grauis,
& communiter damnabilis est. Et iterum di-
cit de contemptu. Conuertit in crimen gra-
uis rebellionis culpam leuis transgressionis.</P>
<P>  Sed licet hæc doctrina vera, & com-<marginalia>3.|rationesdu|bitandi cir|ca p&#x0303;dictam|commune&#x0303;|sententiam</marginalia>
munis sit, nihilominus difficultate non
caret, quia ex ea sequitur, contemptum
ipsum semper esse peccatum mortale,
quod non videtur admittendum. Se-
quela patet, quia propter quod vnum-
quodq&#x0301;ue tale, & illud magis; si ergo
transgressio præcepti leuis, seu in ma-
teria leui sit semper mortalis ratione
contemptus, multò magis ipse conte&#x0303;p-
tus erit semper mortale crimen. Mi-
nor autem, seu falsitas consequentis
probatur, quia contemptus non est
maius peccatum, quam inobedientia,
vel sacrilegium, & similia; sed hæc non
sunt semper peccata mortalia; ergo
nec contemptus. Declaratur præterea
exemplis: nam siquis proximo dicat
leue conuicium ex contemptu eius, non
ideo statim peccat mortaliter, quia to-
ta illa actio cum illa formalitate con-
temptus non transcendit rationem in-
iurię, quę in illa materia leuis est. Item
siquis nolit obedire Prælato in re mini-
ma, solum vt ostendat, se parui pendere
illum, non videtur, peccare mortaliter,
quia tota illa potest esse leuis iniuria:
item si quis mendacium proferat ex
contemptu quodam, quia pro nihilo
reputat illam deordinationem, non
ideo videtur peccare mortaliter, quia
in illo contemptu non apparet tam gra
uis deordinatio.</P>
<P>  Ad soluendam hanc difficultatem, &<marginalia>4.|quidsit trās|gredi ex cō|temptu.</marginalia>
intelligendum sensum, & rationem cō-
munis sententiæ, primum generatim
explicandum est quid sit transgredi le-
gem ex contemptu, deinde quid, & quo-
tuplex sit contemptus, ac deniq&#x0301;ue quā-
do ad peccatum mortale sufficiat. Cir-
ca primum quidam dixerunt, pecca-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0322.jpg/>
@@1@<SE322>Ca. 28. An violatio legis in minimis fiat mort. per cōte&#x0303;ptum. 315
<duolan 2><-P>re ex contemptu esse peccare ex cer-
ta scientia, & sine passione, vel causa,
cui opinioni videtur fauere Caietan.
in Summa verb. Contemptus, condistingu-
ens peccatum ex contemptu contra
peccatum ex ignorantia, & ex passione.
Vnde videtur sentire esse peccatum,
quod vocatur ex malitia: nam hoc com
muniter contra illa duo membra distin
guitur, & dicitur esse ex certa scientia.
Fauet etiam Glossa in cap. Metropolitan&#x0169;,
2. quæst. 7. quatenus ait, non parere ex
contemptu idem esse, quod non parere
sine causa, D. Thomas etiam in 2. dist.
24. q. 3. artic. 5. argum. 2. cum solutione
videtur supponere, peccare ex conte&#x0303;p-
tu, esse peccare ex deliberatione perfe-
cta. Indicat etiam Bernard. supra di-
cens, aliud esse non obedire, aliud velle
non obedire, & hoc posterius dicit esse
contemnere, & significat, semper esse
peccat&#x0169; mortale: vocat enim, blasphemiā
& repugnantiam non ferendam.</P>
<P>  Sed hæc explicatio contemptus non<marginalia>5.|Trāsgredi|lege&#x0303; ex cō-|temptu nō|eße pecca-|re ex certa|scientia, &|sine passio-|ne vel cau-|s{a}.</marginalia>
potest præsenti instituto accommoda-
ri, & in eo sensu falsa esset, & cōtra om-
nes auctores citatos, & referendos.
Quamuis enim (vt statim dicam) con-
temptus in latiori quadam significatio-
ne interdum ita sumatur, tamen in præ-
senti non potest in eo sensu accipi,
quia etiam peccatum veniale potest fie-
ri ex certa scientia, & perfecta delibe-
ratione, neq&#x0301;ue inde fit mortale, etiam
si passio non intercedat, sed mera liber-
tas. Nam carentia passionis non dat
per se nouam speciem malitię, vt per se
not&#x0169; est, nec potest infinitè augere ma-
litiam ex suo genere, vel ex alijs circ&#x0169;-
stantijs leuem; imò ipsa per se nō auget,
sed solum non minuit culpam, & quam-
uis maior libertas, quæ inde relinqui-
tur, augere possit peccatum; non tame&#x0303;
adeo, vt faciat esset mortale, quod alias
tale non esset, cum plena libertas possit
etiam in leui peccato reperiri. Ergo ra
tione huius circunstantiæ nō potest esse
peccatum mortale, quod ex proprio ob
iecto, & materia tale non esset. Et idem
argumentum fieri potest de circunstā-
tia scientię perfectæ; solum enim ex se
excludit ignorantiam, & ideo ex se non
auget speciem malitię; quantitate&#x0303; verò
peccati auget, solum quatenus auget
libertatem: hoc autem augmentum<-P>@@

<-P>nunquā excedit capacitate&#x0303; materię, &
obiecti per se loquendo; ergo n&#x0169;quā ex
illo capite pręcise sumpto peccat&#x0169; fit
mortale, quod aliàs esset de se veniale.</P>
<P>  Quod etiam inductione patet in me&#x0303;-<marginalia>6.</marginalia>
dacio leui, vel paruo furto, quant&#x0169;c&#x0169;q&#x0301;;
enim scientia, & voluntate fiant, si in eo-
rum obiectis, & materia sistatur, nō ad-
dendo circunstantiam mutantem spe-
ciem, nunquam erunt peccata morta-
lia; ergo hic modus peccandi non est
peccare ex contemptu proprio, & ri-
goroso de quo tractamus. Et hocpotius
docuit D. Thom. loco proxime citato,
quatenus concedit, peccatum veniale
ex genere non fieri mortale, licet fiat
ex perfecta deliberatione, neq&#x0301;ue id sa-
tis esse ad cōtemptum, & ideo quęst. 15.
de Verit. artic. 5. ad 2. dixit per pecca-
tum veniale non cōtemni Deum, etiam
si ex perfecta scientia fiat. De sensu au-
tem Bernardi infrà dicetur. Ad Glossā
autem respondet Nauar. in capit. Non
inferenda, numer. 15. Quando peccatur
contra legem sine causa, præsumi con-
temptum, non tamen esse, etiam si ex
causa iniqua peccetur, vt ex voluptate,
vt sumitur ex Glossa in cap. Cum illorum,
de sententia excommunicat. verb. In
contemptu.</P>
<P>  Secundo dixerunt alij, transgredi le-<marginalia>7.|Trāsgredi|lege&#x0303; ex cō-|suetudine|nō esse illā|conte&#x0303;nere.</marginalia>
gem ex consuetudine esse illam contem
nere, ac subinde peccatum ex consue-
tudine esse peccatum ex contemptu.
Vnde inferunt, transgressionem legis
de se venialem fieri mortalem ex con-
suetudine. Hęc autem opinio dupliciter
intelligi potest. Primo, vt adæquata cau
sa contemptus sit consuetudo. Et hoc
à nemine asseritur, & est planè falsum,
quia contemptus potest aliunde oriri,
quam ex consuetudine, nimirum ex su-
perbia, vel indignatione, aut alio simili
vitio. Item quia contemptus est simplex
actus, vt statim explicabimus, & ita po-
test concipi per alique&#x0303; prim&#x0169; act&#x0169; ante
consuetudinem, vt superbia, & alia simi
lia vitia. Secundo intelligi potest, quod
licet consuetudo non sit necessaria ad
contemptum, nihilominus illa sit vnus
modus peccandi ex contemptu, & hoc
modo indicat hanc sententiam Glossa<marginalia>Gloßa.</marginalia>
in capit. Vnum orarium, §. Nunc aute&#x0303;, verb.
Criminale, dist. 25. & Ang. verb. Inobedie&#x0303;tia,
vbi hunc vocat contemptum inter pre-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0323.jpg/>
@@1@<SE323>316 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>tatiuum cum Richard. Quodlib. 1. q. 19.
& citatur pro hac sententia Collectar.<marginalia>Collectar.|Panorm.</marginalia>
in cap. 1. de Constit. Fauet etiam Panor-
mit. in cap. Nam concupiscentiam, de Con-
stitut. in fine, dum ait, nullum esse venia-
le peccatum, quod consuetudine non
fiat mortale: nam hoc verum esse non
potest, nisi ratione contemptus. De-
niq&#x0301;ue Bernard. dicto libro de Præcep.<marginalia>D. Bern.</marginalia>
& dispens. cap. 14. dicit, quædam esse ve-
nialia peccata, excepto, cum per con-
temptum vertuntur in vsum, & consue-
tudinem.</P>
<P>  Sed hæc sententia falsa est, vt merito
docuit D. Thom. & cum eo Caietan. 2. 2.<marginalia>8.|D. Thomas|Caiet.|Nauarr.|Angel.|Archid.</marginalia>
quæstione 186. artic. 9. ad 3. & sequitur
Angel. verb. Contemptus, & bene Nauar.
in capite. Tres sunt, de P&#x0153;ni. distinctione
prima, numer. 13. & Archid. in capite.
Quicunq&#x0301;ue 81. distinctione, & ratio est,
quia consuetudo non est contemptus;
ergo peccare ex consuetudine, non est
peccare ex contemptu, formaliter, ac
per se loquendo. Quod ideo addo, quia
consuetudo potest disponere ad con-
temptum, & illum paulatim generare,
vt Diuus Thomas supra dixit, ex illo
Prouerb. 18. Impius cum in profundum ve-
nerit peccatorum, contemnit. Propter quod<marginalia>Prou. 18.</marginalia>
solent Iuristę dicere, vt notat Nauar. su-
pra, ex consuetudine indici præsump-
tionem contemptus, licet ipsa conte&#x0303;p-
tus non sit. Probatur ergo antecedens,
quia contemptus per se consistit in vno
actu; consuetudo autem solum dicit, vel
multiplicationem talium actuum, vel
habitum inde genitum; constat autem
habitum non esse contemptum, nec etiā
multitudinem actuum: nam illi actus
per se loquendo sunt similes, vnde sicut
primus non est contemptus legis, licet
sit transgressio legis, ita nec secundus,
nec tertius, nec designari potest, in quo
actu incipiat contemptus ex vi consue-
tudinis. Pręterea peccatum ex consue-
tudine ad summum augetur quoad pro-
nitatem, vel facilitatem, aut affectum
peccandi; non vero quoad malitiam di-
uersę rationis, vel speciei; contemptus
autem addit malitiam specie distinctā,
vt ostendemus; ergo consuetudo per se
non sufficit ad contemptum.</P>
<P>  Vnde infertur, falsum omnino esse
quod Panormitan. ait, nullum esse pec-<marginalia>9.</marginalia>
catum veniale, quod per consuetudiné<-P>@@

<-P>non fiat mortale. Alias omnis consue-
tudo peccandi venialiter, constitueret
homines in statu peccati mortalis, & ita
consuetudo mentiendi leuiter, vel lo-
quendi otiosè, & similes constituerent
homines in morali periculo peccandi
mortaliter, quia peccatum illud ratio-
ne consuetudinis esset peccatum mor-
tale. Et cum designari non possit nu-
merus actuum, in quo tale peccatum
incipiat esse mortale ratione frequen-
tię seu consuetudinis, sequitur peccari
mortaliter ex vi talis consuetudinis, &
periculi perueniendi ad numerum a-
ctuum, in quo peccatur mortaliter. Cō-
sequens autem est absurdissimum, &
contra sensum totius Ecclesiæ, & om-
nium piorum, & contra omnes Docto-
res, qui etiam in materia de Iuramen-
to dicunt consuetudinem iurandi ve-
rum leuiter, & sine causa non constitue-
re hominem in statu peccati mortalis,
& idem dicunt de ludo superfluo non ta
men pernicioso, & alijs similibus. Ra-
tio verò à priori est, quia consuetudo
peccandi venialiter per se solum auget
extensiuè numerum peccatorumvenia-
lium, & voluntarium in posterioribus
peccatis; ex neutro autem argumento
potest colligi peccatum mortale, quia
multa peccata venialia non faciunt vn&#x0169;
mortale, vt ex prima secundæ, suppono,
nec maior voluntas sufficit ad peccat&#x0169;
mortale, si materia, obiectum, & aliæ
circunstantię peccati eadem sunt, vt in
pręsenti supponimus. Consuetudo er-
go non transfert actum de veniali in
mortale. Et ita inde etìam concluditur
peccare ex consuetudine, non esse pec-
care ex contemptu. Neq&#x0301;ue Bernard. id
dixit, sed potius dixit, contemptum so-
lere esse causam consuetudinis, & tunc
verum est, actum de se venialem posse
fieri mortalem, non ratione solius con-
suetudinis, sed ratione conte&#x0303;ptus à quo
procedit.</P>
<P>  Dices; consuetudo furandi, etiam si<marginalia>10.|Obiectiun-|cula c&#x0169; res|ponsione.</marginalia>
singula furta leuia sint, constituit pec-
catum mortale, vt omnes fatentur.
Idemq&#x0301;ue est si contra legem positiuam
taxantem pretium aliquis frequenter
delinquat leuiter, aliquid paruum vltra
iustum pretium accipiendo. Item con-
suetudo communicandi ciuiliter cum
excommunicato est peccatum morta-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0324.jpg/>
@@1@<SE324>Ca. 28. An violatio legis in minimis fiat mort. per cōte&#x0303;ptum. 317
<duolan 2><-P>le, licet singuli actus communicādi per
se sumpti sint peccata venialia; ergo
idem erit in omnibus. Respondeo, si in
his, & similibus casibus tādem commit-
titur peccatum mortale, non est ratio-
ne contemptus, vt constat ex dictis, &
ratione, quia poss&#x0169;t singuli actus ex eo-
dem motiuo, seu affectu, aut passione
fieri, vt experientia constare potest in
paruis furtis: multiplicantur enim ex
eadem cupiditate sine contemptu, sed
potius ex quadam vi passionis, & inter-
dum cum quadam imperfecta displice&#x0303;-
tia, & simplici affectu, seu velleitate ser-
uandi legem. Item si per illam consue-
tudinem peruenitur ad peccatum mor-
tale, non est præcise, ac formaliter ra-
tione consuetudinis, alioqui in omni
consuetudine idem esset, quod planè fal
sum est, vt ostendi.</P>
<P>  In primo ergo casu de furtis leuibus<marginalia>11.</marginalia>
ideo est, quia materia præcedentium
furtorum retinetur semper contra eā-
lem legem, & semper augetur per seque&#x0303;-
tia furta, & ita tandem peruenitur ad
aliquod, in quo licet materia præsens
sola sit leuis, coniuncta præcedentibus
constituit vnam materiam grauem, &
ita est illud peccatum mortale, quan-
tum est ex parte materiæ. Vnde etiam
oportet, vt ex parte peccantis voluntas
feratur aliquo modo in illam materiā
vt grauem, & congregatam ex multis
leuibus, & tunc peccabit mortaliter
ratione materię grauis. Quando autem
materię leues non ita copulantur, mul-
tiplicatio venialium non efficit vnum
peccatum mortale, vt late declaraui-
mus in lib. 5. de Voto capite quinto, vbi
de consuetudine cōmittendi leues trās
gressiones voti loquuti sumus, dixi-
musq&#x0301;ue eandem esse rationem de lege.
Neq&#x0301;ue refert, quod tunc videatur finis
legis, ac voti frustari magis, ac magis,
ac subinde grauiter lędi perplures illos
actus; ex illo enim augmento nō consur-
git vnum peccatum mortale, sed multi-
tudo venialium, vt multis exe&#x0303;plis, & ra-
tionibus ibi ostensum est. De alio vero
exemplo de communicatione ciuilic&#x0169;
excōmunicato, dixi in 9$unclear. tom. de Censur.
disp. 15. sect. 2. n. 11. ibi esse speciale&#x0303; ra-
tione&#x0303;, quia cōmunicatio humana, licet
succesu te&#x0303;poris, & per varios actus fiat;
tamen per excōmunicatione&#x0303; prohibe-<-P>@@

<-P>tur per mod&#x0169; vnius actus, seu materiæ
grauis, & ideo siquis ita freque&#x0303;tet actus
leues, vt animo, & vol&#x0169;tate expressa, vel
virtuali in perseuerātem cōmunicatio-
nem feratur, violat legem in materia
graui, & illi actus leues non spectantur
tunc vt distincti, sed vt partes vnius ma
terię grauis per illos intentæ, & vt sic
censentur grauiter prohibiti, & per le-
gem ex suo genere obligantem sub mor
tali. Et ita nunquam ratione solius cō-
suetudinis veniale peccatum efficitur
mortale.</P>
<P>  Dicendum ergo est, tunc committi<marginalia>12.|Resolutio|Auctoris.</marginalia>
contra legem humanam ex contemptu,
quando ipsa transgressio exterior le-
gis oritur ex imperio contemptus in-
terioris, ita vt illa exterior transgres-
sio ex vi talis imperij fiat quidam con-
temptus, exterior. Ita Caietanus in<marginalia>Caiet.|D. Thom.</marginalia>
Sum. verb. Contemptus, & 2. 2. loco proxi-
me citato, vbi D. Thom. idem indicat, &
attigit Bernard. in dicto cap. 14. dicens,
Tunc non peccati species, sed peccantis intentio
pensatur. Ratio vero generalis est, quia
actus exterior accipit malitiam forma-
lem, & præsertim extrinsecam, & acci-
dentalem ab actu interiori; sed trans-
gressio legis in re minima, neq&#x0301;ue in a-
ctu exteriori, neq&#x0301;ue in voluntate, quæ
illum respicit vt obiectum, habet de se
malitiam mortalem; ergo si ex conte&#x0303;p-
tu illam recipit, ideo est, quia impera-
tur ab aliquo interiori actu habe&#x0303;te ma-
litiam mortalem, qui actus contemptus
appellatur, & ideo transgressio illa di-
citur esse ex contemptu.</P>
<P>  Sed tunc restat inquirendum quod<marginalia>13.|Quinamsit|actus inte-|riorqui di-|citur con-|temptus.</marginalia>
secundo loco propositum est, quisnam
sit hic actus interior, qui contemptus
appellatur, & cur tam graue malum re-
putetur, vt reddat mortale peccatum,
quod leue erat, vel etiam quod de se nul
lum erat. Circa hoc D. Bernard. supra
capite 12. indicat, hunc contemptum
esse actum superbię, dicens. Contemptus
tumor superbiæ est. Sumi etiam potest ex
Diuo Thoma citato loco 2. 2. quæstione
186. articulo nono, ad 3. dum ait. Con-
temnere esse nolle subijci legi. Et peccare
ex contemptu esse peccare ex volunta-
te non se subijciendi alteri. Docet au-
tem idem D. Thom. 2. 2. quęstione 161.
artic. 2. ad 3. officium humilitatis præ-
cipuum esse subijci Deo, quod repetit.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0325.jpg/>
@@1@<SE325>318 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>art. 3. & q. 162. art. 5. & in 6. inde colligit
superbiæ grauitatem; ergo si contemp-
tus est voluntas non se subijciendi for-
maliter, id est, solum propter fugie&#x0303;dam
subiectionem, est plane actus superbiæ.
Et hanc interpretationem sequuntur
ferè Canonistæ in principio citati, &
Adrian. ac Gerson dicta lect. 5. de Vita
Spir. Angel. Syluest. & alij S&#x0169;mistę verb.
Contemptus. At vero Caiet. 2. 2. q. 104. ar.<marginalia>Angel.|Syluest.|D. Thomas.</marginalia>
2. & q. 105. artic. 5. ad 2. hanc D. Thomæ
sententiam videtur interpretari de for-
mali inobedientia, quæ consistit in vo-
luntate non seruandi legem, propter nō
obediendum, & hanc voluntatem signi-
ficat esse contemptum. Quod & aliqui
moderni sequuntur, & fauet D. Thom.
dicta quæstione 105. ar. 1. ad 1. Ex hoc
vero sequi videtur, contemptum non
posse versari circa consilia, quod est cō-
tra omnes, & planè falsum. Probatur
autem sequela, quia obedientia tan-
tum est circa præcepta, ergo etiam in
obedientia.</P>
<P>  Potest ergo esse alius dicendi modus,<marginalia>14.</marginalia>
contemptum esse iniustitiam quandam,
quia contemptus est, æstimatio minus iusto,
vt definit Altisidor. libr. 2. Sum. tract.
20. ca. 2. q. 1. Diminuere autem æstima-
tionem alterius, contra iustitiam est.
Vnde de contemptu proximi ita sentit
Caiet. in Sum. verb. Contemptus: videtur
autem esse eadem ratio de contemptu<marginalia>Nauar.</marginalia>
legis, vel legislatoris. Et ita Nauarr.
supra, & in Sum. ca. 23. num. 42. ait, pec-
care ex contemptu esse, moueri ad
peccandum, eo quod legem, vel legisla-
torem aliquis parui faciat: hoc autem
ad iniustitiam pertinerevidetur. Ex his
ergo incertum manet quodnam vitium
sit contemptus, quia superbia, formalis
inobedientia, & iniustitia vitia sunt
specie distincta. Quod si contemptus
in omnibus illis speciebus esse potest, &
ideo vox æquiuoca est, vt Altisiodor.<marginalia>Altisiod.</marginalia>
supra sentit, ambiguum manet quomo-
do sumenda sit, cum dicitur esse pecca-
tum mortale, transgredi legem ex con-
temptu.</P>
<P>  Ad hoc ergo explicandum aduerto,<marginalia>15.</marginalia>
contemptum partim esse posse in intel-
lectu, partim in affectu interno, partim
in opere externo, sub opere omissione&#x0303;
includendo, quod ferè notauit Altisio-
dor. supra. Primus ergo contemptus<-P>@@

<-P>dici potest intellectualis, & consistit in
iudicio, quo res aliqua, vel persona in
minori æstimatione habetur, quam par
sit, ac dignitati eius debeatur. Quam-
uis enim minus æstimare vnam rem,
quam aliam, soleat generaliter vocari
contemptus illius; si tamen æstimatio
sit prudens, non erit contemptus vitio-
sus, de quo solo tractamus; t&#x0169;c ergo est
inordinatus contemptus, quando res-
pectu ipsiusmet rei, aut personæ, consi-
derata eius qualitate, & dignitate, inor-
dinata est talis æstimatio. Nā si vna res
sit vilior alia, illam cōtemnere præ alia
non est vitium, sed virtus, vt contemne-
re diuitias, vel honores, propter virtu-
tem. In affectu aute&#x0303; contemptus est, aut
velle habere hanc vile&#x0303; ęstimatione&#x0303; de
alio, aut certe velle illā verbo, aut ope-
re oste&#x0303;dere, & in alijs generare in opere
autem contemptus erit quidquid ex-
terius fit intentione despiciendi alium,
vt ab alijs parui æstimetur, vel vt ope-
rans ostendat, se pro nihilo illum æsti-
mare. Quę omnia non aliter probantur,
quam ex ipsius vocis proprietate, &
communi sensu, & conceptione, ac in-
terpretatione Doctorum, præsertim Al-
tisiodoren, & Caietani supra.</P>
<P>  Vlterius autem aduerto, contempt&#x0169;
posse referri vel ad personam, id est, ad<marginalia>16.</marginalia>
Deum, aut proximum, vel ad res alias,
vt diuitias, & honores, actiones, &c. Si
sumatur hoc posteriori modo non vide
tur habere certā speciem vitij. Imò, vt
dixi, si debitā proportione&#x0303; seruet ad re&#x0303;,
quę conte&#x0303;nitur potest esse actus lauda-
bilis modo explicato: si vero sit vltra &#xA753;-
portionem debitā tali materię, vel ob-
iecto, pertinebit ad viti&#x0169; contrari&#x0169; illi
virtuti, quæ inclinat ad seruād&#x0169; medi&#x0169;,
& moderand&#x0169; affect&#x0169; circa tale&#x0303; mate-
riā. Vt v. g. nimius contemptus honoris,
vel famæ potest esse vitiosus, & contra
illud. Curam habe de bono nomine: habebit
ergo ille contemptus malitiam contra-
riam magnanimitati; vel humilitati,
quæ constituunt medium in affectu ho-
noris. Sic etiam contemnere plus iusto
diuitias necessarias vitæ humanæ esse
poterit contra liberalitatem, & in pro-
digalitate&#x0303; declinare, & sic de alijs. Hic
aute&#x0303; modus contemptus nō est propriè
qui ad re&#x0303; pręse&#x0303;te&#x0303; spectat, vt statim dicā.
Cōtemptus aute&#x0303; personę videtur mihi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0326.jpg/>
@@1@<SE326>C. 28. An violatio legis in minimis fiat mort. per conte&#x0303;ptum. 319
<duolan 2><-P>formaliter, & propriè pertinere ad in-
iustitiam cum proportione sumptam.
Quod ideò addo, quia contemptus Dei,
erit formaliter cōtra religionem, nam
illa est iustitia ad Deum, qualis in nobis
esse potest: si verò sit contemptus pare&#x0303;-
tis, erit contra pietatem, si Prælati, cō-
tra obseruantiam, & reuerentiam illi
debitam; si contra alios proximos con-
tra communem iustitiam, & hoc vltim&#x0169;
docuit Caietan. suprà; ex illo autem se-
quuntur cætera cum proportione. Et
ratio est, quia per talem contemptum
agitur contra ius alterius, & quantum
est ex parte contemnentis, infertur illi
iniuria, vel etiam nocumentum. Quia
vnusquisque habet ius, vt in æstimatio-
ne debita habeatur, vt conuenienter
ad illam tractetur: nam hoc ad honore&#x0303;,
vel cultum vnicuiq&#x0301;ue debitum necessa-
rium est, & inter homines habere po-
test magnam vtilitatem, ideoq&#x0301;ue huius-
modi contemptus non parua iniuria
reputatur, ac subinde peccatum mor-
tale est ex genere suo.</P>
<P>  Est tamen animaduertendum tertiò,<marginalia>17.|Contempt&#xA770;|duplex: ma|terialis, qu|ando nō in-|tenditur di|rectè post-|positio alte|rius; forma|lis verò quā|do intendi-|tur.|D. Thom.</marginalia>
huiusmodi contemptum dupliciter cō-
mitti posse, scilicet, materialiter, vel for
maliter; cum enim de facto aliquid fit,
quo aliqua persona alijs postponitur,
licèt hoc directè non intendatur, ma-
terialiter contemnitur; si verò id etiā
intendatur, tunc est cōtemptus forma-
lis. Priori modo committitur contem-
ptus contra Deum per omnia peccata
mortalia, vt notauit D. Thom. in 4. dist.
9. ar. 3. quæstiunc. 3. & eode&#x0303; modo trans-
gressio humani præcepti voluntaria,
etiam si ex passione fiat, solet interd&#x0169;
vocari contemptus, vt loquitur Gre-
gor. in cap. Honoratus. 74. dist. Et fortasse<marginalia>Cap. Ho-|noratus.|Gregor.|August.</marginalia>
hoc sensu dixit August. 14. de Ciuitate,
cap. vlt. Amorem sui vsque ad contem-
ptum Dei ædificare ciuitatem Babylo-
nis, sic etiam lib. de Natur. & grat. cap.
29. refert idem Aug. ex quadam obie-
ctione Pelagianorum, sententiam dice&#x0303;-
tem, Omne peccatum eße contemptum Dei,<marginalia>Omnia pec|cata mort.|esse Dei con|tempt&#x0169;; ma|teriale&#x0303;, non|formalem.</marginalia>
quam ipse non reprobat, sed declarat,
non omne peccatum esse formalem, seu
propriam superbiam, aut contemptum
superbiæ. Atq&#x0301;; in eodem sensu videtur
dixisse Isidor. lib. 2. de differe&#x0303;tijs spirit.
cap. vlt. Vnum genus superbiæ esse eorum, qui
per transgressionem culpæ, contemptui habent<-P>@@

<-P>diuina præcept{a}. Idemq&#x0301;ue habet latius
lib. 2. Sentent. cap. 38. Deniq&#x0301;ue hoc mo-
do transgressores pręceptorum diuino-
rum dicuntur contemptores in sacra
Scriptura Leuit. 26. & sæpè aliàs. Sic
etiam contra proximum peccatur hoc
modo per omnia peccata, quæ dimi-
nuunt æstimationem eius, etiā si id non
intendatur, vt per detractionem, quan-
cumq&#x0301;ue inhonorationem, &c.</P>
<P>  Formaliter autem committitur hoc<marginalia>18.|Inte&#x0303;tio dat|præcipuam|form alita-|tem actib&#xA770;|humanis.</marginalia>
vitium quando ex directa inte&#x0303;tione ad
hoc aliquid fit, vt alter despiciatur, aut
despici credatur, seu ostendatur: nam
intentio est, quæ dat præcipuam for-
malitate&#x0303; actibus moralibus. Quaprop-
ter quando hoc vitium tribuitur super-
biæ, intelligitur causaliter, quia loque&#x0303;-
do moraliter, ac regulariter, contemp-
tus, præsertim formalis, ex superbia
nascitur, & ita numeratur ab Isidoro<marginalia>Isidor.|Alt.</marginalia>
inter filias superbiæ, vt refert Altisio-
dor. & sumitur ex lib. de Conflict. vitio-
rum, & virtut. cap. de Superbia. At verò
è conuerso dicitur aliquando contem-
ptus formalis inobedientia, quia hæc
nascitur ex contemptu, & est quasi me-
dium, quo subditus iniquus vtitur ad
contemne&#x0303;dum Prælatum suum: directè
enim vult non obedire, vt per hoc oste&#x0303;-
dat, nihili se æstimare Prælatum. Atq&#x0301;;
hoc modo accipiendum videtur, quod
Bernard. suprà dixit, Nolle obedire esse in-<marginalia>Bern.</marginalia>
tolerabilem blasphemiam; id enim maximè
habet locum in inobedientia formali.
Quia tamen nemo intendens ad malum
operatur, & in inobedientia, vt sic, nulla
apparet ratio boni per se appetibilis,
semper illa formalis inobedientia nas-
citur, aut ex superbia, & appetitu ex-
cellentiæ, aut ex indignatione, & abie-
cta æstimatione Prælati, quam subditus
habet, & ratione illius præceptum eius
contemnit, & proptereà illi non vult
parere. Atq&#x0301;ue ita satis explicatum est,
quotuplex sit contemptus, & quomodò
ex illo legis transgressio nascatur.</P>
<P>  Superest tamen explicandum, quod
tertio loco proposuimus, an transgres-<marginalia>19.</marginalia>
sio legis humanæ ex cōtemptu semper,
& in quacunq&#x0301;; materia minima sit pec-
catum mortale. Et ratio dubitandi est,
quam in principio posuimus. Propter
quam Caiet. in Sum. verb. Contemptus, in
fine, apertè concedit, dari contemptum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0327.jpg/>
@@1@<SE327>320 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>præcepti, & transgressionem præcepti
ex contemptu, quæ sit tantum veniale
peccatum ex leuitate materiæ, & ex le-
ui modo contemne&#x0303;di, vt sic dicam, quia
scilicet, non contemnit simpliciter præ<marginalia>Cōtemptus|formalisdu|plex. simpli|citer, & se-|c&#x0169;d&#x0169; quid.|primus iux|ta Caietan.|mortal. 2.|venialis.|20.</marginalia>
ceptum, sed hoc præceptum in re mini-
ma. Et ideò distinguit contemptum, etiā
proprium, & formalem in contemptum
simpliciter, & secundum quid, & priore&#x0303;
dicit esse peccatum mortale; posteriore&#x0303;
autem esse tantum veniale peccatum.
Eandemq&#x0301;ue sententiam sequitur Bart.
de Medin. 1. 2. q. 88. art. 4. in fine.</P>
<P>  Huic autem sententiæ obstat, quia
videtur repugnare communi sententię,
quam suprà retulimus. Nam omnes au-
ctores ibi citati indistinctè dānant pec-
cati mortalis inobedientiam præcepti
ex contemptu, etiam in minimis, & Ber-
nard. expressè dixit, contemptum in om-
ni specie peccatorum pari pondere grauem esse:
& loquitur de minimis præceptis, vt su-
prà explicuimus. Responderi tamen po
test ex mente Caietani, Bernardum, &
alios auctores intelligendos esse de cō-
temptu simpliciter, non sec&#x0169;dum quid.
Et ita si contemptus sit simpliciter ta-
lis, id est, contemptus obedientiæ, vel
præcepti, vel superioris absolutè, sic
transgressionem semper, & in quoc&#x0169;q&#x0301;;
mandato, etiam minimo esse peccatum
mortale, & ita procedere dictum Ber-
nardi, & aliorum sine vlla limitatione,
vel exceptione. Si verò contemptus sit
secundum quid, tunc illum esse posse tā-
tum veniale peccatum, & consequenter
etiam transgressionem leuis mandati
ex intentione, seu imperio illius. Sed
hoc non videtur satisfacere, tum quia
nec Bernardus, nec alij auctores cog-<marginalia>Reijcitur|dicta distin|ctio Caiet.|Gloß{a}.</marginalia>
noscunt medium inter hęc duo, scilicet,
transgredi ex contemptu, vel sine illo,
quomodò dixit Glossa in cap. Quis aute&#x0303;,
distinct. 10. Aliud est contemnere, aliud non
parere, & prim&#x0169; absolutè damnatur pec-
cati mortalis, ergo indistinctè id acci-
piendum est; tum etiam quia eode&#x0303; mo-
do dicere possumus, transgredi legem
humanam, per se, & secluso contemptu
esse semper peccatum mortale, quia di-
cemus intelligendum esse de transgres-
sione simpliciter: nam transgressio in
leui materia, seu secundum quid; imò
præceptum in leui materia non est præ
ceptum simpliciter, sed sec&#x0169;dum quid:<-P>@@

<-P>sic enim D. Thomas dixit, peccatum
veniale non esse contra præceptum, v-
tiq&#x0301;ue simpliciter. Nullum ergo erit dis-
crimen inter nudam transgressionem
præcepti, & transgressionem ex conte&#x0303;-
ptu, quod est contra communem do-
ctrinam.</P>
<P>  Mihi ergo vtendum videtur distin-<marginalia>21.|Castri sen-|te&#x0303;tia, & di-|stinctio.</marginalia>
ctione insinuata à Castro dicto cap. 5.
in fine, licèt alio modo: ille enim distin-
guit contemptum legis, & legislatoris:
quia verò in præcepto duo sunt, scili-
cet, res præcepta, & præceptum ipsum;
ego potius distinguo inter contempt&#x0169;
personæ, seu legislatoris, & contempt&#x0169;
operis, seu rei præceptæ. Neq&#x0301;ue opor-
tet addere tertium membrum de con-
temptu præcepti, seu legis, quia lex so-
lum contemni potest, vel per respect&#x0169;
ad legislatorem cuius potestas conte&#x0303;-
nitur, & sic ad contemptum legislato-
ris reducitur; vel potest lex contemni,
quia res præcepta parui æstimatur, &
sic reducitur ad contemptum operis.</P>
<P>  Dico ergo primo: Transgredi legem<marginalia>22.|Transgredi|lege&#x0303; ex con|temptu rei|præceptæ ñ|semper est|peccatum|mort. sed|tāt&#x0169; ex gra|uitate ma-|teriæ, vel|errore in|doctrina.</marginalia>
ex contemptu rei præceptæ non sem-
per, & in indiuiduo est peccatum mor-
tale, & in hoc potest habere verum opi-
nio Caietani; & ratio eius, quia res cō
tempta potest esse minima, vel pertine&#x0303;s
ad infimam aliquam virtutem, & quia
tunc per se nec fit, nec intenditur iniu-
ria legislatoris. Duplici ergo ex capite
potest esse hoc peccatum mortale. Pri-
mò, si inuoluat, vel supponat errorem in
doctrina. Sic peccant grauissimè, qui
contemnunt consilia, quia existimant
illa esse inutilia, aut infima bona. Sic
etiam peccaret grauiter, qui contem-
neret trāsgressionem ex se leuem, quia
existimaret, peccatum veniale non esse
dignum p&#x0153;na apud Deum, vel quippiā
simile. Secundò potest hoc esse mortale
ex materiæ grauitate, sicut in alijs vi-
tijs contingit.</P><marginalia>23.|Transgredi|lege&#x0303; ex con|te&#x0303;ptu legis-|latoris Dei|semper est|pecc. mor-|tale, vtpotè|quod indi-|cat queddā|Dei odi&#x0169;.</marginalia>
<P>  Dico secundò; transgredi legem ex
contemptu Dei legislatoris semper est
peccatum mortale, etiam in indiuiduo,
& sine vlla distinctione. Et hoc saltem
modo indistinctè procedit communis
sententia, & ita expressè Bernard. cap.
12. (quem alij sequuntur) distinguit mā-
datum à mandante, & grauitatem con-
stituit in contemptu mandantis. Et qui-
de&#x0303; respectu Dei videtur res manifesta:<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0328.jpg/>
@@1@<SE328>C. 28. An violatio legis in minimis fiat mort. per conte&#x0303;ptum. 321
<duolan 2><-P>agimus enim de contemptu formali, vt
dixi; est autem magna irreuerentia di-
rectè intendere contemptum Dei, seu
quocunq&#x0301;; signo ostendere indignam de
Deo æstimatione&#x0303;. Vnde licèt talis trās-
gressio in se quid minimum videatur;
imò licèt per se non sit culpa, sed con-
silij omissio; nihilominus in ratione sig
ni imperati ab interno contemptu, ha-
bet grauem inordinatione&#x0303;. Sicut omit-
tere consilium, quod scimus per se ma-
gis placere Deo, ex obiecto non est pec
catum; tamen si quis illud omitteret ex
hac formali intentione deliberata, ne
faciat hoc beneplacitum Deo, planè es-
set graue peccatum, quia indicat quod-
dam Dei odium, quod ex leuitate ma-
teriæ nunquam potest esse veniale pec-
catum. Et similiter contemnere præ-
ceptum minimum, vel consilium, solum
quia à Deo datum est, & ex illo conte&#x0303;p-
tu illud omittere, grauissima inordina-
tio affectus est, etiam si materia consi-
lij, vel præcepti minima sit. Et quanuis
ille affectus, vel contemptus restringa-
tur ad tale præceptum minimum, sem-
per retinet graue&#x0303; inordinationem. Si-
cut dicere leue mendacium ea formali
intentione offendendi Deum etiam le-
uiter, est profecto peccatum mortale,
quia illamet intentio est grauis irreue-
rentia, & continet deliberat&#x0169; Dei odi&#x0169;.
Quomodò intelligi potest illud, quod
ex August. refert Gratian. in cap. Vnum
orarium. §. Nunc autem, dist. 15. Nullum pec-
catum est adeò veniale, quòd non fiat crimina-
le, dum placet, vtiq&#x0301;ue ex contemptu Dei.</P>
<P>  Dico tertiò: transgredi legem huma-<marginalia>23.|Transgredi|legem hu-|manam ex|contemptu|formali le-|gislatoris,|videtur se&#x0303;-|per & in in|diuiduopec|catum mor|tale, vtpotè|qui tunc cō|temnitur vt|vicem ge-|rens Dei.</marginalia>
nam ex contemptu formali humani le-
gislatoris, etiam videtur esse semper, &
in indiuiduo peccatum mortale. Hoc
non videtur æquè certum, quia legisla-
tor humanus non est persona tam excel
lens, & quia aliquod odium eius potest
esse veniale. Distinguere ergo possumus
superiorem, vel formaliter quatenus
Prælatus, vel superior est, vel quatenus
quidam homo. Transgredi ergo illius
legem ex cōtemptu eiusdem, quatenus
Prælatus est, semper censeo, esse pecca-
tum mortale. Et ita procedit conclusio
posita. Ratio autem est, quia illud est cō
temnere potestatem eius, & quia tunc
conte&#x0303;nitur quatenus repræsentat De&#x0169;,
& vices eius gerit, & ideò talis conte&#x0303;p-<-P>@@

<-P>tus redundat in contemptum Dei, iuxta<marginalia>Luc. 10.</marginalia>
verbum Christi Domini Lucæ. 10. Qui
vos audit, me audit, & qui vos spernit, me sper-
nit. Cui consonat illud Bernardi loco ci<marginalia>D. Bern.</marginalia>
tato, Siue Deus, siue homo mandatum quodc&#x0169;&#xE8BF;&#x0301;
tradiderit, pari profecto obsequendum est cura,
pari reuerentia deferendum. Si verò conte&#x0303;-
ptus solum sit ipsius personæ, quatenus
homo quidam est, & habere potest ali-
quem defectum, sic non repugnat esse
veniale peccatum ex leuitate materiæ,
& hoc etiam voluit Caiet. Probaturq&#x0301;;<marginalia>Cōtempt&#x0169;|legislatoris|quaten&#xA770; ho|mo quidā|est non re-|pugnat eße|veniale&#x0303; ex|leuitate ma|teriæ.</marginalia>
sufficienter exemplis eius. Et in idem
redit alia distinctio, quam ibidem in-
dicat, dicens, aliud esse nolle subdi, seu
formaliter nolle obedire, aliud nolle
consolari superiorem, & hoc posterius
dicit esse posse solum veniale peccat&#x0169;,
etiam si ob eam formalem causam vo-
luntas superioris non impleatur, quia
non contemnitur eius potestas, sed cir-
ca personam eius quædam amaritudo
animi ostenditur. Cauendum est autem,
ne talis amaritudo erga personam, re-
dundet in contemptum potestatis, etiā
circa minima, quia tunc iam erit con-
temptus formalis Prælati, & peccatum
mortale, iuxta priorem partem, & quia
hoc valde contingens, ac periculosum
est, ideò talis modus resistendi præcep-
to superioris ex indignatione aliqua,
vel interiori despectu personæ illius, di-
ligentissimè cauendus est.</P>
<P>  Ex dictis sequitur, malitiam morta-<marginalia>24.|Malitiam|ex contem-|ptu distin-|gui specie|ab ea, quæ|est ab obie-|cto, vel ab|ea, quæ ha|betur sine|contemp-|tu.</marginalia>
lem, quam habet transgressio leuis prę-
cepti ex contemptu, esse distinctæ spe-
ciei ab illa, quam habet talis transgres-
sio ex obiecto suo, vel facta sine conte&#x0303;p-
tu, vt si egrediar è cubiculo contra mā-
datum Prælati, habebit illa actio sim-
pliciter facta venialem malitiam, vel
otiositatis, vel inobedientiæ; si tamen
fiat ex contemptu, habebit mortalem
malitiam irreuerentiæ contra Deum,
vel Prælatum. Probatur, quia illa cir-
cunstantia est alterius speciei, & contra
aliam virtutem. Item contemptus ipse
est peccatum specie distinctum ab otio-
sitate, vel inobedientia, vt ostensum est,
& illam tant&#x0169; participat actio illa qua-
tenus à contemptu imperatur, vt etiā
ostensum est. Deniq&#x0301;ue illa malitia gra-
uis ex contemptu additur actioni, etiāsi
ex obiecto mala non esset, vt patet in
omissione consilij; ergo signum est ad-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0329.jpg/>
@@1@<SE329>322 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>dere malitiam specie distinctā. Et ideò
ex hoc principio rectè suprà collegim&#xA770;,
peccatum ex certa scientia, seu ex ma-
litia sine ignorantia, vel passione non
esse peccatum ex contemptu, quia ille
modus peccandi non addit malitiam
diuersæ rationis, seu speciei, & ita non
potest augere malitiam circa materiā
leuem vsque ad grauitatem mortalem,
stante eadem materia leui, & non addi-
to alio fine, vnde talis grauitas sumi
possit. Idemq&#x0301;ue intulimus de peccato
commisso ex consuetudine, si per se, ac
præcisè in consuetudine sistatur, vt sa-
tis explicatum est.</P>
<Z>CAPVT XXIX.
Vtrum lex humana obliget ad modum virtutis,
& consequenter, quo actu impleatur.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Væstionem hanc suprà libro se-<marginalia>1.</marginalia>
cundo tractaui de lege natura-
li, vbi notaui solum habere lo-
cum, propriè loquendo in præceptis af
firmatiuis, quia negatiua non dantur
de actib&#xA770;, sed de negatione actus, & ideò
per se non requirunt actum, sed omis-
sionem, vt impleantur: in omissione au-
tem, vt sic, non inuenitur modus virtu-
tis, licèt in positiua voluntate abstinen-
di ab actu prauo esse possit; per se aute&#x0303;
necessaria non est ad implendum præ-
ceptum negatiuum, vt à fortiori pate-
bit ex dicendis. Prætereà in eodem lo-
co distinxi in actu morali tres modos,<marginalia>Tres condi|tiones ne|cessariæ ad|modumvir|tutis opera|ri scienter,|voluntariè|& c&#x0169; fine,|& circ&#x0169;stā|tijs debitis.</marginalia>
seu conditiones necessarias ad mod&#x0169;
virtutis, vna est operari ex cognitione,
ac scientia; alia operari vol&#x0169;tariè, ter-
tia operari intentione honesta, & cum
omnibus circunstantijs necessarijs ad
bonitatem morale&#x0303; actus, & omisi quar-
tum de modo delectabiliter operandi,
quia constat, non cadere sub præcept&#x0169;,
vt ibi generaliter ostendi. Omitto etiā
híc modum operandi ex dilectione Dei
super omnia, de quo ibi etiam dixi, quia
multò certius est, etiam hunc modum
non cadere sub legem humanam. Imò
etiam de prima, & secunda conditione
nihil ferè híc addendum occurrit: ha-
bent enim eandem rationem in lege po
sitiua, quam in lege naturali, quia leges
humanæ etiam dantur de actibus huma
nis, qui à vol&#x0169;tate, & ratione procede-<-P>@@

<-P>re debent, & ideò nisi fiant voluntariè,
& consequenter ex scientia, non viden-
tur sufficere, vt per eos lex humana im-
pleatur, in quo Doctores omnes conue-
nire videntur.</P>
<P>  Solum video obijci posse, hinc sequi,
eum, qui toto die ieiunij dormit, non<marginalia>2.|Obiectiun-|culæ.</marginalia>
implere præceptum, ac subinde si excō-
municatio sit lata contra non seruan-
tes illud præceptum, incurri à sic dor-
miente. Idemq&#x0301;ue argumentum fieri po-
test de illo, qui dormiens recitat inte-
grè psalmum, vel horam, & de hoc cer-
tus sit à circunstantibus: nam sequitur,
illum non impleuisse præceptum, & in-
currere censuram, si lata sit, nisi iterum
recitet. Tertiò potest fieri idem argu-
mentum de illo, qui nesciens esse diem
festum missam audit; nam sequitur non
impleuisse præceptum, sed teneri ad ite
rum audiendam, & similiter incurrere
censuram latam, nisi iterum audiat.
Quartò potest obijci de illo, qui coact&#xA770;
detinetur audiens missam, & interius
non vult audire si posset, sed potius ab-
solutè cupit non audire, & habet pro-
positum non audiendi, nisi cogeretur,
vel duceretur timore seruili.</P>
<P>  Hæc ferè argumenta proponit Me-<marginalia>3.</marginalia>
din. q. 100. art. 9. & in priori docet, qui
per solam vim, & coactionem ieiunat,
quia violenter priuatur cibo, cum ipse
non abstineat voluntariè, non implere
præceptum, & ideò censuram incurre-
re, si imposita sit. Idemq&#x0301;ue eadem ratio-
ne diceret de dormiente, quando cum
ea voluntate iuit dormitum. Sed quod
ad censuram attinet, hoc probabile nō
est, quia præceptum ieiunij negatiuum
est, vt suppono, & ideò licèt morali mo
do non impleatur, quādo vol&#x0169;tas deest,
tamen quoad effectum externum, vel
substantiam impletur, vel saltem non
violatur, & hoc satis est, vt non incur-
ratur excommunicatio, quia ibi non est
transgressio exterior præcepti, quæ ad
incurrendam excommunicationem ne-
cessaria est. Nec sufficit voluntatis co-
natus contra præceptum, si effectus nō
sequatur, etia msi sit materialiter (vt sic
dicam) vt ex materia de Censuris con-
stat. Et idem est in alio exemplo, quod
ibi Medina adducit de solue&#x0303;te decimas,
aut debitum coactè, & habens proposi-
tum non solue&#x0303;di, si posset, etiā si habeat<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0330.jpg/>
@@1@<SE330>Cap. 29. An lex humana obliget ad modum virtutis. 323
<duolan 2><-P>præceptum soluendi sub censura ipso
iure lata. Nam licèt illa re vera non ex-
cuset grauem culpam coram Deo, &
moraliter non impleat præceptum, sed
potius peccet interius contra illud; ni-
hilominus exterius non transgreditur,
& liberatur à debito, & materia præ-
cepti in posterum sublata est, & conse-
quenter non incurrit censuram, quia c&#x0169;
effectu non omisit exterius, quod lex
præcipiebat, quod satis est ad nō incur-
rendam censuram quacunq&#x0301;ue ratione,
& modo id acciderit. Secus verò est in
exemplo recitandi posito in secunda
obiectione: nam qui dormiens profert
verba precationum, non orat; præcep-
tum autem est de orando, & ideò in tali
casu præceptum non impleretur, & in-
curreretur excommunicatio, non reci-
tando iterum in vigilia, si lata esset cō-
tra non orantes, quia ille verè non ora-
uit.</P>
<P>  Et ita ad secundam obiectionem cō-<marginalia>4.</marginalia>
cedo sequelam, neq&#x0301;; in consequenti est
aliquod inconueniens. Ad tertiam verò
dico, non esse simile, quia is, qui audit
Missam, licèt ignoret esse diem festum,
verè audit missam, quia attentè audit;
imò etiam liberè, & spontaneè audit.
Et ita ille actus sufficit ad implendum
præceptum, vel saltem ad non transgre
diendum illud exterius, vnde à fortiori
etiam sufficit ad vitandam censuram.
An verò ille postea, sciens esse diem fe-
stum tempore habili, teneatur aliā mis-
sam audire, vel saltem habere animum
satisfaciendi præcepto per priore&#x0303; au-
ditionem, tractaui latè in tom. 2. de Re-
lig. lib. 4. de Orat. cap. 26. Deniq&#x0301;ue idem
cum proportione dice&#x0303;dum est ad quar-
tam obiectionem, in eo casu excusari
materialem, & exteriorem transgres-
sionem præcepti, quod satis esset ad ex-
cusandam censuram, non tamen serua-
ri mente, & animo totam obligationem
præcepti, & consequenter non excusari
grauem culpam. Et ita est intelligendus
Antonin. statim citandus, dicens, non
implere præceptum, qui stant ad sociandum
Dominos, aliàs non audituri. Et de his con-
ditionibus hæc sufficiunt, de quibus in
citato loco de Religione multa dixi.</P>
<P>  Difficultas ergo sol&#x0169; superest de pro-
prio modo virtutis, qui consistit in bo-<marginalia>5.</marginalia>
nitate morali actus consurgente ex in-<-P>@@

<-P>tegra causa, id est, ex bono obiecto, re-<marginalia>Sententia|asserens nō|impleri p&#x0303;-|cepta hu-|mana sine|recta inte&#x0303;-|tione.|Dionys.|Antonin.</marginalia>
cta intentione, & alijs circunstantijs.
Aliqui enim sentire videntur, præcep-
ta humana non impleri, per huiusmodi
actus, nisi includant rectam intentione&#x0303;,
sine qua inquiunt non impleri humanā
legem, etiam si actus præceptus fiat.
Ita tenet Dionis. Cisterci. 1. dist. 17. ar.
3. Idem sentit Anton. 2. p. tit. 9. cap. 10.
§. 2. quatenus ait, non implere præcep-
tum audiendi missam, qui accedunt ad Ec-
clesiam, vt videant, vel videantur ab amatori-
bus suis: sed debent (ait) accedere ad orandum,
& tunc à se remouere debent cogitationes tem-
porales ad De&#x0169; orand&#x0169;. Fundari potest pri-
mò hæc sententia in regula 8. Extrau. de
Regul. iuris, Qui ex timore facit præceptum,
aliter quàm debet facit, & ideò iam non facit.
Ex qua argumentatur à simili, vel à pa-
ritate rationis: nam qui actum præcep-
tum male facit, aliter quam debet fa-
cit; ergo non facit, seu non ita facit, vt
seruet præceptum. Et confirmatur pri-
mò, quia lex præcipit actum bonum; er-
go si non fit actus bonus, non fit, quod
lex præcipit; ergo non seruatur. Confir-
matur secundò, quia lex præcipit v. g.
Dei cultum, vel temperantiā, &c. Actus
autem non bonus non est cultus Dei,
nec actus temperantiæ, vel alterius si-
milis virtutis; ergo. Deniq&#x0301;ue lex huma-
na præcipiendo actum, constituit illum
in certa specie virtutis, iuxta materiæ
capacitatem, & rationem sub qua præ-
cipitur, vt est receptum dogma Theo-
logorum; ergo nisi verè fiat actus vir-
tutis in tali specie, non fiet quod lex
præcipit, nec seruabitur lex: si autem
actus non est bonus; non est actus virtu-
tis; ergo.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est, sufficien-<marginalia>6.|Sententia|auctoris.</marginalia>
ter impleri legem humanam per actum
præceptum secundum substantiā illius,
etiam si non sit simpliciter bonus mo-
raliter, nec honesta intentione fiat. Ita
sumitur ex D. Thom. q. 100. ar. 9. vbi ide&#x0303;<marginalia>D. Thom.|Caiet.|Conrad.|Medina.|Sotus.|Maior.|Almain.|Gerson.|Martin.</marginalia>
docent Caiet. Conr. Medin. & alij, So-
to lib. 2. de Iustit. q. 3. ar. 9. & 4. dist. 13.
q. 2. art. 1. in fine, loquens specialiter de
præcepto Missæ. Maior 3. dist. 37. q. 5. &
ibi Palud. q. 3. & Almain. 4. dist. 17. q. vni-
ca circa finem: vbi refert Gersonem, &
Martin. additq&#x0301;; in hanc sententiam fe-
rè omnes Doctores conspirare. Medin.
tract. de Orat. q. 16. de Horis Canoni.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0331.jpg/>
@@1@<SE331>324 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>Nauar. cap. 21. n. 7. & latius in Enchir.
de Orat. cap. 20. n. 29. vbi refert etiam<marginalia>Nauar.|Ioā. And.|Abbas.</marginalia>
se ipsum in cap. Inter verba, & Ioan. An-
dr. & Abbatem in cap. Quod quidam, de
P&#x0153;nit. & remiss. Sed illi loquuntur de
bonis operibus præceptorum factis in
statu peccati mortalis, quod longè di-
uersum est: nam opus factum in peccato
mortali potest esse simpliciter bonum,
quod est certum de fide, & ita est æquè
certum per illud seruari præceptum.
Aliàs quomodò esset opus simpliciter
bonum? At hic loquimur de opere ma-
lo, siue sit in peccatore, & sit peccatum
mortale ex praua intentione, siue sit in
homine iusto, & sit peccatum veniale,
& vtroque modo dicimus, impleri prę-
ceptum positiuum.</P>
<P>  Hæc autem assertio duobus modis
probari pot est, scilicet, vel de facto, vel<marginalia>7.|Finis præ-|cepti nō ca-|dit sub præ|ceptum.|D. Thom.|Caiet.</marginalia>
etiā de possibili. Prior est facilior, f&#x0169;-
daturq&#x0301;; in illo principio, quod finis prę-
cepti non cadit sub præceptum, quod
tradunt Doctores allegati, & sumitur
ex D. Thom. 1. 2. q. 96. ar. 3. q. 100. ar. 9. &
10. 2. 2. q. 44. art. 1. & ar. 8. ad 1. & Caiet.
22. q. 122. ar. 4. & patet clarè in præce-
pto ieiunij, cuius finis est, vel satisfactio
pro peccatis, vel corporis maceratio,
& tamen si quis formam ieiunij seruet,
licèt lautè, & deliciose comedat, & in
statu peccati ieiunet, ita vt nec satisfa-
ciat, nec maceretur, nihil peccat con-
tra ieiunij præceptum, vt est constans
apud omnes, & idem est in similibus.
Ratio autem est, quia actus solum cadit
in obiectum, & circa illud operatur eo
modo, quo potest; ergo etiam lex solum
obligat ad id, quod præcipit; solum au-
tem pręcipit materiam, in quam cadit,
& non finem; ergo obligat ad materiā,
non ad finem; ergo si materia executio-
ni mandetur, seruatur lex, quidquid ali-
unde peccetur. Probatur vltimum ante-
cedens (reliqua enim per se nota sunt)
quia solum id præcipitur, quod in lege
exprimitur per modum imperij; lex au-<marginalia>Lex huma|na non im-|perat hoc|propter il-|ludfieri, sed|vt fiat hoc.</marginalia>
te&#x0303; humana non imperat fieri hoc prop-
ter illud, sed vt fiat hoc. Quod si aliquā-
do in lege exprimitur finis legis, non est
per modum obiecti legis, sed solum per
modum rationis, vel motiui, propter
quod modus præcipitur, & hæc quidem
ratio sufficienter conuincit de facto.</P>
<P>  Auctores verò allegati etiam de pos-<-P>@@<marginalia>8.</marginalia>

<-P>sibili loqui videntur: nam commune il-
lorum fundamentum est, quia lex huma
na non potest pręcipere interiore&#x0303; act&#x0169;;
ergo nec potest præcipere, vt actus ex-
terior tali intentione fiat; ergo si homo
facit actum externum ab Ecclesia præ-
cept&#x0169;, licèt praua intentione id faciat,
implet præceptum hominis, licèt alia
ratione peccet; ergo eadem ratione vn-
decunq&#x0301;ue actus sit malus, si exterius ha
bet quidquid lex humana iubet, sufficit
ad non peccandum contra legem huma
nam. Sed obijci potest contra hanc ra-
tionem, quia si est efficax, probat non
tantum de facto, sed etiam de possibili;
non videtur autem esse supra potestate&#x0303;
humanam præcipere vt actus externus
benè, & ex honesta intentione in gene-
rali, vel in speciali, vt tali inte&#x0303;tione fiat.
Probatur, quia illud non esset præcipe-
re directè actum internum, sed exter-
num vt manantem à tali interno, quod
videtur cadere sub humanam potesta-
tem, etiamsi finis ipse extrinsecus, & ac
cidentarius sit respectu actus externi
præcepti. Quod patet ex lege prohibe&#x0303;-
te: nam lex humana potest prohibere,
ne actus humanus fiat ex inte&#x0303;tione pra-
ui finis extrinseci, vt ex odio, vel auari-
tia, vt suprà dictum est; ergo potest prę-
cipere, vt actus bonus fiat ex intentio-
ne extrinseci finis honesti, vt ex amore.
Estq&#x0301;ue accommodatum exemplum, si
fiat constitutio dicendi Missam ex hac,
vel illa intentione, quæ planè est extrin-
seca ipsi sacrificio, vt sacrificium est, &
nihilominus talis constitutio obligat
subditos, etiā quoad illam intentione&#x0303;.</P><marginalia>9.</marginalia>
<P>  Nihilominus probabilius ce&#x0303;seo, hoc
non posse cadere sub legem humanam,
quando intentio re vera est omninò ex-
trinseca ipsi operi externo, vt cadit sub
pręceptum, prout planè docent Docto-
res allegati. Ratio autem potest duplex
reddi ex dictis. Prima est, quia tunc prę
ciperetur directè actus internus. Patet,
quia vel per tale præceptum prius prę-
ciperetur intentio talis finis, vt tandem
ex illa sequeretur electio, quia intentio
finis ex se antecedit electionem medij,
vel certè si actus externus primò præ-
cipitur, & additur vt fiat ex tali inten-
tione, quæ ad complementum ipsius a-
ctus necessaria non erat, planè per se
præcipitur actus ille interior, qui ad-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0332.jpg/>
@@1@<SE332>Cap. 29. An lex humana obliget ad modum virtutis. 325
<duolan 2><-P>dendus est exteriori. Secunda ratio est,
quia lex humana, vt dixi, non potest prę-
cipere omnem bonitate&#x0303;, sed illam, quæ
suo fini, & exteriori gubernationi accō
modata est, quod aute&#x0303; act&#xA770; exterior fiat
hac, vel illa inte&#x0303;tione extrinseca, nō per
tinet ad bonitate&#x0303; accōmodatā illi fini,
sed ad De&#x0169; pertinet, qui scrutatur cor-
da; non est ergo illa materia legis huma
næ. Et ita responsum est ad fundament&#x0169;
contrarium, negando assumptum.</P>
<P>  Ad exemplum aute&#x0303; de præcepto ne-<marginalia>10.</marginalia>
gatiuo, primùm nego paritatem ratio-
nis. Nam potest mult&#x0169; pertinere ad cō-
mune bonum v. g. ad iustitiam seruandā
in iudicio, vt nemo ex odio, vel propter
sordes illud munus assumat, & ideò in
malis prohibendis potest ille modus ha
bere maiore&#x0303; proportionem. Deinde su-
prà dixi, tunc revera non prohiberi, aut
puniri malitiam prouenie&#x0303;tem à tali in-
tentione, sed ipsum actum externum ab
solutè; p&#x0153;nam verò non imponi ipso iu
re, nisi dependenter à tali conditione.
Vnde est etiam differentia suprà insi-
nuata, quia si per affirmatiuum præcep-
tum addatur intentio extrinseci finis,
extenditur iurisdictio, & augetur obli-
gatio ad nouum act&#x0169; interiorem, quan-
do verò punitur actus exterior, si à tali
interiori procedat, potius restringitur
prohibitio, & iurisdictionis vsus, quia
non punitur omnis actus exterior, qui
puniri posset. Ad aliud verò exemplum,
de intentione offerendi sacrificium pro
hac, vel illa causa, aut persona, dicitur
in primis, obligationem illam regulari-
ter loquendo non fundari in sola iuris-
dictione, sed vel in voto obedientiæ, vel
in aliqua obligatione iustitię, per quam
potest aliquis se obligare ad faciendum
aliquid sub hac, vel illa intentione ma-
ximè si ad effectum actionis necessaria
sit. Vnde dicitur secundò, illam inte&#x0303;tio-
nem non esse omnino extrinsecam illi
actioni, sicut suprà dicebamus de inte&#x0303;-
tione conficiendi sacramentum: nam li
cèt in præsenti, illa intentio non sit de
necessitate sacrificij, vt sic, est tame&#x0303; ne-
cessaria ad completam oblationem sa-
crificij, & ad fructum eius, & ideò, qui
potestatem habet præcipiendi sacrifi-
cium, totum id præcipere potest.</P>
<P>  Ad rationes alterius sententiæ respō<marginalia>11.</marginalia>
detur, in primis in illa regula iuris ser-<-P>@@

<-P>monem esse de timore seruili peccami-
noso, quando quis ita voluntariè facit
opus præceptum, vt animum habeat nō
faciendi, si posset p&#x0153;nam effugere: nam
in illo modo operādi deest voluntas ne-
cessaria ad implendum præcept&#x0169; apud
Deum, etiamsi exterius impleri videa-
tur. Et ita negatur similitudo: nam qui
facit totum id, quod lex humana præci-
pit, & cum omnibus externis circunstā
tijs, quas pręc ipit, licèt praua intentio-
ne id faciat, non facit aliter, quam de-
beat facere ex vi illius legis humanę, li-
cet faciat aliter, quā alia lex diuina prę
cipiat, & ideò non peccat contra legem
humanam, licet aliàs peccet. Vnde ad
primam confirmationem respondetur
legem humanā pręcipere act&#x0169; de se bo-
n&#x0169;, seu qui de se potest benè fieri, nō ta-
men præcipere omnes modos necessa-
rios, vt bene fiat. Et ita ferè respondet
D. Thom. 1. 2. q. 96. ar. 3. ad 2. Et eade&#x0303; est<marginalia>D. Thom.</marginalia>
responsio ad secundā confirmationem.
Nam lex humana præcipit act&#x0169; in se cō
tinente&#x0303; cult&#x0169; Dei, vel mediocritate&#x0303; ali-
quā te&#x0303;perantiæ, aut alterius virtutis; il-
lam autem potest habere actus, etiamsi
ex parte operantis malè fiat ex alio ca-
pite, quod per se non prohibet, nec prę-
cipit lex humana.</P>
<P>  Ad vltimā confirmatione&#x0303; admittim&#xA770;<marginalia>12.</marginalia>
cōmune&#x0303;, & verā doctrinā, quod per lege&#x0303;
humanā act&#xA770; pręcepti determinātur ad
certā specie&#x0303; virtutis. Non est aute&#x0303; sen-
sus, quòd lex humana pręcipiat illā vir-
tutis specie&#x0303; esse &#xA751; se intentā ab operāte,
aut quod purè fiat sine admistione ali-
cuius malitię; sed sensus est, lege&#x0303; huma-
nā præcipie&#x0303;do non imponere sol&#x0169; obli-
gatione&#x0303; obedie&#x0303;tiæ, quæ generalis est, &
in omni pręcepto includitur, sed etiam
pręcipere de se actus singular&#x0169; virtut&#x0169;,
quia, vt suprà dixi, leges humanæ inten-
dunt facere homines honestos in omni
genere virtutis, & ideò præcipiunt se-
cund&#x0169; omnes species virtut&#x0169;. Nō tame&#x0303;
inde fit, vt lex humana præcipiat actum
studios&#x0169; simpliciter, & vt studiosè fiat,
sed satis est, quod pręcipiat studios&#x0169; ex
genere, & cōstitue&#x0303;do tale medi&#x0169; in tali
specie virtutis, vt patet clarè in mate-
ria iustitiæ; pręcipit enim act&#x0169; eius, cō-
stitue&#x0303;do medi&#x0169; in materia illi&#xA770;, quo ser-
uato, nō peccatur contra illā lege&#x0303;, etiāsi
ex auaritia, vel alio vitio quis operetur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0333.jpg/>
@@1@<SE333>326 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><Z>CAPVT XXX.
Vtrum lex humana, & ciuilis possit obligare ad
sui obseruationem cum periculo cuiusc&#x0169;&#xE8BF;&#x0301;
nocumenti temporalis, etiā mortis.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Eclarauimus modum obligatio-<marginalia>1.</marginalia>
nis legis humanę quoad grauita-
te&#x0303; eius, nunc explicādus est quo-
ad rigorem (vt sic dicam, vel lenitatem
eius, & consequenter explicabitur quo-
ad durationem eius, vel cessationem ra
tione occurrentis occasionis, quæ ma-
ximè esse solet, quādo damnum aliquod
graue, vel periculum eius imminet ex
obseruatione legis, & ideò inquirimus,
an in huiusmodi occasione cesset obli-
gatio legis: ita vt nullum peccatum sit,
illam non seruare.</P>
<P>  Prima sententia absolutè docet, lege&#x0303;
humanam non posse obligare cum mo-<marginalia>2.|Sententia|negans ab-|solutè, pos-|se lege&#x0303; hu-|manam ob|ligare cum|morali pe-|riculo vi-|tæ.|Almain.|Syluest.|D. Thom.</marginalia>
rali periculo vitæ; vel alio simili. Tenet
Almain. in Moralib. tract. 1. cap. 3. Incli-
nat Syluest. verb. Metus. q. 7. Fundamen-
tum est, quia dare vitam propter opus
per se non necessarium ad salutem, vel
honestatem, est opus difficillimum, & su-
pererogationis; lex autem humana non
potest huiusmodi opera præcipere; er-
go. Confirmatur, quia conseruare vitā
est de lege naturæ; ergo nulla lex huma-
na potest contra hoc præcipere. Vnde
D. Thomas 2. 2. q. 104. art. 5. dixit in his,
quæ ad conseruationem corporis spe-
ctant, hominem non teneri homini obe-
dire.</P>
<P>  Altera sente&#x0303;tia est, legem humanam
in vniuersum obligare, nō obstāte quo-<marginalia>3.|Secunda se&#x0303;|tentia lege&#x0303;|hnmanam|obligare in|vniuersum|non obstan|te quouis|mortis pe-|riculo.|Caiet.|Henr.</marginalia>
cunq&#x0301;ue periculo mortis. Ita docet Ca-
iet. 1. 2. q. 96. ar. 4. & 2. 2. q. 125. art. 3. Ide&#x0303;
sentit Adrian. in 4. q. 3. de Clauib. Henr-
ric. tract. de Syno. Episcop. post 3. part.
ar. 1. n. 271. in tom. 13. Tractatuum. p. 2.
Fundamentum est, quia quod est contra
legem humanam est malum, & peccat&#x0169;,
vt ex suprà dictis patet; ergo etiā prop-
tet mortem vitandam faciendum non
est, cap. Ita ne. 32 q. 3. ex Aug. Confirma-
tur primò, quia bonum commune præ-
ferendum est priuato, & homo tenetur
pro cōmuni bono vitā perdere; sed hu-
mana lex propter cōmune bonum po-
nitur; ergo seruāda est, non obstante vi-
tæ periculo. Tandem confirmatur indu-
ctione, quia nō potest quis propter me-<-P>@@

<-P>tum mortis cōtrahere cum con sangui-
nea in gradu prohibito per lege&#x0303; huma-
nam, nec potest aliquis proptervitandā
mortem sacrum facere sine vestibus sa-
cris, cum tamen id solum sit de lege hu-
mana. Deniq&#x0301;; non potest quis commu-
nicare cum excōmunicato propter vi-
tandā morte&#x0303;, cap. Sacris, de ijs, quęvi, &c.</P>
<P>  Nihilominus dicend&#x0169; est primò, non<marginalia>4.|Esse potes-|tate&#x0303; in ma-|gistratu ci-|uili, & ca-|nonico ad|obligand&#x0169;|suis legib&#xA770;|cum peri-|culo vitæ.|Sotus.|Couar.|Ledesm.</marginalia>
deesse potestatem in magistratu ciuili
(& idem à fortiori de Ecclesiastico) ad
obligandum suis legibus, & cum peri-
culo vitæ, si necesse sit. Sententia est cō-
munis, & mihi certa, & præter auctores
secundæ opinionis, tene&#x0303;t eam Soto lib.
1. de Iustit. q. 6. art. 4. in fine, & in 4. dist.
22. q. 1. ar. 4. & Ledesma 2. p. q. 10. ar. 5. &
q. 25. ar. 3. Couarr. qui alios refert, in c.
Alma mater. 1. p. §. 3. n. 9. & alij infrà citā-
di. Ratio est, quia in republica est pote-
stas necessaria ad suam conseruatione&#x0303;,
& commune bonum; sed ad hos fines est
moraliter necessarium præceptum ob-<marginalia>Est in repu|blica neces|saria pote-|stas ad suā|conserua-|tionem, &|commune|bonum.</marginalia>
ligans ad aliquid agendum, vel ad per-
seuerandum in aliquo loco, non obstan-
te periculo mortis; ergo cadit hoc sub
humanam potestatem. Minor constat,
quando necessarium est agere pericu-
losum bellum ad defendendam rempu-
blicam, vel perseuerare tempore pestis
in aliquo loco ad procurandam com-
munem salutem, vel si necesse sit prop-
ter fidei honorem aliquid agere cum
vitæ discrimine. Maior autem per se no
ta videtur ex terminis, quia alias insuf-
ficienter prouisum esset gubernationi,
& conseruationi reipublicæ. Sed dici
potest, in his casibus legem naturalem<marginalia>Obuiatur|obiectioni.</marginalia>
obligare, & ideò non esse hanc obliga-
tionem præcepti humani, sed quasi co-
actionem ad seruandam naturalem ob-
ligationem. Respondetur primò, licet
fortasse præceptum naturale tunc ob-
liget rempublicam, vel ciues in cōmu-
ni, non tamen hunc, vel illum determi-
natè; ergo applicare obligationem ad
has, vel illas personas, est potestatis hu
manæ, & ita ibi interuenit verum præ-
ceptum humanum. Dicimus etiam, non
semper esse certam obligationem na-
turalem, sed sæpe esse posse rem dubiā,
& dependentem ex iudicio prudentiæ,
an scilicet, communi bono expediat,
hoc vel illo medio vti cum tanto peri-
culo: tunc autem interueniente iudicio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0334.jpg/>
@@1@<SE334>Cap. 30. An lex humana obliget cum periculo mortis. 327
<duolan 2><-P>Principis, seu Prælati, eiusq&#x0301;; præcepto
inducitur certa obligatio, quæ non po-
test dici legis naturæ, sed humanæ. Et
confirmatur tandem, quia hic actus est
fortitudinis; ergo si necessarius sit rei-
publicæ, vel valde conueniens, potest
lex humana illum præcipere: nam hu-
mana lex circa actus omnium virtutum
versatur, vt in superioribus docuimus
c&#x0169; Arist. 3. Ethic. qui in specie loquitur
de actu fortitudinis.</P>
<P>  Dico secundò, legem humanam tunc
maximè, & quasi per se obligare cum<marginalia>5.|Legem hu-|manā tunc|maximè ob|ligare cum|periculo vi|tæ quando|illud peri-|culum per|se est anne-|xum actui|præcepto.</marginalia>
periculo vitæ, quando illud periculum
per se est annexum, seu coniunct&#x0169; actui
præcepto, si alioqui lex iusta sit, vt præ-
sumi debet, quando oppositum non cō-
stiterit. Declarari potest exemplis po-
sitis de bello, de periculosa nauigatio-
ne, de curatione proximorum tempore
pestis, & similibus. Ratio autem est, quia
tunc periculum non reputatur accide&#x0303;-
tarium, sed veluti de substantia actus
moraliter considerati. Item non potest
censeri præter scientiam, vel intentio-
nem præcipientis, cum sit per se con-
iunctum actui, ergo eo ipso, quod præ-
cipitur talis actus, censetur præcipi nō
obstante tali periculo, & potestas non
deest, vt ostensum est; ergo nascitur ob-
ligatio. Addidi verò conditionem iusti-
tiæ legis, quia hæc generaliter necessa-
ria est, & in huiusmodi præcepta multa
requiruntur, vt seruetur, quia nō potest
res adeò difficilis iustè præcipi, nisi ex
iustissima causa pertinente ad cōmune
bonum, vel ad aliquam personam valde
necessariam communi bono. Quia res-
publica, vel magistratus eius non habet
dominium vitæ ciuium, sed conuenien-
tem vsum, & ideò non potest ex leuibus,
vel ordinarijs causis cogere ciues ad
perde&#x0303;dam vitam. Quod etiam patet ex
his, quę suprà diximus de lege humana,
scilicet, debere esse moraliter possibi-
lem, & facilem. Deniq&#x0301;; hoc confirmant
fundamenta prioris sententiæ. Nihilo-
minus tamen híc etiam est vera gene-
ralis regula in superioribus posita, quā-
do non manifestè apparet temeritas in
lege, præsumend&#x0169; esse pro iustitia eius,
quia semper ius superioris præfertur,
& licet homo ius etiam habeat in vitā
suam, tame&#x0303; in eandem maius ius habet<marginalia>Arist. 5.|Politicor.</marginalia>
respublica, quia (vt in 5. Politic. dixit<-P>@@

<-P>Philosoph&#xA770;) ciuis magis est reipublicæ,
quàm sui ipsius. Itaq&#x0301;ue in dubio æquali<marginalia>Ciuis ma-|gis est rei-|pub. quam|sui ipsius.</marginalia>
seruāda est lex, licet propter periculum
proprij detrime&#x0303;ti curand&#x0169; sit, vt certi-
tudo aliqua de iustitia legis habeatur.</P>
<P>  Dico tertiò. Si mortis periculum nō<marginalia>6.|Quid dice&#x0303;-|dum quan-|do pericu-|lum non est|per se con-|iunctum a-|ctui præce-|pto.</marginalia>
est per se coniunctum actui præcepto,
sed contingenter adiungitur, lex huma-
na per se nō obligat ad sui obseruatio
nem cum tanto periculo vitæ, imò nec
alterius grauissimi nocume&#x0303;ti, quale est
grauis infamia, aut magna iactura bo-
nor&#x0169;; ex accide&#x0303;ti verò, seu in aliquo ca-
su obligare potest. Priore&#x0303; parte&#x0303; sequ&#x0169;-
tur à fortiori auctores allegati in pri-
ma opinione, & non repugnant allegati
in assertione prima, sed fauent maximè
& Gabr. in 4. d. 18. q. 3. & Ocham. in suo<marginalia>Gabr.|Ocham.</marginalia>
Dialog. 1. p. lib. 7. c. 57. quatenus dicunt,
Ecclesiam non posse suis legibus regu-
lariter imponere tam rigorosam obli-
gationem: nam idem est regulariter, quod
per se. Et idem sentit Maior in 4. dist. 18.
q. 4. insinuat etiā Nauar. in Sum. c. 25. n.
84. Sumitur deniq&#x0301;; ex multis, quæ con-<marginalia>Maior.|Nauar.|Felinus.</marginalia>
gerit, & allegat Felin. in c. 1. de Constit.
n. 49. Probatur autem primò prior pars
inductione, quia lex diuina, quę grauior
est, non solet obligare in simili euentu.
Exemplum cōmune est de Dauide, qui
propter necessitate&#x0303; manducauit panes
propositionis. 1. Reg. 21. quos laicis mā<marginalia>1. Reg. 21.|Mat. 12.</marginalia>
ducare nō licebat, iuxta legem, & tame&#x0303;
factum defendit Christus Matt. 12. Vbi
eode&#x0303; modo excusat discipulos, qui die
sabbati spicas colligebant. Et ita expo-
suit etiā D. Thom. 3. p. q. 40. ar. 4. ad 3. &
eode&#x0303; modo declarat fact&#x0169; Mac habęor&#x0169;<marginalia>D. Thom.</marginalia>
pugnantium die sabbati. 2. 2. q. 100. ar. 8.
Idem constat in præcepto diuino de in-
tegritate confessionis: nam graue peri-
culum interdum excusat ab illius exe-
quutione quasi materiali (vt sic dicam)
In pręceptis etiam Ecclesiasticis potest
fieri similis inductio: nam præcept&#x0169; ie-
iunij non obligat c&#x0169; detrime&#x0303;to salutis,
quod explicat&#x0169; est in cap. Consili&#x0169;, de ob-<marginalia>Cap. Con-|silium.</marginalia>
seruatione ieiunij, & ide&#x0303; constat de prę-
cepto audiendi Missā, recitandi horas,
&c. Simili modo propter necessitate&#x0303; fa
mis licet cōmunicare c&#x0169; excōmunica-<marginalia>Cap. Quo|niam mul-|tos.|Ca. Inter.</marginalia>
to procurando subsidi&#x0169;, cap. Quoniā mul-
tos. 11. q. 3. cap. Inter, de Sentent. excōm.
eade&#x0303; aute&#x0303; ratio est in reliquis. Genera-
lis aute&#x0303; ratio cōclusionis est, quia talis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0335.jpg/>
@@1@<SE335>328 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>necessitas oste&#x0303;dit, nō fuisse in legislato-
re voluntate&#x0303; obligādi in tali eue&#x0303;tu, vel
etiam non fuisse potestatem: quacunq&#x0301;;
autem illarum deficiente, cessat obliga-
tio legis; ergo. Vtraq&#x0301;; præmissa constat
ex suprà dictis, præsertim tractando de
Epijkia, quia potestas humana non se
extendit ad omnia sine mensura, vol&#x0169;-
tas etiam prudens non vult obligare
quantum potest, sed cum moderatione,
& benignitate. Obligare autem ad que&#x0303;-
cunq&#x0301;ue actum præcepti, non obstante
quacunq&#x0301;ue accidentali necessitate in-
surgente, esset supra potestatem legis-
latoris humani, quia talis obligatio cō-
muniter non est necessaria ad cōmune
bonum reipublicæ, vt in communi ob-
seruatione talium legum contingit; &
quanuis aliquando non sit apertè iniu-
sta obligatio, vel supra potestatem, si sit
nimis grauis, & dura, censetur esse præ-
ter voluntatem legislatoris, quod ma-
ximè in diuinis legibus positiuis obser-
uatur, vt communiter Doctores inter-
pretantur, ergo.</P>
<P>  Altera verò pars, scilicet, per acci-<marginalia>7.|Probatur|sec&#x0169;da pars|cōclusiònis|& notetur.</marginalia>
dens fieri posse, vt etiam in eo casu ob-
ligetur homo ad seruandam legem, cō-
munis etiam est; talisq&#x0301;ue necessitas es-
se censetur, quando violatio legis prop
ter talem metum cederet in contemp-
tum, vel iniuriam religionis, aut graue
scandalum pusillorum: tunc enim bon&#x0169;
commune, & religionis præferendum
est priuato etiam propriæ vitæ. Item
quia tunc transgredi præceptum huma
num, esset vel deficere in confessione
fidei tempore debito, vel cooperari ad
aliquid intrinsecè malum. Exemplum
sit, si tyrannus cogat ad comedendam
carnem die prohibito in contemptum
illius obseruantiæ Ecclesiasticæ: tunc
enim consentire illi, esset significare, se
idem sentire, & contemnere; imò etiam
exterius dissimulare, & non planè resi-
stere, ad minimum esset alijs scandalum
dare, & ideò nunquam licet, iuxta illud
Augustini lib. de Bono coniug. cap. 16.
Satius est fame mori, quàm idolothytis vesci (v-<marginalia>August.</marginalia>
tiq&#x0301;ue cum scandalo, vel iniuria religio-
nis) 1. Corinth. 10. Et ideò hæc obliga-
tio non solum in Ecclesiasticis legibus<marginalia>1. Cor. 10.</marginalia>
locum habet, sed etiā in ciuilibus, quia
etiam illæ contemnendæ non sunt, nec
magistratus ciuilis, & in earum etiam<-P>@@

<-P>violatione scandalum cauendum est.
Nec satis erit in huiusmodi casu habe-
re interius intentionem non scandali-
zandi, vel non contemnendi, & exterius
agere contra legem ad vitandam mor-
tem. Hoc (inquam) non est satis, quia te-
nemur exterius non contemnere, nec
contemnentibus consentire, vel coope-
rari, & similiter ad vitandum scandal&#x0169;
maximè necessarium esse solet, act&#x0169; ex-<marginalia>Not{a} de|protestatio|ne.</marginalia>
ternum vitare; si autem protestatio ali-
qua exterior sufficeret ad tollendum
scandalum, tunc cessaret illa necessi-
tas, vt notauit Bonau. in 4. dist. 33. dub.
8. circa literam, & latiùs in materia de
scandalo tractatur.</P><marginalia>8.</marginalia>
<P>  Dices; ergo in huiusmodi casibus, li-
cèt obligatio talis actus quasi resultet
occasione legis positiuæ, nihilominus
propriè non oriri ex illa, sed aut ex præ
cepto affirmatiuo confitendi fidem te&#x0303;-
pore oportuno, vel ex præcepto nega-
tiuo non præbendi scandalum alijs, vel
non contemnendi legem, aut superioris
potestatem. Quæ sunt obligationes le-
gis naturalis, pertinentq&#x0301;; ad legem cha
ritatis, aut religionis, vel confessionis
fidei, vel iustitię legalis, non ad particu-
larem legem positiuam. Respondeo, li-
cèt probabile hoc sit, probabilius tame&#x0303;
videri, etiam in illo casu obligare lege&#x0303;
humanam. Itaquè non negamus, in illis
euentibus obligare præcepta illa natu-
ralia, seu aliquod illorum, dicimus ta-
men, obligare ad seruandam ipsam lege&#x0303;
positiuam, & ita etiam legem ipsam po-
sitiuam obligare. Sicut in occasione ne-
cessaria confitendi fidem, obligat fides
ad sustinendum martyrium propter fi-
dei confessionem, & nihilominus, tunc
etiam obligat fortitudo quasi impera-
ta à fide; ita ergo est in præsenti. Vnde
è contrario si quis in eo casu violet le-
gem positiuam in contemptum religio-
nis, non solum peccat in specie conte&#x0303;p-
tus, sed etiam in specie vitij contrarij
illi morali virtuti, ad quam pertinet
præceptum, vt in casu Machabæorum,
si illi comederent carnes porcinas, non
solum contra religionem, sed etiam cō-
tra temperantiam peccarent, comede&#x0303;-
do cibum vetitum. Et sic de alijs.</P>
<P>  Sed quęret tandem aliquis, quomodò<marginalia>9.</marginalia>
possit certum iudicium ferri ad discer-
nendum te&#x0303;pus, & occasiones, in quibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0336.jpg/>
@@1@<SE336>Cap. 30. An lex humana obliget cum periculo mortis. 329
<duolan 2><-P>obligat lex humana non obstante peri-
culo mortis. Respondeo, vix posse cer-<marginalia>Notanda|ad iudic an|dum quan-|do oblige-|tur aliquis|ad lege&#x0303;sub|periculo|mortis.</marginalia>
tam aliquā regulam designari, sed pru-
denti arbitrio vtendum esse. Duo tame&#x0303;,
ad hoc prudens iudicium ferend&#x0169;, ob-
seruari possunt. Primum est dupliciter
posse homines incidere in hoc pericu-
lum, seu in metum mortis. Vno modo
ab intrinseco, seu ex naturali, & ordina-
ria conditione humanæ cōditionis fra-
gilis, siuè oriatur ex ægritudine intrin-
seca, siue ex necessitate famis, aut sitis,<marginalia>Pericul&#x0169;|mortis, vel|est ab intri&#x0303;|seco, vel ab|extrinseco.</marginalia>
siue ex tempestate maris, siue ex occa-
sione belli alia de causa occurrentis, si-
ue ex quacunq&#x0301;; alia causa etiam extrin-
seca, quæ directè non inte&#x0303;dat transgres-
sionem legis. Alio modo potest hoc ma-
l&#x0169; imminere ab extrinseco, id est, ab ho
mine cōminante tale malum, vt extor-
queat legis trāsgressionem, vnde prior
dici potest quasi per accidens respectu
talis effectus; híc verò posterior quasi
per se, moraliter loquendo, & ex parte
causæ inferentis talem metum. Quando
occasio est prioris modi, regulariter
lex positiua non obligat cum tali peri-
culo, sic Machabęi processerunt ad bel-
lum die sabbati ratione periculi. 1. Ma-
chab. 2. quia periculum erat prioris ge<marginalia>1. Mach. 2</marginalia>
neris, & intellexerunt, in illo legem sab-
bati non obligare. Quando verò metus
infertur posteriori modo, regulariter
non excusat, quia cedit in contemptum
fidei, vel religionis, & sic Machabęi mor
tem sustinuer&#x0169;t, ne legem violarent lib.<marginalia>2. Mach. 7</marginalia>
2. cap. 7. quia metus ille directè ad hoc
inferebatur à tyranno. Dixi autem in
vtraq&#x0301;ue parte Regulariter, quia non est
regula adeò generalis, & infallibilis,
quin possit aliquando deficere, & ideò
semper sunt particulares circunstantię
considerandæ ad vltimum iudicium fe-
rendum. Præsertim verò in posteriori
modo contingere potest, vt licet dire-<marginalia>Not{a}.</marginalia>
ctè inferátur metus ad extorquendam
actionem legi contrariam, non tamen
id fiat propter legis trāsgressionem in
eius conte&#x0303;ptum, vel religionis, sed pro-
pter alias causas humanas, voluptatis,
aut commodi, vt adnotaui in 5. tomo
disp. 6. & tunc talis metus perinde re-
putatur, ac quilibet alius proueniens
ex causis naturalibus, vel extrinsecis,
quia non parit contemptum legis, vel
aliud simile malum.</P>@@

<P>  Secundò obseruandum est, aliud esse
obligari ad obseruationem legis huma<marginalia>10.</marginalia>
næ, non obstante mortis periculo, aliud
verò posse licitè eam obseruare, eodem
periculo non obstāte. Plus enim ad pri&#xA770;
requiritur, quā ad posteriùs; licèt enim
ad vtrunq&#x0301;ue necessaria sit aliqua ratio
valde grauis, & iusta, quia non potest
homo pro quacunq&#x0301;; leui occasione vi-
tam prodigere; nihilominus multò ma-
ior causa requiritur, vt ad hoc possit
obligari per legem, vel præceptum su-
perioris humani, quam vt id possit ho-
mo sua spontanea voluntate honestè fa
cere, quia non omnia honesta possunt
nobis præcipi, quādo sunt valde ardua,
nisi ex speciali necessitate sine qua nos
possumus illa liberè facere. Sic potest
quis in casu necessitatis extremæ fa-
mis, vel naufragij licitè cedere suo cō-
modo, & dare panem, vel tabulam ami-
co æquali, ad quod tamen non posset le-
ge humana obligari. Item propter vtili-
tatem publicam potest aliquis aggre-
di opus cum magno periculo vitæ, etiā
si non sit tanta necessitas boni commu-
nis, in qua posset obligari. Propter hoc
ergo ad discernendam occasionem, in
qua lex humana obligat cum tali peri-
culo, non tantum ponderandum est, an
bonum commune tunc præpōderet vi-
tæ propriæ, sed etiam, an tale sit, vt re-
dundet in extremam, vel grauem neces-
sitatem boni communis, vel è conuer-
so, an ex transgressione legis, graue dā-
num commune, quale est contemptus
religionis, fidei, aut ipsarum legum, se-
quatur: in his enim tantum casibus ob-
ligat lex humana, & vltra non extendi-
tur.</P>
<P>  Ad fundamentum&#x0303; prioris sententiæ<marginalia>11.|Satisfit ar-|gumentis|contrarijs.</marginalia>
respondetur, dupliciter posse aliquod
opus dici supererogationis. Primò quia
lex naturalis, vel diuina illud non præ-
cipit, & hoc modo non est in vniuersum
verum, legem humanam non posse præ-
cipere opera supererogationis, vt su-
prà contra Gersonem oste&#x0303;sum est. Alio
modo dicitur opus supererogationis;
quod ex suo genere ita est sub consilio,
vt de se non possit habere necessariam
connexionem cum fine vltimo, vel cum
communi bono reipublicæ temporali,
vel spirituali, vt est v. g. custodia virgi-
nitatis, & in hoc sensu verum est, bonum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0337.jpg/>
@@1@<SE337>330 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>supererogationis non posse præcipi le-
ge humana. Sic autem negamus, dare vi
tam pro republica esse opus superero-
gationis, aliquando enim cadit sub prę-
ceptum naturale. Et sic etiam potest in-
terdum præcipi lege humana. Nec re-
fert, quod sit difficile: nā circa hoc ver-
satur virtus in actibus necessarijs, iuxta
finem proportionatum, & ad idem ex-
tenditur potestas legis humanæ, quan-
do non obstante illa difficultate, obser-
uantia humanæ legis ad commune bo-
num necessaria est. Ad confirmationem
aute&#x0303; respondetur, in præcepto conser-
uationis vitæ duo includi, vnum est ne-
gatiuum, quod obligat semper, & pro
semper, scilicet, non se occidendi, & cō-
tra hoc nihil potest præcipere lex hu-
mana. Aliud est affirmatiuum, faciendi
aliquid ad conseruandam vitam, & ad
euitandam mortem, & quoad hoc non
obligat pro semper, sed prætermitti sę-
pe potest, non solum propter obseruan-
tiam legis, sed etiam propter bon&#x0169; ami
citiæ, vel propter alias honestas actio-
nes, seu rationes. Et ita etiam potest lex
humana obligare ad prætermittendam
vitæ custodiam propter obseruantiam
legis ad commune bonum necessariæ.</P>
<P>  Ad fundament&#x0169; Caietani responde-<marginalia>12.</marginalia>
tur, illationem fieri à sensu composito
ad diuisum; stante enim obligatione le-
gis, repugnat contra illam agere, vt re-
ctè probat illa ratio: non autem hoc di-
cimus, sed in casu necessitatis cessare
obligationem, & ita etiā cessare ratio-
nem culpę in illa materiali trāsgressio-
ne, vel potius in materiali nō executio-
ne legis. Quod plane confirmat regula
iuris, dicens, necessitate&#x0303; facere licit&#x0169;,
quod alias non esset. De qua videri po-
test Alex. in l. Si ex toto. ff. de Legibus. Ad
primam confirmatione&#x0303; fatemur, prop-
ter bonum cōmune contemne&#x0303;dam esse
vitam propriam, quando necessari&#x0169; est;
negamus tamen esse semper necessari&#x0169;
ad bon&#x0169; cōmune materialiter (vt sic di-
cā) exequi lege&#x0303;. Nam licèt illa propter
bon&#x0169; cōmune posita sit, satis consequi-
tur finem, si regulariter, ac per se, & ex-
tra hos casus extremos obseruetur.</P>
<P>  Ad secundam confirmationem, & in-
ductionem Caietani, primum exempl&#x0169;<marginalia>13.</marginalia>
erat de matrimonio contrahendo cum
consanguinea, in quo primò supponen-<-P>@@

<-P>dum est, quod licèt obligatio legis ces-
set ex occurrente periculo grauissimi
nocume&#x0303;ti, si tamen lex est irritans non
cessat irritatio propter met&#x0169;, vt infrà
dicemus, & omnes auctores suppon&#x0169;t,
& cōstat ex praxi Ecclesię. Et ratio red-
di potest, quia ad vitand&#x0169; pericul&#x0169; satis
est, exteriorem act&#x0169; facere, etiāsi prop-
ter resistentiā legis validus nō sit. Quod
si fortassè illa occasione incurratur a-
liud periculum violādi aliquam legem
naturale&#x0303;, aut moriendi, id est valde re-
motum, & accidentari&#x0169;, & ideò id non
attenditur in facienda absoluta irrita-
tione actus. Accedit, quod si in tali casu
cessaret irritatio propter metum, lice-
ret posteà, vel etiam necessarium esset
in tali actu persistere transacto metu:
hoc autem est valde contrarium bono
cōmuni, & fini talium legum. De qua re
plura dicemus infrà tractādo in specie
de lege irritante. Hoc ergo supposito
respondemus, in casu de matrimonio li
citum esse, illud exterius contrahere,
quia vel hoc non est prohibit&#x0169;, vel si est,
pro illo casu cessat prohibitio. Nihilo-
minus tame&#x0303; dicimus, in eo casu, non ob
stante metu, manere obligatione&#x0303; absti-
ne&#x0303;di à matrimonij vsu, nō propter spe-
cialem obligationem legis positiuæ, sed
quia c&#x0169; non fuerit validum, esset cōtra
naturale&#x0303; lege&#x0303; illud cons&#x0169;mare, quia es-
set fornicari, quod intrinsecè mal&#x0169; est.</P>
<P>  Dices; etiam prim&#x0169; videtur include-<marginalia>14.|Obiectio.</marginalia>
re aliquid contra legem naturæ, & in-
trinsecè malum: nam in primis si matri-
monium consideretur in ratione con-
tractus, illud est fictum matrimonium,
& ita includit malitiam mendacij, salte&#x0303;
officiosi: si verò consideretur in ratio-
ne sacrame&#x0303;ti, videtur includere malitiā
grauis sacrilegij, quia ministrare sacra-
mentum personæ inhabili, vel tentare
illud cōficere sine requisitis ad valore&#x0303;
eius, sacrilegi&#x0169; est. Respondeo breuiter<marginalia>Responsio.</marginalia>
neutrum esse necessari&#x0169;, quia talis per-
sona potest vti amphibologia, & non
habere intentionem conficiendi sacra-
mentum, sed solum illum materialem
actum faciendi ad vitādam mortem, &
ita facilè potest à peccato graui excu-
sari, de quo in proprio loco, & videri po
test Sanci. lib. 7. de Matrim. disp. 7. Sol&#x0169;<marginalia>Sanci.</marginalia>
in pręsenti aduerto, etiam si in illo casu
cōmittatur aliqua culpa; nihilominus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0338.jpg/>
@@1@<SE338>Cap. 31. An legis hum. indiffere&#x0303;ter oblige&#x0303;t omnes subditos. 331
<duolan 2><-P>non incurri excommu nicationem latā
in Clement. vnic. de consanguinit. & affi-
nit. vt benè notauit Nauar. in Sum. cap.
27. num. 41. quia si aliquid ibi peccatur
etiam consummando, est contra legem
naturalem, non contra Ecclesię præcep-
tum, censura autem lata est contra con-
tumaces in Ecclesiasticam legem.</P>
<P>  Secundum exemplum erat de cele-<marginalia>15.|An liceat|celebraresi|ne vestibus|sacris.</marginalia>
bratione sine vestibus sacris, in quo re-
gulariter loquendo concedi potest,
quod Caiet. assumit, quia talis actus vix
fieri potest sine contemptu rerum sa-
crarum, nec talis metus solet incuti, ni-
si propter hunc finem, vel in odium re-
ligionis. Si tamen fingamus casum, in
quo nec metus fiat propter illum finem,
sed propter aliam indiscretam deuo-
tionem, vel existimationem, & quod res
fieri possit sine irreuerentia, & scanda-
lo, non erit ille actus culpabilis ex vi so-<marginalia>Ledesm.|Medin,|Nauarr.</marginalia>
lius legis positiuæ, quod sentit Ledesm.
supra, & Medin. 1. 2. q. 96. artic. 4. & insi-
nuat Nauarr. dicto cap. 25. n. 84. dicens,
oppositum esse satis durum. De hoc e-
tiam exemplo videri possunt dicta in 3.
tom. 3. partis.<marginalia>16.|De cōmuni|catione c&#x0169;|excommu-|nicato prop|ter metum.</marginalia>
<P>  Tertium exemplum est de communi-
catione cum excommunicato propter
metum, quod integram postulabat dis-
putationem, sed est alterius loci. Breui-
ter ergo respondeo, negando assump-
tum: seclusis enim circunstantijs dictis
de scandalo, contemptu clauium, seclu-
so etiam quòd communicatio non sit in
crimine, nec in actu aliàs per se, & in-
trinsecè malo, non peccat, qui ex metu
graui communìcat cum excommuni-
cato, quæ est magis recepta sententia
fundata in principio posito in hac quæ-
stione, quamuis alij sentiant oppositum
fundati in dicto capite. Sacris. Ad quod<marginalia>Ca. Sacris|exponitur.|Sotus.|Syluest.</marginalia>
respondet Soto, loqui de communica-
tione in crimine criminoso, Syluest. ve-
ro ait, loqui de communicatione, quæ
cedit in iniuriam clauium, alij devtraq&#x0301;;
exponunt; alij limitant textum ex parte
metus, ita vt loquatur de metu leui, &
grauem comprehendat sub nomine vio
lentiæ. Quę omnia in se vera sunt, diffi-
cile tamen ad textum accommodantur
quia Pontifex simpliciter, & absolute lo
quitur, & non affertur ratio, cur hoc,
alio modo limitetur, & ideo alibi dixi,
Pontificem non assignare regulam vni-<-P>@@

<-P>uersalem, scilicet, metum in illa mate-
ria non excusare à culpa mortali, sed
constituere regulam indefinitam, scili-
cet, non semper metum excusare, ita vt
in hoc ponat differentiam inter vim, &
metum, quod vis semper excusat; metus
autem non semper, quando autem ex-
cusat, vel, quando non, id non declarat,
sed relinquit generali doctrinæ, quę in
alijs expositionibus continetur. Tan-
dem dici possit, Pontificem solum esse
loquutum secundum præsumptionem
quoad forum externum: sed non ita pla-
cet, quia etiam in foro externo admit-
tenda est probatio metus, & excusatio-
nis sufficientis. Videantur dicta in 5.
tom. de Censur. disp. 6. n. 10. sect. 3. & disp.
15. sect. 2. n. 13.</P>
<Z>CAPVT XXXI.
Vtrum leges humanæ generaliter, & indifferen-
ter omnes subditos obligent.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Voniam obligatio legis respe-<marginalia>1.</marginalia>
ctum dicit ad eos, qui legibus
obligantur, ideo postquam ex-
plicuimus ea, quæ ad hanc obligatione&#x0303;
absolutè pertine&#x0303;t, necessarium est, hunc
respectum declarare, quod fiet eius ter-
minum declarando, id est, personas ad
quas talis obligatio pertinet. Possunt
autem hæ personæ in quatuor ordines,
seu classes distingui: quid am enim sunt
inferiores legislatore, id est, subditi; hic
enim tantum modus inferioritatis (vt
sic dicam) ad præsentem consideratio-
nem refert; alij sunt superiores eodem
modo, id est, prælatione, seu iurisdictio-
ne, alij sunt indifferentes, seu liberi
ex natura rei, id est, nec subditi, nec su-
periores, qui sub ea ratione possunt di-
ci ęquales, quibus quarto loco addi po-
test legislator ipse. Ex quibus omitti-
mus superiores: de illis enim nihil dice-
re necesse est, cum sit per se notum, eos
non obligari legibus inferiorum, si vt
tales spectentur, an vero sub aliqua ra-
tione possint obligari, explicando alia
membra dicetur. Igitur de reliquis or-
dinibus personarum dice&#x0303;dum est, & pri-
mo de subditis.</P>
<P>  In proposita ergo quęstione tres er-<marginalia>2.</marginalia>
rores notari poss&#x0169;t. Primus hęreticor&#x0169;
dicentium, fideles, seu Christianos ho-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0339.jpg/>
@@1@<SE339>332 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>mines non obligari legibus humanis,
quia per Christum liberi facti sunt. Vn-<marginalia>1. Ad Cor|6.|Mat. 23.</marginalia>
de dixit Paul. 1. ad Corinth. 6. Pretio emp-
ti estis, nolite serui fieri hominum, & Christus
ipse Matth. 23. reprehendit seruantes
mandata, & traditiones hominum. Sed
hic error generaliter refutatus est lib.
1. cap. 18. & specialius in principio hu-
ius libri, vbi ostendimus esse in princi-
pibus potestatem legislatiuam ciuilem,
& hanc perseuerare in Christi Ecclesia,
& circa fideles versari. Idemq&#x0301;ue cum
proportione oste&#x0303;demus in libro seque&#x0303;-
ti de Ecclesiastica potestate, & ideo híc
plura dicere non est necesse. Nam quod
Paul. monet, ne efficiamur serui homi-
num, intelligit, quà homines sunt, id est
ne illis pareamus in ijs, quæ Deo repug-
nant, nec seruitutem illorum seruituti
Dei præferamus. Qui autem subijcitur
legi humanę iusta & legitima potestate
latæ, magis Deo seruit, quam homini,
quia & homo non fert legem, nisi vt mi-
nister Dei, & Deus ipse pręcipit obedi-
re Principibus, & Prælatis, vt idem Pau-
lus alijs locis docuit. Et eodem modo,
ac sensu, mandata hominum dicuntur
per antonomasiam, quę repugnant mā-
datis Dei, sicut propria voluntas dici-
tur, quæ à voluntate Dei, vel superioris
discordat, & ideo reprehendi solet, quā-
uis aliàs constet, propria voluntate, &
libertate vtendum esse ad obediendum
Deo. Sic ergo mandatis hominum obe-
diendum est, quando sunt consentanea
diuinæ voluntati.<marginalia>3.|2. Error|salte&#x0303; iustos|non obbiga|ri legibus|humanis.</marginalia>
<P>  Secundus error est hęreticorum hu-
ius temporis dicentium, saltem iustos
non obligari legibus humanis, qui vtun-
tur eisdem fundamentis, propter quæ
idem asserunt de omni lege, istis vero sa
tis responsum est in dicto cap. 18. lib. 1.
& ideo in hoc nihil hic addere necesse
est. Videri deinde potest Augustin. in
Epist. ad Rom. cap. 72. ad finem, qui late
hunc errore&#x0303; iam olim confutauit. Ter-
tius error fuit, non quoscunq&#x0301;ue iustos,
sed eximiè perfectos exemptos esse ab
obligatione legis humanæ, quod sense-<marginalia>Begardi &|Beghini.|Clem: ad|nostram de|Hæret.</marginalia>
runt Begardi, & Beghini, vt colligitur
ex Clement. Ad nostram, de Hæret. F&#x0169;-
dabantur autem, quia putabant, iustos
perfectos in hac vita peruenire ad sta-
tum beatificum, in quo non obligātur
beati legibus humanis. Sed hoc funda-<-P>@@

<-P>mentum planè est hęretic&#x0169;m, neque est
hoc loco tractandum, habet enim pro-
prium in 1. p. q. 12. & 1. 2. q. 3. & 4. & ideò
contra hunc etiam errorem sufficere
possunt superius dicta in allegato cap.
16. & de potestate ferendi leges huma-
nas, & definitio Concilij Trident. sess. 6.
cap. 11. & cano. 19. & 20. & videri potest<marginalia>Trident.|Sotus.|Vega.</marginalia>
Soto lib. 3. de Natur. & grat. cap. 1. Veg.
lib. 11. in Concil. Trident. cap. 6. & 7.</P>
<P>  Dicendum ergo est, omnem homine&#x0303;<marginalia>4.|Leges hu-|ma. obliga-|re ōnes sub|ditos, ad|quos loquù|tur.</marginalia>
viatorem, & superiorem habe&#x0303;tem, pos-
se illius legibus obligari, ac subinde le-
ges humanas obligare omnes subditos,
ad quos loquuntur. Quę assertio sumi-
tur ex D. Thom. 1. 2. q. 96. art. 5. & 2. 2. q.
104. ar. 1. & recte declarata omninò cer
ta est, & de fide. Probaturque sufficien-
ter ex verbis Pauli Roman. 3. Scimus quo<marginalia>Rom. 3.|D. Thom.</marginalia>
niam quæcunque lex loquitur, ijs, qui in lege s&#x0169;t,
loquitur. Illos ergo etiam obligat, quia
loquitur imperando, & imperium obli-
gat subditos, vt suprà ostensum est, &<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
conuincit etiam illud Pauli Roman. 13.
Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita
sit, Cum similibus testimonijs suprà cita
tis. Ratio autem generalis est, quia ra-
tio naturalis docet seruandas esse leges
iustas ab hominibus latas, & Deus etiā
in Scriptura sępe hoc pręcipit; ergo ma
ximè à subditis: nam illi sunt, qui suis su
perioribus obedientiam debe&#x0303;t; ab hac
autem generali regula, nulla exceptio
nobis data est, vel de fidelibus, vel de iu-
stis, seu de perfectis, siue de cuiuscunq&#x0301;;
alterius conditionis hominibus: neque
enim per scripturam, vel per traditio-
nem, vel per aliquam probabilem ratio
nem de tali exceptione constat: ergo
nec secundum fidem, nec secundum ra-
tionem admitti potest; ergo omnes sub
diti obligatione legis humanę tenen-
tur.</P>
<P>  Notanda verò est particula, ad quos<marginalia>5.</marginalia>
loquuntur, ex qua pendet intelligentia cō
clusionis: non enim singulæ leges huma
nę vniuersos homines obligant, nec sin-
guli homines omnibus his legibus one-
rantur, sed vnusquisque obligatur legi-
bus ad se pertinentibus: nullus verò est,
qui ad aliquas leges humanas seruan-
das non teneatur, si in terris recogno-
scit superiorem. Et ita omnes quidem
subijciuntur humanis legibus, non ta-
men absolutè, & indifferenter, sed res-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0340.jpg/>
@@1@<SE340>Cap. 31. An legis hum. indiffere&#x0303;ter oblige&#x0303;t omnes subditos. 333
<duolan 2><-P>pectiuè. Explicand&#x0169; verò superest, quo-
modo hic respectus, seu destributio hu-
ius obligationis facie&#x0303;da sit, ad quod ex-
plicandum duæ aliæ regulæ generales
addendæ sunt,</P>
<P>  Dico ergo secundo. Vnaquæque lex<marginalia>6|Quæuis lex|hum. ligat|omnes par|tes cōmuni|tatis &#xA753;qua|lex fertur,|si cæter{a}|cōcurrant.</marginalia>
humana obligat omnes personas, quę
sunt partes illius cōmunitatis, pro qua
lex fertur, si cætera concurrant. Hanc
vltimam particulam addo, quia suppo-
nendæ sunt in lege omnes aliæ conditio
nes ad obligatione&#x0303; legis requisitę, quæ
in superioribus tractatæ sunt: nam hic
solum agimus de conditione necessaria
ex parte personæ, quæ obliganda est per
legem. Deinde etiam supponimus, ver-
ba, & rationem legis, quantum est de se
habere loc&#x0169; in tali persona: nam si lex
ipsa determinatè feratur ad certa mem
bra Reipublicæ, non obligabit reliqua,
quia tunc non fertur ad totam commu-
nitatem, sed ad partem eius, quatenus
sub alia ratione minorem quandam cō
mutatione&#x0303; constituit, & ita seruata pro
portione ad illam, etiam poterit regu-
la posita applicari. Sic ergo explicata<marginalia>Probatur|conclusio.</marginalia>
assertio, cōmunis, & certa est, sumiturq&#x0301;;
ex Paulo priori loco allegato. Ratione
declaratur, quia lex, vt in superioribus
vidimus per se primò fertur in commu-
nitatem, & inde descendit eius obliga-
tio ad singulos: ergo per se, & quantum
est ex vi legis descendit ad omnes, qui
sunt partes communitatis, quia nec po-
test esse alia ratio huius obligationis,
neque est diuersa, aut maior in his, quā
in illis membris, quando materia vni-
formis est. Confirmatur, quia lex habet
potestatem obligandi subditos, vt dict&#x0169;
est, sed membra communitatis sunt sub-
iecta toti communitati, cuius virtute,
& potestate lex fertur; ergo lex obligat
membra omnia communitatis.</P>
<P>  Quæret vero aliquis, quęnam sint ce&#x0303;<marginalia>7|Quænam|sint me&#x0303;bra|communi-|tatis quoad|præsens.</marginalia>
senda membra communitatis quantum
ad pręsens spectat. Respondetur, in ge-
nerali loquendo, sicut in naturali cor-
pore actualia membra constituuntur
per vnionem proportionatam tali cor-
pori, qua mediante subijci&#x0169;tur motio-
ni totius corporis, ita in corpore poli-
tico membra constitui per morale&#x0303; con
i&#x0169;ctionem, quæ non est eiusdem ratio-
nis in omnibus communitatibus, sed c&#x0169;
proportione sumenda est. Nam in ciuili<-P>@@

<-P>Republica, postquam semel constituta
est, ordinariè constitui solent membra<marginalia>L. 1. ff. ad|municip.|L. Ciues.</marginalia>
per naturalem originem l. 1. ff. Ad mu-
nicip. & l. Ciues. de Incolis, lib. 10. In Ec-
clesia verò vniuersali cōstituuntur me&#x0303;-
bra per spiritualem originem, nempe
baptismum, in particulari verò per mu<marginalia>C. 3 de Te&#x0303;|por. ardin.</marginalia>
tationem, vel acquisitionem domicilij,
argumento cap. 3. de Tempor. ardin. in
6. & sumitur ex l. 1. C. de Incol. In alijs
verò specialibus cōmunitatibus solent
constitui membra per specialem rece-
ptionem, seu acceptationem in collegā,
& per aliquam promissionem, vel iura-
mentum, vt constat in vniuersitatibus,
collegijs, capitulis, religionibus, & simi-
libus: hæc autem intelligenda sunt de
vnione, & subiectione quasi permanen-
te; nam transeunter (vt sic dicam) pos-
sunt dari alij modi contrahendi subie-
ctionem, vt inferius explicabitur.</P><marginalia>8.|Legem nō|extendi ad|eos, qui om|nino s&#x0169;t ex|tra commu|nitate&#x0303; cui|lex imponi|tur.|D. Thom.|umistæ.|1. Cor. 5.</marginalia>
<P>  Tertiò dicendum est, obligationem
legis per se non extendi ad eos, qui om-
nino sunt extra communitatem, cui lex
imponitur. Est etiam communis ex D.
Thoma suprà, & Commentatoribus, &
S&#x0169;mistis omnibus Verb. Lex, & pluribus
alijs, quos referemus cap. sequenti. Et
eam cōfirmāt verba Pauli 1. ad Corinth.
5. De his, qui foris sunt, nihil ad nos: quę ratio
in omnibus communitatibus cum pro-
portione procedit, & ita potest conclu-
sio inductione confirmari: nam ob hāc
causam, nec leges Hispaniæ obligant
Gallos, neq; é conuerso, & statuta vnius
communitatis non obligant religiosos
alterius, neq; è conuerso, & sic de alijs.<marginalia>Prabatur|ratione,</marginalia>
Ratio denique est, quia nulla potentia
extra suam spheram operatur: potestas
autem vniuscuiusque cōmunitatis ha-
bet pro sphera adæquata ipsam commu
nitatem; ergo. Minor patet in potesta-
te ciuili, quia ciuilis potestas manat à
communitate, & sic non potest vltra illā
extendi; Vbi verò potestas manat à su-
periori principio datur cum proportio
ne respectu illius communitatis, cuius
caput, vel Princeps aliquis constituitur,
sicut de potestate Ecclesiastica infra di
cetur. Et confirmatur, quia lex, vt dixi,
est actus superioris; nullus autem legis-
lator est superior, nisi illius communi-
tatis, cui prępositus est: extra illam igi<marginalia>Cap. 2. de|Cōstit. in 6.</marginalia>
tur non potest obligare. Et facit illud
cap. 2. de Constit. in 6. Extra territorium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0341.jpg/>
@@1@<SE341>334 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>ius dicenti impunè non paretur. Obiectio
autem, qui hic fieri posset ab excom-
municatione ad legem (quia excommu-
nicatio obligat non subditos ad non cō
municandum cum excommunicato à
suo superiore) facile soluitur negando
similitudinem, quia excommunicatio
id operatur in vi iuris communis, po-
tius quam ex vi iurisdictionis priuati
Episcopi, aut superioris, vt latius dixi
in 5. tom. de Cens. disp. 15. sect. 1.</P>
<Z>CAPVT XXXII.
Vtrum leges propriæ alicuius regni, vel territo-
rij obligent homines illius territorij, quan-
do extra illud versantur.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vatuor modis potest aliqua &#xA751;-<marginalia>1.</marginalia>
sona comparari ad territorium
seu di&#x0153;cesim. Primo quia ibi est
incola, & ibi etiam actu existit, & habi-
tat. Secundo per contrarium extrem&#x0169;,
quia neutrum habet in tali territorio.
Tertio, quia cum sit incola illius terri-
torij, & in eo habeat domicilium, in alie
no actu versatur. Quarto quod in terri-
torio habeat pręsentiam, nō tamen do-
micilium, aut originem. De primo, & se-
cundo nulla est disputatio: nam in pri-
mo maximè locum habent dicta in ca-
pite præcedenti, quia ibi concurrunt
omnia necessaria ad actuale&#x0303; subiectio-
nem, & consequenter ad obligationem
legis: in secundo vero clarum est, non
posse obligare legem, quia nullus est ti-
tulus subiectionis: In tertio autem, &
quarto puncto occurrunt duæ difficul-
tates tractandæ.</P>
<P>  Prima difficultas est in titulo propo-<marginalia>2.|Ratio dubi|tandi.</marginalia>
sita. Ratio autem dubitandi est, quia
quamuis subditus actu versetur, seu pe-
regrinetur extra territorium, semper
manet subditus, dum non mutat domi-
cilium. Sed dictum est, legem obligare
omnes subditos, & omnes partes com-
munitatis; ergo etiam obligat in illo ca
su. Confirmatur primò sumpto argume&#x0303;
to à contrario: nam incola alterius reg-
ni dum in hoc versatur, non cogitur ser
uare præcepta huius regni, vt in legibus
canonicis videtur expresse definiri in
cap. Anobis, 1. de Sentent. excommunic.<marginalia>C. Anobis</marginalia>
ergo obligandus est seruare pręcepta
sui territorij, alioqui propter solam ab<-P>@@

<-P>sentiam maneret liber ab onere vtra-
runq&#x0301;ue legum, quod videtur absurdum.
Confirmatur secundo: nam si Episcopus
huius di&#x0153;cesis faciat statut&#x0169;, vt omnes
sui subditi habentes beneficium in suo
Episcopatu resideant tali tempore sub
tali p&#x0153;na, vel ce&#x0303;sura, obligat illos, vbi-
cunq&#x0301;ue existant, ita vt si præscripto te&#x0303;-
pore nō veniant, incurrant p&#x0153;nam, vel
censuram, per se loquendo, & seclusa
ignorantia, & impotentia; ergo statut&#x0169;
prouinciale obligat di&#x0153;cesanos, etiam
alibi perigrinantes; ergo idem est de
quacunq&#x0301;ue lege simili.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est, legem nō<marginalia>3.|Cōclusio ne|gatiua, ea&#xE8BF;&#x0301;|communis.</marginalia>
obligare extra terminum territorij il-
lius superioris, vel Principis, à quo fer-
tur, & ideo incolas illius territorij, per
se loquendo, nihil peccare, etiam si cō-
tra illam agant, dum extra territorium
existunt. Hæc est communis sententia
Doctorum in cap. 2. de Constit. in 6. & in<marginalia>C. 2. de Cō-|stit. n. 6.|C. Anobis|1. de excō.|Angel.|Couar.</marginalia>
dicto cap. Anobis. 1. de Sentent. excom.
Sylu. verb. Excommunicatio, 2. n. 7. vbi Ang.
& alij S&#x0169;mistę verb. lex. Cou. in cap. Alma
mater, 1. p. §. 10. n. 3. sumiturq&#x0301;ue ex dicto
cap. 2. vbi dicitur, non in currere sente&#x0303;-
tiam latam per statutum Episcopi, qui
extra territorium existens illud non ser
uat. Respondere autem quispiam po-
test, ibi non esse sermonem de obliga-
tione præcepti, sed de censura, & in ea
diuersam esse rationem, quia impositio
censuræ non pertinet ad vim directiuā,
sed ad coactiuam legem, & ideo non ex-
tenditur extra territorium, quia supe-
rior, vel iudex non potest extra territo-
rium punire, licet possit præcipere, &
obligare. Et hunc sensum videtur ibi in
dicare Pontifex in ratione, quā subdit,
quia extra territorium ius dicenti non paretur
impunè. Nam ius dicere idem est, quod se&#x0303;
tentiam ferre. Nihilominus mens Pon-
tificis sine dubio fuit, declarare, tale sta
tutum non violari à subdito in illo casu
& ob eam causam non incurrere censu-
ram, ergo etiam quoad vim directiuam
non obligat in eo casu. Item qui in eo
casu non seruat statutum, non est con-
tumax contra obedientiam Ecclesię; er
go signum est non obligari per statut&#x0169;,
etiam quoad vim directiuam. Antece-
dens patet, quia si tunc subditus esset cō
tumax, posset etiam excommunicari, &
consequenter incurrere censuram le-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0342.jpg/>
@@1@<SE342>C. 32. An leg. alicuius territ. lige&#x0303;t hom illius ter. extraillud. 335
<duolan 2><-P>gis: nam excommunicatio, iuxta verio-
rem sententiam, ferri potest in absente&#x0303;,
etiam si in alieno territorio versetur,
dummodo sufficiens causa censurę sup-
ponatur: cōtumacia autem est sufficie&#x0303;s
causa, iuxta illud. Si Ecclesiam non audierit,
sit tibi tanquam ethnicus, & publicanus, Matt.
18. ergo sicut censura non ligat absen-
tem, ita nec præceptum. Vnde aperte
fit, quod licet tale statutum simpliciter
latum esset sine censura, vel p&#x0153;na in vi
cuiusdam legis directiuæ obligantis in
conscientia, non obligaret absentes, t&#x0169;
quia eius obligatio in conscientia non
magis extenditur ratione censurę: nam
potius ce&#x0303;sura supponit iurisdictionem,
& potestatem ad obligandum, & quan-
do additur censura, ratione illius non
extenuatur, seu coarctatur iurisdictio.
Atq&#x0301;ue ita ex illo textu optimum sumi-
tur argumentum de quacunq&#x0301;ue lege &#xA753;-
deunte à potestate limitata ad definit&#x0169;
territorium, siue illa canonica sit, siue
ciuilis, seruata proportione.</P>
<P>  Ratio autem assertionis non eadem<marginalia>4.</marginalia>
redditur ab omnibus. Quidam enim eā
referunt ad inte&#x0303;tione&#x0303; legislatoris, quia
tant&#x0169; intendit obligare subditos in suo
territorio, vnde consequenter aiunt, as-
sertionem positam solum procedere,
quando lex solum loquitur generalibus
verbis: nam per ea non explicatur alia,
seu maior intentio statue&#x0303;tis. Quaprop-
ter, si expressis verbis legislator decla-
ret se velle obligare subditos, vbicunq&#x0301;;
sint, tunc aiunt, legem obligare illos e-
tiam extra territorium, & ita limitant
dictum cap. 2. Pro qua opinione com-
muniter citatur Barthol. in leg. 1. C. de
Summ. Trinit. n. 44. & sequentibus. Hāc
vero rationem vt ex Barthol. sumptam
reprehendunt Panormit. in dicto capit.<marginalia>Barthol.|panorm.|Naur.|Syluest.|Couar.</marginalia>
Anobis. Nauar. capit. 27. n. 272. Syluest.
Couar. supra, & omnes. Et conuincitur
planè ex dicto cap. 2. vbi Pontifex ratio-
nem suæ assertionis reddit, quia extra ter-
ritorium ius dicenti non paretur impunè. Quæ
verba non significant tantum defectum
voluntatis, sed etiam potestatis, vt per
se constat, & ex l. vlt. ff. de Iurisdict. om-
ni, iudic. à qua desumpta sunt, vbi etiam
communiter inter pretes in hoc conue-
niunt. Ratio ergo propria assertionis
est, quia iurisdictio vnius cuiuscunq&#x0301;ue
ciuitatis, vel particularis Principis non<-P>@@

<-P>extenditur quoad leges ferendas extra
ciuitatem, seu territorium, vt latius ex-
plicaui in tom. 5. de Censuris disput. 5.
sect. 4. vbi de hoc puncto alia, quæ ad ce&#x0303;-
suras magis pertinent. tractaui. Neq&#x0301;ue
ista ratio est aliena à mente Bartholi: nā
illam attigit illo numero 44. Eamq&#x0301;ue
colligit ex l. Omnes populi, ff. de Iustit. &
iur. vbi lex dicitur ius proprium ciuita-
tis. Sicut ergo in philosophia dicere so-
lemus, extra sphæram actiuitatis non se-
qui actionem; nimirum ex defectu po-
testatis non voluntatis: ita iurisdictio-
nis actiuitas in ferenda lege limitatur
ad territorrium, & ideo lex extra illum
non obligat. Vnde apertè concluditur,
etiam si legislator maximè velit, & suis
verbis expresse id explicet, non posse
obligare subditum extra territorium
existentem.</P>
<P>  Hoc autem intelligendum est de pro-<marginalia>5.|Quādopos-|sit prince-|ps punire|extra terri|toriumsub-|dit&#x0169; delin-|que&#x0303;tem.</marginalia>
pria obligatione legis directiua, & in
conscientia: hic est enim proprius, & im
mediatus effectus legis. At verò si ser-
mo sit de coactione per p&#x0153;nam, est opi-
nio Iuristarum, posse Principem punire
subditum, qui deliquit extra territori&#x0169;
p&#x0153;na imposita per legem suam, & latā
pro suo territorio, quando p&#x0153;na non
est ipso iure imposita, sed imponenda,
& delictum extra territorium commis-
sum, intra illud postea punitur. Ita do-
cet Abb. in cap. 1. de Raptorib. num. 8.
& re vera hoc solum intendit Barthol.
in loco citato, si attente&#x0303; legatur. Et ra-
tio est, quia tunc p&#x0153;na non imponitur
extra territorinm, sed intra illud, quia
supponitur per hominem imponenda,
& iudices non puniunt, nec infer&#x0169;t vim
forensibus extra territorium existenti-
bus, sed quando ad illud redeunt, & ita
hoc non repugnat dicto cap. 2. t&#x0169;, quia
loquitur de statuto ferente sententiam
censuræ, per quam sententiam censura
ipso iure fertur, tum etiam quia tale sta
tutum necessario supponit, & requirit
propriam vim obligandi in conscien-
tia, vt possit trāsgressorem reddere cō-
tumacem, & capacem censuræ. Et ob
eandem causam non obstat prędictę li-
mitationi ratio illius cap. 2. quia per ta
lem legem designantem p&#x0153;nam feren-
dam, etiam pro delicto extra territori&#x0169;
commisso, & per exequutionem eius, nō
dicitur ius extra territorium.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0343.jpg/>
@@1@<SE343>336 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><P>  Et hinc etiam constat ratio differen-<marginalia>6.</marginalia>
tiæ inter legem ferentem p&#x0153;nam ipso
facto, aut solum statuentem ferendam,
quia prior lex debet extendere suam ef-
ficaciam quoad obligationem, & exe-
quutionem extra territorium, quia per
se ipsam exequitur p&#x0153;nam, quod non
potest aliter facere, nisi obligando de-
linquentem, vt in se p&#x0153;nam exequatur
quod facere non potest, vt probatum
est, quia si nō potest obligare ad actum,
vel prohibere illum, multò minus pote-
rit obligare ad exequutionem p&#x0153;næ.
At verò lex, quæ imponit p&#x0153;nam feren-
dam per iudicem, per se magis obligat
iudicem, vt secundum ipsam iudicet,
quam reum: iudex autem intra territo-
rium existit. Dices, etiam subditus obli-
gatur in conscientia ad sustinendam ta-
lem p&#x0153;nam. Respondeo subditum de-
linquentem propriè non obligari per
illam legem, nisi post sententiam, quan-
do iam in territorio esse supponitur.
Vnde rectè adnotat Panormit. necessa-
rium esse, vt delictum illud, quod per ta-
lem legem punitur, non sit tantum ma-
lum quia illa lege prohibitum, sed vt
supponatur per se malum, aut aliàs suf-
ficienter prohibitum, quia lex illa non
poterat prohibere illud opus extra ter-
ritorium, vt probatum est; ergo nec po-
test pro illo p&#x0153;nam designare, nisi aliàs
opus supponatur malum, vel sufficien-
ter prohibitum.</P>
<P>  Ad rationem dubitandi in principio<marginalia>7.|Respōdetur|argumentis|aduersanti|bus.</marginalia>
positam respōdetur ex dictis, subditum
extra territorium existentem, licet nō
amittat subiectionem in habitu, vt sic
dicam, seu radicalem, amittere tamen
actualem, seu eius vsum in ordine ad le-
ges territorij, quia constituitur extra
terminos earum. In confirmatione au-
tem prima petitur difficultas de intel-
ligentia illius cap. Anobis, quæ ad pun-<marginalia>C. Anobis|exponitur.</marginalia>
ctum sequens magis pertinet, & ideo
breuiter dico, ibi non esse sermonem de
statuto, vel lege, sed de sententia gene-
rali, seu pręcepto personali ac te&#x0303;porali:
quæ autem differentia hinc nascatur, &
quæ sit ratio eius, dicam statim.</P>
<P>  Propter secundam confirmationem<marginalia>8.</marginalia>
addunt Doctores limitationes aliquas
assertioni positę, vt videre licet in Syl-
uest. supra, & Angelo verb. Excommunica-
tio, 1. n. 10. qui ad hoc principium illas<-P>@@

<-P>reducunt, vt extra territorium non li-
getur quis, quando & persona operans,
& res, circa quam operatur, & actio ip-
sa omnino sunt, extra territorium. Vn-
de si persona sit extra, res autem, circa
quam peccatur sit intra, poterit obliga
tio legis habere locum. Couarr. autem<marginalia>Couar.|Syluest.</marginalia>
alijs verbis limitationem explicat, licet
fortasse in idem redeat, scilicet, legem
non obligare extra territorium, nisi ma
teria eius respiciat bonum ipsiusmet
territorij, scilicet, vt vitetur iniuria,
aut nocumentum eius, vel aliquid simi-
le. Quam doctrinam veram censeo, &
eam latius explicui in dicto loco de
Censur. & ex ibi dictis colligo, per eam
in rigore nō limitari assertionem, quia
delicta contraria tali legi, nō extra, sed
intra territorium fieri censenda sunt.
Nam si præceptum v. g. sit affirmatiu&#x0169;
mandans aliquid fieri in territorio, o-
missio eius ibi censetur consummari,
vbi actus præceptus fieri debuisset, quia
ibi videtur quis delinquere, vbi non fa-
cit, quod debet, sicut è cōtrario ibi pec-
cari, vbi facit, quod non debet iuxta le-
gem, Qui non facit, ff. de Regul. iur. Si au-
tem præceptum sit negatiuum, & com-
missio contra illud, cedat iniuriam ter-
ritorij, ibi plané consummatur delict&#x0169;,
vt siquis corpore existens extra termi-
num territorij, vel Regni emissa sagitta
occidat hominem intra territorium ex
istentem, planè censetur peccare inter-
ritorio, ideoq&#x0301;ue contra legem ageret,
& sic censuram, si in eo lata esset incur-
reret, vt in citato loco dixi. Ita ergo
contingit in casu illius confirmationis,
cui per hoc est sufficienter respon-
sum.</P>
<P>  Dubitabit vero aliquis, an idem di-<marginalia>9.|Idem cum|proportio-|ne dicend&#x0169;|de locis exe&#x0303;|ptis, quan-|do alias in-|tra territo-|rium conti|nentur.|Palud.|Gabr.|Anton.|Rosel.</marginalia>
cendum sit de locis exemptis, quando
alias intra territorium continentur.
Sed hoc dubium, & frequentius locum
habet in legibus canonicis, quam in ci-
uilibus, & illud sufficienter tractaui in
dicto loco de Censuris. Et ideo breui-
ter dico, idem cum proportione dicen-
dum esse de huiusmodi loco, quę est cō-
munis resolutio, vt ibi dixi. Quam te-
nent etiam Paludan. 4. distinctione 18.
quæstione 2. in 2. parte, illius artic. 2. &
ibi Gabriel quæstione 2. art. 2. conclus.
6. Anton. 3. parte, tit. 24. capit. 75. §. 1. &
Sum. Rosel. verb. Excommunicatio. 7. §. 3.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0344.jpg/>
@@1@<SE344>C. 33. An leges alicuius territ. oblige&#x0303;t aduen. d&#x0169; ibi exist ant. 337
<duolan 2><-P>Armil. num. 30. Canonistæ in cap. Cum
Episcopus, de Offic. Ordinar. in 6. & in
Clement. Archiepiscopo, de Priuileg. & ex
illis iuribus hoc cōprobari potest, qua-
tenus ex eis colligitur, Prælatum non
posse exercere iurisdictionem suam in
loco exempto, quod in omni superiore
procedit. Inde ergo colligimus, locum
exemptum quoad iurisdictione&#x0303; esse ex-
tra territorium, quia exceptis casibus
à iure expressis, non potest ordinarius
superior territorij iurisdictionis actus
ibi exercere: obligare autem per statu-
tum, vel legem in loco exempto, est iu-
risdictionem ibi exercere, vt constat
ex dicto capite 2. de Constitut. in sexto;
ergo est eadem ratio de illo loco, & ad
illum optimè applicatur illud princi-
pium, Extra territorium ius dicenti non pa-
retur impunè.</P>
<Z>CAPVT XXXIII.
Vtrum leges propriè alicuius territorij obligent
aduenas dum ibi existunt.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Væstionem hanc tractaui latè
tom. 1. de Relig. tract. 2. lib. 2.<marginalia>1.</marginalia>
de Festis cap. 14. occasione prę-
cepti seruandi festa, & ideò in præsenti
absq&#x0301;ue repetitione perstringam breui-
ter quæ ibi tradidi, & non nulla addam
huic loco magis accommdata. Tria er-
go in lege distingui possunt vis obligan-<marginalia>Tria in le-|ge distigu-|enda.</marginalia>
di in conscientia, quam directiuam vo-
co, & vis coactiua, per quam fit, vt ali-
quis puniri possit secundum legem, &
vis ponendi formam in cotractibus, &
alijs actibus forensibus, per quam inter
dum fit, vt actus aliter factus validus
non sit, & quoad hæc tria explicanda est
proposita quæstio, quia proprias ha-
bent difficultates.</P>
<P>  Circa primum punctum variæ sunt<marginalia>2.|Se&#x0303;te&#x0303;tiæ ne-|gatiuæ fun|damenta.</marginalia>
sententiæ, quas citato loco retuli. Pri-
ma est absolutè negans, aliquem obliga
ri legibus loci, nisi in eo habeat fix&#x0169;, &
perfectum domicilium. Pro qua ibi al-
legaui Palud. Medin. Archid. Hostiens.
& alios, sed illam tanquam improbabi-<marginalia>Palud.|Medin.|Archid.|Hostiens.|2. Sentent.|Felin.</marginalia>
lem refutaui. Secunda dici tleges loci
obligare exteros ita ibi permanentes,
vt saltem quasi domicilium cōtrahant;
non verò alios breui tempore ibi existe&#x0303;
tes, vel illac transeuntes. Pro qua Felin.<-P>@@

<-P>Anton. & alios aduxi. Vtriusq&#x0301;ue autem<marginalia>Anton.</marginalia>
sententiæ idem ferè est fundamentum
scilicet, quia peregrini non sunt sub di-
ti: nam subiectio quoad morum dire-
ctionem, & obligationem non acquiri-
tur, nisi per domicilium, vel saltem per
quasi domicilium. Pręter hanc ratione&#x0303;<marginalia>Probatur|exemplis.</marginalia>
afferunt exempla de infidelibus, qui nō
obligantur legibus Christianorum, li-
cèt inter illos viuāt, & de religiosis res-
pectu secularium, & de nouitijs respe-
ctu professorum. Sed hæc omitto, quia
non sunt ad rem, cum hæc exempla non
solum in transeuntibus, sed etiam in ha-
bentibus ibi domicilium loc&#x0169; habeant,
& in sequenti libro capite vltimo, de his
dicemus. Confirmatur ab incommodis,
quia aliàs tenerentur infideles, dum
transeunt per prouincias fidelium, ser-
uare leges, seu ritus eorum, abstinendo
à carnibus diebus prohibitis, & cętera,
quod est absurdum. Item obligarentur
Monachi hichabitantes seruare ieiunia
synodalia, quod esset graue onus, cum
ipsi habeant plura alia ieiunia propria,
ad quæ non obligantur laici propter ip-
sorum regularium statuta. Item sequi-
tur, teneri religiosum vnius prouinciæ
ad seruanda ieiunia, festiuitates, & simi-
lia statuta propria alterius prouinciæ,
quando est hospes in illa, etiam si non
sint communia toti religioni. Et simili-
ter nouitius teneretur seruare leges re-
ligionis, quandiu ibi moratur, quæ ad-
mittenda non sunt.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est, legem<marginalia>3.|Lege&#x0303; terri-|torij obliga|re aduenas|quādiu ibi|cōmorātur|in cōscie&#x0303;tia|& eo modo|quo obli-|gāt incolas|Innocent.|Hostiens.|Panorm.|Gemin.|Syluest.|August.</marginalia>
territorij obligare aduenas, & hospi-
tes, quandiu ibi commorantur, in con-
scientia, & eo modo, quo obligat inco-
las. Hæc est communis sententia inter
pretum in lege Cunctos populos, Cod. de
Summa Trinitate, & in capite, Anobis.
1. de sententia excommunicat. præser-
tim Innocenc. Hostiens. & Panormitan.
& in capite secundo, de Constitution. in
6. vbi latè Gemin. & Syluest. verb. Excom-
municatio, 2. nu. 4. & plures alios in citato
loco allegaui. Eamq&#x0301;ue Augustini autho-
ritate, & Ecclesiæ cōsuetudine, varijsq&#x0301;;
rationibus comprobaui. Propria verò
ratio est, quia lex generaliter fertur
pro tali territorio, vt supponimus; er-
go obligat omnes actu ibi degentes pro
tempore, quo ibi commorantur. Proba-
tur consequentia primò ex parte causę<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0345.jpg/>
@@1@<SE345>338 Lib. 3. De lege humana & Ciuili.
<duolan 2><-P>finalis quia ad bonā gubernatione&#x0303; &#xA753;uin
ciæ, loci, seu territorij, est moraliter ne-
cessarium, vt leges pro illo latæ hācvim
habeant, quia ad pace&#x0303;, & bonos mores
loci nec esse est, vt aduenæ conformen-<marginalia>Ad pacem|& bonosmo|res loci ne-|cessari&#x0169; est|aduenasd&#x0169;|ibi versan-|tur confor-|mari mori|bus populi|ne sequan-|tur scādala</marginalia>
tur moribus populi, quandiu ibi versan-
tur, vt sæpe in iure insinuatur. cap. Illud,
dist. 12. c. Quæ contra, dist. 8. c. In noua. 16. q.
7. & experientia id satis docet, quia si
aliter fiat sequuntur dissidia, & scanda-
la. C&#x0169; ergo leges ferantur propter com
mune bon&#x0169;, & pacem, ac bonos mores
loci pręcipuè intendant, necesse est, vt
hanc vim habeant. Secundo idemproba
tur ex parte causæ efficientis, seu pote-
statis legislatoris, quia vnusquisq&#x0301;ue gu-
bernator reipublicæ habet potestatem
necessariā ad cōseruationem suæ reipu-
blicæ, & ad eius bonos mores tuendos;
ergo habet potestatem ad ferendas le-
ges, quas omnes ibi morantes seruare
tenentur. Hac enim ratione habet po-
testate&#x0303; puniendi aduenas ibi delinque&#x0303;-
tes; ergo earum ratione habet potesta-
tem obligandi per suam legem omnes
ibi operantes, quatenus ad bonum suæ
reipublicæ necessarium est.</P>
<P>  Tertio idem patet ex parte persona-<marginalia>4.|Probatur|ex parte ad|uenarum.</marginalia>
rum aduenar&#x0169;, quia nō deest in illis suf-
ficiens titulus subiectionis ratione cu-
ius obligari possint legibus territorij:
hæc autem subiectio tantum desidera-
tur; ergo, Maior patet, tum quia pote-
stas in vno, & subiectio in alio sunt cor-
relatiua; ostensum est autem, in Princi-
pe esse potestatem; ergo illi respondet
subiectio ex parte alterius extremi: t&#x0169;
etiam, quia sicut illa obligatio est quasi
transiens, & sec&#x0169;dum quid, ita ad illam
sufficit quasi transitoria subiectio, ad
quam satis est actualis commoratio, &
præsentia, licèt diuturna futura non sit.
Nam sicut is, qui transfert domicili&#x0169; in
aliquem loc&#x0169;, eo ipso vult obligari legi-
bus loci permanenter, vel ex cōsequen-
ti obligatur, etiam si nolit: ita qui ali-
cubivult ad breue te&#x0303;pus morari, eo ipso
vult, aut velle debet, subdi pro tunc re-
gimini illius loci quoad ea, quæ ad gene
rales mores, & leges spectāt. Quod con-
firmatur à contrario: nam incola disce-
dens à territorio ad breue te&#x0303;pus, statim
pro eodem desinit obligari legibus ter-
ritorij, iuxta dicta capite præcede&#x0303;ti, &
consequenter pro tunc fit non subditus<-P>@@

<-P>in actu; ergo idem erit è cōtrario: nam
est eadem ratio, & ęquitas postulat, vt in
vtroq&#x0301;; paritas, seu proportio seruetur.</P>
<P>  Fundamentum contrariæ sententiæ<marginalia>5.|Satisfit fun|damento cō|trario.</marginalia>
ex dictis solutum est: iam enim osten-
sum est, quomodo híc nec iurisdictio
nec subiectio desit, & in citato loco de
Censur, sigillatim ostendimus, ad hanc
obligationem sufficere in primis quasi
domicilium, deinde satis esse breuem
moram aliquorum dierum, & hanc ex-
tendendā esse cum proportione ad via-
tores, qui ad breue tempus in hospi-
tio commorantur, & quæ ibi diximus
de lege seruandi festa, possunt facilè ad
omnes leges etiam ciuiles applicari, de
quibus ibi etiā multa obiter tetigimus.
Addo etiam obiter, eandem doctrinam
applicandam esse ad religiosos peregri-<marginalia>Hæc doctri|na ad reli-|giosos quo-|modo appli|canda.</marginalia>
nos, seu hospites in alijs prouincijs, vel
domib&#xA770;, quoad peculiaria statuta ear&#x0169;.
Quod ideò aduerto, quia aliqui exci-
piunt religiosos peregrinantes ab hac
obligatione, quia nō habent territori&#x0169;
proprium, eo quòd per totam Ecclesiā
potest diffundi religio. Sed hoc non ob-
stat, quia nihilominus possunt religiosi
habere sua domicilia propria, argume&#x0303;-
to cap. 1. de Priuileg. in 6. Et quoad hoc
poss&#x0169;t peculiaria monasteria, & prouin-
cię habere proprias obseruantias, & ad
has dicimus obligari aduenas, quandiu
ibi sunt, seruata proportione, quia est ea
de&#x0303; ratio, nisi ipsamet cōsuetudo religio
sa aliquam exemptionem illis tribuat.</P>
<P>  Tande&#x0303; ex dictis constat, nō rectè ali-<marginalia>6.|Nō obscā-|dal&#x0169; tant&#x0169;|teneri adue|nas ad loci|leges. sed e-|tiā propter|ipsas leges|& sufficien|tem subie-|ctionem.</marginalia>
quos dixisse, teneri aduenas ad has le-
ges seruandas solum propter vitandum
scandal&#x0169;. Hoc enim verum nō est, aliàs
cessante scandalo, ac per se, & in occul-
to non obligarentur his legibus. Dicen-
d&#x0169; ergo est, licèt interueniente actuali
scandalo crescat accidentariè obliga-
tio, nō tamen esse scādal&#x0169; propri&#x0169; f&#x0169;da-
me&#x0303;tum obligationis, sed ad summ&#x0169; esse
occasione&#x0303;, seu motiu&#x0169;, quod legislatore&#x0303;
mouet ad ferendam legem, cuius obli-
gatio non cessat, etiam si in particulari
cesset motiuum. Sicut prohibentur ar-
ma tali loco, vel tempore, vt vitentur
rixæ, & prohibentur f&#x0153;minæ hoc vel
illo modo ornari, vt non præbeant scā-
dalum, & nihilominus postquam le-
ges positæ sunt obligatio non est tan-
tum scandali, sed per se ratione talium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0346.jpg/>
@@1@<SE346>C. 33. An leg. propriæ alicuius territ. lige&#x0303;t aduen. d&#x0169; existāt. 339
<duolan 2><-P>legum. Sic ergo est in præsenti, necessi-
tas enim vitandi scandala, & conseruā-
di bonos mores reipublicę mouet ad fe
rendas leges pro omnibus, qui in tali lo
co versantur; & ideò postquā lex est cō-
stituta, tenetur aduena illi conformari,
non solum ratione scandali vitandi, sed
etiam propter ipsam legem, & sufficie&#x0303;-
tem subiectionem, vt explicatum est.</P>
<P>  Sed quæres, an possit ferri lex pro a-<marginalia>7.|Dubium.</marginalia>
liqua ciuitate, aut territorio, quæ solos
aduenas in illo existentes obliget. Nam
Innoc. in dicto cap, Anobis, dicit talem
legem non posse obligare peregrinos,<marginalia>Innoc.</marginalia>
sed solum quādo generalis est, & per se
obligat incolas, & quasi concomitanter
peregrinos. Et forte motus est, quia t&#x0169;c
habet locum ratio vniformitatis, & ac-
cessorij, quod sequitur principale: hæc
aute&#x0303; ratio non habet loc&#x0169;, quando lex
loquitur ad solos peregrinos, qui per
se, ac directè non sunt subditi talis rei-
publicę, vel Principis. Nihilominus cō-<marginalia>Respōsio ve|ra.</marginalia>
trarium censeo verum, quod tenet Ho-
stiens. ibi, cui magis adhæret Panormi-
tan. & sequitur Syluest. Ratio autem
est eadem cum proportione applicata:<marginalia>Posse ferri|legem pro|aliquo ter-|ritorioquæ|solos adue-|nas in illo|existentes|obliget, c&#x0169;|hoc ad bo-|n&#x0169; commu|ne spectare|poßit.|Hostiens.|Panormit.|Syluest.</marginalia>
nam ad bonum ciuitatis, vel reipublicę
spectat ordinare, quomodo peregrini
se ibi gerere debeant, & statuere quæ
ad hunc fine&#x0303; necessaria fuerint, alioqui
non fuisset sufficienter prouisum reipu
blicæ, nec talis potestas esse potest in a-
lio, quàm in ipsa, vel eius gubernatore,
quia illi prouidentia, & cura illius loci
commissa est. Sicut ergo peregrini ha-
bent peculiarem mod&#x0169; viuendi, seu ex-
istendi in tali loco, ita in multis postu-
lare poss&#x0169;t peculiaria statuta, ergo pos
sunt per illa obligari, quia quoad hoc
efficiuntur subditi per solam illam mo-
ram, vt declaratum est. Supponimus au
tem, debere leges esse iustas, & accom-
datas nō solum loco, sed etiam ipsis pe-
regrinis, proportionem inter eos ser-
uando: sic enim nihil deest in illis legi-
bus ad peregrinos obligandos.</P>
<P>  Circa secundum punctum de vi coa-<marginalia>8.|De vi co-|actiua.|Ratio dubi|tandi.|C. Anobis</marginalia>
ctiua, an etiam secundum illam lex obli
get aduenas, seu peregrinos, specialis
ratio dubitandi sumitur ex ca. Anobis,
1. de Sentent. excommun. vbi proposita
quæstione, an Episcopus ferens in sua
di&#x0153;cesi generalem sententiam, Si quis fu
ratus fuerit, excommunicatus sit, obliget fo-<-P>@@

<-P>renses. Respondet Pontifex tant&#x0169; obli-
gare subditos, cuius rei ratio alia esse
non potest, nisi quia talis Episcopus nō
habet potestatem coactiuam in foren-
ses, sed tantum in subditos. Respondet
Gloss. ibi, etiam aduenas comprehendi<marginalia>Reijcitur|Glossa.</marginalia>
illa excommunicatione, non quatenus
tales sunt, sed quatenus sunt subditi ra-
tione delicti, & ita putat esse textum in-
telligendum de subditis quocunq&#x0301;ue ti-
tulo. Sed re vera euertit responsionem
Pontificis, & friuolam, ac ridiculā illam
reddit. Nā hoc ips&#x0169; est, quod quæreba-
tur, an illi forenses fiant subditi ratio-
ne delicti, non ergo loquitur hoc sensu
de subditis, sed provt incolæ simplici-
ter subditi appellantur. Prætereà inuol
uitur in illa respōsione quędam repug-
nantia: nam in p&#x0153;na excommunicatio-
nis non potest proxima ratio subiectio-
nis esse delictum in tali loco cōmissum,
sed necessario supponi debet obligatio
parendi Prælato illius loci, quia ad ex-
communicationem necessaria est con-
tumacia respectu Ecclesiæ, & non suffi-
cit delictum contra legem naturalem,
vt sic (quod suppono ex propria mate-
ria) ergo ante delictum supponi debet
subiectio, ex qua oriatur obligatio pa-
rendi præcepto prohibenti aliquid sub
p&#x0153;na excommunicationis; ergo cumin
illo textu sit sermo de hac censura, non
possunt aduenæ ratione delicti compre
hendi sub nomine subditorum, sed sub-
diti vocantur, quia per se ante talem le
gem, vel delictum huiusmodi erāt. Atq&#x0301;;
ita intellexerunt text&#x0169; ill&#x0169; Panorm. &<marginalia>Panormit.</marginalia>
alij, qui cōsequenter fatentur aduenas
non comprehendi sub illa censura per
sententiam generalem lata.</P>
<P>  Nihilominus dice&#x0303;d&#x0169; est, lege&#x0303; pro ter<marginalia>9.|Mens au-|ctoris.</marginalia>
ritorio latā cōprehendere peregrinos
ibi morantes, etiā quoad vim coactiuā,
id est, puniri ibi posse propter trāsgres-
sione&#x0303; talis legis, vel per iudice&#x0303;, vel per
ipsam lege&#x0303;, si p&#x0153;nā ferat ipso facto. Ita
senti&#x0169;t auctotes suprà allegati, & inter
pretes in eode&#x0303; c. Anobis. Et ratio est ma
nifesta, &#xA757;a ide&#x0303; titul&#xA770; subiectionis, seu po
testatis interuenit quoad vim coactiuā,
&#xA757;a demōstratus est devi directiua; imò
directiua nō esset efficax, nisi haberet
adi&#x0169;ctā coactiuā. Accedit præterea, &#xA757;a
si aduena tene{t$} &#xA751; se & in cōscie&#x0303;tia serua
re lege&#x0303;hui&#xA770; reipublicę, trāsgredie&#x0303;do illā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0347.jpg/>
@@1@<SE347>340 Lib. 3. De lege humana, & Ciuili.
<duolan 2><-P>delinquit in hoc loco, & in hanc rem-
publicam; ergo etiā ratione delicti ma-
net subiectus coactioni talis reipublicę
iuxta authenticam, Quæ in prouinci{a}, C.
Vbi de crimine agi oportet.</P>
<P>  Addi vero solet limitatio, nisi peri-<marginalia>10.</marginalia>
grinus sit superior respectu auctoris ta
lis legis, quia nullus superiorpotest sub-
di inferiori quoad vim coactiuam, vt si
Episcopus hic prohibeat aliquid Cleri-
cis sub p&#x0153;na excōmunicationis ipso fa
cto, metropolitanus, etiā si in hoc Epis-
copatu contra tale&#x0303; lege&#x0303; agat, non pote
rit incurrere illā censuram. Quod nota
uit Sylu. ex communicatio, 1. n. 9. & Panorm.<marginalia>Syluest.|Panorm.|Soto.</marginalia>
in cap. 1. de Raptorib. n. 11. qui idem at-
tigit in ca. vlt. de Foro compet. Ide&#x0303; sen-
tit Soto in 4. dist. 22. q. 2. vbi etiā ad ęqua
lem hoc extendit, dice&#x0303;s, neq&#x0301;; Archiepis-
copum, neq&#x0301;; alium Episcop&#x0169; delin que&#x0303;-
te&#x0303; intra di&#x0153;cesim suffraganei, vel Epis-
copi posse ligari censura eius, Panorm.
aute&#x0303; rectè hoc declarat de superiore
quoad iurisdictione&#x0303;. Nam licèt aliquis
sit æqualis, vel etiā superior in dignita-
te, d&#x0169; existit in tali Episcopatu obligari
potest legibus eius, ergo etiā poterit li-
gari ce&#x0303;suris, vel puniri propter delict&#x0169;
ibi cōmissum. Quod tam in Ecclesiasti-
cis legibus, quā in ciuilibus ver&#x0169; est, vt
sensit etiā Innoc. in cap. Cum inferior, de<marginalia>Innocent.</marginalia>
Maiorit. & obedien. & sumitur ex l. 3. ff.
de Offic. Præsid. & ratio est, quia digni-
tas sine iurisdictione nō impedit subie-
ctione&#x0303; ratione delicti, sicut nō impedit
obligatione&#x0303; seruandi tale&#x0303; lege&#x0303;. Vnde il-
la dignitas est quasi per accidens ad or
dine&#x0303; iurisdiction&#x0169;. Hoc aute&#x0303; procedit
secund&#x0169; ordinarium ius, & nisi persona
ratione talis dignitatis sit exempta, nā
ob hanc ratione&#x0303; vnus Episcopus nō po-<marginalia>Vnus Epis-|copus non|potest ab a-|lio æquali|puniri.</marginalia>
test ab alio ęquali puniri. At verò quan-
do persona est iurisdictione superior,
tunc clarum est, non posse ligari ab in-
feriori, cap. Cum inferior, de Maioritat.
& Obedien. Tunc autem sicut superior
non subijcitur quoad vim coactiuam,
seu quoad p&#x0153;nam, ita nec quoad vim
directiuam, seu obligationem, quant&#x0169;
est ex vi pręcepti, quia est eadem ratio,
cum etiam hoc pendeat ex iurisdictio-
ne. An verò possit alia ratione obliga-
ri, dicemus infrà disputantes de ipso-
met legislatore: nam quoad hoc est ea-
dem ferè ratio.</P>@@

<P>  Ad obiectione&#x0303; igitur factam ex ca. A<marginalia>11.|C. Anobis|Nō esse ser|mone&#x0303; de le|ge, vel sta-|tuto, sed de|præcepto,|seu sente&#x0303;tia|hominis, &|quid inter|hæc inter-|est.</marginalia>
nobis, dicend&#x0169; est, ibi nō esse sermone&#x0303; de
lege, vel statuto, sed de præcepto, seu se&#x0303;
te&#x0303;tia hominis, etiā generaliter lata, vt
ex textu constat, & omnes interpretan-
tur. Oportet tamen differe&#x0303;tiam redde-
re inter statutum, & præceptum, seu se&#x0303;-
tentiam generale&#x0303; hominis. Panorm. ibi
hanc reddit, quòd sente&#x0303;tia hominis ope
ratur, c&#x0169; fertur, & ideò tantum ligat il-
los, quos tunc inuenit habiles: lex verò
semper loquitur, & ideò etiam semper
ligat eos, qui de nouo efficiuntur subdi-
ti. Sed hoc non placet, primò quia iuxta<marginalia>Panormit.|reijcitur.</marginalia>
cap. Anobis, talis sententia generalis nō
comprehendit extraneos, etiam si actu
existant in territorio, quādo profertur
talis sententia, & tamen, si præceptum,
& sententia ferretur per statut&#x0169; cōpre
henderentur; ergo etiā supposita æqua-
li subiectione, seu præsentia est redden-
da differentia, & non tantum in ordine
ad futurum tempus. Secundò quia etiā
in ordine ad futurum illa differentia nō
subsistit. Nam si per præceptum ab ho-
mine sente&#x0303;tia ferturpro futuro delicto,
etiam pro illo tempore durat, & pro il-
lo semper loquitur, & cōprehendit eos,
qui de nouo ibi nascuntur, & eos qui do
micilium denuo illuc transferunt, etiā
si non essent subditi tempore præcepti
impositi. Item quia statutum, non so-
lum præcipit, aut prohibet, sed etiam
perse punit ipso facto, & in se continet
sententiam iure latam, & nihilominus
tam obligatio præcepti, quam vis sen-
tentię iuris extenditur ad eos, qui post
primam æditionem talis statuti veni-
unt ad territorium, & ibi delinquuut;
ergo quoad hoc eadem ratio est de ge-
nerali pręcepto hominis includente se&#x0303;-
tentiam generale&#x0303; imponentem p&#x0153;nam
ipso facto cōtra futuros trāsgressores
talis præcepti. Nā si in statuto cōsidera
tur illa permanentia, qua semper loqui
tur, & ideo semper obligat, cur nō con-
siderabitur in præcepto hominis, quod
etiā durat iuxta inte&#x0303;tione&#x0303; eius, quādiu
ipse viuit, seu in officio &#xA751;seuerat. Quod
si in statuto fictione iuris intelligitur
ferri sente&#x0303;tia, quādo fit delictum in ter
ritorio, etiā si fiat ab extraneo, qui de-
nuo illuc, venit, cur non eadem fictio iu
ris habebit locum in sententia lata per
hominis præceptum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0348.jpg/>
@@1@<SE348>C. 33. An leg. propriæ alicuius territ. lige&#x0303;t aduen. d&#x0169; existāt. 341
<duolan 2><P>  Dico ergo, differentiam sumendam<marginalia>12.|Diffcrentia|legis, & pu|ri præcep-|tihominis.</marginalia>
esse ex natura legis, & puri præcepti ho
minis: nam lex perpetua est, vt lib. 1. di-
xi; præceptum autem hominis transito-
rium, & facile mutabile. Vnde fit, vt
lex ratione suæ perpetuitatis æquipa-
retur cōsuetudini, & ce&#x0303;seatur nota om-
nibus, & omnibus proposita, vt ab eis
seruetur: præceptum vero non ita ęqui-
paratur consuetudini, nec illam intro-
ducit, cum facilè mutetur, nec ita solet
esse notum, & ideò præceptum de se so-
lum obligat incolas terræ, & subditos
verè, ac permanenter: statut&#x0169; verò om-
nes ibi degentes. Vnde cōsideratur alia
differentia, quod lex fertur pro territo
rio, est enim ius ciuitatis, vt considerauit
Barth. seu Lex territorij, vt dixit Panorm.
& ideò obligat personas quasi median-
te loco, id est, quatenus in tali loco ver-
santur, ad eum modum, quo interdict&#x0169;
locale ligat personam in tali loco, prop
ter quod etiam statutum non obligat
extra territorium personas aliàs subdi
tas, vt suprà dicebamus: at verò pręcep
tum hominis, seu personale directè ca-
dit in personas subditor&#x0169;, ideoq&#x0301;ue præ-
requirit subiectionem, & ideò nō obli-
gat extraneos, etiam in loco existentes,
& è contrario potest obligare subditos
etiam extra territorium, vt dixi in 5.
tom. de Censur. disp. 5. sect. 5. vbi de hac
difficultate plura dixi: hic autem solum
indicare volui, quomodo illa doctrina
ad omnes leges humanas, etiam ciuiles
applicari possit.</P>
<P>  Tertium punctum suprà positum est,<marginalia>13.|3. Dubium</marginalia>
an efficacia legis dantis formam iudi-
cijs, contractibus, aut alijs similibus
actionibus, & irritantis aliter factas, ex
tendatur intra territorium etiam ad
non subditos. In quo breuiter dicen-
dum est, etiam quoad hoc seruandam
esse legem in suo territorio, & secund&#x0169;
illam esse de actu iudicandum. Ita Bar-
thol. Iason, & alij in dicta l. Cunctos popu-<marginalia>Aduenam|facie&#x0303;te&#x0303;testa|ment&#x0169; aut|cōtractum|debere ser-|uare in il-|lis formam|præscriptā|loci in qua|est.</marginalia>
los, Felin. cap. 1. de Spōsal. num. 2. & nu.
23. & sequentib. & optimè Panormitan.
2. part. Consilior. in 52. Tiraquel. de Pri
mogenitis. quæstion. 46. & 48. Sensus au-
tem assertionis est aduenam, qui in hoc
loco facit testament&#x0169;, aut cōtract&#x0169;, de-
bere in illis seruare formam præscrip-
tam per leges huius regni; ac proinde
si forma illa non seruata contractus sit<-P>@@

<-P>irritus ex vi eiusdem legis, etiam factus
ab extraneo erit irritus, & sic de alijs.
Ratio est, quia illa lex est regula talis
actus quoad vim obligandi ratione lo-
ci, vt dixi; ergo etiam ibi obligat ad
seruandam formam operandi, quam
præscribit, & sicut ibi habet vim puni-
endi, ita etiam vim irritandi. Patet
consequentia ex paritate rationis, &
quia actus ille simpliciter est subiectus
illi legi; ergo est subditus quoad totam
efficaciam eius. Et confirmatur, quia<marginalia>Confirmat.</marginalia>
hi actus, qui certam formam, & solen-
nitatem requirunt, non habent valo-
rem sine adminiculo iuris, l. legitim{a},
ff. de Pactis: tunc autem ius non con-
currit, sed potius resistit; ergo actus
non habebit valorem. Deniq&#x0301;ue in hu-
iusmodi rebus, & actionibus consuetu-
dine locorum seruandæ sunt; ergo etiā
leges. Et hoc ipsa etiam iura ciuilia do-
cent, quæ latè referunt allegati acto-
res, ad quos propriè pertinent, & ideò
non immoror.</P>
<P>  Hinc tamen nobis inferre licèt, va-<marginalia>14.|Hinc infer|turius posi|tiu&#x0169; impe-|diendo va-|lore&#x0303; actus,|consequen-|ter impedit|obligatione&#x0303;</marginalia>
lorem talium actuum, & obligationem
in foro conscientiæ iuxa huiusmodi le-
ges spectandam esse, quia ius positiuum
impediendo valorem actus, conseque&#x0303;-
ter impediuit obligationem eius. Idem
dicendum est de iudicijs: nam agenda
sunt iuxta formam, & modum præs-
criptum per leges loci, in quo fiunt,
quibus propterea debet forensis liti-
gans accommodari; aliàs nihilvalidum
efficiet, siper leges loci irritatum sit, &
sicde alijs. Semper autem supponimus,
& leges esse iustas, & respicere bona in
tali loco existentia, seu actiones ibi fa-
ctas, quia ratione loci debent subdi
iurisdictioni illius territorij, etiam si
persona secundum se, & quoad con-
ditiones personales, seu abstrahentes à
loco, nō sit subdita, vt latius dicti acto-
res prosequ&#x0169;tur. Hic occurrebat quæ-
stio de Tributis, an peregrinus tenea-
tur ea soluere: ex eisdem tamen prin-
cipijs definienda est. Nam si debeatur<marginalia>Quomodo|teneaturad|uena ad tri|buta.</marginalia>
tributum ratione rei existentis in loco,
vel actionis quæ in tali loco fit, etiam
aduena illud soluere tenebitur, per se
loquendo, & supposita iustitia tribu-
ti; non verò alia, quæ personalia sunt:
De qua re tota plura in libro 5. dice-
mus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0349.jpg/>
@@1@<SE349>342 Lib. 3. De lege humana, & Ciuili.
<duolan 2><Z>CAPVT XXXIIII.
Vtrum leges ciuiles iustæ Ecclesiasticas per-
sonas obligent.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Væstio hæc pertinet ad mate-<marginalia>1.</marginalia>
riam de immunitate Ecclesia-
sticarum personarum: nam il-
lam supponit, & in sola illa fundatur, nō
potest tamen hic omnino prætermitti,
quia necessaria est ad explicandam li-
mit ationem, vel extensionem legum ci-
uilium, & efficacitatis earum circa per-
sonas extraneas à iurisdictione ciuili.
Ratio ergo dubitandi est, qui leges ciui<marginalia>Ratio dubi|tandi.</marginalia>
les procedunt à iurisdictione tempora-
lis clerici autem exempti sunt à iuris-
dictione temporalium Principum; ergo
& ab eorum legibus; ergo illis non obli
gantur, quia leges solun possunt obliga-
re personas subditas potestati legisla-
toris. Confirmatur, quia si clericus obli<marginalia>Confirmat.</marginalia>
garetur lege regia, inobediens esset re-
gi, illam transgrediendo; ergo ab ipso
vel ipsius ministro, ac iudicepuniri pos-
set propter huiusmodi transgressione&#x0303;,<marginalia>Lex secum|affert vim|cogendi ex|Phylosoph.</marginalia>
quia vnusquisq&#x0301;ue Princeps vindex est
suarum legum, & ideo omnis lex secum
affert vim cogendi, vt Arist. dixit, quia
alioqui valde inefficax esset ad finem
suum assequendum; at constat clericos,
non posse puniri à regibus, vel seculari-
bus iudicibus, etiam si leges seculi non
obseruent; ergo signum est illis nō obli-
gari.</P>
<P>  Vt difficultatem hanc expèdire pos-<marginalia>2.|Eximi Ec-|clestasticos|à potestate|ciuili quo-|ad tribuna|lia causar&#x0169;|tam Eccle-|siasticar&#x0169;,|quam tem-|porali&#x0169;, &|solutione|tributor&#x0169;.</marginalia>
simus, supponendum primo est, perso-
nas Ecclesiasticas exemptas esse à po-
testate ciuili quoad iudicia, seu tribu-
nalia causarum, non solum Ecclesiasti-
carum (quod in dubitanter pertinet ad
ius diuinum) sed etiam temperalium
tam ciuilium, quam criminalium, atq&#x0301;ue
etiam à solutione tributorum; siuè hæc
exemptio sit absolutè de iure diuino,
siuè ab illo trahat originem, & per Pon-
tificem consummentur. De quo funda-
mento inter verè catholicos non est cō
trouersia, & in præsenti non reuocatur
in dubi&#x0169;, & in proprio tractatu ex pro-
fesso demonstratum est, & ideò in illius
probatione non immoramur, sufficit<marginalia>C. Si dili-|genti.|C. Signific.|Cōc. Trid.</marginalia>
cap. 2. cap. Si diligenti, cap. Significasti, de
For. compet. & optimè Concil. Trid.
sess. 25. cap. 20. de Reformat. Nec solum<-P>@@

<-P>personæ Ecclesiasticæ, sed etiam bona<marginalia>Cap. Non|minus.|C. Aduer-|sus.|C. Nouer.|C. Quàquā</marginalia>
earum exempta sunt à temporalibus
tributis, & oneribus, vt constat ex cap.
Non minus, & cap. Aduersus, de Immunit.
Ecclesiast. cap. Nouerit, de Sentent. ex-
communic. & cap. Quanquam, de Cen-
sib. in 6.</P>
<P>  Secundo ex hoc fundamento sequi-<marginalia>3.</marginalia>
tur, hic non moueri quæstionem de le-
gibus ciuilibus, quæ huic immunitati
personarum Ecclesiasticarum contra-
riæ sunt directè, vel indirectè, quia tra-
ctamus de legibus iustis, vt in titulo ex-
plicuimus: tales aute&#x0303; leges iniustæ sunt,
& reprobatæ, vt iniquæ, non solum in
iure canonico cap. Ecclesi{a}, & cap. Quæ
in Ecclesiarum, de Constit. & cap. Nouerit,<marginalia>C. Nouer.</marginalia>
de sententia Excommun. & cap. vlt. de
Immunit. Eccles. in 6. Sed etiam in iure
ciuili, C. de Sacros. Eccles. per plures le<marginalia>Quādo est|lex ciuilis|directe vel|indirecte|contra im-|munitate&#x0303;|Ecclesiasti|cam.</marginalia>
ges. Est autem lex ciuilis directè contra
immunitatem Ecclesiasticam, quando
vel de materia spirituali aut Ecclesiasti
ca directè disponit, aut circa personas
Ecclesiasticas in particulari, vel dire-
cte, aut expressè versatur: indirectè au-
tem est contraria, quando in propria
materia ita disponit, vt ex eius obser-
uatione redundet aliquid contra pro-
pria iura Ecclesiarum, aut Ecclesiasti-
ci ordinis, vel contra priuilegia sibi à
Deo, Pontifice, aut Imperatoribus con-
cessa, vt dixit Innoc. in cap. Non erit, de<marginalia>Cap. Non|erit.</marginalia>
Sentent. excommun. & sequuntur alij
Doctores statim citandi. Quia sicut nō
potest lex ciuilis directè imponere tale
onus clericis, ita nec indirecte, t&#x0169; quia
in moralibus vnum alteri æquiualet,
tum quia vtrumq&#x0301;ue per sacros canones
reprobatum est, vt explicui late in di-
cto tract. de Immunit. Eccles. lib. 1. cap.
15. & attigi in tom. 5. de Gensur. disput.
21. sect. 2. n. 89. & sequentibus.</P><marginalia>4.|Quæstione&#x0303;|eße de legi|bus, quæser|uari poß&#x0169;t|sine indece&#x0303;|tia, aut gra|uamine.</marginalia>
<P>  Omissis ergo his legibus iniquis, ser
mo noster est de legibus ciuilib&#xA770; iustis,
ac necessarijs, quæ pro tota communi-
tate populi, seu ciuitatis pon&#x0169;tur, qua-
rum materia communis est clericis c&#x0169;
alijs ciuibus, & æquè potest ab omni-
b&#xA770; seruari sine vlla indece&#x0303;tia, vel iniquo
grauamine clericor&#x0169;. Inquibus legibus
duo distinguere possumus, scilicet, vim
directiuam, seu obligationem in con-
scientia adseruandas tales leges, & vim
coactiuam, seu reatum ad p&#x0153;nam, que&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0350.jpg/>
@@1@<SE350>Cap. 34. An leges ciuiles iustæ oblige&#x0303;s Ecclesiast. personas. 343
<duolan 2><-P>legis transgressores contrahere sole&#x0303;t,
siuè illa sit per legem imposita, siuè ar-
bitrio iudicis imponenda, & de vtraq&#x0301;;
parte dicendum est.<marginalia>5.|Sententia|Nauar. de|vi directi-|ua legis cir|ca Ecclesi-|asticos.</marginalia>
<P>  Quoad priorem partem de vi dire-
ctiua, & obligatione in cōscientia. Na-
uar. Consil. 3. de Constitut. n. 4. concl. 3.
sentit, legem ciuilem loquente&#x0303; per ver-
ba præcipiendi, vel prohibendi, nō obli
gare in conscientia clericos, etiam si in
materia fauorabili, vel generali, & om-
nibus conuenienti disponat; nullum ve-
rò fundamentum adducit, sed dicit esse
magis receptam sententiam, solum ve-
rò allegat Decium in cap. Ecclesi{a}, de
Constitut. n. 27. qui licèt id dicat argu-
mentando, postea in illa sententia non
persistit. Adducit tamen aliqua illius<marginalia>Prim&#x0169; f&#x0169;-|damentum</marginalia>
sententiæ fundamenta. Primum, ac præ
cipium est, quod in ratione dubitandi
proposuimus: quia præceptum nō obli-
gat in conscientia, nisi ex potestate pro
cedat; legislator autem ciuilis non ha-
bet potestatem in clericos; ergo quo-
tiescumq&#x0301;ue præcipiendo fert legem, nō
obligat in cōscientia clericos. Ac sub-
inde nunquam obligabit, quia lex non
obligat, nisi quatenus verbis præcepti-
uis fertur, vt suprà dictum est. Vnde iux
ta sententiam hanc lex ciuilis sol&#x0169; qua-
tenus commodum aliquod, vel priuile-
gium cōcedens habere potest effectum
in Ecclesiasticis personis, nonverò qua-
tenus præcipiens, vel prohibens. Secun-<marginalia>2. fundam.</marginalia>
do ad hoc inducit Decius dictum cap.
Ecclesia, vbi statutum prohibens aliena-<marginalia>C. Ecclesia</marginalia>
re bona Ecclesiarum à quodam Basilio
laico factum, licèt bonum, & vtile de se
Ecclesiæ, reprobatur, quia non fuerat à
Pontifice approbatum; ergo generali-
ter idem dicendum est de omni lege ci-
uili ad personas Ecclesiasticas compa-
rata. Parum enim refert, quod in specie
de clericis, seu rebus Ecclesiasticis, vel
in genere de ciuibus, aut agris feratur:
quia etiam lex generàlis applicata ad
clericos fit specialis, & in eo vt sic inue-
nitur idem defectus potestatis. Tertio<marginalia>Tertio.</marginalia>
inducit iura canonica, quæ generaliter
dicunt, laicis super personas, vel res Ec
clesiasticas nullam esse attributam po-<marginalia>Cap. Bene|quidem.|Ca. Inter|hæc.</marginalia>
testatem in cap. Bene quidem, dist. 96. &
specialiter allegat c. Inter hæc, 33. q. 2. vbi
ait Nicolaus Papa Sancta Dei Ecclesia
mundanis nunquam constringitur legibus.<-P>@@

<P>  Nihilominus dicendum est, clericos<marginalia>6.|Communis|sente&#x0303;tia af-|firmans cle|ricos tene-|ri ad seruā|das legesci|uiles.|Medin.|Vasq.|Bellarm.|Victor.|Soto.|Medin.|Castro.|Tol.|Syluest.|Angel.|Sayr.</marginalia>
teneri in conscientia ad seruandas hu-
iusmodi leges ciuiles. Hæc assertio cō-
muni consensu recepta est, vnde illam
dixit, esset certissimam Medina 1. 2. q.
96. art. 5. vbi illam tenet Vasquez disp.
167. cap. 4. & cæteri Theologi modernis
Cardinalis Bellarmin. lib. 1. de Clericis
cap. 28. & in noua disputat. de Clericis
ca. 1. Victor. Relect. 1. de Potest. Eccles.
q. vlt. Soto lib. 1. de Iustit. q. 6. artic. 7. in
princip. & in 4. dist. 25. q. 2. art. 2. in fine,
Medin. C. de Restitut. q. 36. Castro lib. 1.
de Leg. p&#x0153;nal. cap. vlt. qui in specie lo-
quuntur de legibus rerum prætia taxā-
tibus. Cōsentiunt etiam Summistæ To-
let. lib. de Septem Peccat. mort. cap. 21.
Syluest. verb. Lex, q. 15. Angel. n. 5. & la-
tius plures referens Sayrus in claui Re
gia p. 1. lib. 3. capit. 4. n. 16. Idem docent
iuris canonici interpretes communi-
ter in cap. Ecclesia, de Constitution. vbi
Panormit. num. 13. Deci. num. 27. in fine<marginalia>Panorm.|Deci.|Card.|Salzed.|Couar.</marginalia>
Felin. à n. 37. maximè verò in 81. & 85.
qui Cardin. & alios refert, & Salzed. re-
ferens alios in Pract. crimin. cap. 55. &
de aliquibus legibus ciuilibus in specie
loquens. Et similiter Couar. in Pract.
capit. 33. Ac deniq&#x0301;ue legistæ in l. Cunctos<marginalia>Barb.</marginalia>
populos, C. de Summ. Trinit. præsertim
Barth. à n. 28.</P>
<P>  Probatur autem primo ex iure cano<marginalia>7.</marginalia>
nico disponente huiusmodi leges ciui-
les ab Ecclesiasticis seruari, vt primo
colligitur ex cap. primo, de noui operis
nuntiatione vbi Papa vult, causam in-
ter clericos super capellæ constructio-
nem post noui operis n&#x0169;ciationem, se-
cundum leges terminari, quia hoc non
est contra bonum Ecclesiarum, sed in
earum iuuamen, in quo textu est valde
considerandum non videri in eo insti-
tui ius nouum, sed antiqu&#x0169; proponi, &
declarari, aliàs causa pręterita nō esset
secundum illud ius decide&#x0303;dum, quia ius
nou&#x0169; non extenditur ad præterita; sup-
ponitur ergo in illo decreto esse regu-
lam antiquorum Canonum, vt ius ciui-
le seruetur in Ecclesiasticis, quādo fauo
rabile est, & toti cōmunitati seruiens,
& canonibus nō repugnans. Atq&#x0301;; ita ex
illo textu colligunt assertione&#x0303; Panorm.
& Deci. suprà. Item Panormitan. in ide&#x0303;
cap. Idemq&#x0301;ue sumitur ex capit. Innotuit,<marginalia>C. Innot.</marginalia>
ibi. Cum legali sit prouisione statutum, de Ar-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0351.jpg/>
@@1@<SE351>344 Lib. 3. De lege humana, & Ciuili.
<duolan 2><-P>bitris, & ex cap. 1. & cap. Si in adiutorium,<marginalia>C. Si in ad|iutor.</marginalia>
dist. 10. cum similibus, dicentibus, ser-
uandas esse leges ciuiles in his, quæ nec
sunt contra canones, nec clericis præ-
iudicant. Vnde in cap. De capitulis, dist.<marginalia>C. de capi-|tulis.|C. Cum ad|verum.</marginalia>
10. ait Pontifex, se curare vt Imperatoris
leges seruentur. Et in ca. Cum ad verum, dist.
96. dicit, Pontifices pro cursu tempora-
lium rerum temporalibus legibus vti.
Quæ iura consuetudine optima legum
interprete confirmata sunt. Nam cōmu
nis Ecclesiæ vsus habet, vt huiusmodi
leges ciuiles à clericis seruentur, non
propter timorem, sed maximè propter
conscientiam, contra quam omnes ti-
morati Ecclesiastici agere credunt, si
tales leges non obseruent, & alij ciues
graue scandalum paterentur, si vide-
rent tales leges à clericis non seruari,
vt triticum carius vendi, quam lege ta-
xatum sit, vel quid simile. Quam con-
suetudinem antiquissimam esse colli-
gitur ex Theodoret. lib. 4. Histor cap.<marginalia>Theodoret.</marginalia>
septimo, vbi de Sanctis Episcopis, & sa-
cerdotibus ait Imperator, Sancte, & sin-
cere, tum mandatum præpotentis Regis Dei
obseruant, tum meis legibus obsequuntur. Ra-<marginalia>1. Ratio &#xA753;|hac senten-|tia.</marginalia>
tio verò non facile redditur. Prima
est, quia licèt lex ciuilis per se non ob-
liget clericos, etiam quoad vim dire-
ctiuam ex defectu potestatis, vt vide-
tur probare obiectio facta, nihilomi-
nus posita lege ciuili, oritur obligatio
id seruandi, quod illa lege præscrip-
tum est, ex vi rationis naturalis dictan-
tis, partem non debere discordare à
toto. Et explicatur vis rationis, quia
membra reipublicæ ratione naturali
obligantur ad ea seruanda, quæ ad cō-
uenientem ordinem, & pacem reipubli-
cæ, sunt necessaria, sed clerici sunt me&#x0303;-
bra reipublicæ ciuilis, sunt enim ciues
vt latè disputat Felin. in dicto cap. Ec-<marginalia>Felin.|C. Ecles.</marginalia>
clesia, num. 69. quia etiam ipsi indigent
communitate ciuili, & politica ad hu-
ius vitæ conseruationem, & ad hunc fi-
nem vniuntur cum laicis in vno cor-
pore politico, seu in vna ciuitate; sunt
ergo ciues; ergo etiam ipsi tenentur iu-
ræ naturæ ad ea, quæ communi bono
talis corporis necessaria sunt. At verò
talium legum communis obseruatio
etiam in clericis est necessaria ad præ-
dictum finem, quia cum materia tali&#x0169;
legum communis sit omnibus, vnifor-<-P>@@

<-P>mitas in illis est necessaria ad bonam
gubernationem, pacem; imò & ad iu-
stitiæ æquitatem. Nam postquam lex ci-
uilis taxat v. g. rei preti&#x0169;, illa non plus
valet; ergo naturalis iustitia iam obli-
gat omnes etiam clericos ad illam le-
gem seruandam. Item si lex ciuilis ir-
ritet testamentum minus sole&#x0303;ne, opor-
tet, vt extra legata pia, in omnibus etiā
clericis locum habeat, quia aliàs non
esset laudibus, & litibus sufficienter pro
uisum.</P>
<P>  Hæc ratio est probabilis, & in aliqui-<marginalia>8.|Hæc ratio|quo se exte&#x0303;|dit.</marginalia>
bus materijs præsertim in rerum pre-
tijs taxandis posset fortè sufficere, ta-
men in vniuersum nō videtur posse esse
adæquata. Primò quia ratio naturalis
non absolutè dicta, partem corporis
politici teneri cōnfirmari in omnibus,
seu in communium legum obseruatio-
ne, sed sub aliquibus conditionibus, ni-
mirum, nisi sit legitimè excusata, vel dis
pensata, & eadem ratione addi poterit,
nisi sit legitimè exempta, quia exemp-
tio vel est quædam dispensatio, vel ali-
quid maius: sicut ergo dispensatus non
tenetur conformari toti in legis obser
uatione, ita neq&#x0301;ue exemptus. Item quā-
do in aliquo membro intercedit ratio,
vel conditio diuersa, non tenetur con-
formare toti, vt nobilis non tenetur
propter vniformitate&#x0303; obseruare leges,
à quibus propter nobilitatem censetur
legitimè exemptus: aliàs superflua, &
nullius momenti esset exemptio; ergo si
militer clerici si propter statum, & spe-
cialem sanctificationem exempti suntà
legibus ciuilibus, nō erunt propter vni-
formitatem ad eas seruandas obligati,
quia s&#x0169;t membra alterius rationis, seu
cōditionis, in quib&#xA770; illa vniformitas nō
est necessaria. Accedit, quod licèt dare-
tur in clericis obligatio seruandi has
leges propter solam vniformitatem, il-
la non esset grauis ex suo genere, quia
non conformari toti cōmunitati in his
rebus, in quibus alias homo nō tenetur
non est grauis culpa secluso scādalo, &
ideo dispe&#x0303;satus in lege humana sine iu-
sta causa, non censetur peccare morta-
liter, vtendo dispensatione, & conseruā
do legem, etiam si absq&#x0301;; causa non con-
formetur toti; ergo idem erità fortiori
in clerico, qui ex causa rationabili cen-
setur exemptus. Præterea transgressio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0352.jpg/>
@@1@<SE352>Cap. 34. An leges ciuiles iustæ oblige&#x0303;t Ecclesiast. personas. 345
<duolan 2><-P>illius legis in clerico nō erit inobedien
tia, quia nō obligatur ex vi præcepti, &
cōsequenter non est cōtra virtute&#x0303; spe-
ciale&#x0303;, in cui&#xA770; materia versatur lex, quia
sol&#x0169; ex vi legis ciuilis actus erat neces-
sarius in tali materia virtutis, & lex ci-
uilis, vt supponitur nō habet illā virtu-
te&#x0303; suam respectu clerici, neq&#x0301;; etiā est cō
tra charitate&#x0303;, quia supponimus vitari
scandal&#x0169;, nec cōtra iustitiā legale&#x0303;, quia
null&#x0169; sequitur nocume&#x0303;t&#x0169; cōmune; ergo
non est, vnde culpa illa sit grauis.</P>
<P>  Vnde vlterius sequitur, cleric&#x0169; ven-<marginalia>9.</marginalia>
dentem triticum carius, quā lex ciuilis
præscribat, non teneri ad restitutione&#x0303;,
quod est fals&#x0169;, & cōtra prædictos aucto-
res. Et sequela patet, quia non peccat
contra iustitiā, vt probat&#x0169; est. Quo ar-<marginalia>Responsio|aliquorum</marginalia>
gumento vrgentur Castro, & Ioan. Me-
dina, & respondent, peccare contra iu-
stitiā, quia supposita lege, iā tritic&#x0169; nō
valet nisi tanti in tali loco, & ideò null&#xA770;
siuè exemptus, siue exterus potest iuste
carius illud vendere. Sed cōtra, quia li-<marginalia>Impugna-|tur.</marginalia>
cet tritic&#x0169; laicor&#x0169; taxerur per effica-
ciam talis legis, non tamen tritic&#x0169; cleri
cor&#x0169;, t&#x0169; quia etiā bona clerici sunt ex-
empta, tum etiā quia non videtur limi-
tari preti&#x0169; rei per legem, nisi quatenus
Dominus obligatur per lege&#x0303;, ne carius
vendat; at clericus non potest ita obli-
gari lege ciuili, vt supponitur; ergo nec
eius tritic&#x0169; potest limitari quoad valo
rem per tale&#x0303; lege&#x0303;. Neq&#x0301;; est simile de ex-
teris, quia illi non sunt exempti, sed d&#x0169;
versātur in tali regno, legibus illius reg
ni obligantur, cuius contrari&#x0169; supponi-
tur. Deniq&#x0301;; simile argumentum vrgeri
potest de legibus ciuilibus irritantibus
contractus, vel testamenta aliter facta,
quā leges disponant, non enim poter&#x0169;t
irritare tales actus factos à Clericis,
consequens est fals&#x0169;, vt omnes fate&#x0303;ur,
& sumitur clarè ex dicto ca. Innotuit, de<marginalia>Cap. In-|notuit.</marginalia>
Arbitris, ibi, Talem sententiā denuncies pe-
nitus nullam esse; ergo: sequela patet, quia
si lex non potest obligare cleric&#x0169;, pro-
hibendo act&#x0169;, multo minus poterit irri
tare illius voluntatem circa talem act&#x0169;
quia maior efficacia, vt sic dicā, maior
iurisdictio, & potestas directa in volun-
tatem requiritur ad irritand&#x0169; consen-
sum eius, quā adprohibend&#x0169; illum. Neq&#x0301;;
sola illa turpitudo, quæ in hoc reperi-
tur, quòd pars non conformetur toti,<-P>@@

<-P>sufficit ad irritandum act&#x0169;, vt patet cla
re in eo, qui dispe&#x0303;satus valide licèt sine
causa, & iniustè in gradu irritante con-
trahit Matrimoni&#x0169;, nam valide cōtra-
hit licèt turpiter agat, discordādo à to-
to. Deniq&#x0301;; non est contemnendum ar-
gumentum, quia si posita lege ciuili cle
ricus obligaretur grauiter ex vi solius
rationis naturalis, dispensatio illi con-
cessa à Principe, vel Pręlato in tali lege,
si daretur sine causa, esset nulla, sicut in
fra de Principe dicemus. Atq&#x0301;; ita in hoc
essent peioris conditionis clerici, quā
laici, quod non videtur verisimile.</P>
<P>  Propter hæc alij reddunt ratione&#x0303; hu<marginalia>10.|Alia ratio|pro cōmu-|ni sente&#x0303;tia|proponitur</marginalia>
ius obligationis, quia clericiquoad hāc
parte&#x0303; non sunt exempti à iurisdictione
temporali&#x0169; regum, & ideò per has le-
ges ciuiles ita obligant clericos, sicut
alios ciues ratione obedientiæ potesta-
tibus sublimioribus debitæ. Ita sentit
Bart. vbi supra, & Panorm. que&#x0303; imitan-<marginalia>Barth.|Panorm.|Syluest.|Angel.</marginalia>
tur Syluest. & Angel. licèt immerito so-
leant in cōtrari&#x0169; allegari, nā distingu&#x0169;t
duplices leges ciuiles fauorabiles Ec-
clesiæ, quædā disponentes in particula-
ri de rebus, vel personis Ecclesiasticis,
aliæ generaliter loquentes pro tota cō
munitate ciuili, & de prioribus dicunt
non obligare ex defectu potestatis fe-
rentis illā. Quod videtur expressum in
dicto c. Ecclesiæ Sanctæ Mariæ, de Constit.<marginalia>C. Ecclesia</marginalia>
Add&#x0169;t vero limitationem, nisi talis lex
sit fundata in ratione naturali, q&#x0111; pars
debet conformari toti, quia hæc nō ha-
bet loc&#x0169; in talib&#xA770; legibus, sed loqu&#x0169;tur
de ratione naturali dictante in tali ma-
teria idem, quod lex ciuilis præscribit,
& tunc illa, non est limitatio, quia illa
obligatio non est legis ciuilis, sed ratio-
nis naturalis, quæ eadem esset, etiam si
lex ciuilis lata non esset. De alijs verò
legibus communibus, & omnibus vtili-
bus absolutè dicunt obligare clericos,
intelligunt ergo in vi legis, & non tan-
tum in vi alicuius rationis. Et idem
sentiunt, Victor. Soto. Medin. & alij<marginalia>Victor.|Soto.|Medin.</marginalia>
dicentes obligare quoad vim directi-
uam, licèt non quoad coactiuam. De-
niq&#x0301;ue alij multi ex allegatis modernis,
dicunt, clericos quoad hanc parte&#x0303; non
esse exemptos, vt possint obligari his
legibus. Et hanc sententiam videntur
suadere omnia, quæ circa præceden-
tem adduximus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0353.jpg/>
@@1@<SE353>346 Lib. 3. De lege humana, & Ciuili.
<duolan 2><P>  Ac deniq&#x0301;ue suaderi potest à priori<marginalia>11.|Cōfirmatur|ratio dicta.</marginalia>
hęc sententia, quia exemptio clerico-
rum à iurisdictione ciuili, siuè sit iuris
diuini positiui, aut naturalis, siuè non;
nihilominus non habet omnem deter-
minationem à solo iure diuino, vt sup-
pono. Et saltem hanc non habet, quia
nec ratio naturalis dictat esse indece&#x0303;s,
clericos subijci potestati ciuili, quoad
has leges, cum potius dictet, esse hone-
stum, vt eas seruent, nec ex diuino iure
positiuo potest colligi talis determina-
tio, seu particularis exemptio, quia ta-
le ius nec traditione cōstat, nec ex Euā
gelio colligitur. Quia potius verba illa
Christi Matt. 17. Ergo liberi sunt filij, non<marginalia>Matt. 17.</marginalia>
possunt hic accōmodari, quia leges Re-
gum omnibus ciuibus cōmunes etiam
filios eor&#x0169; obligant, si eor&#x0169; statui spe-
cialiter nō repugnāt. Neq&#x0301;; etiam inue-
nitur hęc exemptio quoad has leges ex
iure canonico; tum quia iura suprà ci-
tata potius approbant has leges, & ser-
uari à clericis vol&#x0169;t; t&#x0169;c etiā quia cano
nes sol&#x0169; illas leges ciuiles reijci&#x0169;t, quę
sunt contrariæ libertati Ecclesiasticæ,
& clericis præiudicant, vt patet ex Cō-<marginalia>Cōc. Trid.|C. Nouer.|C. Cassa.</marginalia>
cilio Tridentino dicto cap. 20. & ex ca.
Nouerit, de Sentent. excōmun. & eodem
modo loquitur l. Caß{a}, C. de Sacros.
Eccles. ergo nihil obstat, quominus cle
rici virtute, & efficacia talium leg&#x0169; ob-<marginalia>Confirmat.</marginalia>
ligentur. Et confirmatur, quia per se cō
gru&#x0169; est, vt clerici qaatenus ciues sunt,
laiquibus directe, & per se obligentur,
sicut alij ciues, cur enim sub earatione
sine lege relinquentur; ergo obligantur
hoc modo his legibus ciuilib&#xA770;, quia nō
dantur aliæ per quas oblige&#x0303;tur: nec pos
s&#x0169;t in hac obligatione separari ab alijs
ciuibus, cum sub hac ratione vnum cor
pus componant, & in eundem finem te&#x0303;-
dant; tum deniq&#x0301;ue quia nullæ sunt leges
Ecclesiasticę, quibus possint sub illa ra
tione gubernari, quia potestas Eccle-
siastica nihil in materia ciuili directè
disponit nec pro clericis, nec pro lai-
cis, vt constat.</P>
<P>  Sed hæc etiam sententia non est sim-<marginalia>12.|Impugna-|tur etiā hic|modus di-|cendi.|Primò.|C. Ecles.</marginalia>
pliciter admittenda. Primò quia multi
canones sine limitatione, & vniuer sali-
ter dicunt, laicis super Ecclesijs, & per-
sonis Ecclesiasticis nullam esse potesta
tem tributam, vt habetur in dicto cap.
Ecclesia Sanctæ Mariæ, & cap. Bene quidem<-P>@@

<-P>dist. 96. cap. Cum laicis, de Rebus Eccles.
non alienan cum similibus. Præsert im
in Concilio Lateran. sub Leone X. ex-<marginalia>Cōc. Later.</marginalia>
pressius sic dicitur: Cum à iure tam diuino,
quam humano laicis potestas nulla in Ecclesi-
asticas personas attributa sit, innouamus, &c.
Atpotestas obligandi in cōscientia per
suas leges aliqua, & magna potestas est;
ergo neq&#x0301;ue illa relicta est laicis Princi-
pibus in Ecclestasticas personas. Sec&#x0169;-<marginalia>Secundo.</marginalia>
do qnia si Rex posset sua lege directè, &
ex vi suæ potestatis obligare clericos
suis legibus, eadem ratione posset trās-
gressores earum punire, quod nullus cō
cedet. Sequæla &#xA753;batur, quia teste Arist.
Potestas directa inefficax est sine coa-
ctiua, & ideò vel est vna, & eade&#x0303;, vtr&#x0169;q&#x0301;;
actum comprehendens tanquam fine&#x0303;,
& medium, vel moraliter non separan-
tur. Et confirmatur, quia saltem posset<marginalia>Confirm.</marginalia>
legislator ciuilis obligare iudicem Ec-
clesiasticum, vt clericum suæ legis trās-
gressorem puniat tali p&#x0153;na eadem lege
ciuili designata, quia hoc etiam potest
rea$unclearuci ad vim directiuam tāquam per-
tinens ad bonum commune ciuitatis,
& pacem ciuium: consequens autem ad
mittendum non est, vt infra dicam. Ter-
tio est moralis, & practica ratio, quia
Princeps, & iudices temporales valde
affectant, & extendunt iurisdictionem
in clericos, & ideò si dicantur habere
propriam, & veram iurisdictionem in
clericos ad obligādos eos suis legibus,
facile illā extende&#x0303;t, vel ad coactionem
aliquam transgressorum talium legum,
vel ad plures leges, quàm statui cleri-
corum conueniat. Ergo non est verisi-
mile Ecclesiā reliquisse, seu permisisse
laicis similem in clericos potestatem.
Adde hæreticos, & schismaticos huius
temporis in odium Pontificis, & status
Ecclesiastici vehementer defendere, &
exaggerare hanc potestatem tempora-
lis Principis in clericos, ideòq&#x0301;ue vt om
nem occasionem illis auferamus, lon-
giusq&#x0301;; ab eis discedamus, satius esse om
nem Ecclesiasticarum personarum ob-
ligationem ad potestatem Ecclesiasti-<marginalia>13.|Verior mo-|dus dice&#x0303;di.</marginalia>
cam reuocare.</P>
<P>  Est ergo tertia ratio, seu tertius mo-
dus explicandi originem huius obliga-
tionis, clericos obligari ad seruandas
leges ciuiles, quia per canones appro-
bantur, & quasi canonizantur quoad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0354.jpg/>
@@1@<SE354>Cap. 34. An leges ciuiles iustæ obligent Ecclesiast. personas. 347
<duolan 2><-P>hunc effectum. Hanc rationem inuenio
apertiùs explicatā in Decio d. cap. Eccle
sia. n. 27. quàm in cæteris. Ibi enim post<marginalia>Decius.</marginalia>
rationes, quas cōtra cōmunem op inio-
ne&#x0303; obiecerat, subiungit. Sed tamen ne vni-
uersalis machina huius materiæ alteretur, quod
lex ciuilis approbata videatur, si fauorabilis sit,
& canonibus non contradieat. Quod probat
ex iuribus in probatione&#x0303; assertionis, &
cōmunis sententiæ adductis, præsertim
ex d. cap. 1. de Noui oper. nunciat. Vbi
rectè expendit, ibi decidi casum ex dis-
positione legis ciuilis, non per singula-
re&#x0303;, vel nouam approbationem, & exten-
sione&#x0303; legis, aliàs (vt suprà dicebam) non
dicideretur per eam casus præteritus,
& ideò supponi in eo textu tales leges
approbari à iure canonico, eo ipso q&#x0111;
non reprobantur, & de se vtiles sunt, &
conuenientes Ecclesiæ, aut clericis: vt
ex alijs iuribus (ait) efficaciter colligi-
tur. Optimeq&#x0301;; declarat, hoc intelligen-
dum esse de legibus in cōmuni loque&#x0303;ti-
bus abstrahe&#x0303;do à clericis, & laicis, nam
si in specie disponat circa res, vel per-
sonas ecclesiasticas, satis reprobatę s&#x0169;t
in dicto cap. Ecclesia, cum similibus. Et
ratio dífferentię est, quia quando dispo
nunt in particulari circa Ecclesiastíca,
præseferunt, ac supponunt potestatem
laicorum in illa, quod repugnat Eccle-
siasticæ libertati. Quando verò in com-
muni loquuntur, tantùm procedunt ex
potestate gubernandi rempublicam in
te&#x0303;poralibus, in quo libertas Ecclesiasti
ca non offenditur. Et ideò si aliunde le-
ges illæ fauorabiles sunt, Ecclesiastica
potestas pro suis reb&#xA770;, vel clericis illas
acceptat, eo ipso, quod eas non repro-
bat. Deniq&#x0301;; addit, ce&#x0303;seri fauorabiles ta-
les leges, eo ipso, quòd sunt vtiles toti
cōmunitati, & non noce&#x0303;t clericis per se
loquendo; imò decet, ab eis seruari, quo
modo explicant etiam hunc fauore&#x0303; Pa-
norm. Sylu. Angel. & alij. Et hāc senten-<marginalia>Panorm.|Syluest.|Angel.|Marcus.|Mantua.|Fortun.|Rebuff.</marginalia>
tiā expresse, & in &#xA753;prijs terminis sequ&#x0169;
tur, & approbāt hanc Decij doctrinā in
eode&#x0303; c. Ecclesia, Marcus Mantua. n. 23. &
Petr. Greg. n. 16. Tenet etiam Fortun.
Garc. de vltim. fine, illat. 10. principali.
n. 155. & latiùs illat. 13. n. 223. Maranta
disp. 8. n. 17. & 47. Rebuff. in Comm. ad
cōstitut. Galli. tom. 1. in Pro&#x0153;m. Glos. 1.
n. 62. qui addit limitatione&#x0303;, vt doctrina
intelligatur de legibus ciuilib&#xA770; iuris cō-<-P>@@

<-P>munis, non tñ de legib&#xA770; particulari&#x0169; reg
nor&#x0169;, quia illas nō solet Papa approba-
re, c&#x0169; ear&#x0169; notitiā nō ce&#x0303;seatur habere,
iuxta c. 1. de Cōstit. in 6. Quod sequitur<marginalia>Valasc.</marginalia>
Valas. de Iure emphyt. p. 1. q. 20. n. 6. §. Ite&#x0303;
quæro. Hoc tñ c&#x0169; limitatione intelligen-
d&#x0169; arbitror, vt procedat, quādo lex reg
ni est contraria iuri cōmuni, tunc enim
lex iuris cōmunis ce&#x0303;setur iure canoni-
co approbata; at verò quando lex regni
est sol&#x0169; vltra ius cōmune, tunc etiā cen-
setur approbata, non quide&#x0303; absolutè (vt
sic dicā) & in particulari, sed in genera-
li, & sub illa conditione, vt si lex iusta, &
toti cōmunitati ciui&#x0169; conueniens, & li-
bertati, ac dece&#x0303;tię clericor&#x0169; nihil dero-
gās, ad hāc enim approbatione&#x0303; non est
necessaria tali&#x0169; legum notitia, vt per se<marginalia>Thom. Ze-|rol{a}.|Morl{a}.</marginalia>
patet. Et ita senti&#x0169;t etiā Thom. Zerola
Episcop&#xA770; Benauent. in Praxi Episcopor.
verb. Pramatica. n 3. §. Ad primum, & Petr.
Morla in Emporio iur. p. 1. tit. 1. n. 14.</P>
<P>  Probaturq&#x0301;; hęc sententia sic explica-<marginalia>14.</marginalia>
ta. Primò ex dicto cap. 1. de Noui. oper.
nuntiat. Nam licet in particulari casu
loquatur, sup ponit tamen ius generale,
vt suprà illud induximus, & Decius etiā
indicauit. Idemq&#x0301;; probat optimè dicto
cap. Innotuit, de Arbitr. vbi non sol&#x0169; cau-
sa canonica secundum leges deciditur,
sed etiam prior sente&#x0303;tia ab ecclesiasti-
cis iudicibus non secundum leges lata,
nulla denunciatur: quod apertè suppo-
nit leges in eo casu obligare. Secundò
idem probant antiquiora decreta, quæ
generaliter loquuntur. Vt cap. De capitu-
lis. dist. 10. vbi Leo Papa IIII. ad Impera-<marginalia>Leo Papa.</marginalia>
torem scribit, effectur&#x0169;, vt constitutio-
nes eius serue&#x0303; tur, quant&#x0169; valuimus (inquit)
& valemus. Et Nicol. Papa cap. 1. eiusde&#x0303;<marginalia>Nicol. Pa-|pa.</marginalia>
dist. solùm dixit, Lege Imperatorum non in
omnibus ecclesiasticis controuersijs vte&#x0303;dum est.
Vbi non dixit, in nullis esse vte&#x0303;dum, sed
non in omnibus. Quod in fine declarās, ait,
non quod Imperatorum leges, quibus sæpè Ec-
clesia vtitur, dicamus penitus renue&#x0303;das, sed quod
eis euangelicis Apostolicis, atq&#x0301;; canonicis decre
tis quibus postponendæ sunt nullum posse infer-
re præiudicium asseramus. Et in c. Quoniam,
ait Gelas. Pap. Pontifices vti legibus Im
per atorum tant&#x0169;modò pro cursu tem-<marginalia>Gelas. Pa-|p{a}.</marginalia>
poralium rerum, vtiq&#x0301;; vbi canones Ec-
clesiastici desunt. Neq&#x0301;; obstat, quod hęc
decreta de legibus Imperator&#x0169;, seu cō-
munis iuris ciuilis loqui videantur. T&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0355.jpg/>
@@1@<SE355>348 Lib. 3. De lege humana, & Ciuili.
<duolan 2><-P>quia interd&#x0169; generaliter loquuntur de
cōstitutionibus, seu legibus Principum,
vt in c. Constit. & c. Quis aute&#x0303;, d. 10. & quo
ad hoc Reges Imperatoribus cōparan-
tur in d. c. Duo s&#x0169;t. Vnde legesvniuersales
alicui&#xA770; regni, tanquā ius cōmune ibi re-
putātur. Tum etiā quia naturalis ratio,
& æquitas, ob quā Ecclesia vult has le-
gesà clericis seruari, eadem in legibus
regnor&#x0169; easde&#x0303; cōditiones habentib&#xA770; lo
c&#x0169; habet. T&#x0169; præterea quia eade&#x0303; cōsue-
tudo in his legibus reperitur, videntib&#xA770;
ecclesiasticis Pręlatis. De qua Doctores
allegati, qui in diuersis regnis scripse-
rant, testificantur: est ergo sufficiens sig
num approbationis talium leg&#x0169;, saltem
tacitę. Sic ergo facile intelligitur, leges
ciuiles nunquā obligare clericos virtu-
te sua, sed quoties clerici ad eas obser-
uādas tene&#x0303;tur, virtute canon&#x0169;, & ratio-
nis naturalis obligari. Atq&#x0301;ue ita facilè
solu&#x0169;tur obiectiones, & conciliātur om
nia. Nam quod ad primam ratione&#x0303; atti-
net, admittimus quide&#x0303; illam decentiā,
& conuenientiā in obseruatione talium
leg&#x0169; tāquā f&#x0169;dame&#x0303;t&#x0169; obligationis, quæ
per cōsensum, & approbatione&#x0303; canon&#x0169;
cōs&#x0169;matur, & ita facile satisfit obiectio-
nib&#xA770; cōtra illā ratione&#x0303;. Et ex eode&#x0303; prin-
cipio respondetur ad ea, quę in sec&#x0169;da
ratione adducebantur. Negamus enim
has leges obligare, quia exe&#x0303;pti nō sint à
iurisdictione ciuili quoad hāc partem,
sed quia ius canonic&#x0169; tales leges appro
bat, & dat illis eā vim obligandi, quę cō
uenie&#x0303;ti gubernationi politicę sufficiat.</P>
<P>  Sec&#x0169;do loco dice&#x0303;d&#x0169; est de vi coactiua<marginalia>15.|Leges ci|uiles iustæ|quoad vim|coactiuam|clericos nō|comprehe&#x0303;-|dere.</marginalia>
talium leg&#x0169;. In quo vera, & certa resolu
tio est, has leges nō cōprehendere cleri
cos quoad vim coge&#x0303;di illos, nec quoad
hoc &#xA751;canones approbari, licèt trāsgres
sores ear&#x0169; à suis Pręlatis, & eorum arbi
trio puniri possint &#xA753;pter talia delicta.
Prior pars duo includit, vn&#x0169; est autores
tali&#x0169; leg&#x0169; non posse cogere clericos ad
illar&#x0169; obseruationem; aliud est, nō posse
punire transgressores, & vnum sequitur
manifestè ex alio, quia vtr&#x0169;q&#x0301;; fundatur
in potestate iurisdictionis coactiua, quā
non habe&#x0303;t Principes, vel iudices laici in
Ecclesiasticas personas. Quod est cer-
tissim&#x0169;, quia personę Ecclesiasticę gau-
de&#x0303;t immunitate fori, maximè in crimi-
nalibus, quā immunitate&#x0303; hic supponim&#xA770;
ex alio tractatu, & est per se nota in sa-<-P>@@

<-P>cris canonibus, atq&#x0301;; etiā in iure Impe-
rator&#x0169;, & Regum Christianor&#x0169;. Si aute&#x0303;
ratione huius immunitatis iudicari nō
possunt clericì à Magistratib&#xA770; laicis &#xA753;p-
ter delicta contra legem naturalem, ita
neq&#x0301;; propter delicta contra leges huma
nas, quæc&#x0169;q&#x0301;; illæ sint, qui priuilegi&#x0169; fo-
ri absolutum est, & iura generaliter lo-
qu&#x0169;tur, & est eade&#x0303; ratio, & dece&#x0303;tia stat&#xA770;
clericalis in omnib&#xA770;. Et in hoc cernitur
clara differe&#x0303;tia inter vi&#x0303; directiuā, & coa
ctiuam legis: nā in priori nulla est inde-
centia, in posteriori aute&#x0303; esset maxima.</P>
<P>  Alia differentia esse potest, quia lex<marginalia>16.|Alia diffe-|renti{a}.</marginalia>
quoad vim directiuā fertur in ciues, vt
tales sunt, & per se est necessaria ad cō-
mune bon&#x0169;, & ideò quoad h&#x0169;c effectum
statim acceptatur per ius canonicum;
coactio aute&#x0303; fit ciuibus, vt delinque&#x0303;tes
sunt, ideoq&#x0301;; non est per se ita necessaria;
nec acceptatur per canones quoad cle-
ricos, neq; id decebat, sed multò magis,
vt suor&#x0169; tant&#x0169; Prælator&#x0169; coactioni sub
dantur. Ite&#x0303; coactio non fit in cōmuni, si-
cut fit dispositio legis, sed fit in particu
lari circa personas, & ideò non potest
vllo modo fieri à potestate laica circa
clerici personam, nec per lege&#x0303; dispone&#x0303;-
te&#x0303; de illa in particulari obligari posset,
vt dict&#x0169; est; ergo multò min&#xA770; &#xA751; sente&#x0303;tiā.
Poterant verò hic moueri difficultates
de clericis delinque&#x0303;tib&#xA770; cōtra leges &#xA753;-
hibe&#x0303;tes deferre arma tali tempore, aut
loco, aut talis generis, an possint cleri-
ci illis priuari &#xA751; potestate&#x0303; laicā. Ite&#x0303; an
custodes mōti&#x0169; possint ab eis pęnā exi-
gere. Sed hęc remitto in tractatu de im-
munit. & simpliciter respōdeo negatiuè
stando præcisè in ratione p&#x0153;nę. An ve-
rò sub alijs rationibns possit talis actio
satis cōsueta, iustificari, ibi tractat&#x0169; est.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hinc obiter colligitur, quod licet<marginalia>17.|Hinc colli-|gitur.</marginalia>
lex ciuilis obligans clericos quoad vim
directiuā, interd&#x0169; addat p&#x0153;nā ipso iure
incurrendā nihilominus clericus trans-
gressor legis, licet peccet, nō tenetur in
conscientia p&#x0153;nam soluere, nisi per su&#x0169;
iudicem ad hoc cogatur, vt fieri potest
modo statim declarādo. Probatur, quia
licèt pęna imponatur per ipsam legem,
nihilominus pertinet ad vim coactiuā.
Item illa lex provt fert p&#x0153;nam cōtinet
sententiam eo ipso à legislatore latam
contra delinque&#x0303;tem; sed nulla potestas
laica potest per sente&#x0303;tiā punire cleric&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0356.jpg/>
@@1@<SE356>Cap. 34. An leges ciuiles iustæ obligent Ecclesiasticos. 349
<duolan 2><-P>propter aliquod delictum; ergo nec per
legem. Dices, hoc esse verum de senten-<marginalia>Obuiatur|obiectiun-|culæ.</marginalia>
tia, quæ per hominem, & seruato iuris
ordine ferenda est: nam illa prærequi-
rit coactionem per hominem inferen-
dam; secus verò de sententia lata per
legem, quæ processum, aut iuridicam
cognitionem causæ non requirit; sed
tantum consummationem delicti, quæ
ipsi delinquenti in conscientia innotes-
cat. Vnde sine propria coactione impo-
nitur per obligationem in conscientia
ad exequendam talem p&#x0153;nam, si deli-
ctum fiat, vt infrà tractando de lege p&#x0153;-
nali videbimus. Respondetur de vtraq&#x0301;,
sententia procedere rationem factam;
tum quia vtraq&#x0301;ue pertinet ad vim coa-
ctiuam, & quodammodò maior coactio
fit per sententiam legum latam, quia se-
cum affert exequutionem, & non datur
locus defensioni; tum etiam, quia om-
nis sententia lata à non iudice nulla est;
illa verò fertur à non iudice respectu
clerici. Quare licèt legislator ciuilis
possit imponere obligatione&#x0303; in conscie&#x0303;
tia quoad morum directionem cōmune&#x0303;
omnibus ciuibus, non tamen quoad p&#x0153;
narum inflictionem, quia hæ per alios
competentes iudices imponi possunt.</P>
<P>  Et ideò addidimus alteram partem
assertionis, scilicet, posse Ecclesiasticas<marginalia>18.</marginalia>
personas à suis prælatis puniri propter
transgressiones talium legum, quæ fa-
cilè probatur, quia illa transgressio est
delictum contrarium bono communi;
ergo potest per potestatem aliquam pu
niri, non per ciuilem; ergo per Ecclesia-
sticam. Item illa punitio est moraliter
necessaria ad commune bonum: nam
ad illud expedit, ne talia delicta maneāt
impunita; ergo per legitimum superio-
rem fieri potest. Dixi autem tunc esse
imponendam p&#x0153;nam arbitrio Prælati,
vt insinuarem, licèt per leges ciuiles sit
p&#x0153;na designata pro tali delicto, non te-
neri Prælatum Ecclesiasticum illam im
ponere clerico transgredienti legem.
Ita notauit Couarr. lib. Practicar. quæ-
stion. cap. 33. in fine, & Salced. in Practi.
crimin. cap. 66. & ratio est, quia lex illa
quoad illam partem, qua p&#x0153;nam desig-
nat, iam pertinet ad vim coactiuam, &
ideò non habet vim in Clericum. Et ex-
plicatur amplius, quia iudices Ecclesia-
stici non tenentur iudicare secund&#x0169; le-<-P>@@

<-P>ges ciuiles, sed sec&#x0169;dum canones, & vbi
illi desunt, possunt suo arbitrio vti, ac-
cōmodando p&#x0153;nas canonicas, & nō ci-
uiles: vnde quia canones non pon&#x0169;t de-
terminatam p&#x0153;nam pro tali delicto, vt
cōstat, arbitrio iudicis Ecclesiastici im-
ponenda erit. Quinimò nonnulli Iuristę
dicunt, non posse tunc iudicem Eccle-
siastic&#x0169; imponere subdito p&#x0153;nam legis
ciuilis, ne videatur clericum iudicare
more laicor&#x0169;, aut iuxta laicorum iudi-
cium, contra cap. 2. de Iudic. Sed in hoc
nulla est prohibitio, nec obligatio per
se loquendo: nam potius est prudens cō-
silium, & canonibus consentane&#x0169;, vt iu-
dices Ecclesiastici imitentur leges iu-
stas ciuiles, vbi canones desunt. Solum
ergo id habebit loc&#x0169;, quādo p&#x0153;na esset
corporalis, & non decens Ecclesiasticā
personam, vel quando per accidens se-
queretur scandalum, vel suspicio agen-
di contra Ecclesiasticam immunitate&#x0303;.</P>
<P>  Et iuxta hęc facile est respon dere ad<marginalia>19.</marginalia>
alteram partem rationis dubitandi, seu
obiectionis positæ contra priorem as-
sertionem. Negatur enim sequela quæ
fit à vi directiua ad coactiuam, vel è
contrario, de quo plura dicemus capi-
te sequenti. Negatur etiam, esse impos-
sibile aliquem teneri præceptis alicu-
ius, à quo non possit cogi per p&#x0153;nam,<marginalia>Bene posse|aliquem te|neri præce|ptis alicui&#xA770;|à quo ne-|quit cogi &#xA751;|p&#x0153;nam.</marginalia>
aut puniri, si inobediens sit. Nam licèt
vtraq&#x0301;ue potestas necessaria sit ad effi-
caciam legis, non est tamen necessari&#x0169;,
vt semper vtraq&#x0301;; sit in eadem persona.
Quamuis enim regulariter, & attento
solo ordinario iure, ita sit, nihilominus
propter commune bonum possunt in-
terdum separari, & ita factum est in hu-
iusmodi legibus. Nam legibus ciuilibus
relicta est directio necessaria etiā quo-
ad personas clericorum in his, quæ se-
cundum communem rationem ciuium
necessaria sunt ad commune bonum ci-
uitatis, & omnibus ciuibus communia
sunt. Et nihilominus coactio necessaria
etiam pro talibus legibus seruandis, re-
seruata est Ecclesiasticis iudicib&#xA770;, prop-
ter honorem, & decentiam Ecclesiasti-
ci status, & ad maiora mala vitāda. Vn-
de ad magistratus ciuiles pertinebit im
plorare auxilium Pręlatorum Ecclesię,
vt cogant subditos suos iustas leges ser
uare, quod ipsi pro sui muneris obliga-
tione facere tenebuntur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0357.jpg/>
@@1@<SE357>350 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><P>  Interrogabit autem fortasse aliquis,
quibus signis, aut regulis cognosci pos-<marginalia>20.|Quādo fiāt|leges ciui-|les tales, vt|obligent Ec|clesiasticos</marginalia>
sit, quando leges ciuiles tales sint, vt Ec-
clesiasticas personas obligent ad sui ob
seruationem. De hac enim re multa scri
bunt Iurisperiti, & non tam generalem
regulam tradunt, quam per varios ca-
sus discurrunt, vt videri potest in Bar-
tholo, Panormit. & Felin. sed illud penè
infinitum est, & prætereà difficile est ex
illis aliquid certum colligere. Quant&#x0169;
ergo ad nos spectat, videri potest vtilis
distinctio legum suprà data: nam quædā
respiciunt bonum publicum immedia-
tè & secundum se, aliæ bonum singulo-
rum, ex quo tandem resultat commune
bonum. De prioribus ergo legibus ge-
ner aliter affirmari potest obligare cle-
ricos, quando materia earum commu-
nis est omnibus ciuibus, vt tales sunt, &
est iusta, & honesta, & nihil continet cō-
tra decentiam, vel exemptionem Eccle
siastici status, sed potius illam fouet,
etiam si interdum non iuuet ad vtilita-
tem temporalem, quæ in tali casu con-
siderabilis non est. Hoc patet exe&#x0303;plis, in
lege taxante pretium tritici, & simili&#x0169;
rer&#x0169;, in lege prohibente extrahi à reg-
no res necessarias reipublicæ, vel pro-
hibente deferre arma noctu, & similib&#xA770;.<marginalia>Commune|bonum ma|ximè cadit|sub obliga-|tione, & ō-|nibus alijs|præferen-|dum.</marginalia>
Et ratio est clara, quia commune bon&#x0169;
ciuitatis, vt tale est, maximè cadit sub
obligationem, & omnibus alijs præfe-
re&#x0303;dum est. Vnde quia per has leges per
se primò procuratur, & alioqui non s&#x0169;t
contra specialia iura, vel priuilegia cle
ricorum, vt supponitur; ideò in eis nul-
la est ratio exemptionis, sed omnia, quę
diximus in illis maximè locum habent.</P>
<P>  De cæteris verò legibus non est tam<marginalia>21.</marginalia>
certa similis generalis regula. nam au-
ctores citati varijs distinctionibus vt&#x0169;-
tur, & præcipuè videntur requirere, vt
tales leges redundent in commodum
Ecclesiasticorum: nam si præiudicium
afferant, non valebunt. Aliqui etiam po
stulant, vt leges versentur circa con-
tractus laicorum saltem ex parte, id
est, laici cum clerico, aut è conuerso;
non verò si fiant inter ipsos clericos in-
ter se. Mihi tamen videtur quoad prio-
rem partem cauendum esse, ne lex dire-
ctè, vel indirectè tendat ad imponen-
dum onus clericis, vel priuandum illos
aliqua libertate, aut iure sibi concesso:<-P>@@

<-P>nam tunc iam esset lex iniusta, & con-<marginalia>Si lex sit iu|sta, & gene|ralis, nō est|curandum|de incōmo-|dis particu|laribus.</marginalia>
tra immunitatem Ecclesiasticam. Si au-
tem lex re vera sit iusta, & generalis, nō
est curandum de particularibus incom
modis temporalibus, quæ sunt per ac-
cidens: nam tales leges interdum iuuāt,
interdum impediunt temporalia com-
moda, vt quod testamentum minus so-
lenne non sit validum, sæpè erit contra
voluntatem testatoris: sæpius verò est
illi vtile propter fraudes, quæ commit-
ti solent. Vnde meritò à Panormitano,
& alijs adnotatum est, non posse dici
legem onerosam, quæ secundum varias
occasiones, & facti accidentia potest
esse vtilis, vel damnosa, & in ea genera-
litate lata est, prout moraliter, & fre-
quentius expedit bono communi, atq&#x0301;;
etiam singulorum ad euitādas fraudes,
& lites; ergo quoties lex talis fuerit, &
habuerit alias conditiones honestatis,
& iustitiæ, ac vniuersalitatis, obligabit
clericos, non obstante particulari tem-
porali incommodo accidentaliter oc-
currente. Quoad alteram verò partem
non existimo esse necessariam limita-
tionem, si in cæteris iustitia legis ser-
uetur. Quia etiam clerici quando illo
modo inter se contrahunt, non se ger&#x0169;t
vt clerici, sed vt ciues, & communi iure
ciuili vti debent. Vt rectè explicatur in
lege taxante triticum: nam licèt cleri-
cus vendat clerico, seruare debet lege&#x0303;,
& idem credo esse in testamento, licèt
clericus instituat hæredem clericum;
debet enim testamentum esse solenne,
vt valeat, seclusa speciali ratione piæ
causæ, & sic de alijs.</P><marginalia>22.|A resolu-|tione præ-|dicta exci-|pi Papam,|Ecclesiam,|seu commu|nitates ec-|clesiasticas|& pia loca|quaten&#xA770; ali|quo specia-|li gaudent|priuilegio;|idemq&#x0301;, de|persona il-|lustri ha-|be&#x0303;te simile|priuilegi&#x0169;.</marginalia>
<P>  Tandem interrogari potest, de qui-
bus personis Ecclesiasticis intelligenda
sit resolutio prædicta. In quo breuiter
dico, excipiendam in primis esse perso-
nam Summi Pontificis, quæ iure diuino
in omnibus, & per omnia exempta est à
potestate ciuili, vt nunc suppono, vnde
nullas leges ciuiles alterius principis
seruare tenetur, non solum quia nunc
ipse est supremus in te&#x0303;poralibus in suis
terris, sed etiam ex visuæ dignitatis spi
ritualis, vt in dicto tractatu ostens&#x0169; est.
Vnde licèt Pōtifex versaretur in alieno
regno, nō teneretur leges ciuiles illius
regni seruare, quod existimo verum nō
solum in vi præcepti, & obedientiæ, vt
probat ratio facta, sed etiam ex titulo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0358.jpg/>
@@1@<SE358>Cap. 35. An legislator suis legibus obligetur. 351
<duolan 2><-P>seruādi vniformitatem cum tali cōmu-
nitate, quia est persona adeo excellens,
vt ex vi rationis non cogatur se se ac-
commodare statutis, & legibus suorum
inferiorum, vt in capite sequenti iter&#x0169;
dicemus. Deinde excipie&#x0303;dæ sunt Eccle-
siæ, seu communitates Ecclesiasticæ, ac
pia loca, quatenus aliquo speciali pri-
uilegio gaudent, ratione cuius disposi-
tio legis non potest ad illa accōmodari
vt est de institutione minus solenni, & si-
milia. Nā tunc est peculiaris ratio exe&#x0303;p
tionis, & ita non proced&#x0169;t omnia, quæ
diximus. Ide&#x0303;q&#x0301;; erit de quacunq&#x0301;; perso-
na in spirituali dignitate cōstituta, cui
annex&#x0169; sit simile priuilegi&#x0169;: quod idem
esset in persona, & dignitate laica, si ta-
le&#x0303; dari contingat. Tunc aute&#x0303; sicut talis
cōmunitas, vel persona non obligatur
lege ciuili ex vi præcepti, & obedientię,
ita etiā nec propter cōsiderationem v-
niformitatis tenetur illas seruare, quia
iusta exe&#x0303;ptio tollit hanc obligationem,
vt suprà argumentando probatum est.
In reliquis aute&#x0303; Ecclesiasticis personis
doctrina generaliter procedit, non tā-
t&#x0169; in secularibus, sed etiā in religiosis,
nec tant&#x0169; in personis veris, sed etiā in
fictis, id est, cōmunitatibus contrahen-
tibus, vel operātibus per modum vnius
ciuis. Nam de omnibus est æqualis ra-
tio. seruando proportione&#x0303;, & suppone&#x0303;-
do, quòd obseruatio talis legis vnicuiq&#x0301;;
iusta sit, & non repugnet decentiæ, &
immunitati vniuscuiusque status.</P>
<Z>CAPVT XXXV.
Vtrum legislator suis legibus obligetur.</Z><marginalia>1.</marginalia>
<P><INI3>D</INI3>Vplex potest esse legislator, scili-
cet, communitas aliqua, vel sin-
gularis persona vnius Principis,
aut Prælati. Et quāuis respectu vtriusq&#x0301;;
possit quæstio locum habere cum pro-
portione, tamen potissimum versatur<marginalia>Legem la-|tam à com|munitate|obligare ō-|nes illi&#xA770; cō-|munitatis.</marginalia>
in posteriori sensu. Nam in priori cer-
tum est, legem latam à communitate
obligare posteà omnes personas illius
communitatis, vt sumitur ex cap. Cum
omnes, de Constit. Et ratio est, quia com-
munitas est supra quascunque personas
eius. Et hac ratione lex lata in capitulo
generali v. g. obligat ipsum generalem,
& sic de alijs. Si autem talis lex compa-<-P>@@

<-P>retur ad ipsum senatum, seu Capitulum,
sic eadem est ratio de illo, & de quo-
cunq&#x0301;ue Principe legem ferente.</P><marginalia>2.|Præsente&#x0303;|quæstione&#x0303;|esse de vno|Principe,|vel Præla-|to, & de le|gibus habe&#x0303;-|tibus ratio-|ne&#x0303; vniuer-|salem, & cō|muue&#x0303; prin|cipi, vt in|prætijs, nō|verò in eis|in quib&#xA770; nō|est eade&#x0303; ra|tio, vt in le|ge de nōfe-|rendis ar-|mis noctu.</marginalia>
<P>  Secundò supponendum est, sermone&#x0303;
esse de legibus, quæ habent rationem,
& materiam de se vniuersalem, & com-
munem ipsi Principi, vt est lex v. g. ta-
xans prętia rerum, & similes, in quibus
ratio iustitiæ, vel alterius virtutis eade&#x0303;
est in Principe, & reliquis reipublicæ
membris: nam si materia, vel ratio le-
gis non sit communis, clarum est, non
comprehendere Principem. Commune
exemplum est, si feratur lex, vt nemo
noctu arma deferat, illa non obligat
Principem, quia nec decet, nec est ac-
commodata statui eius, & ideò ex in-
tentione Principis, & quasi ex natura
talis legis imponitur communitati vt
distinctæ à Principe, & ideò illum non
obligat. Sicut etiam potest fieri lex pro
communi plebe, quæ nobiles non obli-
get, quia non est illis accommodata, vt
per se constat, & tradit Aristoteles 3.
Ethicorum cap. 9. ergo multò magis id
fieri poterit respectu Principis. Ter-
tiò distinguenda sunt in lege illa tria,
scilicet, vis directiua, & coactiua, & ir-
ritans, seu dans formam contractibus,
& iudicijs, & de singulis agendum est,
licet prima sit præcipuè intenta.</P><marginalia>3.|Dubium &|ratio dubi-|tandi.</marginalia>
<P>  Quoad vim ergo directiuam difficul
tas est, an teneatur Princeps in conscie&#x0303;-
tia seruare legem à se latam. Et ratio
dubitandi est, quia Princeps dicitur es-
se solutus legibus in l. Princeps. ff. de Le-
gib. Et adi&#x0169;gi potest ratio, quia vel prin
ceps obligat se ipsum sua lege, vel obli-
gatur ab alio. Non primum, quia nullus
potest sibi ipsi præcipere, inducendo
obligationem: per promissionem enim
vel votum potest quis seipsum obliga-
re, non autem per pręceptum, quod sibi
imponat. L. Penult. ff. de Recept. arbitr.
Et ratio est clara, quia præceptum po-
stulat iurisdictionem, vel domini&#x0169;: nul-
lus autem potest iurisdictione&#x0303; in se ha-
bere, nec sibi ipsi esse subiectus. Secun-
dum etiam dici non potest, quia legisla
tor, vt sic non est subditus, quia vel est
princeps non habe&#x0303;s superiore&#x0303;, vel si sit
aliàs inferior, nihilominus vt legislator
nō imperatur ab alio, sed ipse alijs im-
perat; ergovt sic nō potest ab alio homi
ne obligari. Necverò dici potest obliga<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0359.jpg/>
@@1@<SE359>352 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>ri t&#x0169;c ab alio, scilicet, Deo: nam seque-
retur non obligari lege humana, sed di-
uina, quod videtur absurdum; tum quia
non potest lex illa ostendi; tum etiam,
quia aliás non posset per hominem dis-
pensari in ea obligatione; essetq&#x0301;; peio-
ris cōditionis ipse, quā omnes subditi.</P>
<P>  Nihilominus communis, & constans<marginalia>4.|Resolutio.</marginalia>
sententia est, teneri Principem, seu le-
gislatorem tam ciuilem, quàm Eccle-
siasticum ad seruandas suas leges, quā-
do materia communis, & eiusdem ra-
tionis est in ipso, & in alijs. Docet D.
Thom. 1. 2. q. 96. ar. 5. ad 3. & lib. 3. Polit.<marginalia>D. Thom.|Conrad.|Victor.|Caiet.|Sotus.|Anton.|Syluest.|Couar.|Nauar.</marginalia>
lection. 9. in fin. Conrad. Caiet. & cæteri
expositores dicto art. 5. Soto. 1. de Iust.
q. 6. ar. 7. Victor. Relect. de Potestate ci-
uil. n. 21. & de Potestate Papæ, & Conci-
lij. n. 7. Anton. 2. part. tit. 17 n. 5. Syluest.
verb. Lex. q. 14. Couarr. in cap. Alma ma-
ter. 1. p. §. 1. n. 5. Nauarr. in cap. Si quando,
de Rescrip. exceptio. 1. & in Apolog. de
reditib. Ecclesiasticis q. 1. n. 32. & con-
sil. 18. de P&#x0153;nit. & remiss. Abulens. Mat.
23. q. 24. Dominic. Turrecrem. & alij in
cap. Iustum est, dist. 9. & alij Canonistæ in<marginalia>Turrecr.</marginalia>
cap. Cum omnes, de Constit. Glossa etiam,
& Doctores in dicta l. Princeps, & Cuia-
ci. lib. 15. obseruat. cap. 3.</P>
<P>  Probat hoc primo D. Thom. ex illo
Matt. 23. Alligant onera, & digito suo nolunt<marginalia>5.|Probatur|ex Scriptu-|ra, & vtro-|que iure.</marginalia>
ea mouere. Vbi Christus reprehendit Prę-
latos, qui multa iubent, & non faciunt.
Et quamuis Christus specialiter loque-
retur contra pharisæos, qui per falsas
interpretationes ea onera populo im-
ponebant, tamen non solum reprehen-
dit eos ex deceptione, sed etiam ex in-
æqualitate. Vnde rectè facit illud Pro-
uerb. 20. Pondus, & pondus, mensura, & men-
sura abominabile est Domino. & illud Michę.
6. Nunquid iustificabo stateram impij? Secun-
do probatur ex vtroque iure: nam in di
cto cap. Cum omnes, de Constit. refertur,
& probatur illa sententia Catonis, Pa-
tere legem, quam ipse tuleris, & illud Præto-
ris edictum. ff. Quod quisq&#x0301;ue iuris in alterum
statuerit, ipse eodem iure vtatur. De quo ait
Vlpian. ibi in l. 1. Summam habere æquitate&#x0303;,
Quis enim (ait) aspernabitur, idem ius sibi dici,
quod ipse alijs dixerit? & in cap. Iustum est, d.
9. ex Isidoro lib. 3. sentent. cap. 51. Iust&#x0169;
est (dicitur) Principem legibus obtemperare
suis, & infrà dicitur, Principem teneri suis
legibus. Sic ad Valentinian&#x0169; scribit Am-<-P>@@

<-P>br. epist. 32. aliàs lib. 2. epist. 13. vel aliàs
3. loquens de quadam eius lege. Quod c&#x0169;
præscripsisti alijs, præscr ipsisti etiam tibi, leges
enim Imper ator fert, quas primus ipse custodiat.
Vnde in cap. Non liceat Papæ. 12. q. 1. Pō-
tifex ipse legem fert, quæ verbis etiam
expressis ipsum Pontificem comprehe&#x0303;-
dat, & in l. Digna vox. C. de Legib. dicitur.
Digna vox maiestate regnantis est, legibus alli-
gatum se Principem profiteri. Idem sumitur
ex l. Ex Imperfecto, C. de Testamentis, &
ex §. vlt. Instit. Quibus modis testamen-
ta infirmentur. Idemq&#x0301;ue habetur in Le-
gib. Hispaniæ l. 16. tit. 2. p. 1.</P>
<P>  Vt autem propriam rationem huius<marginalia>6.|Vnde obli-|getur prin-|ceps suæ le|gi.</marginalia>
veritatis reddamus, & simul explicem&#xA770;,
quam grauis sit hæc obligatio, oportet
inquirere, an hæc obligatio in Principe
intrinsecè oriatur à lege ab ipso lata
tanquam ab immediata ratione operā-
te; an verò ex aliquo principio extrin-
seco. Nam ratio dubitandi in principio
posita videtur probare, non posse affir-
mari primum, & ideò auctores hanc ob-
ligatione&#x0303; deducunt ex principijs extrin
secis, vt videre licet præcipuè in Caie-
tano, & Soto suprà. Vn&#x0169; est, Quod tibi non
vis, alteri nefacias, quo vtitur Soto, sed nō
videtur rectè accommodari. Nam sen-
sus illius principij est, vt nemo alteri
inferat iniuriam, quam non vult ab alio
sustinere; non autem est sensus, vt ne-
mo alteri faciat quod sibi ipsi nō facit:
nam iudex furem iustè cōdemnat, & in-
terficit, se autem ipsum non tenetur cō
demnare, etiam si fur sit. Aliud princi-
pi&#x0169; est, quia turpis est pars, quæ discordat à to-
to, sumptum ex August. lib. 3. Confess. c. 8.
habetur in cap. Quæ contra mores, dist. 8. le
gislator autem pars est reipublicæ, c&#x0169;
sit caput eius, & ideò turpiter agit, si in
leg&#x0169; obseruantia à toto discordat. Ve-
runtame&#x0303; (vt capite pręcedenti argume&#x0303;-
tabar) ex hoc principio non colligitur
maior obligatio, quam sub veniali, vt
declarabamus exemplo alterius ciuis,
qui vtendo dispensatione valida iniustè
tamen, & sine causa concessa, discordat
à toto, & tamen ad summum venialiter
peccare censetur; ergo similiter si Prin
ceps solum obligatur hoc titulo, erit le-
uis obligatio. Quod si fortassè in eo au-
geatur propter circunstantiā personæ,
ad summ&#x0169; id erit ratione scādali, in quo
interd&#x0169; fundari solet hæc obligatio, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0360.jpg/>
@@1@<SE360>Cap. 35. An legislator suis legibus obligetur. 353
<duolan 2><-P>patet ex l. 16. tit. 2. p. 1. & Greg. Lop. ibi.
Hæc autem obligatio est per accidens,
vnde cessante scandalo non tenebitur
Princeps suam legem seruare, salte&#x0303; ob-
ligatione graui. Consequens autem est
& contra bonos mores reipublicæ, &
contra Doctores suprà citatos: censent
enim, hanc obligationem non esse mi-
nore&#x0303; in Principe, quā in subditis. Quod
de Summo Pontifice notauit Couar. in
cap. Alma mater. p. 1. §. 1. n. 9. cum Decio
in cap. Sane. 1. de Officio deleg. & idem
notat Victor. relect. de Simon. n. 39.</P>
<P>  Alia principia sunt illa, Patere legem,<marginalia>7.</marginalia>
quam ipse tuleris, & quod ius in alium quisque
statuit, illud seruare debet. Veruntamen hęc
& similia axiomata aut petunt princi-
pium, aut nō rectè accōmodantur: nam
varijs modis possunt intelligi. Primò de
iure, seu de lege humana declaratiua le
gis naturalis, & sic infallibile est, talem
legem æquè obligare Principem, & sub-
ditum, quia tunc ius naturale est, quod
præcipuè obligat, & illa vis directiua
legis humanę, quatenus est ostensiua iu-
ris naturalis, æquè operatur in princi-
pem, ac in alios, de quo puncto videri
possunt aliqua ex Iurisperitis apud Ti-
raquel. de vtroque retract. lib. 1. Gloss.
1. §. 3. n. 39. Secundo potest intelligi, ali-
quem pati legem à se latam, quando in
statu subiectionis constituitur, vt con-
tingit in eo, qui fert legem, non vt ca-
put, sed vt vnum suffragium communi-
tatis, nam posteà vt persona priuata pa
ti debet legem, vt diximus, in quo sensu
videntur afferri illa principia in dicto
cap. Cum omnis. Deinde habent locum il-
la principia, si contingat eum, qui ma-
gistratum gerebat illum deponere, vel
illo priuari: nam posteà subiectus erit
legi quam ipse tulit, quia verè tunc est
subiectus communitati, & consequen-
ter legibus eius non solum quoad vim
directiuam, sed etiam quoad coactiuā,
& videtur illud axioma conuenienter
ita exponi; nam illud verbum, Patere le-
gem, indicat subiectionem quoad vtrāq&#x0301;;
vim. Tertiò verò modo potest intelligi
in sensu, quem tractamus de legislatore
supremo in sua dignitate permanente,
& sic continet illud principium conclu-
sionem, de qua disputamus; non verò in
eo redditur ratio, quā inquirimus, nec
explicatur titulus huius obligationis.</P>@@

<P>  Dicendum igitur censeo, Principem<marginalia>8.|Principem|obligari ad|seruandam|suam lege&#x0303;|ex virtute.|& efficacia|ipsius legis|D. Thom.|Caiet.|Sotus.|Probatur|conclusio.</marginalia>
obligari ad seruandam suam lege&#x0303; pro-
ximè ab ipsamet lege, & ex virtute, & ef
ficacia eius. Quod ita explicatur, quia
transgrediendo illam, committit pec-
catum eiusde&#x0303; speciei cum subditis pec-
cantibus contra illam. Ita sentit Diuus
Thomas suprà, & reliqui Doctores, neq&#x0301;;
enim existimo, Caietanum, & Sotum a-
liud voluisse, vt explicabo. Hoc etiam
indicant iura citata, quia dicunt, talem
legem obligare ipsum Principem; ergo
ponunt ipsam legem positiuam tanquā
proximam ratione&#x0303; illius obligationis.
Hoc etiam confirmat discursus proxi-
mè factus, quia per principia extrinse-
ca non potest sufficienter explicari hęc
obligatio. A posteriori etiam declara-
tur, quia si Rex statuit legem taxantem
pretium rei, & ipse vt priuatus dominus
rem carius vendat, peccat contra iusti-
tiam, & tenetur ad restitutionem, ex cō-
muni sententia, quia hoc postulat natu-
ralis æquitas; ergo signum est, illam le-
gem positiuam habere suum effectum
etiam respectu legislatoris. Similiter
si absque causa comedat carnes die
prohibito, aut non ieiunet in die præ-
cepto, agit contra temperantiam; ergo
obligatio eius immediatè nascitur ex
ipsa lege positiua. Atque hinc tandem
concluditur ratio, quam indicauit So-
to: nam lex positiua habet efficaciam
constitue&#x0303;di materiam suam in tali spe-
cie virtutis, & præscribendi medium
necessarium ad honestatem talis virtu-
tis; ergo posita lege, Princeps ideò cen-
setur peccare, non seruando illam, quia
non seruat medium virtutis: postquam
enim illud medium constitutum est, ab-
solutè in illo consistit virtus, & ideò ab
illo recedere peccatum est; ergo proxi-
ma ratio illius obligationis etiam res-
pectu Principis nascitur ex ipsa lege.</P>
<P>  Adhuc verò manet difficultas, quia<marginalia>9.|Difficultas</marginalia>
lex humana non constituit medium vir-
tutis absolutè, & simpliciter respectu
omnium, sed respectu subditorum; ipse
autem Princeps non est subditus. Res-
pondent aliqui, legem dupliciter consi-<marginalia>Euasio.</marginalia>
der ari posse, scilicet, vt pręceptum, & vt
regulā rationis, & priori modo sol&#x0169; re-
ferri ad subditos, posteriori aute&#x0303; modo
etiam ipsum legislatore&#x0303; obligare, quia
tenetur secundum rationem viuere, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0361.jpg/>
@@1@<SE361>354 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>conseque&#x0303;ter regulam rationis seruare.
Sed hoc non expedit punctum difficul-<marginalia>Obuiatur|euasioni.</marginalia>
tatis, quia regula rationis duplex esse
potest, vna consulens, seu ostendens ali-
quid vt honestum, non tamen vt omni-
no necessarium ad honestatem, & si de
hac regula sit sermo, non sufficit, quia
discordare ab hac regula non est pec-
catum: sic enim laicus v. g. non vtens re-
gula rationis, qua religiosus vti debet,
non peccat, quanuis benè faceret, illa
vtendo. Alia est regula rationis necessa-
riò sequenda ad honestatem, & hæc non
separatur à præcepto, quia necesse est,
vt habeat vim obligandi, aliàs non in-
ducet necessitatem. Si ergo lex non ha-
bet rationem præcepti respectu legis-
latoris, ad summum erit regula consu-
lens, & ita non peccabit legislator non
sequens illam: si autem est regula neces
saria, non potest ab illa excludi vis, seu
ratio præcepti.<marginalia>10.|Alia respō|sio probabi|lior.</marginalia>
<P>  Dicunt ergo alij, legislatorem obli-
gari sua lege ex voluntate totius reipu-
blicæ, & ex virtuali pacto inter princi-
pem, & rempublicam: nam ea conditio-
ne accepit potestatem legislatiuam, vt
ipse etiā obligaretur legibus à se latis:
& ita indirectè quide&#x0303; obligatur à se ip-
so, quatenus obligando alios comprehe&#x0303;
dit se, directè autem censetur virtute
obligari ab ipsa cōmunitate, à qua ha-
bet potestatem sub ea conditione. Hæc
responsio est probabilis, sed illi obstant
duo. Primum est, quia illud genus pacti
ostendi non potest, neq&#x0301;; est necessarium;<marginalia>Oppugna-|tur duplici|ter.</marginalia>
nam licet respublica vellet, vt lex non
obligaret legislatorem, si absque causa
id vellet, nihil efficeret. Vnde etiam, si
fingeremus à principio interuenisse cō
trarium pactum inter rempublicam, &
Principem, nimirum quòd ipse nō esset
obligādus suis legibus, nihilominus ob-
ligaretur, quia pact&#x0169; illud esset iniqu&#x0169;,
& contra bonum cōmune, & ideò nulli&#xA770;
esset valoris. Secund&#x0169; est, quia illa ratio
nō habet loc&#x0169; in potestate Ecclesiasti-
ca, quia non manat à cōmunitate, sed à
Christo, & tamen assertio etiā in Eccle-
siasticis legislatoribus vera est. Quod
si quis respondeat, Christum dedisse po
testatem sub illa conditione, ostendere
oportet, vnde id colligatur, quia ipse il-
lam non expressit, nec possumus dicere
ibi pactum interuenisse.</P>@@

<P>  Respondeo igitur, Deum, qui est prin
cipalis auctor huius potestatis, illā con-<marginalia>11.|Resolutio|auctoris.</marginalia>
ferre sub conditione prædicta, & nō ali-
ter, & hoc ipsum colligi ex ipsamet ra-
tione naturali, absq&#x0301;ue alia reuelatione,
vel pacto humano. Declaratur in hunc
modum: nā omnis potestas legislatiua
est á Deo principaliter, vel immediatè,
vt in potestate Ecclesiastica, vel mediā-
te republica, vt in ciuili. Vnde licet ho-
mo immediatè legem ferat, in eo actu
se gerit vt minister, & dispensator Dei,
vt ex Paulo in superioribus attulimus;
ergo intentio, & voluntas Principis fe-
rentis lege&#x0303;, debet conformari intentio-
ni Dei dantis potestatem; imò efficacia
legis ad obligandum magis pendet ex
inte&#x0303;tione Dei, quàm particularis legis-
latoris. Deus aute&#x0303; non solùm vt auctor
gratiæ, sed etiam vt auctor naturę vult,
legislatorem humanum non habere po
testatem ad ferendas leges, nisi c&#x0169; vni-
uersali obligatione illarum, qua totam
rempublicam vt constantem ex corpo-
re, & capite comprehendat; ergo. Pro-
batur minor ex ipsa necessitate cōmu-
nis boni, ad quod hæc potestas ordina-
tur; datur enim in ædificationem, non in
destructionem. Quod aute&#x0303; ad huiusmo-
di bonum commune pertineat, potesta-
tem hanc ita esse datā Principi, vt licet
in vol&#x0169;tate eius sit, legem ferre; si tame&#x0303;
feratur, vniuersalis sit, & ipsum cōpre-
hendat, declarant sufficienter testimo-
nia Scripturę, & rationes adductæ, & cō
munis consensus non solum Patrum, sed
etiā Philosophor&#x0169;. Propter quam causā
dixit optimè Arist. 3. Polit. c. 7. circa fi-<marginalia>Aristo. 3.|Polit. c. 7.|D. Thom.</marginalia>
ne&#x0303;, lege&#x0303; debere in republica dominari.
Nam (vt ibi rectè explicat D. Thomas)
d&#x0169; nō occurrit sufficie&#x0303;s ratio excipie&#x0303;di
aliquid á lege, etiā ipse Princeps debet
illi subijci, & secundum illam legem, vel
operari, vel iudicare, quia aliàs inuti-
lis redditur lex, & respublica pertur-<marginalia>12.|De rationi|bus extrin-|secis scāda-|li, & defor-|mitatis mo|r&#x0169;, quæ ad|ostendendā|pri&#x0303;cipis sub|iectionem|legi affer&#x0169;-|tur.</marginalia>
batur.</P>
<P>  Ex quibus intelligitur, quomodò ac-
cipiendæ sunt rationes extrinsecæ, quæ
ad ostendendam hanc veritatem affe-
runtur, scilicet, scandali, deformitatis
morum, &c. Sunt enim optimę ad decla-
randum, quomodò pertineat ad cōmu-
ne bonum, vt potestas Principis sit li-
mitata modo suprà dicto. Sicut enim in
superioribus tractando de obligatione<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0362.jpg/>
@@1@<SE362>Cap. 35. An suæ legi obligetur legislator. 355
<duolan 2><-P>aduenarum ad seruandas leges territo-
rij, dicebamus, scandalum esse extrinse-
cum motiuum, non proximam, & intrin
secam rationem obligationis. Ita in
præsenti obligatio non oritur proximè
ex illis rationibus extrinsecis, sed ex ip-
sa lege: illæ verò rationes indicant ne-
cessitatem constituendi legem ita regu
larem, & inflexibilem, vt sic dicam, vt to
tum corpus cum capite obliget. Et hoc
plane sensit Caiet. cum dixit, hanc obli-
gationem Principis, & subditorum, se-
qui ex principijs legis naturalis, diuer-
sis tamen. Nam in subdito sequitur ex
illo principio. Obediendum est superiori, in
Principe vero ex illo. Patere legem, quam
ipse tuleris; tamen sicut in subdito obliga
tio solum radicaliter sequitur ex dicto
principio; proxime vero ex lege, ita &#xA753;-
portionaliter in Principe intellige&#x0303;dum
est.</P>
<P>  Ex quo etiam constat, an hæc obliga-<marginalia>13.|Prædicta|obligatioest|naturalis in|radice, vt-|pote quæ se|quitur ex|ratione ip-|sa naturali:|formaliter|vero estposi|tiua: huma|na absolutè|diuina ex|hypothesi.</marginalia>
tio in Principe dicenda sit naturalis,
vel positiua, diuina, vel humana: est e-
nim naturalis in radice, quia sequitur
ex ipsa ratione naturali, quomododixit
Bald. in l. 2. C. de Seruit. n. 40. Principem
obligari ad seruandam suam legem ex
discursu rationis. Quod etiam habet
Deci. in cap. 1. de Constit. lect. 1. num. 15.
Proximè vero, & formaliter illa obliga-
tio est positiua, quia ex lege positiua
nascitur, vt dictum est, & eodem modo
dici potest obligatio humana absolutè,
licet dici possit diuina ex hypothesi, id
est, supposito, quod lex feratur, & ob il-
lam causam in ea potest per hominem
dispensari, etiam respectu Principis, vt
infra videbimus.</P>
<P>  Quæret vero aliquis, an princeps su-<marginalia>14.|Dubium de|legibus mu|nicipalibus</marginalia>
perior teneatur etiam seruare statuta,
seu leges municipales Prouinciarum si-
bi subiectarum, saltem quando in illis
prouincijs moratur, vel in eis peregri-
natur. Videri enim potest, tunc etiam
esse obligandum propter vniformita-
tem morum, & ad vitanda scandala, &c.
Nihilominus dicendum est, non teneri,
quæ est communis resolutio, vt videre
licet in Felin. cap. 1. de Constit. num. 30.
qui refert Card. cons. 2. Idem Tiraquel.
referens alios loco supra citaton. 38.
Ratio est, quia talia statuta lata sunt ab
inferiori potestate, & iurisdictione, &
ideo non habe&#x0303;t vim obligandi e&#x0169;, qui in<-P>@@

<-P>eodem loco habet superiorem iurisdi-
ctionem. Qua ratione dicunt etiam cō-
muniter Canonistę, legatum Pontificis,
d&#x0169; est in aliquo Episcopatu, nō obliga-
ri pecculiaribus legibus illius Episco-
patus. Imò addit Tiraquel. supra cum
alijs, licet tale statutum particulare ap-
probatum sit ab ipsomet Principe, ni-
hilominus non obligare illum. Et ratio
reddi potest, quia non approbat illud
pro tota sua republica, sed tantum pro
determinato loco, & ideo nulla ratio
cogit caput totius reipublicę, vt illi sub
datur. Hoc vero ego libenter limitare&#x0303;,
nisi talis locus esset quasi propria habi-
tatio ipsius Principis, vt est Roma v. g.
respectu Pontificis, vel propria curia
respectu Regis: nam quæ ibi generaliter
seruanda statuuntur per supremam au-
ctoritatem ipsiusmet Principis, eum e-
tiam obligare videntur, quia speciali
ratione se habet tanquam ciuis, & me&#x0303;-
brum illius loci.</P>
<P>  Circa secundum punctum de vi coa-<marginalia>15.|Lege&#x0303; nō ob|ligar eprin|cipe&#x0303; quoad|vim coacti|uam; siqui-|dem nonha|beat supe-|riorem.|D. Thom.|L. princeps</marginalia>
ctiua legis communis, resolutio est, le-
gem non obligare Principe&#x0303; quoad vim
coactiuam. Ita docet Dinus Thomas,
dicta solutione ad 3. & ita exponit le-
gem. Princeps, suprà citatam, & alias,
quæ dicunt, Principem non ligari legi-
bus, scilicet, quoad vim coactiuam, quā
sententiam, & interpretationem alij se-
quuntur. Ratio verò est, quia coactio
ex intrinseca ratione sua postulat, vt ab
extrinseco proueniat, vt constat ex Phi-
losophia; ergo Princeps non potest co-
gere se ipsum per suam legem. Nec etiā
cogi potest à subditis, quia nullus infe-
rior potest viole&#x0303;tas man&#xA770; inijcere in su
periorem, nec etiam potest cogi ab æ-
quali, quia non habet in illo iurisdictio-
nem, nec deniq&#x0301;ue à superiore, quia agi-
mus de Principe, qui superiorem non
habet; ergo. Confirmatur hæc ratio,
quia vis coactiua pertinet ad p&#x0153;nę im-
positionem, & inflictione&#x0303;: p&#x0153;na autem
per se, & ex ratione sua fertur in inui-
tum, & ideo ferri non potest, nisi ab ha-
bente superiorem potestatem in alium
tanquam sibi subditum; ergo non po-
test imponi à legislatore respectu sui
ipsius, sed tantum respectu subditorum.</P>
<P>  Vt autem hęc sententia, quę vera est,<marginalia>16.|Obiectio.</marginalia>
& ratio eius amplius explicetur, obij-
citur, quia ex illa ratione ad summum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0363.jpg/>
@@1@<SE363>356 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>colligitur, nō habere legislatorem, qui
in ipso p&#x0153;nam exequatur, non vero nō
esse obnoxium p&#x0153;næ, quantum est ex vi
legis: hæc autem duo valde diuersa s&#x0169;t,
vt per se constat nam vnum pertinet ad
ius, alterum ad factum: vt autem lex ve-
re obliget quoad vim coactiuam, satis
est, quod quantum est ex se reddat trās
gressorem obnoxium suę p&#x0153;næ, etiam
si contingat, tunc non posse exequutio-
ni mandari. Vt interdum supremus Prę
latus in aliquo ordine v. g. Generalis
alicuius religionis, licet transgrediatur
leges, tunc non punitur, quia non habet
superiorem, postea vero finito officio
solet puniri, quia tunc iam habet supe-
riorem; ergo signum est, antea fuisse de
se subiectum legi, etiam quoad vim coa
ctiuam.</P>
<P>  Respondetur negando primum as-<marginalia>17.|Respōdetur|obiectioni.</marginalia>
sumptum. Nam legislator ita est exe&#x0303;p-
tus a vi coactiua suæ legis, vt non tenea
tur sustinere p&#x0153;nam in illa statutam,
quia licet simpliciter sit reus p&#x0153;næ, sal-
tem apud Deum (quia hic reatus neces-
sario sequitur ex culpa) tamen illud e-
rit respectu p&#x0153;næ statutæ à Deo, nō ve-
ro de p&#x0153;na posita ab ipsomet legisla-
tore. Quod patet, quia ipse non intendit
se ipsum ad p&#x0153;nam obligare, neque e-
tiam obligatur à republica per modum
alicuius contractus, seu in virtute eius,
tum propter suprà dicta, tum maximè
quia quoad hanc partem nullum est in-
dicium talis conuentionis, nec per ali-
quem vsum, nec per iudicium sapient&#x0169;.
Deniq&#x0301;ue neq&#x0301;: à Deo ipso, neq&#x0301;ue à lege
naturæ obligatur, vt probat idem com-
mune iudicium sapientum. Et ratio e-
tiam differentiæ est optima, quia vis di-
rectiua ordinatur ad bonos mores, &
ideo comprehendit etiam ipsum legisla
torem: p&#x0153;na vero solum per accidens
intenta, aut necessaria est, & cum aliàs
ex se postulet violentiam, non fuit con-
uenie&#x0303;s illi subdi legissatorem, esset etiā
superflua illa obligatio cum moraliter
non posset ad exequutionem perduci
Declaratur deniq&#x0301;ue quia vel legislator
habet in terris superiorem, qui possit
illum punire pro delictis suis, vel nō ha-
bet, si non habet nulli hominum tene-
tur parere in exequutione talis p&#x0153;næ
circa seipsum; ergo neq&#x0301;ue est obnoxius
ex vi suæ legis tali p&#x0153;næ, quia nihil ali-<-P>@@

<-P>ud est esse obnoxium, quàm teneri ad
parendum in sustinenda tali p&#x0153;na, si
infligatur ab homine habente potesta-
tem. Nam si infligatur à Deo, iam oritur
obligatio ex altiori principio. Si verò
legissator habet superiorem, vt est v. g.
Episcopus poterit punìra à Pontifice,
etiam propter ìndebitam transgressio-
nem suę proprię legis; tamen non erit
necessarium, illi imponere p&#x0153;nā in sua
lege statutam, sed hoc arbitrarium erit
Pontifici, quia non tenetur iudicare se-
cundum legem inferioris; ergo signum
est, p&#x0153;nam illam ex vi legis non com-
prehendere ipsum legislatorem, sicut in
simili dicebamus in capite pręcedenti
de clericis respectu p&#x0153;narum ciuilium
legum.</P>
<P>  Sed instabit aliquis: nam licet hoc ve<marginalia>18.|Replicatur|in respōsio-|nem.</marginalia>
rum sit de p&#x0153;na per iudicem imponen-
da, non tamen de illa, quę ipso iure per
legem imponitur; ergo salte&#x0303; illa lex ha-
bebit effectum virtutis coactiuæ etiam
in ipso legislatore. Antecedens patet,
quia illa p&#x0153;na non requirit alterius ho
minis exequutionem, sed ipsiusmet rei;
ergo etiam ex hac parte ab ipso legisla-
tore poterit exequutioni mandari, vt si
p&#x0153;na, sit v. g. pecunaria, vel de aliquo
actu virtutis, eleemosynę, jeiunij, &c.
Aliunde vero, quatenus talis lex obli-
gat in conscientia ad talem p&#x0153;nā absq&#x0301;;
alia condemnatione, videtur ex vi dire-
ctiuavirtutis obligare ad p&#x0153;nam illam:
quia obligatio in conscientia pertinet
ad virtutem directiuam. Vnde videtur
esse eadem ratio de obligatione in con-
scientia ad hanc p&#x0153;nam, & ad primam
obseruantiam legis. Propter quod di-
xerunt aliqui, non repugnare simplici-
ter, legislatorem subdi legi quoad vim
coactiuam, sed tantum quando ex parte
p&#x0153;næ est aliqua repugnantia, vel inde-
centia, vt esset planè in p&#x0153;nis corpora-
libus; tum quia esset indecens Principe&#x0303;,
aut legislatorem p&#x0153;na corporali affi-
ci; tum etiam quia in his p&#x0153;nis nemo
potest obligari ad exequendam p&#x0153;nam
in se ipsum, vt infra dicetur, & ab alio co
gi nō potest Princeps, vt probatum est.
Idem etiam certum est de aliquibus spi
ritualibus p&#x0153;nis: omnes enim fatentur
non posse legislatorem incurrere cen-
suram à se impositam, vt est communis
sententia, de qua in propria materia.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0364.jpg/>
@@1@<SE364>Cap. 35. An suæ legi obligetur legislator. 357
<duolan 2><-P>Ratio autem, non videtur sufficienter
sumi ex indecentia: quia censurę in Epis
copis non sunt indecentes: s&#x0153;pe enim
contrahunt illas, & in Pontifice ipso vo
luntaria quædam suspensio, & separatio
à diuinis in vindictam sui criminis pu-
blici non esset magna indecentia; me-
lius ergo dici potest, in his p&#x0153;nis esse
specialem rationem, quia essentialiter
requirunt contumaciam, & inobedien-
tiam respectu Prælati ecclesiastici, &
ideo non possunt contrahi ab eo, qui il-
las imponit, quia non potest sibi ipsi esse
inobediens. At vero in p&#x0153;nis pecunia-
rijs, vel quæ consistunt in operibus pie-
tatis, & virtutis, non est indecentia, nec
repugnantia, & ideo quantum ad has
nō videtur impossibile, legem obligare
Principem.</P>
<P>  Sed nihilominus de quacunq&#x0301;ue p&#x0153;na<marginalia>19.|Omnis p&#x0153;-|na pertinet|ad vim coa|ctiuam.</marginalia>
& de quocunq&#x0301;ue modo imponendi il-
lam, vera est dicta resolutio, & commu-
nis. Ratio verò generalis est, quia om-
nis p&#x0153;na quomodocunquè imponatur,
pertinet ad vim coactiuam, vt superio-
ri capite explicatum est, & coactio ex
suo genere, & ratione petit distinctio-
nem inter agens inferens coactionem,
& qui illam patitur, & secundum hanc
generalem rationem iudicandum est de
virtute legis circa legislatorem etiamsi
in particulari in exequutione alicuius
p&#x0153;nę illa ratio cessare videatur. Dein-
de addi potest alia ratio, quia in lege fe-
rente p&#x0153;nam ipso facto, distinguenda
est ratio legis, & ratio sententiæ, quam
virtute includit. Nam ad actum dire-
ctè pręceptum, vel prohibitum obligat,
vt lex, & ita comprehendit legislatore&#x0303;,
ad p&#x0153;nam verò cogit vt sententia, quæ
formaliter à iudice ferri debet, & ideo
non comprehendit nisi eum, qui possit
esse iudex in tali causa, vt indicauit Glos
sa in cap. Licet canon. verb. Exequutione, de
Elect. in 6. Nullus autem esse potest iu-
dex in sua causa, cap. Inter querelas, cum
Gloss. ibi 23. q. 4. nec ligatur aliquis nisi
à proprio iudice, cap. At si Clerici, de Iu-
dicijs, & ideo legislator ad talem p&#x0153;nā
non ligatur. Accedit tandem congrue&#x0303;-
tia supra tacta, quia p&#x0153;na non est per se
intenta, neq&#x0301;ue per se necessaria ad ho-
nestatem morum, & ideo obligatio ad
illam, etiam si in conscientia oriatur
respectu aliorum, non est tam vniuersa-<-P>@@

<-P>lis, sicut obligatio ad materiam per se
intentam in lege.</P>
<P>  Tertio instari potest, quia vis directi-<marginalia>20.|3. obiectio.</marginalia>
ua siue coactiua est valde infirma, & in-
efficax, propter quod nonnulli censent,
non posse separari, quia est contra na-
turam legis; alij vero censent, quādo se-
parantur adeò esse infirmam puram vir
tutem directiuam, vt nō sufficiat ad ob-
ligationem sub mortali. Vnde Caiet.
tom. 2. Opusc. tract. 23. q. 2. quem sequi-
tur So tus lib. 10. de Iustitia, q. 5. art. vlt.
in fine, dicunt religiosum factum Epis-
copum non peccare mortaliter trans-
grediendo præcepta religionis distin-
cta à tribus votis, licet talia sint, vt ante
Episcopatum obligent sub mortali, &
rationem reddunt, quia Episcopus iam
non obligatur illis præceptis quoadvim
coactiuam, sed tantum quoad directi-
uam; ergo idem dicendum esset in præ-
senti, quod esset valde absurdum.</P>
<P>  Respondeo vim directiuam legis esse<marginalia>21.|Responde-|tur obiect.</marginalia>
separabilem à vi coactiua legis respe-
ctu aliquarum personarum, vt capite
præcedenti dictum est de legibus ciuili-
bus respectu clericorum, & de statu in-
nocentię vniuersaliter, & probabiliter
aliqui sentiunt, quod licet in eo (si du-
rasset) futura fuissent præcepta huma-
na obligantia, non tamen cogentia per
p&#x0153;nas, sicut nunc etiam sæpe lex pręci-
pit, & vere obligat, licet nullam impo-
nat p&#x0153;nam. Deniq&#x0301;ue illi actus sunt, vt
sic dicam, realiter distincti, & non ha-
bent inter se essentialem connexionem;
potest ergo vnus sine alio fieri. Ad effi-
caciam igitur legis humanæ satis est, vt
regulariter vtranq&#x0301;ue vim exerceat, vbi
specialis ratio exceptionis non inter-
uenit: hæc autem ratio in præsenti ma-
nifesta est, quia cum legislator, vel sim-
pliciter, vel vt exercet illud munus, non
sit subiectus sibi, non potest conuenien-
ter subdi legi suę quoad vim coactiuam
satis ergo est, quod apud Deum possit,
& debeat timere p&#x0153;nam. Nihilominus
addendum est, vimdirectiuam separatā
etiam à coactiua posse inducere graue&#x0303;
obligationem, vt ex dictis in capite præ
cede&#x0303;ti constat. Et ratio est, quia obliga
tio proueniens ex vidirectiua legis non
ideo grauis est, quia habet coniunctam
coactionem: nam hęc posterior est: &
potius coactio grauis supponit obliga-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0365.jpg/>
@@1@<SE365>358 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>tionem grauem, quia ex materia, & ex
fine legis pręcipue nascitur; ergo si lex
quoad vim coactiuam ex parte mate-
riæ, & finis habet sufficiens fundamen-
tum grauis obligationis, illam inducet,
etiam si separetur à coactione. Exem-
plum autem illud de religioso Episco-
po quoad veritatem rei incertum est;
apud illos autem auctores, qui ita sen-
tiunt, ibi vis directiua non proprie su-
mitur pro legis obligatione, sed solum
pro quadam decentia, & honestate mo-
rali. Sed de illo puncto alibi latius.</P>
<P>  Vltima obiectio fieri potest, quia
Princeps obligatur ciuiliter; ergo po-<marginalia>22.|4. Obiectio</marginalia>
test etiam ciuiliter cogi: nam hæc est
efficacia obligationis ciuilis, ergo etiā
poterit ad p&#x0153;nam cogi. Antecedens
patet ex priori assertione nam Prin-<marginalia>An prince|psobligetur|ciuiliter ra|tione suæ le|gis.|Decius.|Felinus, &|Baldus re-|cte negant.</marginalia>
ceps obligatur suis legibus ciuilibus;
obligatio autem ciuilis est, quæ proue-
nit ex lege ciuili § 1. Instit. de Exceptio-
nib. Circa hanc difficultatem Iurispe-
riti inter se conte&#x0303;dunt, an Princeps ob-
ligetur ciuiliter ratione suę leges. Deci.
enim in dict. cap. Sanæ, & alij propter ar-
gumentum factum id negant, atq&#x0301;ue ita
facile expediunt obiectionem. Felin.
autem ibi n. 3. & in cap. Ecclesi{a}, de Cō-
stit. cum Baldo, & alijs affirmat: qui con
sequenter negabit ad ciuilem obliga-
tionem sequi necessario coactionem: nā
ipsamet ciuilis obligatio potest esse tā-
tum directiua. Et hæc sententia mihi
placet simpliciter, quamuis possit esse
æquiuocatio in verbis. Ad quam tol-
lendam aduerto, quod obligatio in cōs-
cientia vocari potest interdum ciuilis,
quia nō oritur ex sola lege naturali, sed
ex lege ciuili adiuncta, vt v. g. Si ex con-
tractu cum minori facto non acquiri-
tur dominium ratione legis ciuilis, te-
netur quis in conscientia rem restitue-
re; illa verò obligatio non est ex sola na
tura rei, sed ex ciuili lege, & ideo ciuilis
dici potest idem videre licet in præs-
criptionibus, & similibus. Alio modo
dici potest obligatio ciuilis, ex qua ori-
tur actio in ciuili iudicio, vt debitor co
gatur soluere obligationem, quomodo
sæpè dicunt Iuristæ, ex aliquibus stipu-
lationibus, vel alijs contractibus oriri
obligationem naturalem, & non ciuile&#x0303;.</P>
<P>  Priori ergo modo sine dubio Prin-<marginalia>23.</marginalia>
ceps obligatur ciuiliter, quia tenetur<-P>@@

<-P>in conscientia stare contractui habenti
vires, & valorem ex adminiculo iuris
ciuilis, vnde non potest ab alio auferre
rem legitimé præscriptam contra ips&#x0169;-
met iuxta ius ciuile, etiam si antea fuis-
set ipsiusmet Principis. Et ratio est, quia
totum hoc nascitur ex vi directiua le-
gis, in ipsum Principem cadit, vt di-
ctum est. At vero loquendo posteriori
modo, subdistinguendum mihi videtur:
nam si actio in iudicio tendat ad coge&#x0303;-
dum verè debitore&#x0303;: Sic dari non potest,
aduersus Principem, & sic dici potest
non obligari ciuiliter. Si vetò tendat so
lum, vt per iudicis sententiam declare-
tur ius creditoris aduersus Principem
vt iuridice constet, ipsum teneri ad ser-
uandum illud, nec possit sine iniustitia
illud negare, sic dari etiam potest actio
contra Principem, ita vt in conscientia
teneatur illam permittere, seu admitte-
re. Atq&#x0301;; in hoc etiam sensu ciuiliter ob-
ligatur sine coactione, per quod obie-
ctioni satisfactum est.</P>
<P>  Superest expediend&#x0169; tertium punct&#x0169;<marginalia>24.|3. Punct&#x0169;|de irritatio|ne contra-|ctus seu a-|ctionis, &|ratio dubi-|tandi.|L. imperf.</marginalia>
de alio effectu legis, qui est irritare cō-
tractus, seu actiones. Et ratio dubij esse
potest, quìa hic effectus videtur p&#x0153;na-
lis, & ita sępe inter p&#x0153;nas computatur
à iuris interpretibus; ergo sicut p&#x0153;na
non cōprehendit Principe&#x0303;, ita neq&#x0301;; hic
effectus. Confirmatur ex l. Ex imperfecto.
C. de Testam, vbi dicitur. Imperatorem
iure imperij esse exempt&#x0169; á solennitati-
bus iuris, id est (vt exponit Gloss.) quia
licet in actibus suis non obseruet solen-
nia iuris, nemo sit, qui eapossit infirma-
re. Aliunde autem videtur oppositum
colligi ex eadem l. Ex imperfecto, vbi etiā
de Imperatore dicitur, nō consequi hę-
reditate&#x0303; ex imperfecto testame&#x0303;to, quia
scilicet, iure ciuili irrit&#x0169; est; ergo ille ef-
fectus fit à lege, etiā respectu Principis.
Ide&#x0303; sumi potest ex ca. In causis, de Sent. &<marginalia>C. In causis</marginalia>
re iudic. quatenus Pōtifex dicit, etiā in
suis iudicijs seruādam esse iudiciorum
formam à canonibus statutam. Ratio de
niq&#x0301;; est, quia hic effectus magis pertinet
ad vim directiuā, & est per se inte&#x0303;tus in
lege, & maxime refert ad bonum com-
mune, vt Princeps etiam in illo concor-
dat cum toto corpore, vt v. g. Quod sa-
cerdos sit inhabilis ad matrimonium.
effectus est legis Eclesiasticæ irritantis,
maximè aute&#x0303; expedit, vt illum habeat,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0366.jpg/>
@@1@<SE366>Cap. 35. An suæ legi obligetur legislator. 359
<duolan 2><-P>etiam circa personam S&#x0169;mi Pontificis.</P>
<P>  Breuiter distinctione vtend&#x0169; censeo.<marginalia>25.|Irritatio ali|quando est|pure pæna-|lis, & pro-|prie: sæpi&#xA770;|vero est ef|fectus per|se intentus|ob honesta-|tem mor&#x0169;|reipub.</marginalia>
Nam hic effectus aliquando est purè, &
propriè p&#x0153;nalis, quia solum in p&#x0153;nam
fit, vt quando simoniacus per suum cō-
tractum nihil operatur, vel quando be-
neficiatus non facit fructus suos, quia
non recitauit horas: aliquando vero, &
sæpius hic effectus est per se intentus &#xA753;-
pter honestatem morum reipublicæ, vt
solennitas testamenti requiritur ad va-
lorem eius, vt securi&#xA770; seruetur iustitia.
Priores ergo leges non comprehend&#x0169;t
Principem propter primam rationem
factam. Posteriores autem leges, per se
loquendo, & nisi expresse derogentur,
vel dispensentur, Principem comprehe&#x0303;-
dunt. Et hoc probant posteriora moti-
ua. Nihilominus tamen quando Prin-
ceps ipse facit scienter act&#x0169; sine solenni
tatibus iuris, censetur secum ipse dis-
pensare, & actum facere validum, iuxta
dictam legem. Ex imperfecto, quod secus
est de actu seu testamento ab alio facto,
etiam respectu imperatoris, quia tunc
non est vlla ratio dispensationis, & ideo
actus est inualidus. Et ita conciliat illas
duas partes Glossa ibi, & consonat op-
time §. vlt. Instituta quibus modis te-
stamenta infirme&#x0303;tur. Quid autem neces
sarium sit, vt derogatio, vel dispensatio
quoad hunc effectum sit valida respectu
Principis infrà dicemus: nam idem in
hoc ce&#x0303;send&#x0169; est, quod de dispensatione
in obligatione legis quoad eunde&#x0303; Prin-
cipem, de qua dispensatione in octauo
libro dicturi sumus.<marginalia>26.|Fit satis ra|tioni dubi-|tandi.</marginalia>
<P>  Ad rationem ergo dubitandi in prin-
cipio positam ex dictis patet solutio: iā
enim declaratum est, posse legislatorem
sua lege obligari, quia fert legem vt mi
nister Dei, cuius auctoritas in illa obli-
gatione interuenit. Et quanuis non pos-
sit Princeps obligari lege sua tanquam
præcepto directe sibi imposito, potest
nihilominus obligari præcepto à se la-
to pro tota communitate, cuius ipse est
pars, quia per tale pręceptum cōstitui-
tur certa regula virtutis, quam ipse ex
vi rationis naturalissequi tenetur, quia
ita pręscriptum est ab auctore talis po-
testatis, vt declaratum est. Vnde alij di-
cunt, quod licet idem non possit sibi ip-
si imperare, tamen idem vt minister Dei
potest se vt hominem obligare lege à se<-P>@@

<-P>lata, quia operatur per iurisdictionem
aliquo modo diuinam, id est, à Deo ac-
ceptam, quæ potest habere hanc effica-
ciam in ipsum habentem: quatenus inni
titur diuinæ potestati, à qua manat,
quod in idem reddit: nam eodem modo,
& ex eisdem principijs explicand&#x0169; est.</P>
<P>  Ad legem, Princeps, quidam moderni
respondent, ibi non dici, principem esse<marginalia>27.|Responde-|tur ad lege&#x0303;|Princeps.|Vlpianus.</marginalia>
solutum omnibus legibus, sed indefinitè
legibus, intelligendum esse iuxta Rubri-
cam legis, quæ sic habet. Idem Vlpianus
in lib. 14. ad legem Iuliam, & Papiam. Cum
ergo ibi dicitur princeps solutus legi-
bus, intelligendum solum est de lege Iu-
lia, & Papia, quæ dicitur fuisse de cadu-
cis legatis, à qua solutus erat Princeps,
idq&#x0301;; non iure suo, sed beneficio senatus.
Hāc ego interpretatione&#x0303; non improbo
quoad omnia, quę assumit, quia nō mihi
cōstat, esse falsa omnia, ipsavero in se nō
&#xA753;bo, t&#x0169; quia noua est, & contra cōmune&#x0303;
interpretatione&#x0303;, tum quia est parum cō
sentanea & verbis illius legis, & alijs le-
gibus. Probatur primò, quia illa indefi-
nita in rigore doctrinali æquiualet vni-
uersali, & coniuncta cum verb. solutus est,
habet maiorem vim, quia verbum illud
solutus est, includit negationem, scilicet,
non est subiectus legibus, & in virtute
est ille terminus distributus: tum etiam
quia licet illa lex fuerit sumpta ex libro
Vlpiani ad legem Iuliam, & Papiam, nō
ideo sequitur, in illa sententia, & verbis
illius legis loquutum fuisse de illa sola
lege; potuit enim illud principium gene
rale afferri occasione alterius legis, de
qua tractabat. Quod declaratur accō-
modatissimo exemplo sumpto ex §. vlt.
Instit. Quibus modis testamentum infir
metur; vbi cum dictum fuisset, Impera-
torem non admissurum aliquid sibi reli
ctum per testamentum non legitimum,<marginalia>Seuerus.|Anton.</marginalia>
&c. Subditur. Secundum hoc diui Seuerus, &
Antoninus sæpissimè scripserunt, licet enim (in-
quit) legibus soluti simus, attamen legibus vi-
uimus, vbi non possunt illa verba limita-
ri ad sola testamenta imperfecta, vel si-
milia legata, quorum occasione ibi affe
runtur, cum referantur tanquam sæ pis-
simè in rescriptis Imperatorum repe-
tita: Ita ergo potuit contingere in Vl-
piani libro. Item indecolligo, sentetiam
illam tanquam vniuersalem, & non limi-
tatam ad certam quandam legem re-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0367.jpg/>
@@1@<SE367>360 Lib. 3. De lege humana, & ciuili.
<duolan 2><-P>ceptam fuisse, quandoquidem ab Impe-
ratoribus sæpissime repetebātur qua-
cunq&#x0301;ue oblata occasione. Deinde colli-
go, Imperatorem intellexisse, se esse so-
lutum legibus, non priuilegio, aut bene-
ficio Senatus, sed suo iure, & ex vi supre
mę potestatis suę, aut subinde sententiā
illam Vlpiani intelligendam esse de su-
premo Principe, qui ex se, & sine pri-
uilegio solutus legibus esse dicitur, q&#x0111;
in altera parte eiusdem legis significa-
tur, dum dicitur. Augustam, licet legibus so-
luta non sit, vtiq&#x0301;ue ex vi suę dignitatis; ni-
bilominus beneficio Principis esse solutam. De-
niq&#x0301;ue hoc maxime confirmant verba
legis. Ex imperfecto, C. de Testamentis, li-
cet lex Imperij, (id est dignitas, & suprema
potestas) solennibus iuris Imperatorem soluit,
nihil tamen tam proprium Imperatori est, quàm
legibus viuere.</P>
<P>  Vera ergo est communis interpreta-
tio, quæ leges has intelligit de exemp-<-P>@@<marginalia>28.</marginalia>

<-P>tione Principis à vi legum coactiua, à
qua non est exempta Regina, seu Augu-
sta, quia simpliciter est inferior, & po-
test per Principem cogi, & puniri, tame&#x0303;
gaudet illo priuilegio, beneficio Prin-
cipis propter singularem dignitatem, &
coniunctionem cum Principe. Cum au-
tem in proxime citatis iuribus Impera
tores addunt, Attamen legibus viuimus, re-
cognoscunt directiuam obligationem
legum, & ideo eas se seruare profite&#x0303;tur.
Vnde in l. Ex imperfecto, ff. de Leg. 3. sic
dicitur. Ex imperfecto testamento legata, vel
fides commißa Imperatorem vindicare verec&#x0169;-
dum est, decet enim tantæ maiestati eius serua-
re leges, quibus ipse solutus esse videtur. Et ita
intellexerunt illam legem non solum D.
Thom. & Theologi, sed etiam Iurisperi-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ti in principio allegati. Super erat hoc
loco dice&#x0303;d&#x0169; de mutatione legis ciuilis.
Sed hoc cōmodius tractabitur infra li.
8. generaliter de omni lege humana.</P></duolan 2>
<Z>FINIS LIBRI TERTII.
<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_5"/>{5*}<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/></Z>
------------------------------------------------------------
<Z><A+2>INDEXCAPITVM</A+2>
<A+1>LIBRIOVARTI·</A+1></Z>
<P>Cap. 1. An sit in Ecclesia spiritualis potestas ad canonicas leges ferendas.</P>
<P>Cap. 2. An hæc potestas si propria legis Gratiæ.</P>
<P>Cap. 3. Quibus personis data fuerit, & quomodo detur nunc hæc potestas.</P>
<P>Cap. 4. Possit ne quiuis Episcopus in sua di&#x0153;cesi leges ferre, & quo iure.</P>
<P>Cap. 5. Alia dubia in maiorem explanationem superioris doctrinæ.</P>
<P>Cap. 6. Quæ communitates Ecclesiasticæ habeant potestatem condendi leges.</P>
<P>Cap. 7. Vtrum potestas condendi leges Ecclesiasticas ex moribus, an fide pendeat.</P>
<P>Cap. 8. Vtrum potestas Ecclesiastica ad leges ferendas sit excellentior Ciuili.</P>
<P>Cap. 9. Vtrum potestas Ecclesiastica sit ita superior Ciuili, vt illam sibi subiectam habeat.</P>
<P>Cap. 10. Vtrum excellentia potestatis Ecclesiasticæ sit propria legis Gratiæ.</P>
<P>Cap. 11. Vtrum potestas Ecclesiastica ad leges ferendas poßit esse in eadem cum Ciuili.</P>
<P>Cap. 12. An lex Canonica habeat propriam materiam.</P>
<P>Cap. 13. Vtrum potestas Ecclesiastica efficaciam habeat in actus merè internos.</P>
<P>Cap. 14. Vtrum lex canonica possit concomitanter præcipere, aut prohibere actus internos.</P>
<P>Cap. 15. Quæ sit seruanda forma in legibus canonicis ferendis.</P>
<P>Cap. 16. Quæ promulgatio in legibus Canonicis sufficiat, vt vim obligandi habeat.</P>
<P>Cap. 17. Vtrum lex Canonica obliget fideles priusquam ab eis acceptentur.</P>
<P>Cap. 18. Vtrum leges Canonicæ obligent in conscienti{a}.</P>
<P>Cap. 19. Quando lex Ecclesiastica obliget sub mortali culp{a}.</P>
<P>Cap. 20. Quas personas obligent Ecclesiasticæ leges.</P>

@@0@<filename:W0012-0368.jpg/>
@@1@<SE368>361
#(IMAGE)
<Z><A+1>LIBER QVARTVS</A+1>
<A+2>DE LEGE POSITIVA</A+2>
<A+1>CANONICA.</A+1></Z>
<duolan 2><P><INI7>D</INI7>IXIMVS de lege,
ciuili in particula-
ri, & quatenus inter
Christianos vim suā
habere potest, reli-
quum est, vt de Cano-
nica lege disseram&#xA770;.
De qua supponimus omnia, quę illi cum
ciuili lege communia esse possunt, & in
lib. 3. tracta ta sunt, ad que&#x0303; illa remitte-
mus, quandocumq; occurrerint, sol&#x0169;q;
explicabimus ea, quæ legi Canonicæ<marginalia>Modus pro|cedendi in|hoc lib. 4.</marginalia>
sunt propria, & in quibus à ciuili distin-
guitur. Quoniam verò tota ratio huius
legis, eiusq; cognitio maximè pendet ex
potestate, à qua procedit, ideò prius de
ipsa potestate dicemus; tum absolutè,
tum comparando illam ad potestatem
ciuile&#x0303;; postea verò de actu, seu lege ipsa,
& conditionibus illi proprijs disserem&#xA770;.</P>
<Z>CAPVT. I.
An sit in Ecclesia spiritualis potestas ad
Canonicas leges ferendas.</Z>
<P><INI3>V</INI3>Etus fuit error negans esse in Ec-<marginalia>1.|Pars nega|tiua est er-|ror Aerij.|Epiphan.|August.|Mars. Pa.|Alb. Pigh.|Aluarus|Pelag.|Castro.|Prateolus.</marginalia>
clesiępastoribus hāc potestate&#x0303;. Po
testq; tribui Aerio quatenus dixit,
ieiunia Ecclesię non esse seruanda, ne
sub lege esse videamur, vt sumitur ex
Epiphan. Hęres. 75. August. in 55. Solet
etiam tribui Marsil. Paduan. vt indicat
Albert. Pighi lib. 5. de Ecclesiast. hierar.
Veruntamen neque Aluarus Pelag. lib.
1. de Planctu Eccles. cap. 68. neque Ca-
stro, neque Prateol. referendo Marsilij
errores huius meminerunt. Ille enim ab
stulit quidem fundamentum huius po-
testatis, negando potestatem Papæ, &
Vicarij Christi in terris: negauit etiam,
habere Episcopos maiorem potestate&#x0303;,
quàm habeant præsbyteri, inde tamen<-P>@@

<-P>non necessario sequitur, quòd negaue-
rit, esse in clero potestate&#x0303; ad leges fere&#x0303;-
das. Refert tamen Anto. 4. p. Theol. tit.
11. c. 7. §. 5. Extrauagante&#x0303; Ioan. 22. quæ
incipit, Dud&#x0169; ad audientiam, quæ in corpo
re iuris non habetur, in qua Petrus de
Corbaria, & alij dānantur propter di-
ctos errores, quibus addebant, omnem
iurisdictione&#x0303;, quā quidem prælati habe&#x0303;t
maiore&#x0303;, quàm alij, esse ab Imperatore,
& nullā habere à Christo, quod est nega
re Ecclesiasticam potestatem ad leges
ferendas. Fuit autem Marsilius Paduan.
eodem tempore, & fautor illius Petri,
qui fuit Antipapa, & ita sine dubio ille
fuit principalis author illius erroris.
Eundem sequuti sunt Vualdenses aliàs
dicti Pauperes de Lugduno, quor&#x0169; me-
minit Anton. 4. p. tit. 11. cap. 7. §. 2. licèt
hunc errorem non referat; eum tamen
refert Prateol. Verb. Pauperes de Lugdu-
no, n. 8. & 22. ex Ænæa Sylui. de Origin.
Bohemor. c. 33. Idem sequuti sunt Vui-
cleph, & Ioan. Hus. vt constat ex conci-
lio Constan. sess. 8. & 15. vbi istorum er-
rores referuntur. Idem postea Luther.
quem sequuti sunt Melancton, Caluin.
Ioan. Vuestphalus, & alij, de quib&#xA770; apud
Prateol. & Bellarmin. lib. 4. de Sum.
Pontifi. cap. 13.</P>
<P>  Fundamenta huius erroris partim<marginalia>2.|Fundame&#x0303;-|ta prædicti|erroris.</marginalia>
sumuntur ex his testimonijs Scripturæ,
quę lib. 3. cap. 1. adduximus ad suaden-
dum, homines præsertim Christianos
non debere subijci hominibus: nam illa
possunt etiam ad prælatos Ecclesisticos
applicari, cum ipsi homines sint; sed
ad illa eisdem locis satis responsum est.
Prætereà hic maximè accumulant hæ-
retici illa testimonia, quæ sunt de liber
tate Christiana, ex quib&#xA770;, quę ad iustor&#x0169;
exe&#x0303;ptionem à lege pertinent, in primo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0369.jpg/>
@@1@<SE369>362 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>lib. cap. 16. tractata sunt; alia veró, quæ
pertinent ad libertatem ligis gratiæ,
inferius de illa tractando expende&#x0303;tur.
Illis ergo omissis, possumus in fauorem
huius erroris argumentari primò, quia
in lege veteri non erat licit&#x0169; addere hu
mana præcepta diuinis, quia Dñs fuerat
illius populi proprius legislator, vt dici<marginalia>Isai. 33.</marginalia>
tur Isaìæ. 33. ergo neq; in noua lege li-
cet. Consequentia supponitur, quia ma-
ior est dignitas, & libertas præsentis sta
tus, quàm veteris. Antecedens autem
probatur, quia Deut. 4. & 12. æquè pro-<marginalia>Deut. 4. &|12.|Isai. 29.</marginalia>
hibet Deus aliquid addere legi, sicut, &
minuere. Vnde Isai. 29. cōqueritur De&#xA770;
de Iudæis, quod colere&#x0303;t ipsum secund&#x0169;
mandata homin&#x0169;. Et 4. Reg. 21. reprehe&#x0303;
dit Manassem, quod nouas aras in tem-
plo Dei sine eius man dato addidisset. Et
similiter. 4. Reg. 16. reprehe&#x0303;ditur Achaz<marginalia>4. Reg. 16.</marginalia>
quia altare in templo addidit. Secundò
Christus abstulit à sua Ecclesia iug&#x0169; le-
gis veteris: nam sastem de hac liberta-
te legis gratiæ non est inter catholicos,
& nouos hæreticos controuersia; ergo
multò magis abstulit iugum legum Ec-
clesiasticar&#x0169;; non ergo dedit potestate&#x0303;
ad illas condendas. Probatur prima cō-
sequentia, quia onus tot leg&#x0169; Canonica
rum nō minus repugnat libertati Chri-
stianæ, nec minus onerosum reddit iug&#x0169;
Christi, quod ipse suaue esse dixit, quàm
id faceret onus veteris legis. Vnde Au-
gust. Epist. 119. dicit voluisse Christum<marginalia>D. Augst.</marginalia>
religione&#x0303;, quam paucissimis sacramentis esse
liberam, & subdit, Hanc libertatem premi hu
manis obseruantijs, & cætera, quæ ibi vide-
ri possunt. Tertiò possumus argumenta
ri, quia vel hæc potestas dirigit homi-
nes ad naturalem finem, vel ad superna
turalem: ad prim&#x0169; necessaria non est;
sufficit enim potestas politica: ad sec&#x0169;-
dum aute&#x0303; impossibilis est, excedit enim
humanā capacitatem, quia nemo potest
efficaciter mouere hominem ad finem
supernaturalem, nisi solus Deus, ergo
nec leges condere, quæ ad illum finem
perducant: nam eiusdem est ferre leges
ordinatas ad aliquem finem, cuius est
efficaciter mouere in eundem finem.<marginalia>3.|1. Cōclusio</marginalia>
<P>  Dicendum verò est primò; Esse in Ec
clesia peculiarem potestatem ad regen
dā, & gubernandam illā. Hæc assertio
est de fide, quæ probatur præcipuè ex<marginalia>Matth. 16.</marginalia>
verbis Christi dictis Petro Matt. 16. Tibi<-P>@@

<-P>do claues, & quodcunque ligaueris, &c. & Ioā.<marginalia>Ioan. 21.</marginalia>
21. Pasce oues meas, quæ verba inferius
latius expe&#x0303;demus. Deinde probatur ex
verbis, quæ generatim dixit Apostolis
Luc. 10. Qui vos audit, me audit, & qui vos
spernit, me spernit. Quæ verba nō sol&#x0169; quā-<marginalia>Luc. 10.|Cypr.|Basil,|Ioan. 10.|Psal 2.|Luc. 1,</marginalia>
t&#x0169; ad doctrinam, sed etiam quant&#x0169; ad
præcepta intelligenda esse præter expo
sitores ibi, declarauit optimè Cyprian.
Epist. 69. & Basil. in Cōstit. Monast. cap.
22. & 23. & sumitur ex alijs verbis eius-
de&#x0303; Christi Ioan. 20. Sicut misit me viue&#x0303;s Pa
ter & ego mitto vos: missus est autem Chri
stus non sol&#x0169; vt doctor, sed etiam vt le-
gislator, & gubernator, iuxta illud Psal.
2. Dabo tibi gentes hæreditatem tuam, reges eos
in virga ferrea. Et latius in lib. 10. videbi-
mus; ergo etiam misit suos Apostolos
cum sufficienti participatione illius po
testatis. Regn&#x0169; enim, & regimen Chri-
sti in Ecclesia militante non erat finien
dum cum vita mortali eius, aut c&#x0169; prę-
sentia visibili, & corporali in terris, sed
perpetuo erat duratur&#x0169;, iuxta illud, Da
bit illi Dñs sedem Dauid Patris eius, & regna-
bit in æternum. Luc. 1. ergo necessari&#x0169; fuit,
vt relinqueret in terris potestate&#x0303; vice&#x0303;
eius tenentem, per quam hoc regimen
spirituale perpetuo duraret.</P>
<P>  Secundo principaliter hoc probatur<marginalia>4.</marginalia>
exvsu huius potestatis. Nā primus actus
huius potestatis, qui in Scriptura legi-
tur, videtur fuisse decretum Apostoli-<marginalia>Act. 15.</marginalia>
c&#x0169; Actor. 15. Visumest Spiritui Sancto, & no-
bis, nihil vltra imponere vobis oneris, quàm hæc
neceßaria, vt abstineatis. Vbi duo continen
tur humana præcepta Canonica, vn&#x0169;
imponens illud onus, vt necessari&#x0169;, quæ
duo verba clare indicant prohibitione&#x0303;
sub præcepto. Aliud verò fuit, vel de-
claratiuum, vel constitutiuum, vt ex
t&#x0169;c nihil aliud c&#x0153;remoniale legis Moy
si obseruaretur vt necessarium onus. Et
in fine capitis dicitur de Paulo. Peram-
bulabat præcipiens custodire præcepta Aposto-
lorum, & seniorum. Fuerunt ergo illa vera
pręcepta humana, de quibus plura dice
mus infrà tractando de cessatione lega-
lium. Vnde constabit, illud prius non
obligasse tunc ex vi legis veteris; con-
stat autem non obligasse ex propria
prohibitione Christi; fuit ergo pro
illo tempore mandatum Apostolicum.
Deinde Paulus in suis epistolis sępe cō-
memorat potestatem, quam ait, sibi de-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0370.jpg/>
@@1@<SE370>Cap. 1. An sit in Ecclesia spir. potest. ad canonic. leg. ferendas. 363
<duolan 2><-P>disse Dominum in ædificationem, non in destru-
ctionem. 2. ad Corinth. 13. & 1. ad Co-
rinth. 4. interrogat, Vultis vt in virga veniā<marginalia>2. Cor. 13.|1. Cor. 4.|Psalm. 44.|Psalm. 2.|D. Aug.</marginalia>
ad vos? Virga autem significat potestate&#x0303;
gubernatiuam, quæ quatenus directiua
est, dicitur Virga directionis, Psal. 44. Qua
tenus verò est coactiua, dicitur Virga
ferrea, Psal. 2 ex August. Expone&#x0303;te vtru-
que locum. Nam in priori ait, Directionis
virga est, quæ dirigit homines, & infrà, Acce-
de ad istam virgam sit tibi Rex Christus, regat
te ipsa virga, nefrangat te. Virga enim est illa
inflexibilis. Et in posteriori loco ex posu-
erat, Virgam ferream eße inflexibilem iusti-
tiam, Vnde in priori addit, Alios regit, ali-
os conterit, regit spirituales, conterit carnales.
Talis ergo erat Virga Pauli à Christo
participata; vnde statim cap. 5. Virga
illa vt ferrea vtens, ait, Iam iudicaui vt
præsens eum, qui sic operatus est tradere huius-
modi homines, vt expendit Augustin. lib. 3.
contra Epistolam Par. cap. 1. de Virga
autem directionis ait idem Paul. loque&#x0303;s
de Episcopis Actorum 20. Quos Spiritus<marginalia>Actor. 20|Heb. 13.|Tim. 5.</marginalia>
Sanctus posuit regere Ecclesiam Dei, & ad sub
ditos fideles ait Heb. 13. Obedite præpositis
vestris, & subiacete illis. Denique 1. ad
Timot. 5. sic ait, Aduersus præsbyter&#x0169; accu-
sationem noli recipere, nisi sub duobus, aut tri-
bus testibus. In quibus verbis supponit
esse in Ecclesia iudicium proprium, &
tribunal, ex quo etiam potestas legisla
tiua colligi facile potest: Verba etiam
illa, quatenus constituunt talem formā
seruandam in iudicio presbyteri, lege&#x0303;
à Paulo latam continent. Item quod in
eadem Epistol. cap. 3. dicit, Oportet Episco-
pum eße vnius vxoris virum, Legem Aposto
licam continet de irregularitate Biga-
mię, vt est constans apud omnes.</P>
<P>  Tertiò constat hæc veritas ex Eccle-<marginalia>5.</marginalia>
się traditione, & consuetudine, quam ex
Concilijs, & Pontificibus statim osten-
dam. Ex Patribus videri potest Cleme&#x0303;s
Rom. Epist. 1. ad Iacobum fratrem Do-<marginalia>Clemens.|Ign.|Hiero.|Chry.|Origin.|Epiphans|August.</marginalia>
mini ad finem, B. Ignatius Epistol. 6. ad
Magnesian. circa Initium, & in Epistol.
ad Trallian. Hieronymus Epist. ad Rus-
ticum Monachum. Origenes hom. 20 in
Lucam Cyprian. lib. 1. Epist. 3. & lib. 3.
Epist. 1. aliàs Epist. 55. & 58. Epiphan.
Hæres. 21. Leo serm. 2. de Ieiun. Chrysos.
Hom. 83. in Matth. & Epist. 1. ad Inno-
cent. & Hom. 70. ad Populum, Augustin.
serm. 42. & 46. de verbis Domini, & Epi-<-P>@@

<-P>sto l. 76. ad Casulanum Bernard. lib. de
Præcepto, & dispensat. Ratio denique<marginalia>Bernard.</marginalia>
manifesta est, quia Ecclesia est vna tan-
quam vnum corpus Christi mystic&#x0169;, vt
ex Scripturis, & ex Symbolo suppono,
ergo c&#x0169; à Deo sit constituta; perfecte,
& ordinatè instituta est, inxta illud ad<marginalia>Rom. 13.|D. Leo.</marginalia>
Rom. 13. Quæ à Deo sunt, ordinata sunt, non
essetaute&#x0303; recte in stituta, nisi haberet po
testatem proportionatam, qua regere-
tur, & gubernaretur, vt à fortiori con-
stat ex dictis supra in simili de politica
cōmunitate: esset enim corpus sine ca-
pite, & multitudo sine ordine, quæ non
potest non esse confusa. Et ita ad hoc
propositum dixit Leo Papa Epistol. 85.
alias 87. In domo Dei nihil in ordinatum esse
debet, referturq; in cap. Miramur. dist. 61.
ergo est in Ecclesia spiritualis principa
tus, ad que&#x0303; pertineat Ecclesiæ guberna-
tio in spiritualibus. Ergo est etiā in eo
principatu potestas pręcipiendi. Proba
tur hæc vltima consequentia, quia im-
possibile est intelligere principat&#x0169;, &
potestatem gubernandi sine potestate
præcipiendi, quia futilis esset guberna-
tio, nisi esset necessitas obediendi. Quia
verò lex aliquid addit suprà præcept&#x0169;,
vt de propria lege id ostendamus, secun
dam assertionem addemus.</P>
<P>  Dico ergo secundo. Potestas hæc ve-
re, ac ptopriè legislatiua est. Hæc asser-<marginalia>6.|2. Cōclusio</marginalia>
tio est ęquè certa, ac pręcedens: nam ex
eisdem principijs constat, & sequitur
ex illa manifeste quia potestas legislati
ua nihil aliud requirit, quam potestate&#x0303;
directiuā, & coactiuā ordinariam, ac de
se perpetuā supra cōmunitatem aliquā
perfectā: hæc autem omnia in dicta po-
testate inueniuntur, vt facile constabit
applicando quę adduximus. Item guber
natio perfecta talis cōmunitatis debet
fieri per leges, vt supra oste&#x0303;sum est; sed
hęc est potestas gubernatiua perfecta;
ergo. Item potestas, quæ potest talia
pręcepta ponere, vt durent etiam si
persona præcipiens moriatur est legis-
latiua, vt constat ex dictis in libr. 1. sed
talis est potestas gubernatiua Ecclesię;
ergo. Minor probatur, tum quia est no-
bilior, quam potestas ciuilis, & ciuilis
hoc habet, vt dictum est; tum etiā quia
illa potestas talis est, vt non moriatur;
etiā si moriatur persona, quæ illā habet
pręcept&#x0169; aute&#x0303; si feratur iuxta efficaciā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0371.jpg/>
@@1@<SE371>364. Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>potestatis, imitatur illam in duratione;
tum deniq; quia Christus, cuius vice&#x0303; ge-
runt, qui hanc potestate&#x0303; administrāt, se&#x0303;-
per viuit, & ideo potestas nō deficit, li-
cet Vicarius Christi moriatur, & simili
ratione leges eius se&#x0303;per permanent, do
nec reuocentur. Tande&#x0303; hæc assertio eui
denter confirmatur ex vsu, sicut præce-
dens. Nam Apostoli per potestatem il-
lam, quam habebant ad gubernadam
Ecclesiam, leges tulerunt Actor. 15. vt
satis declaratum est. Quę ex parte cōfir
matę sunt, & censuris munitæ in canon.
62. Apost. vt bene expendit ibi Turrec.<marginalia>Turrec.|Clem.</marginalia>
lib. 1. pro Canon. Apostol. ca. 5. & lib. 6. in
Const. Apost. Clem. ca. 13. vbi auctorita-
te Patr&#x0169; hoc confirmat, quibus additur
Concil. Aurelianense 2. ca. 20. Chrysost.<marginalia>Cōc. Aur.|Chrysost.|Leo Papa.|August.|1. Tim. 3.|Tit. 1.|Innocent.</marginalia>
Hom. 33. in Acta. Leo Papa Epist. 79. ca.
5. August. Epist. 15. Aliud exempl&#x0169; est de
præcepto, quod bigamus nō ordinetur,
quod lat&#x0169; creditur à Paulo 1. ad Timot.
3. & ad Tit&#x0169; 1. & tradit Innoc. 1. Epist. 4.
ca. 2. Vt aute&#x0303; in materia de irregularita
te latius diximus, præcept&#x0169; illud diuin&#x0169;
nō est, sed human&#x0169;; vnde, & dispensatio-
nem admittit. Deniq&#x0301;; Paul. 1. ad Corint.<marginalia>1. Cor. 7.</marginalia>
7. distinguit, quędā esse præcepta à Dño
quædā vero ab ipso Paulo. Atq&#x0301;; similia
exempla multa habemus ex canonibus
Apostolor&#x0169;, & omnibus decretis, quę in
iure canonico, & in omnibus Concilijs
habentur, quæ nunc referre superua-
caneum est.</P>
<P>  Dico tertiò. Hæc potestas spiritualis,<marginalia>7.|3. conclus.</marginalia>
& supernaturalis est, Quę veritas est cer
ta de fide, d&#x0169;modo termini rectè intelli
gantur. Est enim aduertend&#x0169;, potestate&#x0303;
hanc nō esse charactere&#x0303; alique&#x0303;, vel qua-
litate&#x0303;, aut physicā entitate&#x0303; inditā homi
nibus. Nō enim datur hæc potestas per
cōsecrationem aliquā eius personæ, cui
cōfertur: nam licet requirat, vel suppo-
nat ordine&#x0303;, nō cōsistit in ipsa ordinatio-
ne, nec per eā datur, sed per electione&#x0303;,
vel deputatione&#x0303; vol&#x0169;tate hominis, aut
homin&#x0169; facta, siue detur ab homine, tā-
quam à ministro Dei, siue immediatè ab
ipso Deo, ad præsentiā (vt sic dicā) ele-
ctionis humanę, de quo postea videbi-
mus. Et ratio est, quia potestas hęc iuris
dictio quędā est, pertinens ad externum
for&#x0169; Ecclesiastic&#x0169;, & ideo data est à Chri
sto Domino, iuxta mod&#x0169; iurisdictioni
accōmodat&#x0169;. Iurisdictio aute&#x0303;, sicut, &<-P>@@

<-P>domini&#x0169; nō consistit in qualitate physi-
ca, sed in iure, & potestate morali; ita er
go data hęc est potestas. Et ideo quādo
spiritualis, & supernaturalis dicitur, nō
est quęre&#x0303;da entitas aliqua ordinis Ange
lici, sed ex fine, & medijs, in quibus hęc
potestasversatur, illas proprietates, vel
denominationes recipit. Sic ergo intel-
lecta conclusio facile probari potest: nā
finis huius potestatis est æterna f&#x0153;lici-
tas, & cōsequenter etiā huius vitæ san-
ctitas quæ maximè spirituales sunt & su
pernaturales; ergo potestas ipsa spiri-
tualis, & supernaturalis est. Maior est
Nicolai Papę in Epistol. ad Michaelem<marginalia>Nic. Papa</marginalia>
Imperatorem, vbi inter alia inquit. Im-
peratores indigere Ecclesiasticis legibus pro æter
na vita. Habetur in capite. Cum ad verum,
96. dist. vbi multa alia decreta idem cō-
tinent, præcipuè cap. Duo sunt, & caput.
Si Imperator, vbi hæc potestas ad ciuilem
cōparatur, sicut anima ad corpus; sicut
c&#x0153;leste ad terrenum, æternum ad tem-
porale. Idem sumitur ex capit. Solitæ, de
Maiorit. & obedient.</P>
<P>  Et ratione patet, quia potestas Chri-<marginalia>8.</marginalia>
sti Domini pręcipuè ordinata est ad fine&#x0303;
spirituale&#x0303;, & supernaturale&#x0303;, propter que&#x0303;
in mundum venit, & ideo ipse dicebat.
Regn&#x0169; me&#x0169; non est de hoc mundo; ergo etiam
hæc potestas, quæ est participatio illius
ad eunde&#x0303; fine&#x0303; tendit, & propterea, clauis
C&#x0153;lor&#x0169;, appellatur, vel sub ea cōtinetur.
Idem argument&#x0169; fieri potest ex parte
medior&#x0169;, quę sunt veluti obiect&#x0169;, & effe-
ctus huius potestatis: media enim sunt
proportionata fini, & ideo ad fine&#x0303; præ-
dict&#x0169; spiritualia, & supernaturalia me-
dia ordinantur. Potestas aute&#x0303; hęc circa
huiusmodi media versatur, quæ possunt
ad nōnulla capita reduci, scilicet, ad ve
rā de Deo cognitione&#x0303; supernaturalem,
ver&#x0169; cult&#x0169; pręcipuè Sacramentor&#x0169;, &
sacrificij, & ad res alias, quæ per se per-
tinent ad honestos mores, & vitāda pec
cata homin&#x0169;: tota aute&#x0303; hæc potestas in
hac materia versatur, vt infrá dicemus,
& ex ipso vsu satis constat. Vnde quate-
nus directiua est, ordinat hominem ad
actiones maximè spirituales, & quaten&#xA770;
est coerciua, præcipuè vtitur gladio spi
rituali, spirituales p&#x0153;nas imponendo,
vt in tom. de Cens. late tratact&#x0169; est. Atq&#x0301;;
in tota hac doctrina conueniunt catho-
lici auctores præcipuè videri possunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0372.jpg/>
@@1@<SE372>Cap. 1. An sit Ecclesia spirit. potest. ad canonic. leg. ferend. 365
<duolan 2><-P>Victor. Relect. 1. de Potest. Ecclesiæ, Bel
larm. lib. 4. de S&#x0169;mo Pontifice cap. 19. &
seq. Salmerō tom. 4. in Euangl. p. 3. tract.
12. vbi de hac materia erudite, Castro
lib. 1. de Leg. P&#x0153;nal. ca. 4. Dried. lib. 1. de
Libert. Christian. Medin. C. de P&#x0153;n. tra-
ctat. 3. q. de Necessitat. jeiunij, Adrian.
quodlib. 6. Antonin. 3. p. tit. 22. & iuris
Canonici interpretes in Rubr. de Con-
stitut. præsertim in ca. Ecelesia Sanctæ Ma-
riæ, & in Decreto dist. 15. & 96.</P>
<P>  Ad prim&#x0169; igitur argument&#x0169; sumpt&#x0169;<marginalia>9.|Satisfit ar-|gume&#x0303;tis op|positis.</marginalia>
ex cōparatione legis veteris, quidquid
sit de antecede&#x0303;te (de quo in capite seq.
dice&#x0303;d&#x0169; est) negari potest cōseque&#x0303;tia. Est
enim magna differentia intervetere&#x0303; le-
ge&#x0303;, & nouā; nā in illa lege Deus ipse non
sol&#x0169; dederat præcepta legis naturę, vel
gratię, ipsi gratiæ connaturalia; sed etiā
dederat innumera præcepta positiua
præsertim iudicialia, & cæremonialia,
& ideo in illa lege min&#xA770; necessariæ erāt
leges positiuæ, pręsertim ad religionem
pertinentes (quales s&#x0169;t canonicæ) quia
omnes cęremoniales erāt huiusmodi, &
illæ erant quāplurimæ. In lege aute&#x0303; gra
tię Christ&#xA770; paucissima dedit per se ips&#x0169;
positiua pręcepta, vt infrà suo loco vi-
debimus, sed hoc reliquit dispositioni
suor&#x0169; ministror&#x0169;, quos reliquit vt dispe&#x0303;
satores mysteriorum Dei, vt ait Paul. 1.
Cor. 4. qui vtens hac potestare dicit in
eade&#x0303; Epist. Cætera aute&#x0303; c&#x0169; venero disponā, &
in principio laudat eos dice&#x0303;s, Laudo vos,
quod per omnia mei memores estis, & sicut tradi
di vobis præcepta mea tenetis. Hoc aute&#x0303; fecis
se videtur Christus Dñs, t&#x0169; propter ma-
iore&#x0303; perfectione&#x0303; huius legis, & maius lu
me&#x0303; Spiritus Sācti ad bené cōuenie&#x0303;terq&#x0301;;
omnia disponendum, quod Vicario suo
cōmunicaturus erat; t&#x0169; etiā, quia Chri-
sti Ecclesia vniuersalior est, & diuturni-
or, quā Hebręor&#x0169; populus. Ille enim po-
pulus in angulo terræ cōclusus facile
poterat eisdem legibus particularibus
gubernari: Ecclesiavero per vniuersum
orbe&#x0303; diffusa, licet in fide, & ritibus sub-
stātialibus religionis cōueniat, in reli-
quis accide&#x0303;talibus varietate&#x0303; admittit,
quæ ad eius pulchritudine&#x0303;, & amplitu-
dine&#x0303; pertinet, & ideo tali&#x0169; rer&#x0169; disposi-
tione&#x0303; Christus suis ministris cōmisit.
Deinde vero addimus, etiā ass&#x0169;pt&#x0169; esse
falsum, & loca Scripturę explicabimus
cap. seq. exempla vero Achaz. & Man asse<-P>@@

<-P>ineptissimè ab hæreticis ad hanc causā
affer&#x0169;tur: nam vterq&#x0301;ue idolor&#x0169; cultor
fuit, & cultum illor&#x0169;, ac ritum genti&#x0169; in
te&#x0303;pl&#x0169; introducere voluit, vt ex Scriptu-
ra euide&#x0303;ter cōstat, & latè exponit Abul.<marginalia>Abulens.</marginalia>
d. ca. 16. q. 12. & 13. & cap. 23. q. 1. 3. & 6.</P>
<P>  Ad secundum respondetur negando<marginalia>10.</marginalia>
consequentiā, & probatione&#x0303; eius: nō e-
nim est simile de pręceptis legis veteris
& præceptis Ecclesiasticis positiuis; nā
illa erāt innumera pro toto populo: hęc
aute&#x0303; pro vniuersa Ecclesia sol&#x0169; s&#x0169;t qua-
tuor, vel quinq&#x0301;; ,quæ sol&#x0169; sunt determi-
nationes quædā iuris diuini, moraliter
necessaria hominibus, vt patet de præ-
cepto annuę cōfessionis, & cōmunionis
de jeiunijs, & festis diebus, ac soluendis
decimis. Reliqua enim omnia vel perti-
ne&#x0303;t ad particulares status, qui volunta-
riè ab hominibus sum&#x0169;tur, vel ad ordi-
ne&#x0303; iudiciale&#x0303;. Præcepta ite&#x0303; legis veteris,
pręsertim cęremonialia erant figurę fu
turor&#x0169;, & ideo veniente veritate, cessa-
re debuerunt; erant etiā valde onerosa,
& quasi carnalia, vt latè Aug. lib. 19. cō-
tra Faust&#x0169;. Præcepta aute&#x0303; Ecclesiastica
fer&#x0169;tur quatenus conuenientia sunt ad
bonos mores cōpone&#x0303;dos, vt res sacræ
c&#x0169; debitohonore fiant: cōseque&#x0303;tervero
interd&#x0169; habent significatione&#x0303; morale&#x0303;,
quę homines excitet ad virtute&#x0303;, & spem
glorię, vt latius in 3. tom. de Cęremonijs
Ecclesiasticis tractaui: Augustinus aute&#x0303;
diminutè ibi citatur: nā ante illa verba
hęc pręmittit. Omnia, quæ ne&#xE8BF;&#x0301; sanctar&#x0169; scrip
turar&#x0169; auctoritate&#x0303; contine&#x0303;t, nec in Concilijs Epis
copor&#x0169; statuta inueniuntur, nec cōsuetudine vni-
uersæ Ecclesiæ roborata sunt, vbi facultas fuerit,
resecanda existimo. Ex quibus verbis euide&#x0303;
ter cōstat, August. admittere Ecclesia-
sticas leges, & statuta conuenie&#x0303;ti aucto-
ritate lata; sol&#x0169; ergo suspectos habet pe
culiares ritus, vel cōsuetudines particu
lari&#x0169; locor&#x0169;, quādo nō s&#x0169;t sufficie&#x0303;ti ra-
tione, & auctoritate f&#x0169;datę; nō ergo agit
depotestate, sed prude&#x0303;te&#x0303; ei&#xA770; vs&#x0169; requirit</P>
<P>  Ad tertium respōdetur homines sua<marginalia>11.</marginalia>
virtute nō posse dirigere alios in finem
supernaturalem; adiutos autem ab Spi-
ritu Sancto, à quo habent potestate&#x0303;, pos-
se id præstare, & quāuis semper Deus sit,
qui per gratiam suam dat efficaciam, &
incrementum; tamen homines etiā pos-
sunt plantare, & rigare, atq&#x0301;; ita dirigere
per leges in finem supernaturale&#x0303;, & ea-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0373.jpg/>
@@1@<SE373>366 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>dem ratione poss&#x0169;t per spirituales p&#x0153;-
nas, vel aliàs congruentes eos cohibere
à peccatis in ordine ad æternam salu-
te&#x0303;, quæ per peccata impeditur. Et quā-
uishumanę coactiones, velcoercitiones
per se non possint mutare internam vo
luntatem, in qua peccatum propriè ex-
istit, nihilominus necessaria est hęc coa
ctio; tum quia vexatio solet dare intel-
lectum; tum etiam quia sublata occasio-
ne, vel commoditate exercendi actum
externum multò facilius voluntas desi-
stit ab interno affectu; tum deniq&#x0301;uequia
ipsa exterior obseruatio ad commune
bonum Ecclesiæ, & vitanda scandala, &
dissensiones, ac similia, necessaria est.
Ideoq&#x0301;ue pastores Ecclesiæ vtraq&#x0301;; pote-
state directiua, & coactiua vtuntur, &
nō solum interiorem iustitiam, sed etiā
exteriorem honestatem, decentiam, &<marginalia>Quomodo|intellige&#x0303;di|sunt Patres|qui sentire|vide&#x0303;tur cō-|tra prædi|ctam pote|statem.</marginalia>
ornatum per suas leges procurant. Et
iuxta hæc intelligenda sunt aliqua, quæ
hìc ex Patribus obijci solent, quę omit-
to, quia difficultatem non habent: non
enim negant potestatem pastorum Ec-
clesiæ ad præcipiendum, & vindicand&#x0169;,
sed consulunt modum suauem illa vten-
di, & prudentem; ita vt præcipua cura
sit de interiori correctione, quamuis ex
terior non sit omittenda. Et ita facile<marginalia>Chrysost.|Turrec.</marginalia>
intelliges Chrysostom&#x0169; lib. 2. de Sacer-
do, & alia, quæ tractat Turrecrem. lib.
2. de Ecclesia cap. 45. & 47.</P>
<Z>CAPVT II.
An hæc potestas sit propria legis gratiæ, vel sit
etiam de lege naturæ, & fuerit in script{a}.</Z><marginalia>1.|Ratio dub.</marginalia>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi est, quia Ecclesia
antiquior est lege gratiæ; c&#x0153;pit
enim ab Abel, & perpetuo dura-
uit; ergo semper indiguit hac potestate.
Probatur cōseque&#x0303;tia, quia Ecclesia est,
semperq&#x0301;; fuit vn&#x0169; corpus mysticum, di-
stinctum formaliter (vt sic dicā) à corpo
re politico, ordinat&#x0169;, scilicet, ad diuer-
sum fine&#x0303;, nimirum f&#x0153;licitatem superna-
turale&#x0303;, & vnitum diuerso vinculo, scili-
cèt, vnitate fidei, & exercens diuersas
actiones, illas, scilicet, quę pertinent ad
cultum Dei, & sanctificatione&#x0303; animæ; er
go se&#x0303;per indiguitpropria potestate, qua
in his omnibus accōmodate regeretur;
aliàs non esset bene institutum, sed esset<-P>@@

<-P>corpus trunc&#x0169;, & confusum. In contra-
rium autem est quia hæc potestas est su-
pernaturalis, vt ostendimus, vnde pen-
det ex supernaturali reuelatione vt ha-
beatur, & peculiari Spiritus Sancti in-
fluxu, vt exerceatur. Quod significarunt
Apostoli Actor. 15. dicentes, visum est Spi<marginalia>Actor. 15.</marginalia>
ritui Sancto, & nobis: non constat autem
de tali reuelatione, & assistentia ante le
gem gratiæ; ergo. Accedit, quòd hæc
potestas pertinet ad claues; claues au-
tem regni C&#x0153;lorum sunt propriæ legis
gratiæ Matth. 16. ergo.</P>
<P>  Respondeo, vestigi&#x0169; aliquod, seu par-<marginalia>2.|Resolut, au|ctoris.</marginalia>
ticipationem aliquam huius potestatis
ante legem gratię, atq&#x0301;; adeo semper in
Ecclesia fuisse; perfectā aute&#x0303; potestate&#x0303;,
prout nunc est in Ecclesia, propriā esse
legis gratiæ, & à Christo Domino fuisse
collatam. Hāc assertionem sumo ex cō-
muni sententia Theologorum in mate-
ria de Clauibus in 4. d. 18. Quam distin-
ctius, & copiosius tractauit Victoria Re<marginalia>Victori{a}</marginalia>
lect. 1. de Potest. Ecclesiæ, q. 2. & 4. Vt au
tem singulas partes probemus oportet
discurrere per omnes status generis hu
mani, præsertin legis naturæ, scriptę, &
gratiæ.</P>
<P>  Circa legem ergo naturę recolend&#x0169;<marginalia>3.|Duplex cō|sideratio le|ges natura.</marginalia>
est, quod sæpe dixi, spectari posse vel in
ordine ad puram naturam, seu ad ratio-
ne&#x0303; naturale&#x0303; nudè sumptā, vel prout illu-
minatā lumine fidei. Priori modo intel-
ligi potest in humano genere vestigium
quod dā huius potestatis, nō quide&#x0303; super
naturalis, vt per se not&#x0169; est, quia natura
ex se nihil supernaturale habet, sed na-
turalis cum quadā proportione ad hāc
potestate&#x0303; spiritualem. Quod ita decla-
ro, quia natura hominis per se requirit
veram Dei cognitione&#x0303; intra ordinem
naturæ, vt in eodem ordine suam perfe-
ctionem, & beatitudine&#x0303; naturalem obti-
nere possit, cui cognitioni accedere de
bet cultus Deo debitus, ne incidatur in
reprehensione&#x0303; Pauli. Qui c&#x0169; cognouisse&#x0303;t De&#x0169;
non sicut De&#x0169; glorificauerunt: ergo respubli-
ca humana etiā in pura natura spectata
indigeret vnione, & conformitate in hu
iusmodi cognitione, & cultu veri Dei;
ergo indigeret etiam potestate, quæ illā
gubernaret in ordins ad hunc finem, &
præscriberet sacrificia, cęremonias, &
aliàs cir cunstantias necessarias ad ve-
rum Dei cultum; ergo hæc potestetas<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0374.jpg/>
@@1@<SE374>Cap. 2. An hæc potestas sit propria legis Gratiæ. 367
<duolan 2><-P>ex ipsa ratione naturali conuenit ho-
minibus, non minus, quam potestas po-
litica. Et confirmatur, nam in omni na-
tione, etiam falsos Deos colente, sem-
per fuit potestas sacerdotalis, vel pon-
tificia distincta à regali, salte&#x0303; in sua for-
mali ratione potestatis moralis, licèt
non semper essent in distincta persona.
De quo vsu videri possunt multa apud
Alexandrum ab Alexandro cum Tira-
quello ibidem lib. 2. genialium dierum
cap. 8. Hæc autem generalis consuetu-
do declarat instinctum naturæ; ergo hic
multò magis inuenitur circa cultum, &
cognitionem veri Dei, ad quem natura
intrinsecè, & per se ordinatur.</P>
<P>  Vnde consequenter fit, ita esse sentie&#x0303;-<marginalia>3.</marginalia>
dum de origine, & subiecto illius pote-
statis præcisè sumptæ in eo gradu, sicut
de potestate ciuili. Esset enim radicali-
ter à Deo, medio discursu rationis, & ex
sola rei natura esset immediatè in sola
communitate perfecta, per illam verò
conferri posset vel vni personæ, vel mul
tis in vnum congregatis, vt administra-
retur. Quæ omnia eisdem rationibus
probanda sunt, quibus similia de pote-
state ciuili ostendimus. Vnde etiam fit,
potuisse hanc potestatem, & ciuilem cō
stitui in diuersis personis, & in eadem
pro arbitrio hominum, quia natura, vel
ratio nihil in hoc necessario determi-
nat. Semper autem seruatum videtur
ab hominibus, vt licèt particulares ma
gistratus ciuiles, & sacerdotales diuer-
sis hominibus tribuerentur, quia varie-
tas actionum illam distinctionem postu-
labat: nihilominus suprema potestas v-
triusque ordinis, præsertim quoad le-
ges ferendas in vno principe colloca-
retur. Et ita Regibus, & Imperatoribus
se&#x0303;per fuit tributa, vel subordinata hæc
potestas in Romana vrbe, & Imperio,
vt ex historijs constat; idemq&#x0301;ue de alijs
communitatibus verisimile est, vt vide-
bimus etiam in sequenti membro. Ra-
tionem verò attingit D. Thomas 1. 2. q.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
99. ar. 3. dicens, semper humanam rem-
publicam vtentem sola potestate natu-
rali habuisse curam diuini cultus, & re-
rum omnium ad religionem pertinen-
tium in ordine ad communem pacem,
& politicam gubernationem, & quia hic
est finis Regiæ potestatis; ideò cætera
omnia ei subordinata fuisse. Vbi Caie-<-P>@@

<-P>tan. significat, hoc non solum habuisse<marginalia>Caiet.</marginalia>
locum in his gentibus, quæ falsos Deos
colebant, de quibus mirum nō est, quod
cultum Dei ordinarent ad commodum
humanum, sed etiam in colentibus ve-
rum Deum solo lumine naturali; Quia il-
lud (inquit) non est intrinsecè malum, quia nō
Deus ipse, sed cultus Dei ordinatur ad pacem, &
vnionem hominum inter se, quod non est mal&#x0169;,
etiam si non sit perfectum. Vnde quia homo
in pura natura, vel absolutè non potest,
vel difficile potest diligere, & colere
Deum perfectè propter se ipsum, ideò
potestas hæc in pura natura considera-
ta semper haberet illam imperfectione&#x0303;
adiunctam, ac proptereà in supremo
Magistratu non esset separata à ciuili,
moraliter, seu regulariter loquendo.</P>
<P>  Loquendo autem de lege naturæ in
ordine gratiæ, conseqnenter dicendum<marginalia>4.</marginalia>
videtur, semper habuisse coniunctam
potestatem aliquam sacerdotalem, in
se quidem supernaturalem, & spiritua-
lem; connaturalem autem ipsi gratiæ.
Ita sentit Victor. suprà, & probatur ef-
ficaciter ratione dubitandi in princi-
pio posita. Item ex proportione inter
naturam nudè sumptam ad naturalem
finem comparatam, & naturam eleuatā
per gratiam collatam cum supernatu-
rali beatitudine. Deniq&#x0301;ue quia in illo
statu esset in communitate humana ex-
terior fidei professio, & cultus Dei vt
supernaturalis finis, quæ non essent de-
terminata ex solo diuino iure, quantum
ad modum, tempus, & alias circunstan-
tias; determinanda ergo erant iure hu-
mano; ergo necessaria erat in Ecclesia
potestas, & magistratus Ecclesiasticus,
ad quem illa cura pertineret.</P>
<P>  Hinc autem fit, quoad subiectum, &<marginalia>5.</marginalia>
modum potestatis ita esse iudicandum
de illa potestate, sicut de alia naturali
cum proportione. Habuit enim origi-
nem à Deo auctore gratiæ, non tamen
per distinctam donationem (vt sic dicā)
vel reuelationem, sed media infusione
ipsius luminis supernaturalis, & quate-
nus ex illo supernaturaliter sequitur, si-
ne alia positiua determinatione. Ideoq&#x0301;;
per se primo talis potestas esset in cō-
munitate perfecta, & per illam iuxta ar-
bitrium, vel traditionem humanam col
locaretur in aliqua persona, vel congre
gatione plurium, per quam administra-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0375.jpg/>
@@1@<SE375>368 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>retur. Solum superest in hoc aduerten-
dum, Ecclesiam in illo statu non habuis
se tam perfectam vnitatem, quam nunc
per Christum habet; solum enim habe-
bat vnitate&#x0303; fidei, & habitudinis ad eun-
dem finem supernaturalem, & eundem
mediatorem Christum: non tamen ha-
bebat vnitatem subiectionis, & obedie&#x0303;-
tiæ ad vnum caput in terris, nec neces-
sariò habebat conformitatem in exter
nis signis sacramenti, aut sacrificij, aut
aliarum cæremoniar&#x0169;. Vnde fit, vt hæc
potestas non fuerit tunc vna, & eadem
numero, ac suprema pro tota Ecclesia,
sed in vnaque republica perfecta, & to-
tali poterat esse suprema potestas in
hoc ordine, sicut erat suprema ciuilis,
quia hoc totum pendebat ex determi-
natione hominum, & ideò vnaquæque
cōmunitas ab alia independens in sub-
iectione ciuili, etiam in hac subiectio-
ne esset independens, quanquam si ho-
mines vellent, possent alio modo con-
ferre hanc potestatem, seu determina-
re, de qua re nonnulla attigi in 1. tomo
3. partis disput. 47.</P>
<P>  Superest dicendum de tempore legis
scriptæ, de quo certum est fuisse à Deo<marginalia>6.</marginalia>
institutum peculiare sacerdotium di-
stinctum à dignitate regali, & ab illo sa-
cerdotio, quod erat in lege naturæ, vt
constat ex libro Leuitici, & ex tota Epi
stola Pauli ad Hebręos. Quanquā illud
sacerdotium non erat vniuersale pro
tota Ecclesia, quæ tunc esse poterat in
Iudæis, & in gentibus, sed solum pro sy-
nagoga. Secundo est certum pertinuisse
ad illud sacerdotium potestatem guber
nandi, & dirigendi ea, quæ pertinebant
ad res sacras, & ad declarationem du-
biorum occurrentium circa legem, &
circa iudicia causarum: sic enim Deu-
ter. 17. dicitur, Qui superbierit nolens obe-<marginalia>Deut. 17.</marginalia>
dire sacerdotis imperio, moriatur. Habebat
ergo Pontifex potestate&#x0303; obligandi im-
perio suo, aliàs non imponeretur tam
grauis p&#x0153;na transgressoribus non obe-
die&#x0303;tibus. Et ideò dicebat Christus Mat-
th. 23. Super cathedram Moysi sederunt scribæ,
& Pharisæi, quæcumq&#x0301;ue dixerint vobis, serua-
te, & facite.</P>
<P>  Nihilominus dubitari potest, an Pō-<marginalia>7.</marginalia>
tifex tunc habuerit potestatem legisla-
tiuam: nam rectè esse poterat iurisdi-
ctio ad gubernandum templum, & iudi-<-P>@@

<-P>candum de his, quæ spectabant ad ob-
seruationem legis Dei, sine potestate
imponendi nouas leges: quæ illo tem-
pore non videntur adeò necessariæ fuis
se, quia omnia pertinentia ad sacrame&#x0303;-
ta, sacrificia, & cęremonias satis in par-
ticulari erant determinata per præcep
ta diuina, quæ tam multa erant, vt ne-
cessari&#x0169; non esset alia adijcere. Et ideò
videtur hoc fuisse prohibitum Deuter.<marginalia>Deut. 4. &|12.|Mat. 15.</marginalia>
4. & 12. vbi rigorosè prohibitum est ali-
quid addere, vel minuere de his, quæ
præcepta erant. Vnde Matt. 15. videtur
Christus Dominus reprehendere tradi-
tiones seniorum, quas videlicet, ipsi ad-
diderant tanquam nouas leges. Quod
ita videtur exponere Chrysost. ibi Ho-<marginalia>Chrysost.|hom. 52.</marginalia>
mil. 52. sentiens, illos Pontifices non ha-
buisse potestatem conde&#x0303;di leges. Quod
si quis obijciat, apud Iudæos fuisse no-
uas aliquas festiuitates ex præcepto hu
mano institutas Esther. 9. Iudit. vlt. 1.<marginalia>Iudit. vlt.|Esther. 9.|1. Mach. 4.</marginalia>
Machab. 4. Responderi posset, illas non
fuisse proprias leges sola auctoritate
Pontificum latas, sed quædam vota cō-
muni consensu totius populi emissa.
Vnde ibi dicitur, Statuit vniuersa Ecclesia,
&c. Ex voto autem aliquid, vel aliquod
tempus Deo vol&#x0169;tarè consecrare, sem-
per licitum fuit.</P>
<P>  His verò non obstantibus, dicendum<marginalia>8.|Fuisse in|populo he-|bræo legis-|latiuam po|testatem.|Bellarm.|Salmer,|Victor.|D. Thom.</marginalia>
est, fuisse in illo populo potestatem le-
gislatiuam. Ita tenent Bellarmin. lib. 4.
de Pontif. cap. 17. & Victor. suprà q. 4.
n. 6. Salmeron tom. 4. in Euang. part. 3.
tract. 12. & est aperta sententia D. Tho-
mæ lect. 2. & 3. in Epist. ad Galat. 1. ex-
ponens illa verba, Abundantius æmulator
existens paternarum mearum traditionum; quę
intelligit de legibus humanis iustè latis
in eo populo. Et illud Deut. 4. exponit
de additione contraria, vel repugnan-
te legi. Nam cap. 5. eiusdem Deuteron.
ita illud declaratur, Non declinabis neq&#x0301;ue
ad dexteram, neq&#x0301;ue ad sinistram. Additio er-
go, quæ non declinat à lege, id est, quæ
illi non repugnat, non erat prohibita.<marginalia>Mat. 15.</marginalia>
Atq&#x0301;ue ita Christus Dominus Matt. 15.
reprehendit Iudæos, dicens, Irritum feci-
stis mandatum Dei propter traditiones vestras.
Et affert verba Isai. 29. quæ superiori
capite obijciebantur, & ita illa exponit,<marginalia>Isai. 29.</marginalia>
Sine causa colunt me, docentes doctrinam, &
mandata hominum, vtiq&#x0301;ue quibus irrita-
bantur, & contemnebantur mandata<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0376.jpg/>
@@1@<SE376>Cap. 2. An hæc potestas sit propria legis Gratiæ. 369
<duolan 2><-P>Dei, vel quæ superstitiosa, & ad verum
Dei cultum nihil conducebant.</P>
<P>  Sed licèt hæc vera sint, nihilominus
non cōstat, sacerdotem Leuiticum, etiā<marginalia>9.</marginalia>
summum ex vi Pontificatus, & solius di-
uini iuris habuisse potestatem legislati-
uam super vniuersum populum, quia
nullibi legitur, esse illi concessam. Nam
Deut. 17. solum conceditur sacerdoti
summo cum consilio aliorum potestas
maxima in decisione dubiorum insur-
gentium in causis, vel circa interpreta-
tionem legis: potestas autem legislati-
ua est valde diuersa. Vnde probabile est
ante tempora regum, vel illis deficien-
tibus, fuisse illam potestatem in popu-<marginalia>Esther. 9.</marginalia>
lo, & ita Esther. 9. totus populus cōmu-
ni consensu statuit legem de solennita-
te cuiusdam diei. Idem Iudit. vlt. Nam<marginalia>Iudith. vlt.</marginalia>
tunc populus destitutus erat rege, si ve-
ra sunt, quæ de tempore illius belli con-
iectat Bened. Perei. lib. 1. in Dani. Præ-<marginalia>Pererius.|1. Mac. 4.</marginalia>
tereà lib. 1. Macha. cap. 4. dicitur, & sta-
tuit Iudas, & fratres eius, & vniuersa Ecclesia
Israel, &c. Tempore autem regum in eis
videtur fuisse potestas legislatiua, vt su
mitur ex 1. Reg. 30. vbi Dauid quandam
legem tulit, & inferius cap. 10. magis<marginalia>1. Reg. 30.</marginalia>
constabit. Erat ergo potestas sacerdo-
talis, seu Pontificalis longè in ferioris
rationis ab ea, quæ nunc est in Eccle-
sia, non solum quia limitata erat quoad
populum, locum, & tempus, sed etiam
quia nec in se supernaturalis erat, sed
solum quoad modum, quia ab ipso Deo
fuerat immediatè instituta, id est, quia
non erat ex se potestas illa supernatu-
ralis in substantia (vt sic dicam) sed so-
lum in fieri, & modo, quia Deus illam
dedit, potuisset tamen populus illud sa-
cerdotium instituere, si Deus non præ-
uenisset, vt Corduba docet cum Victor.<marginalia>Corduba.|Victor.</marginalia>
Relect. 1. de Potestate Ecclesię q. 3. pro-
posit. 6. Nec etiam erat de ratione il-
lius potestatis, vt esset legislatiua, quia
finis eius non erat gubernare populum,
sed ministrare Deo pro populo. Vnde
ex natura rei ad summum includebat
potestatem pręcipiendi, quæ necessaria
essent ad vsum illius ministerij, vt ma-
gis sentit Victor. q. 4. n. 6. Quod autem
Deus specialiter cōtulerit Pontifici le-
gali potestatem leges ferendi sola sua
auctoritate, non constat, nec ex Matth.
15. aut 23. aut Deuteron. 17. vel alijs<-P>@@

<-P>similibus id sufficienter colligi potest.</P>
<P>  Vltimò ex dictis concluditur princi-<marginalia>10.|Vltima cō-|clusio.</marginalia>
palis pars assertionis, & præcipuè inte&#x0303;-
ta, scilicet, potestatem hanc spirituale&#x0303;,
prout nunc est in Ecclesia, esse propriā
eius singulari dono à Christo datam.
Hoc certum est ex Euangelio, in quo
primum promisit Christus hanc pote-
statem Matt. 16. Tibi dabo claues regni c&#x0153;lo-<marginalia>Matt. 16.</marginalia>
rum, & quodcumq&#x0301;ue ligaueris, &c. Deinde
impleuit promissum Ioan. 21. vt latius
videbimus capite sequenti, Paulus etiā<marginalia>Ioan. 21.</marginalia>
affirmat se accepisse à Domino hanc
potestatem, & idem est de alijs Aposto-
lis, vt statim latiùs dicemus. Declara-
tur autem ex perfectionibus huius po-
testatis, & ex modo eius. Primò enim
est vniuersalissima pro toto mundo: nā
sicut Ecclesia Catholica totum mund&#x0169;
complectitur; ita etiam hęc potestas, vt
ex illis Cbristi verbis Pasce oues meas, re-<marginalia>Innocent.</marginalia>
ctè colligit Innocent. III. in cap. Solitæ,
de Maiori. & obedien. quia non dixit
has, vel illas oues, sed simpliciter oues
meas; ita vt non sit ouis Christi, nec in
eius grege numeretur, qui huic potesta-
ti non subiacet. Secundò, quia data est,
vt perpetuò duret, quandiu mundus du
rauerit, quia sicut lex gratiævltima est,
quam Deus est daturus, & sicut Eccle-
sia perpetua est; ita etiam hęc potestas,
sine qua non potest Ecclesia suam vni-
tate&#x0303; retinere. Et hoc significauit Chri-
stus cum dixit, Super hanc petram ædificabo
Ecclesiam meam, & portæ inferi non præuale-
bunt aduersus eam. Matth. 16. & cap. 18. ad-<marginalia>Matt. 16.|& 18.</marginalia>
iecit, Ecce ego vobiscum sum vsque ad cons&#x0169;-
mationem seculi. Tertiò, quia in se maxi-
mè supernaturalis est, non solum per cō
naturalitatem ad gratiam, sed etiā per
specialem perfectionem, & excellentiā
à Christo liberaliter additam propter
perfectionem præsentis status.</P>
<P>  Hoc etiam probat Victoria suprà ex<marginalia>11.|Victoria.</marginalia>
effectibus, quia per hanc potestatem
consecratur corpus Christi verum, &
sanctificatur corpus mysticum, cui etiā
per illam remittuntur peccata, & gra-
tia confertur. Sed si quis rectè conside-
ret, hi non sunt effectus potestatis exte-
rioris iurisdictionis, de qua nunc agi-
mus, sed potestatis ordinis, & quoad re
missionem peccatorum potestatis iu-
risdictionis in foro p&#x0153;nitentię. Híc au-
tem agimus de iurisdictione in foro ex-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0377.jpg/>
@@1@<SE377>370 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>terno Ecclesiastico, in quo non viden-
tur dari effectus, vel actus supernatura-
les in se. Nihilominus dicend&#x0169; est, hanc
potestatem esse supernaturalem, primò<marginalia>Prædicta|potestas &#xA759;|modosuper|naturalis.</marginalia>
ex coniunctione ad alteram, quia da-
tur vt annexa, & coniuncta illi, & con-
sequenter ad illam iuuandam, & quo-
dammodò exequendam. Vnde per hāc
potestate&#x0303; ponuntur præcepta, quæ ver-
santur circa sacramenta, & sacrifici&#x0169;,
quæ supernaturalia sunt. Secundò est
supernaturalis, quia plures effectus mo
rales potest efficere ex cōcessione Chri
sti, quàm sine illa potuisset, vt est v. g.
dispensare in votis, aut in matrimonio
rato, & similia: hæc autem perfectio col
ligitur ex illis verbis vniuersalib&#xA770; Chri-
sti. Quodcunque ligaueris, & quodcunque sol-
ueris. Tandem pertinet ad perfectionem
huius potestatis, quòd ex institutione
sua monarchica est, & hunc modum ha-
bet ex diuino iure, & ideò immutabilis,
vt constabit ex dicendis capite seque&#x0303;ti.</P>
<Z>CAPVT III.
Quibus personis data fuerit, vel nunc etiam
detur hæc potestas immediatè à
Christo Domino.</Z>
<P><INI3>O</INI3>Missis Hæreticis impugnātibus<marginalia>1.</marginalia>
primatum Petri, contra quos in
materia de Clauibus, & de fide
latiùs disseritur, & videri potest Bellar-
min. libris de Romano Pontifice à prin-
cipio; dicendum est primò, hanc pote-<marginalia>1. conclus.</marginalia>
statem immediatè datam esse Petro à
Christo Domino, & singulari, ac specia-
li modo. Hæc assertio est de fide, quæ
præcipuè fundatur in illis duobus testi-
monijs Matth. 16. & Ioan. 21. nam licet<marginalia>Matt. 16.|Ioan. 1.</marginalia>
Matt. 18. generaliter dixerit Christus,
Qui Ecclesiam, id est pastores Ecclesiæ, nō
audierit, &c. & subiunxerit etiam genera-
liter, Quæcum&#xE8BF;&#x0301; ligaueritis, &c. tamen cap.
16. specialem promissionem fecit Pe-
tro, dicens, Tibi dabo claues regni C&#x0153;lorum,
& Tu es Petrus, & super hanc petram ædifica-
bo Ecclesiam meam; ergo singulari, & spe-
ciali modo hanc potestatem illi promi-
sit. Posteà verò implendo promissum,
etiam ostendit hanc singularem conces
sionem, & ideò prius illum publicè in-
terrogauit Christus, an se diligeret plus
quàm cæteri, significans, plus etiā fuis-<-P>@@

<-P>se accepturum, & deinde subiungit, Pas-
ce oues meas. Ioan. 21. vbi in verbo pascen-
di, potestas regendi, & leges ferendi sig-
nificatur, vt suprà tetigi, & colligitur
optimè ex 2. Reg. 5. Tu pasces populum me&#x0169;
Israel, & eris princeps super eum. Dum aute&#x0303;
indefinitè dixit Oues meas, vt suprà dixi,
ostendit potestatem esse supremam, &
monarchicam etiam super alios Apo-
stolos: nam illi etiam erāt oues Christi.
Et ideò dicitur in cap. In nouo testamento.
dist. 21. & cap. Ita Dominus, dist. 19. Petro
esse datam potestatem vt capiti, cæte-
ris vt membris. Idem habetur in capite
Cum Beatissimus, & cap. Loquitur, cum mul-
tis alijs. 24. q. 1. Ex quo loco, & ex dist.
96. & multis alijs locis Decreti colligi
potest euidens traditio Pontificum, Cō
ciliorum, & Patrum hanc veritatem cō
firmans, quam Bellarmin. etiam suprà
copiosè prosequitur, & ideò illā omit-
to. Ratio verò propria fuit voluntas
Christi; congruentia autem est, quia o-
portuit, & decuit in Christi Ecclesia es-
se perfectam vnitatem mysticam, & per
fectissimum regimen, & ideò instituit
illam per modum monarchiæ, & supre-
mam potestatem vni contulit, ad quam
Petrum elegit sua altissima prædesti-
natione.</P>
<P>  Dicet aliquis ex his omnibus solum<marginalia>2.|1. obiectio.</marginalia>
probari, Petro datam esse potestatem
vniuersalem regendi Ecclesiam; non ve-
rò inde sufficienter probari datam fuis
se illi potestatem leges ferendi, quia
potuisset Christus vnam potestate&#x0303; da-
re sine alia. Respondeo vtrunq&#x0301;ue con-
uinci ex dictis. Primò quia verba Chri-
sti vniuersalia fuere, Quodc&#x0169;que ligaueris;
vinculum autem legum est vnum ex prę
cipuis, quod supremus princeps inijce-
re potest. Vnde suprema potestas ligā-
di hunc etiam actum potissimè com-
prehendit. Idem colligitur ex verbo il-
lo Pasce oues meas: nam ad offici&#x0169; pasto-
ris pertinet oues custodire, & dirigere,
ac coercere, quod per leges maximè fit
ab humano pastore. Prætereà ex natu-
ra rei includitur hæc potestas in mune-
re capitis, & Principis, seu supremi pa-
storis. Et ideò etiam Reges seculi, eo
ipso quod à republica ad illud munus
eligantur, potestatem legis latiuam ac-
cipiunt; sed Petrus accepit simile mun&#xA770;,
& principatum spiritualem: ergo, & po-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0378.jpg/>
@@1@<SE378>C. 3. Quibus personis data fuerit. vel n&#x0169;c etiā detur hæc pot. 371
<duolan 2><-P>testatem legislatiuam. Maior est natu-
raliter euidens, quia repugnat, esse su-
periorem, & gubernatorem, & non pos-
se præcipere, & suo præcepto obligare
subditum. Aliàs posset subditus sine cul
pa non sacere iussa superioris, & conse-
quenter posset illi resistere, & non pos-
set iustè cogi ad illa implenda, & ita nō
esset ordo, sed summa confusio, nec ille
esset superior, nisi nomine tantum. Et
ideò principium hoc, obediendum est supe-
rioribus, naturali lumine est euidens, imò
& per se notum ex terminis.</P>
<P>  Dices, hinc ad summum probari po-<marginalia>3.|3. obiectio.</marginalia>
testatem præcipiendi; non verò leges
ferendi, sicut Magistratus inferior ha-
bet potestatem præcipiendi; non verò
ferendi leges. Respondeo, licèt hæc sint
separabilia in inferiori gubernatore;
non verò in supremo, qui sit caput to-
tius reipublicæ, loquendo saltem ex na-
tura rei, quidquid sit de potentia abso-
luta Dei. Probatur, tum quia potestas
præcipiendi est proportionata princi-
patui, vt de Regibus diximus: tum quia
hoc est ex natura rei necessarium ad cō
uenientem reipublicæ, vel Ecclesiæ gu-
bernationem. Nam lex vltra præcept&#x0169;,
in præsenti materia, non potest addere,
nisi perpetuitatem; hæc autem est sum-
mè necessaria ad bonum regimen vni-
uersale, quia perpetua mutatio, & ces-
satio legum ad mutationem personar&#x0169;
regentium, infinitam confusionem pa-
reret, vt per se notum est, & supra est
ostensum. Vnde à principio nascentis
Ecclesiæ ita intellectus est primatus Pe
tri, & potestas eius, & idem constat de
successoribus Petri, vt mox dicemus.</P>
<P>  Secundo dicendum est, hanc potesta-<marginalia>4.|$unclear. conclus.</marginalia>
tem alijs etiā Apostolis datam esse im-
mediatè ab ipso Christo, quāuis diuer-
so modo, & minus perfecto, quàm Pe-
tro. Priorem partem tenet Durand. in<marginalia>$unclearurand.|$unclearaiet.|$unclearnton.|$unclearictor.</marginalia>
4. dist. 24. q. 2. num. 5. & sentit Caietan.
tom. 1. Opusc. Anton. 3. p. tit. 22. cap. 4.
in princ. & §. 1. vers. 7. licèt soleat in cō-
trarium referri, quia inferius dicit, A-
postolos non fuisse æquales in iurisdi-
ctione: sed hoc diuer s&#x0169; est, potuit enim
iurisdictio non esse æqualis, & esse im-
mediatè à Christo: inæqualitas enim
tantum fuit, quia in Petro fuit tanquam
in capite, & vt ordinaria, ac perpetuo
duratura: de quo aliàs. Pro eadem par-<-P>@@

<-P>te refertur idem Anton. tract. de Schis-
mat. q. 45. Tenet etiam Francisc. Varg.<marginalia>Vargas.|Castro.</marginalia>
tract. de Auctorit. Pontif. axiom. 4. Vi-
ctor. in Relect. de Potestate Ecclesiæ q.
2. Castro lib. 2. de Iust. hæret. pun. c. 24.
Bellarmin. lib. 4. de Romano Poutifice<marginalia>Bellarm.|Sotus.</marginalia>
cap. 23. & Sotus in 4. d. 20. q. 1. ar. 2. & lib.
1. de Iustit. q. 1. ar. 3.</P>
<P>  Et probatur, quia Matt. 18. dixit Chri-
stus Apostolis, Quæcunque alligaueritis su-<marginalia>5.|Mat. 18.</marginalia>
per terram; & tamen vnus modus ligandi
est per legem, & præcepta iuxta illud
Matt. 13. Alligant onera grauia, &c. Chri-<marginalia>Mat. 13.</marginalia>
stus autem c&#x0169; distributione dixit, Quæ-
cunque alligaueritis. Et licet probabile sit,
tunc non dedisse, sed promisisse pote-<marginalia>Ioan. 20.</marginalia>
statem; tamen posteà Ioan. 20. dixit om-
nibus Apostolis; sicut misit me viuens Pa-
ter, & ego mitto vos. Ex quibus verbis Pa-
tres colligunt, eos fecisse suos legatos
generales pro vniuerso mundo, iuxta
illud Pauli, Pro Christo legatione fungimur,
& ideò ad omnes etiam dixit Matt. vlt.
Euntes in mundum vniuersum, &c. Idem col-
ligitur ex alijs locis Pauli, quæ suprà
citaui: profitebatur enim se habere hāc
potestatem, & illam à Domino accepis-
se. 1. Corinth. 4. 2. ad Corinth. 10. & 13.<marginalia>1. Cor. 4.|2. Cor. 10.|& 13.|& 1. ad The|sal. 4.|Ca. In no-|uo.|C. Noua.|Cap. Per|venerabile&#x0303;</marginalia>
& 1. ad Thesal. 4. Scitis quæ præcepta dede-
rim vobis, &c. Sumitur etiam illa pars ex
dicto cap. In nouo. dist. 21. & cap. Loquitur
Dominus cum alijs. 24. q. 1. & ex cap. No-
u{a}, de P&#x0153;nit. & remiss. vbi Innoc. ait,
Christum Apostolis claues regni c&#x0153;-
lorum commisisse, & ex cap. Per venera-
bi lem. Qui filij sint legit. vbi Innoc. III.
ait, Paulum habuisse plenitudinem po-
testatis, eamq&#x0301;ue indicasse cum dixit,
Nescitis quia & angelos iudicabimus, quantò
magis seculari{a}. 1. Corinth. 6.</P><marginalia>1. Cor. 6.|6.|Rutio con-|clusionis.</marginalia>
<P>  Ratio verò, seu necessitas est, quia
ad exercendum munus Apostolicum, &
ad fundandam Ecclesiā necessaria erat
hæc potestas: Christus aute&#x0303; immedia-
tè contulit omnibus Apostolis dignita-
tem, & munus Apostolicum, vt ex Euā-
gelio constat; ergo etiam contulit di-
ctam potestatem. Hoc autem adeò ne-
cessarium existimarunt Apostoli, vt de-
ficiente Iuda, & præuaricante, non fue-
rint ausi alium substituere loco illius
sua auctoritate, sed diuina, vt cōstat de<marginalia>Act. 1.</marginalia>
Matthia Actor. 1. & similiter Paulus nō
ab hominibus, neque per hominem, sed
ab ipso Christo Apostolatum accepit,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0379.jpg/>
@@1@<SE379>372 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>vt ipse docet ad Galat. 1. & sentit Gelas.<marginalia>Galat. 1.|Cap. Quā|uis.|Cap. Fun-|damenta.</marginalia>
Papa in cap. Quanuis, dist. 21. & habetur
etiam in capite Fundament{a}, de Elect.
in 6. ergo reliqui etiam Apostoli ab eo-
dem Christo acceperunt immediatè iu-
risdictionem ad suum munus necessa-
riam. Vnde etiam constat, Apostolos nō
tantum collectiuè, seu per modumvnius
collegij accepisse illam potestatem, sed
diuisim, ac personaliter, quia ex vi sui
muneris, & vocationis separandi erāt,
& dispergendi per vniuersum mundum;
ergo necesse erat, vt singuli irent cum
potestate plantandi Ecclesias, creandi
Episcopos, & ordinandi, ac pręcipiendi
omnia, quæ essent necessaria; ergo etiā
cum potestate legislatiua in solid&#x0169; ac-
cepta (vt sic dicam.) Et hoc significant
verba Christi, Euntes, &c. Mitto vos, &c.
Quocirca licèt Actor. 15. Apostoli con-
gregati fuerint in vnum ad statuendum<marginalia>Actor. 15</marginalia>
de legalibus, non id fecerunt, quia ad v-
sum iurisdictionis suæ esset necessari&#x0169;,
sed ad maiorem satisfactionem fideli&#x0169;,
præsertim eorum, qui ex Hebræis con-
uersi fuerant; item ad maiorem vnione&#x0303;,
& pacem, & ad summam diligentiam, &
inquisitionem ex parte sua præstandā.
Sicut Paulus asce&#x0303;dit Hierosolymam ad
conferendum suum Euangelium c&#x0169; Pe-
tro, & alijs, non quia illi necessarium
esset ad non errandum; habebat enim
infallibilem assistentiam Spiritus San-
cti, sed propter exemplum, & ad maiore&#x0303;
vnionem, & præcipuè vt subordinatio-
nem ad Petrum ostenderet.</P>
<P>  Posterior ergo pars assertionis sumi-<marginalia>7.|Posterior|pars cōclu-|sionis pro-|batur.</marginalia>
tur ex capitibus supra citatis asseren-
tibus, hanc potestatem datam esse Pe-
tro vt capiti, alijs vt membris: nam sub
his membris etiam alij Apostoli com-
prehenduntur, quia vt notaui, Christus
simpliciter dixit, Pasce oues meas, vbi in-
ter oues, Apostoli etiam numerantur.
Fuitq&#x0301;ue hoc necessarium ad vnitatem
Ecclesiæ constituendam, quia nec po-
terat esse vnum corpus sine capite, neq&#x0301;;
cum multis capitibus; illud enim imper
fectum, hoc monstruosum fuisset, quod
notauit Cyprian. lib. de Vnitate Eccle-
siæ, seu de simplicitate clericorum, &<marginalia>Cyprian.</marginalia>
sumitur ex Augustino tract. 50. & vlt. in
Ioan. & lib. 1. de Doctrina Christiana c.<marginalia>Aug.|Hieron.|Leo Papa.</marginalia>
17. & Hieronym. lib. 1. contra Iouinian.
& Leone Papa serm. 3. assumptionis suę.<-P>@@

<-P>Ex hac autem diuersitate, & subordina-
tione colligit Richard. 4. d. 24. ar. 5. q. 3.
ad 4. Apostolos recepisse immediatè à<marginalia>Richard.</marginalia>
Christo potestatem clauium, non tame&#x0303;
potestatem iurisdictionis. Sed hoc re-
pugnat priori parti, & omnibus, quæ in
illius confirmationem adduximus: & ad
constituendam differentiam, & debitā
subordinationem inter Petrum, & alios
Apostolos necessarium non est, vt faci-
lè ex dicendis patebit.</P>
<P>  Consistit ergo illa diuersitas primò,<marginalia>8.|Prima di-|uersitas iu|risdictiōis|Petri, & re|liquor&#x0169; A-|postolorum|perpetu{a}$unclear|successio.</marginalia>
& præcipuè in hoc, quod potestas data
est Petro, vt in illa ei succederetur, &
ita per successionem perpetuò in Ec-
clesia duraret: alijs verò Apostolis sol&#x0169;
data est per modum cuiusdam legatio-
nis, & personalis muneris finiendi cum
vita eorum. Ita sumitur ex Patribus ci-
tatis, & confirmabitur pluribus testi-
monijs assertione sequenti, & ex ipso
vsu vtraque pars satis constat. Nam A-
postoli non creabant Apostolos, sed E-
piscopos neq&#x0301;ue eis successit aliquis c&#x0169;
iurisdictione in vniuersum orbe&#x0303;; at ve-
rò Petro successit se&#x0303;per pastor vniuer-
salis, cuius sedes proptereà semper re-
tinuit nomen Apostolicæ. Ratio etiam
hoc conuincit, quia cum Ecclesia futu-
ra esset perpetua, eius regimen, & prin-
cipatus ita constitui debuit, vt perpe-
tuo duraret. Hic autem principatus Pe
tro fuit promissus illis ver bis, Super hanc
petram ædificabo Ecclesiam meam, sed ædifi-
cium Ecclesiæ perpetuo erat duratur&#x0169;;
ergo & fundame&#x0303;tum, quod erat Petrus;
seu sedes Petri. Quod satis declarauit
Christus subiungens, Et portæ inferi non
præualebunt aduersus eam. Vnde dixit ele-
ganter Innocent. IIII. in cap. 1. de Ho-
micid. in 6. Christum ascensurum ad Pa
trem ne Ecclesiam suam sine pastore desereret,
eam Petro commisisse, cuius successo-
res sunt Pontifices. Quia nimirum, pro
nullo tempore deseruit suam Ecclesiā
Christus, & quantum grex durat, tant&#x0169;
necesse est durare pastorem. Impleuit
autem Christus illam promissionem, di
cens Petro, Pasce oues meas, illi ergo tunc
contulit potestatem in suis successori-
bus duraturam. Alijs verò Apostolis,
nunquam ita contulit, quia solum fue-
runt in illo initio Ecclesiæ necessarij,
donec in omnem terram exiuit sonus
eorum, & ideò sufficienter fundata Ec-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0380.jpg/>
@@1@<SE380>C. 3. Quibus personis data fuerit. vel n&#x0169;c etiā detur hæc pot. 373
<duolan 2><-P>clesia, cessauit illa dignitas; perseuera-
uit autem Petri primatus. Atq&#x0301;; ita hanc
differentiā satis apertè indicauit Chri-
stus Dominus in eo singulari modo, quo
Petrum alijs præposuit.</P>
<P>  Secunda differe&#x0303;tia notanda est, quia<marginalia>9.|2 prædicta|potestas e-|rat in Pe-|tro superi-|or, in alijs|verò infe-|riori modo</marginalia>
hæc potestas quoad actum ferendi le-
ges in Petro erat simpliciter superior,
& independens; in alijs verò inferiori
modo, & cum nonnulla differentia, quā-
tum ad valorem, vel firmitatem actus.
Declaratur, quia Petrus poterat suis le
gibus, vel præceptis alios etiam Apo-
stolos obligare, & nullus poterat eius
leges reuocare; alij verò Apostoli nec
Petrum obligare poterant; neque for-
tasse se ad inuicem, & Petrus in rigore
poterat eorum leges non admittere,
seu reuocare. Quod totum satis proba-
tur ex munere pastoris, & ex subordi-
natione necessaria ad vnitatem. Vnde
etiam mihi verisimile est, licèt singuli
Apostoli haberent potestatem ad fere&#x0303;-
das leges obligantes vniuersalem Ec-
clesiam, tamen ordinariè illas non tu-
lisse, nisi ex consensu, & acceptatione
Petri; vel certè illas tulisse in eis pro-
uincijs, in quibus prædicabant, & po-
stea non nisi sciente, & consentiente Pe-
tro, ad totam Ecclesiam dimanasse.
Quod ex eodem fundamento facilè cō-
iectamus. Quocirca quando legitur a-
pud Cyprianum, vel aliquem alium Pa-
trem, aut Pontificem exrelatis, vel re-
ferendis, omnes Apostolos fuisse pares,
intelligendum hoc est formaliter (vt
sic dicam) seu quantum ad dignitatem
Apostolicam, & eam iurisdictionem in
vniuersum orbem, quæ præcisè ex vi il-
lius dignitatis data est. Nihilominus ta-
men Petrus excelluit in Pontificia dig-
nitate. Et iuxta hæc, vel declaranda est,
vel non admittenda Glossa in dict. cap.
In nouo. distinct. 21. licet eam simpliciter<marginalia>Glossa.|Turrec.</marginalia>
approbat Turrec. in Summa de Eccles.
lib. 2. cap. 74. dum significat, alios Apo-
stolos fuisse pares Petro eo tantum mo-
do, quo Episcopi sunt pares Pontifici,
scilicet in ordine, & consecratione. Nō
est enim in omnibus adæquata æquipa-
ratio, nam de Apostolis constat ex di-
ctis fuisse etiam pares Petro in dignita-
te Apostolica, & consequenter in vni-
uersalitate iurisdictionis in vnuiuers&#x0169;
orbem. Magis verò errarunt, qui ex illo<-P>@@

<-P>textu intulerunt, Petr&#x0169; ab alijs Aposto-
lis fuisse electum in caput, quia in ip-<marginalia>Error dice&#x0303;|tium Petr&#x0169;|ab alijs A-|postolisfuis|se electum|in caput.</marginalia>
so textu dicitur, Apostolos alioqui pares in
honore, & potestate, Petrum principem suum
esse voluisse. Illud enim verbum non de
voluntate antecedente, seu eligente,
sed de voluntate consequente, & ac-
ceptante intelligendum est. Quod de
mente Pontificis in eodem textu satis
constat.</P>
<P>  Dico tertiò. S&#x0169;mus Pontifex imme-
diatè accipit ab ipso Christo, & ex vi<marginalia>10.|3. conclus.</marginalia>
institutionis eius potestate&#x0303; legislatiuā
in vniuersam Ecclesiam. Conclusio est
omnino certa: nam quòd hāc potestate&#x0303;
habeat, est de fide, vt cōstat ex traditio-
ne, & communi sensu Ecclesiæ, & ex his,
quæ statim afferemus. Quod autem ha-
beat illo modo est cōclusio adeò certa,
vt sine errore negari non possit. Colli-
gitur autem ex Scriptura hoc modo: nā
Christus dedit hāc potestate&#x0303; immedia-
tè Petro, non pro sua tant&#x0169; persona, sed
vt per cōtinuam successione&#x0303; perpetuò
duraret in Ecclesia; ergo ide&#x0303; Christus,
qui hanc contulit potestatem Petro, cō
fert successori suo ex vi prædictę insti-
tutionis, & illorum verbor&#x0169;, Super hanc
petrā ædificabo Ecclesiam meam, & Pasce oues
meas. Constat aute&#x0303; ex perpetua succes-
sione, S&#x0169;mum Pontificem esse successo-
rem Petri; ergo ab eode&#x0303; Christo imme-
diatè habet potestate&#x0303;. Vnde Anacletus<marginalia>Anacletus</marginalia>
papa in cap. 2. dist. 22. Romana Ecclesia nō
ab Apostolis, sed ab ipso Domino primat&#x0169; obti-
nuit. Et probat ex verbis illis, Tu es Petr&#xA770;.<marginalia>Gelas. &|Innocent.|Papæ.|Cap. Quā-|uis.|C. Quoties|11.|C. Signifi-|casti.|Potestas se|dis Aposto|licæ eadem|est cum po-|testate Pe-|tri.|C. Nouit.|C. Quāto.</marginalia>
Idem Gelasius papa in cap. Quamuis. 21.
dist. Vnde Innocent. I. in cap. Quoties. 24.
q. 1. se ipsum Petrum appellat, dicens,
Non nisi ad Petrum, id est, ad sui nominis, &
honoris auctorem.</P>
<P>  Hinc etiam in cap. Significasti, de Elect.
dicitur, leges Romani Pontificis non
pendere à Concilijs, sed Concilior&#x0169; ab
ipso. Et insinuatur ratio, quia potestas
illius sedis eadem est cum potestate Pe
tri, & cap. Nouit, de Iudicijs de eadem
Pontificis potestate dicitur, Cum non
humanæ constitutioni, sed diuinæ innitatur, quia
po testas nostra non ex homine, sed ex Deo est.
Idem in capite Quanto, & ferè toto ti-
tulo de Translat. Episcop. Hinc etiam
in eodem textu Pontifex dicitur Chri-
sti Vicarius, non autem Petri, sed suc-
cessor. Dicitur etiam solus habere ple-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0381.jpg/>
@@1@<SE381>374 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>nitudinem potestatis; cap. Ad honorem,<marginalia>C. Ad ho-|norem.|C. Decreto</marginalia>
de Auctorit. & vsu pallij, & cap. Decreto.
2. q. 6. eamq&#x0301;ue potestatem habere dici-
tur per principalem potestatem beato-
rum Petri, & Pauli in cap. vltim. 9. q. 3.
Ac deniq&#x0301;ue ob hanc causam dixit Aga-
tho Papa in capite. Sic omnes. dist. 19. Sic<marginalia>C. Sic om-|nes.</marginalia>
omnes sanctiones Apostolicæ sedis accipiendæ
sunt, tanquam ipsius diuini Petri voce firmatæ
sint. Alia ex Patribus, & Concilijs videri
possunt in Bellar mino suprà.<marginalia>Bellarm.|12.|declaratur|conclusio.</marginalia>
<P>  Deniq&#x0301;ue veritas hæc ratione decla-
ratur in hunc modum, quia hæc pore-
stas supernaturalis est, & propria Ec-
clesiæ Christi; ergo nulli conuenire po-
test, nisi cui Christus illam contulit, vel
confert, sed non contulit vt perpetuò
dur aturam, nisi Petro; ergo idem Chri-
stus est, qui eam confert successoribus
eius. Sicut enim à principio dependens
fuit à donatione Christi, vt esse incipe-
ret, ita perpetuo pendet ex simili influ-
xu, seu donatione eius, vt conseruetur.
Dices, donari quidem à Christo, non ta-
men immediatè, sed medijs hominibus.
Respondeo, necessarium quidem esse
aliquem hominum concursum, vt suc-
cessorem eligant, quia hæc successio
non est iure sanguinis, aut hæreditario,
sed est morali modo per electionem. Ni
hilominus tamen ipsa potestas non cō-
fertur per homines tanquam per cau-
sam per se, vt ita dicam, quia nemo dat,
quod non habet, & Christus nunquam
contulit hanc potestatem Ecclesiæ, vel
alijs hominibus, vt illam possent in ali&#x0169;
transferre; ergo Christus ipse immedia-
tè confert. Vnde Adrian. Papa in Epist.
ad Imperatorem, quæ refertur in septi-<marginalia>Adrianus|Pap{a}.</marginalia>
ma synodo, Acti. 2. in additione, quæ in-
cipit, Si verò, &c. dicit, Per continuam
successionem in sede Petri, impleri ver
bum Christi, Tu es Petrus, &c. & infrà ait,
Ab ipso Redemptore mundi Beato Petro Apo-
stolo principatus, ac potestas data est, & per e&#x0169;-
dem Apostolum Catholica, & Apostolica Eccle-
sia Romana vsque hactenus tenet principatum
& potestatis auctoritatem.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc facilè expeditur dubium<marginalia>13|Dubium in|cidens.</marginalia>
quod solet à Canonistis tractari, an Pa-
pa solus sine consilio Cardinalium, le-
ges, præsertim graues, & vniuersales
condere valeat. Quod enim non possit
tenuit Laurentius in capite Sunt quidam.<marginalia>Laurent.|Ioā. Mon.</marginalia>
25. quæstione 1. & Ioan. Monachus in<-P>@@

<-P>capite Super eo, de Hæret. in 6. vbi idem
sentit Ancharr. cum Baldo in lege Cum<marginalia>Anchar.|Bald.</marginalia>
multum, C. de Bonis, quæ liber. dicente
non posse Papam infeudare castra pre-
tiosa Ecclesiæ sine consensu Cardina-
lium. Et latè hanc sententiam defendit<marginalia>Andr. Si-|cul.</marginalia>
Andr. Sicul. tract. de Præstant. Cardi-
nal. part. 1. quæstione 1. Fundamentum
esse potest, vel quia iure consuetudinis,
vel quasi pręscriptionis Cardinales ha-
bent acquisitum hoc ius, vt Pontifex
causas graues non determinet sine eo-
rum consilio, inter quas causas meritò
computatur legumlatio. Vel quia iure
diuino sunt ad id munus instituti, &
ideò non possunt illo priuari, & ad hoc
allegatur cap. Per venerabilem, Qui filij
sint legitimi circa finem ibi, Sunt autem
sac erdotes leuitici generis fratres nostri, qui no-
bis iure leuitico in exequutionem sacerdotalis
officij coadiutores existunt. Confirmat hoc
Andr. Sicul. ex cap. Anastasius, distin. 19.
vbi Anastasius arguitur de eo, quod sine
consilio Clericorum hæreticis commu-
nicauerit.</P>
<P>  Nihilominus certum est, in solo Pon-<marginalia>14.|Posse Pon-|tificem si-|ne consensu|Cardinali&#x0169;|validè fer-|re leges.|Turrecr.|Abbas,|Felinus.</marginalia>
tifice esse potestatem absolutam feren-
di leges, ideoq&#x0301;ue posse valide illas fer-
re sine consensu, & sine consilio Cardi-
nalium, licèt ex honestate, ac decentia
id regulariter non faciat. Hæc est com-
munis sententia Iuristarum, vt affir-
mat, & sequitur Turr ecremata in capi-
te 2. §. Ideo. art. 2. numero 4. Eandem te-
net Abbas in capite 2. de Clericis non
residen. numero 4. latè Felinus, & mul-
ta referens in Rubrica de Constitutio-
ni. numer. 2. & ibi Decius lection. 1. q. 3.
Pluraque in huius sententiæ confirma-
tionem adducit Andr. Sicul. dicta quę-
stione prima. Sed res clarior est, quàm
vt multis probationibus indigeat. Vn-
de prior pars videtur mihi adeò certa,
vt sine errore negari non possit. Pri-
mò, quia talis est hęc potestas in Papa,
qualis fuit in Petro, sed in Petro fuit
ita absoluta, vt posset leges condere,
etiam sine consilio Apostolorum, ne d&#x0169;
aliorum inferiorum; ergo multò ma-
gis talis erit in Pontifice, vt sine con-
silio Cardinalium possit leges conde-
re. Maior certa est, & iam probata.
Minor etiam est certa ex dictis in asser-
tione prima, & secunda, & ex verbis
Christi, Pasce oues meas; ibi enim dedit illi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0382.jpg/>
@@1@<SE382>C. 3. Quibus personis data fuerit. vel n&#x0169;c etiā detur hæc pot. 375
<duolan 2><-P>potestatem etiam suprà alios Aposto-
los; dedit ergo eam illi soli, & liberam,
ac independentem ab illis. At in illa po
testate includitur potestas leges feren-
di, vt etiam probatum est; ergo hanc ha
buit Petrus liberam, & independentem
ab aliorum consensu, vel consilio, sicut
absolutè illi promissæ fuerunt claues,
Tibi dabo claues, & sicut ipse solus futurus
erat Petra, in qua Ecclesia fundaretur.
Sic ergo habet Papa à Christo hanc po-
testatem; nullo ergo modo potest limi-
tari, aut minui ab hominibus. Secundò
hoc conuincunt iura sępe allegata, prę-
sertim cap. Cunct{a}, 9. q. 3. ibi. Apostolica
sedes sine vlla synodo præcedente, soluendi, &
damnandi habuit potestatem; & hoc quidem pro
suo principatu, quem Beatus Petrus Apostolus
Domini voce tenuit semper, & tenebit. Item
ex cap. vlt. de Constit. vbi absolutè di-
citur, Constitutio sedis Apostolicæ omnes astrin
git, & cap. Sunt quidam. 25. q. 1. Romano
Pontifici semper licuiße nouas condere leges.
Quibus locis, & alijs similibus absoluta
supponitur hæc potestas in solo Ponti-
fice. Vnde tertiò possumus hoc confir-
mare ferè ex omnibus legibus Pontifi-
cijs iuris Canonici: rarò enim addunt
illa verba sacro approbante Concilio, vel illa,
De fratrum nostrorum consilio, quæ sæpe in
Motibus proprijs, vel Rescriptis alijs
extra ius ponuntur; in iure autem mi-
nimè, sed Pontifices ferunt leges pro-
pria auctoritate, & in se solis agnosc&#x0169;t
absolutam potestatem, sicut Impera-
tor, aut Rex suas leges ferre solet. Ex
quo etiam magnum argumentum à for
tiori sumitur. Tandem id confirmare
possumus, quia dignitas Cardinalium,
nec tam est antiqua, nec ita diuina, &
immutabilis, sicut dignitas Pontificia;
ergo. Ex quibus etiam concluditur, si-
ne causa dixisse Cardinalem, consil.
138. Constitutionem factam à Papa si-
ne consilio Cardinalium non obligare
successores, quia debet eorum consen-
sum requirere: nam hæc ratio falsum
sumit. Vnde in rigore non magis obli-
gatur successor Papæ vna constitutio-
ne sui prædecessoris, quàm alia, loque&#x0303;-
do de propria, & rigorosa obligatione,
loquendo verò de decentia, facilius mu
tabit factam sine consilio Cardinalium,
quam cum illo editam.</P>
<P>  Nec fundamenta alterius sententiæ<-P>@@<marginalia>15.</marginalia>

<-P>sunt alicuius momenti. Ad priore&#x0303; enim
partem rectè respondent Abbas, & alij
ex doctrina Innocent. in cap. Bonæ. 2. de
Postulat. Prælat. non posse valere con-
suetudinem, aut pręscriptionem contra
supremam Papæ potestatem. Quod est
veluti axioma receptum ab omnibus
Iurisperitis, & meritò, quia non potest
consuetudo humana præualere contra
ius diuinum; hæc autem potestas inte-
gra, & absoluta, seu plena (vt in iure vo-
catur) est de iure diuino; ergo non po-
test diminui per humanum vsum, aliàs
etiam posset auferri: nam in hoc eadem
ratio est totius, & partis) diminueretur
autem si ex absoluta fieret dependens
à Cardinalibus, vt constat. Vnde tota
hæc consuetudo semper pendet à po-
testate, & voluntate Pontificis, qui pos-
set iura Cardinalium immutare, vel ali-
ter constituere, si expedire censeret.
Vnde facilè respondetur ad alterā par-
tem (quidquid sit de dignitate Cardi-
nalium an, & quomodo sit, vel manet
à iure diuino) omnem potestatem eli-
gendi Pontificem, quæ in eis est, esse à
iure humano, & pendere à Pontifice, vt
suo loco latiùs ostendemus. Nec cap.
Per venerabilem aliquid in contrarium<marginalia>Cap. Per|venerabile&#x0303;</marginalia>
probat; solum enim inde habetur, Pon-
tifices in lege gratiæ instituisse consi-
lium Cardinalium ad imitationem le-
gis veteris; vnde non sequitur hoc per-
tinere ad ius diuinum. Minus autem
probat cap. Anastasius, tum quia apo-<marginalia>Cap. Ana|stasius apo|chrypum.</marginalia>
cryphum est, & nullius auctoritatis, vt
in Decreto Gregoriano notatur; tum
etiam quia ibi non agitur de vsu pote-
statis legislatiuæ, sed de communica-
tione cum hæreticis, generando scan-
dalum, & suspicionem de se prauam, de
qua longè alia fuisset ratio, si vera fuis-
set historia, & nō fabulosa, vt re vera est.</P>
<P>  Dico quartò. Christus Dominus per<marginalia>16.|Solis Apo-|stolis imme|diatè à Chri|sto eße da-|tam prædi-|ctam pote-|statem.</marginalia>
se ipsum immediatè nulli alteri contu-
lit vnquam hanc potestatem. Hæc asser-
tio probatur auctoritate negatiua, quæ
in materia supernaturali, & fidei est suf-
ficiens. In Euangelio ergo non legimus
alicui alteri illā cōtulisse extra Aposto-
los. Nam licèt elegerit etiā septuaginta
discipulos; longe tamen diuerso modo,
quā Apostolos, & nullibi tale&#x0303; potestate&#x0303;
eis cōtulit, vt benè expendit Bellarmin.<marginalia>Bellarm.</marginalia>
lib. 1. de Clericis cap. 14. Neq&#x0301;ue etiam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0383.jpg/>
@@1@<SE383>376 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>ex traditione Ecclesiæ haberi potest,
Christum vel ante, vel post Ascensione&#x0303;
suam alijs dedisse immediatè hanc po-
testatem. Suppono enim inter Aposto-
los comprehendi præcipuè Paulum, &
probabile est, etiam Barnabam nume-<marginalia>Ca. In no-|uo.|Cap. Quo-|tidie.</marginalia>
randum esse, vt sentit Glossa in cap. In
nouo, dist. 21. ex cap. Quotidie. 75. dist. quod
est Leonis Papæ, epistol. 79. cap. 1. Duæ
tamen híc oriebantur difficultates, vna
de Episcopis; alia de Concilio genera-
li quę in duobus capitibus sequentibus
melius tractabuntur.</P>
<Z>CAPVT IIII.
Possitne vnusquisque Episcopus in sua di&#x0153;cesi
leges ferre, & quo iure.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Vobus modis solet potestas iu-<marginalia>1.</marginalia>
risdictionis, qualis est potestas
ferendi leges participari, scili-
cet, iure ordinario, & per delegatione&#x0303;.
Prior est, vt ita dicam, per se, & omnino
cadere potest sub scientiam, ac propte-
reà de illo pręcipuè dicemus: nam alius
modus est magis per accidens, pende&#x0303;s
ex voluntate hominis, & ideo de illo in
fine capitis quinti pauca subijciemus.
Est autem pro generali regula suppo-
nendum, potestatem hanc respectu to-
tius Ecclesiæ in nullo esse præter Papā,
quia non iure ordinario, vt patet ex ca-
pite præcedenti, quia non possunt esse
in Ecclesia duo capita, nec etiam per
delegationem, quia tam vniuersalis de-
legatio nunquā fit, nec fortè conuenie&#x0303;-
ter fieri potest, vt infrà dicam.</P>
<P>  Dicendum igitur censeo, Episcopos<marginalia>2|Episcopos|hibere po-|testatem le|gislatiuam|in suis di&#x0153;-|cesibus iu-|re ordina-|rio huma-|no fundato|aliquo mo-|do in diui-|no.|Panorm.|Decius.|Hostiens.</marginalia>
habere potestatem legislatiuam in suis
di&#x0153;cesibus iure ordinario, humano f&#x0169;-
dato aliquo modo in diuino. Tres par-
tes habet hæc assertio. Prima est abso-
luta, quod Episcopi hanc habeant pote-
statem. Et hęc sine controuersia recep-
ta est, eamq&#x0301;; tradunt Canonistæ in Ru-
brica & in cap. Cum omnes, & cap. Cum ac-
cessissent, de Constit. vbi Panormit. Deci.
& Hostien. Item S&#x0169;mistæ verb. Lex. Po-
testq&#x0301;; fundari in cap. 1. de Consecrat. d.
3. vbi Episcopi supponuntur, habere po
testatem præcipiendi festorum, & ieiu-
niorum obseruationem? Item in cap. 2.
de Locato, vbi supponitur, Episcopos
posse statuta facere, vt ibi notat Glossa.<-P>@@

<-P>Idem expresse habetur in cap. 2. de Ma-
iorit. & obedient. cap. 2. de Const. in 6.
Estq&#x0301;ue hæc potestas valde consentanea
muneri Episcoporum, quibus dixit Pau
lus Actor. 20. Posuit vos Spiritus Sanctus E-
piscopos regere Ecclesiam Dei. Item de illis
maximè intelligit, quod Hebræor. 13.
dicit, Obedite præpositis vestris; item potest
adduci id Matt. 18. Quæcunque ligaueritis,
&c. Nam sub verbo ligandi etiam legis-
latio includitur, vt suprà dixi; loquitur
autem ibi Christus ad omnes Aposto-
los, quibus Episcopi succedunt, cap.
In nouo, distinct. 21. Tridentin. sess. 23.
capite 4. Ex quibus concluditur ratio,
quia Episcopi sunt pastores ordinarij,
& principes Ecclesiæ post Summum
Pontificem, & ideò ex vi sui muneris
egent potestate ferendi statuta suis sub
ditis conuenientia; illa verò potestas
competit iure ordinario, quæ conuenit
ex vi proprij muneris; ergo.</P>
<P>  Secunda verò pars, quæ affirmat, hāc<marginalia>3.|Sententia|dicentium|Episcopos|habere po-|testatem le|gislatiuam|iure diui-|no, & im-|mediatè à|Christo.|Victoria.|Castro.</marginalia>
potestatem conuenire Episcopis iure
humano, magis controuersa est. Aliqui
enim contendunt, habere illam de iure
diuino, & immediatè à Christo, quanuis
cum subordinatione, & dependentia à
Summo Pontifice. Tribuitur Victor. Re-
lect. 2. de Potestat. Ecclesiæ q. 2. in fine,
sed re vera, si attentè legatur, nunquam
id expressè dicit, licet fauere videatur,
vt infrà dicam. Apertius, & nimia exag-
geratione id tradit Castro de Iust. hæ-
ret. pun. cap. 24. dicens, oppositum esse
contra omnium sacrorum Doctorum
sententiam, nullum verò designat. Ei ve<marginalia>Vasquez.</marginalia>
rò adhæsit Gabriel Vasq. 1. 2. disp. 152.
cap. 3. Potestq&#x0301;ue hæc sententia suaderi
ex principijs positis. Primò, quia Apo-
stoli habuerunt hanc potestatem imme
diatè à Christo, sed Episcopi sunt Apo-
stolorum successores; ergo succedunt
in hac potestate ex vi donationis Chri-
sti, ac subinde ab illo immediatè eā ha-
bent, non à Pontifice. Maior posita est
in capite præcedenti; Minor aute&#x0303; pro-
ximè probata est ex iure, & ex Concilio
Trident. Consequentia item in simili
probata est cap. 3. Confirmant hoc ex<marginalia>Matt. 18.</marginalia>
verbis Christi Matt. 18. Quæcunq&#x0301;ue liga-
ueritis super terram, &c. quæ non tantum
ad personas Apostolorum, sed etiam ad
Episcopos eorum successores dicta fue<marginalia>Luc. 10.</marginalia>
re. Item inducunt verba Christi Luc. 10.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0384.jpg/>
@@1@<SE384>Cap. 4. Possime vnusquis&#xE8BF;&#x0301; Episc. in sua di&#x0153;cesi leges ferre. 377
<duolan 2><-P>Qui vos audit, me audit, & qui vos spernit, &c.
Nam illa ad Apostolos, & eorum succes
sores pertinent, vt tradunt Cyprian. lib.<marginalia>Cyprian.|D. Basilius</marginalia>
4. epist. 9. & Basil. in Constit. Monast. c.
23. & eodem modo possunt induci ver-
ba Pauli Roman. 13. Omnis anima potestati-
bus sublimioribus subdita sit. Nam etiam ibi
intelliguntur potestates Ecclesiasticæ,
vt omnes fatentur, quia sunt verę pote-
states: inter has autem maximè intelli-
guntur Episcopi sub Pontifice. Deniq&#x0301;;
simile est illud ad Hebræos 13. Obedite
præpositis vestris, &c.</P>
<P>  Secundò, quia munus Episcopale est
de iure diuino, vt suppono; ergo quid-<marginalia>3.</marginalia>
quid est intrinsecè annexum tali mune-
ri est de iure diuino; sed iurisdictio ad
ferendas leges est necessario coniuncta
c&#x0169; Episcopali munere, quia non potest
conuenienter pastorale munus exerce-
ri sine tali potestate; ergo. Ita enim su-
pra colligebamus, Christum dedisse A-
postolis iurisdictione&#x0303; immediatè, quia
dedit illis Apostolat&#x0169;, cui est intrinse-
cè necessaria iurisdictio; ergo simili &#xA753;-
portione procedit in Episcopis, saltem
quoad iurisdictionem eis proportiona-
tā. Dices, Episcopat&#x0169; esse de iure diuino
quoad consecrationem, & potestate&#x0303; or-
dinis; non verò quoad Episcopatum ip-
sum, vt includit curam, & gubernatione&#x0303;.
Sed contra hoc obstat primò: nam Pau-
lus dixit, In quo vos posuit Spiritus Sanctus
regere Ecclesiam Dei, &c. Nam regendi ver
b&#x0169; apertè dicit pastorale munus. Sec&#x0169;-
dò quia Episcopalis cōsecratio confert
per se ipsam Episcopalem dignitatem;
ergo confert iurisdictionem saltem in
habitu, seu in actu primo, licèt non con-
ferat vsum, donec applicetur illi ma-
teria. Sicut in ordinatione sacerdotis
datur potestas absoluendi, quæ est iu-
risdictio in habitu.</P>
<P>  Tertiò possumus argumentari ex vsu
antiquissimo Ecclesiæ, quia in princi-<marginalia>4.</marginalia>
pio Apostoli creabant Episcopos, incō-
sulto Petro, & posteà fiebāt per electio-
ne&#x0303; cleri, aut populor&#x0169;, & statim cense-
bantur esse Episcopi sine speciali re-
cursu ad Pontificem, vel alium homine&#x0303;;
ergo signum est, potestatem illam dari
immediatè à Deo, facta designatione
personæ per electionem, vel per alium
legitimum modum, sicut de Summo Pō-
tifice diximus. Et confirmatur, quia E-<-P>@@

<-P>piscopus, cum leges fert, non potest di-
cere, se ferre illas potestate sibi à Papa
concessa; sicut non potest hoc dicere
quando excommunicat, vel à censura
absoluit: nam hoc pertinet ad delega-
tum; non ad ordinarium iudicem, sed
potest, & debet dicere Episcopus, ego
potestate à Christo accepta, vel quid
simile; ergo signum est habere illam im-
mediatè à Christo.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est, hanc po-<marginalia>5.|Opposit{a}|sente&#x0303;tiave-|ra colligi-|tur ex com|muni Theo|logorum.</marginalia>
testatem legislatiuam non dari imme-
diatè á Christo, sed per summum Pon-
tificem; neque esse de iure diuino, sed
de humano. Similem assertionem posui
in tomo 4. de iurisdictione in foro p&#x0153;-
nitentiæ, & in tomo 5. de Potestate ab-
soluendi à censuris; consequenter ergo
in præsenti idem assero de Potestate
legislatiua. Quam sententiam ex vete-
ribus Theologis colligimus, quatenus
asserunt, potestatem clauium, aut iuris-
dictionis, quatenus ad gubernationem
Ecclesiæ spectat, ad omnes alios per
Petrum, & successores eius deriuari:
nam clarum est, hanc potestatem legis-
latiuam sub illa iurisdictione contine-
ri; imò maior est ratio de illa, vt ex dis-
cursu patebit. Illud autem principium
sumitur ex D. Thoma 4. contra Gentes,
cap. 76. ration. 4. vbi dicit, ideò Christ&#x0169;
specialiter Petro promisisse, Tibi dabo
claues, vt ostenderetur potestas clauium per e&#x0169;
ad alios deriuanda ad conseruandam Ecclesiæ
vnitatem. Idem sentit 2. dist. 44. in fine
circa expositionem literæ. Et loquens
de potestate concedendi indulgentias
in 4. dist. 20. q. vnica art. 4. quæstiunc. 3.
dicens, Papa habet plenitudinem potestatis
Pontificalis quasi Rex in regno: Episcopi verò
aßumuntur in partem solicitudinis quasi iudices
singulis ciuitatibus præpositi. Vnde conclu-
dit habere potestatem secundum ordi-
nationem Papæ, & non amplius. Idem
sentit distinctione 24. art. 5. q. 3. ad 4. &
Durand. quæst. 2. numer. 13. Soto dist.<marginalia>D. Thom.|Durand.|Sotus.|Caiet.|Anton.|Heruæus.|Vargas.|Bellarm.|Salmeron.</marginalia>
20. quæst. 1. artic. 4. Caietan. tomo 1.
Opuscul. tract. 1. cap. 19. expressè Anto-
nin. 3. part. tit. 22. cap. 4. §. 1. verb. Septi-
m{a}, cum Heruæo tract. de Potestate
Papæ,  latissimè Francisc. Vargas tract.
de Auctoritate Pontificis q. principali.
Bellarmin. lib. 4. de Romano Pontifice,
cap. 24. Salmeron tomo quarto part. 3.
tract. 4.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0385.jpg/>
@@1@<SE385>378 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><P>  Vt autem hanc sententiam sine voc&#x0169;<marginalia>6.</marginalia>
ambiguitate probemus, aduertendum
est, contrariam sententiam duobus mo-
dis solere explicari. Prior supponit in
primis id, quod certum esse credimus,
scilicet, consecrationem Episcopalem,
& potestatem ordinis, quæ ex vi illius
confertur, esse ex Christi institutione, &
ita ex vi iuris diuini conferri, & rectè
dici posse immediatè à Christo dari.
Hoc in materia de ordine ex professo
probandum est. Nunc breuiter declarā-
tur singulæ partes: nam sicut Christus
instituit, vt essent in Ecclesia sacerdo-
tes; ita etiam instituit, vt essent Episco-
pi, qui in gradu ordinationis suæ essent
superiores, & potentiores; vnde multa
possunt efficere per potestatem ordinis
quæ non possunt sacerdotes vel omni-
nò, vel ex vi tantum suæ ordinationis,
vt conferre ordines præsertim sacros,
& maximè sacerdotium, confirmare, &
alia. Hæc ergo potestas non potest esse,
nisi ex Christi institutione, quia per illā
datur character, & potestas consecran-
di, & absoluendi, & gratia sanctificans,
quæ non possunt esse ex institutione hu-
mana. Ergo consecratio Episcopalis,
per quam talis potestas datur, de insti-
tutione Christi est. Item, quod personæ
sic consecratę detur specialis potestas,
de iure diuino est, nec potest talis pote-
stas impediri, aut limitari per homines,
si consecratio valida est. Ac subinde re-
ctè dicitur à Christo immediatè dari,
quia licèt intercedat actio ministri cō-
secrantis alium in Episcopum, ille sol&#x0169;
se gerit, vtminister applicās, seu efficie&#x0303;s
sacrament&#x0169;, seu cōsecratione&#x0303;: Christus
verò ipse est & proximum, & principa-
le operans propria virtute; ex vi ergo
suæ institutionis tantum confert illam
potestatem quasi de suo, vel (vt ita di-
cam) de suo communicat participatio-
nem immediatam suæ potestatis.</P>
<P>  Hoc supposito dicit Castro, hāc po-<marginalia>7.|Explicatur|opinio Ca-|stri, & Na|uarri.</marginalia>
testatem sic datā Episcopo ex vi suę cō-
secrationis, non solum esse potestatem
ordinis, sed etiā iurisdictionis. Quia ex
vi illius potest Episcopus consecratus
ius dicere, si ei applicetur materia. Ad
eum mod&#x0169;, quo Nauar. & aliqui alij di-
xerunt, omnes sacerdotes ex vi ordina-
tionis suæ recipere iurisdictione&#x0303; in ha-
bitu (vt ipsi loqu&#x0169;tur) licèt ea vti validè<-P>@@

<-P>nō possint, nisi eis applicetur materia.
Ita etiā explicat hanc sente&#x0303;tiam Vasq.
suprà, vtens eadem similitudine, & pro-
portione, & declarans, illā applicatione&#x0303;
materię nō esse per solā approximatio-
ne&#x0303; præ existe&#x0303;tis materię; sed esse per mo
ralem effectione&#x0303; ipsius materiæ, quę si-
mul fit, & approximatur. Quia materia
illa sunt subditi, vt tales sunt; in pręsen-
ti ergo tunc applicatur materia, quādo
efficiuntur subditi, nec aliter applican-
tur, quam facie&#x0303;do in eis subiectionem.
Hanc verò sententiā sic declaratam, nō
aliter probat hic auctor, nisi quia existi
mat hāc potestate&#x0303; actiuæ iurisdictionis
fuisse promissam Apostolis Matt. 18. illis
verbis; Quæcun&#xE8BF;&#x0301; alligaueritis, &c. Item vl-
tima confirmatione suprà posita, quod
Episcopus non potest dicere, Ego excom-
munico per potestatem à Papa acceptam.</P>
<P>  Mihi autem in tom. 4. disp. 16. sect. 3.<marginalia>8.|Refutatur|Nauarrus</marginalia>
Opinio illa Nauarri (vnde in præsenti
sumitur proportio) valde displicuit. Pri
m&#x0169;, quia in re sol&#x0169; mutat loquendi mo-
dum contra receptas locutiones Con-
cilior&#x0169;, & scholasticorum, vt ibi ponde-
raui, & constabit clarè intuenti loca D.
Thomę, & schola sticorum, quę proximè
citaui. Qui appellant potestatem ordi-
nis eam, quæ datur ex vi sacramenti, &
præter illam requirunt potestatem iu-
risdictionis, quę datur extra sacramen-
tum per hominis concessionem nudā:
Illa autem iurisdictio in habitu, quam
Nauar. sic nominat, nō est nisi potestas
ordinis in corpus Christi mysticum, nec
plus potest operari sine alia, quàm po-
testas illa, quam scholastici ordinis vo-
cāt. Deinde quia si necesse est, vt posteà
fiant homines subiecti tali personæ, vt
per illam potestatem possit in illos ope
rari, vt in præsenti Vasquez fatetur; er-<marginalia>Cum supe-|rior & sub|dit&#xA770; sint cor|relatiu{a},|ideò vnum|sine alio nō|potest fieri.</marginalia>
go necesse est, vt sacerdos, vel Episcop&#xA770;
consecratus de nouo fiat superior re-
spectu talium subditor&#x0169;, quia superior,
& subditus correlatiua sunt, & ideò nō
potest vn&#x0169; fieri prius, quàm aliud, neq&#x0301;;
vn&#x0169; sine alio. Ergo c&#x0169; applicatur mate-
ria, & fi&#x0169;t subditi, superior accipit nouā
potestate&#x0303;, & ius, & quasi dominium in
illos, quia per talem potestate&#x0303; formali-
ter constituitur superior; ergo illa est
etiā potestas iurisdictionis; ergo vltra
potestatem datam per ordinatione&#x0303;, re-
quiritur potestas iurisdictionis data &#xA751;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0386.jpg/>
@@1@<SE386>C. 4. Possit ne vnusquis&#xE8BF; Episcop. in sua diæcesi leg. ferre. 379
<duolan 2><-P>homines; ergo in idem reuoluitur, & im
merito prior vocatur potestas iurisdi-
ctionis etiam in habitu, quia est potestas
omninò absoluta à subditis, quod repu-
gnat iurisdictioni. Dicent fortassè, dice
re habitudinem ad eos, qui possunt fieri
subditi, At certe hoc modo quilibet ho-
mo habebit iurisdictionem actiuam re-
galem, quia habet rationem, & volun-
tatem, quæ habet potestatem imperan-
di eis, qui fieri possunt subditi, quod ri
diculum est; sic enim simplex sacerdos
ex vi ordinationis nihil plus habet supe
rioritatis, vel iurisdictionis, quā veluti
capacitatem proximam ad superiorita
tem, & iurisdictionem in foro p&#x0153;niten.
tiæ exercendam, si detur: tunc autem
sicut superior nō est, ita nec iurisdictio-
nem habere dici potest.</P>
<P>  Veruntamen licet ille modus loque&#x0303;-<marginalia>9</marginalia>
di in illa materia habere posset aliquā
verisimilitudine&#x0303;, in præsenti nullam ha-
bere potest: idcirco enim illam partem
hic repetij, & declaraui, vt ex compara-
tione magis innotescat falsitas illius se&#x0303;
tentię. Probatur ergo assumptum: nam
actus proprius iurisdictionis in foro pę
nitentiæ essentialiter pendet à potesta-
te ordinis, scilicet, absolutio á peccatis,
& consequenter omnis actus ligandi, &
soluendi in illo foro, eandem dependen
tiam habet. Nam licèt contingat, alique&#x0303;
habere iurisdictionem per parochiale
beneficium, si non sit sacerdos non po-
test per se absoluere; vnde fit, vt actus
ille simul essentialiter sit cōsecrationis
(vt sic dicam) & ordinis, & ideò pote-
stas ordinis sacerdotalis est potestas
perse requisita ad absoluend&#x0169;, & princi
pium per se absolutionis. Vnde quia ab-
solutio est actus dicendi ius, potest ali-
quo modo illa potestas dici iurisdicti-<marginalia>Episcopus|electus &|confirmat&#xA770;|non conse-|eratus po-|test efficere|ea quæ s&#x0169;t|iurisdictio|nis, etiā in-|dulgentias|concedere.|D. Thom.|Panorm.</marginalia>
ua, vt sic dicam. At verò in Episcopo
nullus est actus iurisdictionis, qui per se
pendeat à consecratione, & ideò Epis-
copus electus, & confirmatus potest ef-
ficere ea, quæ iurisdictionis sunt, iuxta
cap. 1. & 2. de Translat. Episcop. & cap.
Transmissum de elect. vbi id notat Glossa
vlt. ab omnibus recepta, ibidem. Vnde
etiā indulgentias concedere potest nō-
dum consecratus; imò nec ordinatus
sacerdos, vt docuit D. Thom. in 4. distin.
20 q. vnic. ar. 4. quęsti&#x0169;c. 2. & Panormit.
in cap. Accedentibus, de excessi. Prælat. n.<-P>@@

<-P>4. c&#x0169; alijs; cum tamen indulgentiarum
concessio videatur actus maximè spiri-
tualis inter omnes, qui sunt iurisdictio-
nis. E contrario verò Episcopus conse-
cratus, licèt nullos subditos habeat, po-
test valide efficere omnes actus propri-
os ordinis Episcopalis. Quanuis enim
vt rectè fiant, necessaria sit licentia supe
rioris: tamen si absque tali licentia con
firmet, vel ordinet; valida est ordina-
tio, & confirmatio, vt est certum apud
omnes. Ergo character, seu consecra-
tio Episcopalis non est prìncipium per
se alicuius actus iurisdictionis; nullo er
go modo dici potest, quod sit iurisdictio
actiua, neque actu, neque habitu, quādo-
quidem sine illo principio fiunt omnes
actus iurisdictionis Episcopalis, & quā-
do illud inest cum iurisdictione, solum
se habet quasi concomitanter respectu
actionum purę iurisdictionis, vel vt cō-
ditio quædā dignificans personā, & cō-
stituens habilem ad alias actiones ma-
gis sacras.</P><marginalia>10.|Tota iuris-|dictio E-|piscopalis|potest com|mitti nō E-|piscopo vt|illa vti pos|sit.</marginalia>
<P>  Et confirmatur primò, quia propter
hanc causam tota iurisdictio Episcopa-
lis committi potest non Episcopo, non
solum quoad potestatem, sed etiam vt
illa per se ipsum vti possit; nec sol&#x0169; po-
test delegari, sed etiam vt ordinaria da-
ri, vt est certum de multis Abbatibus, &
de Prælatis religionum, de quibus Pau-
lò infra dicemus; ergo signum est, con-
secratione&#x0303; Episcopi non dare vllo mo-
do potestate&#x0303; iurisdictionis, quia & esse
potest sine vlla iurisdictione, id est, sine
Episcopatu, vt dicitur in cap, Inter corpo-
ralia, de Translat. Episcop. Et è contra-
rio iurisdictio Episcopalis potest esse, &
exerceri sine consecratione. Vnde etiā
colligitur, hanc iurisdictionem non cō-
sistere in applicatione materiæ, quæ sit
distincta à potestate vera, & morali, quę
datur Episcopo per concessionem om.<marginalia>11.|Potestasspi|ritualis iu-|risdictionis|còfertur pa|pæ per ele-|ctione&#x0303;, &|nudā cōces|sione&#x0303; Dei si|ne cōsecra-|tione.</marginalia>
ninò distinctā á consecratione: per hāc
enim potestatem ille fit superior, & alij
fiunt subditi, neque alia materia ibi co-
gitari, aut desiderari potest.</P>
<P>  Tandem confirmatur, & declaratur
ex potestate pontificia, quæ est veluti
primum exemplar omnis potestatis spi
ritualis iurisdictionis, nemo enim nega
bit, illam esse veram potestatem spiri-
tualem actiuæ iurisdictionis; imò & su-
premam in illo ordine, quæ in puris ho-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0387.jpg/>
@@1@<SE387>380 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>minibus esse potest: illa autem non da-
tur Pontifici per vllam consecratione&#x0303;,
sed per electionem; & nudam concessio
nem Dei. Quando enim dixit Petro Pas-
ce oues meas, nullam nouam consecra-
tionem, vel characterem illi impressit,
sed purampotestatem iurisdictionis illi
præbuit. Sic etiam Papa, cum ritè eligi
tur, statim est verus Papa quoad talem
potestatem, & nullam consecrationem
inde accipit; imò si non sit Episcopus,
vel sacerdos; posteà consecrādus est, vel
etiam ordinandus, & interim nihilomi-
nus potest omnes actus solius iurisdi-
ctionis externæ exercere. Ergo eodem
modo conceditur alijs Episcopis pro-
pria potestas iurisdictionis per electio-
nem, vel puram concessionem, non per
consecrationem; est enim eadem ratio.
Tum quia Episcopalis potestas non est,
nisi participatio quædam Papalis pote-
statis. Tum etiam quia sicut in constitu
tione Papę non est aliud applicare illi
materiam, quā facere illi subditam vni-
uersam Ecclesiam; nec facere sub ditā
est aliud, quàm dare illi veram, & nouā
potestatem supra illam; ita quando E-
piscopo consecrato tantum, datur Epis
copatus, non aliter applicatur illi ma-
teria, nisi quia aliqui denuo illi fi&#x0169;t sub-
iecti, nec fiunt subiecti, nisi dando illi
nouam potestatem superioris distinctā
omninò à potestate ordinis, seu à con-
secratione. T&#x0169; denique quia sicut actus
Pontificię iurisdictionis, vt sic, non sunt
actus ordinis, vel consecrationis, nec
ab illa manant; ita nèc actus Episcopa-
lis iurisdictionis. Et simile argume&#x0303;tum
sumi potest ex iurisdictione Apostolo-
rum, vt consideranti facile patebit.</P>
<P>  Quapropter modus ille declarandi,<marginalia>12.|Responde-|tur argu-|mentis op-|positæ sen-|tentiæ.</marginalia>
& defendendi illam sententiam verisi-
milis non est. Nec rectè pro illo adduci-
tur promissio Christi Matth. 18. Quæc&#x0169;-
que alligaueritis, &c. Nam ex viverborum
ibi non fuit promissa potestas ordinis
Episcopalis, sed fuit promissa potestas
iudiciaria, & iurisdictionis coactiuę spi
ritualis, quæ de se dari posset, & inter-
dum datur sine consecratione personæ.
Quanuis aliàs Christus voluerit, vt per
se primò, ac principaliter sit in Episco-
pis. Ratio vero illius sententiæ non vr-
get, quia solum nititur in quodam mo-
do loquendi, & gratis, ac sine probatio-<-P>@@

<-P>ne sumit, non potuisse vsu introduci, vt
Episcopi etiam in actibus suæ iurisdi-
ctionis ordinariæ dicerent. Auctoritate
mihi à Vicario Christi concess{a}, vel quid-
piam simile, sicut ordinarij iudices, &
gubernatores Reg&#x0169; dicere solent, Præ-
cipit Maiestas Regia, vel aliud æquiualens:
his enim iudicibus æquiparat Episco-
pos D. Thom. 4. dist. 20, q. vnic. ar. 2. quę-
stiunc. 3. Quod ergo hoc non sit in vsu
non est, quia non possit esse, nec quia iu-
risdictio Episcoporum detur immedia-
tè à Deo, seu per consecrationem, quod
patet, quia de inferioribus Prælatis ha-
bentibus iurisdictionem Episcopalem
sine consecratione, nemo dubitat, quin
habeant illam iure humano, & à Papa,
& tamen illi etiam non vtuntur illo mo
do loquendi, non est ergo quia non pos-
sint, nec quia habeant iurisdictionem
immediatè à Deo. Igitur in vtrisque est,
vel propter modestiam, & moderatione&#x0303;
Pontificum, qui licet dent potestatem,
intelligunt illā esse principaliter à Chri
sto, & in illum esse omnia refere&#x0303;da, quia
ille est principale operans, ipsi vero s&#x0169;t
Vicarij eius. Vel certe id fit, vt distin-
ctio seruetur inter potestate&#x0303; delegatā,
& ordinariam, ne confundantut, vel am-
biguitates oriantur. Vel certè, quia or-
dinaria potestas ita datur, vt posteà Prę
latus suo iure vtatur ad modum causæ
primę præcipientis, ideò necesse nō est,
vt exprimat in suo actu, quod habeat po
testatem ad illam: nam hoc ipso iure
constat, & cōsequenter, nec oportet ex-
primere à quo receperit virtutem, quia
hoc impertinens est ad effectum. Pote-
stas autem delegata semper est veluti
quid facti, & qui illa vtitur se habet ad
modum instrumenti actu moti, & pen-
dentis ab influxu causæ principalis, &
ideò vt de iurisdictione constet, conue-
niens est exprimere operantem, se illā
habere, & consequenter vnde illam ha-
beat. Quæ differentia est moralis tan-
tum congruentia, ita vt necessarium nō
sit semper seruari. Nam qui vtitur po-
testate delegata, non semper id expri-
mit, & Pręlatus ordinarius potest, si ve-
lit, id explicare, & interdum fortè prop-
ter alior&#x0169; ignorantiam poterit esse ex-
pediens.</P>
<P>  Venio ad modum alium explicandi,<marginalia>13.</marginalia>
& defendendi priorem sententiam, ni-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0388.jpg/>
@@1@<SE388>C. 4. Possit ne vnusquisque Epicop. in sua diæces. leges ferre. 381
<duolan 2><-P>mirum Christum Dominum instituisse,<marginalia>Ponitur se|cundus mo|dus expli-|candi præ-|dictam sen|tentiam.</marginalia>
vt essent in Ecclesia Episcopatus sub
Pontifice, quia non poterat tota Eccle-
sia immediatè gubernari per vnum E-
piscopum vniuersalem, qualis est Sum-
mus Pontifex; voluitque idem Christus
Dominus, vt illi intermedij gubernato
res essent non tantum delegati, & quasi
Vicarij Papæ, sed vt essent veri Pastores
ordinarij, & Principes spirituales sub
Pontifice Summo. Hoc enim ostendit
Ecclesiastica traditio, & sumitur exver
bis Pauli citatis, In quo Spiritus Sāctus vos
posuit Episcopos regere Ecclesiam Dei. Hinc
ergo vlterius fit, vt Episcopatus ipse ex
vi institutionis Christi iurisdictione&#x0303; or-
dinariam, & principalem includat; imò
quòd tota illa dignitas vt distinguitur á
consecratione, in potestate iurisdictio-
nis consistat, quia est dignitas pręlatio-
nis, & regiminis, quæ sine iurisdictione
intelligì non potest. Et consequenter,
nec sine potestate præcipie&#x0303;di, hæc enim
(vt supra dicebam) adeò est intrinseca
superiori, vt repugnet aliquem fieri su-
periorem, seu Prælatum, & non recipe-
re potestatem pręcipiendi. Hinc ergo
concludunt dicti authores, hāc potesta-
tem dari immediatè à Christo, & ex vi
iuris diuini, quia datur ex vi muneris à
Christo instituti. Et licet Pontifex, vel
per se applicet tale munus huic, vel illi
personæ, vel possit instituere mod&#x0169; ap-
plicandi illud; nihilominus tali muneri
ex vi iuris diuini adhæret talis iurisdi-
ctio, & ipsum munus ex vi diuinæ insti-
tutionis datur, & consequenter Ponti-
fex solum se habet, vt designans perso-
nam; Deus verò est, qui per se, & imme-
diatè tribuit munus, & consequenter
potestatem.</P>
<P>  Verunt amen contra hunc mod&#x0169; ex-<marginalia>14.|Reijcitur|prædictus|modus,</marginalia>
plicandi hanc potestatem facile potest
recepta veritas demonstrari. Nam in
primis licet demus Episcopatum esse
de iure diuino, non solum quoad digni-
tatem ordinis, sed etiam quoad munus
pastorale, non inde sequitur, institutio-
nem, vel collectione&#x0303; talis muneris, vel
iurisdictionis esse immediatè à Christo.
quia fieri rectè potuit, vt Christus do-
cuerit, & præceperit Apostolis, & præ-
cipue Petro, modum rege&#x0303;di monarchiā
Ecclesiasticam medijs Episcopis tan-
quam pastoribus ordinarijs, & Princi-<-P>@@

<-P>pibus sub Petro, & nihilominus quòd cō
miserit Petro, & institutionem muneris
cum tali iurisdictione, & collationem
eius, non tantum designando personā,
sed etiam potestatem ipsam impertien-
do. Hæc enim duo valde distincta sunt,
& separabilia, præcipere aliquid fieri,
vel facere illud. Vt, fieri etiam potuit, vt
Christus Apostolis præceperit, vt ordi-
narent modum, & ritum celebrandi Sa-
crificium Missæ quoad accidentales cę-
remenias, & nihilominus eis commise-
rit illas ordinare, & instituere. Idemq;
dici potest de Oratione publica Eccle-
siæ, & similibus. Sic ergo potuit Christ&#xA770;
pręcipere, vt esset in Ecclesia pastora-
le munus Episcoporum, & nihilominus
institutionem illius muneris cōmittere
Petro. Hoc autem posito, (in quo nulla
repugnantia, nec moralis incōmoditas
ostendi potest) planè sequitur, iurisdi-
ctionem Episcoporum esse de iure hu-
mano, & per homines dari. Quia res est
talis ex immediata institutione, non ex
præcepto, quod ad illam mouit. Nam
præceptum remotè se habet, & est gene
rale, & non determinat particulares cir
cunstantias rei, sine quibus res ipsa non
fit: Institutio verò proximè se habet, &
constituit rem in particulari c&#x0169; deter-
minatis circunstantijs. Sicut in exem-
plis adductis cæremoniæ Missæ sunt de
iure humano; esto præceptum generale
ordinandi illas suerit diuin&#x0169;, vt re vera
est, siue fuerit diuinum naturale, siue po
sitiuum; & sic in similibus. Ide&#x0303; ergo erit
in præse&#x0303;ti ex dicta hypothesi, quòd Epis
copatus inferiores pontificali dignita-
te nō habent à iure diuino nisi genera-
le præceptum instituendi, & conferendi
talem dignitatem, vt si Rex mitte&#x0303;s Pro-
regem in Indiam, illi præcipiat consti-
tuere in prouincijs ordinarios guberna
tores, illi vero committat, & mod&#x0169; po-
testatis illis conferendæ, & muner&#x0169; lar-
gitione&#x0303;, non dicentur posteà guberna-
tores illi habuisse munus à Rege imme-
diatè, sed à prorege, licèt ex regis prę-
cepto, quia proxima mensura potesta-
tis est voluntas, ac iudicium proregis,
& ipse est etiam proxima causa, quæ ex
vi suę potestatis alia officia prouidet;
ita ergo erit in præsenti, posita prędi-
cta institutione.</P><marginalia>15.</marginalia>
<P>  Quod ergo talis fuerit Episcopatu&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0389.jpg/>
@@1@<SE389>382 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>tutio probatur primo ex modo loquen
di Canonum; ait enim Gregor. in cap.<marginalia>Gregor- in|cap. De-|creto.|Leo in cap.|ita Dñs.</marginalia>
Decreto. 2. q. 6. Romana Ecclesia vices suas ita
alijs impertiuit Ecclesijs, vt in partem sint voca
tæ solicitudinis, non in plenitudinem potestatis.
Vbi pondero verba illa, Vices suas imper-
tiuit: nam plané significant, aliarum Ec-
clesiarum pastores à Romano habere
potestatem, & ideò suo modo vices illi&#xA770;
gerere, sicut olim Prætores vices Impe
ratoris gerebant. Non intendit autem
per hoc docere Gregor. Episcopos esse
tantum Vicarios Papæ, & nonproprios
pastores, & Principes, sed solum voluit
explicare emanationem vnius principa
tus ab alio, à quo creantur Episcopi, vt
eius coadiutores. Ite&#x0303; Leo papa in cap.
Ita Dominus. 19. dist. loquens de potestate
Petri, inquit in ipso fuisse à Christo prin
cipaliter collocatam, Vt ab ipso quasi quo-
dam capite dona sua velut in omne corpus diff&#x0169;
deret. Quod testimonium ita eludit Ca-
stro, vt particulam illā, Ab ipso, interpre
tetur, dicere ordine&#x0303; temporis: nō causa
litatis. Nam Christus est (inquit) qui imme
diatè dedit Apostolis potestatem, sed prius Pe
tro Matth. 16. & posteà reliquis Aposto
lis Matth. 18. Sed in primis semper ibi
supponit falsum, scilicet, Christum de-<marginalia>Matth. 16.|& 18.</marginalia>
disse Petro, vel Apostolis potestatem
Matth. 16. & 18. quia tunc non dedit,
sed promisit, vt constat ex verbis, & cō
muni expositione. Vnde falsum etiam
est, Christum prius tempore dedisse Pe-
tro Apostolatum, vel potestatem, quàm
cæteris Apostolis: nam simul omnibus
dixit, Sicut misit me viuens Pater, & ego mit-<marginalia>Ioan. 20.</marginalia>
to vos, Ioan. 20. & cap. sequenti dixit Pe-
tro: Pasce oues meas, quod pertinuit ad sin
gularem dignitatem eius; posteà verò
iterum quoad munus Apostolatus dixit<marginalia>Matth. vlt.</marginalia>
omnibus, Euntes in mundum vniuersum præ
dicate Euangelium, &c. Matth, vlt. Potestas
ergo Apostolorum, & iurisdictio illor&#x0169;,
vt tales erant non fuit, ab ipso, Petro etiā
ordine temporis: non ergo in hoc sen-
su loquutus est Leo. Neq; per illam par-
ticulā, ab ipso, refert solam personam Pe
tri, sed etiam cum proportione ad suos
successores, vt constat ex contextu. Pri&#xA770;
enim dicit, Christum Dominum ita ordinasse
Apostolorum officium, vt in Beatissimo Petro
Apostolorum omnium summo principaliter col
locaret. Vbi non dixit prius tempore, sed
principaliter, quia nimirum, in illo tan-<-P>@@

<-P>quam in capite, & ordinario pastore, cui
succedendum esset; in alijs verò tanquā
in legatis vitalitijs. vt sic dicam, offici&#x0169;
illud collocauit. Et addit rationem, &
causam, vt ab ipso, id est, per ipsum, dona
sua diffunderet, non in Apostolos; iam enim
de illis non tractabat, sed in corpus omne,
nō vno te&#x0303;pore, sed perpetuo; ideò enim
voluit dignitatem illam Petri esse per-
petuam, vt per Petrum, & successores
eius omnis alia potestas ad alios diffun
deretur.</P><marginalia>16.|Prædictus|modus in-|stitutionis|est magis|consentane|us. perfectę|monarchiæ|& congrue&#x0303;|tior maiori|vnioni me&#x0303;|brorum c&#x0169;|suo capite.</marginalia>
<P>  Secundo potest adiungi ratio; & con-
gruentia, quia hic modus institutionis
est magis consentaneus perfectę monar
chiæ, qualem esse Christi Ecclesiam Ca
tholici intelligunt. Item est congruen-
tior ad maiorem vnionem membror&#x0169;
omnium etiam principalium cum suo
capite, & perfectiorem sub ordinatio-
nem, & consequenter maiorem Ecclesię
pacem; ergo merito credimus, ita fuisse
Ecclesiam à Christo institutam. Præser
tim quia de supremi capitis institutio-
ne cum plenitudine potestatis, & abso-
luta pastorali cura sine vlla limitatione
constat expresse ex Euangelio; de pote-
state autem immediate data alijs præla
tis, quibus perpetuo succederetur ex
vi eiusdem donationis, non constat ex
Euangelio, imò neque aliquod eius in-<marginalia>C. Quāto.|C. Saloni-|tanæ.|C. Pastora|lis.|C. Te&#x0303;poris|Vargas.</marginalia>
dicium reperitur. Et aliunde ex vsu col-
ligi potest, mutationes, & erectiones
Episcopatuum ad Romanum Pontifice&#x0303;
semper spectasse, vt sumitur ex cap. Quā
io, & cap. Salonitanæ 63. dist, & cap. Pastora-
lis. & cap. Temporis, 7. q. 1. & plura alia
refert Vargas suprà.</P>
<P>  Tertio declaratur eade&#x0303;veritas ex dif<marginalia>17.|Papalis di|gnitas ha-|bet certam|& imutabi|le&#x0303; qualita-|te&#x0303; exvisuæ|institutio-|nis in his|quæ ad sub|stantiā eius|pertinent.</marginalia>
fere&#x0303;tia inter pontificiā dignitate&#x0303;, & offi
ci&#x0169; Episcopi: nampontificia dignitas ha
bet certam, & immutabilem qualitate&#x0303;,
& potestatem ex vi suæ institutionis in
his, quæ ad substantiam eius pertinent,
& ideo rectè intelligitur esse potuisse,
ac debuisse ex immediata institutione
diuina. Nam ex parte subditorum, &
territorij habet determinationem per
modum vniuersalitatis, vt scilicet, exte&#x0303;
datur ad vniuersum mundum, & omnes
Christianos baptizatos, & aliquo mo-
do ad omnes homines, quantum necesse
est ad fidei propagationem, ac iustam
religionis Christianæ protectionem; &
similiter ex parte actionum soluendi, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0390.jpg/>
@@1@<SE390>Cap 4. Possitne vnusquis&#xE8BF;&#x0301; Episc. in sua di&#x0153;cesi leges ferre. 383
<duolan 2><-P>ligandi omnium modorum, & materia-
rum, in quibus versari possunt, habet
eandem determinationem per vniuer-
salitatem, & in omnibus his habet im-
mutabilitatem, quia nec augeri, nec mi
nui ab hominibus potest, & ideò illius
potestatis origo immediatè in De&#x0169; fer-
tur, quia non est in hominibus potestas
nec innata, nec extrinsecus data, à qua
tanta celsitudo potestatis manare po-
tuerit.</P>
<P>  At verò munus Episcopale non ha-<marginalia>18.</marginalia>
bet certam qualitatem, aut determina-
tionem ex vi iuris diuini, neque in terri
torio, neque in personis subde&#x0303;dis huic,
vel illi Episcopo, neque in actibus regi-
minis, neque in materia illorum. Vnde
videmus quoad territoria Episcopatus
esse inæquales, & eundem nunc augeri,
nunc minui, vel vnum in duos diuidi, vel
è conuerso ex duobus vnum fieri. Quo-
ad personas etiam ex eadem Di&#x0153;cesi
aliquæ eximuntur à subiectione Episco
pi, & immediatè subijciuntur Papæ, vel
alteri iuxta voluntate&#x0303; eius, & sępe con-
tingit Episcopum vnius Di&#x0153;cesis habe
re Ecclesias subiectas sibi in alterius
Di&#x0153;cesi, & aliquam exemptam in pro-
prio territorio. In ipsis etiam Episco-
patibus est ordo hierarchicus Episco-
por&#x0169;, Archiepis. & Patriarchar&#x0169;, seu Pri
matu&#x0169;, qui nullo modo potest in ius diui
n&#x0169; referri, vt per se constat. Ite&#x0303; in acti-
bus iurisdictionis spiritualis aliqui s&#x0169;t,
quos non possunt Episcopi ex vi sui of-
ficij, vt instituere irregularitates, vt in
propria materia dixi, vel pręscribere
impedimenta irritantia matrimonium,
vt ex propria materia suppono, vel re-
linquere suum Episcopatum, aut ad ali&#x0169;<marginalia>C. Intercor|pora.|C. Nisi c&#x0169;|pridem.|C. Maiores</marginalia>
transire, iuxta caput. Inter corporalia, de
Translat. Episcopor. & cap. Nisi cum pri-
dem, de Renunciat. & in vniuersum gra-
uiorum causarum definitio iuxta cap.
Maiores, de Baptismo. In alijs verò acti-
bus iurisdictionis, quos Episcopalis po-
testas exercere potest, limitationem, &
reseruationem sæpe recipit, vel certam
men suram, vt in absolutionibus, dispen-
sationibus indulgentijs, & alijs simili-
libus: ergo nō potuit conuenienter tale
munus habere diuinam institutione&#x0303; im-
mediatam, quæ debet esse certa, & prę-
scripta. Qualis enim, & quanta hæc fue-
rit, ex iure diuino definiri non potest;<-P>@@

<-P>ergo nec ipsum munus in potestate iu-
risdictionis consistens fuit immediatè
institutum, & datum à Christo, sed sol&#x0169;
præceptum, & cōmissum Vicario suo.</P>
<P>  Dicetur, ex vi iuris diuini habere E-<marginalia>19|Euasio c&#x0169;|obuiatione.</marginalia>
piscopum integram potestatem iurisdi-
ctionis spiritualis, nisi à papa in aliqui-
bus rebus limitetur, & solum in hac de-
pendentia esse inferiorem potestate pa-
pæ, atque hoc modo habere certā qua-
litatem, & pręscriptum modum ex vi iu
ris diuini, variabilem tamen per huma
num. Sed in primis hic modus institu-
tionis alien&#xA770;, est ab institutione diuina;
decet enim, vt ea, quę immediatè á Deo
præscripta sunt, immutabiliora perma-
neant, & ita videmus seruari in institu-
tionibus sacrificij, & sacramentor&#x0169;. De-
inde, cum in illo munere tanta futura
esset mutabilitas, ac varietas, & nunquā
retenturum esset totam illam vniuersa-
litatem, necesse fuit, ita diuinitus insti-
tui, cum iam esset data Ecclesię in Pe-
tro sufficiens potestas, per quam posset
ordinari: Deus enim suauiter disponit
omnia, operando per causas secundas,
quando commode potest. Denique ex
illo modo institutionis videntur sequi
aliqua absurda, vnum est, Episcopalem
iurisdictionem de se, & ex vi iuris diui-
ni extendi ad vniuer sum mundum, & ad
omnes homines, nisi per Pontificem li-
mitetur ad modum iurisdictionis Apo-
stolicę, quod perse incredibile est. Aliud
est posse Episcopos ex vi iuris diuini dis-
pensare in matrimonio rato, nisi à papa
reseruetur, quod est etiam incredibile.
Tertium est posse relinquere Episcopa-
tum sua auctoritate, nisi à iure humano
esset prohibit&#x0169;, quod est contra Innoc.<marginalia>Innoc. 3. in|dicto. C in-|ter corpora|lia.</marginalia>
3. in dicto cap. Inter corporalia. Et similia
possunt multa inferri; non fuit ergo ta-
lis institutio diuina, sed solum hæc, vt
crearentur Episcopi, qui essent ordina-
rij pastores principales animarum; er-
go nihil aliud immediate per ius diuin&#x0169;
positiuum institutum est. Ex illa verò
generali ordinatione sequitur statim,
in creando illo munere, seruanda in pri
mis esse, quæ ius diuinum naturale
postulat, supposito priori fundamento,
scilicet, vt tale munus creetur cum om
nibus necessarijs ad conuenientem vs&#x0169;
eius: in his vero, quæ prudentialia, vel
arbitraria sunt, res tota commissa est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0391.jpg/>
@@1@<SE391>384 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>Petro; ergo ab illo, & per illum habent
immediatè Episcopi omnem suam po-
testatem.</P>
<P>  Vnde tandem concluditur, multò ma<marginalia>20.</marginalia>
gis id dicendum esse de potestate feren-
di leges, quia non solum potest illa limi-
tari, vel ampliari per Pontifice&#x0303;, vt quo-
tidie fit, sed etiam possent particulares
Episcopatus institui, non conferendo
Episcopis potestatem condendi leges.
Quia hæc potestas nō est per se necessa
ria in omni gubernatore, nec in omni
Principe, vt patet in temporalibus Prin
cipibus habentibus superiorem in illo
ordine. Et ratio est, quia ad huiusmodi
regimen, etiam ordinarium, principa-
lius sufficit potestas pręcipiendi pro te&#x0303;
pore, pro qua durat regimen, & obligā-
di, cogendi, ac iudicandi, quæ omnia
possunt haberi sine potestate ferendi le-
ges, id est, perpetua pręcepta, & durabi-
lia post mortem præcipientis. Vel salte&#x0303;
posset Pontifex ordinare, vt statuta E-
piscoporum non essent firma, & durabi-
lia, nisi ab ipso confirmarentur, vel nisi
approbarentur à Concilio prouinciali,
vèl à Metropolitano, aut Patriarcha,
prout ipsi iuxta regionum varietatem,
ac distantiam videretur expediens. Cur
enim hoc non poterit Pōtifex? aut quę
est in his omnibus repugnātia. Imò vsus
ipse ostendit, potestatem hanc sępe illis
concedi cum aliqua limitatione, vt pa-<marginalia>C. vltim. de|Fer. ibi. C&#x0169;|clero & po|pulo.|C. Nouit.</marginalia>
tet ex cap. vlt. de Fer. ibi, Cum clero, & po-
pulo, & ex cap. Nouit, cum toto fere titu
lo de His, quæ fiunt à Ptælat. sine con-
sen. cap. Ergo ex diuino iure naturali
non repugnat Episcopale regimen cum
hac limitatione instituti, quandoquide&#x0303;
Episcopi in suo ordine non sunt supre-
mi principes, sed superiorem habentes.
Nec etiam regugnat ex diuino iure po-
sitiuo, vt à fortiori constat ex dictis.
Quia nullum est verbum in sacra Scrip-
tura, nec vllum vestigium traditionis,
vnde colligi possit tale positiuum ius, si
ex natura rei nō est illa potestas neces-
sariò connexa cum Episcopali munere.
Habent ergo Episcopi hanc potestate&#x0303;,
quia supremus Ecclesiæ legislator hu-
manus, qui est Pontifex illam eis, vel ex-
presse, vel tacite concessit, suo vè mu-
neri adi&#x0169;xit. Sicut supra dicebamus de
Dynastis subiectis Imperatori, vel alte-
ri Regi supremo in temporalibus, tunc<-P>@@

<-P>posse leges ciuiles condere, quando eis
concessum est, & non aliàs. Quod aute&#x0303;
Episcopis sit hæc potestas concessa, ex
vsu, & ex iuribus citatis constat.</P><marginalia>21.|Responde-|iur funda-|mentis ad-|uersarior&#x0169;.</marginalia>
<P>  Ad primum ergo, & præcipuum fun-
damentum Castri, quod Episcopi sunt
successores Apostolorum, respondetur
vno verbo succedere illis vt Episcopi
fuerunt, non vt fuerunt Apostoli: sunt
enim hæ dignitates diuersarum ratio-
num: Paulus enim Apostolus fuit, & ne-
scimus fuisse Episcopum alicuius certæ
di&#x0153;cesis, vel habuisse aliquam propriā
Ecclesiam, tanquam ordinarium, & pro
ximum pastore&#x0303; illius, licet haberet soli-
citudinem omnium Ecclesiarum. 2. Co-<marginalia>2. Cor. 11.</marginalia>
rint. 11. & in multis creauit Episcopos,
vt Titum Cretę, Timothe&#x0169; Ephesi, Dio-
nysium Athenis. De Ioanne etiam Euā-
gelista legi tur; rexisse vniuersas Eccle-
sias Orientis, & in eis Episcopos consti-
tuisse, non tamen propriam alicuius se-
dem priuatum Episcopum occupasse.
Fuerunt ergo omnes Apostoli Episcopi<marginalia>Episcopi su|ccedunt A|postolis vt|fuerunt E-|piscopi. nō|vt Aposto|li.</marginalia>
immediatè facti à Christo quoad conse
crationem, & quoad hanc succedunt
illis omnes Episcopi: fuerunt item A-
postoli Episcopi quasi vniuersales to-
tius Ecclesiæ ex immediata concessio-
ne Christi, & secundum hanc rationem
non habuerunt successores pręter sol&#x0169;
Petrum, qui altiori modo pontificatum
habuit.</P>
<P>  Aliqui etiam Apostoli (licèt non om<marginalia>22.</marginalia>
nes) habuer&#x0169;t determinatas sedes Epis
copales, & quoad hoc nō habuerunt E-
piscopatum immediatè à Christo, sed
per determinationem humanam. Sic Ia-
cobus Alphęi creatus est primus Epis-
copus Hierosolymitanus à Petro, vt te-
statur Chrysost. Hom. 87. in Ioan. & Eu-<marginalia>Chrysost.|Euseb.</marginalia>
seb. lib. 2, Historiæ cap. 1. Sic etiam ipse
Petrus primus Episcopus fuit Antio-
chiæ, quam sedem non immediatè à
Christo habuit, sed sua auctoritate ac-
cepit, & eadem posteà reliquit. Quoad
hos ergo Episcopatus succedunt Apo-
stolis Episcopi, propriè quidem, & in ri-
gore solum in illis Ecclesijs, quæ alique&#x0303;
ex Apostolis habuerunt in primum E-
piscopum, in reliquis verò solum per
quandam imitationem, vel participa-
tionem, quam habent a Petro, non im-<marginalia>Matt. 18.</marginalia>
mediatè à Christo. Ad verba Christi
Matth. 18. iam dictum est, solum fuisse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0392.jpg/>
@@1@<SE392>Cap. 4. Possitne vnusquis&#xE8BF;&#x0301; Episc. in sua di&#x0153;cesi leges ferre. 385
<duolan 2><-P>promissiua. Modus autem quo talis
potestas esse danda pastoribus Eecle-
siæ, ibi non declaratur. Vnde licet E-
piscopi habeant pèr Petrum potestate&#x0303;,
verissimè in illos conuenit. Quoscunque,
ligaueritis, &c. Cum participatione, & di-
stributione accommoda. Reliqua testi-
monia immerito afferunt, quia non sol&#x0169;
de Episcopis, sed etiam de omnibus su-
perioribus, seu Prælatis inferioribus
verum habent. Et suo modo etiam in
Magistratibus, & principibus tempo-
ralibus, quamuis certum sit, non imme-
diatè à Deo, sed per concessionem ho-
minum habere suam potestatem. Nam
postquam illas habent, incipiunt esse
ministri Dei, & ideo illis debetur obedi
entia.</P>
<P>  Ad secundum patet responsio ex di-<marginalia>23.|Apostola-|tus fuit dig|nitas vni-|uersalis iu|risdictionis|in tot à Ec-|clesiam, ac|proinde cō|petit ei fer-|re leges, nō|sic vero E-|piscopalis.</marginalia>
ctis; concessa enim maiori in bono sen-
su, negatur Minor, quia potestas feren-
di leges, non est de ratione intrinseca
muneris Episcopalis secundum genera
lem rationem suam, secundum quam ha
bet originem aliquam à iure diuino; &
ideò non est apta comparatio, quæ fit
ad dignitatem Apostolatus: nam illa
fuit dignitas vniuersalis iuridictionis
respectu totius Ecclesiæ, & ab ipso iu-
re diuino fuit determinata ad illum gra
dum perfectionis Episcopalis autem di-
gnitas quoad iurisdictionem non est ita
de iure diuino, nec habet ab illo cert&#x0169;
modum potestatis, & consequenter nec
institutionem, sed solum generale præ-
ceptum instituendi, & conferendi illam.
Et hoc modo sufficienter explicantur
verba Pauli, In quo vos Spiritus Sanctus po-
suit Episcopos regere Ecclesiam Dei: Eo vel
maximè quod etiam reges dicuntur re-
gnare per Deum, & habere potestatem à
Deo, etiam si per homines immediatè
illis collata sint regna; ita ergo licet E-
piscopi constituantur à Petro, veris-
simè dicitur, positos esse á Spiritu San-
cto ad rege&#x0303;dam Ecclesiam, quia hęc est
voluntas Spiritus Sancti, & non sine ip-
sius inspiratione, & cooperatione fit.
Reliqua, quæ ibi adduntur, iam sunt ex
pedita.</P>
<P>  Ad tertium ex vsu respondetur, post<marginalia>24.</marginalia>
Apostolos semper fuisse Episcopos crea
tos per homines, & non immediatè à
Christo, & accepisse suam potestatem
mediante Pontifice s&#x0169;mo aliquo modo,<-P>@@

<-P>licet non semper fuerit ide&#x0303; modus ser-
uatus. Nam in principio nascentis Ec-
clesię, licèt Petrus sua auctoritate quā
plurimos Episcopatus erexerit, vt late
refert Baron. Ann. 44. nu, 11. 27. & sępe
alijs locis; tamen etiā alij Apostoli per<marginalia>Baron.</marginalia>
potestate&#x0303; sibi à Christo cōcessam Eccle
sias erigebant, & Episcopos in eis consti
tuebāt, vt de Paulo dict&#x0169; est, & de se ipse
testatur, & de Ioanne Euangelista ait<marginalia>D. Hireo.|Tertulian.</marginalia>
Hieron. de Scriptor. Eccles. Totas Asiæ
fundauit, rexitque Ecclesias, Et Tertulian. li.
4. contra Marci. cap. Habemus (inquit) Ioā
nis Alumnas Ecclesias; nam etsi Marcion Apo
calypsim eius respuit, Ordo tamen Episcoporum
ad origine&#x0303; recensus, in Ioanne&#x0303; stabit auctore&#x0303;. Et
de alijs similiter est notum, ac necessa-
rium.</P>
<P>  Nihilominus verò credend&#x0169; est, om-<marginalia>25.|Oordo Hie|rarchic&#xA770; to|tus à Petro|dependens</marginalia>
nes Episcopos ab Apostolis creatos ha
buisse successo res, media Petri auctori-
tate, mediate, vel immediatè. Nā ordo
Hierarchicus Episcopor&#x0169;, Archiepisco
por&#x0169;, & Patriarcharum à principio Ec-
clesię incepit, & quia in Ecclesia perpe
tuo erat duraturus, non sine auctorita-
te Petri institutus est, vt alibi Deo dāte
latius dicemus? T&#x0169;c ergo in Asia, & alijs
regionibus remotioribus per electione&#x0303;
aliquam vsu, & tacito cōsensu Romani
Pontificis fiebāt Episcopi & superiores
Prælati, & fortasse Archiepiscopi con-
firmabant Episcopos, in Oriente, & re-
gionibus remotis, Patriarchę aute&#x0303; Epis-
copos, ipsi vero Patriarchæ à principio
fuerunt per Petrum instituti, & posteà
auctoritate Romanæ Ecclesiæ, vel mo-
do aliquo ab illa præscripto constitu-
ebantur, & ad hunc modum semper
potuerunt Episcopi mediatè, vel im-
mediate per Romanum Pontificem cre
ari. Et licet per electionem, vel po-
stulationem cleri, aut populi fierent,
potestas ipsa semper dabatur auctori-
tate capitis, vel per se, vel per alios
operantes, quod vsque hodie serua-
tur in Ecclesia Catholica, semperque
seruatum fuisse credendum est? Nam<marginalia>Irenæus.</marginalia>
vt ait Irenæus libro tertio, capitulo ter
tio. Ad Romanam Ecclesiam propter prin-
cipaliorem principalitatem necesse est omnes
conuenire Ecclesias, hoc est, omnes vndique
fideles. Quod licèt maximé de Doc-
trina Fidei verum sit; tamen etiam
locum habeat in his omnibus, quæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0393.jpg/>
@@1@<SE393>386 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>ad vniuersale regimen, & grauiores e-
ius actus pertinent, inter quos compu-
tatur creatio Episcopor&#x0169;, vt tradit Gre
gor. in cap. Præceptum, distinct. 12. & ibi<marginalia>Glossa.|C. antiquis.|C. quāquā.</marginalia>
Glossa, & alij notant, & sumitur ex cap.
Antiquis 9. q. 3. quod sumptum est ex Epi-
stola Athanasij ad Felicem Papam. Vn-
de etiam notat Glossa in cap. Quanquam
de Elect. in 6. quod de iure antiquo, &
dispositione Ecclesię potestas confere&#x0303;-
di Episcopatum pertinet ad Papam, &<marginalia>C. Verum.</marginalia>
notat Panormita. in cap. Verum, de For.
compet. num. 11.</P>
<P>  Atque hinc tandem explicata, & con-<marginalia>26.</marginalia>
firmata manet vltima pars assertionis,
in qua dicebamus, potestatem hanc E-
piscoporum originem habere à iure di-
uino, & præcepto Christi est, vt Ecclesia
per Episcopos gubernetur, & quod à Pa
pa vocentur in partem solicitudinis, li-
cet modus determinatio, & collatio po-
testatis per arbitri&#x0169;, & prudens iudici&#x0169;
Pontific&#x0169; facta sit, & augeri, vel limitari
possit. Vt aute&#x0303; hęc omnia clariora fiāt,
& ad omnes singulares personas, quæ le
ges Ecclesiasticas ferre possunt, melius
applicentur, nonnulla peculiaria dubia
in sequenti capite proponemus, & expo
nemus.</P>
<Z>CAPVT V.
Deciduntur nonnulla dubia, quibus doctrina su-
perioris capitis magis explicatis.</Z>
<P><INI3>P</INI3>Rimum dubium est, vtrum Episco-<marginalia>1.|Dubi&#x0169; pri-|mum.</marginalia>
pus possit condere leges sine vol&#x0169;
tate papę, & quę regula in hac ma-
teria seruanda sit, videlicet, an possit E-
piscopus quidquid ei non prohibetur,
vel solum quod ei conceditur. In quo
primo dicend&#x0169; est, Episcopos non posse
leges ferre in rebus, quas papa sibi spe-
cialiter reseruauit, illisvidelicet, aliquo
modo repugnantes. Hoc est certissim&#x0169;
ex subordinatione debita. Habeturque
in cap. 1. de Translat. Episco. & cap. 1. & 2.<marginalia>Episcopos|nō posse ali|quid statue|re cōtra ius|cōmune vel|circa ea q&#x0303;|pap. sibi spe|claliter re-|seruauit.</marginalia>
de Reliquijs, & Venerat. Sāctorum, & cap. vlt.
de Religiosis domibus. Vnde secundo cer-
tum est, non posse aliquid statuere con-
tra ius commune quia eo ipso repugna
rent voluntati superioris, sumitur ex
cap. secundo de Locato. Tertiò adden-
dum, in grauioribus causis nihil posse
statuere, quia per generalem regulam<-P>@@

<-P>Sedi Apostolicæ sunt reseruatæ. Notat
Glossa in capit. secundo de Maiorit. &
obediend. Item Glossa in cap. secundo,<marginalia>Glossa in|cap. 2.|§. Porro.|Abbas.|C. Præcep.|C. Maiores|C. multis.</marginalia>
§. Porro, distinct. 3. & 18. distinct. in prin-
cipio. Abbas in capite vltimo de Offic.
Legato numero quinto, & sumitur ex
cap. Præceptis distinct. 12. & cap. Multis,
distinct. 17. & cap. Maiores, de Baptismo.
Probatur etiam ex generali principio,
sub generali concessione non venire
ea, quæ in specie non essent verisimili-
ter concedenda cap. vltimo de Officio
Vicarij in sexto, & optime ad re&#x0303; præsen<marginalia>C. Quod trā|slat.|Panorm.|Barth.</marginalia>
tem in cap. Quod translationem, Vbi adno-
tant Panormitan. & alij, & Barthol. in l.
Omnes populi, Digest. de Iustitia, & iure.
numero 26. Dicuntur verò esse grauio-
ra, quæ ad nouam fidei declarationem,
vel promulgationem pertinent, vel quæ<marginalia>Circa qua|non potest.|statucre E-|copus.|C, Cum di-|lectus.</marginalia>
concernunt statum vniuersalis Eccle-
siæ, vt verbi gratia, continentia sacer-
dotum, aut quæ repugnant priuilegijs,
vel consuetudinibus vniuer salibus, iux-
ta caput, Cum dilectus de Consuetud. vbi
Glossa verbo, Constitutus. Item vnam Ec-
clesiam alteri subijcere, aut duos Epis-
copatus, vel vnum in duos diuidere, vt
dicitur in dìcto cap. Quod translationes, &
simile esset quadragesimale ieiunium
mutare, vel quid similè. Extra hos ve-
ro casus pro generali regula habend&#x0169;
est, Episcopum non agere positiua ap-<marginalia>Circa quæ|potest sta-|tuere Epis-|copus.</marginalia>
probatione, confirmatione, aut con-
cessione papę, vt possit statuta conde-
re de se firma, ac perpetua, quia hoc
conuenit illi iure ordinario, cap. sec&#x0169;-
do de Maiorit. & obedient. cap. secun-
do de Constitut. in sexto & ex perpetua
consuetudine, traditione Ecclesiæ, neq;
est vlla ratio ad limitādam hanc Episco
pi potestatem.</P>
<P>  Secundum dubium est, Vtrum Epis-<marginalia>2.</marginalia>
copus possit sine consilio, vel consen-
su capi tuli, aut cleri, statuta efficere.
Aliqui enim id affirmant ex Glossa in<marginalia>C. Siquis.</marginalia>
capitulo, Siquis, de Maioritatibus, & o-
bedient. sed illa Glossa id non dicit, sed
solum ait posse Episcopos constitutio-
nes facere. Vnde Panormit. cap. vltimo
de Offi. legati absolutè id negat, citatq;<marginalia>Panormit.|C. Nouit.|C. Quanto.</marginalia>
Ioan. Andr. & id colligit ex cap. Nouit. &
cap. Quanto, de Ijs, quæ fiunt à Prælato
sine consensu capituli. Quę iura non
loquuntur de statutis, sed de obiectio-
nibus bonorum Ecclesiæ, & alijs simi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0394.jpg/>
@@1@<SE394>Cap. 5. Dubia circa doctrinam superioris capitis. 387
<duolan 2><-P>libus negotijs, quæ ab Episcopo sine
capitulo facienda non sunt. Vnde di-
cendum puto, eandem fere regulam
hic esse seruandam, quæ in proximo an
tece denti puncto posita est. Nam re-
gulariter Episcopus non pendet in fe-
rendis legibus à capitulo, quia non ha-
bet ab illo potestatem, sed à Papa, à quo
in suo gradu constitutus est princeps
habens regimen Monarchic&#x0169;, quia hoc
erat magis consentaneum diuino iuri.
Item, quia nullo iure adhibetur hæc
limitatio potestatis Episcopalis, nec
talis dependentia Prælati à subditis in
legibus ferendis sequitur ex principijs
naturalibus: ergo non est pro generali
regula constituenda, solum ergo dici
potest, esse necessarium concilium, vel
consensum cleri, aut etiam populi in
casibus à iure expressis. vel in his re-
bus, quæ specialem rationem, vel ne-
nessitatem præ se ferunt. Exemplum.
prioris partis habetur in capitulo vlti-
mo de Ferijs, & de illo latè dixi in
tom. primo de Religione tractat. 2. lib.
secundo, cap. 11, á num. septimo. Exem-
pla alterius partis sunt, si leges Episco-
pi disponant de rebus, quæ possunt ce-
dere in præiudicium capituli, aut cle-
ri, proportione seruata, vt si sint contra
priuilegi&#x0169; à Superiore illis concessum,
vel contra præscriptam consuetudine&#x0303;.
Et hoc ad summum potest colligi per
argumentum à simili ex dictis capiti-<marginalia>C. Nouit,|C. Quanto.|C. cum om.|Felin.|Archid.</marginalia>
bus, Nouit, & caput. Quanto, & magis ex
cap. Vestra, de Locato; & est hæc com-
munis sententia. Felinus cap. Cum omnes.
de Constitut. num. 11. & Archid. ex tex-
tu ibi cap. 1. de conser. dist. 3.<marginalia>3.|Idem posse|Archiepis.|in suis par-|ticularibus|Di&#x0153;cesib.|quod Epis-|copi insuis.</marginalia>
<P>  Tertium dubium est, quid dice&#x0303;ndum
sit de superioribus Prælatis, vt sunt Ar-
chiepiscopi, Primates, seu Patriarchæ,
De quibus in primis certum est, iure
communi idem posse ìn suis particula-
ribus Di&#x0153;cesibus, quod Episcop&#xA770;, quia
illarum Episcopi sunt. Deinde dicen-
dum est, nihil amplius, vel intra, vel
extra illas possè, nisi speciali iure, aut
præscripta consuetudine, vel priuilegio
eis consensum sit. Ita sumitur ex cap.
quarto vsque ad caput. Conquæstus. 9. q.<marginalia>C. Duo.</marginalia>
tertia, & caput. Duo simul, de Offic. Or-
dinarij. Ratio autem est, quia hæ dig-
nitates, quatenus superiores Episco-
pis sunt, omnino sunt de iure humano<-P>@@

<-P>Ecclesiastico, & ideò nihil ratione illa-
rum fieri potest; nisi quod specialiter
concessum est: præsertim cum ita sit in
dictis iuribus declaratum. Vnde quod
ait Glossa in principio distinct. 18. ver-
bo, Constituendum, scilicet, Episcopum<marginalia>Glossa.</marginalia>
posse condere Canones Episcopales, &
Archiepiscopum prouinciales, intelli-
gendum est de Archiepiscopo cum con-
cilio prouinc iali, aliàs iuri repugnaret,
vt constat, ex iuribus citatis, præser-<marginalia>C. Nullus.|Primas.</marginalia>
tim ex cap. Nullus Primas, 9. quęstione
tertia. Ideoque æquiparatio illa Archi-
episcopi cum Episcopo non est omni-
moda etiam respectiuè: nam Episcopus
solus potest facere Canones Episcopa-
les, non sic Archiepiscopus prouincia-
les.</P>
<P>  Atque ex his facile intelligi, seu expe<marginalia>4|Cardina-|les poße|ferre leges|sol&#x0169; in Ec-|clesiis suo-|rum titulo|rum.</marginalia>
diri potest quartum dubium, scilicet,
quam potestatem habeant ad conden-
das leges Cardinales, Abbates exemp-
ti habentes iurisdictionem Episcopale&#x0303;,
vel alij similes Pręlati, aut etiam lega-
tus Pontificius. Primo enim de Cardi-
nalibus dicendum est, per se, & ratione
suæ dignitatis solum posse leges ferre in
Ecclesijs suorum titulorum. Probatur,
quia tantum in illis habent iurisdictio-
nem Episcopalem, vt aperte sumitur ex<marginalia>C, His quæ|C. Quærelā|Ioan. And,|Manfred.</marginalia>
cap. His, quæ, de Maioritate. & obedien.
& cap. Quærelam, de Elect. vbi id notat
Panormit. citans Ioan. Andr. & alios, &
Hieron. Manfred. tracta. de Cardinalib.
Decis. 134. Secundum dicendum est, in-
feriores Pręlatos, licet Cardinales non
sint, si habent iurisdictione&#x0303; Episcopale&#x0303;,
posse iure communi in suis quasi Di&#x0153;-
cesibus leges ferre, nisi eis sit speciali-
ter prohibitum, aut ex consuetudine,
vel peculiari institutione requirant cō-
munitatis, velcapituli consensum, quod
tam ad regulares, quàm ad seculares<marginalia>Legatù s&#x0169;-|mi Pontifi-|cis habere|potestatem|ferendi le-|ges in sua|prouincia.</marginalia>
extendi potest. Rario est, quia hęc po-
testas est iurisdictionis, & per se, & iu-
re ordinario est coniuncta cum iuris-
dictione Episcopali. Tertio idem dicen
dum est de legato Summi Pontificis:
habet enim potestatem condendi leges
in sua prouincia, quæ durent, etiam
finito munere eius, donec reuocentur,
vel à papa, vel ab alio habente æqualem
potestatem. Ita declaratur in cap. vlt.
de Offic. legati, vbi Panormitan. & alij,
Syluester verb. Lex. num. 4. Ratio est,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0395.jpg/>
@@1@<SE395>388 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>quia hoc munus ita institut&#x0169; est à Sum-
mis Pontificibus, & quia illi legati ha-
bent iurisdictionem plus quam Episco-
palem, & ordinariam, vt patet ex toto
titulo de officio legati.</P>
<P>  Vltimò dicendum est, nullam aliam<marginalia>5.|Null&#x0169; præ|ter dictos|habere po-|testate&#x0303; con|dendi leges|Canonicas.</marginalia>
personam singularem, præter numera-
tas habere in Ecclesia potestatem fe-
rendi leges canonicas, quia nullibi con
cessa legitur, neque c&#x0169; aliquo alio mu-
nere coniuncta est. Et ratio reddi po-
test, quia (vt suprà dixi) potestas legis-
latiua in qualibet republica, de se est
suprema; in inferioribus autem solum
esse potest quatenus à supremo Princi-
pe communicatur: non solet autem cō-
municari, nisi magisprinci palibus, & ha
bentib&#xA770; superiore&#x0303; valde gubernatione&#x0303;,
& ideò in Ecclesia iure ordinario hæc
potestas non est coniuncta, nisi c&#x0169; prin-
cipali iurisdictione, qualis in Ecclesia
est Episcopalis, & non inferior.<marginalia>6.</marginalia>
<P>  Quinto dubitari hic solet, an se&#x0303;ten-
tię Sanctorum Patrum, præsertim illæ,
quæ in decreto habentur, vim legis ha-
beant. Ratio dubitandi est, quia in De-
creto Gratiani vt tales inseruntur, &<marginalia>Gloss. in C.|Noli.</marginalia>
ita communiter, vt canones citantur.
Imò Glossa in cap. Noli, dist. 9. verb. In
istis, generaliter dixit, sententias Patr&#x0169;,
quæ probantur à Gelasio dist. 15. cap. 3.
esse Canonicas vsque ad minimum api-
cem. Sed hoc non habet fundamentum,
quia nec Ecclesia hoc sentit, cum Pa-
tres non fuerint canonici scriptores,
nec infallibilem assistentiam Spiritus
Sancti habuerint. Neque in illo textu
id dicitur, nisi specialiter de quadam
Epistola Leonis Papæ, in qua vt Pon-
tifex loquutus est. Vnde per vim exce-
ptionis satis significatur, approbatio-
nem aliorum operum nō esse in eo sen-
su factam, sed solum vt de grauissima
humana auctoritate illorum Patrum
constaret. Quod ergo ad præsens spe-
ctat dicendum est, sententias, seu dicta
Sanctorum, per se, & quatenus nitun-
tur auctoritate eorum, non habere vim
legis, vt notat Glossa distict. 20. in prin-
cip. & sumitur ex tota illa distinctione.
Et ratio est, quia lex non est actus do-
ctrinæ tantùm, sed potestatis; Sancti
autem Patres non habebant potestate&#x0303;
hanc, neque etiam hac intentione talia<marginalia>Panormit.</marginalia>
scripta tradebant. Lege Panormitan.<-P>@@

<-P>Deci. & Felin&#x0169; cap. Ne innitaris, de Con-<marginalia>Deci.|Felinus.|C. Ne inni|taris.</marginalia>
stitut. Dixi autem, Per se, & quatenus eo-
rum auctoritate nituntur, quia interdum
ipsi testificantur de præcepto, vel à
Christo, vel ab Apostolis tradito, vel
Ecclesiæ traditione introducto; & tunc
ex illis colligitur præceptum tanqnam
ex testibus, non tanquam ab auctori-
bus, Vnde iuxta modum, quo de re ali-
qua, seu obligatione testificantur, &
iuxta maiorem, vel minorem consen-
sum Sanctorum inter se, eò maiore&#x0303;, vel
minorem fidem efficiunt; de qua re vi-<marginalia>August.|Ancona.|Canus.</marginalia>
de Augustin. de Anchona lib. de Pote-
state papę quæst. 100. & Canum lib. 7. de
Locis cap. 3.</P>
<P>  Addo præterea, sententias Patrum<marginalia>7.|Dicta Pa-|trum nō ac|cipere vim|legis eo q&#x0111;|à Gratian.|in suo De-|creto sint|inserta, ni-|si abaliquo|Pont. fue-|rint Cano-|nizatæ.|Felinus.|Decius.</marginalia>
non accipere vim legis, eo quod à Gra-
tiano in suo Decreto insertę sint, nisi ab
aliquo Pontifice fuerint canonizatę, vt
inter Decretales aliquando inueniun-
tur. Ratio est, quia nec Gratian, ha-
buit potestatem dandi vim legum, neq;
Pontifex aliquis pro legibus approba-
uit omnia, quę in illo Decreto contine&#x0303;-
tur. Quanuis aliqui Cononistæ opposi-
tum sentiant, quos refert, & sequi vi-
detur Felinus in cap. 2. de Rescript. nu.
45. Sed re vera non habent firmum fun
damentum: nam consuetudo, quam alle
gant, non est in eo sensu (iuxta conce-
ptum communem sapientum) introdu-
cta. Et ita sentiunt plures alij Canoni-
stæ, quos idem Felinus refert, & Decius
ibidem, num. 15. Idemque dicendum est
de aliquibus legibus ciuilibus, quas in
suo Decreto Gratian. posuit, quia non
eo ipso habent vim legis canonicæ, nisi
ab aliquo Pontifice sint canonizatæ;
propter eande&#x0303; rationem; vt sentit Glos-<marginalia>Glossa.|Nauar.</marginalia>
sa in cap. 1. de Rebus Ecclesiæ non alie-
nandis in 6. verb. Tractatus, & videtur
supponere Nauar. de Reditib. Eccles. q.
3. Mon. 17. num. 5.</P>
<P>  Deniq; obiter addo, nonnulla referri<marginalia>8</marginalia>
à Gratian. quæ in Cōcilijs, vel Patr ibus,
quibus ipse ea tribuit, non inueniuntur,
de quibus meritò dubitari potest, an ha
beant vim legis. Nam aliqui putant,<marginalia>Gratian.|Decius.|Felinus.|Panormit.</marginalia>
omnino esse credendum Gratiano, quia
iura auctoritatem illi tribuere viden-
dentur, iuxta Decium, & Felinum suprà.
cum Panormitan. cap. secundo, citato
de Rescriptis. Veruntamen licet illa
sit aliqua præsumptio, non tamen suf-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0396.jpg/>
@@1@<SE396>Cap. 6. Quæ cōmunitates possint condere leges Eccles. 389
<duolan 2><-P>ficiens, vt inducat legis auctoritatem,
& sufficientem propositione&#x0303;. Quia Gra
tian. (verisimile est) non omnia sum-
psit ex proprijs originalibus, sed multa
ex antiquioribus Decretis, seu colle-
ctoribus, & ita facile potuit deceptio,
& mutatio fieri, præsertim in nomini-
bus auctorum. Item in Decreto Gre-
goriano multa emendata sunt. Qua-
propter consulenda semper sunt origi-
nalia: quando verò hæc non inueniun-
tur, inspiciendum est, an talia decre-
ta vsu saltem. & consuetudine sint re-
cepta, vel in alijs certioribus decretis
confirmata, alioqui ad ius constituen-
dum non sufficient.</P>
<Z>CAPVT. VI,
Quæ communitates, seu congregationes
Ecclesiasticæ habeant potestatem
condendi leges.</Z>
<P><INI3>P</INI3>RIMVM locum inter has com-
munitates, seu congregationes ha<marginalia>1.|De cōcilio|tripliciter|spectato.</marginalia>
bet generale concilium, quod tri-
bus modis considerari potest; primò vt
Summum Pontificem personaliter ha-
beat præsentem, cuius auctoritate, &
congregatum sit, & procedat: secundo
quod habeat auctoritatem papæ per le-
gatos pręsentes, non tamen personam;
tertiò, vt omnino sine Pontifice fit. De
primo res est per se nota, quia si solus
papa potest ferre leges pro vniuersa
Ecclesia à fortiori poterit simul cum
concilio generali; & huius rei exempl&#x0169;
habemus Actor. 15. vt suprà notatus. De<marginalia>Actor. 15.</marginalia>
secundo etiam concilio si à papa postea
confirmatum sit, est etiam manifestum
habere eandè potestate&#x0303;, propter eande&#x0303;
rationem, & huius rei exemplum habe-
mus fere in omnibus concilijs genera-
libus extra vrbem factis, & maxime in
Tridentino,</P>
<P>  Difficultas autem est, an hoc conci-<marginalia>2.</marginalia>
lium habeat potestatem obligandi per
suas leges, prius quàm à papa cōfirme-
tur. Aliqui Auctores affirmāt, significat<marginalia>Victor.|Soto.</marginalia>
Victor in Relect. 2. de Potestate papæ q.
1. n. 6. & Sot. in 4. dist. 20. q. 1. art. 4. ad 2.
Suaderi potest, quia concilium illud ha-
bet infallibilem auctoritatem; ergo &
supremam potestatem. Item quia aliàs
superflue cōuocaretur ad leges conde&#x0303;-<-P>@@

<-P>das, quia tandem solus Pōtifex illas cō-
deret. Verior tamen sententia est, illas<marginalia>leges con-|cilior&#x0169; non|obligare si-|ne cōfirma|tione Papę|patet tradi|tione.|Caiet.|Turrec.|Nauar.</marginalia>
leges non obligare sine confirmatione
Papæ. Ita Caiet. Opusc. de Comparatio-
ne papæ, & Concil. Turrecrem. lib. 2.
Summæ cap. 71. Nauar. lib. 1. Consil. tit.
de Constit. consil. 1. n. 4. Quod sufficien-
ter probatur perpetua traditione, &
obseruatione cōciliorum generalium;
semper enim confirmationem à Ponti-
fice postularunt, & antea non censeban-
tur habere vim obligandi suis legibus,
nec vniuerse in Ecclesia recipiebantur.
Quod si aliquando prouincia, vel Eccle
sia aliqua particularis ante confirma-
tionem admittit talem legem, id facit
vel spontaneè, vel ex particulari præce-
pto suorum prælatorum, vt Nauar. No-
tat, specialiter circa decreta Concilij
Trident. quę ante confirmationem cæ-
perunt in Hispania obseruari. Ratio au
tem est, quia concilium congregatum<marginalia>Concili&#x0169; cō|gregat&#x0169;sub|obedientia|Papæ non|habet im-|mediatè iu|re diuino|iurisdictio|ne&#x0303; intotam|Eccles.</marginalia>
sub obedientia Pontificis non habet im
mediatè ex iure diuino iurisdictionem
super vniuersam Ecclesiā: nullibi enim
illi concessa loquitur, sed Petro; tant&#x0169;
ergo iurisdictionis habet, quantum illi
à papa conceditur; sed papa non dat
auctoritatem concilio ad ferendas le-
ges obligantes prius, quàm ab ipso con-
firmentur, vt ex vsu constat; ergo. Di-
ces, potest illam dare, & mittere legatos
cum ea potestate, & conditione, vt leges
à concilio latæ statim sine alia confir-
matione promulgari possint, & obliga-
re. Respondeo primò, si papa id faciat
antecedenter, vt sic dicam, confirmare
illas leges; cum dicimus autem consir-
mationem esse necessariam, de conse-
quente, vel antecedente intelligendum
est. Addo vero, nunquam id fieri, nisi
quando papa in ipsa instructione conci
lij in particulari declarat, quid pręcipi-
end&#x0169; sit: nā in cōmuni, & indifferenter
non est ita expedie&#x0303;s, quia confirmatio
papæ, vt certam habeat, & infallibilem
assistentiam Spiritus Sancti, oportet, vt
circa rem certam, & determinatā verse
tur. Quod verò consilium huiusmodi il-
lā habeat, antequā cōfirmetur: satis du-
bia res est, de qua nō est hic dice&#x0303;di loc&#xA770;.</P>
<P>  Superest dice&#x0303;dum de Cōcilio quādo
Papa, nec per se, nec per legatos adest.
Et quidem si in Ecclesia sit certus ali-
quis, & indubitatus Pontifex, talis con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0397.jpg/>
@@1@<SE397>390 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>gregatio, nec essetver&#x0169; concilium, quia<marginalia>De conci-|lio sine Pa|pa aut eius|legatis.</marginalia>
non esset legitimè coactum, vt pote sine
auctoritate Pontificis Romani: nam re-
pugnare videtur, vt eius auctoritate cō
gregetur, & quod desint in eo legati e-
iusde&#x0303;, vel aliquis, qui ipsius nomine præ
sideat, & quod sit concili&#x0169; generale. Vn-
de si tale concili&#x0169; fingatur non poterit
dici generale, quia omninò in illo deest
Ecclesię caput, cum tamen eo tempore,
vt supponitur, non desit in Ecclesia. Vn-
de etiam illo casu ficto admisso, cōstat,
decreta, & legis talis concilij non posse
obligare vniuersam Ecclesiam ante cō-
firmatione&#x0303; papæ, quia non est generale,
& quia de illo à fortiori procedunt di-
cta in priori puncto.</P>
<P>  Sol&#x0169; ergo superest dubium, quando<marginalia>4.|De conci-|lio te&#x0303;pore|Schismatis.</marginalia>
contingit tale concili&#x0169; congregari de-
ficiente Pontifice, propter exort&#x0169; schis-
ma, vt contingit tempore concilij Con-
stantiensis. Et tunc dicend&#x0169; censeo, tale
concili&#x0169; solum habere eampotestatem,
quę necessaria est veluti ad defensione&#x0303;
Ecclesiæ, & ad pacifiācdā illam elige&#x0303;do
summ&#x0169; Pontifice&#x0303; certum, & ideò solum
ea posse præcipere, & ordinare, quæ ad-
huc finem necessaria sunt; non vero le-
ges perpetuas pro vniuersa Ecclesia
statuere. Hoc in primis probat vsus.
Deinde ratio, quia tale concilium non
habet hanc iurisdictionem immediatè
ab aliquo iure diuino positiuo, quìa
nec scriptum est, nec traditione cōstat;
neque etiam habet á Summo Pontifice,
quia supponimus, illum non esse, & qui
præcesserunt, illam non reliquerunt,
quia nullum etiam decretum de hoc ha
bemus; solum ergo habet potestatem,
quæ ex iure diuino naturali consequi-
tur in quodlibet corpore mystico, vt
possit se gubernare, & tueri per princi-
pes particulares vnitos in vnum cor-
pus, quando deest suprem&#x0169; caput. Hæc
autem potestas ex natura rei solum cō-
sequitur ad prædictum finem, & cum
dicta moderatione. Vnde si tale conci-
lium aliquas ferret leges, ad summum
possent obligare ex vi acceptationis Ec
clesiæ vel quaten&#xA770; singuli Episcopi pos-
sent illas in suis Episcopatibus ferre, vel
vsque ad electionem Pontificis.</P>
<P>  Vnde obiter intelligitur, quid dicen-<marginalia>5</marginalia>
d&#x0169; sit de Collegio Cardinalium, vacan-
te Sede; nullas enim ferre potest leges,<-P>@@

<-P>quę obligent totam Ecclesiam. Ratio<marginalia>Collegium|Cardin. va|cante Sede|nullas fer-|re poße le-|ges obligan|tes totam|Ecclesiam.</marginalia>
est, quia nullibi est illi Collegio conces-
sa talis iurisdictio. Nam de iure diuino
est idem argumentum, quia nullibi con-
stat. Nec collegium ipsum, seu cardina-
lium dignitas censetur esse de iure diui-
no, iuxta communiorem sententiam,
quam nunc non definimus. De iure ve-
rò Ecclesiastico potius colligitur pro-
hibitio ex Clemèntina, Nec Romani, de<marginalia>Cleme&#x0303;t. ne|Romani.</marginalia>
Elect. in princ. ibi, Irritum, aut inane de-
cernentes quidquid potestatis, aut iurisdictionis
ad Roman&#x0169; Pontificem (dum viuit) pertinen-
tis, cætus ipse duxerit exercend&#x0169;. Sol&#x0169;que ibi
excipiuntur, quæ in cap. Vbi periculum,
de electio. in 6. Cardinalibus conced&#x0169;-
tur; ibi autem nihil eis conceditur, nisi
quæ ad electionem pontificis, & ad de-
fensionem Ecclesiæ, & quæ ad obuian-
dum imminentibus periculis spectant.
De reliquìs verò potius dicitur, Quod
se nequaquam de alio negotio intromittant. Et
in Paragrapho. Certum, ad ditur, Omni co-
natu, & solicitudine prout possibilitas patitur,
id acturi tantummodo, vt eorum mynisterio
acceleretur vtilis, & per necessaria totius mun
di promissio. Atque hæc sententia sumi-
tur ex Glossa in Clementina, vnica, de<marginalia>Glossa.|Abbas.|Felinus.|Anton. But|Imola.</marginalia>
Schismatibus. Verbo Sede vacante, in
fine expressius Abbas in caput. Cumte.
de Re iudic. numero 13. & ibi Felinus
numero 11. & Anton. de Butr. & Imola
in cap. Translato. de Constit.</P><marginalia>6.|Arch.|Laur.|Alban.|Manfred.</marginalia>
<P>  Contrarium verò tenuit Archidiac.
cum Laurent. in caput, Cum constituere-
tur. 50. dist. in fine, & sequitur Iacobat.
libro primo de Concilijs, artic. 12. p.
38 Alban. de Cardinal. quæstione 42. in
fine Manfred. de Cardinal. Decisio. 6.
Fundātur, quia Senatus poterat con-
dere legem L. Non ambigitur. Digestis de
Legibus, collegium autem Cardina-
lium habet auctoritatem Senatus, cap.<marginalia>C. Ecclesia.|C. Constan-|tinus.|Hugo in C,|Nullus.</marginalia>
Ecclesia 16. quæstione prima, & caput,
Constantinus, 96. distinctione ergo con-
firmatur, quia collegium Cardinalium
habet potestatem creandi legislato-
rem, quid ergo mirum, quod possit cō-
dere leges? Sic enim intulit Hugo in
cap, Nullus, 79. dist. posse illum collegi&#x0169;
creare Cardinalem, quia potest elige-
re Papam. Confirmatur secundo, quia
illud collegium repræsentat vniuersam
Ecclesiam, quatenus illius nomine po-
test eligere Papam. Sed hæc sententia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0398.jpg/>
@@1@<SE398>Cap. 6. Quæ communitates possint condere leges Ecclesiast. 391
<duolan 2><-P>non habet firmum fundamentum, neq&#x0301;;
video quomodò intelligi, aut defendi
possit. Nam vel loquitur de cætu Car-
dinalium, viuente Papa, aut sede vacan-
te; neutro autem modo vera esse potest;
ergo. Minor quoad priorem parte&#x0303; pa-
tet, quia viuente Papa, nullam iurisdi-
ctionem ordinariam habet illud colle-
gium, vt collegium est; imò nec singulæ
personæ eius nisi in proprijs titulis, vt
suprà dictum est. Quapropter, viuente
Papa nec congregari in vnum possunt
per modum talis collegij, nisi ex volun-
tate, & auctoritate eiusdem Papæ, præ-
sertim ad disponendum de his, quæ ad
Ecclesiæ regimen spectant, multoq&#x0301;ue
minus poterunt tunc condere legem si-
ne Papa. Altera verò pars euidenter cō
uincitur ex iuribus allegatis, & discur-
su facto.</P>
<P>  Vnde illa æquiparatio cum senatu
friuola est, quia nec in illis decretis ha-<marginalia>7.</marginalia>
betur, & licet fieret, intelligenda esset
quoad honoris, & dignitatis titulos, nō
quoad iurisdictionem spiritualem. Hāc
enim non potuit dare Constantinus, nec
est in communitate aliqua Ecclesiasti-
ca, nisi à Papa deriuetur. Ad primam ve
rò confirmationem negatur conseque&#x0303;-
tia, quia potestas solum est data Cardi-
nalibus ad actum eligendi, non ad alios,
licèt minus nobiles. Vnde etiam illa æ-
quiparatio Hugonis falsum infert, quia
Collegium Cardinalium re vera non
potest creare Cardinalem, quia nullibi
datur illi hæc potestas, & potestas defi-
nita ad actum nobiliorem, non potest
extendi ad alium diuersæ rationis, licet
minus nobilem, & ita notauit Glossa in<marginalia>Gloß{a}.|Turrec.</marginalia>
Clement. 2. de Elect. verb. Potestatis, &
Turrecrem. in dicto cap. Nullus. In se-
cunda deniq&#x0301;ue confirmatione, in rigo-
re falsum est, quod sumitur: nam pote-
stas illa eligendi Pontificem non est in
illo collegio ab Ecclesia, sed à Christo,
mediantibus præcedentibus Pontifici-
bus. Deinde licèt Collegium illud re-
præsentaret Ecclesiam, non tamen sim-
pliciter, sed ad præbendum illum con-
sensum, sicut procurator destinatus tā-
tum ad vnum actum. Sicut etiam Con-
cilium Acephalum, sede vacāte, dicitur
repręsentare totam Ecclesiam, non ta-
men omnino perfectam, sed carentem
capite, & in ordine tantum ad creand&#x0169;<-P>@@

<-P>illud, & tollenda impedimenta, vel in-
commoda, quæ interim solent Ecclesiæ
aduenire.</P>
<P>  Secundo loco dicendum est de mino-<marginalia>8.|De minori|bus conci-|lijs.</marginalia>
ribus concilijs, de quibus statuitur re-
gula, posse ferre leges accommodatas,
& proportionatas iurisdictioni suæ, tā
quoad territorium, quam quoad mate-
riam legum. Hanc sumo ex communi
doctrina Canonistarum in §. Porrò, post
cap. Regul{a}, dist. 3. Hostien. in Sum. tit.<marginalia>Hostien.|Decius.|Innocent.</marginalia>
de Constit. Decio, & alijs circa eandem
Rubricam, Innocent. in cap. Graue, de
Præbendis. Declaratur, & probatur bre
uiter: nam hæc concilia sunt triplicis
ordinis; quædam dicuntur nationalia,
vt in Hispania fere fuerunt Toletana,
& generaliter sunt illa, ad quæ conue-
niunt nō solum Episcopi, sed etiam Ar-
chiepiscopi alicuius nationis sub vno
Primate, vel Patriarcha. Alia sunt pro-
uincialia vnius Metropolis, in quibus
conueniunt Episcopi sufraganei c&#x0169; suo
Archiepiscopo. Alia deniq&#x0301;ue sunt syno-
dalia, quæ ordinariè non vocantur cō-
cilia, sed synodi, & ad ea conueniunt
Abbates, & Parochi c&#x0169; suis Episcopis.
Nullum ergo ex his potest per se ferre
leges obligantes totam Ecclesiam, nisi
Pontifex illas efficiat suas, quia non ha-
bent vniuersalem iurisdictionem, & ea-
dem ratione non possunt ferre leges in
materijs grauioribus reseruatis Ponti-
fici, iuxta regulam suprà positam. At ve
rò in materia proportionata potest v-
n&#x0169;quodq&#x0301;; in suo territorio leges ferre.</P>
<P>  Cōclusio ergo sic explicata sumitur
ex cap. Catholic{a}, dist. 11. & ex cap. Con-<marginalia>9.|C. Catholi-|ca.|C. Consilia|C. Penult.</marginalia>
cili{a}, dist. 17. & ferè tota dist. 18. & cap.
Penult. dist. 92. Ratio autem huius iuris-
dictionis sumi potest vel ex natura rei,
supposita ordinaria iurisdictione Epis-
coporum, & aliorum Pręlatorum supe-
riorum, qui in ordine Ecclesiasticę hie-
rarchię illis superiores sunt aliquo mo
do. Nam inde statim fit, vt quatenus plu
res Episcopi sub vno Archiepiscopo,
vel Patriarcha constituuntur, possint
etiam in vnum congregari, & legitim&#x0169;
corpus mysticum efficere, in quo ex na-
tura rei est potestas legislatiua, eo ipso
quod à superiore non prohibetur. Et
eadem ratio procedit in clero sub vno
Episcopo constituto, &c. Vel etiam po-
test hæc iurisdictio censeri ex institu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0399.jpg/>
@@1@<SE399>392 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>tione humana, quia Summi Pontifices
voluerunt ad maiorem vnionem, & cō-
formitatem diuersarum nationum, vel
prouinciarum, aut Episcopatuum res-
pectiuè, & ad magis suauem guberna-
tionem, vt non solum per ipsos Episco-
pos, seu Primates sigillatim, sed etiam
per legitima Concilia, & synodos leges
ferri possent. Quæ institutio constat ex
traditione antiquissima, & insinuatur
in citatis decretis, & nouissimè in Cō-
cilio Tridentino sess. 24. cap. 2. de Re-
formation. quatenus pręcipit, synoda-
lia, & prouincialia Concilia frequen-
ter fieri.</P>
<P>  Vnde fit, vt ad obligationem legum,
quæ ab his Concilijs fiunt, non sit ne-<marginalia>10.</marginalia>
cessaria confirmatio Papæ. Quia hæc
concilia intra se habent, vel habere de-
bent caput sibi proportionatum, scili-
cet, Patriarcham, aut Primatem, vel Ar-
chiepiscopum, vel Episcopum respecti-
uè; & ideò sufficiunt ad ferendas, & cō-
firmandas suas leges particulares. Ite&#x0303;
in his legibus per se sumptis non est il-
la infallibilis auctoritas, quæ in legibus
Conciliorum generalium, quia non fe-
runtur prò tota Ecclesia. Et hinc etiam
constat limitatio posita, quia hæ leges
non procedunt à suprema iurisdictio-
ne, & ideò nec vniuersales esse possunt,
nec de rebus grauioribus, quæ vel totā
Ecclesiam attingunt, vel Summo Ponti-
fici reseruatæ sunt. Hoc autem intelli-
gendum est præcisè sistendo in auctori-
tate talium Conciliorum secundum se:
nam si in aliquo eorum adsit Summus
Pontifex, vel eius confirmatio posteà
accedat, possunt tales leges omne&#x0303; vim,
& efficaciam accipere iuxta Pontificis
voluntatem. Quia potestas in eo non
deest, vt suprà dixi, & ideò ad maius au-
ctoritatis robur, & vt leges immutabi-
liores sint, solent hæc concilia confir-
mationem suarum leg&#x0169; à Pontifice po-
stulare. Hæc autem confirmatio non sa-
tis est, vt tales leges vltra territorium
suum extendantur, nisi hac intentione
à Pontifice confirmentur, vel per tradi-
tionem, vel alium modum exte&#x0303;dantur.
Sic enim multa decreta Conciliorum
prouincialium generaliter recepta, &
canonizata sunt. Ad hoc autem non sa-
tis est inueniri in Decreto Gratiani, vt
suprà tetigi, sed aliunde in particulari<-P>@@

<-P>obseruandum est, ex vsu, & traditione,
vel Pontificum decretis.</P>
<P>  Tertio loco dicendum est de inferio-<marginalia>11.|De inferio|ribus com-|munitatib&#xA770;</marginalia>
ribus communitatibus, & primò de ca-
pitulo Ecclesiæ cathedralis, quod du-
pliciter considerari potest, scilicet, vel
viuente Episcopo, vel sede vacante. Ite&#x0303;
potest esse sermo vel de statutis obligā-
tibus tantum ipsummet capitulum, &
membra eius, vel de pertinentibus ad
totum Episcopatum, vel clerum. Primò
ergo est certum, capitulum nihil posse
viuente Episcopo statuere de his rebus,
quæ ad alios pertinent, quia nullam ha-
bet iurisdictionem. Secundò conueni&#x0169;t
omnes, posse aliqua statuta facere per-
tine&#x0303;tia ad se ips&#x0169;, seu capitulares suos.
Dubitant autem Doctores, an possit ea
facere per se sine cōsensu Episcopi, vel
illum requirat. Cum enim Episcopus sit
caput, nō videtur corpus sine illo quid-
quam posse facere argumento capituli
Nouit, de His, quæ fiunt à Prælatis, &c.
Aliunde verò videtur Capitulum illud<marginalia>C. Nouit.</marginalia>
esse corpus distinctum, & habere suum
proximum caput, scilicet, Decanum, &
vt sic posse facere sua statuta. Sic enim
aliquando in iure capitulum ab Episco-
po distinguitur, in quo significatur Epis
copum non esse partem capituli, etiāsi
aliàs sit superior. De quo videri potest
optima Glossa in Clement. 2. de Stat. &
qualit. verb. In eisdem, & quæ notantur in<marginalia>Gloss{a} in|Clement.</marginalia>
Rubrica de His, quæ fiunt à Prælatis si-
ne consensu capituli, in qua fit clarè di-
cta distinctio, & in cap. Vnic. Ne sede va-
cante in 6. Communis tamen resolutio<marginalia>C. Vnic.</marginalia>
est, minora quędam, quę solum pertine&#x0303;t
ad bonum ordinem, & regimen Capi-<marginalia>Minor{a}|quędā quę|solum per-|tine&#x0303;t ad bo-|num ordi-|nem, & re-|gimen capi|tuli poße|ab ipso sta-|tu sine con|firmatione|Episcopi.|Glossa.|Syluest.|Panorm.|Innocent.</marginalia>
tuli, posse ab ipso statui sine confirma-
tione Episcopi, argumento capitis Cum
omnes, de Constit. in grauioribus autem,
quę spectant ad suę Ecclesię commoda,
& ad obseruantiam antiquarum con-
suetudinum, necessarium esse consens&#x0169;
Episcopi, argumento capitis Cum acce s-
sissent, de Constit. Vbi in re graui confir-
matio Papæ postulatur, argumento ca-
pitis Cum consuetudines, de Consuetudin.
Et rationes pro vtraque parte factę v-
tranque etiam partem probant. Et ita
docuit Glossa in cap. 2. §. 1. verb. Statut&#x0169;,
de Verb. signific. in 6. Syluest. verb Lex.
q. 4. Panorm. c&#x0169; Innoc. in d. c. C&#x0169; omnes. n.
4. & latiùs ibi Feli. refere&#x0303;s plures à n. 8.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0400.jpg/>
@@1@<SE400>Cap. 6. Quæ communitates possint condere leges Ecclesiast. 393
<duolan 2><P>  Sed obijcit Felin. ibidem. num. 10. §.<marginalia>12.|Felinus.</marginalia>
Quartò est aduertendum, quia Capitulum
nullam habet iurisdictionem, neq&#x0301;; mag-
nam, neque paruam; ergo nullam legem
omninò facere potest, quia lex essentia-
liter est actus iurisdictionis, vt suprà
lib. 1. & 3. dictum est cum Barthol. in l.
Omnes populi, ff. de Iust. & iur. q. 1. & alijs.
Respondet autem Felin. quòd statuere<marginalia>Barthol.</marginalia>
in decisione causarum, & super his, quę
pertinent ad iurisdictionem est iurisdi-
ctionis propriè. At verò statuere non
esse iurisdictionis, quia vniuersalitates
poss&#x0169;t facere statuta in negotijs ad eas
spectantibus, licèt iurisdictionem non
habeant. Sed iam in superiori libro c.
2. dixi, sine iurisdictione non esse pro-
priam legem, licet possit esse quædam
regula operandi ex conuentione par-
tium, habens aliquam vim obligandi ex
vi promissionis, vel pacti, non legis. Vn-
de in præsenti dicendum est, vel Capi-
tulum habere iurisdictionem ad con-
denda statuta proportionata tali com-
munitati, & tali materię, vel illa statuta
non esse proprias leges, sed ordinatio-
nes quasdam sub aliqua fidelitate obli-
gantes. Et si primum dicatur, conseque&#x0303;
ter asserendum est, illam iurisdictionem
manare à Papa, haberiq&#x0301;ue ex consuetu-
dine, fauente iure communi, & tacito
consensu Pontisicis. Neque id inuoluit
aliquid repugnans, vel incommodum
aliquod, sed potius valde probabile est,
quia Capitulum clericorum capax est
spiritualis iurisdictionis, & in eo, & in
omnibus partibus eius est sufficiens cō
munitas, vt pro illa possit ferri aliqua
lex, & Pontifex illam contulit Episco-
pis; ergo etiam potuit illam conferre
corpori Capituli mystico in his, quæ ad
illud solum spectant. Si verò dicatur se-
cundum, quod etiam est satis probabi-
le, dicendum consequenter est, talia sta-
tuta non obligare, nisi in vi iuramenti,
quod fieri solet, & in vi pacti, & promis-
sionis, quæ solet etiam intercedere.</P>
<P>  Et hoc modo intelligendum regula-<marginalia>13.|De vniuer|sitatibus.|Felin.|Syluest.</marginalia>
riter est, quod de vniuersitatibus ait
Felin. posse nimir&#x0169; facere statuta, quod
etiam de vniuersitate Magistrorum, seu
Academia, vel studio generali affirmat
Syluest. verb. Lex. q. 4. Nam, deficiente
iurisdictione in vniuersitate, intellige&#x0303;-
dum hoc est, de Statuto fidelitatis, vt di-<-P>@@

<-P>xi, & est optimus textus in cap. Ex lite-
ris, de Constit. in princip. ibi. Licèt à vobis
fide præstituta fuerit constitutum, vbi tota vis
constitutionis eiusmodi ponitur in iu-
ramento, vel pacto, & ideò sustinetur,
& ita exponitur, vt non cōtraueniatur
iuramento. Siqua verò est vniuersitas,
quæ nec iurisdictionem habet ad facie&#x0303;-
da statuta, nec pactum, aut compromis-
sionem, seu iuramentum membrorum
eius de his obseruandis, quæ ex cōmu-
ni consensu vel omnium, vel plurium
constituta fuerint, illa neutro modo po
terit statuere, vt constat de hac nostra
Vniuersitate Conimbricensi, & idem
ferè existimo in alijs multis obseruari.</P><marginalia>14.</marginalia>
<P>  Superest dicendum de Capitulo, sede
vacante, an possit facere legem pro to-
ta di&#x0153;cesi, non vt capitulum est, sed vt
iurisdictionem Episcopalem pro tunc
administrat, iuxta cap. Cum olim, de Ma-<marginalia>C. Cum o-|lim.|Ca. Vnic.|C. Si Epis-|copus.|Conc. Trid.</marginalia>
iorit. & obedien. & cap. Vnic. eodem in
6. & cap. Si Episcopus, & cap. vlt. de sup-
plend. neglig. Prælat. in 6. & Trident.
sess. 24. cap. 16. In qua re duas inuenio
sententias. Prima, & valde communis
est, posse capitulum leges Episcopales
ferre, quę semper obligent, donec à suc-
cedente in Episcopatu reuoce&#x0303;tur. Hęc<marginalia>Communis|sententi{a}|posse capi-|tulumleges|episcopales|ferre, quæ|obligent do|nec ab E-|piscopo suc|cedente re-|uocentur.|Freder.|Anchar.|Imola.|Anton.|Abbas.|Syluest.|Pauin.</marginalia>
fuit opinio Freder. Sen. in consil. 16.
quod incipit, Capitulum Ecclesiæ, quam se-
quuti sunt Ancharr. Immol. & Anton.
quos refert, & sequitur etiam Felin. in
d. cap. Cum omnes, de Constit. n. 9. Sequi-
tur etiam Abb. in cap. Cum olim, de Ma-
iorit. & obedient. n. 24. Syluest. verb. Ca-
pitulum. q. 6. & Francisc. Pauin. tract. de
Potest. capituli q. 6. refere&#x0303;s plures alios,
& addens, se non inuenisse Doctorem
famosum dicentem contrarium. Fun-
damentum potissimum est, quia capitu-
lum succedit in iurisdictione Episcopi
quoad totam administrationem in spi-
ritualibus, & temporalibus, vt dicunt
iura allegata; ergo potest quidquid E-
piscopus potest, quod illi non sit specia-
liter prohibitum, sed condere legem,
est de potestate Episcopi, & non inueni-
tur prohibitum Capitulo; ergo non est
illi denegandum. Confirmatur, quia po-
test occurrere necessitas corrigendi a-
liquas prauas consuetudines; ergo po-
test capitulum per statuta p&#x0153;nalia tali
necessitati prouidere; erunt ergo de se
perpetua, quia hoc est de ratione statu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0401.jpg/>
@@1@<SE401>394 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>ti, & quia nihil præiudicat futuro Epis-
copo, cum possit illa reuocare, si expe-
dire censuerit. Ex quo etiam addunt Pa
uin. Felin. & alij, posse capitulum reuo-<marginalia>Pauin.|Felinus.</marginalia>
care statuta præcedentis Episcopi, si
oporteat, & contraria statuere, quia est
æqualis illi in iurisdictione, & est poste-
rius, seu actu illam habet, quando alter
iam illam amisit. Quod si obijcias, quia
Collegium Cardinalium, vel Concili&#x0169;
omnium Episcopor&#x0169; Ecclesiæ non po-
test, vacante sede Apostolica, reuocare
Pontificum leges, nec nouas vniuersa-
les facere pro tota Ecclesia, vt suprà
dictum est; ergo idem erit cum propor-
tione in Capitulo. Respondetur negan-
do consequentiam, quia iurisdictio Pō-
tificis, illo mortuo, non deuoluitur ad
Ecclesiam, vel Concilium, aut collegi&#x0169;
Cardinalium, quia illa iurisdictio da-
tur secundum institutionem diuinam, &
Deus hoc non instituit: Episcopalis au-
tem iurisdictio datur per homines, &
iure humano statutum est, vt deuolua-
tur ad Capitulum, & ideò potest per il-
lam leges ferre.</P>
<P>  Secunda sententia negat, posse capi-<marginalia>15.|2. sente&#x0303;tia.</marginalia>
tulum statuta propria condere, id est,
durabilia, etiam post ablatam ab ipso
Capitulo iurisdictionem. Pro hac sen-
tentia potest allegari Glossa in cap. Si-
qua de rebus. 12. q. 2. quatenus ait, sede
vacante, non posse capitulum immuta-<marginalia>C. Siqu{a}</marginalia>
re statutum Episcopi: nam eadem est ra
tio de conditione noui statuti, quæ de
immutatione statuti præexistentis. Et
idem sentire videtur ibi Archid. Ver&#x0169;
est, Glossam non dicere statutum, vt Fe-<marginalia>Archid.|Gloß{a}.</marginalia>
lin. refert, sed statum; tamen ex vno vi-
detur aliud inferri, vt infrà explicabi-
mus. Prætereà Felin. suprà n. 10. verb.<marginalia>Felin.</marginalia>
Secundo ita limitat priorem sententiam,
vt illam euertere videatur. Dicit enim,
quod vbi non immineret necessitas sta
tuendi non posse capitulum, sede vacā-
te facere statuta, quia deficiente neces
sitate actus est voluntariæ iurisdictio-
nis, iuxta Glossam in dicto cap. Cum om-
nes, & Lapum. cap. 1. de Constit. in 6. At
verò in iurisdictione voluntaria, maxi-
mè si concernat totam di&#x0153;cesim, non
succedit Capitulum, iuxta Glossam in
Clement. 1. §. 1. de Hæretic. verb. Capitu-
li, quam in hoc sequitur Domin. 18. dist.
in Summa. Quod si hoc verum est, nun-<-P>@@

<-P>quam poterit Capitulum ferre legem,
sede vacante, tum quia nunquam esse
poterit necessarium, quia ad subuenie&#x0303;-
dum omnibus necessitatibus occurre&#x0303;-
tibus, sufficit temporale præceptum,
quod duret vsque ad Episcopi creatio-
nem: tum etiam quia semper erit mo-
rale dubium de valore talis legis, quia
nunquam potest de tanta necessitate fe
rendi legem perpetuam, non expectato
Episcopo, constare.</P>
<P>  Ratio verò à priori pro hac parte es
se debet, quia licèt Capitulum succedat<marginalia>16.</marginalia>
in iurisdictione Episcopali, non tamen
simpliciter, sed iuxta id, quod in iure
est præscriptum; hoc autem non est in
iure præscriptum; ergo. Maiorem indi-<marginalia>Gloss{a}.</marginalia>
cat dicta Glossa in dicto verb. Capituli,
vbi in simili dubio de visitatione, an cō-
petat capitulo, sede vacante, sic argu-
mentatur, Hoc non est iure expressum; ergo
nec attribuendum, habetq&#x0301;ue hic modus argume&#x0303;-
tandi fundamentum in cap. 2. Ne sede vacan-
te, ibi, Cum nusquam inueniatur cautum in iu-
re, quod Capitulum, vacante sede, fungatur vi-
ce Episcopi in collationibus præbendarum. De-
claratur, quia Capitulum succedit Epis
copo solùm in administratione spiri-
tualium, & temporalium; at leges ferre
non videtur ad hanc administrationem
pertinere, sed altioris esse potestatis.
Vnde licèt generalior esset in iure con-
cessio iurisdictionis Episcopalis facta
Capitulo, sede vacaute, non videretur
extendenda ad hunc casum ferendi le-
ges nouas, & multò minus mutandi an-
tiquas, quia est casus valde specialis, &
moraliter non necessarius, & in quo po
test periculum imminere, quia muta-
tiones legum noxiæ esse solent. Vnde
etiam potest hoc confirmari, quia, sede
vacante, nihil est innouandum, cap. 1.<marginalia>C. Ne se-|de vacāte.</marginalia>
Ne sede vacante, sed leges nouas ferre, vel
mutare ab Episcopis positas, magna es
set innouatio; ergo non videtur hoc cō-
cessum Capitulo; ergo. Maior, præter
quam quod in iure habetur cap. Si Epis-<marginalia>C. S. Epis-|copus.</marginalia>
copus, de Supplend. negli. Prælat. est val-
de consentanea rationi, quia iurisdictio
nō datur Capitulo, vt in eo sit quasi per
se, & durabiliter (vt sic dicam) sed sol&#x0169;
vt interim Ecclesiam regat, conseruā-
do res eius, & bonos mores, ac pacem:
non verò ad notabilem mutationem fa-
ciendam. Quod aute&#x0303; huiusmodi sit leg&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0402.jpg/>
@@1@<SE402>Cap. 6. Quæ cōmunitates possint condere leges Eccles. 395
<duolan 2><-P>conditio, vel mutatio, per se notum vi-
detur. Et probabiliter persuadetur ea-
dem cōiectura, quia sicut lex de se per-
petua est, ita iurisdictio ad illam feren-
dam, nec datur, nec dari debet, nisi ha-
benti illam stabili, ac perpetuo modo,
non vero Capitulo, cui veluti per occa-
sionem ad tempus committitur.</P>
<P>  Propter has coniecturas videtur nō
improbabilis hæc posterior opinio. Ni-<marginalia>17.</marginalia>
hilominus tamen non est recedendum
à communi sententia. Nec etiam vide&#x0303;-
tur sine maiori fundamento restringe&#x0303;-
da iura, quæ, sede vacante capitulo tri-
buunt Episcopalem iurisdictionem, &
administrationem tam in spiritualibus
quàm in temporalibus: nam ad vtrunq&#x0301;;
finem multum deseruire possunt statu-
ta, & sæpe esse necessaria. Neque in hoc
potest esse aliquod graue præiudicium
communitatis, vel Episcopi futuri, quia
omnes fatentur posse capitulum gene-
ralia præcepta ferre pro tota di&#x0153;cesi;
quòd ergo illa ferantur per modum sta
tuti, parum refert, habito respectu ad
tempus vacationis Ecclesiæ: postquam
autem Ecclesia habuerit Episcopum, il-
le poterit reuocare statutum, si expedi-
re iudicauerit; ergo neque illi præiudi-
cium fit, neque Ecclesiæ, cum per hunc
modum illi sufficienter subueniatur, si
fortè præceptum illi est incommodum.
Aliunde verò potest esse valde conue-
niens, vt præceptum non cesset ipso fa-
cto, donec per nouum Episcopum re-
cognoscatur, & reuocetur, si oportue-
rit, vel si est vtile relinquatur; ergo in
vsu huius potestatis nihil est periculi.
Et ideò existimo priorem opinionem
simpliciter esse probabiliore&#x0303;, & in pra-
xi sequendam. Nisi fortè alicubi con-
trarium teneat consuetudo: nam hæc
seruanda est semper, quia & potest da-
re iurisdictionem, & auferre, & est op-
tima legum interpres.</P>
<P>  Superest dicendum de inferioribus<marginalia>18.</marginalia>
cōmunitatibus Ecclesiasticis. De qui-
bus idem ferè cum proportione senti&#x0169;t
Canonistæ, scilicet, de rebus vniuersa-
libus, & maioris momenti non posse fa-
cere statuta: de minoribus autem, quæ
solùm ad suæ cōmunitatis administra-
tionem pertinent, posse illa ferre, vt vi-
dere licet in auctoribus allegatis, & In-
noc. in cap. Cum accesissent. num. 2. & ibi<-P>@@<marginalia>Innocent.</marginalia>

<-P>Hostiens. n. 8. & 9. Abb. & alijs, & Felin.<marginalia>Hostiens.|Abbas.|Felinus.|Abericus.</marginalia>
in dicto cap. Cum omnes, & Rota Deci-
sion. 167. aliàs. 4. de Conces. Præbend.
in nouis, & Aberic. tract. de Statutis q. 3.
& 6. Qui etiam addunt, quòd licet capi-
tulum cathedralis Ecclesiæ non possit
facere statutum sine consensu Episco-
pi, inferiores Ecclesiæ collegiatæ po-
terunt illud efficere sine consensu Epis-
copi cum consensu sui proximi Præla-
ti. Distinguunt etiam inter statuta di-
rectiua tantum, & coactiua, seu p&#x0153;nam
imponentia, & priora concedunt, posse
fieri ab his communitatibus; non tame&#x0303;
posteriora, nisi habeant ad hoc specia-
lem iurisdictionem, citantq&#x0301;; caput Con-<marginalia>C. Cōquæ-|stus.|L. Per ini-|quum.</marginalia>
quæstus, de Ferijs, & l. Per iniquum, C. de
Iurisdictione omnium iudicum, & simi-
lia iura, quæ sane parum ad rem faci&#x0169;t.
Et tota resolutio valde confusa est, &
sine solido fundamento.</P>
<P>  Quocirca vte&#x0303;dum censeo distinctio-<marginalia>19.</marginalia>
ne proximè tacta de propria lege pro-
cedente ex potestate legislatiua, vel de
statuto latè sumpto pro regula operā-
di posita ex conuentione illorum, qui
sunt de cōmunitate per modum pacti.
Dico ergo has communitates inferio-
res Ecclesiasticas non posse ordinariè,<marginalia>Communi-|tates infe-|riores ec-|clesiasticæ|quando pos|sunt leges|ferre quan|do non.</marginalia>
ac regulariter proprias leges ferre, sed
solum vbi constiterit, eas habere pro-
priam iurisdictionem spiritualem: tunc
enim iuxta modum iurisdictionis pote-
runt legem statuere, & non amplius.
Prior pars constat, quia supra ostendi-
mus, proprias leges esse actus iurisdi-
ctionis, & sine illa ferri non posse: at hæ
cōmunitates ordinariè non habent Ec-
clesiasticam iurisdictionem, quia nec
iure diuino illam habent, vt suprà di-
ctum est, nec iure communi canonico
illis conceditur; oportet ergo vt ex ali-
qua speciali concessione, vel priuilegio
illam habeant, quod rarum esse credi-
mus, & ideò necesse est, vt de illa con-
stet, vel ex speciali institutione, aut pri-
uilegio, aut ex præscripta consuetudi-
ne. Tunc autem clarum est, posse ferre
statuta &#xA753;portionata iurisdictioni, quia
vnaquæque potestas operari potest iux
ta modum virtutis suæ, & non amplius.
At verò quando hæc communitates iu-
risdictionem non habent, possunt nihi-
lominus statuere aliquid per modum
cōuentionis, & pacti, seu promissionis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0403.jpg/>
@@1@<SE403>396 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>vt satis explicatum est. Et tunc non vi-
deo esse necessariam differentiam illam
de lege p&#x0153;nali, vel non p&#x0153;nali: nam c&#x0169;
iurisdictione vtraque fieri potest, & sine
iurisdictione neutra ferri potest tan-
quam vera lex: in vi autem promissio-
nis vtroque etiam modo fieri potest; si-
cut quotidie fiunt pacta p&#x0153;nalia, vel
ficut per obedientiā potest quis se sub-
ijcere non tātum imperio alterius, sed
etiam correctioni. Verum tamen est,
hanc priuatam correctionem non pos-
se extendi ad p&#x0153;nas, quæ ex iurisdictio-
ne pendent, vt sunt censuræ.</P>
<P>  An verò hæc statuta fieri possint ab<marginalia>20.</marginalia>
his cōmunitatibus sine consensu Epis-
copi, vel illum requirāt. Dicendum est,
quod si sunt proprię leges, id pendet ex
modo iurisdictionis, & certè regulari-
ter non possunt, nisi vbi Prælatus pro-
ximus ex priuilegio habet iurisdictio-
nem Episcopalem; tunc autem consen-
sus eius sufficiet, & necessari&#xA770; erit, quia
in illo esse solet principaliter iurisdi-
ctio. Quoad alia verò statuta impro-
pria, non poterit talis communitas sine
suo proximo capite facere statut&#x0169;, quia
sine illo nec legitimè cōgregari potest,
nec facere vnum corpus perfectum: ni-
hilominus tamen communitas cum ca-
pite congregata poterit facere statut&#x0169;,
sine consensu speciali sui proprij Præ-
lati, quia poterit vincere maior pars
Capituli contra suffragium Pręlati, qui
tunc non operatur per se, & sua singula-
ri potestate, sed vt pars communitatis
præcipua. Sicut in Capitulo Ecclesiæ
cathedralis potest fieri statutum con-
tra speciale suffragium Decani, seu præ
sidentis. Atque de his statutis verum
est, quod Innoc. & alij dicebant, non es-
se necessarium cōsensum Episcopi: ide&#x0303;
verò est, seruata proportione de Capi-
tulo Ecclesiæ cathedralis, vt suprà di-
ctum est. Semper tamen erit necessari&#x0169;,
vt Episcopus non cōtradicat: nam quo
ad hoc semper habet superiorem iuris-
dictionem. Ac denique in his omnibus
multum potest valere consuetudo.</P>
<P>  Denique ex dictis constat, quid dice&#x0303;-<marginalia>21.|De Religio|nibus.|Innocent.|C. In singu|lis.</marginalia>
dum sit de Religiosis communitatibus;
habent enim suam potestatem ferendi
propria statuta, & leges, vt videri po-
test ex Innoc. in cap. In singulis, de Statu
Monach. Quæ potestas vtroque modo<-P>@@

<-P>dicto intelligi potest: nam in religioni-
bus, & est obligatio ex vi promissionis,
& voti obedientiæ, & est iurisdictio Ec-
clesiastica à Summis Pontificibus, iux-
ta vniuscuiusque priuilegia singulis cō
cessa. In quo vero sit hæc potestas, scili-
cet, vel in supremo Prælato, vel in capi-
tulo generali, aut prouinciali, vel in v-
troque simul, non possumus ide&#x0303; de om-
nibus definire, sed consule&#x0303;da est vnius-
cuiusque regula, quia votum obedien-
tiæ secundum illam fit, & iurisdictio Pō
tificia etiam datur vnicuique ad rege&#x0303;-
dum secundum illam; & ideò iuxta mo-
dum in regula statutum erit hæc pote-
stas in vnaquaque religione. An verò ad
essentiam religionis pertineat habere
propriā iurisdictionem Ecclesiasticā,
vel sufficere posset potestas, quæ ex vo-
to obedientiæ intrinsecè nascitur; in
tractatu de Statu religionis dicendum
est.</P>
<P>  Vltimò interrogari potest in pręsen-<marginalia>22.</marginalia>
ti, quibus delegetur hæc potestas Ec-
clesiastica ad leges ferendas. Quod po-
test vel de possibili, vel de facto quæri;
veruntamen hoc posterius non cadit
sub scientiam, quia non est res iuris, sed
facti, pendetq&#x0301;ue ex voluntate hominis
delegātis, quæ incerta, & variabilis est.
De iure autem nulla facta est delegatio<marginalia>De iurenul|la facta est|delegatio p&#x0303;|dictæ pote-|statis licet|non repug-|net delega-|ri secus ve-|rò in totam|Ecclesiam|potestas fe|rendi leges|sine specia-|li approba-|tione Papæ|sicut necpo|testas defi-|niendi po-|test delega-|ri.</marginalia>
huius potestatis: nam illa, quæ est in le-
gato Pontificis, non censetur esse dele-
gata, sed ordinaria; idemq&#x0301;ue est de po-
testate, quam diximus esse in religioni-
bus, & similibus. De possibili aute&#x0303; erit
quæstio, an hęc potestas delegabilis sit,
quam expediuimus lib. 3. cap. 4. in fine,
& illa resolutio híc applicanda est: nam
hæc potestas eo quod supernaturalis
sit, nihil habet repugnans delegationi:
nam etiam iurisdictio Ecclesiastica de-
legabilis est; hæc autem potestas pars
quædam est illius iurisdictionis. Solum
potest considerari, delegationem hanc
respectu vnius, vel alterius congrega-
tionis, vel prouincię facilè fieri posse;
nam sicut Pontifex suo legato dedit hāc
potestatem vtordinariam, ita potest
eam delegare suo delegato, & idem est
de Pręlatis religionum, & similibus; ni-
hilominus tamen respectu totius Eccle
się videtur hoc moderandum: nam quo
ad consultationem, & iudicium de con-
uenientia legis, & modo ferendi illam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0404.jpg/>
@@1@<SE404>Cap. 7. An potestas conde&#x0303;di leges pe&#x0303;deat ex moribus, aut fide. 397
<duolan 2><-P>facile etiam poterit talis delegatio fie-
ri, vt per se constat. At verò quoad ab-
solutam legislatione&#x0303;, per quam lex ac-
cipiat vim obligandi totam Ecclesiam
absque speciali approbatione Pontifi-
cis, non videtur talis potestas posse de-
legari; imò nec vllo modo alteri cōmit-
ti. Ratio est, quia leges canonicę obli-
gantes totam Ecclesiam proficisci de-
bent à potestate, quę in rebus ad mores
pertinentibus errare non possit: hęc au
tem potestas cum pendeat ab speciali
directione Spiritus Sancti Pontifici &#xA753;-
missa, delegabilis non est, sicut nec po-
testas definiendi, vt ex propria materia
suppono, & ideò nec potestas legislati-
ua pro tota Ecclesia est illo modo dele-
gabilis, vel certè saltem non est illo mo
do deleganda, ne tota Ecclesia pericu-
lo alicuius erroris in re tam graui ex-
ponatur.</P>
<Z>CAPVT VII.
Vtrum potestas condendi leges Ecclesiasticas
ex moribus, aut fide pendeat.</Z>
<P><INI3>V</INI3>T ea, quæ spectant ad subiectum<marginalia>1.</marginalia>
huius potestatis cōpleamus, hæc
quæstio necessaria est: nam hæ-
retici, qui ciuilem potestatem negant
manere in peccatoribus, multò magis
id negant de Ecclesiastica potestate. Et
quosdam alios hæreticos Bernardi te&#x0303;-<marginalia>D. Bernar.</marginalia>
pore in eodem fuisse errore, eorum no-
mine tacito refert idem Bernard. serm.
66. in Cantic. Referri etiam solet pro
hac sententia Armacha. lib. 10. de Quę-
stion. Armen. cap. 4. Fundantur primò,<marginalia>Fundame&#x0303;-|ta hæretico|rum.</marginalia>
quia hæc potestas est donum superna-
turale Dei; ergo non debet in peccato-
ribus manere. Secundò, quia est ad re-
gendam Ecclesiam Dei sponsam; ergo
non debet inimicis Dei committi. Ter-
tiò quia datur hæc potestas in ædifica-
tionem, non in destructionem; at in pec
catoribus esset potius in destructione&#x0303;,
quàm in ædificationem; ergo non est<marginalia>2.|Potestate&#x0303;|prædictam|esse ita f&#x0169;-|datā in fide|vt ab eape&#x0303;|deat senti&#x0169;t|aliqui.</marginalia>
verisimile illis concedi.</P>
<P>  Habere aute&#x0303; vide&#x0303;tur rationes huius-
modi aliquam verisimilitudinem in ca-
rentia fidei, & ideò aliqui ex catholicis
dixerunt, hanc potestatem ita esse fun-
datam in fide, & ab illa pendere, ita vt si
Pręlatus Ecclesiæ (quicunq&#x0301;; ille sit, etiā<-P>@@

<-P>S&#x0169;mus Pontifex) incidat in hæresim, eo
ipso potestatem, & dignitatem amittat.
Hanc opinionem tenuit Turrecr. lib. 4.<marginalia>Turrecr.|Castro.</marginalia>
Sum. cap. 1. & c. 20. Eamq&#x0301;; latè defendit
Castro lib. 2. de Iusta. hæreticor&#x0169; puni-
tione c. 23. & 24. Et præter rationes fa-
ctas confirmari potest, quia iure diuino
tenemur vitare hæreticos, & non com-
municare c&#x0169; illis; ergo etiam prohibe-
mur illis obedire; ergo multò magis illi
priuantur potestate pręcipie&#x0303;di, alioqui
esset per plexitas in subditis, & bellum<marginalia>Fides fun-|damentum|totius spiri-|tualis ædi-|ficij.</marginalia>
iustum ex vtraq&#x0301;; parte. Confirmatur se-
c&#x0169;dò, quia fides est fundame&#x0303;tum totius
spiritualis ædificij; ergo etiam huius po
testatis: nam qui caret fide, nec Christi,
nec Ecclesiæ membrum est, & ideò nec
caput, nec pastor Ecclesiæ esse potest;
nec per illum Christus influit; ergo nec
potestatem spiritualem habere potest.
Tandem confirmatur, quia aliàs Eccle-
sia nullum remed ium habere posset ad-
uersus Summum Pontificem hæretic&#x0169;,
quia non obstante hęresi, summam iu-
risdictionem retineret; ergo nullus ill&#x0169;
cohibere posset, cogereturq&#x0301;ue Eccle-
sia semper habere tale caput, quod es-
set incommodissimum.</P>
<P>  Contraria verò sententia vera est;<marginalia>3.|Contraria|sente&#x0303;tia cer|t{a}.</marginalia>
non verò est æquè certa quoad fidem,
& quoad honestatem morum, & ideò
de his sigillatim dicemus. Dico ergo
primò, potestatem hanc esse posse, &
permanere in homine fideli, & bapti-
zato, licèt iniquissimus sit, & in hoc
sensu non pendere ex bonis moribus.
Hoc est certum de fide, & oppositum
damnatum est in Concilio Constantien-
si. Probari autem potest ex verbis Chri<marginalia>Matt. 23.</marginalia>
sti Matth. 23. Super cathedram Moysi sede-
runt Scribæ, & Pharisæi, &c. Nam ibi do-
cet Christus, prælatis benè præcipien-
tibus obediendum esse, licet opera ip-
sorum non sint imitanda. Vbi licèt lo-
quatur de Pontificibus legis veteris,
tamen non refert, tum, quia non tam
loquebatur propter ipsos, quàm prop-
ter nos, vt omnes Sancti intelligunt;
tum etiam, quia ex similitudine ratio-
nis sumitur efficax argumentum. Vn-<marginalia>Cyprianus</marginalia>
de Cyprianus in Sermone de Baptis-
mo Christi, ex hoc loco colligit, in ho-
mine iniquo manere plenam potesta-
tem, & in eo honorari officium, non
vitam.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0405.jpg/>
@@1@<SE405>398 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><P>  Ratione declaratur, quia vel hęc po-<marginalia>4.</marginalia>
testas amittitur, amissa gratia sanctifi-
cante, atque adeo per quodlibet pec-
catum mortale, vel per aliqua specialia
peccata, vel per multitudinem, consue-
tudinem, aut circunstantias eorum. Pri
mum est, quod intendunt hæretici, & eo
tendunt eor&#x0169; rationes; est tamen pror-
sus absurd&#x0169;, & incredibile, alioqui per
peccata mentalia amitteretur hæc po-
testas, quia per illa amittitur gratia,
atq&#x0301;; ita omnia essent incerta, & cōfusa.
Deinde hæc potestas non habet conne-
xionem cum sanctitate, quia non datur<marginalia>Prædicta|potestas nō|habet con-|nexione&#x0303; c&#x0169;|sanctitate.</marginalia>
in sanctificationem, vel vtilitatem ha-
bentis, sed aliorum, & ita potius imita-
tur gratias gratis datas, quæ nō pende&#x0303;t
semper ex propria sanctitate, vt cōstat
ex propria materia. Secundum verò nō
minus absurdum est. Quæ enim sunt illa
peccata, quæ multitudo, consuetudo,
aut circunstantiæ, quę ex se vim habeāt
ad expellendam hanc potestatem? Nihil
sane c&#x0169; fundamento responderi potest.
Et prætereà inde sequitur, vt subditi
possint iudicare Prælatos, & eis obe-
dientiam negare, eos de praua vita ar-
guendo iuxta sui arbitrij mensuram.</P>
<P>  Denique talis p&#x0153;na non est iure hu-<marginalia>5.</marginalia>
mano ordinariè imposita. Quòd si ali-
quando fertur aliqua similis pro aliquo
delicto, pręcedere ordinariè debet sen-
tentia iudicis saltem declaratoria, vt
infrà attingemus, age&#x0303;tes de lege p&#x0153;na-
li, & latiùs tractatur in materia de Ce&#x0303;-
suris. Neq&#x0301;; etiam talis p&#x0153;na est iure di-
uino imposita, nullibi enim est tale ius.
Nec peccator priuatur statim omnib&#xA770;
donis Dei supernaturalibus, retinet e-
nim fidem, & spem, & multò magis po-
test retinere illa, quę ad aliorum com-
modum ordinantur. Neq&#x0301;; est Deo diffi-
cile, vti homine sibi inimico tanquam
instrumento ad bene faciendum amicis
suis. Et ideò etiam non sequitur, pote-
statem hanc esse in destructionem, si in
peccatore maneat, quia potest iusta
pręcipere, etiā si ipse iniust&#xA770; sit; maiorq&#x0301;;
destructio, & cōfusio sequeretur, si lice-
ret non obedire Pręlatis discolis etiam
si iusta pręciperent. Et ideò Pet. 1. can. 2.
seruis pręcipit, obedire dominis, non tā-<marginalia>1. Pet. 2.</marginalia>
tum bonis, sed etiam discolis, Quia nimirum
per prauos mores non amittunt domi-
nium suum, neque ad malum inducunt,<-P>@@

<-P>si iusta pręcipiant. Eadem autem ratio
est de Ecclesiasticis Prælatis, ideoq&#x0301;ue
obedientia Pręlatorum absolutè, & sine
distinctione inter bonos, & malos, prę-
cipitur Hebręor. 13. Atque ita sufficie&#x0303;-
ter constat hęc veritas, simulq&#x0301;; respon-
sum est ad priores rationes dubitandi.</P><marginalia>6.|2. conclus.</marginalia>
<P>  Secundo dicendum est, potestatem
hanc non pendere essentialiter ex fide
habentis illam, sed illam retinere, etiā
si fidem amittat, donec mediāte Eccle-
sia, illa priuetur. Hæc non est tam certa
doctrina sicut præcede&#x0303;s, est tamen opi-
nio Theologica multò probabilior. In-
telligenda verò est de fide ipsa secund&#x0169;
se, non de sacramento fidei, seu de bap-
tismo, aut charactere eius: nam de hoc
supponimus esse necessarium ad hanc
potestatem iurisdictionis Ecclesiasticę,
quia est fundamentum totius Ecclesiæ,
& ianua ad illam. Loquimur ergo de fi-
de propria, quæ in credulitate actuali,
vel habituali, & supernaturali consistit.
Et sic tenet assertionem Caiet. tom. 1.<marginalia>Caie&#x0303;t.|Canus.</marginalia>
Opusc. tract. 1. de Potest. Papæ, cap. 19.
Cano lib. 4. de Locis cap. vlt. ad 12. &
lib. 6. cap. vlt. Bellarmin. lib. 2. de Roma-<marginalia>Bellarm.</marginalia>
no Pontifi. cap. 30. Vt verò eam clarius
probemus, distinguamus tres gradus hę
resis, quædam est purè interna, & men-
talis, quæ vocatur occulta per se; alia
est externa, sed ita secreta, vt non pos-
sit in iudicio probari, quæ dicitur oc-
culta per accidens; alia est externa, &
publica, vel probabilis, quibus omni-
bus commune est fidem expellere.</P>
<P>  Iam ergo, si fides amittatur per solā<marginalia>7.</marginalia>
interiorem hæresim, manifestum vide-
tur tunc non amitti potestatem hanc.
Ergo non pendet à fide secundum sub-
stantiam, seu existentiam eius. Conse-
quentia clara est. Probatur ergo ante-
cede&#x0303;s, primò ab incommodis suprà in-
sinuatis: nam esset gubernatio valde in-
certa, si potestas penderet ex internis
cogitationibus, & culpis. Item cum Ec-
clesia sit visibilis, oportet, vt potestas
gubernatiua eius sit suo modo visibilis,
& ideò pendens ex actionibus externis,
& non ex solis mentis cogitationibus.
Ratio à priori est, quia in eo casu Eccle
sia nō aufert potestate&#x0303; suo humano iu-
re, quia non iudicat de internis, vt di-
cemus infrà. Neq&#x0301;; etiam aufertur ex vi
solius iuris diuini, quia vel hoc est na-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0406.jpg/>
@@1@<SE406>Cap. 7. An potestas conde&#x0303;di leges pe&#x0303;deat ex moribus, aut fide. 399
<duolan 2><-P>turale, seu connaturale ipsis donis su-
pernaturalibus, vel est superadditum
positiuè. Primum dici non potest, quia
ex natura rei non potest ostendi neces-
saria connexio inter fidem, & hanc po-
testatem; item quia potestas ordinis
magis supernaturalis est, & tamen est
de fide, non amitti, vt in materia de Sa-
cramentis in genere latiùs tractatur, &<marginalia>D. Thom.</marginalia>
docet D. Thomas 2. 2. q. 39. art. 3. Vnde
licèt fides sit fundamentum sanctifica-
tionis, & donorum, quæ ad illam perti-
nent; non tamen est fundamentum alia-
rum potestatum, & gratiar&#x0169;, quæ prop-
ter alios dantur. Secundum autem suf-
ficienter probatur, quia nec traditione
nec Scriptura oste&#x0303;di potest tale ius po-
sitiuum diuinum. Denique rationi con-
sentaneum est, vt sicut Ecclesiastica iu-
risdictio non confertur, nisi media ali-
qua actione hominis, siue illa sit tant&#x0169;
designatiua, seu electiua personæ, vt in
Summo Pontifice, siue collatiua pote-
statis, vt in reliquis, ita etiam non aufe-
ratur, nisi media aliqua actione exte-
riori, quia in vtraque debet seruari pro
portio ad hominis conditionem, & na-
turam, vt à fortiori ex sequenti puncto
constabit.</P>
<P>  De hæretico etiam exteriori occul-<marginalia>8.</marginalia>
to, seclusis censuris Ecclesiasticis, de
quibus statim dicemus, certum est, ex
vi talis delicti non amittere hanc pote-
statem. Quod ferè eode&#x0303; discursu osten-
di potest, quia nec est ius diuinum im-
ponens talem p&#x0153;nam, nec etiam Eccle-
siasticum, ita vt incurratur ipso facto,
& ante sententiam. Vnde sunt multa de-
creta, quæ præcipiunt huiusmodi homi-
nes deponi, & priuari potestate, quod
non habet locum, quando delictum est
mentale, sed quando est externum. Imò
oportet, vt sit probabile, si per homine&#x0303;
inferenda est p&#x0153;na; seu priuatio. As-
sumptum constat ex vsu: nam ita obser-
uatum videmus in antiquis Concilijs,<marginalia>Conc. Con-|stantinop.|Con. Ephes.|Cōc. Chalc.|C. Ad abo|$unclearendam.|C. Omni-|$unclearus.</marginalia>
Constantinop. 1. Ephesino. 1. Chalced.
& alijs, & sumitur ex cap. Ad abolendam,
de Hæreticis, & ex cap. Omnibus. 24. q. 1.
ibi, Hanc domum siquis corripientem, corrige&#x0303;-
temq&#x0301;ue contempserit, sit tibi, inquit, sicut Ehni-
cus, & publicanus. Vbi Augustin. loquitur
de hæreticis recedentibus ab Ecclesia,
& eos etiam significat esse priuandos
potestate, & iurisdictione per sententiā<-P>@@

<-P>Prælatorum Ecclesiæ: ita enim illa ver-
ba Domini intelligit Glossa vlt. quia in-
de colligit, hęreticum contumacem es-
se iudicandum. Et potest sumi ex Aug.<marginalia>D. Aug.|Ad Tit. 3.</marginalia>
in fine cap. 51. lib. 7. de Baptismo. Colli-
gi etiam hoc potest ex illo Pauli ad Ti-
tum. 3. Hæreticum hominem post primam, &
secundam correptionem deuit{a}; ergo salte&#x0303;
antequam moneri, & corripi possit, nō
est priuatus ipso facto iurisdictione, &
potestate sua; vt autem corripi possit,
ita vt sit obligatio vitandi illum vt ab
Ecclesia præcissum, necesse est, vt cri-
men non sit occultum. Denique hanc
etiam partem probant multa ex his,
quæ adduximus.</P>
<P>  Maior difficultas est in tertio mem-<marginalia>9.|Papam hæ|reticum ex|vi iuris di-|uini eo ip-|so desinere|esse Papam|senti&#x0169;t mul|ti.</marginalia>
bro, quando Ecclesiæ Prælatus publicè
fidem deseruit. Nam multi viri docti lo-
quentes de Papa docent, si fiat publicè
hæreticus, eo ipso desinere esse Papam.
Quod si verum est, non potest id esse ex
vi iuris humani, quod nō habet vim co-
actiuam supra Papam, & ita censent es-
se ex vi iuris diuini, quod Paul. declara-
uit in loco allegato ad Tit. 3. Quod ius
consequenter habebit effectum in qui-<marginalia>Bellarm.|Driedo.</marginalia>
buscunque Prælatis Ecclesiasticis. Et
ita sentit Bellarmin. suprà, & indicat
Driedo lib. 4. Dogmat. c. 2. p. 2. sentent.
7. Contrarium verò tenet Caiet. suprà.<marginalia>Caiet.</marginalia>
Quam rem grauissimam nolumus n&#x0169;c
perfunctoriè definire. Nam ferè pro so-<marginalia>Per hære-|sim occul-|tam per ac|cidens om|nem Epis-|copum infe|riorem Pa|pa amitte-|re quant&#x0169;|est ex se ō-|nem vsum|iurisdictio-|nis Eccle-|siasticæ.</marginalia>
lo Papa est necessaria, & tractabitur in
materia de fide. De inferioribus autem
Pręlatis nunc certum est, non solum per
hęresim publicam, sed etiam per omne&#x0303;
externam, etiam occultàm per accide&#x0303;s
(vt vocant) amittere, quantum est ex se,
vsum omnis Ecclesiasticæ iurisdictio-
nis, saltem ratione excōmunicationis,
quam ipso facto incurrunt. An verò hęc
excommunicatio sit de iure diuino, vel
humano, & quam sit antiquum, & quo-
modò nunc seruand&#x0169; sit in publicis hę-
reticis nō dum nominatim excōmuni-
catis, ac denunciatis, seu declaratis, in
materiā de hæresi remittimus. Quia in
præsenti materia neutra opinio neces-
saria est. Dicim&#xA770; ergo de facto hęretic&#x0169;
public&#x0169;, etiamsi denunciatus nō sit, non
posse validas leges ferre salte&#x0303; ratione
ce&#x0303;surę. Neq&#x0301;; obstabit Extrau. Ad euitā-
da, quia illa constitutio non est in fauo-
rem excōmunicati, sed fidelium, & ideò<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0407.jpg/>
@@1@<SE407>400 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>quanuis alij non teneantur vitare ill&#x0169;;
nihilominus si publicè constet, illum es
se hæreticum, optimè possunt illi non
obedire, nec eius leges seruare, quia re
vera ille non habet vsum potestatis ad
coercendum, vel obligandum, & alio-
qui ipsi non coguntur communicare
cum illo, licèt possint id facere in his,
quæ honesta, & commoda fuerint. Si
autem subditi parere non tene&#x0303;tur, ipse
non habet vsum iurisdictionis coacti-
uæ, & ideò leges ab illo latæ nullæ, seu
inualidæ sunt.</P>
<P>  Ad rationes ergo vltimo loco addu-<marginalia>10.|Ad ratio-|nes Castri|respōdetur.</marginalia>
ctas pro opinione Castri responderi fa-
cilè potest. Ad primam dicitur, Ante-
cedens ad summum procedere de hæ-
reticis publicis, & in illis esse dubium;
tamen siue ex iure diuino, siue ex Ec-
clesiastico, fatemur, illos esse priuatos
potestate ferendi leges. Ad secundum
negatur assumpt&#x0169;, quia character bap-
tismalis potest sufficere ad retinendam
hanc potestatem, præsertim si in publi-
coritu fidei, & externo non dum quis
discessit ab Ecclesia. Ad tertiam de S&#x0169;-
mo Pontifice possemus respondere, ne-
gando posse dari talem euentum iuxta
opinionem asserentem Pontificem Ro-
manum ex diuino priuilegio non posse
errare in fide, etiam vt particularem
personam, quam opinionem probabi-
liter defendunt aliqui, vindicando ab
hac nota omnes Pontifices, qui hacte-
nus præcesserunt. Nam videtur consen<marginalia>Consenta-|ne&#x0169; est sua|ui guberna|tioni Deiñ|permittere|Papam fie|ri hæretic&#x0169;|quod si fiat|iuridicè est|declaran-|dus, sicq&#x0301;ue|deponitur|à Christo|Domino.</marginalia>
taneum suaui prouidentiæ Dei, vt non
permittat eum falsa contra fidem sen-
tire, quem permissurus non est, falsa
docere. Et ita dicunt, vtrunque com-
plecti verba illa, Ego rogaui pro te Petre,
vt non deficiat fides tu{a}. Quia verò hæc
sententia non est admodum recepta, &
Concilia generalia aliquando admise-
runt casum illum, & consequenter sup-
posuerunt, saltem esse possibilem; ideò
dicendum est, si Papa fiat hæreticus, nō
statim cadere à dignitate ipso facto ra-
tione fidei amissæ, vt generaliter pro-
batum est, quia nullum de illo habemus
in hoc speciale ius diuinum, neque fuis-
set Ecclesiæ conueniens propter peri-
cula schismatum. Neq&#x0301;; etiam ex vi cen-
surarum Ecclesiasticarum manet depo-
situs ipso facto, quia Pontifex non est
capax censuræ, quandiu Pontifex est<-P>@@

<-P>quia nulli subijcitur in terris quoad po
testatem coerciuā, ad quam pertinent
censuræ. Vnum ergo superest Ecclesiæ
remedium, scilicet, vt in Concilio ge-
nerali iuridice declaretur hæreticus;
nam eo ipso cadit à dignitate, non tam
potestate humana, quàm diuina. Sicut
enim quando eligitur, non accipit po-
testatem ab electoribus, sed à Christo;
ita in eo speciali casu à Christo ipso de
ponitur post iuridicam declaratione&#x0303;.
Et quanuis fortè de hoc non habeamus
expressum ius diuinum scriptum; tame&#x0303;
traditio Ecclesię sufficienter ostendit
esse in Ecclesia hanc potestatem, quę
fere debita illi erat iure defensionis, &
ad prouidentiam Christi Domini ma-
ximè pertinebat. An verò hoc remedi&#x0169;
sit semper necessarium, etiamsi contin-
gat, Papam esse publicè hęreticum, dis-
putabitur in locis pręallegatis.</P>
<Z>CAPVT VIII.
Vtrum potestas Ecclesiastica ad leges ferendas
sit excellentior ciuili in fine, origine sub-
iecto, & alijs proprietatibus.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vanuis hæc quæstio magna ex<marginalia>1.|Conclusio|affirmati-|u{a}.</marginalia>
parte in superioribus definita
sit; nihilominus vt excellentia
huius potestatis magis illustretur, & ali
quibus difficultatibus occurramus, o-
portunam hoc loco illam iudicauimus.
Primò itaque certum statuimus, pote-
statem hanc Ecclesiasticam in lege Euā
gelica longe excellentiorem esse pote-
state ciuili. Hæc veritas facilè ostendi
potest ex his, quæ adduximus in cap. 1.
huius libri, præsertim conclus. 3. vbi
Doctores etiam allegauimus. Est etiam
cōmunis Patrum, Ignat. Epist. ad Smir-
nens. Ego autem dico, honorate quidem Deum<marginalia>Ignat.</marginalia>
vt auctorem omnium, & Dominum; Episcopum
autem tanquam principem sacerdotum, imagi-
nem Dei ferentem, principatum quidem secun-
dum Deum, sacerdotium autem secundum Chri-
stum, & post hunc honorare oportet, etiam Re-
gem. Ambros. lib. 2. de dignitat. sacrdot.
cap. 2. Honor, & sublimitas Episcopalis (in-<marginalia>Ambr.|Chrysost.</marginalia>
quit) nullis comparationibus poterit adæquari.
Si regum fulgori compares, & principum dia-
demati, longè erit inferius, quàm si plumbi me-
tall&#x0169; ad auri fulgore&#x0303; compares, quippè c&#x0169; videā
reg&#x0169; colla, & princip&#x0169; cōmitti genib&#xA770; sacerdot&#x0169;.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0408.jpg/>
@@1@<SE408>Cap. 8. De excellentia potestatis Ecclesiasticæ. 401
<duolan 2><-P>Quæ verba referuntur, & probantur à
Gelas. in capite Duo sunt. 96. distinction.
Innocentius autem in capite Solitæ, de
Maiorit. & obedient. Soli, & Lunæ com-
parat dictas potestates. At verò Chry-
sostom. lib. 3. de Sacerdot. in principio,
Sacerdotium (inquit) tantò regno est excellen-
tius, quantum spiritus, & carnis interuallum
esse potest. Quam sententiam latissimè
prosequitur, & amplificat, & Homil. 83.
in Matthęum, Siue (inquit) princeps diade-
mate coronatus sit; indignè autem accedat, pro-
hibe, maiorem illo potestatem habes. Et simi-
lia multa habet homil. 4. & 5. in verba
Isai. Vidi Dominum, &c. & Homil. 3. ad Po-
pulum aliquantulum à principio, vbi lo
quens de Flauiano, eum præfert Impe-
ratori, dicitq&#x0301;; habere gladium non fer-
reum, sed spiritualem. Et plura ex Pa-
tribus in sequenti capite referemus. In
prædictis autem locis fere semper lo-
quuntur generatim de potestate sacer-
dotali secundum totam amplitudinem
suam, includendo potestatem ordinis,
secundum quam complectitur potesta-
tem censurandi, remittendi peccata,
creandi sacerdotes, &c. simulq&#x0301;ue pote-
statem iurisdictionis, quæ includit etiā
dispensationem thesauri spiritualis Ec
clesiæ, & potestatem ligandi, ac soluen-
di per censuras, & alia multa. In qua
vniuersalitate considerata hac potesta-
te, lucè clarius est, esse longe excellen-
tiorem ciuili potestate. Hic autem non
tantum hoc modo loquimur, sed etiam
pręcisè conferendo has potestates sub
ratione legislatiuæ potentię. Et sic etiā
dicimus, excellere Ecclesiasticam po-
testatem, quod tradit apertè Bonifac.
Papa in Extrauaganti Vnam sanctam, de<marginalia>Bonif. Pa-|p{a}.</marginalia>
Maiorit. & obedient. inter communes.
Et ratio reddi potest ex dictis in cap. 1.
quia potestas hęc (etiam vt legislatiua)
est ordinis supernaturalis; potestas au-<marginalia>Potestas ec|clesiastica|etiam vt le|gistatiuaest|supernatu-|ralis.</marginalia>
tem ciuilis naturalis est, vt suprà est
ostensum: ergo illa est excellentior in
suo esse, & substantia. Atque hæc potest
constitui differentia inter has duas po-
testates, quę ex dictis in capite primo
satis constat, & statim amplius expli-
cabitur. Vt autem excellentia huius po
testatis illustrior fiat, aliæ etiam diffe-
rentiæ assignandæ sunt ex parte cau-
sarum, & principiorum, & actuum vtri-
usque potestatis.</P>@@

<P>  Secunda ergo excellentia huius po-<marginalia>2.|Finis pote-|statis eccle|siasticæ est|supernatu-|ralis.</marginalia>
testatis sumitur ex parte finis: nam finis
potestatis Ecclesiasticæ supernatura-
lis est, ciuilis autem omninò intra na-
turæ ordinem continetur; ille spiritua-
lis, hic materialis est; ille æternus, hic
temporalis. Hæc enim omnia constant
ex dictis in hoc libro capite primo, &
secundo, & in libro superiori capite
sexto. Nam ibi ostendimus, finem po-
testatis, ac iuris ciuilis non esse f&#x0153;li-
citatem æternam, ac supernaturalem,
sed ad summum f&#x0153;licitatem natura-
lem huius vitæ; eamq&#x0301;ue non exactam,
& perfectam, sed quantum in humana
communitate perfecta obtineri potest;
ad vitam autem futuram post mortem,
vel ad statum eius per se, & intentione
sua non extendi illam potestatem. De
potestate autem legislatiua Ecclesiasti-
ca longe aliter sentiendum est; nam per
se primò data est ad dirigendos homi-
nes in f&#x0153;licitatem æternam, ac super-
naturale&#x0303; vitæ futuræ: hic enim est finis
vltimus per se primò intentus per hanc
potestatem. Nam sicut Christus Domi-
nus propter hunc finem sanguinem su&#x0169;
fudit pro hominibus, ita propter eun-
dem instituit Ecclesiam suam, & pote-
statem ad illam regendam in ordine ad
eundem finem hominibus contulit. Et
hic est sensus illorum verbor&#x0169;, Tibi dabo
claues regni c&#x0153;lorum, &c. & illorum, Posuit
vos Spiritus Sanctus Episcopos, regere Ecclesiā
Dei, quam acquisiuit sanguine suo. Et ita sępe
in legibus Canonicis fit expressa men-
tio huius finis, vt in cap. Inter cæter{a}, de
Offic. ordin. Inter cætera (dicitur) quæ ad<marginalia>C. Inter cę|ter{a}.</marginalia>
salutem pertinent populi Christiani, &c. & in
cap. Quoniam, dist. 10. dicitur, Imperato-
res indigere Pontificibus pro æterna vita,<marginalia>C. Quoniā.</marginalia>
idem in c. Cum ad verum, dist. 96. Et hinc
etiam est, vt hęc potestas per leges suas<marginalia>C. Verum.</marginalia>
principaliter intendat animarum salu-
tem, & vt peccata caueantur, vt ex mul-
tis iuribus ostendi superiori libro c. 6.
& idem sumitur ex cap. 2. de Constit. in
6. ibi, Vt animarum periculis obuietur, & cap.
vlt. de P&#x0153;nit. & remiss. ibi, Ne pro dilatio-
ne p&#x0153;nitentiæ periculum immineat animarum,<marginalia>Ca. Omnis|vtriusque.|C. Vt con-|stitueretur|August.</marginalia>
& in toto capite. Omnis vtriusque, eodem,
& præsertim ibi, Diuersis experimentis v-
tendo ad saluandum ægrotum. Item ex ca-
pite Vt constitueretur, distinct. 50. vbi Au-
gustinus ait, antiquam irregularitatem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0409.jpg/>
@@1@<SE409>402 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>impositam agentibus publicam p&#x0153;ni-
tentiam propter enormia crimina in-
ductam esse ex rigore disciplinæ perti-
nentis ad potestatem clauium, signifi-
cans, hanc potissimùm datam esse ad
spiritualem criminum correctionem,
& ad salutem an imarum procurandam.
Denique ferè ex toto iure canonico, &
Epistolis decretalibus Pontificum est id
manifestum.</P>
<P>  Ratio etiam est clara, quia potestas<marginalia>3.|Potestas|Ecclesiast.|supernatu-|ralis, cum|nō possit es|se in natu-|ra pura, &|semper p&#x0303;-|cipit saltem|inordinead|supernatu-|ralem fine&#x0303;.</marginalia>
hæc supernaturalis est, vt suprà cap. 1.
latè ostendimus, ergo per se, & natura
sua tendit in supernaturalem finem, si-
ue futuræ vitæ, siue præsentis: hi enim
ita sunt inter se cōnexi, & subordinati,
vt nō possit vnus ab altero separari; er-
go in hoc fine maximè differt hęc pote-
stas à potestate ciuili, quæ merè natu-
ralis est, & tantum ad finem naturalem
ex se tendere potest, vt suprà osten sum
est. Atque ita constat opinionem Fortu-
nij tractatam supra lib. 4. cap. 6. quate-
nus confundit fines harum potestatum,
probabilem non esse, & occasione&#x0303; posse
prębere multis erroribus. Nam certè si
vtriusque potestatis idem est finis vlti-
mus, eadem etiam erunt media, eade&#x0303;q&#x0301;;
materia, & consequenter ijdem actus,
& quidquid vna potest, poterit altera,
quę sunt plane erronea. Ratio verò est,
quia potestates hę in suo esse plusquam
genere distinguuntur; ergo & in finibus
distingui necesse est. Antecedens patet
ex dictis, quia vna est supranaturalis,
non tantum quia à Deo conceditur ex-
traordinario modo, sed quia ex se, & na
tura sua non potest inueniri in ipsa na-
tura, nec ex principijs eius oriri, quod
secus est de potestate ciuili. Vnde etiā
potestas regia prout in Saule fuit, vel
Dauide, licèt habuerit in eis quendam
modum supernaturalem, longè diuersa
fuit ab hac potestate: nam illa fuit tan-
tùm potestas ciuilis, ac de se naturalis
in substantia sua, licet modo præterna-
turali data fuerit; hęc autem est per se
supernaturalis, & ordinis diuini, quia
nullo modo esse potest cōnaturalis ho-
minibus. Prima verò consequentia pa-
tet, quia totum esse cuiuscunque pote-
statis est in ordine ad suum finem, & ob-
iectum; ergo si potestas supernaturalis
est, necesse est, vt ad finem, & obiectum
supernaturale natura sua tendat.</P>@@

<P>  Dices; sępe leges canonicę dispon&#x0169;t
de rebus, quę merè exteriores sunt, &<marginalia>4.|Obuiatur|obiectiun-|culæ.</marginalia>
naturales: nam ius etiam canonicum
intendit externam pacem, & iustitię cō
seruationem, vt in pro&#x0153;mio Decreta-
lium dicitur, & in hunc finem coercet,
& punit vitia. Multa etiam inueniuntur
in legibus canonicis, quæ solum perti-
nent ad ordinem causarum, & contra-
ctuum, vt patet ex libro 2. & ex magna
parte libri tertij Decret. ergo licet po-
testas Ecclesiastica, vt est potestas tra-
dendi doctrinam fidei, & sacramento-
rum, & vt est potestas remittendi pec-
cata, vel dispensandi spiritualia, super-
naturalis sit, & finem supernaturalem
respiciat, nihilominus vt est legislatiua
videtur esse eiusde&#x0303; rationis, & ordinis
cum potestate ciuili. Respondetur ne-
gando consequentiam. Primò quidem
quia etiā in materia fidei, & sacramen-
torum multa supernaturalia, & super-
naturaliter præcipit, nimirum, credere
hoc, vel illud, recipere talia sacrame&#x0303;ta
tali modo, vel tempore, offerre sacrifi-
cium supernaturale, vel illi assistere, &
similia: in quibus omnibus se gerit, vt
potestas legislatiua est, iuxta ea, quę tra
ctat Ioan. 22. in Extrau. Quia quorundam,
de Verbor. significatione. Sec&#x0169;do, quia
etiam in his omnibus, quæ statuit hæc
potestas, pertinentq&#x0301;ue ad externam po
litiam Ecclesiasticam, vel ad lites, con-
tractus, &c. se&#x0303;per supernaturaliter prę-
cipit, id est, sub ratione supernaturali,
& in ordine ad finem supernaturalem.
Nam eadem est potestas legislatiua in
quacunq&#x0301;; materia, & semper operatur
sub propria ratione obiecti sui. Quod
potest à simili declarari ex actibus vir-
tutum infusarum. Nam per fidem v. g.
non tantum credimus supernaturalia
mysteria, sed etiam multa naturalia, vt
Deum esse, vel animam esse immortale&#x0303;,
tamen prout fides circa hęc versatur,
sub ratione supernaturali tendit, & su-
pernaturaliter operatur; idem in cha-
ritate, & spe videre licet, & maximè in
virtutibus moralibus per se infusis; ita
ergo se habet hęc potestas in his legib&#xA770;
fere&#x0303;dis, quę politicę, & quasi ciuiles esse
vide&#x0303;tur: nā semper in illis habet respe-
ct&#x0169; ad salute&#x0303; animar&#x0169;, & ad religiosum
cultum Dei, vt ex tenore etiā ipsor&#x0169; ca-
non&#x0169; regulariter constare potest. Estq&#x0301;;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0410.jpg/>
@@1@<SE410>Cap. 8. De excellentia Ecclesiastica potestatis. 403
<duolan 2><-P>optim&#x0169; exempl&#x0169; in c. Qualiter, & quādo. 2.<marginalia>C. Qualiter|& quando.</marginalia>
de Accusat. Vbi tractando de Ordine
in iudicijs, vel denunciationibus seruā-
do, ipsum colligere nititur Pontifex ex
auctoritatibus noui, & veteris testame&#x0303;-
ti, Ex quibus, inquit, postea processerunt cano-
nicæ sanctiones. Ratio verò est, quia cum
hęc potestas sit superiorisordinis. com
plectitur etiam inferiora quatenus ali-
quo modo superioribus deserui&#x0169;t, vel
per modum subiecti, vel per modum in-
strumenti, aut alio simili, & ita potest
etiam de rebus, seu materijs inferioris
ordinis leges ferre, semper tamen sub
ratione superiori, & supernaturali.</P>
<P>  Tertia excellentia huius potestatis<marginalia>5|3. Excelle&#x0303;-|tia ex Ori-|gine, & cau|sa efficien-|te.</marginalia>
assignari potest ex parte cau sę efficien
tis, & originis: nā hæc potestas est quasi
per se infusa, vnde à solo Deo, vt auctor
est, & gubernator supra naturalis, tan-
quam à primo, & principali principio
manare potest immediatè; potestas au-
tem ciuilis datur à Deo vt auctore na-
turæ, & non propriè per se confertur,
sed per modum proprietatis manantis
ab ipsa natura, modo explicato in lib.
3. Vnde constat, etiam ex hoc capite lō-
ge&#x0303; excellentiorem esse hanc potestate&#x0303;.
Quod amplius ita declaratur: nam hęc
potestas secund&#x0169; suam adæquatam ra-
tionem, & excellentiam à Christo Do-
mino collata est, & in illo fuit veluti pro
prietas manans ex vnione hypostatica
humanitatis ad Verbum, vt in 1. tom. 3.
partis Disp. 47. latè explicuimus. Vnde
constat, tanto excellentiorem esse hanc
potestatem in suo fonte potestate ciui-
li, quanto vnio hypostatica superat cō-
munitatem humanam. A Christo vero,
& per Christum deriuata est hæc pote-
stas ad Vicarium per maximam quan-
dā participatione&#x0303; illius potestatis ex-
cellentiæ, quæ fuit in Christo, & sic ha-
buit fundamentum non solum in ipsa in-<marginalia>6.|4. excelle&#x0303;t.|ex parte|subiecti, c&#x0169;|principali-|ter sit in|Christodño|ciuilis a&#x0169;t|potestas in|cō munita-|tehumana.</marginalia>
carnatione, sed etiam in meritis Christi
Domini, & in sanguine eius, quod nō po-
test dici de potestate ciuili secundum se
spectata; ergo ex his omnibus manife-
stè apparet excessus Ecclesiasticæ po-
testatis.</P>
<P>  Quarto declarari potest excellentia
hæc ex parte subiecti, quia potestas Ec-
clesiastica multum excedit ciuilem in
primario, & veluti immediatè subie-
cto. Nam potestas ciuilis immediatè est<-P>@@

<-P>in communitate humana; hæc aute&#x0303; po-
testas residet principaliter in Christo
homine, vnde fit, vt quoad subiect&#x0169; pro-
ximum illa prior sit in eo homine, cui
communitas illam commisit, vel in suc-
cessoribus eius; hæc verò sit in eo, cui
Christus illam commisit, vel succes-
soribus eius; aut mediante ipso in alijs.
Inter has autem personas sunt tres dif-
ferentiæ notandæ. Prima, quod potestas
ciuilis potest esse in quolibet homine,
etiam non baptizato, hæc vero Eccle-
siastica non nisi in habente charactere&#x0303;
baptismi. Quia baptismus est ia nua Ec-
clesię, & ideò sicut ante charactere&#x0303; ba-
ptismi, nullus directè subijcitur Eccle-
siæ, ita etiā sine illo charactere nullus
est capax Ecclesiasticę potestatis, vnde
nec potestatem ordinis habere potest.
Dices, hinc posse inferri illa incommo-
da, quæ supra inferebamus de hæretico
me&#x0303;tali, quia si amissa fide, amitteret po
testatem, valde incerta esset hæc pote-
stas; ita enim in pręsenti incertum est,
an aliquis habeat characterem baptis-
mi, quia multis modis contingere po-
test, Sacramentum non esse valid&#x0169;; er-
go ex necessitate characteris eadem in
certitudo sequitur. Respondetur tame&#x0303;
non esse simile, quia certitudo baptis-
mi, quanuis non sit omninò infallibilis,
habet nihilominus eam moralem certi-
tudinem, quę in rebus humanis haberi
potest, & character semel impressus n&#x0169;-
quam amplius deleri potest, fides aute&#x0303;
facilè amitti potest.</P><marginalia>7.</marginalia>
<P>  Alia differentia est, quod potestas
ciuilis in viris, & fęminis esse potest: Ec
clesiastica verò in f&#x0153;minis esse non po-
test, saltem ordinario iure. Loquimur
de potestate iurisdictionis, ad quam le-
gislatio spectat: nam de potestate ordi
nis certum est, fęminas illius incapaces
esse vt in materia de Ordine ex professo
ostendendum est contra nouatores ex-
citantes antiquam hæresim Papuziano-
rum, quam refellunt August. de Hæresi.<marginalia>August.|Epiphan.</marginalia>
in 27. & Epiphan. in 49. ex Paulo. 1. ad
Corinth. 14. & 1. Ad Timot. 2. Vbi f&#x0153;-
minas nec docere, nec loqui in Ecclesia
permittit. Dixi autem, Non potest, quia
hæc potestas quatenus immediatè à
Christo datur, id est, summa, & Ponti-
ficia, non potest esse in f&#x0153;mina, quia
illa non est capax ordinis, vel consecra<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0411.jpg/>
@@1@<SE411>404 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>tionis Episcopalis, & ideò nec Pōtifica-
t&#xA770; potest esse capax. Quod aute&#x0303; de Ioan.
8. quidam finxerunt, fabulosum est, vt<marginalia>Onuph.|Bellarm.|Baron.</marginalia>
ex Onuphrio ostendit Bellarmin. lib. 3.
de Roman. Pontifi. cap. vlt. & copiosè
Baron. tom. 10. Anno Christi. 853. n. 56.
& sequentibus, vbi alios refert. Et in n.
63. rectè aduertit, quòd licet fact&#x0169; illud
fabulosum, ita vt narratur accidisset,
illa f&#x0153;mina non fuisset Pontifex, sed va
casset Sedes pro illo tempore, & postea
in electione Benedicti fuisset cōtinua-
ta successio, de quo alibi latius. Hinc
vero colligo extendendum esse verbum
illud, Non potest, ad totā iurisdictione&#x0303; Ec
clesiasticam ordinariam. Nam ille, qui
incapax est potestatis ordinis, etiam est
incapax ordinariæ iurisdictionis Eccle
siasticæ, quia ex diuina institutione Ec-
clesiæ in spiritualibus debet per sacer-
dotes, aut clericos ordinario iure gu-
bernari, Et nihilominus addidi, saltem
ordinario iure, propter iurisdictionem
Ecclesiasticam, quatenus per Pontifice&#x0303;
delegari potest, de qua est cōtrouersia
an aliquis actus huius potestatis com-
mitti possit f&#x0153;minæ. In qua certum est,
non debere committi, & magis recept&#x0169;
est, non posse, vt in materia de Censuris
disp. 2. Sect. 3. à num. 5. tractaui. Et quo-
ad præsentem potestatem legislatiuam
nunquam visum est in Ecclesia, quod si-
gnum est, fieri non posse.</P>
<P>  Vltimo est in hac parte differentia,
quod potestas ciuilis esse potest in me-<marginalia>8.|Mere lai-|cus possit|ne cligi Pa|pa, & ele-|ctus vti sua|iurisdictio-|ne.</marginalia>
re laicis; hæc autem non nisi in clericis,
quæ eodem modo explicanda est, sicut
præcedens. Quanquam de Pōtificia po-
testate non sit ita certum, merè laicum
esse omnino incapacem eius, si alioqui
rite eligatur, vt statim ordinetur. Est
autem certum, nunquam esse factum in
Ecclesia, nec fieri debere, propter no-
uitatem, & periculum. Et similiter est
certum, non debere sic electum vti iu-
risdictionis potestate, nisi sit ordinatus,
quamuis ante Pontificiam consecratio
nem possit illa vti, statim atque electus
est, & in sede collocatus. De inferiori
autem potestate ordinarium ius Eccle-
siæ est, vt laicis non cōmittatur, & ideò
infra Summum Pontificem nullus po-
test illam committere laico. Vnde licèt
aliquando visum sit, laic&#x0169; eligi, aut po-
stulari ad Episcopat&#x0169;, vt Ambrosi&#x0169;, &c.<-P>@@

<-P>non tamen visum est, illi dari potestatis
vsum, donec aliquam ordinationem ac-
cipit. Ideoque Summus Pontifex ordi-
nario iure vtendo illam nō præbet nisi
homini constituto in aliquo gradu cle-
ricali, saltem primæ tonsuræ, quamuis
de absoluta potentia possit fortasse a-
liud facere. Aliæ denique excellentiæ
possunt facilè, ex supradictis, in hac Ec-
clesiastica potestate considerari, scili-
cet, quod sit multò vniuersalior, & in
suo gradu supremo sit vnica pro toto
orbe, & quod sit maximè necessaria, &
quod suo modo sit Ecclesiæ fundamen-
tum, vt dixit D. Thomas in 2. dist. 44. in<marginalia>D. Thom.</marginalia>
vltimo dubio literali. Ac denique, quod
nobiliores habeat effectus quod expli-
cando leges eius magis constabit.</P>
<Z>CAPVT. IX,
Vtrum Potestas Ecclesiastica sit ita superior ci-
uili, vt illam sibi subiectam habeat.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vanuis superiori capite ostens&#x0169;<marginalia>1.</marginalia>
sit, Ecclesiasticam potestatem
esse excellentionem in perfectio
ne, non inde statim infertur, esse supe-
riorem in subordinatione, & propria
iurisdictione, nam potest facultas vna
esse minus perfecta, quam alia, & non
illi subiecta, vel subordinata. Atque
hinc sumi potesr ratio dubitandi, quia
subordinatio hæc non sequitur intrin-
secè ex maiori perfectione; neque etiā
ostendi potest ex speciali Christi con-
cessione; ergo non datur. Maior patet
ex ratione facta, & iuuari potest exem-
plo legis veteris, in qua etiam fuit po-
testas sacerdotalìs, & regia, & nihilomi
nus regalis non erat subiecta sacerdo-
tali; imò potius videtur posse contra-<marginalia>3 Reg. 2.</marginalia>
rium sumi ex 3. Regum. 2. Vbi Salomon
deposuit Abiathar à Sacerdotio; & lo-
co illius posuit Sadoc, ergo erat tunc
sacerdotalis potestas sub regali potius,
quàm è contrario. Minor autem proba
tur, quia in nouo testame&#x0303;to nō legimus
instituisse Christum sacerdotium con-
cedendo illi hanc superioritatem, quia
Petrus, non obstante sua potestate, præ
cipit omnibus fidelibus subiectos esse<marginalia>1. Pet. 2.|Paulus ad|Roma. 13.</marginalia>
Principibus, & Regibus. 1. Pet. 2. & Paul.
Rom. 13. idem pronuntiat de omni ani-
ma. Neque etiā id habetur ex traditio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0412.jpg/>
@@1@<SE412>Cap. 9. An potestas Eccles. babeat subiectam ciuilem. 405
<duolan 2><-P>ne: nam potius ex historijs colligi po-
test, Imperatores iudicium interdum
tulisse de Pontificibus, eosq; deposuisse.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est; pote-<marginalia>2.|Cōclusio af|firmatiua|ob vnitate&#x0303;|Ecclesiæ|Christi.</marginalia>
statem Ecclesiasticam non solum esse in
se nobiliorem, sed etiam superiorem, &
habere sibi subordìnatam, & subiectam
potestatem ciuilem. Sunt enim hęc duo,
vt dixi, valde distincta, quod etiam D.
Thom. in 2. in fine, dist. 44. declarauit.
Est ergo conclusio hæc certa, & commu
nis apud Catholicos, de qua videri po-
test D. Thom. ibi, & Bonau. tom. 2. Opusc.<marginalia>D. Thom.|Henrric.|Victor.|Bonau.</marginalia>
in. 38. De Ecclesi. Hierarch. par. 2. §. 1. in
fin. Henrric. quodlib. 6. q. 23. Victor.
Relect. 2. de Potest. Ecclesię, & Relect.
de Indis p. 1. numero. 29, Vbi dicit, hoc
esse verum non solumde potestate hac,
prout est in Papa, sed etiam prout est in
quolibet Episcopo. Quod iure ordi-
nario, & Ecclesiastico, ac seclusis pri-
uilegijs, aut exemptionibus, verum est;
in seque&#x0303;tibus verò amplius exponetur.<marginalia>Dried.|Turrec.|Pyghius.|Sander.|Caieta.|Sot.|Bellarm.|Vellosillo.</marginalia>
Videri etiam possunt Driedo de Liber-
tate Christiana lib. 2. cap. 2. Turrecrem.
in Summa lib. 2. cap. 113. & sequentib.
Vuald. lib. 2. Doctrinalis fidei cap. 76. &
sequentibus, Albert. Pyghius lib. 5. de
Ecclesias. Hierarch. cap. 14. & 15. San-
der. lib. 2. de Visibili Monarch. Caiet. in
Apolog. pro Romano Pontifice cap.
13. ad 8. Sot. in 4. dist. 25. q. 2. art. 5. Bel-
larm. de Summo Pont. lib. 2. à capit. 6.
Vellosillo Luce&#x0303;sis Episcop. in Aduerte&#x0303;t.<marginalia>3</marginalia>
Theol. in 5. tom. Hierony. q. 5.</P>
<P>  Præcipuum huius veritatis fundame&#x0303;
tum ratione simul, & auctoritate decla
ratur; sumitur enim ex vnitate Eccle-
siæ Christi Domini in Euangelio satis<marginalia>1. Cor. 12.|Rom. 12.</marginalia>
significata, & per Paulum declarata. 1.
Corinth. 12. dicentem, Omnes nos in vn&#x0169;
corpus baptizati sumus, &c. & ad Roman. 12<marginalia>Ephes. 4.</marginalia>
Multi vnum corpus in Christo, &c. idem ad
Ephes. 4. & sæpe aliàs; igitur constituit
Christus Dominus Ecclesiam tanquam
vnum spirituale regnum, in quo vnus
etiam esset Rex, & princeps spiritualis;
ergo necesse est, vt ei subdatur tempo-
ralis potestas, sicut corpus animæ. Hoc<marginalia>D. Naz.</marginalia>
enim exemplo explicat subordinatione&#x0303;
harum potestatum Gregor. Nazianzen.
orat. 17. ad Populum timore perculs&#x0169;.
Et merito, quia sicut homo non esset re-
cte compositus, nisi corpus esset animę
subordinatum, ita neque Ecclesia esset<-P>@@

<-P>conuenienter instituta, nisi temporalis
potestas spirituali subderetur. Potestq;
eadem ratio declarari, & confirmari ex
dictis supra de dominio indirecto, quod
Pontifex habet in vniuerso orbe: nam
hoc dominium non fundatur, nisi in sub
ordinatione harum potestatum. Quia,
vt ibidem dixi, non est in Pontifice du-
plex potestas, sed vna, quæ directè respi
cit spiritualia, & consequenter exten-
ditur ad temporalia: hęc autem exten-
sio solum esse potest propter subordina-
tionem temporalis potestatis ad spiri-<marginalia>D. Bernar</marginalia>
tualem. Atq; hac ratione dlxit Bernard.
lib. 4. de Consil. cap. 3. Pontificem habe-
re simul gladium spiritualem, & natura-
lem, quia vel vnum habet directè, & ali&#x0169;
indirectè, vel vnum in se, & per se, alium
sibi subordinatum, quod significat, cum
ait, spiritualem gladi&#x0169; ab Ecclesia exer
cendum esse; materialem veró à milite
pro Ecclesia ad nutum sacerdotis, &
Iussum Imperatoris. Vnde in cap. vlt.
Pontificem vocat, Fidei defensorem Chri-
stianorum ducem, Virgam potentium, malleum
tyrannorum, regum patrem, legum moderatore&#x0303;,<marginalia>Bonifac,|Papa.</marginalia>
Deum Pharaonis. Sic etiam conclusit Bo-
nifaci, Papa in Extrauag. Vnam Sanctam,
de Maiorit. & obed. Oportet gladium eße sub
gladio, & temporalem auctoritatem spirituali
subijci potestati. Ex quo textu amplius ro-
boratur ratio facta. Quia vbi est vnum
corpus, necesse est, esse vnum caput ad
quod omnia aliquo modo reuocentur,
quoniam alias neque pax, neque perfe-
cta vnitas posset esse in corpore; Eccle-
sia autem Christi, vnum corpus est, vt
diximus; ergo quamuis in eo sint plu-
res potestates, seu magistratus, necesse
est, vt inter se habeant subordinatione&#x0303;,
ita vt advnum aliquo modo reuocentur
propter rationem factam; ergo vel spi-
ritualis potestas subordinatur tempo-
rali, vel è contrario. Primum dici non
potest: nam vt ibidem ex Paulo affert
Pontisex, Quæ à Deo sunt ordinata sunt; esset
aute&#x0303; peruersus ordo; si spiritualia sub-
iecta essent temporalibus; ergo secun-
dum necessario dicendum est.</P><marginalia>4.|Obiectio di|luitur.</marginalia>
<P>  Dicet fortasse aliquis, Ecclesiam vt
perfectè vna sit, sufficie&#x0303;rer vniri in vno
capite suo, quod est Christus. Hāc enim
responsione&#x0303; posset quis incaute sumere
ex Vuald. lib. 2. Doctr. fidei cap. 78. num.<marginalia>Vual.</marginalia>
4. vbi sic inquit, Et quod arguunt quidam,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0413.jpg/>
@@1@<SE413>406 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>Ecclesiam reducendam esse in monadem, verum
est in Christum, qui solùs in ore tenet in geminæ
potestatis suæ signum, gladium bis acutum. Cæte-
rum sub Christo sacerdos, & Rex impermistas
continent potestates. Respondetur ad prio-
rem partem, illam sententiam in eo sen
su sumptam, & hic applicatam non pos-
se satisfacere. Quia Ecclesia militās est
vnum corpusvisibile in hoc mundo exi-
stens, ac indigens gubernatione huma-
na, & externa, ergo non potest sol&#x0169; re-
duci immediatè ad caput inuisibile ho-
minibus mortalibus, quale est Christus;
ergo necesse est, vt etiam Vicarius Chri
sti habet excellentiam potestatis, vbi
fuerat necessaria ad conueniens regi-
men totius corporis; ipse ergo est sim-
pliciter supremum caput. Neque Vual-
den. in contrario sensu loquutus est, sed
agit de reductione vtriusque potestatis
ad vnum principium quoad originem,
& participatione directè iurisdictio-
nis, quam vnaquæque illarum potesta-
tum habet in suo ordine. Et hoc sensu
dicit esse impermistas, & reduci solum
ad Deum, vel Christum: non negat ta-
men, quin saltem indirecte potestas te&#x0303;-
poralis subordinetur spiriatuali, pręci-
pue in ordine ad vitandum peccat&#x0169;, &
diuinam offensionem, vt in num. 6. ex-
presse declarauit cum Hugo. de Sancto
Victor. lib. 2. de Sacram. cap. 4. 6. & 7.</P>
<P>  Et hinc potest noua confirmatio ad-
di f&#x0169;data in verbis Gelasij Papæ in cap.<marginalia>5,|C. Duo s&#x0169;t.</marginalia>
Duo sunt. 69 dist. Quia pro animabus regum
Pontifices sunt reddituri rationem, insinuans
in verbis illis, Pasce oues meas, etiam Re-
ges, & Imperatores Petro fuisse subie-
ctos, quia sub Christi ouibus comprehe&#x0303;
di debent; ergo etiam debent pasci, &
regi à Petro: iam enim explicuimus sub
verbo, Pascendi, etiam potestatem rege&#x0303;-
di contineri. Dices; hoc ver&#x0169; esse quo-
ad spirituale regimen. Sed contra, quia<marginalia>Obuiatur|obiectioni</marginalia>
regula regiminis temporalis, vt sit re-
ctum, & honestum, debet esse spiritua-
lis; ergo necesse est, vt ipsamet potestas
temporaliter regendi reguletur per spi
ritualem, & hoc est illi esse subiectam,
& subordinatam. Et hac ratione Ponti-
fices reddituri sunt rationem pro regi-
bus, & Imperatoribus, quia ad illos per-
tinet corrigere, & emendare quidquid
ipsi non sol&#x0169; vt homines, sed etiā vt Re-
ges in vsu suę potestatis peccauerint.</P>@@

<P>  Vnde confirmarur, quia aliàs non<marginalia>6.</marginalia>
esset sufficienter prouisum Ecclesię, si
non esset in ea potestas, quæ Reges, &
Principes possit in officio contintce,
saltem vtendo spirituali gladio. Dices;
hoc argumento probaretur, necessariā
etiam esse aliam potestatem, quæ spiri-
tuales pastores contineat in officio: nā
etiam illi errare possunt, & fortasse ma-
iore damna ouibus in ferre. Responde-
tur ita quidem esse, quoad omnes spiri-
tuales principes, seu pastores, infra
supremum, Christi Vicarium, ad quem
pertinet eme&#x0303;dare, vel etiam punire re-
liquos; ipsum autem caput supremum,
non potuit alteri homini mortali subij-
ci, quia vel procederetur in infinitum,
vel tolleretur debita subordinatio, &
vnitas. Et ideó alio altiori modo proui-
dit Christus Ecclesiæ suæ quoad hanc
partem; nam quoad doctrinam, & præ-
cepta mor&#x0169; talem assistentiam suo Vi-
cario promisit, vt in his errare nō pos-
set, ita vt graue aliquod damnum infer-
ret Ecclesiæ per abusum potestatis. Et
hoc fuit sufficiens quoad potestatem
legislatiuam, de qua agimus. Alia verò
incommoda, quæ interdum sequi pos-
sunt ex prauis moribus, vel operibus ta
lis personæ, minoris momenti sunt, &
aliquando sunt tolleranda: nam hæc est
hominum fragilitas, & conditio, & si
interdum sint grauiora, & clare iniusta
iure defensionis poss&#x0169;t homines se tue-
ri; non tame&#x0303; iure vindicationis, aut pu-
nitionis. Sol&#x0169; in casu hæresis solet fieri
aliqua exceptio, quam alibi tradendā,
& explicandam relinquimus.</P>
<P>  Posset eadem assertio confirmari ex<marginalia>7.|Gelas. pap.</marginalia>
vsu Ecclesiæ, ac varijs exe&#x0303;plis, quæ ex
parte connumerat Gelas. Papa loco ci-
tato, sed quę ad præsentem materiam
pertinere possunt, inferiùs tractando de
Legibus Canonicis attingemus; cæte-
ra videri possunt in historijs, & ea in s&#x0169;-
mam redigit Bellarmin, supra cap. 7. Ex
quibus etiam expedita manet ratio du-<marginalia>Bellarm.</marginalia>
bitandi in principio posita. Nam oste&#x0303;-
sum est Scriptura, & traditione hāc in-
stitutionem esse à Christo Domino. Pe-
trus verò, & Paulus ibi allegati loquun-
tur de obedientia debita Principibus, &
potestatibus à suis subditis respectiuè,
non tamen in eis explicatur qualis sit
subordinatio potestatum inter se. Neq;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0414.jpg/>
@@1@<SE414>Cap. 10. posse cōiungi in eode&#x0303; potestate&#x0303; ciuilem, & Ecclesiast. 407
<duolan 2><-P>est verum Imperatores Christianos vn-
quam iudicasse Pontifices, vt in tracta.
de Immunit. late ostensum est.</P>
<P>  Exemplum autem ibi adductum ex
3. Reg. 2. petebat sepecialem difficulta-
tem de comparatione simili inter Pon-
tifice&#x0303;, & Regem sub statu legis veteris,
sed hęc parum refert ad præsens insti-
tut&#x0169;, & in proprio loco tractādo de Ro-
mano Pontifice disputabitur. Et ideò
nunc solum dico duo. Vnum est, ex illo
nihil sufficienter probari, vel quia ibi
narratur factum, non ius, id est, narra-
tur, quid fecerit Salomon, nō tamen an
fecerit ex legitima, vel vsurpata pote-
state, vel certe, quia (vt aliqui volunt)
Salomon ex peculiari instinctu Spiritus
Sancti, id fecit, vt in eodem loco innui-
tur, & ideò non sequitur id fecisse: ex or
dinaria potestate quam haberet. Alte-
rum est, par&#x0169; referre ad præsente&#x0303; cau-
sam comparatio illa veteris testame&#x0303;ti,
t&#x0169; quia lexvetus in his cęremonialibus,
& iudicialibus iam cessauit, vt lib. 9. os-
tendemus: tum etiam quia longe altio-
ris ordinis est Pontificatus legis nouæ
quam veteris, & ideò dato, & non con-
cesso, Pontificat&#x0169; veterem non habuis-
se illam excellentiam, non sequitur Pō-
tificatum à Christo institutum illam nō
habere. Sicut etiam Papa nunc habet
potestatem remittendi peccata, quam
non habuit sacerdos antiquæ legis, n&#x0169;c
Papa potest concedere indulgentias,
quod alius non potuit. Denique Petro
promissæ sunt claues Regni c&#x0153;lorum, &
dictum illi est, Pasce oues meas, & Quidquid
ligaueris super terram, erit ligatum, & in c&#x0153;lis,
quæ non sunt dicta veteri Pontifici. Et
ideo quidquid de illo sit, veritas po-
sita inconcussa manet.</P>
<Z>CAPVT. X.
Vtrum potestas Ecclesiastica ad leges ferendas
possit in eadem persona coniungi
simul cum ciuili.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc sola comparatio nobis super-<marginalia>1.</marginalia>
est inter has duaspotestates. Et in
illa inueniuntur errores contra-
rij, vnus est, has duas potestates, prout
sunt in Ecclesia, semper ac necessario
esse coniunctas, non quidem in eo sensu,
in quo aliqui dixerunt, vtramque pote-<-P>@@

<-P>statem esse in Summo Pontifice respectu
totius orbis, & directe, ac formaliter (vt
sic dicam) ex diuino iure; quanuis enim
hoc non ita sit, non tamen est error in
fide, sed opinio, de qua satis dictum est.
In alio sensu hæretico docent illam hæ-
retici huius temporis, quor&#x0169; princeps<marginalia>Hæresis hu|ius tempo-|ris.</marginalia>
quoad hanc partem videtur fuisse Hen-
ricus VIII. Rex Angliæ, qui voluit vn&#x0169;
quemque Regem temporalem esse Sum-
mum Pontificem in suo regno, atque ita
habere simul vtramque potestatem. Hi
hæretici nullum habent fundamentum
pręter affectum libertatis: videntur au-
tem nihil altius sentire de hac potesta-
te spirituali in lege noua, quàm habue-
rit in lege veteri, aut naturę, & ideo q&#x0111;<marginalia>Fundame&#x0303;-|tum ex le,|ge veteri.|& naturæ.</marginalia>
illis temporibus seruat&#x0169; esse putant, vt
Reges essent supra sacerdotes, n&#x0169;c etiā
seruandum esse existimant.</P>
<P>  Alius error inuentus etiam à nouato<marginalia>2.|Secundus|error.</marginalia>
ribus est, potestatem ciuilem omnino
repugnare Pontificibus, seu personis in
sacerdotali dignitate constitutis. Affe-
runt verba illa Christi Lucæ. 22. Reges ge&#x0303;<marginalia>Luc. 22.|D. Bernar</marginalia>
tium dominantur eor&#x0169;, &c. Vos autem non sic.
Ex quibus verbis sic colligit Bernard.
lib. 2. de Consider. cap. 6. Planum est, Apo-
stolis interdicitur dominatus; ergo tu, & tibi vsur
pare aude, aut dominans Apostolatum, aut Apo
stolicus dominatum. plane ab alterutro prohibe-
ris, si vtrumque similiter habere voles perdes<marginalia>2. Tim. 2.</marginalia>
vtrumque. Item illa Pauli 2. ad Timoth. 2.
Nemo militans Deo, implicat se negotijs secula-
ribus. Ex quibus vol&#x0169;t colligere, iure di-
uino prohibitum esse sacerdotibus ha-
bere regimen temporale. Confirmari<marginalia>Nicolaus|Papa.</marginalia>
potest, quia Nicolaus Papa in Epistola
ad Michaelem Imperatorem dicit, In
lege naturæ eosdem fuisse Reges, & sacerdotes;
Christum autem illas potestates separasse. Ra-
tio etiam adiungi potest, quia non vide
tur vna persona sufficiens ad vtrunque
regimen conuenienter pręstandum, præ
sertim si vtrumque sit perfectum, qua-
le requiritur in eo, qui potestatem ha-
bet ferendi leges.</P>
<P>  Nihilominus veritas catholica est,
potestates has nec necessario esse con-<marginalia>3|Conclusio.|Ratio.</marginalia>
iunctas, nec necessario separatas, quia
neutrum est diuino iure præceptum, aut
prohibitum. Prior pars satis patet ipso
vsu, & experientia. Nam in primis mul-
to tempore fuit Ecclesia Christi sine
vlla temporali potestate quoad ciuile<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0415.jpg/>
@@1@<SE415>408 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>regimen reipublicæ, & prius, scilicet,
quam Reges cæpissent ad fidem conuer-
ti, & tamen potestatem spiritualem sem
per habuit, ex quo Christus dixit, Pasce
oues meas. Nunc etiam multi sunt Episco
pi, qui nullam habent potestatem ciui-
lem ad ferendas leges, cum tamen spi-
ritualem habeant; ergo ex hac parte
separabiles sunt. Deinde quod potestas
ciuilis etiam suprema sine Ecclesiastica
inueniatur eadem traditio ostendit. Nā
Constantinus Imperator in Concil. Ni-
ceno professus est, se non habuisse pote-<marginalia>Constātin.</marginalia>
statem ad iudicādum inter sacerdotes.
Idem de Valentiniano Seniore refert
Ambr. lib. 2. Epist. 13. ad Valentini. iu-<marginalia>D. Ambr.</marginalia>
niorem, in qua dignam refert catholi-
co Imperatore sententiam. In causa fidei,
vel alicuius Ecclesiastici ordinis, e&#x0169; iudicare de
bere, qui nec munere impar sit;, nec iure dissimi
lis. Et ita etiam factis obseruasse refert
Niceph. lib. 11. Hist. cap. 3. & 30. & simi-
lia habet Theod. lib. 4. Hist. c. 6. & 7. Qui
etiam cap. 16. cum Niceph. supra cap. 13.<marginalia>Nicephor.|Theod.</marginalia>
refert insigne dictum Eulogij sacerdo-
tis, qui cum à præfecto induceretur ad
consentiendum Valenti Arriano Impe-
ratori, per ironiam interrogauit, Num
quid cum Imperio est etiam sacerdotis dignitate&#x0303;
consequutus? Denique ab omnibus catho
licis Regibus ita vsque ad nostra tem-
pora seruatum est. Ratio verò clara<marginalia>Ratio con-|clus. quia|potestas Ec|clesiastica|in lege no-|ua est su&#xA751;-|naturalis.</marginalia>
est ex dictis, destruendo fundamentum
contrarij erroris: nam in lege noua po
testas Ecclesiastica non est naturalis,
sed supernaturalis, & specialter à Chri-
sto data, nunquam verò data est terre-
nis regibus, nec alicubi Christus Præ-
cepit, vt esset coniuncta cum potestate
Regia; nulla ergo est talis necessitas.</P>
<P>  Quod autem hæ duæ potestates in ea<marginalia>4.|Ciuilem|& Ecclesi-|asticam po|testate&#x0303; esse|posse in eo|de&#x0303; ostendi-|tur ex vsu|Ecclesiæ.</marginalia>
dem persona coniunctæ esse possint, si-
militer probatur ex vsu Ecclesiæ: nam
Summus Pontifex simul etiam Rex est
tem poralis in suis terris, quar&#x0169; est Do-
minus, quod à Sanctis Pontificibus in-
choatum, & conseruatum est, vnde co-
gitari non potest esse illicitum. Imò spe
ciali Dei prouidentia factum esse affir-
mat D. Thom. in 2. sentent. in fine. Simi-
liter multi Episcopi simul habent ciui-
lem potestatem, & dominium, vt con-
stat præsertim in Germania, & Hispania
& in Conimbricensi hoc Episcopatu.
Ratio verò est, quia hoc non est per se<-P>@@

<-P>malum, neque est aliqua positiua lege
prohibitum, & aliunde potest multas
rationes congrue&#x0303;tiæ habere; ergo. An-
tecedens quoad primam partem proba
tur, quia contra nullam est virtutem.
Item quia si aliqua esset per se malitia,
maximè quia temporalis potestas impe
diret debitam curam, & solicitudinem
circa administrationem spiritualis po-
testatis; hoc autem nec necessario se-
quitur, quia per ministerium aliorum
potest illa potestas exequutioni māda-
ri, ita vt non mult&#x0169; impediat. Prætereà
siquid laboris, vel incōmodi hinc sequi
videatur, potest vtilitatibus alijs com-
pensari; tum quia verisimile est, iustitiā
rectius esse administrandam per huius-
modi Principes; tum etiam quia coni&#x0169;-
ctio illarum potestatum in eadem per-
sona multum deseruire potest ad maio-
rem pacem, & vnionem, & vt tempora-
le regimen ad spirituale melius refera-
tur; tum etiam quia hoc conciliat ma-
iorem reuerentiam erga Ecclesiastic&#x0169;
principem, qui etiam melius poterit re-
sistere hostibus fidei, si potestatem ha
bet temporalem, vt experientia com-
probatum est. Atque ita simul proba-
ta est tertia pars Antecedentis, Secun-
da autem probatur, quia nulla est talis
lex diuina, vel humana, quod patebit
respondendo ad fundamenta contrarij
erroris.</P>
<P>  Ex verbis ergo Christi Domini. Reges<marginalia>5|Eplicantur|auctorita-|tes contra-|riæ hæresis</marginalia>
gentium dominantur eorum, &c. talis prohi-
bitio non colligitur: nam cum subdit,
Vos autem non sic, non est sensus, vos non
habebitis dominium temporale, sed se&#x0303;-
sus est, Non dominabimini sicut illi do-
minantur, id est, ad vestrum commo-
dum, vtilitatem, & honorem, vbi non
loquitur de regimine temporali Eccle-
siæ, sed de spirituali, & formam, ac mo-
dum eius præscribit per comparatione&#x0303;
ad te&#x0303;porale, quod in superioribus etiā
tactum est. Et in eodem sensu loquitur
Bernard. vt ex contextu est manifest&#x0169;.<marginalia>D. Berna$unclear</marginalia>
Addo, quòd licèt daremus, Christum
ibi loqui de dominio temporali, illa ver
ba non continerent prohibitionem, sed
solum explicarent, Christum non dedis-
se hominibus hanc potestatem, licèt nō
prohibuerit, vt per homines dari possit
Ecclesiasticis Principibus. Neque etiā
ex loco Pauli talis prohibitio colligi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0416.jpg/>
@@1@<SE416>Cap. 11. De propria materia legis Canonicæ. 409
<duolan 2><-P>potest. Expendend&#x0169; etenim est illud ver
bum, Implicat se: potest namq; Ecclesiasti-
cus Princeps vti hac potestate te&#x0303;porali,
non se implicando negotijs secularibus,
sed prudenter, ac moderate illa vtendo.
Ite&#x0303; est ponderand&#x0169; illud verb&#x0169;, Negotij
secularibùs, quod propriè significat nego-
tiatione&#x0303;, & nimiam solicitudine&#x0303; circa
temporalia lucra, vt notauit Chrysost.<marginalia>Chrysost.</marginalia>
Princeps aute&#x0303; Ecclesiasticus non ad h&#x0169;c
finem accipit te&#x0303;porale&#x0303; principat&#x0169;, sed
vt Ecclesię vtilitati, & fideli&#x0169; cōmodis
magis inseruiat; & ideò illud temporale
ita coniunctum spirituali non est secula
re omnino, sed aliquo modo sacr&#x0169;; ha-
bere igitur talem potestate&#x0303; ciuile&#x0303; simul
cum spirituali contra nullam lege&#x0303; diui-
nam est, vel positiuam, vel naturalem.
Quod verò cōtra humanam non sit per
se not&#x0169; est, nec indiget probatione. Sic
ergo responsum est ad fundamentum se-<marginalia>Adrian. pa|pa.</marginalia>
cundi erroris; Adrian. autem Papa in
Epistola ibi citata sol&#x0169; inte&#x0303;dit, quod in
priori puncto contra prim&#x0169; errore&#x0303; di-
ximus, nec enim potuit indicare, esse &#xA753;-<marginalia>Bellarm.</marginalia>
hibit&#x0169;, quod ipsemet profitebatur. Plu-
ra de hoc argume&#x0303;to legi possunt in Bel-
larm. lib. 5. de Rom. Pont. cap. 9. & 10.</P>
<Z>CAPVT XI.
An lex Canonica habeat propriam materiam, in
qua honesta præcipiat, & praua prohibeat
distinctam à materia legis ciuilis.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus de finali, & efficienti cau-
sa legis canonicę, dicend&#x0169; sequi-<marginalia>1.</marginalia>
tur de materiali, in qua multa ha-
bet cōmunia cum lege ciuili, quæ breui
ter supponenda sunt: nam inde oritur
difficultas præsentis quæstionis, quæ in<marginalia>1. Conueni-|entia legis|Cano. cum|ciuili.</marginalia>
hoc versatur, vt distinctione&#x0303; in materia
inter vtranq; lege&#x0303; assignemus. Primò
ergo conuenit ius canonicum c&#x0169; ciuili
in hoc, quod circa solam materiam ho-
nestam versari potest: nam hoc multò
magis necessari&#x0169; est ad finem eius, quā
ad finem legis ciuilis, vt per se constat.
Item quia hoc spectat ad perfectionem
legis; ergo multo magis debet conue-
nire legi canonicæ, quam ciuili. Vnde
pro regula constitui potest, quidquid
perfectionis in hoc genere materiæ ha-
bet lex ciuilis multò magis conuenire
legi canonicæ. Secundo ergo conuenit<-P>@@<marginalia>Secunda.</marginalia>

<-P>lex canonica cum ciuili, quia præcipe-
re potest in materia cuiuscunque virtu-
tis, quia ordinatur ad finem perfectio-
rem, magisque spiritualem, ad quem
vsus omnium virtutum magis necessa-
rius est, & ita constat ex vsu, quia Eccle
sia determinat præcepta diuina, vel ad-
dit noua, in sacramentis, ieiunijs, ora-
tionibus, &c. vt latè, & benè Nauarr.
de Reddit. Eccles. quæst. 2. Moni. vltimo,
num. 2. & 3.</P>
<P>  Tertio conueniunt, quia lex etiam<marginalia>2.|Tertia.</marginalia>
Canonica nō pręcipit omnes actus om-
nium virtutum, licèt pręcipiat omni&#x0169;
virtutum actus; quia inter opera virtu-
tum multa sunt consilij, quæ non poss&#x0169;t
sub absolutam obligationem per Eccle-
siam imponi, vt est perpetua castitas, &
similia. Et ratio est, quia lex Canoni-
ca licèt à diuina potestate specialiter
descendat, simpliciter humana est, &
ferri debet modo hominibus accommo
dato, & ideò esse etiam debet moribus
hominum accommodata, & moraliter
possibilis, & vtilis multitudini, sicut de
lege in communi dictum est. Dixi aute&#x0303;
absolutè pręcipere; tum quia non abso-
lutè, sed sub aliqua iusta conditione po-
test Ecclesia interdum pręcipere opera
consilij: sic enim imponit clericis in sa-
cris necessitatem castitatis seruandæ,
quia non simpliciter, sed sub præuia cō-
ditione voluntaria illud onus imponit,
scilicet, si velint in illo ordine cōstitui,
quod illis voluntarium est; tum etiam,
quia licet absolutè non pręcipiat opera
dura, & asperæ p&#x0153;nitentiæ, supposito
delicto potest illa præcipere invindictā
eius, & correctionem. De regula autem
seruanda in definienda hac materia,
quando excedat, vel non excedat limi-
tes potestatis Ecclesię, nihil occurrit
addend&#x0169; his, quæ de lege ciuili dixi, sed
prudenti arbitrio opus est, quod maxi-
mè accōmodand&#x0169; est, vsui Ecclesiæ, &
morali necessitati talis materiæ, vel le-
gis in ordine ad comune&#x0303; salute&#x0303; anima-
r&#x0169;, in quo etiam considerandus est per-
sonar&#x0169; status, pro quibus leges fer&#x0169;tur,
vt illi etiam accomodentur.</P>
<P>  Quarto similiter cōuenit lex canoni-<marginalia>3.</marginalia>
ca c&#x0169; ciuili, quia nō prohibet absolutè
omnia vitia, & peccata. Dico autem
non prohibere omnia speciali coactio-
ne, aut censura, illa vtendo: nā absolutè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0417.jpg/>
@@1@<SE417>410 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>cupit ōnia euitari, & per doctrinā, & mo
nitione&#x0303; id procurat, pertinetq; maximè
hęc cura ad Ecclesiæ pastores. At per
vim coactiuā, vel legislatiuā non omnia
prohibet, quia esset nimis oneros&#x0169; hu-
manę fragilitati, & poti&#xA770; esset in destru-
ctione&#x0303;, quā in ædificatione&#x0303;, quia maiora
mala sequere&#x0303;tur ex prohibitione adeo
generali, quā ex aliqua tollerantia. Re-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
gula ergo posita generaliter à D. Thom.
dict. q. 95. ar. 2. & suprà declarata specia
liter in legibus ciuilib&#xA770;, c&#x0169; proportione
applicāda est ad leges canonicas prohi
buit enim vitia, quæ grauiora sunt, vel
quæ scandal&#x0169;, & nocument&#x0169; spirituale
alijs afferre possunt; alia veró minora
tollerat, seu dissìmulatc&#x0169; moderatione
autem, & modo statim explicando.</P>
<P>  Ex his igitur oritur ratio dubitādi in
pręsenti p&#x0169;cto: videri enim potest, null&#x0169;<marginalia>4.|Ratio dubi|tandi.</marginalia>
esse discrimen inter has leges in earum
materia, quando quide&#x0303; vtraq; in mate-
ria omni&#x0169; virtut&#x0169;, & vitiorum versatur.
Accedit, non videri necessari&#x0169;, vt pote-
tas ciuilis, & Ecclesiastica, licèt distin-
ctæ sint, in materia distincta versentur:
sæpe enim contingit, facultates, vel vir-
tutes diuersas in eade&#x0303; materia versari
sub diuersa ratione, vt patet de intelle-
ctu, & voluntate, & te&#x0303;perantia acquisita
& infusa; sic ergo potestas ciuilis, & Ec-
clesiastica poter&#x0169;t habere materiā cō-
mune&#x0303; sub diuersis rationibus, ordinādo
illas ad suos fines diuersos. Deniq; hoc
vide{t$} suadere vsus ipse: nā leges ciuil. &
canonicæ versantur circa matrimonia,
iurame&#x0303;ta, vsuras, & similia; & quod dif-
ficilius videtur in Cod. Iustiniani haben
tur leges de Episcopis, de clericis, mo-
nachis, de Ecclesijs, quę sunt materię, in
quibus maximè possunt leges canonicę
à ciuilib&#xA770; distingui. Adde ipsos canones
disponere, leges ciuiles aliquādo posse
habere vim in foro Ecclesiæ, c. Cert&#x0169;. c&#x0169;<marginalia>C. Certum.</marginalia>
alijs dist. 10. c. 1. de Noui oper. nuntiat.</P>
<P>  In contrari&#x0169; aute&#x0303; est, quia vnaquæq;<marginalia>5</marginalia>
potentia debet habere materiā sibi pro
portionatā, maximè quando sunt diuer
sor&#x0169; ordinum: ostendimus aute&#x0303; potesta
te&#x0303; ciuile&#x0303;, & Ecclesiasticā hoc modo esse
distinctas, quia vna est spiritualis, & di-
uini ordinis; altera materialis, & natu-
ralis; ergo necesse est, vt habeāt mate-
rias proportionali modo diuersas. De-
inde, quia ad fines distinctos diuersa me-<-P>@@

<-P>dia ordinātur, & accōmodātur, quæ me-
dia solent esse materiæ leg&#x0169;; leges aute&#x0303;
ciuiles, & canonicæ habent fines longe
diuersos, vt ostendimus, ergo media; er-
go & materias. Quod à forti ori exe&#x0303;plo
declarari potest, quia intra latitudinem
leg&#x0169; te&#x0303;porali&#x0169; iuxta diuersos fines di-
stingu&#x0169;tur etiā materiæ diuersar&#x0169; leg&#x0169;,
& ita distinguitur ius militare à iure &#xA753;-
prio ciuitatis, vt significauit Isidor. 5.
Etymol. c. 7. habetur in c. Ius militare, dist.<marginalia>Isidor.|Plato.|Arist.</marginalia>
1. & sumitur ex Arist. 7. Polit. c. 8. & 9. &
Platone lib. 2. de repub. & 8. de Legib. ita
ergo à fortiori in præsenti. Deniq; con-
stat, illas leges ciuiles nullas esse, quæ
mittunt falce&#x0303; in messe&#x0303; alienā, vt in su-
perioribus, ostendendo differentiam
vtriusq; potestatis demonstratum est.</P>
<P>  Igitur dic endum est, ius canonicum,<marginalia>6.|In quibus|differāt lex|can. & ci-|uilis expar|te materiæ.</marginalia>
& ciuile in multis differre ex parte ma-
teriæ. Primo quidem, ac pręcipuè, quód
materia legis ciuilis tempor alis est Ca-
nonicæ autem spiritualis. Ita sentiunt
cōmuniter canonistę in cap. Ecclesia, de
Constit. & Legistę in l. Omnes populi, ff. de
Iustit. & iur. & sumitur ex cap. Bene quide&#x0303;
cap. Si Imperator, & cap. Duo sunt, 96. dist.
& cap. Quoniam, dist. 10. cap. Solitæ, de Ma-
iorit. & obedientia. Ratio verò genera-
liter assignari potest ex dictis de pote-
state laica, & Ecclesiastica; ostendimus
enim, illam esse humanā, & temporale&#x0303;; &
hanc verò quodam modo diuinā, & spi-
ritualem: omnis autem potentia debet
habere materiam sibi proportionatam,
& nulla excedit suos limites; ergo pote&#x0303;-
tiæ spirituali spiritualis materia respō-
det, & ciuili temporalis: sic enim vna-
quæque seruabit proportione&#x0303; cum sua
materia, circa quam versatur. Neq; ob-
stabit huic diuersitati, quod vtraq; pos-
sit in materijs omni&#x0169; virtut&#x0169; imperare,
quia virtutes ōnes poss&#x0169;t aliquo modo
versari in vtraq; materia, & ideo quāuis
vtr&#x0169;q; ius possit attingere honestatem
cuiusc&#x0169;q; virtutis moralis; vn&#x0169;quodq;
tñ illam præscribit in materia sibi pro-
portionata. Iā enim diximus, quāuis ius
dirigat aliquā virtutem, non necessario
versari circa omnes actus, vel circa to-<marginalia>7.|Quid ma-|teria tem-|poralis q&#x0111;|spiritualis.</marginalia>
tam materiam talis virtutis.</P>
<P>  Vt autem hæc differentia exactè in-
telligatur, oportet exponere, quid no-
mine materiæ temporalis, vel spiritua-
lis intelligend&#x0169; sit. At hoc autem decla-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0418.jpg/>
@@1@<SE418>Cap. 11. De propria materia legis Canonicæ. 411
<duolan 2><-P>rand&#x0169; aduerto, in materia virtutis duo
posse cōsiderari, scilicet, act&#x0169; ipsum vir-
tutis, vel vitij, & rem circa quam versa
tur, quę potest esse vel res, vel persona
circa quam fit operatio, vel etiā perso-
na operans; ad quam actus ipse præce-
ptus, vel prohibitus per lege&#x0303;, dicit ali-
quam habitudine&#x0303;. Actus itaq; virtutis,
vel vitij est proxima materia legis, vt
hactenus diximus; tamen consequenter
etiam alia pertinent ad hanc materiam
legis ratione ipsius actus. Loquendo er-
go de materia proxima legis spiritua-
lis, materia præcipua, ac primaria est
actus supernaturalis, vt est actus fidei, &
ideò omnes leges, quę pertinent ad fide&#x0303;
vel materiā eius, sunt per se canonicę,
quia tota illa materia spiritualis est. De
inde in eode&#x0303; ordine collocantur actio-
nes sacramentor&#x0169;, quia etiā illæ super-
naturales sunt. Vnde etiam fact&#x0169; est, vt
actiones quædam, quę aliàs videbantur
naturales (vt matrimoni&#x0169; quatenus est
contractus humanus, qui ad conserua-
tione&#x0303; generis humani ordinatur) prop-
ter eleuatione&#x0303; adesse sacrame&#x0303;tale, perti
neant ad leges canonicas, iuxta cap. pe-
nult. & vlt. de Secundis nuptijs. Idemq;
dicend&#x0169; est, de alijs actionibus sacris, &
de ijs pręsertim, quę proxime, & directè
ad cultum Dei ordinantur, vt sunt vota
iuramenta, &c. Ex quo vlterius ort&#x0169; est,
vt res omnes, circa quas per se, & proxi
me versantur hæ actiones, sub ea ratio-
ne ad materiam canonicam pertineant,
huiusmodi sunt personæ sacræ, loca, te&#x0303;-
pla, & vasa sacra, & consequenter etiam
beneficia, & bona Ecclesiarum, quæ in-
ter res sacras computantur.</P>
<P>  Consequenter etiā vitia cōtraria hu-<marginalia>8.</marginalia>
iusmodi actibus, seu rebus per se perti-
ne&#x0303;t ad canonicas prohibitiones, vt su-
mitur ex cap. Vt inquisitionis. c&#x0169; duobus se
quentib. de Hæret. in 6. vbi sermo est de
crimine hęresis, de quo dicitur ad me-
rā iurisdictione&#x0303; Ecclesiasticā pertinere.
Quia vero ōnia peccata auert&#x0169;t homi-
ne&#x0303; à su&#xA751;naturali fine, ex eo capite in hoc
spirituali ordine cōputantur, iuxta cap.
Nouit, de Iudi. t&#x0169; quia opponuntur spiri-<marginalia>C. Nouit.</marginalia>
tualib&#xA770; bonis, & ita reduc&#x0169;tur ad eunde&#x0303;
ordine&#x0303;, quia contraria sunt quodāmo-
do eiusde&#x0303; generis; t&#x0169; maximè, quia sunt
iniuriæ Dei, cuius honor, & cult&#xA770; est pri-
marius finis canonicæ potestatis. Atq;<-P>@@

<-P>hac ratione peccata quant&#x0169; est ex se s&#x0169;t
materia Ecclesiasticę potestatis & quāt&#x0169;
est ex vi iurisdictionis sub materia legis
Canonicę continentur, si aliunde cōdi-
tiones aliæ concurrant, vt expediat de
illis leges ferre. Deniq; consequenter
hinc fit, vt res ōnes inferiores, quaten&#xA770;
possunt esse materia supernaturali&#x0169; ac-
tu&#x0169;, vel virtut&#x0169; aut etiā vitior&#x0169;, sub hac
materia canonica cōprehendātur. Atq;
ita ex declaratione materiæ canonicæ
explicatum est, quæ sit materia te&#x0303;pora-
lis, seu legis ciuilis. Illa enim materia
apta ad legem humanā, quę hunc grad&#x0169;
spirituale&#x0303; non attingit, te&#x0303;poralis est, sub
qua proximè contine&#x0303;tur actus morales,
qui ad humanā societate&#x0303; naturaliter ne
cessarij sunt; remotè verò res omnes,
circa quas tales actus versantur, & per-
sonę, quatenus ex eis ciuitas, seu huma-
na politia componitur.</P>
<P>  Secunda differentia inter vtranq; ma<marginalia>9.|2. Differe&#x0303;-|tia.</marginalia>
teriam assignari potest, quia Canonica
excellentior est, & vniuersalior. Hęc se-
quitur ex prima. Ratio enim prioris par
tis est, quia spiritus pręstat corpori. Al-
terius vero partis ratio est, quia fere to
ta materia te&#x0303;poralis ad spirituale&#x0303; fine&#x0303;
ordinari potest, & illi subest, & sub illo
respectu induit quandā ratione&#x0303; spiritua
lis materiæ, & ita potest ad leges Cano-
nicas pertinere. Sic enim snprà diceba-
mus, potestate&#x0303; temporale&#x0303;, seu ciuile&#x0303; esse
Ecclesiasticæ subiectā, & eode&#x0303; modo di-
cunt Iuristę materiā peccati, id est, vbi
agitur de illo vitando, seu de periculo
animæ, canonicā esse, & ad leges canoni
cas spectare, sic Glossa per text&#x0169; in Re-<marginalia>Glossa.</marginalia>
gula, Posseßor, de Regul iur. in 6. vbi alia
iura adducit, quibus locis id trad&#x0169;t cō-
muniter Doctores, vt notat Nauar. Cō-<marginalia>Nauarr,|Barthol.</marginalia>
ment. c, Si funeraueris. n. 106. & ide&#x0303; trad&#x0169;t
Barthol. & alij, quos refert, & sequitur
Fortun. tract. de vlt. fine vtriusq; iuris n.<marginalia>Fortun.</marginalia>
151. Vnde sicut in naturalib&#xA770; Potentijs
superior interd&#x0169; versatur circa mate-
riā inferioris sub altiori ratione, & vl-
tra illā circa aliā excelle&#x0303;tiore&#x0303;, vt patet
de intellectu respectu sensu&#x0169;; ita quodā
modo lex canonicę excellentiori modo
materiam legis ciuilis, & aliā pręterea
altioris ordinis complectitur.</P>
<P>  Vnde etiam potest tertia differentia<marginalia>10.|3. Differen|tia.</marginalia>
in primarijs materijs considerari. Nam
materia legis ciuilis principalior, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0419.jpg/>
@@1@<SE419>412 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>magis per se intenta est, quæ pertinet
ad iustitiam humanam: princpalis au-
tem materia legis Canonicæ est, quæ
pertinet ad iustitiam, & religionem di-
uinam, quia fere reliqua omnia ad hāc
refert, & ordinat, vt constat ex dictis.
Vnde quoad hanc partem ciuilis pote-
stas magis limitata nunc est in Eccle-
sia, quam esset ante Christianam reli-
gionem: nam olim cura religionis or-
dina batur ad honestā f&#x0153;licitatem Rei-
publicæ, vt supra ex Diuo Thoma nota-<marginalia>Ante lege&#x0303;|gratiæ cu-|ra religio-|nis vel per|tinebat ad|potestatem|regiā vel|cum ea cō-|iungebatur|uel illi sub|ordinaba-|tur.</marginalia>
uimus: nunc autem religio, & spiritua-
lis salus ac f&#x0153;licitas per se primo in-
tenta est, & reliqua propter illam: Et
ideò olim cura religionis, vel pertine-
bat ad potestatem Regiam, vel cum illa
coniungebatur in eadem persona, vel
illi subordinabatur: nunc autem cura
religionis specialiter pastoribus Eccle-
siæ commissa est. Vnde materia prima-
ria legis Ecclesiasticæ est religionis ma
teria, sub qua comprehendimus omne&#x0303;
illam, quæ ad sanctificationem animæ
spectat: indirectè verò, seu in ordine ad
illam ad alias etiam materias extendi-
tur, vt declaratum est.</P>
<P>  Et hinc intelligitur, qua ratione cō-<marginalia>11.</marginalia>
tingat, vt lex Canonica, & ciuilis inter-
dum versentur circa eādem materiam,
quia nimirum materia per se tempora-
lis est, & sub ea ratione potest lex ciui-
lis circa illam versari; habet tamen ali
quem respectum ad spiritualia, & sub
ea ratione potest ad legem canonicam
pertinere. Atque hoc modo multa de-
licta dicuntur esse mixti fori, quia ad
vtranq; potestatem pertinere possunt, &
in eis datur locus præuentioni. Et hoc
tantum probat secunda ratio dubitan-
di supra posita, quia diuersæ facultates
possunt interdum circa eande&#x0303; rem ma-
terialiter versari, & eade&#x0303; res potest esse
vtilis ad diuersos fines, & è conuerso
idem peccat&#x0169; potest perturbare re&#x0303;pu-
blicam, tam in te&#x0303;poralibus, quàm in spi-
ritualibus; ita ergo possunt hæ leges ha
bere aliquā materiam cōmunem, quan-
uis nō totā, quia semper finis proprius,
& præsertim excellentior aliqua media
propria, & excellentiorem materiam
habet, circa quam versari nullo mo-
do potest inferior potestas.</P>
<P>  Vltimo ex dictis intelligitur, posse
aliquando Pontificem deter minare ma-<-P>@@

<-P>teriam aliquam, seu quasi reseruare il-
lam, vt tantùm Canonica sit, non sol&#x0169;
declarando (vt sine dubio facere po-
test, quando materia ipsa ex se, & ex iu-
re diuino spiritualis est) sed etiam cō-
stituendo, & eximendo, sibique reseruā
do aliquam materiam: propter spiritua
lem rationem, etiam si aliàs secundum
se posset esse materia leg&#x0169; ciuilium. Ra-
tio est, quia illa potestas est superior, &
ita inordine ad su&#x0169; fine&#x0303; potest disponere
etiā de inferiori materia, prout expedi-
ens fuerit; ergo multò magis potest sibi
appropriare materiam cōmunem, si ad
decentiam rerum sacrarum iudicarit
opportunum.</P>
<P>  Ad rationes dubitandi in priori loco
positas in discursu capitis ferè respon-<marginalia>12.|Responde-|tur argum.</marginalia>
s&#x0169; est. Sol&#x0169; circa tertiā, quę ex vtriusq,
iuris principijs sumebatur, tria notāda
sunt. Prim&#x0169; est, vsum leg&#x0169; ciuili&#x0169; dispo-
nenti&#x0169; in materijs canonicis solum ad-
mitti posse in legibus ciuilibus, quę aut
versantur circa materiā mixti fori, vel
disponunt circa materiā fori Ecclesia-
stici, adiuuādo Ecclesiasticas leges, mo-
do ab eis permisso. In quo in primis ob-
seruare oportet, vt leges ciuiles nō re-
pugnent canonicis: nam vbi repugna-
uerint, canonicę pręferendæ sunt, quia
s&#x0169;t à superiori potestate; qñ verò nō so-
l&#x0169; nō repugnāt, sed potius cōueni&#x0169;t, &
lex ciuilis iuuat, & suo modo ministrat
canonicę, vtraq; seruāda est vnaquæq; in
suoforo, & iuxta me&#x0303;surā sibi proportio-
natam. Sicque leges ciuiles prohibent,
& puniunt, delicta, quęper canones etiā
pununtur, vt sunt vsuræ, matrimonia il-
licita, vt incestuosa, clandestina, & simi
lia: nā hæc interd&#x0169; sunt contra natura-
le&#x0303; iustitiā, vt vsura, vel sunt contra debi
t&#x0169; mod&#x0169; contrahe&#x0303;di etiam naturale&#x0303;, &
conuenientem ad pacem reipublica, &
ideo sub ea ratione poss&#x0169;t esse materia
leg&#x0169; ciuili&#x0169;in his, quæ per canonicas nō
prohibe&#x0303;tur. Interd&#x0169; verò leges ciuiles
puniunt delicta, quæ sunt omnino fori
Ecclesiastici, vt est hæresis, blasphemia,
& similia, quia etiā hæc vitia noce&#x0303;t val-
de reipublicæ Christianæ, etiā quoad ex
ternā pace&#x0303;, & f&#x0153;licitate&#x0303; temporalem, &
aliàs Ecclesia id non prohibet; imò vti-
tur ministerio talium legum in suum fi-
nem. Et hæc doctrina colligitur etiam
ex citatis iuribus, & ex capit. 2. 35. q. 2<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0420.jpg/>
@@1@<SE420>Cap. 11. De materia propria legis Canonicæ. 413
<duolan 2><-P>& ex cap. 2. de Desponsa. impuber, & est
valde cōmunis, vt videri potest in Glos-
sa in Authentica, Quomodo oporteat Episco-<marginalia>Glossa.|Felin.|Abbas.|Matienz.|Greg. Lop.</marginalia>
pos, &c. in princi. verb. Tolli, de Electio.
quæ communiter approbantur tum ibi,
tum alibi, vt videre licet in Felin. in
caput. Ecclesia, de Constit. latissimè, &
ibi in Abbate, & alijs, & plura refert Co
uarr. in 4. cap. 6. in principio, numero
18. 19. &. 20. Mattenz. lib. 5. Recopil. tit.
primo, l. 1. Glossa 7. num. 3. & 4. Gregor.
Lop. in l. 5. titul. 3. partit. 4. num. 3. Ex
qua lege colliguntur duæ optimæ ratio
nes supra insinuatæ, scilicet, per tales
leges ciuiles intendi, vt Canonicæ me-
lius impleantur, & vt alia damna, &
perturbationes reipublicæ vitentur, &
plura refert Sancius lib. 3. de Matrimo.
disp. 47. num. 12.</P>
<P>  Secundo obseruandum est, leges<marginalia>14.</marginalia>
ciuiles interdum admitti, non solum in
eadem materia, sed etiam in vsu fori
Ecclesiastici, quando autem hoc con-
tingit, non fit ex vi iurisdictionis ciui-
lis, nam leges ciuiles non possunt ad
hoc obligare, vt per se constat: sed fit
ex voluntario vsu potestatis Ecclesia-
sticæ, quæ vbi desunt canonicæ leges,
ciuiles sibi vtiles admittit, & illis vtitur.
Illud autem fit duobus modis per Ca-
nones. Vnus est per generalem regulam,<marginalia>Leges ciui|les obseruā|tur in cano|nico foro|vbi cano-|nes nil dis-|ponunt, &|sunt vsui|Ecclesiæac|cōmodatæ.|Luc. 3.|Glossa.|Panor.</marginalia>
quòd leges ciuiles obseruantur in foro
canonico, vbi canones nihil disponunt,
& leges sunt vsui Ecclesię accommoda-
tę sec&#x0169;d&#x0169;similitudine&#x0303; rationis, Ita enim
profitetur Luc. 3. capit. primo de No-
ui Operi. nunciat. ibi. Sicut leges non
dedignantùr Sacros Canones imitari, ita &
sacrorum statuta Canonum Principum constitu-
tionibus adiuuantur, Vnde infra concludit,
Secundum legem, & Canonum statuta nego-
tium non differas terminare. Vbi Glossa, &
ferè omnes Doctores id notant, & Pa-
normit. in cap, 2. de Desponsat. impu-
ber. & Bern. Diaz. in Pract. c. 14. in fin. &
ibi Salzed. qui aduertunt in huiusmodi
occasione leges proprij regni pręferen-
das esse Imperialibus, vbi canonicæ de-
ficiunt, & refer&#x0169;t alios. Sed fortasse hoc
magis est consilij quam necessitatis,
cum per canones non inueniatur dispo-
situm; nisi aliud ex consuetudine Eccle-
sisticor&#x0169; iudicum habeatur; illam enim
obseruandam esse censeo.</P>
<P>  Alter modus est, quando in particu-<-P>@@<marginalia>15.</marginalia>

<-P>lari lex aliqua ciuilis est canonizata (vt
ai&#x0169;t) idest canonica effecta ex accepta-
tione Ecclesiæ. Ad huiusmodi autem ca
nonizationem nō satis est, legem aliquā
ciuilem esse insertam in Decreto authe&#x0303;
tico Gratiani, quia ille nō habuit iuris-
dictionem, qua posset talem vim dare
legi ciuili, sed necesse est, vt Pontificia
auctoritate sit approbata, & inter cano
nes recepta, vt fit in cap. 1. & 2. de Caus.
possessionis, & cap. In primis. §. Gloriosus,
distinct. 11. & ibi notat Glossa verbo,<marginalia>Gemini.|Abbas.|Felin.|Rebuff.|Gut.|Ripa.|Luc. 22.|D. Brnare</marginalia>
Capituli. Item Glossa in capit. primo de
Rebus Ecclesiæ non alienand. in sexto,
verb. Tractatus, vbi Gemin. & alij. Abb.
in capit. Super eo, primo de Testi. num, 4.
& latius ibi Felin. num. 3. & in cap. 2. de
Rescript. nu. 29. & 43. & benè Rebuff. in
tract. Nominationum. q. 5. n. 15. & Gutier.
lib. 1. Canonic. quæstion&#x0169; cap. 21. n. 32. &
33. qui refert Ripam in c. 2. de Rescrip.
num. 80, & alios.</P>
<P>  Tertio obseruand&#x0169; est circa leges il-<marginalia>16,|De legibus|Cod. circa|personas ec|clesiasticas</marginalia>
las Cod. à Iustiniano Imperatore editas
circa personas, & res Ecclesiasticas. Ad
quas aliqui respōde&#x0303;t eo te&#x0303;pore non d&#x0169;
fuisse personas, & bona Ecclesiastica
exe&#x0303;pta à iurisdictone Imperatorum. Sed
nō potest admitti responsio, t&#x0169; quia id,
quod supponit, simpliciter falsum est; t&#x0169;
etiā quia salte&#x0303; de rebus, & causis Eccle-
siasticis est cert&#x0169;, semper fuisse exe&#x0303;ptas,
c&#x0169; tamen leges illę etiam de his mate-
rijs multa disponant. Alij respondent,
fuisse factas illas leges ex cōsensu Ponti
fic&#x0169;, sic enim non repugnat, laic&#x0169; spiri-<marginalia>C. Decerui|mus.|Glossa|c. Imperi&#x0169;.</marginalia>
tualia tractare, vt indicatur in cap. De-
cernimus, & c. C&#x0169; non ab homine, de Iudi. &
ibi notatur, & Gloss. in cap. Imperi&#x0169;, dist.
10. & 16. q. 7. in princ. Sed hoc nō est ve-
risimile, quia licèt interdum Pontifices
conferant secularibus Pontificibus ali-
qua particularia, quæ sine spirituali iu-
risdictione exerceri possunt; nō tamen
illis conferunt spirituale&#x0303; iurisdictione&#x0303;,
nec Ecclesiæ gubernatione&#x0303; cōmittere
possunt, & ideo nō est verisimile illis cō-
tulisse potestate&#x0303; ad illas leges ferendas.
Et maximè cum de illa cōmissione non
cōstet, & Imperatores in eis propria au
ctoritate vti, & in eo sensu loqui videā-
tur. Alij ergo excusant Imperatores,
quod bona fide, & omnino iuuando Ec-
clesiā illas lges fecerint, & forte nō ad
obligād&#x0169;, vel coge&#x0303;d&#x0169; Ecclesiastìcos, vel<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0421.jpg/>
@@1@<SE421>414 Lib. 4. De lege positiua Canonicà.
<duolan 2><-P>in materia Ecclesiastica; sed ad instrue&#x0303;-
dum suos ministros de rebus Ecclesiasti
cis, vt & seruare illas, & iuuare Ecclesiā
possent, c&#x0169; oporteret. Et certe hoc ani-
mo videntur multę similes leges positæ
in ter leges Partitar&#x0169; Hispaniæ. Vtc&#x0169;q;
vero sit, certum est, illas non esse veras
leges, nec obligare, iuxta cap. Literas, de
Iuram. calum, nisi in his, in quibus fue-
rāt canonizatæ; in alijs verò si fuerint
contrarię canonibus contemnendæ s&#x0169;t,
vt etiam sumitur ex l. Priuilegia, & l. Bassa.
C. de Sacrosan. Eccles. si vero non sint
contrariæ, poterunt deseruire per mo-
dum instructionis, non per mod&#x0169; iuris.
De quo videripotest Felin. in dicto cap.
Ecclesia, de Cōstit. n. 36. & ibi Panormit.
num. 15.</P>
<Z>CAPVT XII.
Vtrum potestas Ecclesiastica efficaciam habeat
in actus merè internos, ita vt per legem ca
nonicam per se præcipi, aut pro-
hiberi possint.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicuimus hactenus propri&#x0169; prin<marginalia>1.</marginalia>
cipium, & finem legis Canonicæ,
sequitur, vt declaremus materiam
eius, & incipiamus à propinquiori, quæ
est actus humanus, & quia de actu exte-
riori in genere nulla est difficultas, de
interiori specialiter inquirimus: nam
licèt de lege humana in communi suprà
definierimus, non posse per se versari
circa internos actus, in lege Cano-
nica habet illa resolutio specialem dif-<marginalia>Ratio dubi|tandi.</marginalia>
ficultatem, quam in hunc locum remi-
simus. Est autem generalis ratio dubitā
di, quia potestas Ecclesiastica est spiri-
tualis, & ordinatur principaliter ad in-
tern&#x0169; bonum animarum, & habet altius
principium, scilicet, De&#x0169; ipsum super-
naturaliter illam conferentem, & ideò
ex vtroque capite videtur posse imme-
diatè versari circa interiores actus. Vn
de argumentor in hunc modum: nam
Christus Dominus habet potestatem fe-
rendi leges obligātes ad actus internos
vt crede&#x0303;di, & similes, & ideo potuit prę-
cipere confiteri etiam cogitationes in-
ternas; ergo potuit Vicario suo relin-
quere participationem huius potesta-
tis: nulla est enim repugnātia; ergo re-
licta fuit ab eo.</P>@@

<P>  Probo hanc vltimam consequentiam<marginalia>2.</marginalia>
varijs modis. Primo ex generalitate il-
lorum verborum, Quodcun&#xE8BF; ligaueris, &c.
Cur enim à nobis limitatur, cum Prin-
cipis concessio amplè sit interpretan-
da? Secundo ex congruentia insinuata,
quia ad finem huius potestatis hæc ma-
teria proportionata est: nam interna
salus animarum, quę per hanc potestate&#x0303;
inte&#x0303;ditur, magis pendet ex internis ac-
tibus, quàm ex externis. Tertio proba-
tur inductione; nam primò potest Eccle
sia remittere interiores culpas per ab-
solutionem sacramentalem. Deinde po
test dispensare in votis, etiam purè in-
ternis, & mentalibus; ergo habet iuris-
dictionem in tales actus. Item potest si-
milia vota irritare. Prætereà potest pę-
nas pro peccatis debitas per indulgen-
tias remittere, quod etiā requirit pote-
statem iurisdictionis, vt nunc suppono.
Prętereà aliquando excōmunicat pro-
pter interiorem actum, vt propter hæ-
resim mentalem, vt ex multis Decretis
conatur probare Medina statim citan-
dus. Interd&#x0169; etiam videtur punire act&#x0169;
externum ob conditionem internam
æquè hominibus occultam, quod perin-
de est. Tandem potest hæc sententia cō-
firmari, quia homo potest se voluntariè
subijcere alteri per votum obedientiæ
etiam quoad internos actus; quid ergo
mir&#x0169;, quod Christus subiecerit fideles
Vicario suo, etiā quoad interiores act&#xA770;.</P>
<P>  Propter hęc, & similia argumenta nō<marginalia>3,|1. Opinio|affirmati-|ua.|Gloss.|Adrian.|Med.|Pighi.|Syluest.</marginalia>
nulli Doctores affirmant, posse Eccle-
siam ferre leges, quæ immediatè verse&#x0303;-
tur circa interiores actus. Ita sentit
Glossa in Clementin. 1. de Hæretic. §.
Verum, verbo, Eo ipso, Glossa etiam in
cap. Cogitationis. de P&#x0153;nitent. distinctio.
prima, Adrian. quodlibet. 8. art. primo,
liter. H. & sequent. Medin. Cod. de Orat.
quæst. 15. de hac re. Albert. Pighi. lib.
6. de Ecclesiast. Hierarchia cap. 26. Et
Summa Rosel. verbo, Absolutio, primo
num. 28. & 29. vbi plura allegat, sed non
rectè, vt Syluest. aduertit.</P>
<P>  Contraria tamen sententia commu-<marginalia>4|Sententia|comm&#x0169;nis.|Caiet.|D. Thom.|Palud.</marginalia>
nis est, quam tenet Dinus Thomas. 1. 2.
q. 91. art. 4. q. 100. ar. 9. & ibi Soto, & reli
qui expositores: item Soto in dist. 22. q.
2. art. 3. Caiet. 22. q. 11. art. 3. & Opusc.
de Auctoritate Papæ cap. 19. & in Sum-
ma. verb. Hæresis, Palud in 4. distinct. 13.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0422.jpg/>
@@1@<SE422>Cap. 12. An potestas Eccles. sit in actus mere internos. 415
<duolan 2><-P>q. 3. ar. 1. n. 15. & dist. 15. q. 5. ar. 2. n. 24. &<marginalia>Maior.|Durand.|Anton.|Almain.|Gabr.|Gerson.</marginalia>
dist. 17. q. 2. ar. 2. & q. 7. n. 20. Maior in 3.
dist. 25. q. 3. dub. vlt. Durand. in 4. dist.
15. q. 12. & dist. 17. q. 8. Antonin. 3. p. tit.
24. cap. 4. Almain. de Potestate Ecclesię,
cap. 10. Castro libr. 2. de Iusta hæretic.
punit. cap. 18. & lib. 2. de Leg. p&#x0153;nal. c.
vlt. Gabr. lect. 62. in Can. lit. K. Gerson.
tract. de Vit. spirit. lect. 4. sub Alphab.
62. lit. G. & H. Nauarr. in Sum. cap. 27.<marginalia>Nauar.|Felin.|Hippolyt.|Driedo.|Simancas.|Armil.|Angel.|Syluest.</marginalia>
n. 56. & in dicto cap. Cogitationis, de P&#x0153;-
nit. dist. 1. n. 9. & in cap. Siquis non dicat, ea-
dem dist. n. 8. vbi refert Felin. Hippolyt.
& alios, idem in princip. de P&#x0153;nit. dist.
5. n. 23. Driedo lib. 3. de Libert. Christia-
na cap. 5. Simancas de Cathol. Instit. tit.
42. n. 3. Angel. verb. Hæreticus, vbi refert
Canonistas, & verb. Hor{a}. n. 27. Syluest.
Excommunicatio. 7. n. 3. vbi malè allegat
Angel. in contrarium, vt infrà videbi-
mus, & verb. Hora. q. 11. & verb. Hæresis.
1. q. 8. Armil. eodem num. 1. & benè Ta-
bien. Excommunicatio. 5. casu. 4. n. 4.<marginalia>Tabien.|4.|Humana|potestas po|test iudica-|re de acti-|b&#xA770; merè in-|ternis, nec|punire c&#x0169;|nequeatsci|re illos.</marginalia>
<P>  Fundamentum potissimum D. Tho-
mæ est, quia humana iurisdictio non po
test ferre leges de actibus, de quibus nō
potest iudicare, nec punire, sed pote-
stas Ecclesiastica humana nō potest iu-
dicare de actibus merè internis, neque
illos punire; ergo nec potest de illis le-
ges ferre. Minor expresse asseritur in c.
Sicut tuis, & cap. Tua nos, de Simon. Nobis,
inquit Pontifex, solum datum est, de manife-
stis iudicare. Sumitur etiam ex cap. Erubes-
cant, dist. 32. & ratio est, quia iudicium
supponit causæ cognitionem; actus au-
tem interiores sunt omninò extra cog-
nitionem humanam, & ideò iudicium
de internis ad solum Deum pertinet.
Homo enim videt ea, quæ parent, Deus autem
intuetur Cor. 1. Reg. 16. & ideò dicebat
Paul. 1. ad Corinth. 14. Nolite ante tempus
iudicare quoadvsque veniat Dominus, qui &
illuminabit abscondita tenebrarum, & manife-
stabit consilia cordium. Maior autem sumi-
tur ex Arist. 10. Ethicor. cap. 5. dicente,
potestatem legislatiuam necessariò de-
bere coniunctam habere potestate&#x0303; coa-
ctiuam, quia aliàs esset inutilis, & ineffi-
cax. Vnde fit, hominem solùm posse ea
lege præcipere, quæ potest punire, si ali
ter fiant; non punit autem nisi iudican-
do; ergo circa ea tantum versatur lex
humana, circa quę potest humanum iu-
dicium versari. Potest etiam idem pro-<-P>@@

<-P>bari à paritate rationis, vel etiam à for
tiori, quia plus est, legem ferre, quam
iudicare, & quia lex esse solet regula
humani iudicij.</P>
<P>  Hoc verò fundamentum difficultate<marginalia>5.|Difficultas</marginalia>
non caret. Interrogo enim de quo iudi-
cio sit sermo in maiori assumpta, aut de
iudicio, quod profertur ab homine per
sententiam, aut quod proferri potest
ab ipso legislatore per legem: interdum
enim ita fertur iudicium. Quando vide-
licet, lex ipsa per se ipsam punit delict&#x0169;,
ferendo v. g. excommunicationem ipso
facto incurrendam, quæ proptereà vo-
catur latæ sententiæ, quia fert lex ipsa
sententiam, Si intelligatur priori mo-
do, videtur falsa illa Maior, quia multa
possunt prohiberi, & puniri per legem
Ecclesiasticam, quæ non possunt per se&#x0303;-
tentiam hominis condemnari, vt sunt
omnia ita occulta, vt probari non pos-
sint. Et ratio est, quia vt homo iudicet,
indiget testibus, & probatione facti, vt
autem lex iudicet, & puniat, non semper
hoc est necessari&#x0169;, sed sufficit conscie&#x0303;-
tia delinquentis, vt patet in exteriori
hæretico omninò occulto, qui statim
manet excommunicatus, & in conscie&#x0303;-
tia tenetur abstinere. Si autem iudici&#x0169;
in Maiori propositione sumatur poste-
riori, vel generali modo, sic in eadem
propositione petitur principium: nam
hoc est, de quo agimus, scilicet, an lex
ipsa per se possit iudicare de actibus
occultis per se, sicut potest de per ac-
cidens occultis. Et sic facilè negabitur
Minor de eodem iudicio intellecta: nā
iura, quæ in probationem adducuntur,
non sunt ad rem, quia loquuntur de iu-
dicio ferendo per sententiam hominis.
Et prætereà propositio illa, quod pote-
stas legislatiua non possit esse circa ali
quem actum sine coactiua, non videtur
per se necessaria, si sermo sit de coa-
ctione vt distinguitur ab obligatione
in conscientia, quam fortasse Arist. ig-
norauit, & ideò postulauit externam
coactionem, quæ det efficaciam legi.
At vero si lex obligat in conscientia; vt
maximè de Ecclesiastica infrà ostende-
mus, illa est sufficiens efficacia legis,
imò p&#x0153;næ, vel censuræ, quę ipso iure ab
Ecclesia imponuntur, maximè habent
efficaciam ex ligamine conscientiæ; er-
go non repugnat Ecclesiam habere po-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0423.jpg/>
@@1@<SE423>416 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>testatem ad ferendas leges, quæ in con-
scientia obligent pro actibus internis,
etiam si non posset ad illos exterius, &
per hominis actionem cogere.</P>
<P>  Priusquam ad hæc respondeam, cen-
seo, præcipuam probationem huius sen<marginalia>6.|Non eße|impoßibile&#x0303;|Ecclesiasti-|cam pote-|state&#x0303; in me|rè interna.|de facto tu|non dari; ñ|enim cōstat|vbi data.</marginalia>
tentiæ non esse sumendam ex impossi-
bilitate rei secundum se, hanc enim pla
nè non video, quod & argumentum pro
ximè factum, & rationes in principio
positæ persuadere videntur; potuisset
enim Christus si voluisset, hanc potesta-
tem Ecclesiæ dare. Tractanda est ergo
res de facto, & probandum est, non de-
disse, nam hoc mihi multò verisimilius
est. Et primum argumentum sit, quòd
in Scriptura non est aliquod indicium
huius potestatis; sed hæc occulta inte-
riora semper reseruātur Deo, & ad hoc
faciunt verba suprà adducta ex Paulo.
Neque etiam Summi Pontifices de hac
potestate mentionem aliquam fecer&#x0169;t,
sed potius vbique significant, hæc esse
extra forum suum; cum tamen aliàs iu-
risdictionem suā totam sæpe explicent,
& tueantur. Est etiam magnum argume&#x0303;
tum, quod hactenus non inuenimus, le-
gem datam ab Ecclesia de his actibus
merè internis, quod enim nunquam fa-
ctum est, signum est fieri nō posse. Ante-
cedens non potest probari directè, cō-
stabit tamen sufficienter, respondendo
ad decreta, quæ Medina adducit, & re-
liqua argumenta soluendo.</P>
<P>  Prætereà addi potest congruentia,<marginalia>7:|Potestas le|gislatiua &#xA751;|se primò or|dinatur ad|extern&#x0169; Ec|clesiæ regi-|men actus|a&#x0169;t intern&#xA770;|merè, non|pertinet ad|hoc.</marginalia>
quia potestas legislatiua per se primò
ordinatur ad externum, & cōmune Ec-
clesiæ regimen, vt in ea omnia conue-
nienter, & ordinatè fiant; ergo per se
versari debuit solum circa exteriores
actus; nam Ecclesia corpus est visibile,
& ideò materia accommodata ad eius
communem, & externam gubernatio-
nem, debet etiam esse sensibilis, & ex-
terna; illa ergo tantum est proportio-
nata potestati legislatiuæ. Et confirma-
tur, quia gratia accommodatur natu-
ræ; postulat autem natura hominis, vt
in ordine ad regimen communitatis hu
manæ in solis actibus seruetur commu-
nicatio, & debita proportio tam infe-
riorum ad superiores, quam è conuer-
so, atque ipsorum membrorum inter se.
Et ideò ait D. Thom. 2. 2. q. 104. art. 5.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
obedientiam humanam ad homines, so-<-P>@@

<-P>lum esse in his, quæ per corpus fiunt, &
non in omnibus, sed in his, quæ pertine&#x0303;t
ad dispositionem actuum, & rerum hu-
manarum, ac sensibilium: nam ea, quæ
sensibilia nō sunt, non censentur huma-
na, saltem in ordine ad communitatem
humanam. Ergo Christus Dominus hoc
modo contulit Ecclesiæ potestatem il-
lam, quę ad hoc Ecclesiæ regimen per-
tinebat. Nam actus interiores propriè
non pertine&#x0303;t ad communitatem, sed ad
priuatam vniuscuiusque salute&#x0303;, vel dā-
nationem, quibus sufficienter prouisum
est per priorem potestatem ad intern&#x0169;
forum pertinentem: hæc ergo est pro-
pria ratio huius institutionis, & veri-
tatis.</P>
<P>  Et iuxta illam explicanda est ratio<marginalia>8.</marginalia>
D. Thomæ, & communis. Non enim eò
ten dit, vt persuadeat, aliud fuisse omni-
nò impossibile, sed solum vt declaret,
hunc esse ordinem consentaneum natu-
ræ hominis. Quo sensu verum est iuxta
rei naturam, & ordinariam legem, sol&#x0169;
illum actum posse humana lege præci-
pi, qui potest per homines iudicari, ita
vt sermo sit de iudicio per sententiam
hominis proferendo. Imò eàdem ratio-
ne verum est, nihil posse per legem ipsā
iudicari, nisi quod de se etiam potest
iudicari per hominem. Nam ipsa sente&#x0303;-
tia hominis dicitur esse quædā lex par-
ticularis, & è contrario lex imponens
p&#x0153;nam ipso iure est quædam sententia
generalis. Vnde in supremo Pontifice
sunt actus eiusdem potestatis. Quod au
tem interdum contingat aliquid quod
prohibetur, & punitur per legem huma-
nam, non posse puniri per sententiam
hominis, accidentarium est ex occasio-
ne aliqua extrinseca, quia nimirum, de-
ficiunt testes, seu probationes, non ve-
rò ex natura talis actus, qui re vera pos
set esse materia huiusmodi iudicij, vt su
pra lib. 3. cap. 5. declaraui. Similiter illa
propositio, quod potestas legislatiua
semper habet potestate&#x0303; coactiuam cō-
iunctam, vera est, & moraliter necessa-
ria, vt inductione constat in quacunque
alia simili potestate, & quia vtraq&#x0301;; per-
tinet ad perfectam iurisdictionem. Nec
sufficit per se loquendo posse obligare
in conscientia, nisi inuerueniat etiam
potestas cogendi ad hanc obligatione&#x0303;
implendam, seu (quod idem est) ad pu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0424.jpg/>
@@1@<SE424>Cap. 12. Anpotestas Eccles. sit in actus mere internos. 417
<duolan 2><-P>niendos trāsgressores huius obligatio-
nis. Quanuis ergo speculatiuè rem con-
siderando, sit vna potestas separabilis
ab alia, non tamen moraliter, & iuxta
conuenientem institutionem, & ideò
Christus Dominus non dedit potestate&#x0303;
hominibus ad ferendas leges de illis a-
ctibus, pro quibus non poterant trans-
gressores punire, non solum ex accide&#x0303;-
ti, sed per se, & ex naturali conditione
talium actuum.</P>
<P>  Ex his facilis etiam est responsio ad<marginalia>9.|Fit satis 1.|rationi.</marginalia>
primam ratione&#x0303; in principio positam;
concedimus enim Christum de absolu-
ta potentia sua potuisse dare Ecclesiæ
hanc potestatem; negamus autem de-
disse. Et ad verba, Quodcun&#xE8BF;&#x0301; ligaueris, &c.
respondemus, distributionem illam in-
telligendam esse de omnibus requisitis
ad conuenientem Ecclesię gubernatio-
nem. Quæ autem hæc sint, quamuis ex
discursu rationis magna ex parte pos-
sit intelligi, præcipuè sumendum est ex
traditione, & communi doctrina Eccle-
siæ. Ex vtroque autem capite intelligi-
mus, illam potestatem ligandi quatenus
legislatiua est, in materia tantum exter
na, & sensibili versari. Dico prætereà
(respondendo ad alteram probatione&#x0303;
sumptam ex fine) potestatem Ecclesia-
sticam in tota sua latitudine sumptam,
duplicem esse, scilicet, fori interni, &
externi. Quas ita distinxit, ac declara-
uit D. Thomas. 4. dist. 18. q. 2. ar. 2. quæ-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
stiunc. 1. Quod in foro conscientię cau-
sa agitur inter hominem, & Deum: in
foro autem exteriori causa agitur ho-
minis ad homine&#x0303;. Hinc ergo fit, vt prior
potestas possit versari circa actus inte-
riores: imò illos potissimè respiciat,
quia per illos maximè ordinatur homo
ad Deum, & in illis consistit interna sa-
lus singulorum fidelium, propter quam
maximè hæc potestas datur. Et ob ean-
dem causam actus huius potestatis ad
iurisdictionem pertinent, quam Iuristæ
vocant voluntariam, quæ exercetur in
commodum subditi, seu rei, & ad peti-
tione&#x0303;, vel consensum eius, quia interior
salus, & reconciliatio cum Deo volun-
taria esse debet. Qui autem actus ad
hanc potestatem pertineant infrà dice-
tur; certum est autem, legislationem nō
esse actum huius potestatis, & ideò ab
illa nullum sumi argumentum. At verò<-P>@@

<-P>potestas Ecclesiastica, quatenus guber-
natiua est totius communitatis, vt sic,
habet etiā suam materiam proportio-
natam, nimirum actus externos ad gu-
bernationem etiam Ecclesiæ exteriore&#x0303;
pertinentes, & ad hunc ordinem perti-
net potestas Ecclesiastica, vt legislatiua
est. Nam licèt Ecclesiasticę leges etiam
ordinentur ad finem supernaturalem,
& ad internum bonum animarum, non
tamen immediatè operando illud, sed
media honestate actuum externorum,
circa quos proximè versantur.</P>
<P>  Ad inductionem, quæ in contrarium<marginalia>10.</marginalia>
fiebat, facilis etiam est ex dictis respon-
sio. Nam primò aliqua ex his, quæ ibi
recensentur, non pertinent ad hanc po-
testatem legislatiuam, de qua agimus,
sed ad iurisdictionem fori interni, vt
absolutio à peccatis, quæ maximè spe-
ctat ad iurisdictionem fori sacramen-
talis, quod est maximè internum. Quan-
quam eo modo, quo fit inter homines,
necessariò postulet, vt licèt peccata sint
omnino interna, per externam confes-
sionem ad tale iudicium deferantur.
Quod solus Christus instituere, & pri-
mario præcipere potuit. Quomodò au-
tem Ecclesiastica etiam lex in hac ma-
teria versari possit, in capite sequenti
dicetur.</P>
<P>  Secundum exemplum erat de pote-<marginalia>11.|De dispen-|satione vo-|torum.</marginalia>
state dispensandi in votis, etiamsi sola
mente interius facta sint. Ad quod res
pondeo, non esse similem rationem. Pri-
mò, quia illa potestas non est coactiua,
sed iurisdictionis vol&#x0169;tariæ, & ideò mi-<marginalia>Illa pote-|stas non est|coactiu{a}|sed iurisdi-|ctionis vo-|luntariæ.</marginalia>
rum non est, quod etiam circa actus in-
ternos data sit. Secundò, quia hæc po-
testas magis respicit forum animæ, seu
eius bonum, quam externam guberna-
tionem Ecclesiæ, & ideò ex hac parte
meritò extendi potuit ad actus inter-
nos. Declaratur, quia hæc potestas da-
ta est à Deo ad remittendum nomine
eius obligationem illi factam per ho-
minis promissionem, & ita eius actus
versatur tātum inter hominem, & De&#x0169;,
ideoq&#x0301;; in actum interiorem cadit. Imò,
si attentè res consideretur, propria vo-
ti obligatio, quę per eius dispensatione&#x0303;
tollitur, per actum internum inducitur:
nam exterior prolatio voti magis est,
vt hominibus innotescat obligatio vo-
ti, quam apud Deum illam inducat, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0425.jpg/>
@@1@<SE425>418 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>Deus non indiget signo externo, vt cog-
noscat, & acceptet promissionem, &
ideò talis potestas per se respicit illam
obligationem, siue per solum actum in-
ternum, siue cum externo inducta sit.
Moraliter autem loquendo, semper ne-
cessarium est, vt votum internum exte-
rius proponatur superiori, vt illud va-
leat dispensare. Nam licèt cogitari pos
sit casus, in quo superior votum igno-
rans, sub conditione dicat. Ego tecum
dispenso, si fortè votum emisisti, etiam
sola mente; tamen hoc non potest mo-
raliter considerari, quia dispensatio vo
ti requirit cognitionem causæ, & con-
sequenter cognitionem materiæ eius,
& periculi, quæ vix potest intelligi mo-
raliter sine notitia voti. Verum est ta-
men hoc non multum referre, quia sem
per actus huius dispe&#x0303;sationis fertur in
ipsum vinculum, & internum actum, li-
cet exterior significatio illi&#xA770; pręcedat.</P>
<P>  Tertiò idem dicendum est, de cōmu-<marginalia>12.|De commu|tatione vo-|ti.</marginalia>
tatione voti: nam est eiusdem potesta-
tis, quatenus iurisdictionem Pręlati re-
quirit, aliqualemq&#x0301;; dispensationem sal-
tem partialem includit, vt tract. 6. de
Relig. lib. 6. cap. 9. & sequentib. dictum
est. De irritatione verò alia est ratio,
quia non necessario est potestatis iuris-
dictionis, sed dominatiuæ, vt ibidem di-
xi. Fit autem dupliciter, scilicet, vel ex
parte materiæ, vel ex subiectione vol&#x0169;-
tatis vouentis. Prior modus tunc habet
locum, quando materia est sub alterius
dominio, & potestate, & ideò necesse
est, vt sit materia sensibilis: nam illa tā-
tum ita esse potest sub alterius potesta-
te, vt possit liberè vsum illius prohibe-
re, & ita ex hac parte talis irritatio di-
rectè versatur circa materiam sensibi-
lem, & indirectè, ac per consequutione&#x0303;
tollit internum vinculum voti. Si aute&#x0303;
tale esset votum, vt non solum actus ip-
se promittendi esset mentalis, sed etiā
materia promissa esset interna, vt san-
cta cogitatio, vel mentalis oratio, non
possit ex parte materiæ irritari, nisi re-
motè, præcipiendo nimirum aliquod
opus externum, quod aliud internum
impediret. At verò per irritationem di
rectam possunt huiusmodi vota irrita-
ri, eo quod vouens quoad suam volun-
tatem, & potestatem se obligandi firmi-
ter pendet omnino à vol&#x0169;tate alterius,<-P>@@

<-P>vel ob defectum ætatis, & naturale&#x0303; sub-
iectionem, vt in filio impubere, vel ra-
tione religiosę professionis, & voti obe
dientiæ, quod includit: hanc autem de-
pendentiam habent vota, vt promissio-
nes ad Deum sunt, ac subinde etiam, vt
mentalia sunt, quia respectu Dei ibi cō-
summantur. Denique vota hæc condi-
tionem includ&#x0169;t, ratione cuius irritari
possunt, non subsistente conditione. Et
ita ex his actibus nullum potest sumi
argumentum à simili, quia sunt valde
diuersi, & à diuersis non fit illatio.</P><marginalia>13.|De remis-|sione p&#x0153;na|rum per in|dulgentias.</marginalia>
<P>  Quartum exemplum erat de remis-
sione p&#x0153;narum apud Deum per indul-
gentias, quod idem habet responsum.
Nam potestas ad dispensandum thesau-
rum per concessionem indulgentiar&#x0169;,
magis reducitur ad potestatem fori in-
terioris: nam illud negotium etiam ver
satur inter hominem, & De&#x0169;, & ad per-
fectam liberationem animæ ab omni
reatu ordinatur, vt in proprio tract. de
Indulgent. dictum est. Denique quod vl-
timo loco ibi assumitur, falsum est, sci-
licet, excommunicationem ferri prop-
ter actum purè me&#x0303;talem; nam iura, quę
loquuntur de peccato hæresis, intelli-
guntur de illa, quæ prodit aliquo modo
in actum externum, vt communiter Do
ctores allegati doce&#x0303;t, & in propria ma-
teria ex professo tractandum est, & ex-
plicandum, & nonnulla de hoc puncto
diximus in tom. 5. de Censur. disput. 4.
sect. 2. De alia verò difficultate ibi ta-
cta de conditionibus occultis actuum
externorum, dicemus commodius ca-
pite sequenti.</P>
<P>  Ad vltimam confirmationem de sub-<marginalia>14.</marginalia>
iectione quoad actus internos median-
te voto, non desunt, qui existiment, etiā
ratione voti obedientiæ non posse su-
periorem pręcipere actum merè inter-
num, vt v. g. orationem mentalem, quia
licèt possit prohibere exteriores actus
qui interiorem impedire possunt; non
verò directè obligare ad exercendum
actum interiorem. Et videtur fauere D.
Thomas. 2. 2. q. 104. ar. 5. quatenus gene-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
raliter ait, quoad interiores animi mo-
tus hominem soli Deo subijci. In con-
trarium verò est, quia homo potest vo-
uere Deo immediatè, & absolutè actum
merè internum, vt omnes in materia de
voto absolutè fatentur, & est res clara,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0426.jpg/>
@@1@<SE426>Cap. 13. An lex can. possit cōcomitanter præcipere actus int. 419
<duolan 2><-P>quia tale votum erit de meliori bono,
& possibili. Ergo potest etiam idem vo-
uere sub conditione si Prælatus præce-
perit, quia hoc, nec difficilius est, nec
minus honestum, quàm primum: hoc au
tem virtualiter fit vouendo obedientiā
in ordine ad talem actum; ergo supposi-
to tali voto, potest superior præcipere
talem actum.</P>
<P>  Quocirca loquendo de possibili, hoc<marginalia>15.|Lex funda|tur in iuris|dictione q&#x0303;|solum data|est quant&#x0169;|expedit ad|commune|bonum.</marginalia>
posterius censeo verum. Neq&#x0301;ue est simi-
le de potestate legis, quia lex fundatur
in iurisdictione, quæ sol&#x0169; data est, quan-
tum expedit ad bonum commune, vt di
ximus: hoc autem præceptum fundatur
in voluntate vouentis, & pacto, seu pro-
missione eius, quæ quia Deo principa-
liter fit, de actu etiam merè interno fie-
ri potest. Item quia materia voti latius
patet, quam legis: nam votum maximè
est de consilijs, de quibus non est lex.
An verò de facto Prælati Religionum
habeant hanc potestatem, & hæc sit in-
tentio vouentium obedientiam, pendet
ex regula vniuscuiusq; Religionis. Quia
iuxta doctrinam D. Thomæ, & commu-
nem, non omnes religiosi vouent eande&#x0303;
obedientiam, sed singuli secundum suā
regulam, & ideò si regula præcipit, vel
consulit actus mentales, vel significat,
Prælatos posse illos iniungere, tunc eo-
dem modo interpretandum est obedie&#x0303;-
tiæ votum, vt, scilicet, possint Prælati
tales actus imponere; rectè autem fa-
cient, nunquam eos imponendo sub ri-
gore pręcepti, propter periculum vitā-
dum; satis enim est exteriorem vacatio-
nem præcipere.</P>
<Z>CAPVT XIII.
Vtrum lex canonica possit concomitanter præ-
cipere, aut prohibere actus internos simul
cum externis.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Vobus modis potest interior a-<marginalia>1:|Duob&#xA770; mo-|dis cadere|act&#x0169; inter-|num indi-|rectè sub|præceptum|de externo|actu.</marginalia>
ctus cadere indirectè sub pręcep
tum de exteriori actu, vt notaui
lib. 3. cap. 12. in fine; vnus est tantum per
quandam consequutione&#x0303;, quatenus per
legis prohibitionem exterior actus fit
malus tam in ratione actus, quàm in ra-
tione obiecti moralis, & ideò ex vi il-
lius legis conseque&#x0303;ter fit malum inter-
num propositum faciendi talem actum<-P>@@

<-P>prohibitum, vel non facie&#x0303;di talem act&#x0169;
præceptum pro tali tempore. Et de hoc
modo non mouetur quæstio, quia dicto
loco ostendimus, ex omni lege humana
iusta consequi hanc obligationem Vn-
de necesse est, vt maiori ratione hanc
vim habeat lex canonica. Quis enim
dubitet, esse peccatum mortale propo-
nere non audire Missam in die festo? c&#x0169;
sit de obiecto prauo, & actus interior
sumat malitiam suam ab obiecto. Vnde
in cap. Nulli, dist. 19. dicitur, Nulli fas est,<marginalia>Ca. Nulli|explicatur.</marginalia>
vel velle, vel posse transgredi Apostolicæ sedis
præcept{a}. Quanquā illud velle non pos-
sit ab Ecclesia puniri, quia ad hoc opor
teret, directè, & per se de illo ferre iu-
dicium, & ideò quæ de punitione in illo
capite adduntur, necessario sunt de vo-
luntate in effectum prodeunte intelli-
genda. Alter modus indirectæ prohibi-
tionis, vel pręcepti actus interioris per
legem humanam est per quandam con-
comitantiam cum actu exteriori, ita vt
præcipiendo, vel prohibendo exterio-
rem, compręcipiatur, vel cōprohibea-
tur actus internus, ita vt sit quasi pars
actus integri, & compositi, qui est pro-
pria materia illius legis, & de hoc mo-
do prohibitionis intelligitur proposita
quæstio.</P>
<P>  Oportet autem satis distinguere hāc<marginalia>2.</marginalia>
coniunctione&#x0303; actus interni cum exter-
no sub eadem lege, quæ per se versatur
circa actum, vt externus est: fieri enim
potest duobus modis. Prior est, quando
coni&#x0169;ctio est talis, vt internus actus per
exteriorem manifestetur, tanquam cau
sa per effectum, vt voluntas audiendi
Missam coniuncta est cum actu audien-
di libero: alter est, quādo actus interior
coniungendus exteriori per illum non
manifestatur, vt est in eodem exemplo
attentio assistentis ad Missam audien-
dam, vel intentio audiendi illam prop-
ter Dei cultum, vel propter turpem fi-
nem. De priori ergo modo nulla est quę
stio, quia in dicto etiam loco ostensum
est, legem humanam vt sic posse præci-
pere indirectè huiusmodi actum inter-
num, qui ad externum requiritur tan-
quam necessaria causa eius, quia lex
præcipit actum externum humanum, &
liberè exercend&#x0169;: impossibile aute&#x0303; est
hoc modo illum præcipere quin simul
compręcipiat (vt sic rem explicem) tale&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0427.jpg/>
@@1@<SE427>420 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>actum. Reducitur ergo quęstio ad actus
interiores posteriori modo coniunctos
cum externis.</P>
<P>  De his itaque actibus internis duas<marginalia>3.|Prima sen|tentia affir|mans, licet|coniunctio|sit per acci|dens, & tā|tum ex in-|tentione o-|perantis ob|vsum Eccle|siæ.|Angel.|Tabien.|Caiet.|Cordub.|Couar.|Ca. Omnis|vtriusque.</marginalia>
inuenio opiniones extremè cōtrarias.
Prima est, posse legem humanam prohi-
bere actum internum, vt coniunct&#x0169; ali-
cui exteriori, etiamsi illa coniunctio nō
sit per se, sed merè per accidens ex ar-
bitrio operantis. Ita sensit Angel. verb.
Hæreticus, n. 2. & sequitur Tabien. Excom-
municatio. 5. casu 4. n. 4. & Caiet. in Sum.
verb. Excommunicatio, cap. 3. & verb. Ho-
ra, §. 3. Soto lib. 10. de Iustit. q. 5. art. 5. &
videntur consentire Cordu. lib. 4. q. 13.
& Couar. in Regul. Peccatum. 2. p. num. 7.
Fundantur in vsu Ecclesiæ, afferuntq&#x0301;ue
multa iura, quæ hoc modo videntur prę
cipere, aut prohibere actus internos si-
mul cum externis. Primum sit cap. Om-
nis vtriusque, de P&#x0153;nit. & remis. quatenus
præcipiendo confessione&#x0303; annuam, præ-
cipit dolorem necessarium, & confes-
sionem cogitation&#x0169; merè internarum.
Secundum est cap. Dolentes, de Celebrat.<marginalia>C. Dolen-|tes.</marginalia>
Missar. & Clement. 1. eodem, vbi præci-
pitur clericis recitatio attenta, & de-
uota. Tertium est cap. Commissa, §. Cæter&#x0169;,
de Elect. in 6. vbi punitur qui recipit be<marginalia>C. Cōmißa</marginalia>
neficia absque intentione suscipiendi
debitum ordinem intra annum, nisi mu
tata voluntate ordinetur. Quartò ex
Clement. 2. §. Verum, de Hæret. vbi Inqui-
sitores, qui ex odio, vel intentione tur-
pis lucri omittunt contra iustitiam, &
conscientiam procedere contra alique&#x0303;
in causa fidei, excommunicantur. Quin-
tò ex Clement. 1. de Stat. Monach. vbi
Monachus Benedictinus sine licentia se<marginalia>Clement.</marginalia>
conferens ad curiam, animo accusandi
Prælatum, excommunicatur, & non si-
ne tali intentione. Sextò ex cap. Siquis.<marginalia>C. Siquis.</marginalia>
8. dist. 30. vbi excommunicatur, qui ex
contextu, vel interna superstitione ie-
iunium Ecclesiasticum non seruauerit,
& non aliàs; cum tamen contemptus,
interior actus sit. Et eodem modo sole&#x0303;t
iura canonica excommunicare facien-
tes hoc, vel illud, Scienter, aut temerè, & c&#x0169;
alijs similibus particulis significātibus
modos merè internos actuum externo-
rum, qui nec sunt per se connexi cum il
lis, nec per illos manifestantur, & nihi-
lominus censura incurritur c&#x0169; illo mo-
do, & nō sine illo, vt est cōmunis doctri-
na; ergo.</P>@@

<P>  Secunda opinio negat, posse Ecclesiā<marginalia>4.|2. opinio|negatiua.</marginalia>
pręcipere, prohibere, aut punire actum
internum cōiunctum merè per accide&#x0303;s
cum externo; aut è conuerso punire ex-
ternum propter talem internum, qui
nec sit causa externi, nec per illum ma-
nifestetur. Referri solet pro hac senten-
tia Syluest. verb. Excommunicatio. 7. in 2.
excommuni. quatenus impugnat sente&#x0303;-
tiam Angeli, sed re vera non hoc sentit,
vt ex dicendis constabit. Refertur etiā
Almai. de Potest. ciuili. c. 3. & probare<marginalia>Nauar. &|aliqui re-|centiores.</marginalia>
videtur Nauar. de P&#x0153;nit. dist. 5. in prin-
cipio. n. 26. clarius in Coment. cap. fin.
de Simon. n. 20. Vbi ex illo textu id con-
firmat: nam ideò ibi non punitur simo-
nia mentalis in exterius opus prodie&#x0303;s,
quia vitium illud non manifestatur in
opere, sed in intentione tantum mentis
consistit. Allegat etiam cap. Venerabilem,<marginalia>C. Venera|bilem.</marginalia>
§. vlt. de sentent. excommunicat. in 6. Et
hanc sententiam defendunt aliqui mo-
derni in hac materia. Et ex illa  inferunt
primò, eum, qui in quadrage sima confi-
tetur diminutè, tacendo, & omittendo
in cōfessione peccata cordis per se oc-
culta non incurrere sententiam excom
municationis latam contra eos, qui nō
obseruant præceptum Ecclesiæ confi-
tendi semel in anno, quia ille non trans-
greditur præceptum Ecclesiæ, sed diui-
num tantum, quia non omittit circun-
stantiam confessionis externam, de qua
possit Ecclesiæ constare. Vnde idem à
fortiori dicent de illo, qui confitetur
inualidè ex defectu interioris doloris
necessarij. Secundò inferunt, clericum
beneficiatum recitantem hor as exte-
rius integrè, & completè, quamuis sine
vlla attentione recitet voluntariè, non
transgredi proprium Ecclesiastic&#x0169; prę-
ceptum, nec incurrere p&#x0153;nas Ecclesia-
sticas impositas transgressoribus illius
præcepti, quia nihil omittit eorum, quę
exterius fieri debent, & de quibus pos-
sit Ecclesiæ constare. Secus verò esset, si
illa mentis distractio ex actione exte-
riori prohibita prouenire: nam tunc iā
posset constare de transgressione. Ter-
tiò inferunt, non peccare contra pro-
hibitionem Ecclesiæ inquisitores iniu-
stè agentes ex odio, nec censuram in-
currere, nisi odium illud in ipso exter-
no opere ostendant; & sic de alijs.</P><marginalia>5.</marginalia>
<P>  Mihi autem videtur distinctione vte&#x0303;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0428.jpg/>
@@1@<SE428>Cap. 13. An lex can. possit cōcomit anter præcipere actus int. 421
<duolan 2><-P>dum: nam interdum actus internus cō-
iungitur c&#x0169; externo tanquā necessari&#xA770;<marginalia>Mens au-|ctoris, & di|stinctio.</marginalia>
ad aliquod esse morale, vel quasi artifi-
ciale, quod lex humana potest inte&#x0303;dere,
vel pręcipere, esto, ille actus extern&#xA770; ad
materiale&#x0303; illam actione&#x0303; sensibile&#x0303;, prout
exterius apparet necessarius nō sit. Vt
v. g. inte&#x0303;tio baptizandi necessaria est, vt
fiat baptismus, licet nō sit necessaria, vt
fiat ablutio, neq&#x0301;; vt verba exterius pro-
ferātur, & ideò nō obstāte priori neces-
sitate, illa inte&#x0303;tio baptizādi exterius nō
manifestatur euidenter per exteriores
actiones ablue&#x0303;di, aut verba proferendi.
Aliquādo verò cōi&#x0169;gitur internus act&#xA770;
exteriori omninò extrinsecè tam phy-
sicè, quā moraliter, id est, tam respectu
actionis externæ materialiter sumptæ;
quā respectu eiusde&#x0303; sub ratione sacra-
me&#x0303;ti, vel contractus, vel alterius similis
formalitatis moralis, quæ interd&#x0169; esse
potest materia legis humanæ, vel præ-
cipientis, vel &#xA753;hibentis: vt erit in dicto
exe&#x0303;plo inte&#x0303;tio baptizādi gratis, & non
propter preti&#x0169;, vel alia similis, à qua nō
pe&#x0303;det baptismus, nec vt ablatio, nec vt
sacrament&#x0169;. De his ergo duobus gene-
ribus actu&#x0169; internorum censeo, esse di-
uerso modo loquendum, tam in pręcep-
tis affirmatiuis, quàm in negatiuis, &
ideò sigillatim de illis dicemus.</P>
<P>  Dico ergo primò. Aliquādo actus in-
ternus potest cadere sub obligationem<marginalia>6.|Sufficit ne-|cessitas ali|cuius esse|moralis, vt|actus inter|nus iubea-|tur ob ex-|ternum, vt|patet indu-|ctione in sa|cramentis|Ecclesiæ.</marginalia>
legis, seu præcepti humani, etiāsi ex vi
actus externi innotescere nō possit in-
fallibiliter, id est, licèt non sit necessari&#xA770;
talis actus internus ad efficiendum ma-
terialiter actum externum, d&#x0169;modò sit
necessarius ad aliquod esse morale ex-
terni actus, quod sæpe potest esse mate-
ria legis humanæ. In hoc sentio c&#x0169; prio-
ri sente&#x0303;tia, & fortasse Sylu. Almai. & Na
uar. non intendunt, hoc negare; imò vi-
detur esse cōmunis sente&#x0303;tia Theologo-
r&#x0169;, vt patebit. Et probatur primò indu-
ctione: nā ad verè contrahend&#x0169; per ex-
teriora verba necessarius est internus
cōsensus, licèt per exteriora verba cō-
tractus nō euide&#x0303;ter appareat talis cō-
sensus, quia nō est necessarius ad substā
tiam verbor&#x0169;, & tamen Ecclesia, imò &
respublica potest subditis suis pręcipe-
re in multis casibus, vt verè contrahāt,
& pro illis posset leges ferre; ergo ex vi
talis præcepti obligatur homo ad con-<-P>@@

<-P>trahend&#x0169; cum vero consensu, aliàs inu-
tilis esset talis lex. Sic etiā Ecclesia prę-
cipit omnibus recipie&#x0303;tibus sacrum or-
dinem, vt castitatem voueant, quod fa-
cere non possunt sine interna inte&#x0303;tione
vouendi, aut se obligādi ad castitatem,
quæ per exteriore&#x0303; ordinatione&#x0303; non in-
notescit. Idem argume&#x0303;tum sumi potest
ex eo, quod Ecclesia potest præcipere
sacerdoti, vt aliquando sacrificet, quod
facere non potest sine interiori inte&#x0303;tio-
ne conficiendi; ergo ad illam obligatur
ex vi illius præcepti; aliàs inefficax val-
dè, & inutile esset præceptum, simileq&#x0301;;
est de omni præcepto Ecclesiastico re-
cipiendi aliquod sacrament&#x0169;, & de cap.
vlt. de Hæretic. in 6. Vbi præcipitur in-
quisitoribus, vt puram, ac prouidam inten-
tionem habeant, &c. Et de præcepto reci-
tandi horas canonicas, nam (quidquid
sit de attentione) saltem de intentione
orandi omnes Doctores conueniunt,
esse necessariam ex vi talis præcepti,
quoniam sine intentione orandi non
erit vera Oratio, sed ficta.</P><marginalia>7.|Soluitur ob|iectiuncu-|l{a}.</marginalia>
<P>  Dicet fortè aliquis, in his omnibus
casibus non præcipi actum internum
ex vi iuris humani, sed ex vi iuris diuini
vel naturalis. Nam Ecclesia solum prę-
cipit exercitium illius actus exterioris
in ordine ad talem finem, & tunc præ-
ceptum diuinum, vel naturale obligat
ad operandum cum tali intentione, vel
consensu, &c. At hoc neque vniuersali-
ter verum est, nec in aliquo ex dictis
exemplis sustineri potest. Primum pa-
tet in actu v. g. recitandi horas canoni-
cas: nam legere omnia illa, quæ recitā-
tur animo ad discendi, vel refricaudi
memoriam, non est per se malum, nec
contra ius naturale, aut diuinum, vt
per se constat, & tamen qui sic legeret
horas, & aliter non recitaret, non im-
pleret Ecclesiæ præceptum secundum
omnes; ergo obligatio recitandi cum
illa intentione est ex præcepto Eccle-
siæ. Idem est de intentione recipiendi
ordinem sacrum sine animo seruandi
castitatem, vel ad illam se obligandi:
hoc enim non est intrinsecè malum, aut
contra ius diuinum, & tamen nunc
est peccatum mortale ex vi præcep-
ti Ecclesiæ. Idem licèt considerare
in præcepto dandi gratis titulos or-
dinis, aut officium temporale Eccle-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0429.jpg/>
@@1@<SE429>422 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>siæ, vel aliquid simile, quod non sit
prohibitum vendi iure naturali, aut di-
uino, sed tantum Ecclesiastico; nam
intentio dandi gratis talem rem, nunc
necessaria est ad vitandum peccatum,
& non ex iure diuino; ergo ex Ecclesia-
stico; ergo Ecclesiastica lex potest obli-
gare ad similem intentione&#x0303;. Imò in hoc,
& præcedenti exemplo lex Ecclesiæ nō
obligat simpliciter ad hoc, vel illud ex-
terius efficiendum, sed obligat, vt si fiat
gratis fiat, quod pendet omnino ex in-
tentione interna, quæ non est simplici-
ter necessaria ad actum externum, nec
per illum sufficienter manifestatur; nā
posset esse datio, & receptio, & vtraque
gratis fieri. In alijs etiam exemplis al-
latis non potest admitti illa responsio;
tum quia sæpe est longè maior obliga-
tio habendi talem actum internum ra-
tione pręcepti Ecclesiastici, quam esset
sine illo, vt interdum fictè contrahere,
vel proferre aliqua verba, esset tantum
veniale peccatum ex natura rei, & po-
sita lege humana præcipiente talem cō
tractum, erit graue peccatum; tum etiā,
quia peccatum, quod ibi solet commit-
ti contra ius naturale, solet esse pecca-
tum commissionis, vel mendacij, aut fi-
ctionis, vel iniuriæ in proximum, vel in
Deum, quia actus exterior sic factus in-
uoluit iniustitiam, vel aliam similem ma
litiā; at verò stante lege positiua præci-
pie&#x0303;te talem actum, contra illam pecca-
tur per omissione&#x0303;, vt statim declaratur.</P>
<P>  Ratio autem à priori assertionis esse
videtur, quia isti actus interni sunt ne-<marginalia>8.|Prædicti|actus sunt|neceßarij|ad huma-|n&#x0169; conui-|ctum, vel|ad cultum|religionis.</marginalia>
cessarij ad humanum conuictum, vel ad
cult&#x0169; religionis in Ecclesia necessari&#x0169;,
non sol&#x0169; materialiter sumpti secundum
esse physic&#x0169;, sed etiā formaliter accep-
ti, vt sunt tales actus morales, vel quasi
artificiales, id est, quatenus sunt cōtra-
ctus, sacrament&#x0169;, sacrifici&#x0169;, cultus, ora-
tio, & similes; ergo ad rectā Ecclesię gu-
bernatione&#x0303; necessaria illi fuit potestas
ad pręcipiend&#x0169; vsum, & exerciti&#x0169; tali&#x0169;
actu&#x0169; secund&#x0169; tales formales rationes.
Non possunt aute&#x0303; ita pręcipi, quin præ-
cipiātur actus interni, sine quib&#xA770; ratio-
nes illę consistere non possunt; ergo illo
modo pręcipi possunt, siuè per actus ex-
ternos sufficie&#x0303;ter manifeste&#x0303;tur, siuè nō,
quia, vt præcipiātur satis est illa neces-
saria cōnexio, quia nō præcipi&#x0169;tur per<-P>@@

<-P>se, sed cōpręcipiuntur, nec aliter poss&#x0169;t
pręcipi efficaciter tales actus externi.
Confirmatur, ac declaratur, quia ratio
potissima, ob quā potest simul c&#x0169; actio-
ne materiali externa præcipi voluntas
faciendi illā, est, quia illa actio externa
est necessaria ad cōmune bonum reipu-
blicæ, & non potest humano modo præ-
cipi, non præcepta voluntate, sed etiam
hi actus externi sunt necessarij commu-
nitati humanæ, secundum dictas ratio-
nes morales, & secundum illas subsiste-
re non possunt sine internis; ergo hi etiā
compræcipi possunt.</P>
<P>  Accedit, quod vbic&#x0169;q&#x0301;; actus interior
hoc modo coni&#x0169;gitur c&#x0169; externo, mo-<marginalia>9.</marginalia>
rali, & humano modo per ill&#x0169; manife-
statur, quia præsumitur homo habere
debitā intentione&#x0303; c&#x0169; operatur, licèt nō
sit infallibilis indicatio, quia potest ho-
mo esse fictus, & mendax; ergo illud suf-
ficit, vt talis actus interior possit inuol-
ui (vt sic dicam) seu cōprehe&#x0303;di sub adę-
quata materia, & obligatione legis hu-
manę. Deniq&#x0301;; confirmatur à contrario,
quia sæpe superior potest obligare ad
aliquid agend&#x0169;, quāuis honestas, vel vti-
litas actionis exterioris præceptæ tota
pendeat ex intentione pręcipientis, ar-
gume&#x0303;to dicti cap. Venerabile&#x0303;. §. penult. de
sentent. excōm. in 6 iuxta Gloss. verb. Iu-
stitia, quia nō se&#x0303;per tenetur superior ra-
tione&#x0303; sui pręcepti subdito reddere; er-
go eade&#x0303; ratione potest præcipere act&#x0169;
extern&#x0169; sub intentione, quę pendeat à
vol&#x0169;tate subditi operātis, etiamsi talis
inte&#x0303;tio videri nō possit. Et multæ ex his
rationibus probāt ide&#x0303; de legibus ciuili-
bus, vt insinuaui lib. 3. c. 5. maiorem au-
te&#x0303; probatione&#x0303; in hunc loc&#x0169; reseruaui,
quia hęc necessitas frequenti&#xA770; occurrit
in materia canonica, quęmagis spiritua
lis est, magisq&#x0301;; ex internis actib&#xA770; pe&#x0303;det.</P>
<P>  Ex hac assertione infero primò, posse<marginalia>10.|1. corolla.</marginalia>
peccari grauiter contra legem Eccle-
siasticam ex defectu aliquo in actu me&#x0303;-
tis, etiamsi in exteriori actione non ap-
pareat defectus. Probatur, quia Eccle-
sia præcipit illum actum externum non
tantum, vt talis est materialiter, & phy-
sicè, sed etiam vt est talis moraliter, id
est, vt est sacramentum, contractus,
vel aliquid simile, sed fieri potest, vt
propter solum defectum interioris a-
ctus, actus exterior non sit talis; ergo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0430.jpg/>
@@1@<SE430>Cap. 13. An lex can. possit iubere actus. intcōcomitanter. 423
<duolan 2><-P>tunc non implebitur præceptum Ec-
clesiæ, sed peccabitur grauiter contra
illud. Hoc constabit clarius in parti-<marginalia>Secundum</marginalia>
culari. Secundo infero, transgredi prę-
ceptum annuę confessionis, qui in qua-
dragesima ita confitetur exterius, vt sa
cramentum p&#x0153;nitentiæ non percipiat,
etiam si hoc tantum contingat ex solo
defectu interiori. Ita dixi in 4. tom. 3. p.
disp. 36. sect. 7. cum tutiori, & cōmunio-
ri sententia, quam certiore&#x0303; censui, quā-<marginalia>Victor.</marginalia>
do defectus est in integritate. Vnde Vi-
ctor. in Sum. 4. q. de Confess. n. 150. licèt
credat satisfieri pręcepto Ecclesiæ per
confessionem sine dolore, requirit nihi
lominus vt sit integra; imò etiam postu-
lat, vt iste confiteatur hoc ipsum, quòd non ha-
bet dolorem; cum tamen defectus doloris
solum sit mentalis, & internus. Et eode&#x0303;<marginalia>Ledesm.</marginalia>
modo loquitur Ledesm. in 4. q. 80. art. 2.
dub. 12. Et ratio particularis de defe-
ctu integritatis esse potest, quia licèt
peccat&#x0169; omissum in confessione sit in-
ternum, tamen omissio ipsa est de actu
externo: est enim omissio partialis cō-
fessionis exterioris; potest autem Ec-
clesia pręcipere illum actum externum,
etiamsi materia eius remota, seu circa
quam sit actus internus: nam licèt hoc
excedat potestatem humanā in ordine
ad forum externum; non tamen est, cur
excedat potestate&#x0303; Ecclesiasticā in ordi-
ne ad forum internum, & salute&#x0303; animę.<marginalia>11.</marginalia>
<P>  Et potest hoc ab inconuenienti con-
firmari, quia aliàs fidelis habens con-
scientiam peccati mortalis tantum in-
terni, & mentalis, non teneretur ex prę-
cepto Ecclesiæ confiteri semel in anno
ex vi præcepti confessionis, quod vide-
tur absurdum; ergo. Sequela est mani-
festa, quia si præceptum Ecclesiæ non
obligat ad partialem confessione&#x0303; pec-
cati mortalis interni, multò minus ob-
ligabit ad confessionem totalem inter-
norum peccatorum, etiam mortalium.
Minor autem patet, tum ex vniuersali-
tate pręcepti, & communi intelligentia
illius; tum maximè quia ille tenetur ex
præcepto diuino confiteri; Ecclesia au-
tem indistinctè, & absolutè determina-
uit tempus, pro quo tale præceptum
obligat; ergo posito præcepto Ecclesiæ
obligatur ille homo ad confessionem
pro illo tempore. Et hæc est ratio gene-
ralis etiam pro defectu doloris, vt di-<-P>@@

<-P>cto loco dixi, quia Ecclesia pręcipit sa-
cramentum p&#x0153;nitentię recipere semel
in anno, quod Christus simpliciter prę-
cepit aliquando recipere. Item quia
Ecclesia præcipit ita confiteri, vt pos-
sit quis absolui, vt ibidem dixi, & rectè<marginalia>Nauar.|Adrian.</marginalia>
notauit Nauarr. in cap. Placuit, dist. 6. n.
183. cum Adrian. in 4. mat. de Confess.
q. 5. dub. 4. Nec est, cur hoc excedat po-
testatem Ecclesię, cum lex sic intellecta
sit de vsu externo cuiusdam sacramen-
ti pro tali tempore, & maximè conue-
niente cōmuni bono Ecclesiæ. Et ideò
semper probabilius credidi, potuisse
Ecclesiam hoc præcipere, supposita so-
la institutione, & vtilitate talis sacra-
menti, etiamsi Christus vsum eius non
præcepisset, vt latiùs tractaui in eodem
4. tom. disp. 35. sect. 1.</P>
<P>  Tertiò infero, beneficiatum volun-
tariè recitantem sine attentione non<marginalia>12.|3. corollar.|volun tariè|distractum|non imple-|re præcep-|tum Eccle-|siæ.</marginalia>
implere præceptum Ecclesiæ, etiamsi
nullum signum externum illius distra-
ctionis exhibeat, nec faciat actionem
aliquam externam prohibitam, nec o-
mittat aliquid externum præceptum in
ordine ad attentionem, sed omnia ex-
teriora plenè impleat, solumq&#x0301;ue men-
te voluntariè distractus sit. Nam ille si-
ne dubio peccat mortaliter sic recitā-
do, nisi iterum recitet intra tempus ha-
bile, & non contra ius diuinum, quia
nullum est præceptum diuinum de tali
recitatione, nec pro tali tempore, nec
simpliciter; ergo illud peccatum qua-
tenus est omissionis mortalis est con-
tra Ecclesiasticum præceptum. Sed hęc
latiùs à nobis tractata sunt tom. 2. de
Relig. tract. 4. lib. 4. c. 16. & sequentib.</P><marginalia>13.|Quartum.|posse etiam|incurrere|censuras.</marginalia>
<P>  Quartò infero, sicut in his casib&#xA770; pec-
catur cōtra præcepta Ecclesiæ, ita pos-
se incurri censuras, vel alias p&#x0153;nas ip-
so iure impositas non seruantibus talia
præcepta. Ratio propria est, quia illa
transgressio non est purè mentalis, sed
externa, quia est omissio orationis vo-
calis, vel susceptionis sacramenti sensi-
bilis, licet per accidens occultetur per
fictionem orationis, vel sacramenti. Ite&#x0303;
quia quidquid potest Ecclesia sub obli-
gatione peccati mortalis pręcipere, po
test condigna p&#x0153;na, vel censura punire
per ipsāmet lege&#x0303;, absq; alia sente&#x0303;tia fe-
renda per homine&#x0303;, quādo pęna apta est,
vt hoc modo imponatur, & culpa est illa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0431.jpg/>
@@1@<SE431>424 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>digna. Deniq&#x0301;; de Censuris hoc ostendi
in 5. tom. disp. 4. sect. 2. De p&#x0153;nis verò
impositis non recitantibus cum teneā-
tur ex obligatione beneficij, idem dixi
dicto lib. 4. de Horis Canon. cap. 26.</P>
<P>  Dico secundo, quādo actus internus<marginalia>14.|2. conclus.</marginalia>
nullo modo est necessarius ad esse physi
cum, vel morale exterioris actus, sed so
lum coniungi potest ex libertate ope-
rantis, tunc non cadit sub Eccle siasticā
legem, nec fortè cadere potest sub hu-
manum præceptum, saltem regulariter
loquendo. Prior pars, quæ loquitur de
facto, videtur clara, quia (vt existimo)
nullum probabile exemplum afferri po
test indicans similem Ecclesiasticā le-
gem, vt patebit respondendo ad iura in
principio allegata, & latius inferius ex-
plicando per quos actus impleātur prę
cepta affirmatiua Ecclesiastica. Loque&#x0303;-
do aute&#x0303; de possibili non est mihi certa
cōclusio, sed probabilis; explicatur au-
tem in hunc mod&#x0169;. Quia talis actus in-
terior esse potest necessarius ad hone-
statem aliquā exterioris; hoc aute&#x0303; suffi-
cit, vt simul pręcipi possint, ergo maior
patet, quia pręcepta affirmatiua nō dā-
tur, nisi de actibus virtutum, & in ordi-
ne ad aliquam honestate&#x0303;, & ideò si actus
interior pręcipitur c&#x0169; exteriori, erit &#xA753;-
pter aliquam honestate&#x0303;; non aute&#x0303; prop-
ter solum interiore&#x0303;, quia interior non
potest ab Ecclesia pręcipi propter suā
honestate&#x0303; per se, & absolutè spectatam,
quia vt sic non est materia legislationis
humanæ, vt capite pręcedenti ostensum
est; ergo si potest præcipi vt coniunctus
exteriori, sol&#x0169; erit vt cōmunicans ali-
quo modo suā honestate&#x0303; actui exterio-
ri. Quod aute&#x0303; hoc sufficiat declaratur,
quia duobus modis potest requiri act&#xA770;
interior ad honestate&#x0303; actus exterioris.
Primò simpliciter, quia sine tali actu, nō<marginalia>Requiripos|se act&#x0169; int.|ad honesta-|tem actus|exter. sim-|pliciter vel|ad melius|esse.</marginalia>
potest actus exterior honestè fieri, vt
quādo actus exterior non potest hone-
stè fieri sine aliqua intentione honesta,
vel quia dignè fieri non potest sine inte-
riori dispositione, vt si Eucharistia su-
menda sit, & quia non potest dignè reci-
pi, nisi à iustificato, ideò sit necessaria
cōtritio, vel attritio c&#x0169; confessione ad
dignè cōmunicandum. Secundo potest
requiri actus interior solum ad melius
esse, scilicet, vt actus exterior sit hone-
stus, seu pluribus modis bonus, licèt si-<-P>@@

<-P>ne tali actu possit esse bonus ex obie-
cto, & circunstantijs proprijs.</P>
<P>  De vtroq&#x0301;; ergo ex his modis, verisi-<marginalia>15.</marginalia>
mile videri potest, posse cadere sub prę-
cept&#x0169; human&#x0169;. Nam de primo inquiro,
cur nō possit Ecclesia præcipere, vt ta-
lis actus dignè fiat, siue illa dignitas pe&#x0303;-
deat ex circunstantljs extrinsecis, siue
ex intrinsecis. Nam illa honestas est sim
pliciter honestas actus externi, seu cō-
positi ex interno, & externo, quod satis
est, vt internus cōpręcipiatur c&#x0169; exter-
no. Item iam ille actus internus est ne-
cessarius ad quoddā esse morale magni
momenti actus externi. Item potest esse
valde expedie&#x0303;s cōmuni bono Ecclesiæ,
vt actus externus c&#x0169; tota illa integrita-
te, seu rectitudine morali præcipiatur.
Maximè si Ecclesia sit in graui aliqua
necessitate, & velit placare De&#x0169; per sa-
cras actiones fideli&#x0169; sanctè factas. Cer-
tè c&#x0169; potestas gubernatiua Ecclesię sit
maximè spiritualis, & ordinata præci-
puè ad salute&#x0303; animar&#x0169;, non videtur hic
modus pręcipiendi improportionatus
illi, c&#x0169; absolutè sit de actu visibili sācto,
sicut Ecclesia visibilis & sancta est. De
alio vero modo licèt min&#xA770; videatur ap-
tus ad pręcept&#x0169;; nihilominus videri po-
test nō omninò impossibilis. Nā inter-
dum pręcipimur orare v. g. vel ieiunare
pro tali necessitate; ergo potest per ta-
le præcept&#x0169; directè iniungi, vt dicatur
litania v. g. pro tali necessitate in par-
ticulari; hoc aute&#x0303; pendet ex intentione
interiori operātis, quę inte&#x0303;tio nō est ne
cessaria ad honestate&#x0303; illius orationis,
vel ieiunij: nā sine illa posse&#x0303;t honestè fie-
ri; ergo. Cōfirmatur, quia sępè cōcedi{t$}
indulge&#x0303;tia orāti, vel operāti c&#x0169; tali in-
te&#x0303;tione, & non alio modo; ergo si publi-
ca necessitas id postularet, posset etiā
præcipi actus cum eadem conditione.</P>
<P>  Nihilominus probabile satis est, v-
tr&#x0169;q&#x0301;; mod&#x0169; excedere mensurā humanę<marginalia>16.|Conclusio|de probabi|litate con-|trari{a}.</marginalia>
legis, etiam Ecclesiasticæ, & de poste-
riori quide&#x0303; videtur id clarius, quia per
talem actum internum solum additur
externo bonitas quædam accidentaria
per extrinsecam relationem, vel impe-
rium ab actu interiori omnino distin-
cto; ergo non potest illa bonitas pręci-
pi ex vi præcepti actus externi, sed o-
portet, vt distincto præcepto per se,
& directè præcipiatur, quod esset pręci-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0432.jpg/>
@@1@<SE432>Cap. 13. An lex can. possit cōcomitanter præcipere actus int. 425
<duolan 2><-P>pere directè actum intern&#x0169;, quod oste&#x0303;-
sum est fieri non posse. Secundò decla-
ratur à contrario, quia si quis, non ob-
stante tali præcepto, faceret actum ex-
ternum benè ex obiecto intrinseco, &
circunstantijs per se requisitis, & omit-
tendo alium act&#x0169; interiorem, tunc sol&#x0169;
peccaret omittendo actum internum,
non aute&#x0303; faciendo externum actum tali
modo; ergo signum est, illa esse duo prę-
cepta distincta, & vnum per se versari
circa solum actum interiorem, illudq&#x0301;;
tantum non impleri per internam omis
sionem. At hoc fieri nō potest, iuxta di-
cta. Tertiò id potest ostendi ex vsu Ec-
clesiæ, & illo eodem exemplo indulgen-
tiarum: nam Ecclesia non consueuit co-
gere ad talem intentione&#x0303; internam non
necessariam ad substantiam moralium
actu&#x0169;, sed inducit ad illā offerendo spi-
ritualia cōmoda, sub illa conditione, &
non aliter: qui modus semper iudicatus
est sufficiens ad subueniend&#x0169; cōmunib&#xA770;
necessitatibus Ecclesiæ. Ergo alius ne-
cessarius non est, neque etiam est cōue-
niens, quia est de re occultissima, & pe-
riculis exposita, & ideò verisimilius est,
nō esse materiā ipsam ad lege&#x0303; humanā.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hęc vltima ratio potest applica-<marginalia>17.</marginalia>
ri ad priorem modum de quo minor est
certitudo, quia licet ille modus operā-
di magis necessarius esse possit ad bo-
nos mores fidelium; nihilominus tamen
ad generale&#x0303;, & cōueniente&#x0303; Ecclesiæ gu-
bernatione&#x0303; videtur sufficere, vt per le-
ges præcipiātur actus externi de se bo-
ni, vel religiosi, c&#x0169; cōditionibus neces-
sarijs, vt sint tales actus morales: nā eo
ipso naturalis ratio, vel ius diuin&#x0169; obli-
gat, vt honestè, seu dignè fiant; ergo non
oportuit in hoc multiplicari Ecclesia-
stica præcepta: maximè quādo rectitu-
do pendet ex solo actu, vel dispositione
interiori, de qua Ecclesię constare non
potest. Accedit quod talis circ&#x0169;stantia
per se non includitur in præcepto de ta
li actu externo substantialiter spectato,
non solum inesse materiali, & physico,
sed etiam in esse morali sacramenti, vel
contractus, orationis, &c. ergo vt talis
rectitudo pręcipiatur, necessarium erit
directe, & per se præcipi, quod esset di-
rectè præcipere actum interiorem.</P>
<P>  Dico tertiò. Ecclesia nō potest prohi-<marginalia>18:|3. conclus.</marginalia>
bere, vel punire act&#x0169; externum de se bo<-P>@@

<-P>n&#x0169; ex obiecto, & circ&#x0169;stantijs externis,
&#xA753;pter sol&#x0169; defect&#x0169;, que&#x0303; accipere potest
ex affectu interno, vel inte&#x0303;tione operā-
tis. Vt esset v. g. punire per lege&#x0303;, dantem
eleemosynā propter vanā gloriā, etiāsi
exterius nō demōstraretur, vel quippiā
simile. Hæc est sententia Almaini, supra
allegati. Assertio satis patet ex pręcede&#x0303;
ti, & ex rationibus in ea factis, quia &#xA753;-
fecto talis &#xA753;hibitio esset directè de actu
interno: nā externus nō ratione sui, sed
ratione interioris tant&#x0169; prohiberetur,
vnde solus etiā intern&#xA770; verè puniretur.
Ite&#x0303; ad regime&#x0303; Ecclesię visibilis necessa-
rius non est, nec cōueniens talis modus
prohibitionis, vel p&#x0153;næ; est enim præ-
ter humanam conditionem, & ita nun-
quam Ecclesia hoc consueuit, vt cōsta-
bit ex dicendis. Denique hoc benè pro-
bant cap. vlt. de Simon. & cap. Tua nos,
eodem, vt paulò inferius dicam.</P>
<P>  Vnde infero, & aduerto, facilius esse<marginalia>19.</marginalia>
Pręlato Ecclesiastico prohibere alicui
eleemosynā absolutè, & simpliciter, &
p&#x0153;nā imponere, si fiat, quàm &#xA753;hibere,
vel punire eleemosynā factam propter
vanā gloriā. Quia c&#x0169; prohibetur abso-
lutè, potest subesse aliqua ratio &#xA751;tinens
ad externam gubernationem, & forum,
propter quā pręcept&#x0169; sit human&#x0169;, & iu-
st&#x0169;, vt notauit Glossa suprà citata in d.
verb. Iustitia. Neq&#x0301;; est necessari&#x0169;, vt supe-
rior in suo pręcepto su&#x0169; motiu&#x0169; expri-
mat: nā pręsumitur iust&#x0169;, d&#x0169; aliud nō cō
stat, & ita de trāsgressione talis pręcep-
ti sufficie&#x0303;ter constat per solā effectione&#x0303;
extrinseci actus. Atverò si prohibeatur
eleemosyna tant&#x0169; ob circ&#x0169;stantiā pra-
uę inte&#x0303;tionis in lege expressam, eo ipso
declaratur, materiam prohibitionis nō
esse aptam, nec rationem prohibitionis
accommodatam potestati humanæ, nec
de transgressione posse constare per a-
ctionem externam, quādoquidem licèt
illa fiat, non statim fit contra tale præ-
ceptum, quia de intentione nō constat.</P><marginalia>20.|4. conclus.|de actu ex-|terno depe&#x0303;|denti ab in|terno.</marginalia>
<P>  Dico quartò: Ecclesia potest &#xA753;hibe-
re, & punire act&#x0169; exteriore&#x0303; c&#x0169; depe&#x0303;de&#x0303;-
tia ab interiori affectu, vel inte&#x0303;tione ac
cidentaria tali actui, qñ actus aliàs esset
malus sine tali inte&#x0303;tione, & dignus tali
pęna. Iuxta hāc assertione&#x0303; interpretor
opinione&#x0303; Caiet. & illā apertè docet Sylu.
sup. & res ipsa in sevidetur satis clara, &
vsui conformis. Ratio verò à priori est,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0433.jpg/>
@@1@<SE433>426 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>quia Ecclesia potest prohibere simpli-
citer talem actionem externā, & punire
illam; ergo potest etiam prohibere, &
punire cum tali conditione, scilicet, si à
tali inte&#x0303;tione odij, vel simili procedat,
& non aliàs. Antecedens patet ex ipsa
assertione: nam supponit, actionem illā
esse malam in se sine tali intentione, &
consequenter esse dignam p&#x0153;na, versa-
riq&#x0301;ue in materia Ecclesiastica, seu ca-
nonica: sic enim semper loquimur. Cō-
sequentia verò patet, quia per illam cō
ditionem non extenditur potestas, sed
restringitur vsus eius. Magis enim mo
derata, & restricta est prohibitio, & pu-
nitio cum ea conditione, quàm si abso-
lutè fieret, vt per se notum est. Et decla-
ratur exemplo; nam Ecclesia potest v.
g. excōmunicare omnem illum, qui gra-
ue sacrilegium commiserit; si ergo tan-
tum excommunicet eum, qui scienter
illud commiserit, non auget, sed tempe-
rat rigorem, & suæ iurisdictionis vsum,
& tamen particula illa Scienter includit
conditionem de actu interiori, id est, si
sciens, & volens directè hoc fecerit.
Hinc etiam Ecclesia grauiori (vt sic di-
cam) sed magis restricta irregularitate
punit homicidium voluntarium, quàm
casuale, quæ tamen sæpe non differunt,
nisi in cognitione, & intentione inter-
na. Quia in rigore Ecclesia posset vtr&#x0169;-
que homicidium æquali irregularitate
afficere; ex benignitate autem voluit
rigorem temperare, quādo homicidi&#x0169;
non est per se intentum, seu directè vo-
luntarium.</P>
<P>  Est etiam optimum exemplum, quod
totam doctrinam datam confirmat: nā<marginalia>21.</marginalia>
certum est, hęreticum externum nō in-
currere propriam censuram hæretico-
rum, nisi animo hæretico exterius se
prodat: nam si solum fingat, & interius
non dissentiat, non incurrit censuram
ipso facto; ergo talis censura imposita
est propter actum externum cum depe&#x0303;
dentia ab inte&#x0303;tione interna; cum tame&#x0303;
actus externus quoad materiale&#x0303; actio-
nem, vel significationem non pe&#x0303;deat ab
illa, nec possit exterius discerni, an pro
cedat ab animo ficto, aut verè hęretico.
Similiter est imposita irregularitas re-
baptizanti, quam tamen non contrahit,
si fictè, & sine intentione exterius rebap
tizet, etiamsi Ecclesiæ cōstare non pos-<-P>@@

<-P>sit de tali fictione, nec de intentionis de
fectu. Potuissetq&#x0301;; Ecclesia irregularita-
te&#x0303; imponere propter externā rebapti-
zationem sacrilegam, & scandalosam,
etiam sine inte&#x0303;tione factā; noluit tame&#x0303;,
sed te&#x0303;perauit rigorem; ergo signum est,
posse Ecclesiam hoc modo leges ferre
circa actus externos, quando sec&#x0169;dum
aliquam rationem morale&#x0303; respiciente&#x0303;
stat&#x0169; Ecclesię pende&#x0303;t ab interiori actu,
licet non pendeant in materiali actione
externa, nec ex aliquo sensibili signo;
ergo eadem ratione poterit simili mo-
do prohibere, & punire alia delicta ex-
terna, prout iudicauerit expedire.</P><marginalia>22.|Exponitur|cap. de Si-|mon. loqui|de actu ex-|terno in &#xA759;|nulla mali|tia apparet</marginalia>
<P>  Nec contra hāc assertionem aliquid
vrget cap. vlt. de Simon. citatum à sec&#x0169;-
da opinione, quia loquitur, quando in
actu externo nulla malitia apparet, nec
præsumptio illius; & eode&#x0303; modo loqui-
tur expressè cap. Tua nos, eod. Imò ibi est
sermo, quādo actus exterior habet spe-
ciem boni, vt eleemosynæ, vel religiosi
cultus; animus verò est simoniacus, &
ideò textus illi procedunt in specie ter
tiæ assertionis, & illam confirmāt, huic
autem quartæ nihil obstant. In c. autem
Venerabile&#x0303;. §. vlt. quod Nauar. allegat, ni-
hil inuenio, quod ad causam faciat. Ex §.
autem vlt. quem supra allegaui, sol&#x0169; po-
test colligi, reuocari posse in dubi&#x0169;, an
sit iustum præceptum superioris prohi-
bentis actum de se bonum, quatenus ibi
permittitur, vt transgressor talis præ-
cepti absoluatur ad cautelam; absolutè
tamen potius supponitur tale præcep-
t&#x0169; præsumi iust&#x0169;, licet inte&#x0303;tio pręcipie&#x0303;-
tis occulta sit. Corollaria aute&#x0303;, quę ibi
infer&#x0169;tur, vera non sunt, vt de duob&#xA770; pri
mis iā dixim&#xA770;, & de tertio statim dicem&#xA770;</P>
<P>  Fundamenta verò primæ opinionis,<marginalia>23.</marginalia>
partim hāc, partim primā conclusione&#x0303;
confirmāt, & nihil aliud probāt. De cap.
ergo Omnis vtrius&#xE8BF;&#x0301; & de cap. Dolentes, &
Clement. 1. satis dict&#x0169; est in corollarijs
primę cōclusionis. Ad terti&#x0169; ex c. Cōmis-
sa, multi intelligunt textum ill&#x0169; de reci-
piente benefici&#x0169; parochiale, seu curat&#x0169;
sine intentione merè interna recipie&#x0303;di
ordinem intra annum, dicuntq&#x0301;; ill&#x0169; de-
fectum intentionis puniri per priuatio-
nem fructu&#x0169;, propter cōiunctione&#x0303; cum
opere exteriori, etiāsi exterius nō oste&#x0303;-
datur. Imò addit Soto d. lib. 10. q. 5. ar. 6.
quòd si principio quis non habuit illam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0434.jpg/>
@@1@<SE434>Cap. 13. Anlex can. possit iubere actus int cōcomitanter. 427
<duolan 2><-P>intentionem, & post sex menses illam
habere incepit, nihilominus manet pri-
uatus fructibus illor&#x0169; sex mensium, & è
conuerso si à principio bona fide reci-
pit beneficium, & post sex menses mu-
tat illam, & decernit non ordinari, ex
tunc incipit non facere fructus suos; ac
denique generalem statuit regulam pro
quocunque tempòre anni, pro quo ille
non habet intentionem sacerdotij, vel
formalem, vel habitualem ex illa reli-
ctam, & non retractatam, pro illo priua-
ri fructibus etiam si tandem intra ann&#x0169;
ordinetur.<marginalia>24</marginalia>
<P>  Sed profecto tantus rigor non habe-
tur in textu, nec augendus est in lege pę
nali. Et in primis sensus ille de intentio-
ne merè interna non videtur habere lo-
cum iuxta nostram quartam assertione&#x0303;,
quia receptio beneficij per se non est
malus actus, nec punibilis. Vnde vide-
tur potius textus ille in illo sensu pro-
cedere contra tertiam assertionem, &
ideò dicere aliquis posset, textum illum
intellige&#x0303;dum esse de intentione nō me-
rè interna, sed signo aliquo manifestata
vel saltem ita insinuata, vt rationabili-
ter possit ab Ecclesia præsumi. Sed hic
sensus admittendus non est, tum quia
est contra cōmunem intellige&#x0303;tiam, tam
Iuristarum, quàm Theologorum, cum
Glossa ibi; tum etiam quia est contra
proprietatem verborum textus absolu-
te dicentis, Si promoueri ad sacerdotium non
intendens, &c. tum proptereà quia est cō-
tra rationem textus, Cum eos receperis frau
dulenter, hoc enim fit ex vi intentionis
interioris; tum etiam quia textus addit,
Nisi voluntate mutata, &c. ergo loquutus
fuerat de intentione voluntatis; t&#x0169; de-
nique quia declarat priuationem fru-
ctuum ipso facto; non ergo agit de præ-
sumptione, sed sufficere censet, quod in-
terior desit intentio.<marginalia>25.</marginalia>
<P>  Respondent ergo alij, non esse illam
p&#x0153;nam impositam per legem humanā,
sed esse obligationem restituendi, vel in
capacitatem fructuum, quæ ex natura
rei sequitur ex tali intentione, & per il-
lam legem declaratur. Patet, quia bene
ficium curatum non datur nisi propter
officium, quod exerceri non potest sine
sacerdotio, & ideò non sacerdos, qui
recipit beneficium sine animo suscipi-
endi sacerdotium, eo ipso iniustè reci-<-P>@@

<-P>pit fructus beneficij, & consequenter
non facit illos suos. Quia tunc non re-
cipit fructus propter offici&#x0169;, quod exer
cet, cum sit incapax illius; ergo maxi-
mè posset recipere propter spem reci-
piendi quam primum, vel tempore prę-
scripto: hanc autem spem aufert praua
intentio; ergo reddit talem personam
incapacemfructuum, nisi illam mutet, &
tempore debito ordinetur.</P>
<P>  Hęc verò responsio non habet solid&#x0169;<marginalia>26.</marginalia>
fundamentum. Nam sine dubio, si lex
lata in dicto cap. Commissa, nō addidisset
illam priuationem fructuum, non posset
cum sufficienti fundamento dici, reci-
pientem beneficium sine tali intentio-
ne nō facere fructus suos, præsertim de
fructibus totius beneficij. Primò, quia
beneficium etiam curatum non datur
propter solum officiumproprium sacer
dotis: nam datur etiam propter offici&#x0169;
dicendi horas canonicas, & ille sic te-
nens beneficium, posset reci tare horas.
Datur etiam propter ministerium cho-
ri, & administratione&#x0303; Ecclesiæ, quæ pos-
sunt fieri fine ordine sacerdotali. Præ-
tereà non ita datur hoc benefici&#x0169; pro-
pter officium dicendi Missam, & mini-
strandi sacramenta (propter quæ requi
ritur sacerdo talis ordo) vt omninò obli
get ad facienda hæc ministeria per se
ipsum, nā possunt fieri per tertium, ma-
ximè ad tempus, quod si ita fiant, suffi-
ciet, & saltem vt faciat beneficiatus fru
ctus suos sine obligatione restituendi,
pręsertim si personaliter resideat, & re-
gat Ecclesiam; ergo hoc etiam modo
posset beneficiatus non sacerdos, &
intendens non ordinari, per annum ita
satisfacere officio suo, vt suos faceret
fructus, si per ius humanum non impe-
diretur.</P>
<P>  Confirmatur, ac declaratur: nam si<marginalia>27.</marginalia>
sacerdos acciperet tale beneficium c&#x0169;
intentione non ministrandi in illo per
annum quoad ordinem sacerdotalem,
non ideò nō faceret fructus suos, si alias
integre satisfaceret officio suo, partim
per se, partim per alios, & similiter qui
acciperet benefici&#x0169; ante sacerdotium
cum intentione accipiendi sacerdoti&#x0169;
intra annum; non tamen ministrandi in
illo per se ipsum tam citò, nec post ali-
quod tempus, non proptereà teneretur
restituere fructus omnes, nec fortasse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0435.jpg/>
@@1@<SE435>428 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>partem, si alias per ali&#x0169; suppleret, quod
per se non faceret, & sufficientem cu-
ram haberet suæ Ecclesiæ; ergo secluso
iure positiuo, idem esset, licèt quis re-
ciperet beneficium sine intentione reci
piendi sacerdotium intra annum. Pro-
batur hæc vltima conseque&#x0303;tia, quia nō
obstante tali intentione, posset satisfa-
cere obligationi officij, propter quod
dantur illi redditus beneficij, pro eode&#x0303;
tempore. Et ita ex sola rei natura non
deesset titulus ad recipiendos, & retine&#x0303;
dos illos fructus sine iniustitia, scilicet,
titulus beneficij cum recitatione, admi
nistratione, & seruitio sufficiente bene-
ficij pro toto illo tempote, modo de-
clarato.</P>
<P>  Vera ergo responsio mihi esse vide-
tur, illam non esse propriam p&#x0153;nā pro-<marginalia>28.</marginalia>
pter interiorem culpam, etiam adiun-
ctam externo actui de se non malo, nec
etiam esse obligatione&#x0303; restituendi pro-
pter defectum in officio, vel seruitio be
neficij, sed fuisse prudentem ordinatio-
nem Ecclesię, quæ statuit, vt non dare-
tur beneficium homini non ordinato,
nisi sub tali onere, & conditione. Vnde
ex quo fuit conditus canon ille, eo ipso,
quòd talis persona acceptat benefici&#x0169;,
acceptat illud cum illo onere, & ideò si
non implet conditionem, non facit fru-
ctus suos, quia Ecclesia illi non contulit
ius ad illos. Nec est inconueniens, quod
Ecclesia, licèt non iudicet de occultis,
det beneficium sub conditione occulta,
& interna, quia ad hoc non est necessa-
rium, vt ipsa iudicet de illa conditione,
sed satis est, quod recipiens beneficium
de illa iudicet, & per iudicium suę con-
scientię teneatur ad restituendos fru-
ctus, quos non fecit suos sine alio iudi-
cio Ecclesię. Sępe enim in collatione
aliqua exterius facta includitur condi-
tio interna ex parte suscipientis, vt c&#x0169;
Episcopus confert ordines alteri ibi est
conditio inclusa, quod ille habeat inte&#x0303;-
tionem recipendi illos. Et ego possum
dare eleemosynam pauperi sub condi-
tione explicata illi, quod habeat inten-
tionem orandi pro me, & si illam non
habeat, non fiat Dominus eleemosynæ?
Quid enim vetat ita fieri? Cum liberè
possim disponere de re mea prout li-
buerit. Ita ergo potuit Ecclesia dispo-
nere circa collationem beneficiorum<-P>@@

<-P>parochialium, quia ita oportebat obli-
gare recipientes, & nullus poterat esse
conuenie&#x0303;tior modus illos coge&#x0303;di ad ha-
bendam illam intentionem.</P><marginalia>29.</marginalia>
<P>  Quod si obijcias, quia ius illud etiam
habuit locum in eos, quia iam ante ill&#x0169;
canonem receperant beneficia. Respō-
deo negando assumptum, quia lex non
extenditur ad præterita per se loquen-
do, & ibi non explicatur, nec est exten-
sio facie&#x0303;da in lege p&#x0153;nali sine sufficie&#x0303;ti
causa. Vel certè si dispositio illa habet
loc&#x0169; circa beneficia prius recepta, erit
quatenus à tempore illius legis cæpe-
runt retineri cum mala fide, & in ea per
seueratum est per reliquam parte&#x0303; anni
iuxta dicenda in sequenti puncto. Hoc
igitur modo explicatus ille canon, nec
facit pro cōclusione quarta, nec obstat
tertiæ, sed continet limitationem alte-
rius rationis, nam limitat modum, & cō
ditionem conferendi talia beneficia ta-
libus personis.</P>
<P>  Aliter verò posset exponi iuxta tertiā<marginalia>30.</marginalia>
assertionem, illam esse p&#x0153;nam impositā
pro omissione externa sacerdotalis or
dinis, quem ex præcepto diuino defini-
to per Ecclesiā tenetur recipere intra
annum, qui tale beneficium recipit, quo
niam illa omissio processit ex tali inten
tione fraudulenta. Ad hoc explicandum
aduerto circa illum textum, ibi non im-
poni conditionem illam, Si recipiat benefi-
cium sine intentione sacerdotij intra annum, vt
ab solutè sufficientem ad contrahendā
illam obligationem restituendi, sed c&#x0169;
illa moderatione. Nisi voluntate mutata
promotus fuerit. Vnde fit, vt licèt quis ac-
cipiat beneficium sine illa intentione, &
ita persistat per vndecim menses, si tan-
dem mutat intentionem, & intra vltim&#x0169;
mensem ordinatur, faciet fructus suos.
vel confirmabit (vt sic dicam) domini&#x0169;
in retentione eorum, quia noluit Eccle-
sia aliter ponere illam conditionem, vt
ex textu patet. Estq; optima ratio, quia
hoc modo melius lex illa obtinet effe-
ctum intentum, qui est, vt ille ordine-
tur, & inseruiat beneficio semel accep-
to, & ita per receptionem ordinis pur-
gatur prior defectus, quia impletur cō-
ditio ab Ecclesia postulata, quæ in sum-
ma est, vt non habeatur illa praua inte&#x0303;-
tio à principio, vel saltem, vt non per-
seueretur in illa vsque ad effectum non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0436.jpg/>
@@1@<SE436>Cap. 14. Deformaseruandain can. legib. ferendis. 429
<duolan 2><-P>recipiendi ordinem per totum annum,
Vnde quod Soto ait de restitutione fa-
cienda pro quocunque tempore anni,
pro quo illa intentio debita non habe-
tur, non habet locum si tandem muta-
turvoluntas, & recipitur ordo intra an-
num, quia tunc nulla restitutio facien-
da est, vt dixi, & ex textu constat. Sign&#x0169;
ergo est, pęnā illā (si pena est) nō imponi
intentione&#x0303; propter tant&#x0169; internā sec&#x0169;-
dum se, sed prout annexam, & prodeun-
tem in omissione&#x0303; externam totius anni
quę omissio mala est, & posset puniri il-
la p&#x0153;na etiā sine illa intentione à prin-
cipio cōcepta, sed per negligentem di-
lationem totius anni contractam. Atq;
hoc modo textus ille confirmat tertiā
conclusionem, & nihil obstat quartæ.
Alia verò, quæ attingit Soto, an ille tex-
tus loquens de receptione beneficij ex-
tendi debeat ad retentionem, & an lo-
quens de beneficijs parochialibus ex-
te&#x0303;dendus sit ad Episcopatus, & similia,
ad præsentem materiam non spectant.<marginalia>31.|Explicatur|Clementi.</marginalia>
<P>  Circa quartum de Censura imposita
inquisitoribus iniustè procede&#x0303;tibus ex
odio, vel turpi affectu in dicta Clement.
1. §. Verum, aliqui dicunt, loqui de odio
manifesto signis externis, sed sine funda
me&#x0303;to in textu, & sine causa, quia illa ex-
cōmunicatio non fertur propter aliud
signum odij, sed propter effectum iniu-
stum ab illo procedente&#x0303;. Et ita ille tex-
tus probat quartam assertione&#x0303;, vt etiā
dixi in tom. 5. dicta disp. 4. Sect. 2. Idem
dicendum est cum proportione ad 5. ex
Clement. 5. de stat. Monach. Et ad sext&#x0169;
ex dicto cap. Siquis: nam actiones illæ,
quæ ibi puniuntur, & aliàs prohibitæ
sunt, & prauæ, & moraliter loquendo
sufficienter manifestāt prauum anim&#x0169;,
à quo proficisc&#x0169;tur. Reliqua in illa opi-
nione iuxta quartam assertionem pro-
cedunt.</P>
<Z>CAPVT. XIIII.
Quæ sit seruanda forma, seu solennitas in
legibus canonicis ferendis,</Z>
<P><INI3>N</INI3>Ihil in pręsenti tractandum pro-<marginalia>1.</marginalia>
ponimus de forma intrinseca le-
gis canonicæ, quia omnia, quę de
hoc puncto diximus libro præcedenti
cap, 13. Communia sunt legi humanę vt<-P>@@

<-P>sic, nec aliquid speciale notandum oc-
currit in lege canonica. Imó etiam quę
de sorma extrinseca diximus de legi-
bus ciuilibus magna ex parte cōmunia
sunt canonicis, quia illis conueniunt,
quatenus humanæ sunt, & non quate-
nus ciuiles, seu seculares sunt. Et ideò
leges canonicæ in signo etiam sensibili
consistunt, & verba requirunt, quæ suf-
ficienter explicent præceptum, seu vo-
luntatem obligādi Prælati cum talibus
conditionibus, quę ad legem sufficiant,
vt cum perpetuitate, cōmunitate, & si-
milibus, vt ibi explicatum est; vbi etiā
sufficientia verba declaramus.</P><marginalia>2.</marginalia>
<P>  Vltra illa verò non est data determi-
nata forma verborum in legibus cano-
nicis ferendis, vel ex iure diuino, vel ex
ecclesiastico, pręsertim quoad proprios
canones, quorum conditor est Pōtifex,
qui semper est superior illis, & ideò non
arctatur ad certam formā verborum.
Inferioris verò Episcopi, & Prelati, vel
capitula limitari possunt ad seruandam
certam verborum formam, vel solenni-
tatem. Sed de hac etiam non constat
saltem ex iure communi. Nam licet in
quibusdam statutis requiratur consen-
sus capituli respectu Prælati, vel è con-
uerso consensus Prælati respectu Capi
tuli, vel aliquid simile: illud magis per-
tinet ad limitationem potestatis, quam
ad determinationem formæ seruandæ<marginalia>Non est de|ratione le-|gis Can. vt|sit scripta.</marginalia>
in lege ferenda. Prętereà non est etiam
de ratione legis canonicæ vt sit scripta:
nam ea, quæ de hoc puncto allegauimus
pro lege ciuili maximè probant de ca-
nonica, & præcipuè de Pontificia pro-
pter supremam potestatem, vt dixi. In-
feriorum autem statuta semper ferun-
tur in scriptis, & ita seruandum est ad
tollendam ambiguitatem, vel obscuri-
tatem. Vnde etiam oportet, vt ex teno-
re ipsius scripturę cōstet, ex potestate le
gislatiua esse prosectā, & cōtinere act&#x0169;
eius aliàs non erit sufficiens signum vo-
luntatis Principis ferendi lege&#x0303;, vel obli
gandi subditos communi, & stabili legis
obligatione, quod in sequenti puncto
declarabitur.</P><marginalia>3.|Sent. dicen|tium Epist.|Pontif. in|ducere le-|ges Canon.</marginalia>
<P>  Hinc enim suboritur dubium suprà
tractatum de lege ciuili. An Epistolę Pō
tificiæ leges canonicas inducāt, quoniā
in eis respondent ad speciales interro-
gationes, aut consultationes. Canonistę<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0437.jpg/>
@@1@<SE437>430 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>enim interdum indicant, hæc responsa
Pontific&#x0169; non introducere legem; Abb.
in cap. Tuæ de Sponsal. nu. 3. & ibi Alex.<marginalia>Alex. de|Neuo.</marginalia>
de Neuo num. 15. & Præposi. num. 4. ad.
7. nam exponens illum textum, dicente&#x0303;
verba esse de necessitate matrimonij,
quoad Ecclesiam, dicit, non introduce-
re legem, quia solum continet respon-
sum Pontificis ad priuatam consulta-
tionem.</P>
<P>  Contraria verò sententia vera est, à<marginalia>4.|Vera sente&#x0303;|tia.|Glossa.</marginalia>
qua dicti auctores non dissentiunt: est
enim certa, & inter Iurisperitos cōmu-
nis tenet Glossa in c. Ex tua, de Fil. Pręs-
byt. verb. Consultationem. vbi Panormit.
idem sentit, & tacicè declarat priorem
sententiam, vt statim dicam. Idem Fel.<marginalia>Panorm.|Felin.|Castro.|Barth.|Iason.</marginalia>
Rubr. de Rescrip. in princip. cum Ro-
man. cons. 260. & Archid. & Domini. in
cap. Ignorantia. 38. dist. Imo iuris ciuilis
interpretes multò magis certam cense&#x0303;t
esse hanc sententiam de Epistolis Ponti-
ficum, quam regum, aut Imperatorum,
vt constat ex Barth. & Paul. Castr. in l. 1.
Cod. de legib. Iason, & alijs, quos retuli
superiori libro cap. 13. Probatur aper-
tè hæc sententia ex cap. 1. dìst. 19. quod
est. Nicolai. 1. in Epistol. ad Episcopos
Gallię, quę habetur in tertio tom. Bibli.
Vbi in eāde&#x0303; sententiam adducit Leone&#x0303;
1. Epist. 1. in fine, & Gelasi. in cap. Sancta
Romana, dist. 15. & ibi ex professo probat
Nicol. hoc non solum esse verum de Epi
stolis in iure canonico insertis, sed etiā
de omnibus alijs. Ratio autem sufficie&#x0303;s
est, quia Pontificis habent auctoritate&#x0303;
ad ferendas leges hoc modo, & ipsimet
declararunt hoc sensu, & hac potestate
esse scriptas huiusmodi Epistolas, vel
responsa. Quomodo autem hoc intelli-
gendum sit, & quid requiratur, vt huius-
modi Epistolæ vim legis habeant, dice-
tur respondendo ad priorem sententiā.</P>
<P>  Igitur ad cap. Tuæ de Sponsal. respō-
detur in primis, potius ex illo probari,<marginalia>5.</marginalia>
quando consultus Pontifex respondet,
illud responsum habere vim legis, qua-
tenus directè satisfacit consultationi,
licèt consultatio priuata fuerit. Et hoc
supponunt, & fatentur interpretes illius
textus supra allegati. Add&#x0169;t tamen, per
huiusmodi responsa Pontificum ad in-
terrogationes factas circa antiqua iu-
ra non introduci nouam legem, quæ an-
teà constituta non fuisset, sed solum in-<-P>@@

<-P>terpretationem eius, de qua fuerat Pō-
tifex consultus, siue illa sit Ecclesiasti-
ca, siue diuina, aut naturalis. Vt in illo
capite consultus suit Pontifex, an ver-
ba sint necessaria ad matrimonium.
Respondet autem, matrimonium mu-
tuo cōsensu perfici, necessaria aute&#x0303; esse
verba quantum ad Ecclesiam. Vnde
collig&#x0169;t dicti interpretes, per illud res-
ponsum non introduci nouam legem,
aliquid de nouo præcipientem, sed tan-
tum declarari auctentice id, quod an-
tea erat ius diuinum, ac naturale, sci-
licet, de substantia matrimonij tantum
esse mutuum consensum, vtique suffici-
entibus signis expressum, quia aliàs nō
posset esse mutuus, & datus simul, & ac-
ceptatus. Vnde in hoc sensu rectè infe-
runt, noluisse ibi Pontificem introduce-
re nouam lege&#x0303; Ecclesiasticam, qua prę-
ciperet, vt matrimonium fieret per ver
ba, quando fieri potest, neq; in hoc sensu
dixisse, verba esse necessaria propter
Ecclesiam, quia hoc præceptum Eccle-
siasticum non erat antea, nec Ponti fex
ibi illud ponit de nouo, cum tant&#x0169; res-
pondeat consultationi. Vnde conclu-
dunt, solum explicasse per illa verba
moralem necessitatem, seu vtilitatem
verborum in matrimonio, vt Ecclesia
certior de illo fiat, eiusque clariorem
probationem habeat.</P><marginalia>6.</marginalia>
<P>  Ex quibus apertè constat, non nega-
re dictos auctores, Epistolam Pontifi-
ciam habere vim legis in eo, quod de-
cernit, sed proponere regulam ad intel-
ligend&#x0169; quid decernat. Ordinarie enim
huiusmodi Epistolę continentes respō-
sa consultationum sunt potius declara-
tiua, quam constitutiua iuris, quia non
solet consuli Pontifex, an aliquid facere
iubeat, nec ne, sed an aliquid faciend&#x0169;
sit secundum ius diuinum naturale, vel<marginalia>Epistol. Pō|tificiæ ha-|bent aucto-|ritate&#x0303; tem-|perādi ius|& obligan|di ad eā in|terpretatio|nem tenen|dā.</marginalia>
ab Ecclesia iam statutum. Et tunc res-
pondendo Pontifex interpretatur ius,
& in hoc habet eius responsio auctori-
tatem legis obligantis ad illam inter-
pretationem tenendam, vel ad seruan-
dum antiquum ius, sec&#x0169;dum illam inter-
pretationem, & hoc est, quod in Decre-
tis suprà allegatis docetur. Non tamen
solent per talia responsa condere Ponti
fices nouas leges, non quia non possint,
sed quia non hoc tunc agunt, nec de hoc
consuli solent, vt dixi. Si tamen occa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0438.jpg/>
@@1@<SE438>Cap. 14. Deformaseruanda incan. legibus ferendis. 431
<duolan 2><-P>sione sumpta ex consultatione, ipse ve-
lint nouam legem introducere, sine du-
bio possunt illo modo id facere, d&#x0169;mo-
do suis verbis hoc sufficienter decla-
rent.</P>
<P>  Quocirca quando Epistolæ non sunt<marginalia>7.|Quando E-|pistolæ sunt|scriptæ non|ad consul-|tatione&#x0303; sed|directè ad|gubernatio|ne&#x0303; facilius|possunt ha-|bere vim|legis, sed|hoc collige&#x0303;|dum ex te-|nore ver-|borum.</marginalia>
responsiuæ ad consultationem, sed dire
ctè scriptæ ad gubernationem, tunc fa-
cilius habere possunt vim legis consti-
tutiuę de nouo, quod ex tenore verbo-
rum spectandum est. Adiunge&#x0303;dę etiam
sunt circunstantiæ temporis, & loci, &
personarum, ad quas scribitur, ad intel-
ligendum, an lex sit vniuersalis pro tota
Ecclesia, vel pro aliqua tantum prouin-
cia, aut Di&#x0153;cesi. Denique necessarium
est, vt talis Epistola per traditionem,
vel declarationem posteriorum Ponti-
ficum sufficienter sit nota, & in auctori-
tate habita; hoc enim necessarium est,
vt obliget: licèt non sit necessarium, vt
sit in corpore iuris inserta, quia ita cau
tum est in ipso iure, vt dixi, ac merito,
quia est valde accidentarium, & non po-
test ius limitare auctoritate&#x0303; Papę. Quod
maximè verum habet in his, quę spectāt
ad declarationem iuris naturalis, vel di
uini. Nam in his non potest esse muta-
tio, nec error, quando pontifices vt Pō-
tifices defini&#x0169;t, quod possunt facere per
has Epistolas, & faciunt, quando osten-
dunt, se loqui ad docendam, & instruen-
dam totam Ecclesiam. Et ideò in his
rebus sunt talia decreta generalia, &
perpetua, licèt fiant respondendo ad
particulares interrogationes, quia illa
particularis materia est accidentaria,
& solum concurrunt per modum occa-
sionis, doctrina aute&#x0303; ipsa generalis est.
At vero, quando responsum concernit
materiam iuris positiui Ecclesiastici,
licèt vt processit à Pontifice non potu-
erit continere errorem in moribus, per
temporis successionem potest accipe-
re mutatione&#x0303;, & quoad hoc potest mul-
tum deseruire, quod tale decretum sit,
vel non sit moribus receptum, vel etiā
quod sit in corpore iuris insertum, vel
extra vagetur, & tunc etiam oportet
considerare, an sit consentaneum iuri
cōmuni, vel illi contrari&#x0169;: nam in prio-
ri casu seruanda est; in posteriori aute&#x0303;
Pontifex est consulendus, iuxta cap. Pa-
storalis, de Fide instrum. Quæ omnia vsui
esse possunt ad intelligendas decretales<-P>@@

<-P>Epistolas, & aliquid statim addemus sol
uendo obiectionem, quæ in pręsenti fie-
rit posset.</P><marginalia>8.</marginalia>
<P>  Præterea potest simile dubium de
sententijs Pontificum hic definiri, quod
supra de sententijs Imperatorum, & re-
gum tractauimus, nā ex ibi dictis à for-
tiori sequitur, sententiam latam à Pa-
pa in particulari causa introducere le-
gem generalem pro omnibus similibus
causis: nam maior est authoritas Ponti-
ficia, quam Regia. Et hoc modo vide-
tur magna ex parte esse constitutum ius
canonicum: nam plura illius decreta
sunt quædam sententiæ Pontific&#x0169; in sin-
gularibus causis latæ. Et in particulari
videtur hoc declatatum in cap. In causis,
de Re. iud. ibi, Cum in similibus casibus cæ-
teri teneantur similiter iudicare. Et ita doce&#x0303;t
ibi expositores. Dubitant autem, an hoc
intelligendum sit tantum de sententia
definitiua, vel etiā de interloquutoria,
dummodo de illa satis constet, de qua
videri possunt ibi Doctores, præser-
tim Panorm. n. 3. & 4. & Felin. n. 3. & seq.
quia de hac distinctione nobis sufficiāt
dicta circa legem ciuilem. Alia vero di-
stinctio de sententia inserta, vel non in-
serta in corpore iuris qua vtuntur etiā
aliqui ex dictis Doctoribus, in præsenti
non est admittenda, quia repugnat iuri
canonico, quod expresse illam excludit
in Epistolis Pontificum, vt vidimus; est
autem eadem ratio de sententijs. Item
quia ex dicto cap. Pastoralis, apertè col-
ligitur, Epistolam Decretalem Pontifi-
ciam, etiam si sit contra ius commune,
habere auctoritatem, solumque limita-
tur modo supra dicto, quando est cōtra
ius commune, nomine autem Decreta-
lis etiam sententia lata, & scripta à Pa-
pa comprehenditur, vt omnes fatentur,
& constat ex vsu Decretalium, non est
ergo conditio simpliciter necessaria ad
rationem legis, quod sente&#x0303;tia sit inser-
ta in corpore iuris; licèt ad promulga-<marginalia>9.|Obijci&#x0169;tur|quædā Pō-|tific&#x0169; ver-|ba quæ vi-|de&#x0303;tur alijs|repugnare|& explicā|tur.</marginalia>
tionem legis, & ad cognitionem eius
magis publicam, & certiorem multum
conferat.</P>
<P>  Contra hanc verò resolutionem ob-
ijci possunt verba Alexandri III. in cap.
Licet, de Sponsa duor&#x0169;, vbi definit, ma-
trimonium ratum non dissolui per sub-
sequens consummat&#x0169;, & adiungit, Quan-
uis aliter à quibusdam prædecessoribus nostris<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0439.jpg/>
@@1@<SE439>432 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>sit aliquando iudicatum, vtique per senten-
tiam, vt cōmuniter videtur intelligi; er-
go sententia Pontificis non potest face-
re legem, cum tam grauem errorem cō-
tinere possit. Similis obiectio fieri po-
test ex cap. Quanto. de Diuortijs, vbi In-
nocent. III. docet, matrimonium inter
fideles baptizatos, & Catholicos con-
tractum non dissolui per hæresim, seu
apostasiam à fide, alterius coniugis, &
subiungit, Licet quidam prædecessor noster<marginalia>C. Lauda-|bilem.</marginalia>
sensisse aliter videatur, Quod dixit propter
Cęlesti. num. 111. qui contrarium respō-
dit, vt in cap. Laudabilem, aliàs. 1. de Con
uers. infideli. Olim habebatur, vt ibi<marginalia>Ant Au-|stinus.</marginalia>
notat Glossa, & nunc habetur in colle-
ctionibus Antonij Augustini collect. 2.
tit. 20. cap. 2.</P>
<P>  Circa primum, Alexander. III. non<marginalia>10.|Alex. 3.</marginalia>
designat, qui fuerint illi Pontifices, qui
aliter iudicarunt, & Glossa ibi solum al-
legat consuetudinem quandam Muti-
ne$unclearnsem, cuius fit mentio in cap. vlt. eius-
dem tituli, quæ est impertinens: nam ibi
non dicitur, illam cōsuetudinem fuisse
per aliquem Summum Pōtificem appro
batam. Imó Innoc. III. in illo cap. vlt. di-
cit, Fuisse contra id, quod sentit Sancti Petri
Sedes, & ideò non possumus certo dicere
quale fuerit illud iudicium illorum Pō-
tificum. Responderi ergo potest, suppo-
nendo, probabile esse, posse Pontificem
ex iusta causa dispensare in matrimo-
nio rato non consummato; fortè igitur
illi Pontifices, quos Alexand. III. com-
memorat, non tantum sententiādo, aut
respondendo, sed etiam faciendo dissol-
uerunt illa matrimonia, non quidem
iudicando ipso facto dissolui (stando in
solo iure diuino) per subsequens con-
summatum, sed iudicando, illam fuisse
causam sufficientem ad illam dispensa-
tionem concedendam, & licèt fortè in
hoc errauerint, erit error facti, & non
iuris. Non est autem verisimile, fuisse
iudicium illud ferendo generalem lege&#x0303;
formaliter, & expresse, sed fortasse dis-
pensando cum aliquo populo, aut salte&#x0303;
similem consuetudinem alicubi tolle-
rando, vel approbando, nam hoc tot&#x0169;
pertineret ad errorem facti, & particu
larem, & id est, non redundante&#x0303; in per-
niciem totius Ecclesiæ, & ideò non re-
pugnat contigisse.<marginalia>11.</marginalia>
<P>  Quod si fortassè iudicium illud fuit<-P>@@

<-P>per sententiam latam in aliqua particu
lari causa (licèt id non constet) dicen-
dum est, illam sententiam non fuisse la-
tam interpretando ex cathedra ius di-
uinum, sed iudicando de facto sccund&#x0169;
opinione&#x0303; priuatam, & ideò non potuisse
inducere generalem legem. Atque ita<marginalia>Couarr.</marginalia>
respondet Couarr. 2. p. quarti cap. 7. §.
3. num. 15. Non est item necesse, verb&#x0169;;
iudicandi, referre ad sententiam alicuius
causæ definitiuam, sed ad priuatum iu-
dicium, quod interdum est per opinio-<marginalia>Bellarm.|Alex. 3.|Cocil. Lat.</marginalia>
nem priuatam, & ita potuit contingere
in illis Pontificibus. Et ita exposuit Ca
no lib. 6. de Locis cap. 8. ad 3. & Bellarm.
lib. 4. de Roman. Pontif. cap. 13. in princ.
Imò etiam de Alexand. III. dicit, non de-
finiuisse, sed tantum quid sentiret expli-
cuisse, sicut predecessores sui fecerant.
Idque colligi potest ex verbis eiusdem
Alexand. in Concil. Later. p. 6. cap. 8. vbi
habetur integra Epistola, quę valde fa-
miliaris est, & in ea solum dicit, se velle
aperire quid sentiat, & postea non lo-
quitur de omni matrimonio rato, sed
multas adiungit circunstantias, & sole&#x0303;-
nitates, ac tandem cōcludit, Quanuis alij
aliter sentiant, aliter etiam à quibusdam præde-
cessoribus nostris sit aliquando iudicatum. Sed
licèt hoc fortè ita in principio fuerit;
nihilominus postquā responsio illa iuri<marginalia>Gregor. 8.</marginalia>
Canonico per Gregor. IX. inserta est, &
pro generali lege tradita vniuersæ Ec-
clesię, non est dubium quin sit vniuersa-
lis, ac vera lex, ac subinde certam fide&#x0303;
faciat, quia non potest intollerabilem<marginalia>12.</marginalia>
errorem continere.</P>
<P>  Secunda obiectio magis procedit cō
tra priorem resolutionem de Epistolis
Decretalibus, quā contra hanc de sen-
tentia: nam illud dictum C&#x0153;lestini fuit<marginalia>C&#x0153;lestinus|Ant. Aug.</marginalia>
responsio eius ad quandam consultatio
nem, vt constat ex integra Antonij Au-
gustini. Et eam se vidisse refert Castro
lib. 1. contra hæres. cap. 4. & propter il-
lam audet dicere, in eo errasse C&#x0153;lesti-
num, non tantum ex negligentia, ita vt
illum errasse dicamus velut priuatam
personam, & non vt Papam, quia in qua-
libet re seria definie&#x0303;da tenetur consule-
re viros doctos, Quia huiusmodi definitio (in-
quit) habebatur in antiquis Decretalibus. Sed
excedit, & videtur malè sentire de po-
testate infallibili Papæ ad definiendas
res fidei. Melius ergo Cano, & Bellarm.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0440.jpg/>
@@1@<SE440>Cap. 15. Quæpromulgatio sit neceßaria legibus Can. 433
<duolan 2><-P>suprà respondent, non definiendo, sed
opinando C&#x0153;lestinum loquutum fuisse,
potuisseque Castro ex verbis C&#x0153;lestini
attente perpe&#x0303;sis id colligere: sol&#x0169; enim
ait, Non enim videtur nobis, quod si prior ma-
ritus redeat, &c. quę verba sunt priuatum
sensum aperientis, & c&#x0169; formidine lo-
quentis, non deficie&#x0303;tis, aut certā doctri
nā tradentis. Nunquam ergo responsio
illa habuit vim legis toti Ecclesię pro-
positæ, quia nec in ipsa hoc explicatum
est, nec ita fuit recepta, aut recipi po-
tuit. Dices; etiā Innoc. III. su&#x0169; respons&#x0169;
protulisse per illa verba, Non credimus,
quod in illo casu, &c. respondeo etiā ex vi
verbor&#x0169; id nō fuisse ab Ecclesia defini-
t&#x0169;, vt etiam Bellarm. sensit; posteà verò
lex illa firmata est per Greg. IX. & vsu
ipso declarata, ac deniq; vt veritas fidei
definita in Concilio Trid. sect, 24. can. 5.</P>
<P>  Tande&#x0303; circa hęc duo puncto de sente&#x0303;<marginalia>13.</marginalia>
tia, & Epistolæ Pōtificis dubitari potest,
an ide&#x0303; censend&#x0169; sit de Episcopis c&#x0169; pro
portione pro suis Episcopatib&#xA770;. Nā Ca
nonistę cōmuniter in hoc differentiam<marginalia>Felin.|Quid de E-|piscopis sen|tiendum.</marginalia>
cōstituunt, vt patet ex Fel. dict. c. In cau-
sis, n. 8. & in Rubr. de Rescrip. & alijs,
quos allegat. Sed in hoc ide&#x0303; c&#x0169; propor-
tione sentio de Episcopis, quod dixi de
Magistratib&#xA770; ciuilib&#xA770; habe&#x0303;tibus potesta
te&#x0303; ad ferendas leges c&#x0169; subordinatione
ad alique&#x0303; superiore&#x0303; Rege&#x0303;, vel Imperato-
re&#x0303;. Ita enim Episcopi cōparantur ad S&#x0169;-
m&#x0169; Pontif. & ad ius Canonic&#x0169;. Nā, & le-
ges ferre poss&#x0169;t pro suis Episcopatib&#xA770;,
& nō possunt cōtra ius cōmune statue-
re, aut sente&#x0303;tias dicere. Si ergo sente&#x0303;tia
vel responsum Episcopi sit contra ius
cōmune, non sol&#x0169; non inducet, lege&#x0303; ve-
r&#x0169; etiam nihil valebit; si vero per sente&#x0303;
tiā interprete{t$} su&#x0169; propri&#x0169; ius, vim etiā
proprij iuris habere poterit sententia,
quia quoad hoc habet eande&#x0303; potestate&#x0303;,
& ide&#x0303; est c&#x0169; proportione de rescripto,
d&#x0169;modo alię cōditiones cōcurrāt, scili-
cet quod ex verbis, & modo scribe&#x0303;di sa-
tis cōstet de animo statue&#x0303;di, & quod ma
teria, & se&#x0303;te&#x0303;tia, vel decret&#x0169; Episcopi suf
ficie&#x0303;ter &#xA753;ratiōe suę di&#x0153;cesis &#xA753;mulge{t$}.</P>
<Z>CAPVT. XV.
Quæ promulgatio in legibus canonicis
sufficiat, vt vim obligādi habeāt.</Z>
<P><INI2>S</INI2>Vppositis quæ cōmunia sunt legi hu-<marginalia>1</marginalia>
manę, vt talis est, & dicta sunt libro<-P>@@

<-P>pręcede&#x0303;ti c. 14. hìc sol&#x0169; superestquęstio;
An pro quibus canonicis Pōtificijs suf-
ficiat vna promulgatio Romæ facta, vel
in singulis di&#x0153;cesibus, aut Archiepisco-
patibus, vel prouincijs plures necessa-
rię sint. In hoc enim variè sentiunt au-
ctores. Prima opinio est, in legibus ca-
nonicis seruandā esse regulā datam de<marginalia>1. Sentent.</marginalia>
legibus ciuilibus latis pro amplissimis
Regnis, plures, ac principales, & distan-
tes prouincias cōprehendentibus vide-
licet, pro talibus legibus non sufficere
vnam promulgatione&#x0303; Romę factam, sed
necessari&#x0169; esse, singulas promulgatio-
nes in singulis prouincijs Ecclesiasticis,
id est, in singulis Episcopatibus fieri. Ita<marginalia>Panor.|Felin.|Nauar.|Decius.|Medina.</marginalia>
tenet Panormit. in cap. 2. de Cōstit. n. 7.
ad fine&#x0303;, Feli. n. 7. Deci. lect. 2. n. 6. Nauar.
in S&#x0169;ma c-23. n. 44, Angel, verb. Lex. n. 23.
Medin. 1. 2. q. 90. artic. 4. qui illā tribuit
Caiet. ibi, sed ille non dicit, necessariā
esse denuntiatione&#x0303; in prouincia, vt lex
obliget, sed solum excusari ignorantes.
si lex propter incuriam pastorum ad
eorum notitiam non deueniat, quod ve-
rum, & longe diuersum est, vt per se pa-
tet. Vnde potius posset Caiet. in contra-
rium induci, Solentq; pro hac sententia
citari aliqua iura canonica, sed nihil
probant, & ideò illa omitto.</P>
<P>  Fundamentum ergo sumi debet ex<marginalia>2.|Authe&#x0303;tica|vt factæ.</marginalia>
Authentica, Vt factæ Constitutiones, collat.
5. quæ de legibus ciuilibus hoc dispo-
nit, vt supra visum est. Addendo regulā
suprà etiam positam, quod ius canoni-
cum in huiusmodi rebus vtitur iure ci-
uili, & veluti tacite acceptatillud, quādo
aliquid cōtrari&#x0169;, vel diuers&#x0169; ñ disponit,
& alioqui in re ipsa nihil est repugnans
bonis morib&#xA770;, aut religioni. In pręsenti
a&#x0169;t ius illud ciuile, quod requiri &#xA753;mul-
gatione&#x0303; in singulis prouincijs nō est re-
uocat&#x0169; iure canonico, neq; est cōtra bo
nos mores, imo est valde cōsentane&#x0169; il-
lis, vt leges suauiores, sint, & vt tollātur
occasiones allegādi, vel fugie&#x0303;di ignorā-
tiā. Acceditq; hoc maximè necessarium
videri in his legibus canonicis, quia &#xA753;
toto orbe ferun{t$}; ergo citata authe&#x0303;tica
extende&#x0303;da etiā est ad canonicas leges.</P>
<P>  Nihilominus contraria sententia cō-<marginalia>3.|2. & vera|opinio.|Glossa.|Ioan. And.</marginalia>
munius recepta est. Tenent Glossa, &
Ioann. Andr. in fine Sexti, circa datam
eius Panormitanus mutans sententiam
in cap. Nouerint, de sententia Excōmu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0441.jpg/>
@@1@<SE441>434 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>nicatione in fine, Cardin. in Pro&#x0153;mio
Clementinarum, §. Vniuersitatis, numero<marginalia>Syluest.|Rosel.|Lud. Gom.|Nauarr.|Soto.|Palac.|Bart.|Bald.</marginalia>
quarto Syluestr. verb. Lex, quæstione 6.
Rosel. numero quarto, Armil. num. 11.
& verb, Constitutio. numero tertio, Ludo-
uicus Gomez in Pro&#x0153;mio ad regulas
Cancellariæ quæstione secunda, Nauar.
non constans etiam in priori sententia,
dicto consil. 1. de Constit. numero. 19. &
idem sentit Soto libro primo de Iust.
quæstione prima, articulo quarto, &
Palac. in tertio distinct. 37. disputat. 1.
Ac denique Bartholus; Baldus, & alij
allegati in præcedenti libro cap. 14. in
hoc differentiam cōstituentes inter ius
canonic&#x0169;, & ciuile. Adduci autem solet
pro hac sententia caput primum de Po-
stulat. Prælatorum, quod reuera non
cogit: nam ibi solum concluditur, ne-
cessarium non esse, vt lex semel promul-
gata, singulorum auribus intimetur per specia-
le mandatum, vel literas. Quando vbi pro-
mulgata esset debeat lex canonica, ibi<marginalia>4.</marginalia>
non explicatur.</P>
<P>  Item allegatur. caput. Nouerit, de sen-
tentia excommunicationis, cuiusverba
sunt, Nisi ea de capitularibus suis infra duos
menses post huiusmodi publicationem fecerint
amoueri. Non declaratur autem, quæ sit
illa publicatio; verissimile autem est,
loqui Pontificem de Publicatione Ro-
mæ facta, & ita hic textus probabilis
est. Responderi tamen posset, in illa le-
ge determinatum fuisse illum modum
promulgationis; non verò fuisset latam
legem, vt idem sufficiat in omnibus le-
gibus. Certum est enim, quoties lex ca-
nonica pręscribit modum promulgatio
nis in ea seruandum, illum sufficere, vel
esse necessarium, etiam si ex iure com-
muni, vel consuetudine aliud requira-
tur. Sicut è contrario posset argumen-
tum sumi ex cap. Cum infirmitas, de P&#x0153;-
nitent. & remiss. ibi, Postquam per Præ-
latos locorum fuerit publicata, inde collige&#x0303;-
do, hunc modum publicationis esse ne-
cessarium in legibus Pontificijs: quod
tamen re vera inde colligi non potest,
quia est speciale in illa lege, & fortasse
magis, quoad inducendam p&#x0153;nam in-
terdicti ab ingressu Ecclesiæ, quā quo-
ad obligationem legis. Vnde potius
inde posset ab speciali argumentum re-
torqueri, vt benè notauit Nauarr. su-
pra numero 21. Simile est in Concilio<-P>@@

<-P>Tridentino Sessione 25. quoad legem il-
lam irritantem matrimonium clande-
stinum, in qua specialem promulgatio-
nem postulat, quæ ordinariè non est ne-
cessaria in legibus Ecclesiasticis. Ita
ergo potuit in illo cap. Nouerit, assigna-
ri vt sufficiens illa vnica promulgatio
in fauorem fidei, & immunitatis Eccle-
siasticæ, licèt fortasse iure cōmuni plu-
res requirantur: nam semper potest Pō-
tifex commune ius positiuum immuta-
re, prout expedire censuerit.</P>
<P>  Fundamentum ergo proprium huius<marginalia>5.|Prabatur|2. opinio.</marginalia>
sententiæ esse debet, quia ex natura rei
illa promulgatio sufficit, nisi aliud Ec-
clesia statuerit; nihil autem aliud sta-
tuit, nec prędictam Authenticam acce-
ptauit, aut in hac parte suam fecit. Nul-
lo enim iure scripto id ostendi potest in
parciculari; nec etiam in generali, quia
canones solum in iudicijs causarum vo-
luerunt, vt ciuiles leges seruarentur,
vbi canonicæ deessent; modus autem fe-
rendi vniuersales leges longe grauior
est, & pertinens ad propriam Pontificis
actionem, & potestatem, & ideò non est
illa generalis regula ad præsentem ca-
sum extendenda. Nec etiam talis ac-
ceptatio potest consuetudine ostendi:
nam potius contrarium potest consue-
tudine probari illius enim varia sunt
indicia. Primum est, quia in curia Ro-
mana totius orbis lites definiuntur iux-
ta leges Pontificias Romæ publicatas,
etiam si alibi promulgatæ nō sint, quod
non esset iustum, si in alijs prouincijs
illæ leges non obligarent absque specia
li promulgatione in eis facta, vt benè
considerat Nauarr. vbi suprà. Potestq;
explicari exemplo adducto à Ioanne
Andrea de quadā electione facta in vna
prouincia contra constitutionem Pon-
tificiam, quæ Romæ, & non in tali pro-
uincia erat promulgata, & nihilominus
irrita facta est. Ide&#x0303;q; seruari in regulis
Cancellarię notat Anton. Gomezsuprà.</P><marginalia>6.</marginalia>
<P>  Prætereà multa sunt decreta in iure
canonico, quæ nunquam fuerunt pro-
mulgata in singulis prouincijs, sed tan-
tum Romæ. Et quanuis enim ipsa edi-
tio publica iuris canonici habeat vim
quandam promulgationis, quę in singu-
lis prouincijs fieri ce&#x0303;setur, quia insingu
lis illi lib. publicè circ&#x0169;ferun{t$}, & ferun{t$}
nihilominus in rigore obligatio tali&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0442.jpg/>
@@1@<SE442>Cap. 15. Quæpromulgatio sit neceßaria legibus Can. 435
<duolan 2><-P>Decretorum latius extenditur, quam
illa promulgatio. Deinde multa sunt
rescripta Pontificum, vel Bullæ, aut Mo-
tus proprij, qui non sunt in serti in cō-
muni iure Canonico, & nihilominus ce&#x0303;-
sentur obligare per solam publicatione&#x0303;
Romæ factam. Quod etiam in Bulla
C&#x0153;næ videre licet: vniuersaliter enim
obligat; cum tamen rarò in singulis E-
piscopatibus publicetur. Tandem mag-
num argumentum est, quia quādo Pon-
tifices volunt necessariam esse promul-
gationem suæ legis in singulis Episco-
patibus, seu prouincijs, hoc specialiter
declarant: rarò autem id faciunt, & in
rebus maioris momenti, aut periculi;
ergo signum est extra hos casus specia-
les in legibus absolutè latis, & Romæ
promulgatis, illas speciales promulga-
tiones non requiri. Item è contrario
interdum extendunt tempus, pro quo
volunt differri obligationem legis etiā
post promulgationem, vt Pius Quartus
voluit, vt decreta Concilij Tridentini
non obligarent, nisi post tres menses à
promulgatione, in quibus legibus sup-
ponunt, promulgationem in vrbe fa-
ctam sufficere, quia si aliæ particula-
res spectandę essent, illa temporis dila-
tio necessaria non esset. Denique est
optima congruentia, quia tota Eccle-
sia vt est sub vno pastore est propriè, &
perfectè vnum corpus mysticum, & vna
Respublica, & ideò pro toto hoc cor-
pore satis est vna promulgatio facta in
Metropoli huius Reipublicæ. Et vlte-
rius considerant Iuristę, Sedem Pontifi-
ciam esse fixam Romæ, & Pontificem
non vagari per prouincias, sicut solent
Reges, & idcirco inde accommodatis-
sime influere in vniuersam Ecclesiam,
& ob eandem causam Romanam curiā
esse aptum, & sufficientem locum ad hu-
iusmodi promulgationem.</P>
<P>  Et ita solutum est fundamentum cō-<marginalia>13.</marginalia>
trariæ sententiæ, & obiter reddita est,
differentia intet leges canonicas, & ci-
uiles, tum quoad dispositionem earum;
tum quoad consuetudinem; tum etiam
quoad congruentiam, quia in Ecclesia
est maior vnitas sub vno Christi Vica-
rio, quàm sit in Regno sub temparali
Rege. Vnde, licèt ad faciliorem noti-
tiam legis, & ad vitanda aliqua incom-
moda, videri potuerit magis accom-<-P>@@

<-P>modatum, vt speciales promulgatio-
nes etiam in legibus Ecclesiasticis re-
quirerentur. Nihilomius ob aliàs cau-
sas potuit oppositum esse congruentius
tum ad commendandam maiorem Ec-
clesiæ vnitatem, maioremque obedien-
tiam Pontifici debitam; tum etiam ne
leges Pontificiæ ab Episcopis pende-
re videantur. Denique, quia vbi aliud
necessarium fuerit in specialibus casi-
bus, ab ipsismet Pontificibus statui po-
test, sicut interdum fieri diximus.</P>
<P>  Atque hinc facilè constat, quid di-<marginalia>14.</marginalia>
cendum sit de alijs legibus canonicis,
Nam si sint leges concilij vniuersalis,
illæ per Pontificem approbari debent,
& ita eadem est de illis ratio. Nam eo-
rum publicatio Romæ fieri solet, & illa
sufficiet, nisi aliud in ipsamet lege dis-
ponatur. Poterit etiam fieri in loco
Concilij, si Pontifex contentus sit. De
legibus autem Episcoporum manife-
stum est sufficere pro toto Episcopatu,
eam, quæ fit in Matrice, vt à fortiori&#x0303;
patet ex dictis, tum in pręsenti, tum de
legibus ciuilibus ciuitatum, aut reg-
norum particularium. Et cum eàdem
proportione loquend&#x0169; est de Archiepis-
copis, & Patriarchis, si aliquando pos-
sunt ferre leges per toto Archiepisco-
patu, vel Patriarchatu, quod tamen (vt
suprà dixi) iure ordinario non possunt
sine concilio prouinciali, de cuius legi-
bus cum proportione etiam censend&#x0169;
est. De modo autem ipsius promulga-
tionis nihil noui dicendum occurrit;
nam potest fieri aut voce præconis, aut
afflige&#x0303;do legem scriptam in loco publi-
co ad hoc designato, vt Romæ fit, in quo
seruanda erit loci consuetudo, nam ius
scriptum non inuenitur.</P>
<P>  Superest verò occurrit inquirend&#x0169;,<marginalia>15.</marginalia>
an lex Pontificia Romę promulgata sta-
tim incipiat obligare ōnes, vel post ali-
quod te&#x0303;pus, quod de lege ciuili latè tra-
ctat&#x0169; est, & in pręsenti potest breuius ex
pediri. Dixit igitur Glossa in c. Proposui-
sti. 82. dist. verb. Non probatur. leges cano-
nicas non obligare nisi post sex menses.
Idq; colligit ex cap. Decernimus. dist. 18.
Sed ibi non agitur de promulgatione
canonicar&#x0169; leg&#x0169;, sed de modo, quo Epis-
copi suas plebes docere debent omnia,
quę in Cōcilijs prouincialibus acta fue-
rint. Nā Episcopis pręscribitur, vt intra<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0443.jpg/>
@@1@<SE443>436 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>sex menses à Concilio peracto suos cle-
ricos, & plebes conuocent, & coram eis
plenissimè referant, quæ in eodem anno in Con-
cilio acta, vel definita noscuntur. Quod non
propter solam legumpromulgationem,
sed propter plenam instructione&#x0303; & do-
ctrinam tunc præcipiebatur; nihil ergo
ex illo textu colligi potest de modo, quo
leges Pontificiæ, vel Canonicę vniuer-
sim obligare incipiant. Et ita illa sente&#x0303;-
tia Glossę ab omnibus reprobatur, quia
in iure non habet fundamentum, & est
contra consuetudinem, & contra vigo-
rem Ecclesiasticæ disciplinę.</P>
<P>  Duæ igitur sunt opiniones, vna, quæ<marginalia>10.</marginalia>
doctrinam datam de legibus ciuilibus
censet esse applicandam ad canonicas,
quia licèt in canonibus hoc expressum
non sit, Authentica. Vt factæ constitutiones.
extenditur ad leges canonicas propter
illam regulam generalem, quod non cō-
tradicit canonibus, & poti&#xA770; iuuat illos,
in quo casu ius canonicum iuuatur ci-
uili, iuxta cap. 1. de Noui oper. nuntiat.
& cap, Si in adiutorium, dist. 10. Et fauent
verba Pij. IIII. in Bulla pro Euulgatio-
ne Concilij Tridentini, vt in superiori-
bus allegatum est. Et ita sentiunt Pa-<marginalia>Panormit.|Felin.|Syluest.|August.|Nauaar.|Soto.|Medin.</marginalia>
normit. Felin. & alij cap. 2. de Constit.
Syluest. Angel. & alij verb. Lex. Nauarr.
cons. 1. de Constit. quæst. 4. Soto, Medin.
& alij citati, qui in hoc indistinctè lo-
quuntur de legibus canonicis, & ciuili-
bus. Et idem docuit Glossa in cap. 1. de
Conces. Præbend. verb. Post tempus, &
Glossa vltima in Data Sexti, quæ addu-
cit iura canonica par&#x0169; vrgentia. Vn&#x0169;
est cap. vlt. Ne cleri. vel Monach. vbi
religiosi egressi ex suis claustris ad au-
diendā physicam, vel ius ciuile, nisi post
duos menses ad claustra redeant, excō-
municātur. Sed non est ad rem, quia illi
duo menses non requiruntur ibi ad cō-
plendam legis promulgatione&#x0303;, sed dan-
tur quasi pro sufficienti monitione ad
incurrendam censuram, vnde etiā post
longissimum tempus à promulgatione
illius legis necessarij sunt illi duo men-
ses ad excommunicatione&#x0303; illam incur-
rendam, & ideo computātur non à die
promulgationis legis, sed à die cōmissi
criminis, vt dixi in 5. tom. de Censur.
disp. 23. Sect. 3. Aliud caput, quod citat,
est cap. Nouerit, de sentent. excommu-
nicat. sed est simile pręcedenti: nam in<-P>@@

<-P>eo excommunicantur, qui infra duos
menses non delent de capitularibus sta-
tuta immunitati Ecclesiasticæ contra-
ria. Quod tempus non designatur pro-
pter legis promulgationem, sed pro ad
monitione sufficiente ad incurrendam
contumaciam. Tertium est caput pri-
m&#x0169; de Concession. Prębend. in sexto. At
ibi in textu nihil dicitur de duobus me&#x0303;-
sibus, sed in genere dicitur, Nisi post tem-
pus, infra quod ignorare minimè debuissent.
Quod non oportet referre ad duos me&#x0303;-
ses, sed ad modum obligandi legis hu-
manæ ex ipsa rei natura, vt in pręcede&#x0303;-
ti libro explicaui.</P>
<P>  Quapropter contrariam sententiam<marginalia>11.</marginalia>
tenent non pauci Theologi Moderni,
scilicet, in legibus Canonicis Pontifi-
cijs non esse necessarium tempus duor&#x0169;
mensium. Quæ sententia mihi valde
probabils videtur, & multum conse-
quens ad ea, quæ in priori puncto hu-
ius capitis dixim&#xA770;. Nam si illud tempus
esset necessarium, maxime propter il-
lam Authenticam, quia nec de iure na-
turæ, nec de canonico necessarium est,
vt ex dictis constat: illa verò Authenti-
ca non rectè applicatur ad leges cano-
nicas. Duo enim in illa dispon&#x0169;tur, vn&#x0169;
est de promulgatione iteranda in singu-
lis prouincijs, aliud de dilatione duo-
rum mensium, qui in vnaquaque prouin
cia computantur à promulgatione in
ea facta. Sed illa lex quoad priorem par
tem non est acceptata à Pontificibus
pro suis legibus; ergo nec quoad poste
riore&#x0303;. Probatur consequentia, tum quia
non magis constat de acceptatione po-
sterioris partis, quam prioris: in vtraq;
enimver&#x0169; est, Pontifices non declarasse,
velle se admittere leges ciuiles pro mo-
do ferendi, vel obligandi Ecclesiam per
suas leges, sed solum in iudicijs forensi-
bus, vbi leges canonicę deessent; tum
etiam quia consuetudine receptum nō
est, vt testātur graues auctores, & spe-
cialiter Vasquez disp. 156. cap. 3. cum
Emphasi dicit, se audere id affirmare.
Nauarr. autem dicit de consuetudine,
& stylo in vrbe seruari, vt transgredien-
tes legem Papæ ante duos me&#x0303;ses à pro-
mulgatione puniantur non solum qui
probantur sciuisse promulgatione&#x0303;, sed
etiam qui nō probauit, illam ignorasse.</P>
<P>  Addit verò Nauarr., hæc verba. Quæ<-P><marginalia>12.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0444.jpg/>
@@1@<SE444>Cap. 15. Quæ promulgatio sit neceßaria legibus Can. 437
<duolan 2><-P>consuetudo restringi forte posset ad forum tant&#x0169;
exterius, & vrbicolas. Sed prior restrictio
non videtur mihi rationi consentanea.
Quomodo enim iustè punirentur illi tan
quam legis transgressores, nisi suppo-
neretur lex iam pro illo tempore obli-
gare. Ibi enim non habet locum præ-
sumptio, nam certo constat, nond&#x0169; esse
elapsum tempus duorum mensium. Er-
go si sciens lege&#x0303; iudicatur vt transgres-
sor, ex nulla præsumptione iudicatur,
sed ex certa probatione delicti, & si
ignorans præsumitur transgressor dum
non probat ignorantiam, hęc pręsum-
ptio supponit certam obligationem,
tum legis, tum etiam sciendi illam ante
duos menses, aliàs immerito pręsume-
retur culpabilis, vel quod perinde est,
punibilis ignorantia; illa ergo consue-
tudo apertè, supponit lege&#x0303; illā obligare
Romæ ante duos me&#x0303;ses. Nec potest sup-
positio esse falsa, quia non fundatur in
pręsumptione, sed in voluntate Pontifi-
cis, quia neque hæc potest latère Roma-
nos iudices, neque ipse Pontifex potest
ignorare qualiter suæ leges Romæ ser-
uari cogantur, & sciendo, ac tacendo
consentit, satisque ostendit, se nolle vti
dispositione legis Imperialis, sed sua,
saltem pro curia. Posita autem vera
obligatione in illis legibus impertinens
est distinctio de foro interno, & exter-
no, quia lex canonica maximè obligat
in foro interno, vt statim dicemus, &
Ecclesia nō punit nisi propter culpam,
aut veram, aut præsumptam, vtraque
autem supponit obligationem legis in
conscientia.</P>
<P>  Altera verò restrictio Nauarri, scili-<marginalia>13.</marginalia>
cet, ad vrbicolas, non est iuris, sed fa-
cti, & ab ipso non probatur; imò nec
simpliciter asseritur, sed sub particula
Forte, nec per se est multum verisimilis.
Nam si lex publicata statim obligat Ro
mę, iam quoad hoc discrepat ab Au-
thentica; Vnde ergo constare potest,
quod Papa acceptet illam pro omnibus
locis extra vrbem? Item cur non serua-
bitur proportio ad loca distantia, vt
quò sunt viciniora, eò intra breuius
tempus obligentur, si vrbs ipsa statim
obligatur? Vnde etiā sumitur optima
coniectura: nam tempus illud duorum
mensium erat aptum pro legibus ciui-
libus publicandis in singulis prouin-<-P>@@

<-P>tijs, quia pro vnaquaque erat sufficie&#x0303;s.
At pro legibus Pontificijs semel tant&#x0169;
promulgandis Romę minimè erat pro-
portionatum, quia leges illæ obligatu-
rę sunt totam Ecclesiam, quę totum vni
uersum de se occupat; impossibile au-
tem est euulgari per vniuersum Orbem
intra duos, imò nec per totam Euro-
pam moraliter loquendo; ergo non o-
portuit, tale tempus acceptare pro re-
liqua Ecclesia, si pro Vrbe receptum
non est.</P>
<P>  Denique hoc videtur supponi in<marginalia>14.</marginalia>
capite, Cum singula, de Præbendis in sex-
to, quatenus ait, Intra mensem postquam
hæc cōstitutio peruenerit ad eosdem, vnum&#xE8BF;&#x0301; &c.
Eligere teneantur, alioquin ex tunc p&#x0153;nis sub-
iaceant, suprà dictis. Vbi Glossa fate-
tur, quod licet illa lex peruenisset ad
notitiam ante duos menses à publica-
tione, obligasset; ergo supponit textus
ille non esse necessarium tempus duor&#x0169;
mensium ad obligandum. Neque potest
hoc dici speciale, quia textus nihil de
hoc statuit, sed supponit, & potius pro
speciali addit concessionem mensis ad
exequendum actum ibi præceptum, &
ad incurrendas p&#x0153;nas: qui mensis sem-
per inciperet currere à notitia præce-
pti, etiam si post plures menses habe-
retur, vt Glossa etiam fatetur. Ergo sig-
num est, legem de se obligasse à publi-
catione independenter à lapsu duorum
mensium.</P>
<P>  Et ita sane videtur in vniuersum pro<marginalia>15.|Statim à pu|blicatione|incipere le|ges Pontif.|& reliquo|r&#x0169; Præla-|tor&#x0169; obliga|re, diffun-|dere obliga|tione&#x0303; succe|siue&#x0303;.</marginalia>
babilius, leges Pontificias statim obli-
gare incipere, diffundere autem obliga
tionem suam successiuè, iuxta id, quod
natura legis humanæ requirit, & supe-
riori libro explicatum est. Nam eo ipso,
quod Pontisex non addit specialem mo
dum, seu temporis determinationem,
nec ius Canonicum illam ponit, vel ac-
ceptat, talis obligatio sequitur prout
rei natura postulat. Vnde etiam con-
stat, idem esse à fortiori dicendum de
reliquis legibus canonicis, vt Episco-
porum, vel aliorum Prælatorum inferio
rum; tum quia etiam in his nulla facta
est restrictio in iure, vel per Papam; tum
etiam quia ita dictum est de legibus ci-
uilibus inferiorum Magistratuum: est
autem eadem, vel maior ratio de le-
gibus canonicis, & ita docent omnes
auctores, qui ibi videri possunt.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0445.jpg/>
@@1@<SE445>438 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><Z>CAPVT XVI.
Vtrum lex Canonica obliget fideles priusquam
ab eis acceptetur:</Z>
<P><INI3>H</INI3>Anc quęstionem facile in præsen<marginalia>1.|Sententia|negatiua.</marginalia>
ti expediemus ex his, quę de lege
ciuili diximus, & hìc addemus ea
quę ibi in hunc locum remissimus. Mul-
ti ergo auctores, qui in lege ciuili po-
nunt dependentiā ab acceptatione sub
dictorum, eandem ponunt in lege Ca-
nonica, & indifferenter de vtraque lo-<marginalia>Maior.|Driedo.|Angel.|Armil.|Nauar.|Couarr.|Felin.</marginalia>
quuntur. Ita Maior, Driedo, Angel. Ar-
mill. Nauarr. Couarru. Felin. & alij Iu-
risperiti pro illa opinione allegati, præ-
sertim in cap. primo de Treg. & pac. vbi
Gloss. verb. Frangere. Et sequitur Hen-
ricus, tractatu de Synod. post. tertia
parte, artic. secundo, à numero 50. sed
præsertim, numero 62. dicit, ad integri
tatem legis, & constitutionis tria re-
quiri, Primo vt constituatur. Secun-
do, vt promulgetur. Tertio, vt mori-
bus vtentium approbetur, & siquid ho-
rum (inquit) desit, non debet dici lex,
vel constitutio: & subiungit, cum agi-
tur de impediendo vinculo statuti noui,
& non de præscribendo contra statut&#x0169;,
non peccare contrauenientes statuto.
Et refert Panormitan. in dicto cap. 1. &
Decium in cap. Nam concupiscentiam. de
Constitut. lect. 1. Fundamentum huius
sententiæ totum videtur poni in præ-
sumpta voluntate Prælatorum Eccle-
siæ ponendi leges suas subintellecta cō-
ditione, vt moribus subditorum pro-
bentur. Solus Maior indicat etiā id esse
ex defectu potestatis, quia non possunt
aliter eas ferre. Et ad hoc suadendum
dicit, Ecclesiam esse supra Papam, &
ideò si Ecclesia non acceptat legem Pa-
pæ, nòn posse per illam obligari.</P>
<P>  Dico veró primò. Pontifex potest<marginalia>2.|Pontif. po-|test obliga-|re Eccles.|ad acceptā|das suas le-|ges sufficie&#x0303;-|ter promul|gatas ex eo|quodc&#x0169;que|ligaueris.</marginalia>
obligare Ecclesiam ad acceptandum
leges canonicas à se latas, & sufficien-
ter promulgatas. Idemque est cum pro-
portione de Episcopis. Hanc conclu-
sionem declarauit expresse Castro lib.
primo de lege p&#x0153;nal. cap. primo, & Tur-
recrem. dicto, §. Leges, §. secundo, qui li-
cet in communi loquatur tamen maxi-
me loquitur de legibus canonicis, &
idem est de omnibus auctoribus allega-
tis libro præcedenti capite 16. pro se-<-P>@@

<-P>cunda opinione. Quocirca prior pars
conclusionis mihi videtur, tam certa,
vt secundum fidem negari non possit,
ex dictis suprà tractando de potestate
legislatiua Pontificis, vbi ostendimus,
Petro esse datam à Christo Domino su-
premam potestatem in Ecclesiam, &
non alteri, ac subinde habere illam Pō-
tificem successore&#x0303; Petri immediatè ab
eodem Christo à quo illam Petrus hā-
buit, & non ab Ecclesia. Hinc ergo cō-
cludimus, Christum ita dedisse hanc po-
testatem Vicario suo, vt per se posset
valide, & efficaciter operari sine de-
pendentia à consensu populi, ergo per
illam potest ferre leges habentes effica
ciam, & valorem ad obligandam Ec-
clesiam ad consentiendam, & acceptan-
dam legem, vel præceptum. Patet hæc
consequentia, quia alias potestas non
esset absoluta, & efficax. Prior verò
probatur primò, quia aliàs illa pote-
stas magna ex parte esse data populo
Christiano, quia tunc lex Ecclesiastica
non haberet vim, vt est à Pontifice so-
lo, sed vt est ab illo simul cum Ecclesia:
si enim lex non potest esse lex, nisi con-
sentiente populo, profecto populus est
cōlegislator simul cum Pontifice, quod
absurdissimum dictum est.</P>
<P>  Secundo, quia Christus absolulè di-<marginalia>3.</marginalia>
xit, Quodcunque ligaueris, & Pasce oues me-
as, de Populo autem nihil dixit, nec po-
suit conditionem, Si populus acceptauerit.
Est ergo conclusio certa de hac pote-
state, prout est in Summo Pontifice,
quia in illo est immediatè à Christo, at-
que adeò cum eodem modo, & indepen-
dentia, quo à principio data est. De
inferioribus autem non est res ita cer-
ta, quia in illis potestas est ab ipso Papa,
á quo dari potest cum limitatioue, &
sub prædicta conditione: nihilominus
tamen illa non est admittenda, neque
præsumenda, nisi de illa satis constite-
rit, iuxta dicta superius de potestate
Episcoporum ad ferendas leges. In quo
etiam est notanda diffrentia inter Pon-
tificem, & inferiores Prælatos, quod
nulla consuetudo obstare potest, quo-
minus Pontifex habeat dictam potesta-
tem, quia consuetudo non potest præ-
ualere contra ius diuinum: respectu
autem inferiorum, vbi esset consue-
tudo contraria, multum valeret, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0446.jpg/>
@@1@<SE446>Cap. 16. An lex cananica obliget ante acceptationem. 439
<duolan 2><-P>in his, quæ pendent à iure humano, mul-
tum potest consuetudo. Vnde & iurisdi-
ctionem augere potest, & minuere, quā-
do per hominem concedi potest, vt no-
tat Glossa vlt. in cap. Cum olim. de Cleri.
coniug.</P>
<P>  Secundò dicendum est, supposita iu-<marginalia>4.|2. conclus.</marginalia>
stitia legis canonicæ, per se loquendo,
oriri ex illa obligationem ad acceptā-
dum eam, ita vt non careant culpa, qui
incipiunt illam non obseruare post suf-
ficientem promulgationem. Dixi, sup-<marginalia>Non care-|re culp{a}|qui incipi-|unt non ob|seruare le-|ges Pont.|Cordub.|Victor.|Bellarm.|Panorm.|Felin.</marginalia>
posita iustitia legis, quia lex euidenter
iniusta, etiamsi canonica sit, non obli-
gat iuxta suprà dicta de lege in cōmu-
ni, & sumitur ex cap. Ante triennium, dist.
31. & prosequitur latè Corduba in Quę-
stion. lib. 4. q. 7. Victor. in 3. Relect. de
Potestate Eccles. Bellarmin. libr. 4. de
Pontifi. cap. 15. Panormit. in cap. Cum te-
neamus. Felin. in cap. Si quādo, de Rescrip.
& cap. Accepimus, de fide instrum. Et ita
est assertio clara, præsertim quā do lex
est non solum iusta, sed etiam modera-
ta, & facilis, quia tunc potestas non de-
est, & voluntas contraria nulla rationa-
bili coniectura præsumi potest. Quod
à fortiori patet ex dictis de lege ciuili.
Addendum verò est ex dictis ibidem,
etiam in legibus difficilioribus, & du-
rioribus, si in rigore iustæ sint, idem es-
se seruandum, vt declarat Corduba su-
prà ex cap. In memoriam. 19. dist. ibi, licèt
vix ferendum ab illa sancta sede imponatur iu-
gum, tamenferamus, & pia deuotione tollere-
mus. Quod censeo verum per se, & ex vi
potestatis canonicæ, quæ maior est, quā
ciuilis: oportet autem, vt etiam de vo-
luntate satis constet, tum ex verbis le-
gis, & modo præcipiendi, tum etiam ex
alijs indicijs, & circunstantijs legis. Ad-
do etiam, oportere, vt verisimile sit, le-
gislatorem non ignorasse specialem rei
præceptæ difficultatem pro tali loco,
vel tempore, aut alia occasione. Nam si
probabiliter credatur, hæc ignorasse,
credi etiam potest, noluisse cum tanto
rigore obligare.</P>
<P>  Sed tunc inquiri potest, an in simili<marginalia>5.</marginalia>
casu liceat subditis à lege ad legislato-
rem supplicare, & præsertim ad Ponti-
ficem. Quidam omnino negant, imò di-
cunt, friuolam, & inutilem esse tale&#x0303; sup-
plicationem, & ex ignorantia profectā.
Probatur, quia à lege non prouocatur,<-P>@@

<-P>seu appellatur, vt colligitur ex l. vlt. ff.
de Appellat. recip. & l. antepenult. ff. de
Verbor. signific. vbi id notat Rebuff. ad-
ducens alios Doctores, & iura. Idem in
Concordat. tit. de Constit. Ratio etiam
assignatur ex differentia inter senten-
tiam, rescriptum, ac legem: nam senten-
tia est, cum fertur in negotio particula-
ri, & pendet ex partium probationibus,
& ideò in ea admittitur appellatio, vt
pars, quæ grauamen sensit, possit me-
liores, vel clariores probationes affer-
re. Rescriptum etiam conceditur super
factum singulare, in quo potest Princeps
decipi à collitigante, vel procurante
suum commodum, & ideò in rescripto
merito admittitur appellatio in capite
Significauit, de Rescript. At verò lex fer-
tur in generali, & per vniuersalem scie&#x0303;-
tiam, contra quam priuata scientia sub
ditor&#x0169; non est admittenda, & ideò neq&#x0301;;
appellatio, vel supplicatio admittenda
est. Accedit, quod in legibus ciuilibus à
Rege latis talis appellatio, vel suppli-
catio non admittitur, neque est in vsu,
ergo neque in legibus canonicis admit-
tenda est.</P>
<P>  Dico tamen, si supplicatio fiat ex ra-<marginalia>6.|Posse sup-|plicari Pa-|pæ, de sua|lege ab exe|quutione il|li&#xA770; patet cō|suetudine.|Panorm.|Felin.|Ancharr.|Castro.</marginalia>
tionabili causa, & licitè fieri posse, etiā
in legibus Pontificijs, & esse valde vtile&#x0303;,
ac rationi consentaneā. Hoc à fortiori
sentiunt Panormit. Felin. & alij in cap.
1. de Treg. & pac. & in dicto §. Leges, &
citatur Ancharr. cons. 214. & expressè,
ac indistinctè tam de lege ciuili, quàm
de canonica id affirmat Castr. lib. 1. de
Leg. p&#x0153;nal. cap. 1. Et probatur primò,
quia hoc nullo iure prohibetur, imò est
iuri consentaneum, & rationi. Prima
pars patet, quia in legibus Vlt. & Ante-
penultima suprà citatis solùm dicitur;
non licere appellare à p&#x0153;na imposita
secundum pręscriptum legis, nec à sen-
tentia, seu decisione data iuxta legem,
seu perpetuum edictum; non verò dici-
tur non licere supplicare de tota lege
coram ipso Principe. Sunt autem hæc
duo valde diuersa, quia in prioribus ca
sibus appellatio repellitur tanquā pla-
nè iniusta, quia illa non est appellatio à
lege, sed à sententia iusta, vtpotè secun-
dum legem lata. Quod si appellatio eò
tendat, vt legem arguat iniustitiæ, est
etiam iniqua, tum quia supponitur lex
vniuersalis, & seruari solita, ac subinde<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0447.jpg/>
@@1@<SE447>440 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>iusta, tum etiam, quia appellatio talis
fit in particulari facto, in quo non licet
à lege prouocare, quamuis liceat appel
lare, vel à declaratione legis, vel ab ap-
plicatione eius ad tale, vel tale factum:
híc autem agimus de lege non dum re-
cepta, & de supplicatione facta ex cau-
sa rationabili, & à communitate, vel no
mine eius ab eo, qui auctoritatem ha-
beat. Vnde auctores citati non negant,
licere supplicare à lege, sed de appella-
tione loquuntur, & hanc non simplici-
ter negant. Nam Rebuff. expressè ai{t$},
Tunc à lege non appellari, quando ab eo est con-
dita à quo appellare non licet, vtpotè à Princi-
pe superiorem non recognoscente. Vnde sen-
tit, ex parte legis non repugnare appel-
lationem: nam si sit edita ab eo, qui ha-
bet superiorem in eodem ordine, id est,
in temporalibus, vel spiritualibus, &
subditi grauari se intelligant, poter&#x0169;t
ad superiorem prouocare, vt ab statu-
to Episcopi ad Summum Pontificem; ab
ipso autem supremo Principe non est
ad quem appelletur; supplicatio autem
ad e&#x0169;dem non repugnat. Imò addit Re-
buff. in Concordat. quòd licèt non ap-
pelletur à concessione literarum Re-
gis, vel Papę, ab executione appellatur,
seu supplicatur. Sic ergo de lege dicere
possumus, quod licèt ab ipsa propriè
non appelletur, posse nihilominus sup-
plicari ab eius exequutione, donec Pa-
pa informetur.</P>
<P>  Deinde est hoc consentaneum cap. Si<marginalia>7.</marginalia>
quando, de Rescript. vbi Papa declarat,
licitum esse, non exequi rescript&#x0169; eius,
donec ipse plenius informetur, quando
vera, & rationabilis causa intercedit.
Et simile habetur in cap. Cum teneamur,
de Præbend. Nec differentia suprà data
satisfacit, quia eadem proportionalis
ratio potest in lege interuenire. Quod
patet, ratione ostendendo eandem sen-
tentiam. Quia eo ipso, quod lex vniuer-
saliter fertur, facilè fieri potest, vt non
congruat moribus, aut dispositionibus
gentium omnium, pro quibus fertur,
quod maximè contingere potest in le-
gibus canonicis, & Pontificijs, quæ pro
vniuersa Ecclesia dantur: nam Ecclesia
cōplectitur varia regna, & prouincias,
habentes varios ritus, & modos viuen-
di. Vnde licèt talis lex regulariter lo-
quendo non sit disconuenie&#x0303;s, vel nimis<-P>@@

<-P>dura pro vniuersa Ecclesia, & ideò res-
pectu totius non habeat locum suppli-
catio, nihilominus in vno, vel alio reg-
no, aut prouincia potest esse nimis dis-
sentiens à moribus eius, & contra con-
suetudines eius, quas non solent Ponti-
fices velle mutare, nisi id exprimāt, sed
potius conseruare, iuxta cap. Certificari,
de Sepultur. in tali ergo casu ratio po-
stulat, vt liceat supplicare Pontificem,
quia scientia eius vniuersalis non po-
test semper exte&#x0303;di ad hæc particularia.
Et hoc ipsum est à Pontificibus iure sta-
tutum in cap. 1. de Constit. in 6. ex quo
videtur colligi, absque alia supplicatio-
ne à lege Pontificia, ipsam ex vi illius
iuris ipso facto non obligare in simili
casu; nihilominus tamen fieri potest, vt
casus non sit ita clarus, & certus, quin
sit conueniens noua declaratio Ponti-
ficis, ergo in tali casu licita est suppli-
catio, & iuri consentanea.</P>
<P>  Deniq&#x0301;; consuetudo videtur satis hāc<marginalia>8:</marginalia>
assertionem confirmare: scimus enim,
ita seruari in multis prouincijs Eccle-
siæ, & Pontificibus non displicere, quā-
do causa est rationabilis, & cum debita
moderatione, ac obedientia fit suppli-
catio. Et fortasse in legibus ciuilibus
non tam ordinariè fit hæc supplicatio,
quia non sunt tam generales; & ordina-
riè vna, & eadem lex non fertur, nisi pro
regno, vel prouincijs in moribus ciuili-
bus multum similibus. Vnde in ipsis le-
gibus Pontificijs frequentius fiunt ta-
les supplicationes à prouincijs, vel reg-
nis; quæ à Romana sede magis distant,
quia facilius possunt earum propriæ cō
suetudines ignorari. Denique in huius-<marginalia>Te&#x0303;pore sup|plication&#x0169;|nil facie&#x0303;d&#x0169;|cōtra lege&#x0303;,|quod sifieri|non potest|sine magna|rerum mu-|tatione, vel|scandali pe|riculo, tunc|ex interpre|tatione be-|nigna Pon-|tif non cen|setur obli-|gare.</marginalia>
modi casu pro tempore, pro quo durat
supplicatio cauendum est omne peri-
culum peccati. Vnde si fieri potest, vt
pro illo tempore nihil fiat contra lege&#x0303;
Pontificis, curandum omnino est, licèt
eius exequutio suspe&#x0303;datur, quia ita ma-
gis cauetur omne periculum, & eo mo-
do paretur legi, quo commodè fieri po-
test. Si autem non potest hoc modo sus-
pensio exequutionis fieri sine magna
rerum mutatione, vel periculo alicuius
scandali, tunc ex benigna interpreta-
tione voluntatis Pontificis, lex cense-
tur pro tunc non obligare, & tali decla-
ratione prudenter facta, cessat etiam
omne periculum peccati.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0448.jpg/>
@@1@<SE448>Cap. 16. An lex canonica obliget ante acceptationem. 441
<duolan 2><P>  Dico tertiò. Lex canonica, si per cō-
suetudinem toleratam nō acceptatur,<marginalia>9.|3. conclus.</marginalia>
tandem non obligat, etiam si fortasse in
principio culpabiliter fuerit non ob-
seruata. Ita procedit communis sente&#x0303;-
tia supra citata, & sumitur ex cap. vlt.
de Consuetud. vbi dicitur, legem etiam
receptam posse ita consuetudine abro-
gari, vt non obliget; ergo multò magis
poterit impediri, ne obliget, cum ante
acceptationem minorem firmitate&#x0303; ha-
beat, iuxta dictum §. Leges. Ratio autem
est, quia tunc est magna causa præsume&#x0303;-
di, legislatorem conniuere, & nolle c&#x0169;
tanto periculo communitatem obliga-
re, & hoc etiam ostendit vsus totius Ec-
clesiæ. Oportet autem, vt consuetudo
illa aliquam rationabilem causam ha-
beat, vt dicitur in dicto cap. vlt. & infrà
in suo loco latiùs explicabitur. Deinde
necesse est, & sufficit, vt à maiori parte
populi non obseruetur. Nam si maior
pars legem seruet, quamuis alij eā non
acceptent, suam vim retinet, quia id re-
quiritur ad consuetudinem, vt infrà di-
cetur, & videri potest Panormit. in cap.
Cum iam dudum, de Præbend. in fine, & in
cap. Quia circa, de consanguinitate, & af-
finitate, n. 8. vbi etiam Anton. & alij. Ite&#x0303;
Abb. in cap. Cum olim, de Cleri. coniug. n.
4. & Angel. verb. Constitutio, n. 7. Et eade&#x0303;
ratione è conuerso, si maior pars resi-<marginalia>Si maior|pars resi-|statinduce|tur consue-|tudo cōtra|obligatione&#x0303;|legis.</marginalia>
stat, introducet consuetudinem contra
obligationem legis, quia in rebus mo-
ralibus consensus maioris partis cen-
setur communitatis, & ideò sufficit ad
consuetudinem. L. Quod maior, ff. Ad mu-
nicipalem. Abb. & alij suprà relati.</P>
<P>  Dubitari autem potest, quantum te&#x0303;-<marginalia>10.|Dubium|de scientia|Principis.</marginalia>
pus necessarium sit, vt hæc consuetudo
præualeat contra legem, & an oporteat
legislatorem scire, illam non seruari: vi-
deri enim potest hoc necessarium, vt cō
sentire censeatur. Et ita sentit Glossa in
cap. Vir, de secund. nupt. Nihilominus
certum est, non esse necessariam scien-
tiam legislatoris, in quo conueni&#x0169;t au-
ctores statim citandi, quia est res mo-
raliter impossibilis, & præter consue-
tudinem, & vsum, vt à fortiori patebit
ex dicendis. Et ideò quoad tempus di-
stinguere solent Doctores. Nam si lex
non obseruatur, sciente legislatore, nul
lum certum tempus necessari&#x0169; est, quia
nullum est ius, quod illud præscribat; suf<-P>@@

<-P>ficiunt ergo tot actus contrarij maio-
ris partis communitatis, qui moralem
coniecturam efficere valeant de tole-
rantia legislatoris, quod prudenti arbi-
trio definiendum est.</P>
<P>  At verò quando interuenit ignoran-
tia Principis, aliqui requirunt tempus<marginalia>11.</marginalia>
40. annorum, vt lex derogata censeatur
refert Felin. ex Panormit. in cap. 1. de
Tregua, & pac. Alij verò nullum requi-
runt tempus, sed solum non obseruan-
tiam subditorum per aliquos actus, qui
prudenti arbitrio sufficiant. Itaque ni-
hil distinguunt inter scientiam, vel ig-
norantiam Principis. Ita tenet Henric.
tract. de Synod. ar. 2. n. 63. cum Felin. di-
cto cap. 1. n. 13. & alijs. Fundantur, quia
subditi non peccant non recipiendo le-
gem à principio. Hoc tamen fundame&#x0303;-
tum á nobis reprobatum est. Vnde com
munis sententia affirmat, sufficere, &
necessarium esse tempus decem anno-
rum, quam multi tradunt, quos Felinus
refert, & sequitur Card. in dicto §. Leges,
& Ias. in l. Rem non nouam. ff. de Iudicijs.
Fundamentum est, quia hoc tempus suf-
ficit, vt dicatur cōsuetudo, seu præscri-
ptio longi temporis, iuxta Gloss. in cap.
vltim. de Consuetud. in 6. Vt autem lex.
censeatur absolutè non acceptata, &
derogata, sufficit consuetudo longi te&#x0303;-
poris, vt loquitur idem Panormit. in c.
Cum olim, de Cleri. coniug. n. 4. & alij cō-
muniter. Denique quia breuius tempus
postulandum est, vt lex non dum recep-
ta non obliget, quàm vt abrogetur lex
iam vsu præscripta, sed ad hoc posteri&#xA770;
ad summum requiritur te&#x0303;pus 40. anno-
rum, vt posteà videbimus; ergo ad ali&#x0169;
effectum non est tantum tempus postu-
landum; ergo sufficit decennium, quia
nullum aliud cum fundamento præscri-
bi potest.</P>
<P>  Hæc verò opinio quoad primam par-<marginalia>12.</marginalia>
tem, vt non requiratur longius tempus,
quàm decennium, practicè mihi certa
videtur; quoad alteram verò quòd re-
quiratur decennium, licèt sit securior,
non videtur satis fundata, & ideò pro-
babilis est sententia Felini, & Henrici,
qui tunc etiam non requirunt certum
tempus, sed solum repugnantiam per
actus contrarios in numero sufficienti
arbitrio prudentum. Quæ etiam sumi-
tur ex Glossa in cap. vlt. de Cōsuet. lib. 6.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0449.jpg/>
@@1@<SE449>442 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>& Innoc. in cap. Cum Petrus, de Fide in-
strum. & Dominico in dict. §. Leges, qua-
tenus dicit, ad hanc derogationem suf-
ficere habitualem voluntatem Princi-
pis non obligandi contra morem, Ar-
gumento cap. 1. de Consuet. in 6. & Au-
thent. de Fide iuss. in principio. Nam li-
cèt Princeps ignoret subditorum con-
suetudinem, semper retinet illam vol&#x0169;-
tatem. Et ita non requiritur nouus eius
consensus, ergo nec scientia, ergo nec
determinatum tempus. Probatur hæc
vltima conseque&#x0303;tia, quia nullum est ius,
quod præscribat illud tempus dece&#x0303; an-
norum, neque ex natura rei est necessa-
rium, & vsus videtur esse in contrari&#x0169;,
quia vt lex censeatur non acceptata,
non solet expectari illud tempus, sed so
lum quod pro maiori parte per sufficie&#x0303;
tem consuetudinem repugnatum sit:
hæc ergo sententia in conscientia, &
praxi videtur satis secura. Nihilominus
tamen vt consequenter loquamur, ali-<marginalia>Differentia|adhibenda|inter casus|scientiæ, &|ignorantiæ|Principis|de non re&#xA770;|cepta lege.</marginalia>
qua differentia adhibenda est inter ca-
sus scientiæ, vel ignorantiæ Principis.
Nam quando Princeps à principio scit
repugnantiam, & non obseruantiā sub-
ditorum, & dissimulat, statim post non-
nullos actus contrarios tolleratos, ce&#x0303;-
setur prudenter reuocata lex. At verò
quando Princeps ignorat, oportet, vt
longior sit consuetudo, ita vt iam pru-
denter iudicetur, non esse vtilem tali
populo, & ideò iustè præsumatur à Pō-
tifice, vel Principe reuocata.</P>
<P>  Vlterius verò quæri potest cum Na-<marginalia>13.</marginalia>
uarro in dicto cons. 1. q. 7. an lex sic non
obseruata per aliquod te&#x0303;pus sufficiens,
censeatur ita reuocata, & nulla, ac si nō
fuisset lata, vel àc si fuisset directè reno-
uata à legislatore: nam ex dictis vide-
tur sequi pars affirmans, quia dicimus
iam non peccari contra illam legem,
quia reuocata est. Nihilominus placet
mihi resolutio Nauarri, non esse ce&#x0303;sen-
dam illam legem omninò annullatam,
& derogatam, quia si communitas illa
posteà mutaret consilium, & inciperet
illam lege&#x0303; recipere, & pro maiori parte
illam seruare, re vera inciperet obliga-
ri tali lege sine noua voluntate legisla-
toris. Vnde dice&#x0303;dum est, illam sol&#x0169; fuis-
se quasi suspensam, vel reuocatam non
simpliciter, sed quandiu populus ille in
illa cōsuetudine, & moribus persisteret.</P>@@

<P>  Vltimò inquiri potest, si contingat,<marginalia>14.|Si à scienti-|bus pro ma|iori parte|obseruetur|lex, hoc suf|ficit vt pro|ignoranti-|bus suā ob-|ligationem|habeat.</marginalia>
legem non seruari ex ignorantia popu-
li nescientis promulgationem eius, an
hoc sufficiat, vt desinat obligare. Aliqui
respondent, in eo casu iudicandum esse
de ignorantibus iuxta statum, quem lex
habet apud non ignorantes. Nam si à
scientibus pro maiori parte obserua-
tur, hoc sufficit, vt pro ignorātibus suā
etiam obligationem retineat, & è con-
uerso si à scientibus non seruatur pro
maiori parte, etiam pro ignorantibus
derogata est. Quæ sententia vera est,
quando ignorātes, & scientes sunt par-
tes vnius corporis. Difficultas verò est,
quando totum aliquod corpus politic&#x0169;
moraliter distinctum ab alijs ignorauit
promulgationem legis, & ideò illam nō
seruauit per sufficiens tempus, seu per
sufficientes actus contrarios. In quo ca
su respondet Nauarr. dicto cons. 1. q. 6.
lege&#x0303; illam amittere suam vim, non ob-
stante ignorantia, quia ratio, ob quam
desinit obligare, non est scientia, & vo-
luntas quasi formalis non obseruandi
legem: nam hęc potius posset impedire,
quia non est digna tali indulgentia, sed
ratio est mos ipse, & quasi præscriptio
quędam. Dico tamen, legem sic non ob-
seruatam propter solam ignorantiam
in se non auferri, seu reuocari, sed sol&#x0169;
pro tunc non obligare propter ignorā-
tiam, & ita solum etiam negatiuè non
esse acceptatam, neque etiam ablatam.
Quapropter si posteà tollatur ignoran-
tia, manebit lex respectu talis populi in
eo statu, in quo esset, si tunc fuisset pri-
mò edita, & promulgata, & ideò tunc
incipiet obligare, si in eo sensu fuit lata,
iuxta doctrinam suprà tactam.</P>
<Z>CAPVT XVII.
Vtrum leges Canonicæ obligent in conscienti{a}.</Z>
<P><INI3>G</INI3>Erson (cuius opinionem tracta-<marginalia>1.|Negat Ger|son.</marginalia>
nimus libro superiori cap. 17. &
18.) in tract. de Vit. spirit, lect. 4.
Alphab. 62. lit. G. dum negat, legem hu-
manam, quæ talis est obligare in con-
scientia, non solum de ciuili, sed etiam
de Ecclesiastica apertè loquitur: nam in
legibus Ecclesiasticis ponit exempla, &
earum multitudinem, & rigorosam ob-
ligationem tanquam necessariam ad sa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0450.jpg/>
@@1@<SE450>Cap. 17. An leges canonicæ obligent in conscientia. 443
<duolan 2><-P>lutem æternam præcipuè reprehendit,
vt ex corol. 7. constat. Potest tamen ha-
bere illum duplicem sensum suprà de-
clarat&#x0169; in lege ciuili, scilicet, vel quod
lex Ecclesiastica non possit obligatio-
nem inducere, sed tantum explicare,
vel proponere illam, quæ ex principijs
reuelatis colligitur certo, vel probabi-
liter. Et hic sensus est omnino falsus
multò magis in legibus Ecclesiasticis,
quam in ciuilibus, vt Almain. notauit in
Moral. cap. 12. & ex dictis in libro supe-
riori satis conuincitur, & statim osten-
detur. Alter sensus esse potest, quòd li-
cèt leges Ecclesiasticę re vera obligent
in conscientia, non dicantur obligare
quatenus Ecclesiasticæ sunt, vel huma-
næ, sed quatenus sunt aliquo modo di-
uinæ per deductione&#x0303; ex aliquibus prin-
cipijs reuelatis, & sic erit quæstio de
vocabulo. In qua etiam modus loquen-
di Gersonis probandus non est, vt ex di-
ctis in lib. 3. à fortiori conuincitur.</P>
<P>  Dico ergo primò. Lex canonica, seu<marginalia>2.|Conclusio|affirmatiu.</marginalia>
Ecclesiastica obligare potest, & ex se
obligat in conscientia. Conclusio est
certa, quam omnes Doctores Catholi-
ci docent, & sufficiunt suprà relati lib.
3. cap. 17. & in præcede&#x0303;tibus capitibus.
Nam ex ibi dictis de potestate Ecclesia-
stica ad ferendas leges, planè conuinci-
tur hæc veritas. Quia si potestas Eccle-
siastica non posset obligationem nouā
imponere, sed tantum diuinam propo-
nere, vel exponere, esset potestas decla-
ratiua tantum superioris iuris, non ta-
men legislatiua. Hoc etiam à fortiori
conuincunt omnia, quæ de obligatione
legis ciuilis diximus. Denique ex dice&#x0303;-
dis statim hoc euidentius confirmabi-
tur. Circa hanc verò assertionem tra-
ctari posset, an hęc obligatio in conscie&#x0303;
tia semper sequatur ex omni lege Ec-
clesiastica, etiam si p&#x0153;nalis sit, vel in
pręsumptione fundetur. Sed hæ quęstio-
nes tractatæ sunt de lege ciuili, & quæ
de illa diximus communia sunt legi hu-
manæ, qua talis est, ideoq&#x0301;ue omnia sunt
cum proportione ad legem Ecclesiasti-
cam applicanda, neque aliquid nouum,
aut speciale occurrit addendum, præ-
ter ea, quæ infrà de lege p&#x0153;nali dicem&#xA770;.</P>
<P>  Sed obijci solet, quia Pręlati religio-
num non possunt præcipere, nisi secun-<marginalia>3.</marginalia>
dum regulam religionis; ergo nec Præ-<-P>@@

<-P>lati Ecclesiastici possunt præcipere ali-
quid, nisi secundum legem Christi; ergo<marginalia>Prælati re|ligion&#x0169; si-|cut Eccle-|siastici pos-|sunt conde-|re leges ob|ligantes in|conscie&#x0303;tia.</marginalia>
non possunt nouas leges ferre obligan-
tes in conscientia. Respondetur tamen
facilè, etiam Pręlatos religionum posse
nouas leges condere obligantes in con-
scientia, vt in proprio tract. de Stat. Re-
ligio. ostenditur. Vnde potius potest re-
torqueri argumentum, quia in hoc ser-
uatur quędam proportionalis ratio in-
ter vtrosque Prælatos. Nam vtriq&#x0301;; pos-
sunt præcipere quæ sunt consentanea
suo fini, & regulæ sibi proportionatæ.
Absolutè tamen est differe&#x0303;tia, quia Prę-
lati Ecclesiæ possunt præcipere quę s&#x0169;t
consentanea ęternę saluti consequendę
secundum regulam, vel institutionem à
Christo traditam, id est, quæ iuuent cō-
muniter omnes fideles ad legem Chri-
sti seruandam, quæ vnica est salutis via.
Prælati autem religionum possunt prę-
cipere quæ consentanea sunt ad per fe-
ctionem etiam assequendam. Sed quia
multæ sunt vię ad perfectionem, in vna-
quaque religione est potestas pręcipie&#x0303;-
di secundum suam professionem, & re-
gulam, quia illa iurisdictio supponit vo-
luntariam professionem cui accōmo-
datur; iurisdictio autem Ecclesiastica
accommodatur voluntati Christi, à quo
profecta est tam institutio, & professio
Christianæ religionis, quàm iurisdictio
illi conueniens, ac proportionata.</P>
<P>  Dico secundò. Lex Ecclesiastica ex<marginalia>4:|Legem Ec-|clesiast. ex|se obligare|sub peccato|mortali, si|absolutè fe-|ratur.|Almain.|Panorm.|Felin.|Glossa.</marginalia>
se, seu ex genere suo obligat sub reatu
mortalis culpæ, si absolutè feratur. Est
communis assertio Doctorum, quos re-
tuli superiori libro cap. 20. & Almain.
de Potestat. Ecclesiastica ca. 12. Panor-
mit. cap. 1. de Constitut. n. 9. Felin. in c. 1.
de Sponsal. n. 17. & 19. vbi plures refert,
& specialiter Gloss. in cap. Matthæus, de
Simon. verb. Consulis, iuncto textu, ex quo
colligitur, pręcepta Ecclesiastica circa
simoniam obligare sub reatu salutis æ-
ternæ. Quod etiam ibi notauit Ioan. de
Anania. Probari autem potest primò à
fortiori ex omnibus dictis de lege ciui-
li. Secundo potest ostendi omnibus te-
stimonijs, & rationibus, quibus Eccle-
siasticam potestatem ad cogendum per
leges, & per spirituales p&#x0153;nas, partim
in principio huius libri, partim in libro
de Censuris copiosè ostendimus. Tertiò
nunc sufficiunt verba Christi Domini<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0451.jpg/>
@@1@<SE451>444 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>Luc. 10. Qui vos audit, me audit, & qui vos<marginalia>Luc. 10.|1. Thess. 4.</marginalia>
spernit, me spernit. Et similia habet Paul. 1.
ad Thessal. 4. vbi prius commendat prę-
cepta à se data, & posteà dicit, Christ&#x0169;
despicere qui ea negligit: constat aute&#x0303;
spernere Christ&#x0169; non solum contra cō-
scientiam esse, sed etiam graue pecca-
tum. Facit etiam illud Actorum. 15. vbi
Apostolicum præceptum abstinendi à
sanguine, & suffocato, & alia præcepta
similia vocantur necessaria, vtique ad
salutem, vt Chrysost. hom. 23. & alij de-
clarant. Præceptum autem cuius obser
uantia est ad salute&#x0303; necessaria, sub mor-
tali obligat. At vetò præceptum illud
positiuum fuisse, illi tempori accōmo-
datum, sententia est D. Thomæ q. 103.<marginalia>D. Thom.|D. Aug.</marginalia>
ar. 4. cum August. 32. contra Faust. cap.
13. quam infrà tractando de cessatione
legalium, latius expendemus. Prætereà
constat, leges Ecclesiasticas sæpè ferri
sub excommunicatione maiori, & ipso
facto incurrenda: non potest autem ta-
lis excōmunicatio incurri, nisi per cul-
pam mortalem, vt ex propria materia
suppono; ergo certum est, tales leges
obligare in conscientia, cum transgres-
sio earum non fiat sine graui culpa. De-
nique constat ex communi sensu totius
Ecclesiæ, & ex communi doctrina Pa-
trum, leges Ecclesiasticas de ieiunijs, &
seruandis festis, & similes, ita obligare,
vt transgressio earum sit peccatum, ne-
cessariò in confessione aperiendum, &
qui hoc negaret, planè esset hæreticus;
ergo tales leges obligant de se sub mor
tali, cum earum transgressiones volun-
tariæ tanquam mortalia peccata in cō-
fessione aperienda sint.</P>
<P>  Contra hanc assertionem præcipuè<marginalia>5.</marginalia>
loqui videtur Gerson loco allegato, vbi
indicat, in prædictis legibus, & exe&#x0303;plis
solam legem diuinam esse quæ obligat
ad talem culpam: Ecclesiasticam autem
legem solum interpretari, & propone-
re nobis tempora, & circunstantias, c&#x0169;
quibus lex diuina obligat, vt patet in
præcepto confessionis, vel communio-
nis, & eodem modo exponit præcepta
orandi, audiendi Missam, & similia. Sed
hoc, intellectum vt sonat, nulla ratione
sustineri potest. Tum quia Ecclesia sępe
prohibet, etiam sub censura excommu-
nicationis, res alioqui ita indiffere&#x0303;tes,
vt non essent malæ, nisi essent prohibi-<-P>@@

<-P>tæ, vt comedere carnes tali tempore,
audire ius ciuile clericos, vel mona-
chos, & similia, ergo non solum prohi-
bentur grauiter quoad circunstantiam
aliquam, sed etiam quoad substantiam
(vt sic dicam.) Tum etiam quia in ijs,
quæ præcipiuntur, determinando tem-
pus, vel modum, plures actus præcipi&#x0169;-
tur, vel prohibentur dicto modo ex vi
iuris Ecclesiastici, quā iure diuino præ-
ciperentur, vt constat apertè in præce-
pto audiendi Missam singulis diebus fe-
stis, & in præcepto clericorum de reci-
tandis horis canonicis, ex quibus præ-
ceptis resultat obligatio sub mortali
ad singulos actus graues, vt ad Missam
audiendam singulis diebus festis ieiu-
nandum singulis diebus designatis, & ad
recitandum singulis diebus offici&#x0169; ca-
nonicum, &c. Tum denique quia lex Ec-
clesiastica potest ita determinare tem-
pus, vel modos exercendi actus iure na-
turali, vel diuino, vt actus contra solam
legem Ecclesiæ propter omissionem in
illa circanstantia sit peccatum morta-
le; ergo simpliciter potest Ecclesia prę-
cipere sub mortali actum honest&#x0169;, aliàs
non necessarium, si in tali lege concur-
rant necessitas, vel vtilitas, & aliæ con-
ditiones necessariæ ad iustam lege&#x0303;. An-
tecedens patet in præcepto confessio-
nis annuæ: nam si quis eam omittat ani-
mo, & proposito consitendi alio tempo-
re arbitrario, in quo ius diuinum per se
obligaret, nihilominus peccabit mor-
taliter, vt constat ex communi sensu Ec
clesiæ, quia in re valde graui transgre-
ditur iustum præceptum Ecclesiastic&#x0169;,
licet in rigore non transgrediatur diui-
num. Idemq&#x0301;ue est in præcepto soluendi
decimas, si quis transgrediatur legem
Ecclesiæ quoad quottam, volens alio
modo implere diuinam legem de mini-
strorum sustentatione, & sic de similib&#xA770;.
Conseque&#x0303;tia autem prior probatur ex
paritate rationis, quæ non est minor in
alijs actibus honestis, quam in his cir-
cunstantijs.</P>
<P>  Quod si Gerson solum intenderet, n&#x0169;-<marginalia>6.</marginalia>
quam præcipi ab Ecclesia actum hone-
stum, qui aliquo modo non sit iure diui-
no, vel naturali præceptum salte&#x0303; in ge-
nerali, & abstrahendo à determinato
modo, & circ&#x0169;stantijs, & ideò talia prę-
cepta Ecclesię se&#x0303;per niti in iure diuino,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0452.jpg/>
@@1@<SE452>Cap. 17. An lex Canonica obliget in conscientia. 445
<duolan 2><-P>vel naturali; non esset mult&#x0169; cum eo cō-
tende&#x0303;dum, quia in bono sensu posset id
admitti. Nam & D. Thomas ferè eodem<marginalia>D. Thom.</marginalia>
modo loquitur 2. 2. q. 147. ar. 3. Sed non
obstat, quominus simpliciter verum sit
legem Ecclesiasticā obligare sub mor-
tali, sicut etiam obligat lex positiua di-
uina, quāuis pręcepta eius sint etiā quę-
dam determinationes legis naturalis.
Neq&#x0301;; in hoc est de verbis contendend&#x0169;,
cum satis in superioribus ostensum sit,
obligationem humanarum leg&#x0169; imme-
diatè oriri ex humana vol&#x0169;tate, per po-
testatem à Deo datā, quæ potestas spe-
ciali, & altiori modo data est Principi-
bus Ecclesiæ, & illa vtuntur per huma-
nam voluntatem leges ferendo, & ideò
certum est, talem obligationem oriri
ex istis legibus, vt humanæ sunt: ita e-
nim loquitur Paul. 1. ad Corinth. 7. dum
distinguit quædam, quæ proponeban-
tur, vt præcepta à Domino, & alia, quæ
ipse præcipiebat, non Dominus.<marginalia>7.|Opinantes|offe&#x0303;sionem|legis Ec-|clesiast. nō|esse per se|peccat&#x0169; m.|sed solum|quando fit|ex contem-|ptu legis: a-|lij verò ad-|dunt ex cō-|suetudine.|Collectari&#xA770;|Felin.|Caiet.</marginalia>
<P>  Pręter Gersonem solent alij referri,
qui dixerunt, peccatum contra legem
Ecclesiasticā, non esse, per se loquendo,
peccat&#x0169; mortale, sed solum quando fit
ex contemptu legis. Ita tenuit Collecta-
rius, vt refert Angel. verb. Inobedientia, &
ide&#x0303; sentit Felin. in c. 1. de Sponsal. n. 19.
& refert Gloss. in cap. Quis autem, dist. 10.
quæ solum dicit, qui cōtemnit lege&#x0303;, peccare,
non tamen peccare eum, qui non paret legi bus,
vbi de consilio loquuntur, ex quibus verbis
potius colligitur, etiā peccare ill&#x0169;, qui
non paret legibus, vbi de præcepto lo-
quuntur, licèt non tā grauiter, sicut qui
eas conte&#x0303;nit. In eande&#x0303; verò sententiam
inclinat Caiet. verb. Cleric. &c. §. vlt. &
verb. Ieiuni&#x0169;, cap. 4. qui nō vniuersaliter
loquitur, sed de præcepto ieiunij, & de
quibusdā pręceptis clericor&#x0169;, tamen à
paritate rationis videtur ide&#x0303; sentire de
reliquis pręceptis Ecclesiasticis, vt illi
tribuit Nauar. in Sum. c. 23. n. 55. Ite&#x0303; fa-<marginalia>D. Bern.</marginalia>
uere videtur huic sente&#x0303;tiæ D. Bernard.
de Præcept. & dis. ca. 11. vbi loquens de
pręceptis positiuis Pręlator&#x0169;, quę facti-
tia vocat, ait inferre necessitate&#x0303; longè
dispare&#x0303; à pręceptis naturalibus, Cum ta-
me&#x0303; (ait) nec sine offensa negligi, nec conte&#x0303;ni si-
ne crimine queāt. Et infrà. Mandat&#x0169; peccato
obnoxi&#x0169; facit, non magno tamen si conte&#x0303;ptus de-
fuerit: Loquitur aute&#x0303; de eode&#x0303; genere mā
dati. Vnde in c. 12. generale&#x0303; regulā con-<-P>@@

<-P>stituit de his, quæ per se, aut propter se
nec bona, nec mala sunt, nec diuina in-
stitutione, aut &#xA753;pria cuiusq&#x0301;; professio-
ne sunt fixa, Vt non iußa licitè admittātur, vel
omittantur; iussa verò sine culpa non negligan-
tur, sine crimine non contemnantur: vbi&#xE8BF;&#x0301; enim
& culpabilis neglectus, & conte&#x0303;ptus damnabi-
lis est. Quibus in verbis dum culpam à
crimine distinguit, per crimen mortale
peccatum, per culpam verò veniale in-
telligit; sentit ergo, non peccare mor-
taliter contra Ecclesiastica præcepta,
nisi ex contemptu, ac subinde tales le-
ges per se non obligare sub mortali, sed
tantum ratione contemptus.</P>
<P>  Alij verò Doctores, hanc sententiam<marginalia>8.</marginalia>
ex parte sequentes, præter contempt&#x0169;
addunt consuetudine&#x0303;, quia si præcept&#x0169;
Ecclesiasticum ex cōsuetudine franga-
tur, peccat&#x0169; erit mortale, eo quod con-
suetudo illa tacitum contempt&#x0169; inclu-
dat. Si verò nec contempus, nec consue
tudo inter cedat, non putant, peccatum
esse mortale agere contra Ecclesiasticā
legem. Ita Angel. suprà citans Richard.
Quolib. 1. q. 19. Vbi de omissione Missæ<marginalia>Angel.|Richard.</marginalia>
præceptæ in particulari loquitur. Idem
ex parte sentit He&#x0303;ric. Quolib. 3. q. 22. in
fin. refertur etiā Archid. in c. Vtinā. 76. d.
vbi nihil clarè dicit. Refert ite&#x0303; Angelus
quandam Glossam, Panormitan&#x0169;, & quę-
dā iura, in quibus nihil, quod ad pręsen-
te&#x0303; causā faciat, reperio. Adducitur de-
niq&#x0301;; Gemini. in c. Generali. de Elect. in 6.
Et tande&#x0303; additur ratio, quia non est ve-
risimile, intentione&#x0303; Pręlator&#x0169; esse obli-
gare sub mortali, quādo ex cōsuetudine
nō peccatur cōtra eor&#x0169; leges, cum per
vnā, vel aliā trāsgressionem nō ex toto
frustretur finis suar&#x0169; leg&#x0169;. E cōuerso ve
rò quia cōsuetudo peccādi potest offi-
cere, vt finis legislatoris grauiter viole-
tur, vel in tot&#x0169; frustretur, ideò fieri po-
test, vt propter consuetudinem pecca-
tum sit mortale, quod aliàs non esset.</P>
<P>  Veruntamen prior sententia intelle-
cta de cōtemptu formali improbabilis<marginalia>9.</marginalia>
est, quia inductione constat iuxta cōmu
nem Ecclesiæ sensum, peccari mortali-
ter, transgrediendo multas leges Eccle-
siasticas, vt ieiunij, Missæ, cōmunionis,
cōfessionis, & simili&#x0169;, etiāsi nullus alius
conte&#x0303; ptus, sed sola voluntaria omissio
intercedat. Deinde propter vnam trās-
gressione&#x0303; similem incurritur aliquādo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0453.jpg/>
@@1@<SE453>446 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>excōmunicatio maior, etiāsi non ex cō-
temptu, sed ex voluntate fit, vt rectè no-
tauit Syluest. verb. Inobedientia, & constat
ex tract. de Censur. Ergo manifest&#x0169; est,
non esse necessarium contempt&#x0169; ad pec
candum mortaliter contra talem lege&#x0303;.
Prętereà hoc suprà probatum est de le-
gibus ciuilibus; ergo multò magis pro-
cedet in Ecclesiasticis. Deniq&#x0301;; ratio est
clara, quia pręcept&#x0169; Ecclesię per se in-
ducit obligatione&#x0303; graue&#x0303;, supposita ma-
terię capacitate; ergo trāsgressio eius
deliberata sufficit ad culpā mortalem,
absq&#x0301;; alio conte&#x0303;ptu. Nec cōtraria sente&#x0303;
tia habet f&#x0169;dame&#x0303;t&#x0169;, cui satisfact&#x0169; nō sit
ex dictis hic, & suprà de legibus ciuilib&#xA770;.</P>
<P>  Solum testimoni&#x0169; Bernardi difficile
apparet, quia non videtur loqui tantum<marginalia>10.</marginalia>
de Pręceptis rerum leuior&#x0169;, sed simpli-
citer de pręceptis positiuis: nam loqui-
tur de omnibus, quæ à Præpositis dispensa-
tionem admittunt, quæ omnia leuiora esse
censet. Item quia generalem regulam
constituit de præceptis factitijs, ea di-
stingnendo à naturalibus de se in gere&#x0303;-
tibus necessitatem, & deinde addit ge-
neralem regulam de omnibus, quæ per
se nec bona, nec mala sunt.</P>
<P>  Nihilominus tame&#x0303; existimo, non fuis-<marginalia>11.</marginalia>
se mente&#x0303; Bernardi loqui de omnib&#xA770; prę-
ceptis positiuis, quia pręter ea, quæ per
se sunt bona, vel mala, ponit ea, quę sunt
ex institutione diuina, aut quæ sunt fixa
vniuscuius&#xE8BF;&#x0301; professione, & in his omnibus
sentit peccari grauiter non sol&#x0169; per cō
temptum, sed etiā per negligentiam. At
verò illa præcepta, quæ sunt fixa vnius-
cuiusq&#x0301;; professione, positiua sunt, & hu-
mana: per illa enim intelligit grauiores
cōstitutiones vnius cuiusq&#x0301;; religionis, &
pręcepta Ecclesiastica dici etiā poss&#x0169;t
fixa professione Christiana. Videtur er-
go per præcepta factitia intelligere leuio-
ra quædā statuta religion&#x0169;, quæ sunt de
rebus leuioribus, sicut ipse exe&#x0303;plis indi
cat, dicens; Ex his v. g. dico esse, vel risum in-
ter dictum, vel indictum silentium. Et hæc vo-
cat dispensabilia, vel per antonomasiā,
quia facilè dispensantur; alia enim gra-
uiora tanquā immutabilia habentur in
religionibus, ordinariè loque&#x0303;do, vel cer
tè, quia ordinariè per talia statuta, vel
regulas sol&#x0169; ordinatur, ne hoc, vel illud
fiat sine licentia Prælati, per quam lice&#x0303;-
tiam quasi dispensatur facilè, vnde etiā<-P>@@

<-P>vocat factitia, quia facilè mutantur. De
his ergo loqui videtur, cum ait, in eor&#x0169;
transgressione non cōmitti graue cri-
men, nisi conte&#x0303;ptus interueniat. Et hoc
fortasse intendit Syluest. verb. Inobedien-
ti{a}, cum ait, loqui Bernardum de man-
datis non de præceptis.</P><marginalia>12.</marginalia>
<P>  Vnde etiam patet, quid de altera sen-
tentia sentiend&#x0169; sit. Nam in primis fal-
sum est, ad peccandum mortaliter con-
tra leges Ecclesiæ esse necessarium cō-
temptum, vel consuetudine&#x0303;; nam in vno
actu, vel omissione inuenitur sæpe pec-
catum mortale, vt probant inductio, &
rationes factæ. Et ab effectu cōstat, quia
sæpe per vnum actum, vel omissionem
tale&#x0303; incurritur excōmunicatio maior,
vt suprà dicebam. Ergo satis est, quod
violetur præceptum in materia graui,
etiāsi non omninò destruatur finis eius,
quoad alios actus, qui posteà fieri pos-
sunt, quod est per accidens. Imò addo,
consuetudinem interdum posse minue-
re peccatum, quatenus minuit liberta-
tem, licèt aliunde possit augere, augen-
do voluntarium, si ipsa voluntaria sit,
quod augmentum nunquam potest es-
se tale, vt augeat in infinitum, transfe-
rendo actum deveniali peccato ad mor
tale. Si ex parte obiecti, & circunstan-
tiarum cætera sint paria, vt lib. pręced.
cap. 24. ostensum est, vbi etiam tractaui-
mus, an violare legem ex contemptu
semper sit peccatum mortale, & doctri-
na ibi data cōmunis est omnibus legib&#xA770;
Ecclesiasticis, imò in his à fortiori loc&#x0169;
habet, nihilq&#x0301;; in pręsenti addendum oc-
currit.</P>
<Z>CAPVT XVIII.
Quando lex Ecclesiastica obliget sub mortali cul
pa, & quomodo id discerne&#x0303;dum sit.</Z>
<P><INI3>C</INI3>Ert&#x0169; est, lege&#x0303; Ecclesiasticā, etiam<marginalia>13.|Tres condi|tiones vt le|ges positi-|uæ oblige&#x0303;t|sub morta-|li. grauitas|verba præ|cipienti{a}|seu signa,|& intentiò|præcipien-|tis.</marginalia>
absolutè latā non se&#x0303;per obligare
sub mortali culpa, sed interd&#x0169; sub
veniali, quia in materia cuiusc&#x0169;q&#x0301;; virtu
tis potest esse grauis, & leuis obligatio,
iuxta materiæ capacitate&#x0303;; ergo ide&#x0303; est
in materia legis Ecclesiasticę. Ite&#x0303; quo-
ad hoc eade&#x0303; est ratio de lege Ecclesiasti
ca, quę de ciuili. Vnde sicut supra posui-
m&#xA770; plures conditiones requisitas, vt lex
ciuilis obliget sub mortali, quibus defi
cie&#x0303;tib&#xA770; ad s&#x0169;m&#x0169; obligat, ad veniale, etiā
si sit absoluta, & vera lex; ita de Ecclesia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0454.jpg/>
@@1@<SE454>Cap. 18. An lex Ecclesiast. obliget sub peccato mortali. 447
<duolan 2><-P>stica lege censend&#x0169; est: nam quoad hoc
(vt dixi) est eadem ratio. Tres aute&#x0303; con-
ditiones necessarias esse diximus, vt po
sitiua lex obliget sub mortali, quæ sunt
grauitas materiæ, verba, seu signa præ-
ceptiua, & intentio præcipie&#x0303;tis, de qui-
bus ferè nihil occurrit addend&#x0169; his, quę
diximus de lege humana ciuili, sed ap-
plicándá hic sunt omnia ibi dicta, præ-
sertim circa tertiam conditione&#x0303; de in-
te&#x0303;tione legislatoris, & de prima quoad
necessitatem grauis materiæ, & quoad
modum cognoscendi illam. In hac verò
conditione addi potest, materiam legis
Ecclesiasticę ex suo genere magis spiri-
tualem esse, & ad finem altiore&#x0303; ordina-
ri, & ideò facilius, ac freque&#x0303;tius mate-
riā Ecclesiasticar&#x0169; leg&#x0169; esse graue&#x0303;, licèt
nō rarò leuis etiā in eo ordine inuenia-
tur. In quo etiam est aduertend&#x0169;, aliter
esse, hanc materiæ grauitate&#x0303; expenden-
dā in cōmunibus legibus Ecclesiæ, quæ
ex sola iurisdictione procedunt: aliter
verò in pręceptis religion&#x0169;, quæ nō so-
l&#x0169; in iurisdictione, sed etiā in voto obe-
die&#x0303;tiæ nit&#x0169;tur: vnde fieri potest, vt ma-
teria, quę secund&#x0169; se nō esset grauis per
se spectata in ordine ad nudam iurisdi-
ctione&#x0303;, & cōmune&#x0303; Ecclesiæ gubernatio-
ne&#x0303;, vt subest tali voto, & in ordine ad fi-
nem talis status grauis sit, vt latius tra-
ctando de Statu Religionis diximus.</P>
<P>  Circa tertiam verò conditionem de
vi verborum suprà distinximus verbum<marginalia>14.</marginalia>
simplex ab oratione cōplexa, & de ver-
bo quidem simplici nihil occurit adde&#x0303;-
dum, quia in his etiam legibus nullum
est verbum impositum, vel ex vsu aut iu
ris accōmodatione applicatum ad sig-
nificandam obligationem sub mortali.
Nam si aliquod esset, maximè verbum
Præcipimus, aut æquiualens; hoc autem,
licèt satis indicet vim præcepti, & obli-
gationem in conscientia, non tame&#x0303; sub
mortali, nisi vt coniunctum grauitati
materiæ, quæ se&#x0303;per consideranda est, &
ita explicuim&#xA770; suprà Cleme&#x0303;tinā, Exiuit,
de Verb. signific. & c. Exijt, eode&#x0303; tit. in 6.</P>
<P>  Circa verba autem complexa duo
modi iudicandi hanc obligationem pe-<marginalia>15.|Verba in-|dicantia ob|ligationem|grauem.</marginalia>
culiares, ac proprij Ecclesiasticar&#x0169; le-
gum adnotari possunt. Vnus est, quando
adduntur verba, quæ vel expressè, vel
implicitè addunt cōminationem æter-
næ p&#x0153;nę. Huiusmodi sunt, quando addi-<-P>@@

<-P>tur sub interminatione mortis æternæ, vel qui
hoc fecerit diuinam maledictione&#x0303; incurrat, aut
indignationem Sanctorum Petri, & Pauli. Ite&#x0303;
talis censetur esse forma pręcipiendi in
virtute obedientiæ, quæ frequentius est in
vsu religionum, interdum verò etiam
Pontifices illa vtuntur. Et ex eode&#x0303; vsu
cōstat, in boc sensu addi; imò in religio-
nibus iuxta cōmunem vsum non intelli-
gitur rigorosum præcept&#x0169; imponi, nisi
quando illa verba, vel similia adduntur,
vel grauis censura imponitur; iuxta sta-
tim dice&#x0303;da. Deniq&#x0301;; etiam hęc verba Stri-
ctè præcipimus, implicitè ce&#x0303;sentur eande&#x0303;
significatione&#x0303; habere, quia illa exagge-
ratio non sine causa additur, & in rigo-
re indicat superiore&#x0303;velle obligare quā-
tum potest. Alter modus explicādi hāc
grauitate&#x0303; est per adiectionem alicuius
grauis ce&#x0303;suræ, quę p&#x0153;na sol&#x0169; per Eccle
siasticas leges ferri potest. Et licèt in le
gibus ciuilibus etiā grauis p&#x0153;na indi-
cet graue&#x0303; legis obligatione&#x0303;, vt suprà vi-
dimus, & quoad hoc sit aliqua cōuenie&#x0303;-
tia inter vtrasq&#x0301;ue leges; nihilominus in
ce&#x0303;suris inuenitur hoc peculiare, quod
sunt spirituales p&#x0153;næ, & sæpè contrahi
non solent; vel fortassè non possunt, nisi
propter peccat&#x0169; mortale. Quādo ergo
p&#x0153;na, seu censura talis est, & illa impo-
nitur transgressori talis legis, euidens
est, violatione&#x0303; illius legis esse peccatum
mortale, si clauis non erret, ac subinde
talem legem obligare de suo sub mor-
tali, quia transgressio illius facit trans-
gressorem tali censura dignum.</P>
<P>  Statim verò insurgit quæstio, quænā
ce&#x0303;sura sufficie&#x0303;s sign&#x0169; sit talis obligatio-<marginalia>16.|Excommu|nicatio mi-|nor non est|sufficie&#x0303;s sig|numgrauis|obligatio-|nis secusde|maiori, ip-|so iure infli|cta, vel sta|tim inflige&#x0303;-|da sine alia|monitione,|contra ve-|rò quando|requiritur|monitio.</marginalia>
nis. Sed hoc spectat ad materiā de ce&#x0303;su-
ris, & de irregularitate, vbi copiosè tra
ctat&#x0169; est, & ideò híc breuiter expedie&#x0303;d&#x0169;
est. Primò enim de excōmunicatione, si
minor sit, cert&#x0169; est, quoc&#x0169;q&#x0301;; modo fer a-
tur, nō esse de se sufficie&#x0303;s sign&#x0169; obliga-
tionis sub mortali, quia talis excōmu-
nicatio freque&#x0303;ter incurritur &#xA753;pter ve-
niale&#x0303; culpā. Excōmunicatio aute&#x0303; ma-
ior dupliciter fertur, sc. ipso iure lata,
vel per homines fere&#x0303;da. De priori ergo
est cert&#x0169;, indicare obligatione&#x0303; sub mor
tali, quia incurritur ipso facto exvi trās
gressionis talis legis, & non incurritur,
nisi &#xA753;pter peccat&#x0169; mortale, vt est not&#x0169;.
De posteriori aute&#x0303; cōtrouersia est: nam
multi putāt, etiā t&#x0169;c esse sufficie&#x0303;s sign&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0455.jpg/>
@@1@<SE455>448 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>obligationis legis ad mortale. Ita Anto.<marginalia>Anton.|Syluest.|Angel.|Caiet.</marginalia>
citans Ioan. de Neapol. 2. p. tit. 4. c. 2. §.
3. & sequitur Syluest. verb. Præceptum, q.
3. Angel. verb. lex n. 3. Caiet. 2. 2. q. 189.
ar. 3. circa ad 2. Alij verò censent, quan-
do lex fertur sub excommunicatione
tantum ferenda, non esse sufficiens sig-
num obligationis sub mortali. Quam
sententiam probabilem iudicat Anton.
suprà, & idem sen tit Armil. verb. Lex. n.<marginalia>Armil.|Driedo.|Caiet.|Nauar.</marginalia>
4. & verb. Pæceptum, n. 6. quia solum iu-
dicat, priorem sententiam esse securio-
rem, & pro hac citat Caiet. in Sum. verb.
Præceptum, & solet referri Driedo lib. 2.
de Libert. Christian. cap. 1. & potest re-
ferri Nauarr. cap. 23. n. 53. Hi enim Ca-
ietanum in Sum. sequuntur.</P>
<P>  Veritas ergo est, distinguendum esse<marginalia>17.</marginalia>
de excōmunicatione ferenda. Nam du-
pliciter imponi potest, primò vt lex suf
ficientem monitionem contineat, itavt
pro illius transgressione statim sine a-
lia hominis admonitione, possit excom
municatio maior in trāsgressores ferri.
Et tunc verissimum est, excommunica-
tionem sic ferendam esse signum legis
obligantis sub mortali, quia si trāsgres-
sor potest statim excommunicari, sup-
ponitur peccasse mortaliter in illa trās
gressione, ergo supponitur lex obliga-
re sub mortali. Et hoc etiam sentiunt
auctores, qui absolutè, & indistinctè di-
cunt, excommunicationis p&#x0153;nam per
legem impositā esse signum obligatio-
nis sub mortali, vt sunt Medin. dict. cap.
7. de Ieiun. Castro dicto cap. 5. de Lege<marginalia>Couarr.|Nauarr.</marginalia>
p&#x0153;nali lib. 1. & Couar. in Regula Pecca-
tum. p. 2. dicto §. 5. n. 3. & Nauar. suppon&#x0169;t
enim hi auctores, excommunicationis
vocem absolutè prolatam pro maiori
sumi, vt constat ex iure, & tunc dicunt
ferri per legem, quando sola legis trās-
gressio sufficit ad illam sube&#x0169;dam, siue
per legem ipsam statim inferatur, siue
per homines exvi transgressionis legis:
hæc enim diuersitas parum ad præsens
refert, quia in vtroque modo suppone&#x0303;-
da necessariò est mortalis culpa, vt ta-
lis censura inferatur.</P>
<P>  Alio vero modo potest excōmunica-
tio imponi per legem, quæ non sol&#x0169; non<marginalia>18.</marginalia>
inferat illam ipso facto, verum etiā nec
sufficienter admoneat subditum in or-
dine ad talem censuram, sed potius re-
quirat superioris admonitionem, vt si<-P>@@

<-P>post illā subditus legis transgressor ad-
huc cōtumax sit, excōmunicetur. Et t&#x0169;c
excōmunicatio sic ferenda non est suf-
ficiens signum obligationis legis per se
spectatæ sub mortali, quia fieri potest,
vt ante monitionem Prælati talis trās-
gressio non sit peccatum mortale. Nā
licèt necessarium sit, vt post monitione&#x0303;
Prælati cōtumacia in tali transgressio-
ne sit peccatum mortale, vt trāsgressor
sit excōmunicatione dignus; nihilomi-
nus non potest inde colligi, legem per se
spectatam obligare sub mortali, quia
multum augetur culpa ex inobedientia,
& contumacia contra Prælati monitio-
nem: includit enim maiorem contemp-
tum non solum legis, sed etiam superio-
ris, per quem completur causa talis ex-
cōmunicationis. Et hæc fuit mens Ca-
ietani loco citato, & ita etiam exposuit
Nauarr. & sine dubio nihil aliud sensit
Driedo. Quando aute&#x0303; lex quæ imponit
excōmunicatione&#x0303; ferendā, requirat po-
steà hominis monitione&#x0303;, vel illā per se
faciat, licèt quidā dicāt nunquā requi-
rere monitione&#x0303; hominis, nisi hoc expri-
mat, ego contrariam regulā statuere so
leo, vt semper talis lex intelligenda sit,
monitione præmissa, nisi illā apertè ex-
cludat. Tum quia hic sensus mitior est,
& ideò pręferendus in lege p&#x0153;nali; tum
etiam, quia est iuri cōformior, quia ex-
cōmunicatio prærequirit monitionem
hominis, quando lex illā expressè nō fa-
cit, t&#x0169; quia iuxta cōmunem vsum ita vi-
dentur intelligi similes comminationes
leg&#x0169;. Et hoc videntur supponere aucto-
res prioris sente&#x0303;tię, & ideò dixerunt ex
vi talis censuræ non satis colligi legem
obligare per se sub mortali, vtiq&#x0301;; regu-
lariter loquendo, & nisi lex ipsa decla-
ret, vt excommunicatio feratur, nulla
alia admonitione præmissa.</P><marginalia>19.|Idem cum|proportio-|ne dicend&#x0169;|de suspe&#x0303;sio-|ue, & inter|dicto maio|ri. s.  vel mi-|nori suomo|do.</marginalia>
<P>  Ex his cōstat, quid dicend&#x0169; sit de alijs
duabus censuris, suspensione, & inter di-
cto. Castro enim, & Medin. absolutè ne-
gant, has duas censuras esse signum suf-
ficiens transgressionis mortalis, & con-
sequenter nec obligationis legis. Con-
trari&#x0169; verò ce&#x0303;sent Angel. Sylu. Armil. &
alij. Ego verò in materia de suspe&#x0303;sione
distinxi suspe&#x0303;sione&#x0303; in maiore&#x0303;, & minore&#x0303;
instar excōmunicationis. Si ergo suspe&#x0303;-
sio sit maior, id est totalis, vel partialis
à graui aliquo munere, seu officio, sig-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0456.jpg/>
@@1@<SE456>Cap. 19. An lex Ecclesiast. obliget sub peccato mortali. 449
<duolan 2><-P>n&#x0169; est grauis obligationis, & sub morta-
li, quia tā grauis p&#x0153;na nō imponeretur
iustè propter leue&#x0303; culpam; si aute&#x0303; suspe&#x0303;-
sio sit minor, potest interd&#x0169; incurri pro
pter leuem culpam, & ita non potest esse
sufficiens sign&#x0169; obligationis sub mor-
tali. Idemq&#x0301;ue cum proportione dicen-
dum est de interdicto: nam in illo etiam
habet loc&#x0169; similis distinctio, vt ex pro-
pria materia suppono. Loquor aute&#x0303; de
interdicto prout habet veram ratione&#x0303;
p&#x0153;næ respectu eius, qui dedit causam
interdicto: sic enim non imponitur sine
graui culpa eius, qui personaliter, & spe-
cialiter interdicitur. Etiā si vniuersale
interdictum soleat innocentes cōpre-
hendere, quia non est propria p&#x0153;na res-
pectu illorum, sed illius, qui dedit cau-
sam, & per quandam  redundantiam, &
moralem vnionem red&#x0169;dat in alios: in-
de tamen euidentius concluditur, non
posse tale interdictum imponi, nisi pro-
pter grauem culpam alicuius. Deniq&#x0301;ue<marginalia>Irregulari|tatem esse|signum gra|uis obliga-|tionis.</marginalia>
circa irregularitatem nō habet locum
propriè hæc doctrina, quia irregulari-
tas non est censura; nihilominus tamen,
quia est grauissima, & suo modo spiri-
tualis, signum esse censeo grauis obli-
gationis, quando p&#x0153;nalis est. Neque in
illa habet locum illa distinctio de maio-
ri, aut minori: omnis enim irregulari-
tas simpliciter talis, grauis est, & graue
affert nocumentum, ideoq&#x0301;; si sit p&#x0153;na,
grauis est p&#x0153;na, & consequenter est in-
dicium grauis obligationis legis, gra-
uisq&#x0301;; transgressionis eius, quando pro-
pter illam imponitur per eandem lege&#x0303;.
Dixi autem Si sit p&#x0153;na, quia illa irregula-
ritas, quæ est indecentia tantum, requi-
rit causam; non verò culpam, & ideò il-
la in præsenti non consideratur.</P>
<Z>CAPVT XIX.
Quas personas obligent Ecclesiasticæ leges.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Anc materiam latè tractauimus<marginalia>1.|Dictum ge|nerale pro|lege ciuili,|& canoni-|c{a}.</marginalia>
de lege ciuili in pręcedenti libro
à cap. 25. & omnia ibi dicta gene-
ralia ferè sunt legi humanæ, & ita in Ec-
clesiasticam etiam conueniunt. Qualia
sunt obligare omnes, & solos subditos,
ad quos loquuntur, & hanc obligatione&#x0303;
extendi ad eos, qui in territorio versā-
tur, etiamsi permanenter, & quasi in ha-<-P>@@

<-P>bitu, subditi non sint: è conuerso autem
non extendi ad existe&#x0303;tes extra territo-
rium, etiamsi aliàs in habitu subditi sin{t$}
quas quæstiones in speciali de legibus
Ecclesiasticis tractaui etiam in 1. tom.
de Relig. tractando de diebus festis, &
in 5. tom. de Censur. disp. 5. sect. 4. & 5.
Quæstio etiam illa, an Princeps oblige-
tur legibus, communis est Prælatis, ac
legislatoribus Ecclesiasticis etiam S&#x0169;-
mo Pontifici. Solum ergo super sunt ad-
notanda pauca circa personas inferio-
res, quæ legibus obligari solent, quæ
propria sunt Ecclesiasticarum legum.</P>
<P>  Primò ergo dicimus, proprium esse<marginalia>2.|Leges Ec-|clesiast. om|nes & solos|baptizatos|obligare e-|tiam hære-|ticos vtpo-|te qui ha-|bent funda|ment&#x0169; sub-|iectiōis cha|ractere&#x0303; ba-|ptismale&#x0303;.</marginalia>
legum Ecclesiasticarum, vt tantum ho-
mines baptizatos oblige&#x0303;t; non verò in-
fideles nō baptizatos, etiāsi inter Chri-
stianos habite&#x0303;t, & principibus Christia-
nis subditi sint. Ratio est, quia infideles
non sunt Ecclesiæ membra, neque sunt
de communitate Ecclesiastica, & ideò
licet possint obligari legibus ciuilibus,
vel suorum princip&#x0169; infidelium in suis
regnis, vel Principum Christianorum,
quatenus poss&#x0169;t esse membra ciuitatis
politicæ, & temporaliter subiecti Prin-
cipibus Christianis, legibus tamen Ec-
clesiæ non obligantur, quia nec sunt me&#x0303;
bra Ecclesiæ, vt Ecclesia est, nec habent
fundame&#x0303;tum subiectionis ad Ecclesia-
sticam iurisdictionem. Dices; ergo neq&#x0301;;
hæretici obligabuntur his legibus, quia
illi etiam non sunt membra Ecclesiæ,
neque habent fundamentum fidei, sine
quo præcepta Ecclesiastica, quæ ad sa-
lutem animæ, & cultum Dei ordinātur,
nec fructuosè, nec verè obseruari pos-
sunt. Respondeo negādo consequentiā:
supponimus enim sermonem esse de hę-
reticis baptizatis, qui generalius Apo-
stotæ dici possunt; siuè ad iudaismum, si-
uè ad paganismum, siuè ad propriam hę
resim translati sint. De his ergo omni-
bus negatur consequentia, quia sunt ve
rè subiecti Ecclesiasticæ iurisdictioni:
nam retinent characterem bapti sma-
lem, quod est fundame&#x0303;tum huius subie-
ctionis. Et licèt secundum præsentem
stat&#x0169; non sint absolutè membra, tamen
aliquando fuerunt membra, & con-
tra ius Ecclesiæ acquisitum, delique-
runt, se ab illa separando, semperq&#x0301;ue
ad illam redire cogi possunt, quia sig-
num Ecclesiasticæ iurisdictionis sem-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0457.jpg/>
@@1@<SE457>450 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>per in se retinent, & ratione illius velu-
ti inchoationem quandam habent me&#x0303;-
brorum Ecclesiæ. Vnde fit, vt eius præ-
ceptis obligentur, & contra illa pecce&#x0303;t
illa non seruando. Neq&#x0301;; refert, quòd nō
habeant fidem, sine qua illa præcepta
seruari non possunt, quia fidem habere
possunt, & per illos stat, quominus non
habeant, & ideò ex eo capite non excu-
santur. Sicut peccator care&#x0303;s gratia nō
excusatur obligatione præcepti com-
municandi, quia potest se ad gratiam
præparare. Præter quam quod multa
pręcepta Ecclesiastica possunt quoad
substantiam seruari ab hæretico in eo
statu permanente; potest enim ieiuna-
re, soluere decimas, & similia.</P>
<P>  Secundò dic endum est, leges Pontifi-<marginalia>3.|Leges Pon|tif. omnes|vbiq&#x0301;: Chri-|stianos ob-|ligare sicut|& canones|Concilior&#x0169;,|siab eo sunt|approbati.</marginalia>
cias de se obligare Christianos omnes
adultos, vbique terrarum degentes, &
cuiuscunque status, seu conditionis exi-
stant. In hoc etiam est magna differen-
tia inter leges Ecclesiasticas, & ciuiles:
nam ciuiles nullæ sunt, quę Vniuersum
obligent, vt superiori libro probatum
est, nec etiam obligant omnes status ho
minum, quia clericos obligare non pos-
sunt, nisi quatenus per canones permit-
tuntur, & saltem Summum Pontificem
nullo modo obligare possunt; leges au-
tem canonicę ex suo genere vtriusque
effectus sunt capaces. Probatur ergo
prior pars, quia potestas Pontificis vni-
uer sali ssima est supra totam Ecclesiā,
sed Ecclesia per vniuersum orbem de
se diffunditur; ergo & potestas Pontifi-
cis; ergo & leges ab ea procede&#x0303;tes. Vn-
de constat, hoc esse proprium legum Pō
tificum, quia vniuersalis potestas pro-
pria est illius. Sub his tamen comprehe&#x0303;-
dimus canones Conciliorum generali&#x0169;,
quia illi etiam à Pontificibus approbā-
tur, & ea potissimum ratione vim ha-
bent obligandi, & eadem ratione com-
prehendi possunt canones conciliorum
Prouincialium, si à Pontificibus ita s&#x0169;t
approbati, vt in corpore Decretalium
sint inserti, vel aliquo modo pro vniuer
sa Ecclesia acceptati, eiq&#x0301;, sufficienter
propositi. Et ideò dixi, has leges Ponti-
ficias de se obligare vbiq; quia possnnt
etiam Pontifices leges ferre pro certis
prouincijs, vel regnis, & tunc ex inten-
tione illorum limitabitur obligatio iux
ta tenorem legis.</P>@@

<P>  Et eodem modo probatur facilè pars<marginalia>4.</marginalia>
secunda, quia leges Ecclesiasticę obli-
gare possunt clericos, & laicos, & non
solum in feriores homines, sed etiā Prin
cipes, nec solum seculares, sed etiam re
ligiosos; ergo maximè habe&#x0303;t hanc vni-
uersalitatem leges Pontificię cum eade&#x0303;
limitatione, scilicet, dese, & nisi ab ipso
Pontifice limitentur. Quia potestas vni
uersalis est, nullusq&#x0301;ue hominum bapti-
zatorum inuenitur ab illa exe&#x0303;ptus. Hoc
autem semper intelligitur iuxta mate-
riæ exigentiam. Quia non singulę leges
Ecclesiasticę, seu Pontificiæ obligant
omnes fideles: imò paucę tales sunt, illę
videlicet, quę respiciunt generalem sta
tum Christianorum, & viatorum, quos
dirigunt ad vitam ęternam. Alię verò
sunt accōmodatę diuersis statibus Chri
stianorum, & ita leges Pontificię, vt sic,
ad omnes spectant; non tamen singulę
ad omnes, sed partitione accommoda.
Intelligendum etiam illud est de stati-
bus Ecclesiasticis, seu aliquo modo spi-
ritualibus ex materia, & fine. Nā si Chri-
stiani homines sumantur politicè, & vt
ciues sunt, sic non subduntur Ecclesia-
sticis legibus per se loquendo, vt suprà
tractatum est. Vnde licet verè dicamus
homines cuiuscunq&#x0301;; status obligari Ec-
clesiasticis legibus, nihilominus verè
etiam dicimus, leges Ecclesiasticas nō
posse de omnibus omnino statibus ho-
minum disponere, vt patet in his, quæ
ad statum merè temporalem, & ciuilem
pertinent.</P>
<P>  Tertiò dicendum est, leges Episco-<marginalia>5.|Leges Epis|coporum si|ue synoda-|les omnes|obligare in|tra territo-|rium, extra|verò mini-|mè, sicut &|leges conci|liorum pro|uinciali&#x0169;.</marginalia>
porum, seu synodales, licet vbique non
obligent, tamen intra territorium ob-
ligare possunt de se homines cuiuscun-
que status. Prima pars clara est, quia
extra territorium ius dicenti non pa-
retur impunè. L. vltima, Digest. de Iu-
ris. omnium iudic. & cap. Vt animarum,
de Constitution. in 6. Secunda item
pars est certa, quia Episcopus est Ge-
neralis pastor in sua di&#x0153;cesi, & omnes
homines cuiuscunque status illi sub-
diti sunt; omnes ergo potest suis legi-
bus obligare in materiavnicuiq&#x0301;ue pro-
portionata, & suę potestati subiecta, vt
dictum est. Item in his omnibus, quę nō
sunt propria Pontificis summi possunt
Episcopi in suis di&#x0153;cesibus quidquid
potest Pontifex in vniuersa Ecclesia;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0458.jpg/>
@@1@<SE458>Cap. 20. An religiosas personas obligent leges Synodales. 451
<duolan 2><-P>ergo sicut leges Pōtificiæ de se obligāt
in tota Ecclesia homines cuiuscunque
status, ita leges Synodales obligant om-
nes intra proprium territori&#x0169;. Vbi sta-
tim occurrebat quæstio, an hoc intelli-
gendum sit de omnibus aliàs subditis,
seu habentibus ibi domicilium, vel etiā
de exteris breui tempore commoran-
tibus. Sed hæc quæstio satis tractata est
in locis in principio capitis citatis.</P>
<P>  Sub legibus autem Episcoporum cō-
prehendimus leges etiam Conciliorum<marginalia>6.</marginalia>
prouincialium seruata proportione ad
territorium, seu ad totam prouinciam,
ad quam Concilium pertinet, est enim
eadem ratio, vt constat. Imò cum pro-
portione applicari potest conclusio ad
omnes Prælatos, & cōmunitates Eccle-
siasticas habentes potestatem legislati-
uam respectiuè, & cum proportione. Nā
vniuscuiusque superioris leges obligāt
de se intra suam sphęram omnes intra
illam contentos, quia omnes illi subditi
sunt. Sed in hoc est obseruanda differen
tia inter Pontificem, & inferiores, quod
à iurisdictione Pontificis nemo potest
esse exemptus; à potestate autem cuius-
cunque inferioris possunt plures eximi
per ipsum Pontificem, & ratione exem-
ptionis poterunt non obligari legibus
Episcoporum. Et ita subintelligi debet
in assertione, leges Synodales obligare
omnes, nisi per superiorem impedian-
tur. Sicut enim regula illa, quod Episco-
pus potest in suo Episcopatu quidquid
potest Pontifex in vniuersa Ecclesia, ha
bet subintellectam conditionem, Nisi
prohibeatur, ita in præsenti similis condi-
tio subintelligenda est.</P>
<Z>CAPVT. XX.
An leges Synodales personas religiosas
exemptas obligent.</Z>
<P><INI3>A</INI3>Liqui absolutè negāt, citatur Pa-
ludan. in 4. dist. 15. q. 4. ar. 3. Sed ille
loquitur de consuetudine; videtur<marginalia>1.|Sententia.|negatiua,|Palud.|Anton.|Ledes.</marginalia>
tamen eadem ratio, quia tanta est vis
consuetudinis, quanta legis, vt infrà di-
cetur, & ita idem sequitur Antonin. 2.
p. tit. 6. cap. 2. §. primo. Citatur etiam
Ledesm. 2. p. quarti q. 17. ar. 3. §. Tertio di-
co. Hi autem auctores non videntur fun
dari in exemptione religiosorum, sed in<-P>@@

<-P>diuersitate status, & quia religiosi ha-<marginalia>Fundatur|in exemp-|tione religi|osorum, vel|in diuersi-|tate status|& religiosi|habent pro|pria onera.</marginalia>
bent sua propria onera, vt ieiunia, &c.
& non debent grauari cōmunibus legi-
bus Synodalibus: sicut è conuerso leges,
seu statuta religiosorum non obligant
seculares. Alij sentiunt, religiosos te-
neri ad leges Episcoporum seruandas,
quia non sunt exempti à lege iurisdi-
ctionis Episcoporum. Ita senti&#x0169;t, Glos-
sæ, & Doctores statim citandi, qui sup-
ponunt distinctionem quandam de du-
plici lege Episcoporum, vna dicitur lex
iurisdictionis, alia Di&#x0153;cesana stricte
sumpta. Solet enim interdum lex Di&#x0153;-
cesana large sumi pro toto iure Episco-
pali, vt in cap. Audistis, de Præscriptio-
nibus, & tunc comprehendit legem iu-
risdictionis. Alio verò modo sumitur
strictè, & sic distinguitur à lege iurisdi-
ctionis, vt in cap. Dilectus, de offic. ordin.
& 10. q. 1. in S&#x0169;ma, & cap. 1. vbi dicitur,
religiosos esse exemptos à lege Di&#x0153;ce-
sana, & supponitur non esse exemptos à
lege iurisdictionis. Cum ergo præcipe-
re pertineat ad legem iurisdictionis, cō-
cluditur, religiosos non esse exemptos
à præceptis Episcoporum.</P>
<P>  Vt autem hæc sententia intelligatur,
oportet de illa distinctione pauca prę-<marginalia>2.|Legem iu-|risdictionis|cōsistere in|agendo seu|regendo: le-|gem Di&#x0153;ce|sanā in re-|cipiendo.</marginalia>
mittere, quid enim per illas voces sig-
nificetur, nō inuenitur in iure satis de-
claratum, Glossæ igitur supra citata
iura, ita illa explicant, vt lex iurisdictio
nis sit illa, quę consistit in agendo, guber
nando, seu ministrando; lex autem Dię-
cesana ea, quæ consistit in recipiendo,
id est, quæ statuit de his, quæ sunt confe
renda Episcopo, & ab ipso sunt recipi-
enda. Quod his exemplis declarant; nā
ad legem iurisdictionis pertinet omnia
quę circa iudicia aguntur, vt sunt cita-
tio, causæ examinatio, decisio, punitio,
vel absolutio, vt ex illo textu colligitur.
Vnde omnia etiam, quę pertine&#x0303;t ad gu-
bernationem Di&#x0153;cesis ad hanc legem
spectabunt, & consequenter etiam sta-
tuta condere, & leges, ad eandem legem
pertinet. Addit etiam illa Glossa, Sacra
mentorum collationem, consecratione&#x0303;
Ecclesiarum, & confectionem Chrisma
tis, ac similia etiam pertinere ad legem
iurisdictionis. Quod Panormitano ibi
videtur difficile, quia si hæc essent iu-
risdictionis, possent delegari nō habe&#x0303;ti
ordinem Episcopalem. Sed hæc non di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0459.jpg/>
@@1@<SE459>452 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>cuntur esse iurisdictionis, quia non re-
quirant potestatem ordinis Episcopa-
lis, sed quia requirunt iurisdictionem,
vt debite ministrentur. Et sic Episcopus
ratione suæ iurisdictionis potest illa
omnia auctoritate sua in sua Di&#x0153;cesi,
& suis subditis ministrare, & non alijs,
& è conuerso subditi tenentur hęc reci
pere à suo Episcopo, & non ab alio sine
licentia illius, quæ subiectio debetur
Episcopo propter legem iurisdictionis,
& ideò etiam in hoc religiosi subijciun-
tur Episcopis, cap. Interdicimus. 16. q. 1.<marginalia>3.</marginalia>
<P>  Ad legem autem Di&#x0153;cesanam, ait illa
Glossa, pertinere Cathedraticum, quar-
tam decimationem, & mortuariorum,
Synodum, visitationem annuam, de qui-
bus in cap. Conquerente, de Officio ordin.
Et videtur fundari in hoc, quod ab hu-
iusmodi iuribus, & oneribus eximuntur
Monasteria in iure, cap. Inter alia. 10. q.
3. cum alijs, quæ ibi à Glossa citantur,
Obijci verò potest, quia licet quædam
ex his consistant in recipiendo, non ta-
men ōnia, & præter ea nullo iure proba
tur, legem Di&#x0153;cesanam consistere sem-
per in recipiendo. Primum patet, quia
Synodi congregatio non consistit in re-
cipie&#x0303;do, nam vocare ad Synodum, age-
re est, & proprissimus actus iurisdictio-
nis, & similiter illi ptæsidere: visitatio
etiam annua iurisdictionis est, & in age&#x0303;-
do consistit. Altera pars non aliter pro-
batur, nisi quia Gloss. nullum textum ad
id proband&#x0169; adducit. Nihilominus ex-<marginalia>Ad Episco|p&#x0169; duo spe-|ctant. pasce|re, & pasci.</marginalia>
plicatio Glossæ potest probabili suade-
ri coniectura, quoad Episcopi ius duo
spectant, vnum est, regere, & pascere, &
omnia, quæ ad hoc munus spectant di-
cuntur esse de lege iurisdictionis. Aliud
est pasci, seu debitum stipendium acci-
pere, & ita omnia seruitia, & subsidia
temporalia, quę debentur Episcopis ra-
tione sui mumeris, dicuntur pertinere
ad legem Di&#x0153;cesanam, sic strictè sum-
ptam.</P>
<P>  Admissa veró hac declaratione in il-<marginalia>4.</marginalia>
lo sensu, exempla debent c&#x0169; debita pro-
portione assignari, ideòque congrega-
tio Synodi, & visitatio annua ad legem
iurisdictionis pertineb&#x0169;t, vt probat ra-
tio facta, licèt ius recipiendi Synodati-
c&#x0169; (vt appellant) & procuratione&#x0303; per-
tineat ad legem Di&#x0153;cesanam. Neque in
iure est aliquid, quod repugnet, quia<-P>@@

<-P>in iure non inuenitur declaratum, qui
actus ad hanc, vel illam lege&#x0303; pertineāt.
Tunc aute&#x0303; difficile erit defendere duas
illas generales regulas, quòd religiosi
sunt exempti à lege Di&#x0153;cesana, non ve-
rò à lege iurisdictionis, vt ex his, quę Pa
normitan. latè prosequitur, facilè intel-
ligi potest. Posset autem responderi,
vtrāque verificari cum exceptione, nisi
in casibus à iure expressis, ita vt sensus
sit, Religiosos esse exemptos á lege Dię-
cesana, id est, à soluendo subsi dio, vel
quasi tributo Episcopis, nisi in casibus
à iure expressis, non tamen esse exem-
ptos ab obedientia, & lege iurisdictio-
nis, nisi in aliquo casu speciali in iure
expresso.</P>
<P>  Aliter verò Panormitan. declarat il-<marginalia>5|Regnla Pa|normit. de|prædictisre|gulis.</marginalia>
las voces, supponitque religiosos iure
communi esse exemptos ab Episcopis
in quibusdam rebus, & non in alijs. Di-
cit igitur illa omnia, quæ in iure inue-
niuntur expressa, in quibus religiosi s&#x0169;t
exempti ab Episcopali iure, appellari
de lege Di&#x0153;cesana; reliqua vero omnia
esse de lege iurisdictionis. Neq; aliā ad-
ducit probationem, vel rationem nomi
num, sed dicit fuisse potius magistralem
applicationem, quam iuris impositio-
nem, vel vsum. Vnde (quod ad rem spe-
ctat) sentit, religiosos non esse exe&#x0303;ptos,
nisi in his, quæ sunt in iure expressa, quę
sunt decem, vel vndecim, quæ ibi sigilla-
tim enumerat, & plura in tribuendo, ali-
qua verò in agendo consistunt. In eis
tamen non continentur leges Episco-
pales, nec subiectio illis debita, & ita
etiā hoc modo concluditur, leges Epis-
coporum obligare religiosos, quia in
hoc non inueni&#x0169;tur iure exempti, & ita
pertinet ad legem iurisdictionis.</P>
<P>  Hi tamen Doctores Canonistæ loqu&#x0169;<marginalia>6.</marginalia>
tur de Religiosis stādo in iure cōmuni,
vt ex doctrina eor&#x0169; constat, & quia sæpe
excipiunt specialem exemptionem. Et
hoc sensu eorum sententia videtur ma-
nifesta saltem stando in iure antiquo,
quia nullo iure inueniuntur exe&#x0303;pti quo-
ad Synodales leges; ergo nisi aliàs
specialiter sint exempti, tenentur illis
parere. Patet consequentia, quia sunt
subiecti ex vi ordinariæ iurisdictionis
Episco palis. Item hac ratione iura an-
tiqua pręcipi&#x0169;t, vt Monachi Episcopis
pareant, & ab eis corripiantur, cap. Mo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0460.jpg/>
@@1@<SE460>Cap. 20. An religiosas personas obligent Synodales leges. 453
<duolan 2><-P>nasteria, & cap. Cognouimus. 18. q. 2. & D.
Thom. in 2. dist. 44. in vlt. dub. liter. ad 2.<marginalia>Regula D.|Thom. de|obedientia|Monachi.</marginalia>
ait. Monachum teneri ad obediendum
Abbati plus quàm Episcopo in illis, quæ
ad statum regulæ pertinent; in his aute&#x0303;,
quęad disciplinā Ecclesiasticā pertine&#x0303;t
magis teneri Episcopo, quia in his Epis-
copus est superior Abbatis. Ergo si le-
ges Episcopales, & Synodales non sint
cōtra statum regulæ religiosæ, licèt sint
diuersę, & aliquid ei addant, tenentur
religiosi eis obedire ex vi religiosi sta-
tus, si aliàs exempti non sunt.</P>
<P>  Nec cōtra hoc obstat motiuum prio-<marginalia>7</marginalia>
ris sententiæ. Dico enim, religiosos, nō
obstante statu, prius obligari ad seruan-
da mandata Dei, & Ecclesiæ, quàm sua
statuta. Vnde licèt per talia statuta spe-
cialia onera suscipiant, propter illa nō
excusātur à generalibus legibus, sed illa
voluntariè suscipiunt vltra communia
onera Christianorum. Inter hæc autem
generalia onera Christianor&#x0169;cōputan-
tur ea, quę per leges Episcopales, aut Sy
nodales omnibus impon&#x0169;tur, & in quo-
cunque statu seruari possunt, vt sunt ie-
iunia, festiuitates, &c. Et ideò ab his ex-
cusari nō possunt propter specialia one-
ra sui status. Neque comparatio ibi fa-
cta valet, quia statuta religiosorum non
sunt gener alia pro tota Di&#x0153;cesi, sed s&#x0169;t
specialia talis communitatis, & profes-
sionis, ideò non possunt obligare secula
res, siue clericos, siue laicos; leges au-
tem Episcopi generales sunt pro toto
territorio, in quo morantur religiosi,
& ideò illis obligantur, si exempti non
sint.</P>
<P>  De exemptis vero est speciale dubi&#x0169;,<marginalia>8.</marginalia>
an obligentur ad obediendum legibus
Episcoporum. Videtur autem dicend&#x0169;
in rigore, & ex vi legis nō obligari. Pri-
mò, quia sunt simpliciter exempti à iu-
risdictione, tam Episcoporum, quàm Sy-
nodorum Episcopalium; ergo maximè
sunt exempti à primo actu iurisdictio-
nis, qui est, legem ferre. Secundò, quia
sunt extra territorium, argume&#x0303;to cap.
1. de Priuileg. in 6. & iuxta id, quod su-
pra diximus, existentem in loco exe&#x0303;pto
esse extra territorium quoad effectum
iurisdictionis. Tertiò, quia hi religiosi
exempti nō tenentur parere Episcopis,
nisi in casibus à iure expressis, vt colli-
gitur ex dicto cap. 1. de Priuilegijs in 6.<-P>@@

<-P>ibi, Saluis casibus alijs, in quibus Episcoporum
iurisdictioni subesse canonica præcipiunt institu
ta: nullum autem est decret&#x0169; canonic&#x0169;,
quod præcipiat exemptos parere legi-
bus Episcoporum; quinimo in cap. Ni-
mis, de Excessib. Pręlator. inter alia, quæ
prohibentur Episcopis, ponitur, quod
suis constitutionibus subijcere cogunt religiosos.
Et licèt ibi nominentur specialiter Præ
dicatores, & Minores, tamen id est gra-
tia exempli; sermo tamen generalis est
de omnibus similibus, vt patet ex illis
verbis, Cum quidam viri religiosi, vt puta fra-
tres prædicatores, & minores, &c. Accedit,
quod Tridentin. concilium Sess. 25. cap.
12. de Regul. specialiter præcipit, vt re-
ligiosi exempti obediant Episcopis in
censurarum, & festorum obseruatione
ab eis præceptis. In quo videtur suppo-
nere, anteà non fuisse ad hoc obligatos,
sed per illam legem eorum exemptioni
derogatum iri. Et prætereà inde sumi-
tur argument&#x0169; ab speciali, quod in alijs
legibus Episcopalibus, vt ieiuniorum,
verbi gratia religiosi exempti obedire
non tenentur. Denique hæc exemptio
pleno iure concessa est, vt ex priuilegijs
talium religiosorum constat, & notat
Felin. in cap. Dilectus, de Offic. ordin. in
fine ex Panorm. & Cardinal. quos alle-
gat; ergo tales religiosi prorsus sunt
exempti à iurisdictione Episcorum, vt
in simili dicitur in cap. Ex ore, de Priui-
legijs; ergo, & à legibus eorum in his
omnibus, quæ per sacros Canones non
sunt excepta.</P>
<P>  Sed licèt hoc ver&#x0169; sit ex vi pręcepti,<marginalia>9</marginalia>
& iurisdictionis; nihilominus aliqui sen-
tiunt, religiosos teneri ex vi iuris natu-
ralis ad seruandas has leges Synodales,
seu Episcopales, quando non derogant
statui religioso, & spectant ad cōmune&#x0303;
obseruantiā, & deuotionem totius po-
puli, aut cleri. Ratio est, quia licèt reli-
giosi sint exe&#x0303;pti, nihilominus sunt pars
istius cōmunitatis, & ideo propter vni-
formitatem tenentur cōformari in his
legibus, & moribus, quia turpis est pars
quę àtoto discordat, ergo ex hoc princi
pio lex naturalis obligat religiosos ad
hanc vniformitatem, & conseque&#x0303;ter ad
obseruationem tali&#x0169; leg&#x0169;, saltem quo-
ad vim directiuam, seu in foro conscie&#x0303;-
tiæ, quanuis non quoad vim coactiuā,
quia propter exemptione&#x0303; cogi non po-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0461.jpg/>
@@1@<SE461>454 Lib. 4. De lege positiua Canonica.
<duolan 2><-P>terunt per Episcopos ad eas seruandas,
nec incurrunt censuras etiam si per eas
latæ sint.<marginalia>6.|Solum tene|ri religiosos|exe&#x0303;ptos ad|vitand&#x0169; scā|dalum cir-|ca vs&#x0169;, vel|obseruātiā|talium leg&#x0169;|nec enim|partes hete|rogeneæ du|cendæ sunt|regula vni|uersali.</marginalia>
<P>  Existimo tamen, solum teneri religio
sos exemptos ad vitandum scandalum
circa vsum, vel obseruantiam talium le-
gum; illo autem secluso non peccare,
illas non seruando, nisi vbi vsu, & con-
suetudine illas acceptauerint, & suo iuri
cesserint. Et hoc apertè sentiunt Palud.
& Antonin. vbi suprà. Ratio verò est,
quia consideratio illa vniformitatis nō
sufficit ad huiusmodi obligationem. Et
in primis quod non sufficiat ad obliga-
tionem sub mortali, ostendimus suprà,
& dicemus infrà in terminis fortiori-
bus, tractando de dispensatione harum
leg&#x0169;. Quod vero hìc nulla sit talis obli-
gatio, patet ex diuersitate status reli-
giosi à reliquis secularibus: nam ex sua
natura (vt sic dicam) includit quandā
difformitatem; ergo non est cur requi-
rat talem vniformitatem. Declaratur
exemplo Philosophico: nam in corpore
heterogeneo non est necessaria vnifor
mitas membrorum; hoc autem corpus
ciuitatis constat ex laicis, clericis, &
religiosis tanquam exmembris hetero
geneis; ergo non postulat vniformitate&#x0303;
inter eos in his, quę propria sunt, sed
tantum in his, quę habent communia vt
sunt Christiani, vel membra Ecclesię:
hæ autem leges Synodales per se dantur
pro secularibus, vel pro his, qui subd&#x0169;-
tur Episcopis, non ergo oportet, reli-
giosos eis conformari. Declarari etiam<-P>@@

<-P>potest exemplo morali de Nouitijs re-
ligionum, qui licèt communem vitam
agant cum cæteris religiosis, nihilomi-
nus non tenentur in vi præcepti ad ser-
uanda statuta religionum, etiam si ta-
lia sint, quæ alios religiosos obligent
in conscientia, quia per se non tenen-
tur, quia religiosi non sunt, & ita de est
in illis fundamentum illius obligatio-
nis, quod est vinculum professionis, &
voti obedientię, nec tenentur ratione
vniformitatis, quia ad hanc non tenen-
tur ex vi status, sunt enim ibi vt probe&#x0303;-
tur; non vt alijs in omnibus conforme&#x0303;-
tur, sed secundum modum suum; Multo
ergo minus tenentur religiosi consor-
mari laicis etiam in operibus bonis, &
obseruantijs specialibus eorum. Tande&#x0303;
accedit, quod ideò hi religiosi eximun-
tur, quia habent propria onera, & ne co
gantur alia sustinere, nisi quæ Pontifi-
ces, vel eorum Prælati eis imposuerint;
ergo hæc ipsa exemptio declarat, non
esse necessariam illam vniformitatem.
Nihilominus ex decentia quadam rectè
facient religiosi, has leges seruando, vbi
sine magno onere potuerint. Et vbi fue-
rit consuetudo illas seruandi tanquam
necessarias, obligabuntur ex vi consue-
tudinis, non verò ex alijs capitibus. Et
hęc dixisse sufficiat de lege canonica; nā
cætera, quę desiderari poss&#x0169;t, cōmunia
sunt legi humanæ quatenus talis est,
ideòque ex libro præcedenti petenda
sunt, & ob eandem causam de varia il-
lius mutatione in lib. 8. dicemus.</P></duolan 2>
<Z>FINIS LIBRI QVARTI,</Z>
------------------------------------------------------------

@@0@<filename:W0012-0462.jpg/>
@@1@<SE462>455
#(IMAGE)
<Z><A+2>INDEX CAPITVM</A+2>
<A+1>LIBRI QVINTI.
De varietate legum humanarum, & præsertim de odiosis.</A+1></Z>
<P>Cap. I. De humanarum legum varietate,</P>
<P>Cap. II. De lege odiosa, & fauorabili, earumque varietate,</P>
<P>Cap. III. Vtrum leges p&#x0153;nales obligent in conscientia ad actus quos proximè intendunt.</P>
<P>Cap. IIII. An possint dari leges humanæ solum ad p&#x0153;nam obligantes.</P>
<P>Cap. V. Vtrum lex humana possit obligare in conscientia ad p&#x0153;nam ante condemnationem Iudicis.</P>
<P>Cap. VI. Quando leges p&#x0153;nales contineant sententiam ferendam; vel non latam.</P>
<P>Cap. VII. An p&#x0153;næ executio sit debita in conscientia ante Iudicis coactionem.</P>
<P>Cap. VIII De p&#x0153;næ priuatiuæ executione ante sententiā.</P>
<P>Cap. IX. De obseruatione p&#x0153;næ priuatiuæ quæ per ipsam legem fit.</P>
<P>Cap. X. Vtrum lex p&#x0153;nalis obliget reum ad p&#x0153;næ executionem saltem post sententiam Iudicis.</P>
<P>Cap. XI. Vtrum lex p&#x0153;nalis obliget Iudicem ad p&#x0153;nam in ea positam iufligendam.</P>
<P>Cap. XII. Vtrum Ignorantia excuset p&#x0153;nam legis.</P>
<P>Cap. XIII. Vtrum leges per quas tributa imponuntur pure p&#x0153;nales sint.</P>
<P>Cap. XIIII. De potestate necessaria vt lex tributum impone&#x0303;s iusta sit.</P>
<P>Cap. XV. De ratione & causa finali ad iustitiam tributi necessaria.</P>
<P>Cap. XVI. De forma, & materia in legibus tributorum seruandis,</P>
<P>Cap. XVII. Vtrum aliqua alia Cōditio presertim subditor&#x0169; consensus ad iustitiam tributi req&#x0301;uiratur.</P>
<negEZ>Cap. XVIII. Vtrum leges tributorum obligent in conscientia ad illorum solutionem etiamsi non pe-
tantur.</negEZ>
<P>Cap. XIX. Vtrum leges humanæ irritantes contractum, p&#x0153;nales, vel onerosæ sint.</P>
<P>Cap. XX. Vtrum leges irritantes actus illos in conscientia prohibeant.</P>
<P>Cap. XXI. Quibus modis impediri possit irritatio actus quem lex præcipit.</P>
<negEZ>Cap. XXII. Vtrum lex ipso iure irritans actum, impedire aliquo modo possit, ne actum nullum
reddat.</negEZ>
<P>Cap. XXIII. Vtr&#x0169; in legè irritante actum ipso facto, & ante omnem sententiam, habet loc&#x0169; Epicheia.</P>
<P>Cap. XXIIII. Vtrum lex irritans interdum priuetur suo effectu quia in præsumptione fundatur.</P>
<P>Cap. XXV. Vtrum omnis lex prohibens purè ac simpliciter actum eo ipso irritet illum.</P>
<P>Cap. XXVI. Quibus verbis aut modis lex prohibens actum irritet illum.</P>
<P>Cap. XXVII. Vtrum aliq&#x0301;uando sola prohibitio vi, & natura sua irritet actum.</P>
<negEZ>Cap. XXVIII. Vtrum ex vi Iuris communis actus factus contra legem prohibentem irritus sit ipso
Iure.</negEZ>
<P>Cap. XXIX. Vtrum ea quæ fiunt contra legem Canonicam prohibentem pure, sit ipso iure inualida.</P>
<P>Cap. XXX. Vtrum contractus contra legem ciuilem pure prohibentem facti sint ipso iure irriti.</P>
<P>Cap. XXXI. Vtrum lex dans formam actui humano semper irritet illum qui fit sine tali forma.</P>
<negEZ>Cap. XXXII. Quomodo lex dans formam actui, & addens clausulam irritantem impediat valorem
actus.</negEZ>
<P>Cap. XXXIII. Quando lex irritans incipiat efficere hunc effectum actus irritandi.</P>
<P>Cap. XXXIIII. Vtrum leges punientes aliquos actus comprehendant inualide factos,</P>

@@0@<filename:W0012-0463.jpg/>
@@1@<SE463>456
#(IMAGE)
<Z><A+1>LIBER QVINTVS.</A+1>
<A+3>DE VARIE TATE</A+3>
<A+2>LEGVM HVMANARVM,</A+2>
<A+1>ET PRÆSER TIM</A+1>
DE ODIOSIS.</Z>
<duolan 2><P><INI7>D</INI7>IXIMVS hactenus
de lege humana in ge-
nere, tam ciuili, quàm
canonica, quia verò
in vtroque ordine ali-
quæ sunt, quę secund&#x0169;
suas peculiares ratio-
nes, vel proprietates, speciali etiam de-
claratione indigent, quia proprias ha-
bent difficultates, idcirco operępreti&#x0169;
duxi in hoc libro, & duobus sequenti-
bus de illis in particulari dicere. Do-
ctrina tamen illorum cōmunis erit ci-
uilibus, & canonicis legibus, quia in his
rationibus ferè vniformiter cōueni&#x0169;t,
quòd si aliquid peculiare interdum oc-
currit in aliquo ordine vtriusque legis,
facile poterit per occasionem adnota-
ri. Quoniam verò tam leges ciuiles,
quám canonicę in plura membra solent
diuidi, quæ maiori ex parte solo nomi-
ne, vel ad summum accidentali, & mate
riali differentia, quę ad doctrinam mo-
ralem nihil confert, distinguuntur, id-
circo in hoc initio partitiones illas, &
varias appellationes legum vtriusq; or-
dinis præoculis ponere institui, & ex eis
illas eligere, de quibus in hoc, & duo-
bus sequentibus libris dicendum est.</P>
<Z>CAPVT. I.<marginalia>1|Variæ le-|gum distin-|ctiones, seu|denomina-|tiones ex</marginalia>
De Humanarumlegum varietate.</Z>
<P><INI3>T</INI3>Radunt varias legum humana-
rum distinctiones, seu potius de-
nominationes vtriusque iuris au-<-P>@@

<-P>ctores, & expositores, vt in iure cano-
nico Gratian. d. 1. 2. & 3. per totas, ex Isi-<marginalia>Gratian.|Isidor.|Papin.|Pompon.|Vlpian.|D. Anton.|D. Thom.</marginalia>
doro lib. 5. Ethymol. cap. 1. & sequent.
& ibi expositores, & in Rubr. de Consti.
In iure autem ciuili Papinian. in l. Ius ci-
uile, ff, de Iustit, & iur. & Pompon. in l. 2.
ff. de Orig. iur. & Iulian. in l. Neque leges.
ff de legibus, & Vlpian. in l. Diuturno. eod.
& Iustinian. Imperator Instit. de Iustit.
& iur. & de Iur. natur. gent. & ciuili, per
plures textus, & interpretes eisdem lo-
cis. Et ex Theologis tractat latè Anton.
1. p. tit. 17. 18. & 19. breuius D. Thom. 1.
2. q. 95. art. 4. cuius methodum sequen-
do clarius, & expeditius nonnullis par-
titionibus omnia comprehendemus, &
elucidabimus.</P>
<P>  Primo ergo D. Thomas diuidit lege&#x0303;<marginalia>2</marginalia>
humanam in ius gentium, & ciuile, seu
humanum strictius sumptum. Nos au-
tem in superioribus de iure gentium di
ximus, & ita illam diuisione&#x0303; omittimus,
supponimusque sermonem esse de lege
positiua humana propriè sumpta, vt esse
solet distincta, & in diuersis gentibus,
prouincijs, seu ciuitatibus, aut congre-<marginalia>Lex 1. dini|dit{t$} inscri-|ptam, & nō|scriptam.</marginalia>
gationib&#xA770; vnicuiq; propria. Hæc igi{t$} lex
primo diuidi potest in scriptā, & nō scri
ptam. Prior intelligi solet nomine legis,
quia licet vtraq sitvera lex, nihilominus
nomen legis humanæ simpliciter prola-
tum pro lege scripta accipi solet. Vnde
Isidor. ait. Lex est constitutio scripta: altera
vero consuetudo appellatur, quæ quo-
ad substantiam, & obligationem veram
legis rationem habet, quia vero habet<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0464.jpg/>
@@1@<SE464>Cap. 1. Traduniur aliquot diuisioneslegum human. 457
<duolan 2><-P>liarem modum generationis (vt sic di-
cam) seu introductionis, & efficaciæ, id-
circo de illa in particulari dicemus in
libro. 7. nunc verò de lege scripta tra-
ctamus. Quę interd&#x0169; denominari solet
à materia, vel modo, quo scripta est: sic
enim solennes fuerunt apud Romanos
leges duodecim tabularum, quæ à dece&#x0303;,
quę fuerant apud Græcos duxer&#x0169;t ori-
ginem, quibus Romani duas addider&#x0169;t,
vt habetur in l. 1. ff. de Orig. iur. Decalo-
gus etiā in duabus tabulis scriptus fuit,
licèt inde nomen non acceperit. Est er-
go illa denominatio accidentaria, & ad
rationem legis parum confert.</P>
<P>  Sec&#x0169;do diuidi possunt leges humanæ
&#xA751; habitudine&#x0303; ad principia, à quib&#xA770; &#xA753;ce-<marginalia>3|2. Diuidi-|tur lex per|ordine&#x0303; ad|pri&#x0303;cipia &|hoc materi|aliter, aut|formaliter.</marginalia>
dunt, sic enim distinguuntur leges cano
nicę à ciuilibus, & in vtrisq; inuenitur
eade&#x0303; distinctio, vel subdiuisio, quæ ali-
quando materialiter tant&#x0169;, vt sic dicam
datur, aliquādo verò potest formaliter
dari, Materialiter voco quando in au-
ctor ibus legum solum consideratur di-
uersitas personarum: formaliter autem
voco respectu muner&#x0169;, quando specta-
tur distinctio regiminum, ac potesta-
tum, quamuis tot&#x0169; hoc tandem mate-
riale fere sit respectu obligationis ipsa-
rum legum. Priori modo distingui so-
lent in legibus ciuilibus, leges Trysme-
gisti, Licurgi, Solonis, Rhadamam, Mi-<marginalia>Isidor.|Plato.|Plinius.</marginalia>
nois, Cereris, & aliorum apud Isidor&#x0169;
suprà, & Platon. in Dialog. Minos, & Plin.
lib. 7. Histor. cap. 53. & Aristot. sæpe in
libris Ethic. Imo interd&#x0169; denominan{t$}
hæ leges nō sol&#x0169; ab auctoribus, sed etiā
à collectoribus, vt sumitur de iure Pa-
pyriano, & Flauian. ex l. 2. ff. de Orig. iur.
Sic etiā denomina{t$} lex Horte&#x0303;sia Papia,
aut Iuliana, & sic sunt varij tituli. ff. ad l.
Falcidiam, & similes. Posteriori autem
modo distinguuntur leges secund&#x0169; va-
rias rationes gubernandi ciuitates, vel
simplices, vel mixtas, & sic in legibus
Romanor&#x0169; distingu&#x0169;tur leges latę à po
pulo, & vocātur Plebiscita, & latę à sena
tu dicuntur Senatus consulta, & quia in
senatu aliquis consul præsidebat, nome&#x0303;
eius interdum notatur in ipso legis no-
mine, vt cum dicitur Ad senatus con-
sult&#x0169; Velleian&#x0169;, aut Macedonian&#x0169;, &c.
Atque huc referri etiam potest ius prę-
torium, quod à Prætore ferebatur, &
honorarium etiam dicitur in l. 7. & 8. ff.<-P>@@

<-P>de leg ibus. Item ius dictum Tribuni-
tium, quia à Tribunis erat latum, & sic
de alijs, iuxta potestatem vnicuiq; ma-
gistratui concessam. Præterea huc spe-
ctant responsa prudent&#x0169;, idest iuriscon-
sultor&#x0169;, quę vim habebant leg&#x0169;, quando
eis auctoritas Principis, aut reipublicæ
accedebat: vel antecedenter illā eis cō-
mittendo, vel consequenter illā cōmu-
niter acceptādo, & hoc ius interd&#x0169; per
antonomasiam vocatur ius ciuile. Le-
ges autem, quæ ferabantur ab inpera-
toribus dicuntur constitutiones Princi
pum, dici possunt ius Imperatori&#x0169;. N&#x0169;c
autem vtrasque leges complectitur ius
cōmune ciuile, quod absolutè dict&#x0169; so-
let accipi pro iure Romanor&#x0169; vt dici-
tur in §. Sed ius, Instit. de Iur. natur. illi ve
ro respondet in singulis regnis ius re-
gium.</P>
<P>  Hęc tamen varietas vocum licet cō-<marginalia>4</marginalia>
ferat ad intelligendum ius ciuile, ad for
malem distinctionem legum par&#x0169; est ne
cessaria, licet c&#x0169; &#xA753;portione ad varias
cōmunitates, prout diuersimode guber
nantur; applicari possit. Et similiter c&#x0169;
proportione potest applicari ad leges
canonicas; nā leges Pontificiæ sunt cō-
stitutiones Princip&#x0169;, & inter d&#x0169; nominā
tur á suis auctoribus, vt Cleme&#x0303;tinę. &c.
leges aute&#x0303; Episcopales censeri possunt
quasi ius prętori&#x0169;, vel honorari&#x0169;, leges
aute&#x0303; Concilior&#x0169; quasi senatus cōsulta,
in legib&#xA770; aute&#x0303; canonicis nō habe&#x0303;t loc&#x0169;
plebiscita, quia potestas fere&#x0303;di leges ca
nonicas nec in populo est, neq; ab illo
manauit.</P>
<P>  Tertio diuidi possunt leges ex parte<marginalia>5.|3. Diuidun|tur leges in|ordine ad|eos adquos|feruntur,</marginalia>
eor&#x0169; ad quos feruntur, & hoc dupliciter
scilicet, vel secund&#x0169; cōmunitates omni
no distinctas, vel secund&#x0169; partes eiusde&#x0303;
cōmunitatis, quaten&#xA770; intra illā diuersa
habent munia, & suo modo distinctas cō
munitates, magis particulares compo-
nunt. Priori modo distinguuntur leges
Aegiptiorum, Lacedemonum, Atheni-
ensium, seu Gręcor&#x0169;, Longobardorum,
& Romanor&#x0169;, vt notatur in §. Sed ius, In-
stitut. de Iur. natur. gent. & ciuil. Et n&#x0169;c
etiā distinguimus leges Hispanor&#x0169; à le-
gibus Gallor&#x0169;. &c. Posteriori aute&#x0303; mo-
do intra idem regnum, vel rempubli-
cam, distinguuntur leges per ciuitates,
& intra eandem ciuitatem, per com-
munitates particulares, & sic distin-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0465.jpg/>
@@1@<SE465>458 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>guuntur ius munic ipale, & cōmune, &
municipialia diuiduntur iuxta modum,
& nomina ciuitatum, aut communita-
tum. Hoc etiam modo diuiduntur iura,
aut leges pro diuersitate munerum, seu
personarum communi bono Reipubli-
cæ deseruientium, & sic intra eandem
rempublicam distinguitur ius militare,
quod pro militibus specialiter institu-
tum est, ius patronorum, libertorum,
aut seruorum. Item ius Magistratuum,
quod publicum etiam dicebatur. Dice-
batur etiam apud Romanos ius publi-
cum, quod erat de rebus sacris, & sacer
dotibus, cap. Ius pulicum dist. 1. Vnde sa-
cerdotale etiam dici poterat. Nnuc au-
tem hoc ius in Ecclesia separatum est à
ciuili, ac temporali, & canonicum de-
nominatum est, vt suprà vidimus.</P>
<P>  In quo Canonico iure potest aliquid<marginalia>6.</marginalia>
proprium considerari, quia leges Ca-
nonicæ in sua generalitate vniuersalio-
res sunt, quam leges ciuiles ex parte
eorum pro quibus ferri possunt, quia
dari possunt vniuerso Orbi, quia per il-
lud totum Ecclesia diffusa est. Atque ita
communitas adæquata (vt sit dicam)
legibus canonicis nō multiplicatur, sed
vna tantum est; ideòque leges canoni-
cæ ex hac parte vniuersales sunt, & non
recipi&#x0169;t varias denominationes ex par
te eorum, pro quibus feruntur, sed sim-
pliciter dici possunt Canones Ecclesia-
stici, vel præcepta Ecclesiæ. At verò
intra ipsam Ecclesiam, ex parte perso-
nar&#x0169;, vel cōmunitat&#x0169;particulari&#x0169; distin
gui possunt variæ leges, seu iura, & sic po
test specialiter dici ius sacerdotale, vel
clericale, quod nō sol&#x0169; canonic&#x0169; est, sed
specialiter pro statu sacerdotali, vel cle-
ricali fertur: sic etiam dici potest ius
Monachale. seu regulare proprium re-
ligiosis. Item hoc modo distinguuntur
iura Synodalia secundum varios Epis-
copatus, Di&#x0153;ceses, vel prouincias, à qui
bus etiam sępe denominantur, & appel-
lari etiam possunt iura municipalia ca-
nonica.</P>
<P>  Hinc etiam distinguere aliqui solent<marginalia>7.|Quid inter|est inter le-|gem & sta|tutum.</marginalia>
inter legem, & statutum, quia lex dici-
tur propriè de lege pertinente ad totā
communitatem alicui Regi, vel supre-
mo Principi subiectam, statut&#x0169; vero di-
citur propriè de lege municipali. Sic
enim leges vniuersitatum, Collegiorum<-P>@@

<-P>religionum, &c. Sastatuta dici solent.
Sed hoc solum ad significationem vo-
cabulorum spectat, & ideo communis
vsus obseruandus est. Nam sine dubio
statuta municipalia sunt veræ leges; il-
lis enim cum proportione conueniunt,
quæ hactenus de lege in communi, vel
de lege humana dicta sunt, & ita sæpe
appellantur, & è conuerso leges com-
munes, & vniuersales vocari poss&#x0169;t sta-
tuta, & frequenter ita vocantur, quia
vis vocis non minus in illas conuenit,
vt per se constat; solum ergo per quan-
dam accommodationem solent illa vo-
cabula ita distingui, pręsertim in do-
ctrina tradenda, vt habeamus voca-
bula quibus breuiter, & distinctè lo-
qui possimus. Ad eundem modum cen-
sendum est de nomine constitutionis.
Aliqui enim putant legem simpliciter
dici de lege ciuili non de Canonica, cō-
stitutionem vero è contrario: sed hoc
etiam non habent fundamentum in re,
nam leges etiam ciuiles constitutiones
Principum appellantur, Digestis de Cō-
stitutio. Principum, Isidorus in capite
Constitutio, distinctio secunda, ait, con-
stitutionem esse edictum, quod Rex,
vel Imperator constituit, & è conuer-
so constitutiones Canonicæ verò leges
sunt, & ita etiam passim nominantur.
Tamen per accommodationem ille mo
dus loquendi videtur esse satis vsitatus,
& conformis Rubricę de Constitutio-
nibus in Decretalibus, vbi videri pos-
sunt interpretes.</P><marginalia>8.</marginalia>
<P>  Alia vero sunt nomina magis pro-
pria legum Ecclesiasticar&#x0169;: vocantur e-
nim Canones, Decreta Patrum, Decre-
talia (vtique, iura, seu Decretales E-
pistolæ, vt constat ex titulo Decreta-
lium, & ex capite primo & quinto, & de
Constitut, & ex cap primo, & secundo,
distinctione tertia, vbi Glosse in sum.
rationem nominum declarat, & alia ad
iungit. Nos solum aduertimus, illa
tria nomina potissimum dici solere de
legibus Summorum Pontificum, vel
Conciliorum: Nam leges Episcopales
non solent Canones, vel Decreta ap-
pellari, de quo videri potest Felinus
in capite primo de Constitution. Deni.
que his nominibus addita sunt alia plu-
ra, quibus leges Ecclesiasticæ significā-
tur, dic&#x0169;tur enim Extrauagātes, Motus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0466.jpg/>
@@1@<SE466>Cap. 2. De Lege odiosa, & fauorabili. 459
<duolan 2><-P>proprij Bullæ, &c. Hę autem voces, &
similes solis quibusdam legibus Pon-
tificibus attribui solent, & varias habe&#x0303;t
origines, & etymologias, quæ nunc no-
bis necessarię non sunt. Nam vis legum,
quæ per has voces significantur, eadem
esse videtur, & quod occurrerit propri&#x0169;
in sequentibus adnotabitur.</P>
<P>  Quarto solent distingui leges ex re-<marginalia>9.</marginalia>
bus, seu materia, quam pręcipiunt, estq;
hæc denominatio valde vsitata in iure
ciuili, & interdum fit interposito nomi-
ne auctoris, vt ad legem Iuliam de Adul
terijs, ad lege&#x0303; Corneliam de sicarijs,
ad lege&#x0303; Iuliā de Ambitu, Maiestatis, &c.
Sępe vero fit simpliciter denominatio
ex materia, vt lex frumentaria. Agraria
& Cōmissoria &c. Et fere omnes tituli
vtriusq; iuris hoc modo distinguuntur.
Sed hæc etiā diuisio materialis est in or
dine ad formale&#x0303; ratione&#x0303; legis quam nos
consideramus, & ideo licèt in ordine ad
vsum, & ad practicā notitiam leg&#x0169; ne-
cessari&#x0169; sit scire, quid per vnamquamq;
lege&#x0303; præcipiatur, nobis tamen ad gene-
rale&#x0303; doctrinā necessari&#x0169; non est. Et ideo
de his omnibus partitionibus, seu deno-
minationibus legum nihil amplius dice
re oportebit. Sol&#x0169; enim illas proposui-
mus, vt illarum vocum significatio non
ignoretur, id enim ad nostrum vsum ne-
cessarium erat, ad eundem vero suffi-
ciunt, quæ dicta sunt.</P>
<Z>CAPVT. II.
De lege odiosa, & fauorabili, earum&#xE8BF; varietate,</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iuisionibus legis traditis in supe-<marginalia>1.</marginalia>
riori capite addere possum&#xA770; quin
tam ex effectibus sumptā, quę insti
tuto nostro maximè deseruiet. Quinto
ergo lex humana generatim sumpta di-
uidi{t$} in odiosā, seu oner osam, & fauora-
bile&#x0303;, seu benefici&#x0169; conferente&#x0303;, quæ diui-
sio ex multis iurib&#xA770; colligitur. Nā inter-
d&#x0169; dicunt iure odia esse restringenda, &
fauores ampliandæ. C. Odia de Reg. iur.
in 6. c&#x0169; vulgaribus cōcordantibus, quæ
regula præsertim intelligitur de fauori
bus, vel odijs in iure cōtentis, ac subin-
de de legibus fauorabilibus, & odiosis.
Et ita diuisione&#x0303; hanc legum cōmuniter
Doctores supponunt, vt cōstabit ex his
quos in discursu capitis referem&#xA770;. Tria<-P>@@

<-P>vero ad intellige&#x0303;tiam huius partitionis
desiderari possunt. Primum est, vnde sit
sumenda distinctio inter illa me&#x0303;bra. Se-
cundum est, an sit sufficiens, ita vt illa
duome&#x0303;bra adæquatè diuidant legemhu
manam, tertium est quot genera legum
humanarum sub singulis illorum mem-
brorum contineantur, vt de illis sigilla-
tim in sequentibus dicamus.</P>
<P>  Circa primum ratio dubitandi esse<marginalia>2.|Ratio dubi|tandi ex eo|quod ōnis|lex videtur|fauorabilis</marginalia>
potest, quia nulla est lex quę simpliciter
fauorabilis non sit, ergo non potest sub
sistere diuisio. Antecedens patet, quia
lex vt sit iusta, & vera lex, debet esse cō-
muni bono vtilis, & moraliter necessa-
ria, sed vtilitas boni cōmunis maximus
fauor est, quia bonum cōmune præferen
dum est ceteris: ergo omnis lex signifi-
cetur inducit fauorem, & hoc est esse fa
uorabilem; nulla ergo esse potest odio-
sa. Et confirmatur: nam si quæ esset lex
odiosa maximè illa, quæ p&#x0153;nam impo-
nit; at hæc non est odiosa; ergo nulla.
Probatur minor, tum quia aliàs omnis
lex esset odiosa, quia omnis lex impo-
nit reat&#x0169; p&#x0153;næ transgressoribns: quod
autem illa p&#x0153;na exprimatur, vel deter-
minetur in lege, parum auget grauame&#x0303;
seu odium, cum solus reatus æternæ p&#x0153;
næ ad huiusmodi odium sufficiat, & cō-
minatio illius reatus in omni lege in-
cludatur, quę grauis sit, & nomen præ-
cepti simpliciter mereatur. Tum etiam
quia p&#x0153;na non est intenta per lege&#x0303;, sed
potius apponitur, vt fugiatur, & vt sal-
tem ex timore eius seruetur præcept&#x0169;;
ergo additio p&#x0153;næ non facit lege&#x0303; odio-
sam, quia qualitas legis pensanda est ex
fine, & bono per se intento per legem.
Tum denique, quia licèt p&#x0153;na sit ma-
lum quoddā, est tantum secundum quid
& vt est medium ad seruandam legem,
est maximum bonum; ergo est potius
fauor, quam odium. Eædemque ratio-
nes fieri possunt de quacunque ratione
odij in lege considerabili.</P>
<P>  In contrarium videri potest, nullam<marginalia>3|2. Ratio du|bitandi ex|eoquod om|nis lex hu-|manavide-|tur odio sa.</marginalia>
esse humanam legem, quæ odiosa dici
non possit, ac debeat, eo modo, quo ta-
lis denominatio potest in veram legem
cadere. Lex enim non potest dici odio-
sa, quia per se sit odio digna, nec
quia per se habeat effectum qui red-
dat hominum odio dignum, sic enim
solum peccatum est per se odium dig-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0467.jpg/>
@@1@<SE467>460 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>num, & reddit peccatorem, vt talis est
odio dignum, lex autem nec peccatnm
est, nec ad peccat&#x0169; inducit: nō potest er-
go hoc modo dici odiosa. Sol&#x0169; ergo dici
potest odiosa, quatenus aliquid onus im
ponit, quod dur&#x0169;, ac graue merito repu-
tatur; hoc aute&#x0303;modo omnis lex humana
odiosa videri debet, quia addit nouum
cōscientę vincul&#x0169; vltra omne vincul&#x0169;
diuinę legis, quod graue onus reputa{t$},
pręsertim quia potest esse occasio culpę
& æternæ mortis. Et cōfirmatur, quia si
aliqua esset lex fauorabilis, maximè pri
uilegiatiua, quia hęc est, quæ magis dire
cte. & ex instituto fauore&#x0303; cōcedit, & pri
uilegi&#x0169; quatenus lex est, odios&#x0169; est, quia
est oneros&#x0169;, illis quos obligat per mod&#x0169;
legis, & quatenus priuilegi&#x0169; est censetur
odiosum, quia derogat iuri cōmuni, &
inducit singularitatem in cōmunitate,
quæ odiosa esse solet, vt postea suo loco
videbimus; ergo nulla est lex, quę quate-
nus est talis, simpliciter fauorabilis sit.
Tandem hæ rationes pro vtraq; parte
factæ videntur cōuincere, omne&#x0303; legem
mistā esse, & partim fauore&#x0303;, partim odi&#x0169;
includere, quod satis est vt diuisio non
habeat loc&#x0169;, cum ōnis lex sub vtroq; me&#x0303;
bro cōprehendatur. Quod si dicatur in
hac mistione posse ex alterutra parte
esse excess&#x0169;, & secundum excessum alte
rius partis illa membra distingui, tunc
difficilimum erit, talem excessum ex-
pendere, & declarare, vixque poterunt
applicari regulæ, quæ de fauoribus, &
alijs in iure traduntur.<marginalia>4</marginalia>
<P>  In explicanda igitur distinctione illo-
r&#x0169; me&#x0303;brorum, variæ sententiæ referri
possunt, de quibusvideri potest Sarmie&#x0303;t.
li. 1. Select. c. 12. Prima est, ex fine legis iu
dicandum esse, an lex sit fauorabilis, vel
odiosa. Nā si lex intendit fauore&#x0303;; seu bo
n&#x0169; aliquod cōferre, fauorabilis est, quid
&#xA757;d ex ea sequa{t$}: si vero inte&#x0303;dit inferre
mal&#x0169;, seu on&#xA770;, imponere erit odiosa, etiā
si fauor aliquisex ea sequatur. Hac regu
la vtun{t$} multi iurisperiti, cita{t$} glos. in c.
Si propter, de Rescri. in 6. illa vero sol&#x0169; in
verb. Intentionis, aduertit, in legibus ad
intentione&#x0303; scribentis recurrend&#x0169; esse.
Citatur etiā Glos. verb. Alios, in c. Sciant
cuncti, de Elect. in 6. quatenus dicit, lege&#x0303;
illius tex. esse fauorabile&#x0303;, quā ibi Dñic.
& alij sequ&#x0169;tur, & in simili Panorm. in c.
Non dubi&#x0169;, de sent. excōmun. n. 3. vbi Fel.<-P>@@

<-P>n. 2. idem sentit. Quia in omni dispositione (in
quit) attenditur, quod principaliter agitur. l. Si<marginalia>1. Sente. ex|fine iudicā|dum de le-|ge.|Panor.|Nauar.|Barth.|Bald.|Alexand.|Tiraq.|Finis dat|specie&#x0303; acti-|bus, & pro|prietates cō|sequenter.</marginalia>
quis nec causam. ff. si certum petatur. Cla-
rius Panormit. in cap. 1. de Locato n. 10.
Item Nauar. cons. 11. de Cōstit. & cons.
31. alias 32. de Regular. Barth. Bald. Ale-
xand. & alij, quos refert Tiraq. in Pręfa.
ad Retract. n. 56. & 65. & tract. 1. de Re-
tract. §. 30. Glos. 1. n. 5. vbi etiā, nonnulla
adducit iura, ex quìbus id colligi potest
& facit etiam c. 2. §. 1. de Decim. in 6. Ra
tione ite&#x0303; suaderi potest, t&#x0169; quia finis est
qui dat specie&#x0303; actibus humanis, & cōse-
quenter etiā proprietates; ergo etiam
in legib&#xA770; finis est pręcipuè attende&#x0303;d&#xA770;, vt
iudice{t$}, an lex sit fauorabilis, vel odio-
sa. Tum etiā quia in quod est per se, præ-
fertur ei, quod est per accidens; at lex
intendens fauore&#x0303;, per se fauorabilis est;
ergo simpliciter talis est, licèt ex acci-
denti inferat grauamen.</P>
<P>  Veruntamen hæc sente&#x0303;tia, nisi aliquo<marginalia>5.</marginalia>
modo limitetur, aut explicetur non po-
test simpliciter approbari. Primò ob ge
nerale&#x0303; rationem, quod pro prietas legis
magis est spectata ex intrinseca mate-
ria, & quasi natura talis legis, quā ex in-
tentione ferentis; quia talis intentio ex
trinseca est, & nō potest mutare proprie
tate&#x0303; intrinsecè inhærente&#x0303; legi ex vi sui
obiecti, seu materiæ; ergo si materia le-
gis fauore&#x0303; cōtinet, lex erit fauorabils,
etiā si legislator aliud intendas, & è cō-
trario. Neq; enim intentio legislatoris
facere potest, vt quod suapte natura o-
diosum est, sit fauorabile, vel vt quod fa
uorabile est, sit odiosum, vt rectè dixit
Tiraq. in dicta Pręfat. n. 67. Sec&#x0169;do, quia
vel est sermo de intentione finis vltimi,
seu remoti, aut proximi, neutra autem
sufficit; ergo. De priori patet ex ratio-<marginalia>Ex intrinse|ca materia|sume&#x0303;dā pro|prietate&#x0303; o-|diosæ aut|fauoralib.</marginalia>
ne dubitandi &#xA753;posita, quia sic ōnis lex
esset fauorabilis, quia per ōnem legem
intenditur cōmune bon&#x0169;, alias enim nō
erit iusta, cōmune aute&#x0303; bonum fauora-
bile est. Ite&#x0303; quia lex non potest esse ita
odiosa, vt in odio sistat, nisi forte fera-
tur in odi&#x0169; alicuius vitij, quo per se, &
absolutèdign&#x0169; est, & ideo tale odi&#x0169; inter
fauores cōputand&#x0169; est. Eo vel maximè
quod per se refertur in amorem virtu-
tis,. & ita ex fine remoto fauorabile
est. Respectu vero personarum nun-
quam lex intendit malum, nisi prop-
ter maius bonum; ergo si finis remo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0468.jpg/>
@@1@<SE468>Cap. 2. De lege odiosa, & fauorabili. 461
<duolan 2><-P>tus sufficit, vt lex sit fauorabilis,
omnis lex quantunuis grauis, vel p&#x0153;na-
lis erit fauorabilis, si iusta sit hoc au-
tem est cōtra cōmune&#x0303; omnium sensum,
& cōtra principia iuris. Si aute&#x0303; sitsermo
de fine proximo, intento à legislatore,
cōstat illum nō satis esse; nō, solum quā-
do ille finis est extrinsecus, & accidenta
rius, vt &#xA753;bat prior ratio facta, sed etiā
si videatur intrinsecus, quia potest ali&#x0169;-
de vinci, ac superari. Quod patet exe&#x0303;-
plis. Nam dispensans proxime intendit
cōcedere fauore&#x0303;, & tamen dispensatio
nō censetur fauorabilis, sed odiosa, vt
infra videbimus; ergo idem esse poterit
in lege. Et à cōtrario quādo legislator
infert grauamen, vt per illud obuiet ma
iori nocumento, dispositio eius nō cen-
setur odiosa, sed fauorabilis iuxta cap.
2. §. 1. de Decim. in 6. Ex quo principio
multi existimant, dispositionem capit.
Siquis suadente, esse fauorabilem, licèt pro
ximè facta sit ad grauem censuram
imponendam; ergo ex solo fine pro-
ximo legislatoris non potest sumi certa
regula in hac materia.<marginalia>6.</marginalia>
<P>  Dici ergo potest, leges fauorabile&#x0303;, &
odiosam distinguendas esse ex materia
ita vt illa lex fauorabilis sit, quę fauore&#x0303;
cōcedit; illa verò odiosa, quæ pęnā, vel
aliud simile grauamen infert. Quæ regu
la erit certissima, quādo materia legis
talis est, vt vel pur&#x0169; fauorem, vel purum
grauamen cōtineat, non sol&#x0169; directè, &
per se, sed etiā indirecte, seu per quan-
dā consequutione&#x0303;: tunc enim ex intrin-
seco fine lex talis est, & non habet vnde
cōtrariā denominatione&#x0303; accipiat. Nec
verò repugnat dari huiusmodi leges. Nā
in primis sæpe potest cōcedi fauor, aut
benefici&#x0169; alicui fieri sine vllo illius gra-
ua mine, vel alior&#x0169; p&#x0303;iudicio, vt de nōnul
lispriuilegijs infrà dicem&#xA770;, t&#x0169;c ergo erit
lex, & dispositio fauorabilis; idem ergo
erit in quac&#x0169;q; lege cōmuni habente si-
mile&#x0303; conditione&#x0303;. Sic enim per sevalde &#xA753;
babile est, omnem lege&#x0303; prohibente&#x0303; ali-
quid per se mal&#x0169;, vel præcipientem ali-
quid honest&#x0169;, non nimis graue, aut one-
rosum, sed moderatum, & cōmunimodo
viuendi hominum consentane&#x0169;, esse fa-
norabile&#x0303;, quia re vera est magn&#x0169; bene-
fici&#x0169; homin&#x0169;, d&#x0169; eos suauiter, & efficaci
terdirigit ad operand&#x0169;bon&#x0169;, & vitand&#x0169;
mal&#x0169;. Vnde nec sola ratio obligationis,<-P>@@

<-P>aut vinculi cōscientiæ, nec periculum
reatus, quod ad pręcept&#x0169; sequividetur,
sufficit, vt censeatur lex non continere
purum fauore&#x0303;, sed mixt&#x0169;, tum quia hoc
cōmune est omni legi, & ideo non mutat
rationes particulari&#x0169; legum. Tum etiā
quia difficultas intrinseca ipsi virtuti ñ
impedit, quominus virtus ipsa maxim&#xA770;
fauor sit, ergo eade&#x0303; ratione lex, quę est
regula virtutis, quatenus vincul&#x0169; impo
nit c&#x0169; moderatione debita, gratia est, &
fauor secund&#x0169; rectā ratione&#x0303; spectata, li-
cet inferioriportioni grauamen esse in-
terd&#x0169; appareat. T&#x0169; deniq; quia si quid
est periculi alicuius mali ob transgres-
sione&#x0303; legis illud nō nascitur ex ipsa lege
sed ex hominis imperfectione, & ideo
nō impedit quominus lex huiusmodi pu
rum fauore&#x0303; contineat. Magis potest du-
bitari de lege odiosa quomodo possit
pur&#x0169; odium cōtinere, cum semper bon&#x0169;
intendat. Dicend&#x0169; verò est, ex parte ma
teriæ legis hoc nō repugnare, etiā si ex
parte finis aliquid fauorabile per omne&#x0303;
lege&#x0303; intendatur: & ita lex pure pęnalis,
seu, quæ sol&#x0169; fertur ad imponendam, vel
augendā pęnam, potest dici simpliciter
odiosa, & leges tributor&#x0169;, & aliæ huius-
modi sub eodem ordine cōtinebuntur.</P>
<P>  Difficultas verò specialis est, quādo<marginalia>7.</marginalia>
materia legis vno respectuvidetur fauo
rabilis, & sub alio grauamen cōtinet, vt
sæpius cōtingit, quomodo de illa iudicā
dum sit. Auctores enim in hoc etiā va-
riè sentiunt, quidā enim dicunt, omne&#x0303;
lege&#x0303; cōtinentem præiudici&#x0169;, vel graua-
men alicuius, aut mal&#x0169; aliquod inferen-
te&#x0303;, simpliciter odiosam, esse etiā si mag-
n&#x0169; fauore&#x0303;, vel fauore&#x0303; aliunde cōtineat.<marginalia>Ioa. Andr|Tiraquel.</marginalia>
Ita sentit Tiraquel. in dicta Præfa. n. 65.
cum Ioan. Andr. & alijs in c. vlt. de verb.
signif. circa Glos. verb. Similibus. Qui di-
cunt, cum cōcurrunt fauor, & odi&#x0169;. dis-
positione&#x0303; esse odiosam. Fundari potuit
Tiraq. in alio principio, quia existimat,
nō posse eande&#x0303; dispositionem simul esse
fauorabile&#x0303;, & odiosam etiā respectu di-
uersor&#x0169;, vel secundum diuersas ratio-
nes, neq; idem statutum posse esse par-
tim fauorabilie partim odios&#x0169;, t&#x0169; quia
non potest vna, & eadem res diuerso
iure cense&#x0303;ri. l. Eum qui ædes. ff. de Vsucap.
tum etiā quia non potest idem statutum
extendi in fauorem vnius, quin verta-
tur in odium alterius, & è couuerso. Ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0469.jpg/>
@@1@<SE469>462 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>hoc ergo principio inferri potest. lege&#x0303;,
in qua simul concurrunt fauor, & odi&#x0169;,
odiosam censendam esse, quia nō potest
simul esse fauorabilis, & odiosa, nec etiā
potest dici fauorabilis omnino, quia bo
num ex integra causa, ergo erit odiosa,
quia malum ex quoc&#x0169;q; defectu, & odi&#x0169;
habet rationem mali. Item quia legem
esse odiosam non includit negationem
ōnis fauoris, sed solam dicit impositio-
nem alicuius odij, seu grauaminis, quod
verificatur simpliciter de tali lege; est
ergo simpliciter odiosa. Deniq; quia ta-
lis lex simpliciter restringenda est, ne
odium aliqua ex parte augeatur; ergo
est tantum odiosa.</P>
<P>  Alij verò existimāt, vbi coni&#x0169;guntur<marginalia>8.</marginalia>
fauor, & odium in eadem lege, vel statu-
to, tale&#x0303; dispositione&#x0303; fauorabilem omni-
no censendam esse. Fundari potest, quia
vbi cōcurrunt fauor, & odi&#x0169;, fauor prę-
ualet, & præfertur odio; ergo constituet
dispositionem simpliciter fauorabilem.
Antecedens sumitur ex l. C. de In ius vo<marginalia>Panorm.|Anchar.</marginalia>
cando, vt notat, & sequitur Panormit. in
c. In littoris, de Restit. spol. n. 34. Anchar.
& alij, quos refert Tiraq. supra, n. 66. Et
confirmatur, quia vbi cōcurrunt fauor,
& odi&#x0169;, fauor quoad fieri possit, ampli-
andus est, & odi&#x0169; restringend&#x0169; est quan-
tum necesse fuerit, vt fauor amplietur;
ergo talis dispositio simpliciter iudicā-
da est fauorabilis.</P>
<P>  Dico tamen, in primis, Non repugna-<marginalia>9|Nōrepug-|nare lege&#x0303;|secund&#x0169; di|uersos res-|pectus esse|fauorabile&#x0303;|& odiosam|sunt enim,|vt aliæ rela|tiones oppo|sitæ.|Bald.|Innocent.</marginalia>
re, eandem legem diuersis respectibus
esse fauorabile&#x0303;, & odiosam. Ita sentiunt
cōmuniter Doctores, & expresse Glos.
in dicta l. 2. C. de In ius vocando, verb.
Literis, quam ibi Palud. Castrens. & alij
sequuntur. Idem sentit Innoc. in c. Quod
dilectio, de Cōsangui. & affi. & ibi Panor.
n. 7. & cōmuniter Summistæ verb. Priui-
legium: Potestq; inductione ostendi in pri
uilegio, dispensatione, lege p&#x0153;nali, & si-
milibus, quę respectu diuersorum, fauo-
rabilia sunt, & odiosa. Ratione ite&#x0303; pa-
tet, quia in hoc nulla ratio repugnantię
ostendi potest: nā relationes quasi op-
positę possunt eidem rei cōuenire respe
ctu diuersor&#x0169;, vt similitudinis, ac dissi-
militudinis, ęqualis, & inæqualis, ma-
ioris, ac minoris; sed ita cōparātur hęc
duo: nā fauor, & odium respectiua sunt,
fauor enim, alicuius est fauor, & odium
similiter; ergo nihil repugnat eandem<-P>@@

<-P>dispositionem, respectu diuersor&#x0169;, vni
esse fauorabilem, alteri odiosam.</P><marginalia>10.</marginalia>
<P>  Dices, ver&#x0169; esse, hoc nō repugnare, il-
los tame&#x0303; duos respectus ita esse inter se
cōnexos, vt vn&#xA770; ex alio sequatur, ideòq;
nō posse sec&#x0169;d&#x0169; vn&#x0169; ampliari lege&#x0303;, quin
secund&#x0169; alium etiam amplietur, neq; è
conuerso secund&#x0169; vnum restringi, quin
secund&#x0169; olium restringatur; & idcirco
necessari&#x0169; esse de talilege iudicare tan-
quam de fauorabili absolutè, vel odiosa
absolute, ita vt vel nulla ratio odij ha-
beatur propter fauore&#x0303;, vel nulla ratio
fauoris propter vitand&#x0169;, seu minuend&#x0169;
odi&#x0169;. Exempl&#x0169; optim&#x0169; est in lege tribu-
t&#x0169; imponente, quæ odiosa est, ei cui tri-
butum imponitur, fauorabilis autemei,
pro quo imponitur, vel rei, propter quā
imponitur, nec potest vno respectu au-
geri, & minui secundum ali&#x0169;, & ideò ne-
cessarium est, vt alter respectus vincat,
secund&#x0169; quem lex iudicetur simpliciter
fauorabilis, vel simpliciter odiosa.</P><marginalia>11.</marginalia>
<P>  Respondeo concede&#x0303;do interd&#x0169; illos
duos respectus habere inter se illā cō-
nexione&#x0303;, & tunc argument&#x0169; recte pro-
cedere, quando fauor vnius augeri non
potest sine damno alterius, neque è cō-
uerso potest incōmodum vnius tempe-
rari, quin alteri&#xA770; cōmod&#x0169; cesset, aut mi-
nuatur. Sicut in motu physico nō potest
quis latius, aut veloci&#xA770; accedere ad vn&#x0169;
terminum, quin cum eade&#x0303; proportione
recedat ab opposito, nec potest homo
plus donare ex propria pecunia, quin
pauperior fiat, &c. Nihilominus tamen
non semper est necessaria illa connexio
inter fauore&#x0303;, & odium, sæpe enim potest
fieri, vel augeri fauor vni sine præiudi-
cio alior&#x0169;, & è cōuerso vnus potest gra-
uari, vel puniri propter cōmune bonum
si ne speciali fauore alior&#x0169;, qui inde re-
sultet. Eade&#x0303;q; lex seu regula interd&#x0169; am
pliatur respectu vnius ob fauore&#x0303;, & res-
tringitur in odi&#x0169; alterius ratione boni&#x0303;
cōmunis, vt est optimum exe&#x0303;plum in l.
Qui exceptione&#x0303;, ff. de Cōdict. indebiti. Quia
potest fieri alicui beneficium sine di-
minutione bonorum alterius, & è cōuer
so. Ite&#x0303; fauor potest consistere in te&#x0303;pore,
vel in modo, vel in honore, aut alijs re-
bus, quę nō subtrahuntur vni, vt dentur
alteri. Deniq; hoc potest inductione os-
tendi in priuilegijs, in dispensationibus
in p&#x0153;nis, & alijs similibus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0470.jpg/>
@@1@<SE470>Cap. 2. De Lege odiosa, & fauorabili. 463
<duolan 2><P>  Deinde addo, quādo lex diuersis res-<marginalia>12.|Fauorem,|aut odium|præfrenda|pensatis cir|cunstantijs|materiæ, in|te&#x0303;tionis, &|boni cōmu-|nis maxi-|mè.</marginalia>
pectibus est fauorabilis, & odiosa, non
semper fauorem odio, aut odium fauo-
ri esse præferendum, sed prudenter pe&#x0303;-
sanda esse omnia, scilicet, intentionem
legislatoris, rationem boni communis,
& alias circunstantias materiæ, & ver-
borum, vt illud præferatur, quod vide-
tur esse grauius, & honestati, ac iustitiæ
legis magis consentaneum. Hęc assertio
quatenus media est inter duas senten-
tias allegatas, potest vtriusque motiuis
suaderi, & per se quidem spectata valde
probabilis est. Quia fauor magis per se
intendi potest, odium verò, seu graua-
men minimè, sed propter instantem ne-
cessitatem. Et ideò per se loquendo, ac
cæteris paribus, fauor est præferendus:
nihilominus tamen tanta esse potest ne-
cessitas imponendi grauamen, vt impo
nen dum sit, vel augendum propter ma-
ius bonum. Atque sic sentiunt qui cen-
sent, canonem, Siquis suadente, esse legem
fauorabilem, & esse extendendum, etiāsi
censura extendi conseque&#x0303;ter videatur,
quia est fauor religionis, & requirit il-
lum rigorem, vt stabilis perseueret. Si-
militer in lege imponente tributum po
test esse causa tam pia, & necessaria, vt
non habeatur ratio odij, seu grauami-
nis, quominus lex simpliciter fauorabi-
lis, & extendenda sit. E contrario verò
lex excludens f&#x0153;minas ab hæreditate,
licet intendat fauorem masculorum, o-<marginalia>Lex exclu-|densf&#x0153;mi-|nas ab hæ-|reditate est|odiosa quia|fauor ille|respectu ho|minum est|priuatus.</marginalia>
diosa simpliciter est, & coarctanda, vt
est communis doctrina Iuristarum, vt
videre licet in Tiraquelo suprà dicta
Præfat. n. 64. & alijs locis, quæ ipse alle-
gat, quia fauor ille priuatus est, & non
ad modum necessarius, neque ad pace&#x0303;,
& honestatem morum multum vtilis, &
ad hunc modum est de alijs iudicand&#x0169;.</P>
<P>  Vnde tādem assero, vbi res fuerit du-
bia, quia fauor, & odium videntur quā-<marginalia>13.|In dubio|præfere&#x0303;d&#x0169;|fauorem &|legem am-|pliandam,|quia per se|lex inte&#x0303;dit|fauorem.</marginalia>
dam æqualitatem habere, vel quia ad in
uicem se habent, sicut excedens, & ex-
cessum, tunc fauorem esse præferend&#x0169;,
& ad ampliandam legem, esse iudican-
dam simpliciter fauorabilem. Ita sumi-
tur ex Gloss. in l. 2. C. de His, qui nō pos.
ad liber. peruen. verb. Interrogauerit, vbi
etiam Bald. & alij, idem Bald. in l. penult.
C. de Pactis, circa finem, vbi etiam Ro-
man. & Alex. lib. 7. Consilior. cons. 197.
Et ratio est facilis ex dictis, quia lex<-P>@@

<-P>per se, & quasi sponte sua inducit fauo-
rem, odium verò quasi ex accidenti, &
coactè ob necessitatem; id autem quod
est per se præfertur ei, quod est accide&#x0303;-
tarium, cęteris paribus, ac subinde etiā
in dubio. Explicatur hoc amplius, quia
odium non intenditur, nisi vt tandem
cedat in aliquod commodum, quod vel
sit fauor, vel vt fauor reputetur; fauor
autem non est propter odium; imò ex
genere suo est per se; ergo magis inten-
ditur fauor ex suo genere. Nam prop-
ter quod vnunquodque tale, & illud ma
gis; ergo in dubio, ac cæteris paribus
fauor præfertur. Et ita facilè conciliā-
tur sententiæ adductæ, & solutę mane&#x0303;t
omnes rationes dubitandi, vt facilè po
test lector intelligere, & ideò non opor-
tet circa singulas immorari.</P>
<P>  Ex his resoluitur, quod secundo loco<marginalia>14.|Poße lege&#x0303;|esse mixtè|odiosam &|fauorabile&#x0303;</marginalia>
suprà proposui de sufficientia prędictę
partitionis. Posset enim facilè dici, non
oportere, vt omnis lex, aut fauorabilis
sit, aut odiosa. Nam potest aliqua esse
mixta secundum diuersos respectus, &
aliqua fortè esse potest neutra, ita vt
nec odium contineat, nec fauorem, vt
videntur esse præcepta morum genera-
liter proposita propter commune bo-
num. Melius tamen dicitur, diuisionem
esse adæquatam, quia lex, quæ videtur
mista, ab ea parte denominatur, quæ in
ea præualet: vel si est dubium, aut æqua-
litas, talis lex censetur absolutè fauo-
rabilis, vt declaratum est. Quod si lex
sit, quę nulli imponit speciale grauame&#x0303;,
nec ita est grauis, & onerosa, vt propte-
reà odiosa censeatur, eo ipso, quod est
iusta, & propitia communi bono, cense-
tur fauorabilis, & amplianda intra limi
tes fauoris, & ita relinquitur partitio
sufficiens, & adæquata.</P>
<P>  Tandem quod ad vltimum punctum<marginalia>15.</marginalia>
attinet, plures numerari solent modi,
aut quasi species legum odiosar&#x0169;; tres
autem, vel quatuor videntur esse præci-<marginalia>Quatuor es|se species p&#x0303;|cipuasleg&#x0169;|odiosarum.</marginalia>
puè. Videlicet lex p&#x0153;nalis, lex tribut&#x0169;,
aut onus imponens, lex irritans fact&#x0169;,
quod prohibet directè, vel indirectè, seu
consequenter, lex exorbitans à iure an-
tiquo, vel à communi iure, aut illi dero-
gans, vel limitans, aut corrigens illud,
& à fortiori lex posterior priorem ab-
rogans, & de his omnibus in præsenti
libro dicemus, quaten&#xA770; peculiares pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0471.jpg/>
@@1@<SE471>464 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>prietates, & effectus habent, quos ex-
plicare necesse est. Aliæ verò leges om-
nes, quæ huiusmodi non sunt, inter fa-
uorabiles computantur. Veruntamen
ex vi huius negationis non participant
speciálem rationem, quæ propria con-
sideratione indigeat, tantum ergo illæ,
quę priuilegij rationem habent, specia-
li indigent ratione, & ideò de illis dice-
mus in libro sequenti.</P>
<Z>CAPVT III.
Vtrum leges p&#x0153;nales obligent in conscientia ad
actus, quos proximè intendunt.</Z>
<P><INI3>D</INI3>VÆ partes in lege p&#x0153;nali distin-<marginalia>1.</marginalia>
guendæ sunt, vna est de actu, que&#x0303;
inte&#x0303;dit, fieri, aut omitti, alia est
de p&#x0153;na, quam imponit contra trans-
gressores talis legis; & quamuis prior
pars videri possit exposita tractando
de lege humaná, ciuili, & canonica, ta-
men aliquid speciale habere potest in
lege p&#x0153;nali, & ideò prius de illa priori
parte dicemus, postea de posteriori, cir
ca illam verò partem multa inquiri pos
sunt. Primum, an leges p&#x0153;nales possint
obligare ad culpam: secundum, an de
facto obligent; tertium, an possint non
obligare ad culpam, sed ad solam p&#x0153;-
nam: quartum, an de facto sic obligent.
Et hęc duo puncta examinabimus capi-
te sequenti, nunc reliqua examinanda
sunt, & difficultas est de legibus impo-
nentibus p&#x0153;nam temporalem: nam de
spiritualibus, vt sunt censuræ, & simi-
les, nulla est dubitatio, quin regulariter
loquendo culpam supponant, vt ex di-
ctis in libro 4. constat, & in sequeutibus
magis declarabitur.</P>
<P>  Circa prim&#x0169; ergo, de potestate nul-<marginalia>2.|Posse eße|legem p&#x0153;-|nalem obli|gantem in|conscientia|sic enim ef|ficacior e-|rit.|Nauarr.</marginalia>
la est controuersia, & ideò breuiter di-
cimus, non excedere humanam pote-
statem præcipere aliquid simul obligā-
do in conscientia, & imponendo p&#x0153;nā,
ac subinde posse ab homine fieri legem
obligantem in conscientia, & imponen-
tem p&#x0153;nam certam transgressoribus,
quod etiam de Principe seculari nullus
Iurisperitorum negauit, vt fatetur Na-
uarr. in cap. Fraternitas. 12. q. 1. n. 22. Et
probatur facilè primò, quia talis lex
potest esse valde conueniens reipubli-
cæ, imò experientia ostendit, sæpe esse<-P>@@

<-P>valde necessariam, & alioqui nullam in-
iustitiam continet; ergo non est cur ex-
cedat potestatem humanam: neque vlla
ratio probabilis ad hoc afferri potest.
Secundò, de legibus imponentibus spi-
ritualem p&#x0153;nam, excommunicatione&#x0303;,
&c. nemo dubitat, quin obligent in cō-
scientia ad actus præceptos, vel prohi-
bitos, vt in lib. 4. diximus, quia spiritua-
lis p&#x0153;na maximè solet imponi propter
contumaciam, quæ non est sine inobe-
dientia, & culpa, & quia spirituales p&#x0153;-
næ sunt medicinales, & præcipuè inten-
dunt curationem animæ, & correctio-
nem culpæ; ergo generatim loquendo,
non excedit potestatem humanam ob-
ligare in conscientia sub certa etiam
p&#x0153;na per legem imposita; ergo nec ex-
cedit hoc facultatem legis, seu potesta-
tem ciuilem, etiam si p&#x0153;nas tantum te&#x0303;-
porales imponat. Probatur consequen-
tia, quia nulla sufficieus ratio differen-
tiæ assignari potest, quia vtraque pate-
stas sicut includit vim dirigendi in con-
scientia, ita etiamvtraque includit vim
coercendi per p&#x0153;nas proportionatas,
& sicut adiectio p&#x0153;nę spiritualis est mo
raliter necessaria in legibus Ecclesia-
sticis; ita p&#x0153;na temporalis est morali-
ter necessaria in ciuilib&#xA770;, imò in vtrisq&#x0301;;
legibus. Quia vtraque obligatio simul
magis cogit, quam altera tantum, & sen
suales homines efficacius terrentur cō
minatione temporalium p&#x0153;narum, li-
cet spirituales grauiores sint. Tertiò,
quia legislator humanus potest sine ad-
iectione p&#x0153;næ temporalis obligare in
conscientia per suas leges; ergo etiam
cum illa. Probatur consequentia, quia
legislator humanus potest adijcere pę-
nam temporalem obligationi legis na-
turalis, vt p&#x0153;nam mortis propter ho-
micidium, vel furtum grauissimum, &
similiter potest per posteriorem legem
adijcere p&#x0153;nam priori legi humanę pu
rè morali, & obliganti in conscientia,
ita vt lex posterior non auferat obliga-
tionem prioris, vt latè probat Nauarr.
suprà, dicens, à nemine negari, & esse re&#x0303;
adeò claram, vt non egeat probatione;
ergo idem potest facere simul per vnā
legem, quia valde accidentaria est vni-
tas, vel pluralitas legum, neque varia-
re potest rationem iustitiæ, aut pote-
statis.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0472.jpg/>
@@1@<SE472>Cap. 3. An leges p&#x0153;nales obligent in conscientia ad actum. 465
<duolan 2><P>  Sed obijci solet, quia videtur exce-
dere iustitiæ æquitatem, reatum dupli-<marginalia>3.|Obiectio.</marginalia>
cis p&#x0153;næ imponere propter vnam trās-
gressionem: nam in foro Dei non insurgit
duplex tribulatio. propter idem delictum,
vt dicitur Na&#x0169;. 1. vbi Septuaginta leg&#x0169;t,
Non vindicabit bìs in id ipsum in tribulatione;
ergo multò minus potest id facere le-
gislator humanus; ergo dum imponit
p&#x0153;nam temporalem, non potest impo-
nere æternam, vel aliam alterius vitæ;
ergo nec potest obligare in conscien-
tia, quia ad hāc obligationem sequitur
reatus p&#x0153;næ alterius vitæ. Responde-<marginalia>Responsio.</marginalia>
tur, negando assumptum, & patet indu-
ctione, quia Deus præcepto imposito
Adamo, obligauit illum in conscientia,
& sub grauissima culpa, & reatu p&#x0153;næ
æternæ, & nihilominus addidit p&#x0153;nam
mortis temporalis, idemq&#x0301;ue constat in
multis præceptis legis veteris, quæ ob-
ligabant sub p&#x0153;na mortis, & de illis est
generalis regula, quòd obligabant in
conscientia. Idem fit euidens ex dictis
de lege addente pęnam excommunica-
tionis, etiamsi supponat reatum p&#x0153;næ
æternæ. Item de lege addente p&#x0153;nam
temporalem propter crimen contra le-
gem naturalem, vel contra aliam prio-
rem legem humanam, quia ibi etiam
coniunguntur duæ p&#x0153;næ sine iniustitia.
Ratio verò est, quia vel peccatum pro-
pter suam infinitatem est capaxvtriusq&#x0301;;
p&#x0153;næ, & plurium, vel quia transgressio
legis humanæ non sol&#x0169; est offensio Dei,
sed etiam Principis, & reipublicæ hu-
manæ, & ideo ab vtroque iustè punitur.
Vnde etiamsi lex aliqua non imponat
specialem p&#x0153;nam, sed sit purè moralis,
potest Princeps punire te&#x0303;poraliter trās-
gressorem talis legis, quanuis etiam in
foro Dei habeat reatum suæ propriæ
p&#x0153;næ; ergo signum est, duplicem illam
p&#x0153;nam diuersæ rationis, & distincti fo-
ri, diuini, & humani, non excedere meri-
t&#x0169; talis transgressionis. Nec locus Na&#x0169;
aliquid facit ad causam, tum quia ibi nō
agitur de lege, aut eius p&#x0153;na, sed de
quadam promissione Dei respectu po-
puli Iudaici, quem tunc secundo statuit
non punire, non quia iustè non potuit,
sed quia ex benignitate noluit; tum etiā
quia ibi est sermo de duplici tribulatio-
ne temporali, licet per figuram ibi sig-
nificatum fuerit, eos, qui ita affliguun-<-P>@@

<-P>tur semel in hac vita, vt veram p&#x0153;nite&#x0303;-
tiam agant, non esse passuros secundam
vitæ futuræ afflictionem.</P><marginalia>4.|Leges hu-|manæ habe&#x0303;|tes tempo-|ralespęnas|non obliga|re in con-|scientia, ni-|si exprimat|contra re&#x0169;|legislator,|quod rarò|contingit,|sentit Na-|uarr. quia|sunt odiosæ|Matusilan.|Decius.|Ioā. And.</marginalia>
<P>  Supposita ergo potestate, de facto, seu
de voluntate legislatoris humani supe-
rest quæstio. In qua est prima opinio as-
serens, leges humanas eo ipso, quod san
ciuntur temporalibus p&#x0153;nis, non obli-
gare in conscientia de facto, & iuxta
pręsumptam voluntatem legislatoris,
nisi aliud ipsemet exprimat, quod rarò
fit, vel nunquam in legibus ciuilibus.
Hanc opinionem potissimum defendit
Nauar. suprà, & in Sum. c. 23. n. 55. & pro
illa refert Matusilan. not. 78 quem etiā
refert, & sequitur Decius in cap. Nam
concupiscentiam; de Constit. lect. 2. n. 7. vbi
refert Hostien. & Ioan. Andr. in cap. Re-
latum, ne cleri. vel monach. Tamen hi
specialiter loquuntur de quibusdam sta
tutis religiosorum, vt Dominicanorum,
nec putant, id esse generale, vnde etiam
Matesilamuseos referens, cum eis tan-
tum videtur sensisse. Idem verò genera-
lius sensit Imola in cap. 2. de Maiorit. &
obedient. & in cap. Cum coutingat, de Iur.<marginalia>Imola.</marginalia>
iur. quem refert, & sequitur Deci. suprà
lect. 1. n. 3. Sed illi loquuntur non tant&#x0169;
de p&#x0153;nalibus legibus, sed absolutè de
humanis prohibentibus, vel pręcipien-
tibus res indifferentes, seu non necessa-
rias ad honestatem ex lege naturę, quo-
rum opinionem quoad hanc partem im
probabilem esse suprà ostensum est lib.
3. & 4. & Nauarr. etiam ab illis in hoc
dissentit. quanuis in pręsenti eorum au-
ctoritate vtuntur, referens alios pro il-
la sententia, qui re vera illam non do-
cent, vt Felin. in cap. 1. de Spons. n. 12.
& Caiet. de quo iam suprà dictum est.
Quod verò ad pręsens spectat, dictam
sententiam docuere prius Iasson in l. 2.<marginalia>Iason.|Lud Gom.|5.</marginalia>
C. de Iur. emphi. n. 143. & Ludou. Gom.
in cap. 2. de Constit. in 6. n. 60.</P>
<P>  Fundamenta Nauarri sunt, Primum,
quia lex p&#x0153;nalis est odiosa, & ideò in-
terpretanda benignius quoad fieri pos-
sit, hęc aute&#x0303; intelligentia est benignior,
& confert multum ad tolle&#x0303;dos laqueos.
& pericula animarum, & potest sine in-
conuenienti sustineri. Secundum quia
legislator addens p&#x0153;nam temporalem,
præsumitur excludere æternam, quia
qui ex duobus vnum exprimit, & aliud
tacet, ce&#x0303;setur illud excludere, iuxta re-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0473.jpg/>
@@1@<SE473>466 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>gulam text. in cap. Non ne, de Pręsumpt.
Tertiò, quia leges humanæ rarò expli-
cant in actu signato obligatione&#x0303; in cō-
scientia, vel certè ciuiles nunquam hoc
declarant: imò infideles Principes nun-
quam de tali p&#x0153;na cogitarunt; ergo nō
est verisimile illam intendere, maximè
quando p&#x0153;nam temporalem exprim&#x0169;t.
Quartò allegat Nauar. consuetudinem,
testaturq&#x0301;ue communi consensu recep-
tum esse, vt hæ leges in hoc sensu intelli-
gantur. Tandem, quia aliquæ leges p&#x0153;-
nales non obligant in conscientia; ergo
nullę, nam est eadem omnium ratio.</P>
<P>  Nihilominus contraria sententia ve-<marginalia>6.|Contraria|sententi{a}|verior, &|securior, te|nent&#xE8BF; Ca-|stro.|Sotus.|D. Thom.|Driedo.|Medina.|Henric.|Felin.|Syluest.|Angel.|Tolet.|Armil.|Couar.</marginalia>
rior est, & securior. Dicendum est ergo.
legem, quę in verbis suis, & modo, quo
fertur, præceptum continet, etiamsi pę-
nam adijciat, obligare in conscientia,
vel sub mortali, vel sub veniali culpa,
iuxta qualitatem materiæ, & alia signa
data in superioribus libris, nisi aliunde
constet de expressa mente legislatoris.
De hac postrema limitatione dicam in
capite sequenti. Illa ergo omissa, asser-
tio est communis Theologorum, quam
maximè defendunt Castro lib. 1. de Leg.
p&#x0153;nali cap. 8. & Soto lib. 1. de Iustit. q.
6. art. 4. & 5. qui allegat D. Thom. 2. 2. q.
186. ar. 9. ad 1. Tenet etiam Driedo lib.
2. de Libert. Christian. c. 1. & lib. 3. c. 3.
ad 5. Medin. C. de Restit. q. 12. aliàs 13.
& q. 36. ad 6. & in Cod. de P&#x0153;nit. tract.
de Ieiun. Idem sentit Henr. Quodlib. 3.
q. 22. Nam licèt varijs distinctionibus
vtatur, tandem in hac sententia persi-
stit. Tenet etiā Tolet. de 7. peccat mort.
cap. 20. Bart. Medin. 1. 2. q. 96. art. 4. dub.
3. Quæ est etiam communis Canonista-
rum, tenet Glossa in cap. Vt animarum. de
Constit. in 6. vbi idem sentit Domin. &
in cap. Perpetuo, eodem tit. Idem habet
Felin. in cap. Nam concupiscentiam, de Cō-
stit. n. 1. Syluest. verb. Inobedientia, in fine,
& ibi Angel. & Armil. n. 2. & verb. Lex. n.
4. Couarr. in Reg. Pèceatum. 2. p. §. 5. n. 3.</P>
<P>  F&#x0169;dari solet primò hæc opinio, quia
lex p&#x0153;nalis est vera lex; ergo obligat in<marginalia>7.</marginalia>
conscientia. Probatur consequentia,
quia vis obligandi in conscientia est de
essentia legis, & per hoc solum distin-
guitur à consilio, vt in superioribus di-
ctum est, & insinuat D. Thom. 1. 2. q. 91.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ar. 4. Hæc verò ratio non cōuincit, quia
non est de essentia legis, vt determinatè<-P>@@

<-P>obliget in conscientia ad actum, quem
præcipuè intendit; vt in capite sequen-
ti explicabo. Sec&#x0169;dò fundari solet, quia
p&#x0153;na dicit essentialiter ordine&#x0303; ad cul-
pam, nec aliter dici potest iusta. Nam vt
dicitur Deut. 25. Secundum mensuram deli-
cti erit plagarum modus, & significatur in
cap. 2. de Constit. in 6. & in cap. Non affe-
ramus, 24. q. 1. Vnde August. 1. Retract. c.<marginalia>August.</marginalia>
9. Omnis p&#x0153;na, si iusta est, peccati p&#x0153;na est, &
supplicium nominatur, & ideò culpam, &
p&#x0153;nam correlatiua esse dixit Gerson.
tract. de Vita spirit. lect. 1. & insinuat
D. Thom. 1. 2. q. 87. art. 7. & q. 108. art. 8.
ergo cum lex p&#x0153;nalis iustè puniat, sup-
ponit culpam in transgressione eius.
Ver&#x0169;tamen etiam hæc ratio non vrget,
nam licet pęna in quadam signisicatio-
ne rigorosa dicat ordinem ad culpam,
tamen latius sumpta pro quocunq&#x0301;; sup-
plicio, vel damno, aut incommodo po-
test iustè inferri propter iustam causam
sine culpa, vt latè ostendit Nauar. in di-<marginalia>Nauar.</marginalia>
cto cap. Fraternitas. n. 10. vsque ad 14. Vel
etiam dici potest, licèt omnis p&#x0153;na sit
propter culpam, non tamen semper esse
propter culpam contra Deum, sed in-
terdum sufficere culpam quasi ciuilem,
& humanam. Sed vrgent aliqui, quia si
quis ex ignorantia inuincibili contra
pęnalem legem committat, non fit reus
p&#x0153;næ, vt infrà dicemus; id autem non
videtur esse, nisi quia ignorantia excu-
sat culpam; ergo signum est, talem p&#x0153;-
nam supponere obligatione&#x0303; sub culpa.
Respondeo tamen, etiam hoc sign&#x0169; non
esse sufficiens. Nam si ignorantia excu-
sat p&#x0153;nam (vt supponitur, & infrà exa-
minabitur) non est solum quià excusat
culpam, sed etiam quia reddit actum in
uoluntarium, qui nec est culpa, nec iusta
causa p&#x0153;næ; maximè vbi p&#x0153;na non po-
nitur, nisi ad inducendam, & quasi co-
gendam voluntatem ad aliquid, quæ co-
actio non habet locum, vbi voluntaria
ratio ignorantiæ inuenitur.</P><marginalia>8.|Lex conti-|ne&#x0303;s præce-|ptum obli-|gat in con-|scientia.</marginalia>
<P>  Vnica ergo ratio assertionis est, quia
lex continens præceptum obligat in cō
scientia, vt suprà ostensum est, sed talis
lex continet præceptum; ergo obligar
in conscientia. Conseque&#x0303;tia patet, quia
maior propositio vniuersalis est, & quia
adiectio p&#x0153;næ non obstat obligationi
in conscientia, vt satis ostensum est.
Eàde&#x0303;q&#x0301;; ratione probari potest Minor,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0474.jpg/>
@@1@<SE474>Cap. 3. An leges p&#x0153;nales obligent in conscientia ad actum. 467
<duolan 2><-P>quia lex illa continet præceptum ex vi
verborum, considerata qualitate mate-
riæ, & alijs necessarijs in superioribus
declaratis; ita vt si non adderetur p&#x0153;-
na, illa forma præcipiendi, tali modo
prolata, & in tali materia, esset sufficie&#x0303;s
ad inducendum præceptum, & indican-
dam talem intentionem præcipientis,
hæc enim in primis necessaria est, sed
adiectio præcepti nō euacuat hanc vim
legis, & verborum eius, nec etiam est
signum intentionis non obligandi, aut
præcipiendi in legislatore, quia non so-
lent adijcere comminationem p&#x0153;næ, vt
suum præceptum destruant, sed vt mu-
niant, & quodam modo augeant obliga-
tionem, saltem extensiuè, vt soluendo
argumenta Nauarri facilè constabit.<marginalia>9.</marginalia>
<P>  Et hinc confirmari potest assertio
exemplo præcepti recitandi horas ca-
nonicas: nam habet adiunctam p&#x0153;nam
restitutionis in beneficiarijs, & nihilo-
minus obligat in conscientia. Respon-
dent autem aliqui, obligationem reci-
tandi in conscientia, esse priorem illa
lege pęnali, ex priori pręcepto morali,
seu consuetudine, quæ non fuit ablata
per posteriorem legem pęnalem, iuxta
doctrinam supra datam. Sed cōtra hoc
instatur ratione suprà facta, quia si di-
uersis legibus inducitur hęc duplex ob-
ligatio circa idem, cur non etiam eade&#x0303;?
Quia sicut lex posterior addens pęnam
priori obliganti in conscientia, non re-
uocat illam, nec ostendit talem esse in-
tentionem imponentis pęnam; ita adie-
ctio comminationis pęnæ addita præ-
cepto, nō reuocat vim eius, nec indicat,
talem esse intentione&#x0303; præcipientis, imò
potius solet indicare seueritatem præ-
cepti, & maiorem voluntatem obligan-
di. Accedit in dicto exemplo, quod lex
recitandi officium Virginis impositum
clericis pensionarijs sub eàdem p&#x0153;na
obligat in conscientia, & tamen non est
antiquior illa obligatio, sed per idem
præceptum inducta.<marginalia>10.|Lex taxās|pretia obli|gat in con-|scientia.</marginalia>
<P>  Denique, leges iustæ taxantes prętia
rerum, licet ferantur sub cōminatione
p&#x0153;næ, obligant in conscientia, vt est in
Hispania lex taxans pretium tritici; er-
go idem erit in quacunque alia lege pę-
nali. Respondent aliqui, non esse eande&#x0303;
rationem, quia per legem taxātem pre-
tium fit, vt merces non plus valeāt, &<-P>@@

<-P>ideò si carius venditur, fit contra iusti-
tiam, & inde oritur ratio culpæ. Sed cō-
tra, quia lex taxans pretium rei, ideò
facit, vt nō plus valeat, quia definit me-
dium iustitię, sed eodem modo per alias
leges constituitur medium virtutis, vel
in iustitia, vel in religione, vel in alijs,
quia hæc est efficacia legis humanæ, vt
in superioribus ostensum est, vnde con-
sequenter contrarium actum constituit
in specie vitij oppositi; ergo obligat e-
tiam in conscientia ad seruandum tale
medium, vel vitandum tale vitium. Nec
videtur posse assignari sufficiens ratio,
ob quam lex lata in materia iustitiæ,
censeatur pręscribere medium virtutis
etiamsi pęnam adiungat, & non idem
censendum sit de legibus præcipienti-
bus sub pęna in alijs materijs.</P>
<P>  Neque in contrarium vrgent ratio-<marginalia>11.|Benigniore&#x0303;|interpreta|tionem ha-|bere locum|vbi res est|moraliter|dubia.</marginalia>
nes Nauarri. Ad primam enim respon-
deo, benigniorem interpretationem ha
bere locum, vbi res est moraliter dubia
& talem esse debere, vt verba legis non
corrumpat. At hic sensus legis non est
dubius, quandoquide&#x0303; supponuntur ver-
ba ex se sufficienter significantia præ-
ceptum, & sine fundamento recurritur
ad intentionem, corrumpendo, seu ener
uando verba legis. Ad sec&#x0169;dam dicitur
primò, axioma illud, & cap. Nonne ibi
allegat&#x0169; habere locum, quandovel duo,
de quibus est sermo, sunt repugnantia,
vel quando sunt ad eligendum propo-
sita; tunc enim assumptio vnius præsu-
mitur esse exclusio alterius: si autem nō
sint huiusmodi, non est illa sufficiens cō
iectura, nisi aliæ adiungantur. At híc
obligatio ad culpam, & pęnam, non re-
pugnant inter se; imò ex se habent quā-
dam connexionem, & ideò sola adiectio
pęnæ nulla est coniectura excusationis
culpę. Deinde dicitur, in lege, de qua
tractamus, sufficienter contineri obli-
gationem ad culpam in verbis pręcep-
tiuis, & ideò dici non posse, eam legem
comminari pęnam, prętermissa cōmi-
natione culpę, quia non solet aliter cul-
pę reatus proponi, nisi pręcipiendo.</P><marginalia>12.</marginalia>
<P>  Vnde ad tertiam rationem negatur.
consequentia. Quę si alicuius esset mo-
menti probaret, etiam leges humanas
morales non adijcientes pęnā non obli
gare in conscie&#x0303;tia, quia hoc non expri-
munt in actu signato; & leges Princip&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0475.jpg/>
@@1@<SE475>468 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>infidelium non ligare conscientias, etiā
si pęnales non sint, quia tales Principes
nihil de p&#x0153;nis alterius vitę cogitarunt;
vtrunque autem absurdum est, vt con-
stat ex lib. 3. Igitur sicut in legibus mo-
ralibus sufficit naturalis vis præcepti
ad inducendam obligationem conscie&#x0303;-
tiæ, etiamsi princeps illam non expri-
mat; imò nec de illa cogitet in actu sig-
nato, sed tant&#x0169; de præcepto imponen-
do; ita etiam sufficit in legibus p&#x0153;nali-
bus. Et patet, quia præceptum morale
Regis infidelis obligat sub reatu p&#x0153;næ
vitæ futuræ, etiamsi legislator illam nō
cognoscat, quia sufficit vis connatura-
lis præcepti, ergo etiam sufficit in lege
p&#x0153;nali, quæ simul moralis est: nulla e-
nim ratio differe&#x0303;tiæ in his casibus red-
di potest. Ad quartum negamus talem
consuetudinem, quam Doctores com-
muniter non agnouerunt, nec ex com-
muni vsu, & sensu fidelium colligitur.
De quinta ratione in sequenti capite
dicendum est.</P>
<Z>CAPVT IIII.
An dentur, vel dari poßint leges p&#x0153;nales non
obligantes in conscientia, sed tantum sub
p&#x0153;na, sine interuentu culpæ.</Z>
<P><INI3>P</INI3>Artem negantem tenet Syluester
suprà, & sequitur Armilla, licèt nō<marginalia>1.|Negat Syl-|uest. Arm.|Bellarm.</marginalia>
videatur consequenter loqui, vt
explicabo. Citatur pro hac sententia
Soto suprà, sed si attentè legatur, non
negat potestatem, nec in re dissentit à
communi sententia, licet in vsu verbo-
rum discrepare, & sine causa contende-
re videatur. Citat etiam Syluester pro
hac sententia D. Thomam, & auctores,
qui indistinctè dicunt, legem, vel præ-
ceptum superioris obligare in conscie&#x0303;-
tia. Eidem sententiæ adhærere vide-
tur Bellarmin. lib. 3. de Laicis cap. 11.
probati. 6. Fundamenta huius sententię
tacta sunt in præcedenti quæstione, &<marginalia>Probat. 1.</marginalia>
ferè soluta. Summa est, primò, quia de
ratione legis est obligatio in conscien-
tia; ergo repugnat esse veram legem pę
nalem, quin obliget in conscientia. Se-
cundò, quia aliàs esset iniusta inferens<marginalia>Secunda.|Terti{a}.</marginalia>
p&#x0153;nam sine culpa. Tertiò, quia alias
nulla esset ratio inferendi maiorem, vel
minorem p&#x0153;nam per tales leges, quia<-P>@@

<-P>p&#x0153;na infertur maior, vel minor iuxta
proportionem ad culpam; sed vbi nulla
est culpa, non potest esse maior, vel mi-
nor culpa; ergo nec maior, vel minor
p&#x0153;na. Quartò, quia nulla potest ratio
reddi, cur quædam leges p&#x0153;nales po-
tius obligent in conscientia, quàm aliæ,
nec declarari facilè potest, quo signo,
aut modo discernendæ sint huiusmodi
leges.</P><marginalia>2.|Affirmati|ua pars ve|r{a}.</marginalia>
<P>  Nihilominus dicend&#x0169; est primò, dari
posse leges coge&#x0303;tes, seu obligantes sub
comminatione p&#x0153;næ, licet non oblige&#x0303;t
in conscientia ad actum, propter eius
transgressionem obligant ad p&#x0153;uam.
Hanc assertionem vt claram supponit<marginalia>Nauarr.|Victon.|Castro.</marginalia>
Nauarr. suprà, eamq&#x0301;; tenet Victor. Re-
lect. de Potest. ciuil. n. 20. eam etiam latè
ostendit Castro, & sequuntur alij anti-
qui citati. Qui distinguunt duplicem le-
gem p&#x0153;nalem, puram, & mystam, seu cō
positam, quibus membris additur ter-
tium de lege humana non p&#x0153;nali, sed
purè morali, qualis est illa, quæ obligat
in conscientia, & p&#x0153;nam non adijcit.
Nec refert, quod Nauarr. ait, etiam ex
hac lege non seruata incurri reatum
p&#x0153;nę: nam hoc est semper verum in fo-
ro Dei, non verò in foro humano, vnde
ille reatus non oritur propriè ex lege
humana, sed ex natura rei, vel ex diuina
lege, & ideò illa lex humana meritò di-
citur moralis purè, id est, non p&#x0153;nalis,
quia ipsa nec taxat p&#x0153;nam, nec directè
imponit illam. Mysta verò dicitur, quę
simul moralis est, & pęnalis, & duo prę-
cepta virtute includit, vnum faciendi,
vel vitandi talem actum, aliud sustinen-
di talem pęnam, si id non fiat; & de hac
intelligu&#x0169;tur omnia dicta in capite prę
cedenti. Lex autem purè pęnalis dici-
tur, quę solum habet vnum pręceptum
quasi hypotheticum sustinendi tale&#x0303; pę-
nam, vel incommodum, si hoc, vel illud
fiat, etiamsi de actu substrato tali con-
ditioni pręceptum non imponatur. Et
quamuis Nauarr. suprà nouam dicat es-<marginalia>Nauar.|Syluest.|Armil.</marginalia>
se distinctionem illam, & Syluest. & Ar-
milla illam contemnant, vt puerilem,
verbalem, & inutilem, nihilominus nec
noua, nec puerilis est, quia illa vtuntur
graues Doctores, non tantum moderni,<marginalia>Henr.|Angel.|Castro.</marginalia>
sed etiam antiqui, vt Henric. Angel.
Castro, & aliqui alij ex allegatis capite
pręcedenti pro nostra sententia. Nec<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0476.jpg/>
@@1@<SE476>Cap. 4. De lege p&#x0153;nali obligante tantum ad p&#x0153;nam. 469
<duolan 2><-P>etiam potest dici inutilis, aut verbalis:
nam rem, quam tractamus rectè decla-
rat, & potest optima ratione fundari,
quia simul etiā probabitur assertio po-
sita.</P>
<P>  Ratio autem est, quia legislator po-<marginalia>3.</marginalia>
test simul sua lege obligare in conscie&#x0303;-
tia, imponendo p&#x0153;nam transgressori-
bus, vt in superioribus ostensum est, &
potest etiā obligare in conscientia sine
adiectione p&#x0153;næ, ergo etiam potest ob-
ligare solum ad debitum p&#x0153;næ, & ita
resultat distinctio trimembris respectu
legis humanæ in communi, & bimem-
bris respectu legis p&#x0153;nalis. Solum su-
perest probanda prima consequentia:
negari enim posset, quia culpa est prior,
quam p&#x0153;na, & ita potest ab illa separa-
ri,  & cum illa coniungi: p&#x0153;na verò cum
sit posterior, quàm culpa, licet possit c&#x0169;
illa coniungi, non tamen videtur posse
ab illa separari, quia fundatur in illa.
Sed nihilominus probatur consequen-
tia, quia ille modus præcipiendi nō est
contra rationem legis, nec contra ra-
tionem iustitiæ; ergo potest legislator
pro suo prudenti arbitrio illum tant&#x0169;
intendere, & non ali&#x0169;; ergo si ita faciat,
constituet legem purè p&#x0153;nalem, quæ
in conscientia non obliget ad act&#x0169; prę-
ceptum, sed tantum sub p&#x0153;na. Prior cō
sequentia patet, quia c&#x0169; vtraque obli-
gatio cadat sub potestatem legislato-
ris, potest prout voluerit illa vti, quan-
tum ratio legis iustæ permittit. Poste-
rior item consequentia clara est, quia
obligatio legis pendet ex intentione le
gislatoris, & nō potest illā excedere ex
vulgari regula, quod actus agentium
non excedunt intentionem eorum.</P>
<P>  Prior verò pars antecedentis pro-<marginalia>4.|Regulæ re-|ligiosorum|sæpe obli-|gant ad p&#x0153;|nam vbi nō|ad culpā.</marginalia>
batur exemplo regularum religionum,
quæ hoc modo obligant. Respondent
aliqui illas non esse leges, sed vel con-
silia, vel conuentiones quasdam, & qua-
si pacta. Sed hoc gratis dicitur: nam cō-
muniter veræ constitutiones, & statuta
censentur, & ita à Pontificibus vocan-
tur, cum dant potestatem ad illa con-
denda. Item quia sunt actus iurisdictio-
nis, & potestatis superioris imponentis
necessitatem aliquam sic operandi; er-
go excedunt rationem consilij, & non
sunt tantum conuentiones. Nam licet
illam supponant, quatenus in principio<-P>@@

<-P>fuit necessaria professio talis status; po
stea obligatio nascitur ex iurisdictio-
ne. Vnde quidam existimant, ad ratio-
nem legis satis esse, quod inducat ne-
cessitatem siue ad culpam, siue ad pę-<marginalia>Castro.</marginalia>
nam. Castro verò suprà dixit, huiusmo-
di legem imponere obligationem in cō
scientia iudici, vt transgressorem pu-
niat, & ita fatetur habere magis pro-
prietatem legis respectu iudicis, quàm
respectu rei. Sed instari potest, tum quia
præcepta religionis non magis viden-
tur obligare in conscientia Prælatum,
quàm subditum; tum etiam quia híc a-
gimus de lege respectu subditi. Et ita
(vt ipse etiam fatetur) si lex pęnalis im-
ponat pęnam ipso facto soluendam, ob-
ligat subdit&#x0169; in conscientia post trans-
gressionem legis, ad soluendam pęnā.
Et ideò in vniuersum magis placet, hāc
legem semper resolui, vt sic dicam, in
aliquam obligationem conscientiæ, vt
lib. 3. cap. 18. declaraui, quia licèt non
obliget ad id, quod immediatè præci-
pit, tamen si quoad illud non seruetur,
obligat in conscientia, vel ad soluendā
pęnam si sit latæ sententiæ, vel ad susti-
nendam illam, cum imposita fuerit, vt<marginalia>D. Thom.</marginalia>
sensit D. Thomas 2. 2. q. 186. art. 9. ad 1.
ergo sufficienter saluatur in tali statu-
to vera ratio legis.</P><marginalia>5.|Interdict&#x0169;|& irregu-|laritas sępe|incurritur|sine culpa.|D. Thom.</marginalia>
<P>  Altera verò pars, scilicet, hunc mo-
dum legis non repugnare cum æquita-
te, seu iustitia, probari solet ex regula
iuris. 23. in 6. quod pęna interd&#x0169; incur-
ritur sine culpa, quāuis non sine causa,
vt etiam dixit D. Thom. 2. 2. q. 108. ar. 4.
ad 2. afferens exempla irregularitatis,
quæ sæpe incurritur sine culpa, & idem
est de inter dicto. Ad hæc verò dici pos-
set, irregularitate&#x0303; illā non esse pęnam;
interdict&#x0169; verò nunquā imponi sine cul
pa alicuius, quāuis comprehe&#x0303;dat inno-
centes propter aliquam vnionem, quā
habent cum delinquente. Sicut pęna pa
tris peccantis solet redundare in filios
innoce&#x0303;tes. Sed in hoc non est de nomine
contendendum. Fatemur enim (vt dixi
cap. præcede&#x0303;ti) pęnam in maxima qua-
dam proprietate sumptā includere ra-
tione&#x0303; vindictæ, & dicere ordine&#x0303; ad pro-
priā culpam. Non est  tamen necesse ita
in præsenti sumi: nam generalius om-
ne incommodum naturæ ex quacun-
que causa nascatur, includitur sub malo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0477.jpg/>
@@1@<SE477>470 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>p&#x0153;næ, & specialiter, ac morali modo lo
quendo, etiā dicitur p&#x0153;na propria om-
nis afflictio, quæ fit per mod&#x0169; coactio-
nis, vt lex aliqua seruetur, & hæc potest
sine culpa cōtra De&#x0169; imponi, quamuis
nō sine aliquo defectu, vel imperfectio-
ne apud homines. Quod ergo hic mod&#xA770;
p&#x0153;nę possit sine iniustitia imponi, pro-
batur, quia superior potest cogere ad
act&#x0169; de se bon&#x0169;, etiāsi in omissione ta-
lis actus non sit culpa, quia illud potest
expedire ad bonum cōmune, & nihil ha
bet contra ratione&#x0303;, & contra debitum
superioris offici&#x0169;; ergo eadem ratione
potest superior onus aliquod, vel affli-
ctione&#x0303; ponere propter omissione&#x0303; illius
actus, etiāsi culpa non fuerit apud De&#x0169;.
Probatur consequentia, quia illa puni-
tio tunc non est, nisi quędam coactio, vt
fiat, vel non fiat talis actus, quę necessa-
ria est, vt timor illius antecedenter etiā
cogat ad vitandam similem transgres-
sione&#x0303;. Et confirmatur: nam interd&#x0169; po-
test respublica alia onera imponere ex
iusta causa, & sine culpa, vt probant
exempla suprà adducta, & alia, quæ ad-
ducit Glossa in cap. 2. de Constit. & ra-<marginalia>Glossa.</marginalia>
tio est, quia ad bonum regimen reipu-
blicæ sæpe id necessarium est; ergo ita
etiam fieri potest in præsenti, nam cau-
sa est sufficiens, seclusa culpa.</P>
<P>  Deniq&#x0301;; sæpe potest expedire ad peri-<marginalia>6.|Sæpe expe-|dire ad pe-|ricula ani-|marum vi-|tanda obli-|gare ad p&#x0153;|nam, qui o|bligetur ad|culpam, sic|in lege hu-|mana cen-|setur, quæ|p&#x0153;nam im|ponit fugie&#x0303;|ti de carce-|re, & scin-|denti ligna|in silua.|Anton.</marginalia>
cula animar&#x0169; vitanda hoc tant&#x0169;modo
cogere ad act&#x0169; aliàs conuenientem cō-
munitati. Quia coactio aliqua est vtilis,
& quod maior non fiat, est etiam vtile
animabus, & pertinet potius ad suauem
prouidentiā, quam ad rigorem. Et hoc
prudenti cōsilio fiunt statuta in religio-
nibus, in quibus supponitur virtuale pa
ct&#x0169; in voto obedie&#x0303;tię, & professione in-
clusum, acceptandi tale&#x0303; p&#x0153;nā, si in hac,
vel illa regulæ transgressione quis cō-
prehendatur, vt notauit Anton. 3. p. tit.
16. c. 1. §. vlt. circa fine&#x0303;. Quod exte&#x0303;di etiā
potest ad quanc&#x0169;q&#x0301;; cōmunitate&#x0303;, seu re&#x0303;-
publicam, quia inter eā, & singula me&#x0303;-
bra eius intercedit, vel salte&#x0303; supponitur
talis conuentio ad ciuilem vnionem in
vno corpore, illa tame&#x0303; supposita, ex vi
potestatis iurisdictionis, quæ est in su-
periori, sequi potest talis modus impe-
randi, & imponendi talem obligatione&#x0303;,
quia per se est iustus, & vtilis commu-
nitati, vt declaratum est.</P>@@

<P>  Dico secundo. Aliquæ sunt leges pu-<marginalia>7.|2. conclus.</marginalia>
rè p&#x0153;nales, & in conscientia non obli-
gantes, nisi ad p&#x0153;nam, quæ ex materia,
& verbis, alijsq&#x0301;ue circunstantijs à legi-
bus p&#x0153;nalibus mistis discernendę sunt.
Prior assertionis pars clara est, eamq&#x0301;ue
videntur supponere auctores allegati
in priori assertione, & licèt Castro du-
bitet an dentur tales leges, tamen non
videtur cadere in dubium, tum, quia c&#x0169;
possibiles sint, & sæpe possint esse ap-
tiores ad regimen subditorum cum mi-
nori periculo, & grauamine in aliqui-
bus materijs, in quibus maius onus ne-
cessarium non est, videtur per se credi-
bile, sæpè ferri hoc modo leges pęnales.
Tum etiā quia in religionibus sunt cla-
ra exempla harum legum, vt supra dixi,
& in legib&#xA770; humanis, purè p&#x0153;nalis ce&#x0303;se-
tur illa, quę pęnā imponit fugie&#x0303;ti de car
cere, scinde&#x0303;ti ligna in sylua cōmuni, &c.</P><marginalia>8.|Pendere|ex inte&#x0303;tio-|ne legilato|ris, q&#x0111; lex|sit purè p&#x0153;|nalisvel nō</marginalia>
<P>  Tota ergo difficultas est in posterio-
ri parte assertionis explicanda, quādo,
scilicet, lex pęnalis pura censenda sit. In
quo dici cōmuniter solet, hoc pendere
ex intentione legislatoris, quod verissi-
m&#x0169; esse credo, ob rationem factā. Neq&#x0301;;
hoc pendet ex illa quæstione, an obliga-
tio præcepti, seu legis in cōscientia, pos
sit esse maior, vel minor ex intentione
legislatoris. Nam quidquid de hoc sit,
stante iam pręcepto; nihilominus cert&#x0169;
est, pendere ex inte&#x0303;tione superioris prę
cipere, & similiter duo præcepta, aut v-
num tant&#x0169; hypothetic&#x0169; imponere, sicut
pendet ex intentione voue&#x0303;tis sub pęna
aliqua, vel vtrāq&#x0301;; per sevouere, & expres
se, aut tacite duo vota emittere, vel vn&#x0169;
tant&#x0169; hypothetic&#x0169;. Supposita ergo ne-
cessitate inte&#x0303;tionis, inquirim&#xA770;, quomo-
dò cognoscetur, & vnde cōstabit, inten-
tione&#x0303; Principis fuisse, vn&#x0169; tant&#x0169; pręcep-
t&#x0169; hypothetic&#x0169; imponere. In quo etiam
est clar&#x0169;, maximè posse hoc cōstare per
expressā declaratione&#x0303; ipsi&#xA770; legislatoris,
siue hęc exprimatur in ipsamet lege par
ticulari, siue per aliquā generale&#x0303; regulā
aliquar&#x0169; constitution&#x0169;, in eis cōprehe&#x0303;-
sā, quę hoc declaret, vel designetverba,<marginalia>Consuetudi|nem eße in|terpretem,|an lex sit|pure p&#x0153;n$unclear|lis.</marginalia>
per quę sola significetur obligatio in cō
scientia; vt in aliquibus religionibus fit,
siuè deniq&#x0301;; de tali inte&#x0303;tione constet per
traditionem, consuetudinem, seu legem
non scriptam. Quanuis enim talis con-
suetudo non sit vniuersalis in omnibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0478.jpg/>
@@1@<SE478>Cap. 4. De lege p&#x0153;nali obligantetantum ad p&#x0153;nam. 471
<duolan 2><-P>legibus p&#x0153;nalibus (vt Nauarr. volebat)<marginalia>Nauar.</marginalia>
potest in aliqua republica, seu congre-
gatione introduci, & illa erit optima
interpres cuiuscunq&#x0301;ue legis talis com-
munitatis, nisi per ipsammet legem re-
uocetur, exprimendo vt talis lex obli-
get, vel habeat vim præcepti non ob-
stante contraria consuetudine.</P>
<P>  Vltra hos verò casus possumus gene-
ralem regulam negatiuam constituere.<marginalia>9.|Regula ge-|neralis.</marginalia>
Quoties per verba legis p&#x0153;nalis nō de-
claratur sufficie&#x0303;ter proprium pręcept&#x0169;
obligans ad act&#x0169;, vel omissionem eius,
præsumend&#x0169; est, esse lege&#x0303; purè p&#x0153;nale&#x0303;,
ita vt in hoc casu procedat opinio Na-
uarri tractata cap. pręcedenti. Quia &#xA753;-
cedit etiā ratio eius: nam si lex nō satis
explicat duplice&#x0303; obligatione&#x0303;, seu præ-
cept&#x0169;, benignior pars est elige&#x0303;da, c&#x0169; res
sit dubia, & lex nō satis explicet rigore&#x0303;.
Censebitur aute&#x0303; lex non satis explicare
priorem obligatione&#x0303; conscientiæ, quā-
do nec lata fuerit per verbum expresse
præceptiu&#x0169;, quod in act&#x0169; prohibit&#x0169;, vel
imperat&#x0169; cadat, nec ex circ&#x0169;stātijs, aut
materia, vel p&#x0153;na legis colligatur vir-
tuale pręcept&#x0169;, seu inte&#x0303;tio sufficie&#x0303;s prę
cipie&#x0303;tis. In priori parte huius docume&#x0303;-<marginalia>Castri gene|ralis regu-|l{a}.</marginalia>
ti videtur f&#x0169;data regula, quā generali-
ter admittit Castro, quoties lex non fer
tur per verb&#x0169; imperādi, aut prohibe&#x0303;di,
sed per verba cōditione&#x0303; tant&#x0169; significā-
tia, lege&#x0303; esse purè pęnale&#x0303;. Vt c&#x0169; lex dicit
si quis inueniatur extrahe&#x0303;s triticum ex
regno, perdat illud, vel duplum; vel cum
dicit, quic&#x0169;q&#x0301;; deprehe&#x0303;sus fuerit venans
in tali loco, soluat tale quid. Similes e-
nim leges ex vi verborum non induc&#x0169;t
obligationem ad actum, vel omissio-
nem, quia in rigore non præcipiunt.</P>
<P>  Hæc aute&#x0303; regula indiget limitatione<marginalia>10.|Limitatur|regula Ca-|stri.</marginalia>
insinuata in posteriori parte nostri do-
cumenti. Nam si pęna legis intrinsecè
supponat culpā, lex non est censenda pu
rè pęnalis, etiāsi sub illa forma feratur,
quia cōditio pęnę satis declarat mente&#x0303;
legislatoris, vt quando excōmunicatio
fertur sub hac forma, siquis hoc fecerit
sit excōmunicatus, vel qui hoc dixerit
anathema sit. Nā licèt Nauar. dicat, has<marginalia>Nauar.</marginalia>
leges esse purè pęnales, supponere tame&#x0303;
culpā ex prioribus legibus diuinis, aut
humanis, nihilominus ver&#x0169; non est. T&#x0169;
quia sępe nō supponitur talis obligatio
prior, vt quādo nouo statuto dicitur, Si<-P>@@

<-P>quis ingressus fuerit tale&#x0303; locum, maneat
excōmunicatus, ide&#x0303;q&#x0301;; c&#x0169; proportione
est, quando veritas aliqua de nouo defi-
nitur sub illa forma, Siquis tale, vel tale
dixerit, anathema sit. T&#x0169; etiam, quia li-
cet cōditio apposita sit de re cōtra ius
naturale, vel diuin&#x0169;, vt siquis &#xA751;cusserit,
si quis furatus fuerit, &c. nihilominus
ad excōmunicationem necessarium est
præceptum Ecclesiastic&#x0169;, & cōtumacia
contra illud, vt talis pęna incurratur.
Quoties ergo leges impon&#x0169;t huiusmo-
di pęnas non sunt purè pęnales, etiamsi
dictis verbis vtantur. Idemq&#x0301;ue censeo,
quādo pęna est grauissima, etiā corpo-
ralis, vt si imponatur pęna mortis, vel
mutilationis, aut alia æquipollens, idq&#x0301;;
non sol&#x0169; ratione periculi (vt quidā vo-
lunt) nam illud sępe vitari posset: sed ex
morali æstimatione talis pęnę. Nam lex
censenda est prudens, & iusta: esset aute&#x0303;
intolerabilis, si propter rem, quæ culpa
caret, pęnā mortis, vel mutilationis im-
poneret. Et ideò diximus in superiori-
bus ex doctrina Augustini, omnia præ-
cepta legis veteris, quæ pęnam mortis
corporalis imponebant, induxisse obli-
gationem sub mortali. Vnde licèt verba
non sint expresse præceptiua, vel pro-
hibitiua, satis est, quod virtute illam cō
tineant, & ex adiuncta pęna declaretur,
qualis sit legis latoris intentio.</P><marginalia>11.|Considerā-|dam mate-|riæ graui-|tatem, ad|cognoscen-|dam legis|obligatione&#x0303;|quoad con-|scientiam,|vel tantum|ad p&#x0153;nam.</marginalia>
<P>  Obijcies, quia satis grauis pęna est
flagellationis publicæ, quæ imponitur
frangenti carcerem, & nihilominus ille
non obligatur in conscientia seruare il
lam prohibitionem, nec peccat fugien-
do. Respondeo, vel illam p&#x0153;nam respe-
ctu talis personæ non censeri nimi&#x0169; gra
ue&#x0303;, vel à republica iudicatam esse pro-
portionatam ad coactionem necessariā
pro tali prohibitione, & quasi ad defen-
sionem sui iuris, & publicæ iustitiæ, &
ideò omnia esse prude&#x0303;ter considerāda.</P>
<P>  Deniq&#x0301;; quāuis verba per se spectata,
vel grauitas pęnæ, non satìs ostendant<marginalia>12.</marginalia>
obligationem in conscientia ad legem
obseruandā, cōsideranda est materia le
gis: nā si illa fuerit moralis, id est, perti-
nens directè ad bonos mores reipubli-
cę, & ad cohibe&#x0303;da vitia, & ad eos fines
ce&#x0303;seatur necessaria, vel ad pace&#x0303; eius, vel
ad vitandum magnum incommodum
eius, magna præsumptio est, legem poni
sub intentione obligandi in conscie&#x0303;tia,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0479.jpg/>
@@1@<SE479>472 Lib. 5. De varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>etiāsi modus præcipiendi non sit adeò
expressus, & formalis, nec p&#x0153;na nimi&#x0169;
grauis. Ita sumitur ex Victor. & Couar.
suprà. Et ratio est, quia credendum est,
legislatore&#x0303; in his casibus velle obligare<marginalia>Victor.|Couar.</marginalia>
modo magis conueniente, & necessariò
reipublicæ, in tali autem materia, & oc-
cassione maximè expedit, cogere obli-
gando in conscientia; ergo. Quando ve-
rò nihil horum interuenit, sed materia
est politica, vel non magni mome&#x0303;ti, aut
necessitatis ad bonos mores, & forma
pręcipiendi est tantum conditionata, &
p&#x0153;na nō nimi&#x0169; grauis, signum sufficie&#x0303;s
est, tale&#x0303; legem nō obligare in cōscie&#x0303;tia.</P>
<P>  Ad primam rationem contrarię sen-
tentiæ iam responsum est, legem p&#x0153;na-<marginalia>13.</marginalia>
lem resolui in aliquam conscientiæ ob-
ligationem soluendi, vel sustinendi p&#x0153;-
nam, & hoc satis esse, vt sit vera lex, etiā
si ad conditionem sub qua p&#x0153;nam cō-
minatur, in conscie&#x0303;tia non obliget, res-
pectu cuius cōditionis dicitur purè pę-
nalis, licet respectu ipsius p&#x0153;næ effica-
ciam habeat obligandimodo prędicto.
Ad secundam negatur sequela, nimir&#x0169;,
talem lege&#x0303; fore iniustam, qui licèt infe-
rat pęnā (id est, grauamen aliquod, seu
malum) sine culpa, non tame&#x0303; sine causa,
vel licet illud inferat sine culpa morali,
non tame&#x0303; sine culpa ciuili, seu politica,
& hoc sufficit. Vnde ad tertiam negatur
etiam sequela, quia ratio inferendi ma-
iorem, vel minorem pęnam, non solum
esse potest maior, vel minor culpa, sed
etiā maior, & minor causa, seu necessi-
tas inferendi maiore&#x0303;, vel minore&#x0303; coa-
ctione&#x0303;. Et argumentum deficit planè in
regula religiosa, in qua inæquales pęnę
inferuntur propter varias trāsgressio-
nes regularum, quæ ad culpam non ob-
ligant. Ad quartum iam declaratum est,
cur oporteat, dari, aliquas leges purè
pęnales, & quibus signis à mixtis discer
ni valeant.</P>
<Z>CAPVT V.
Vtrum lex humana p&#x0153;nalis possit obligare in
conscientia ad illam soluendam, vel exeque&#x0303;-
dam, seu obseruandam ante iudicis con-
demnationem, & executionem.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus de obligatione legis pę-
nalis ad actum, vel omissionem<marginalia>1.</marginalia>
prohibitum, nunc superest dice&#x0303;-
dum de altera parte talis legis, quæ est<-P>@@

<-P>impositio pęnæ, quæ scilicet, obligatio
ex illa nascatur, & dicem&#xA770; prius de pos-
sibili, deinde de facto, habetq&#x0301;; loc&#x0169; quę-
stio, tam in lege purè pęnali, quam in
mixta, eademq&#x0301;; proportione in vtraq&#x0301;;
definienda est. Prima igitur sententia
docet indistinctè, legem humanam pos-<marginalia>1. sententia|affirmati-|ua excepta|actiōe, quæ|intrinsecā|malitiā in-|cluderet.</marginalia>
se obligare in conscientia transgresso-
rem ante omnem sententiam ad omne&#x0303;
pęnam quantumcunq&#x0301;; grauem exeque&#x0303;-
dam, etiamsi actionem ipsius rei requi-
rat, illa tantum actione excepta, quę in-
trinsecam malitiam inudueret, si ab ip-
somet delinquente fieret, vt esset v. g.
occidere, aut mutilare se ipsum. Hanc
opinionem tenere videtur Castro toto<marginalia>Castro.</marginalia>
lib. 2. de lege pęnali, qui maximè loqui-
tur in particulari de pęna confiscatio-
nis omnium bonorum. Putat enim obli-
gare in conscie&#x0303;tia delinquente&#x0303;, qui illā
ipso facto incurrit, ad tradenda omnia
bona sua fisco, etiā ante sente&#x0303;tiā decla-
toriā. Ex quo exe&#x0303;plo planè sequitur, di-
cta vniuersalis regula, pręsertim quoad
pęnas, quę corporales non sunt, & ratio-
nes, quibus vtitur, generaliter &#xA753;ced&#x0169;t.
Sequ&#x0169;tur hanc sententiā magna ex par-
te Panormit. Felin. & alij Canonistæ in<marginalia>Panorm.|Felin.|Tiraquel.|Simancas.</marginalia>
c. 1. de Constit. & plures sumi possunt ex
Tiraquel. in l. Si vnquam, verb. Reuertatur.
n. 291. & sequentibus. Fundame&#x0303;ta huius
sententiæ sunt multa, quæ latè refert, &
soluit Simancas infrà citandus.</P>
<P>  Quibus omissis, quia in sequentibus<marginalia>2.</marginalia>
attinge&#x0303;tur; duæ partes distingui poss&#x0169;t
in hac sententia. Vna est indefinita, sci-
licet, nō deesse in lege humana potesta-<marginalia>Non dees-|se in lege|humana po|testate&#x0303; ob-|ligandi ad|p&#x0153;nam, &|eius execu|tionem an-|te sententiā|c&#x0169; hoc pos-|sit conueni|ens esse cō-|muni bono|aliquando.</marginalia>
tem obligandi ad p&#x0153;nam, & ad p&#x0153;næ
exequutione&#x0303;, seu obseruationem ante
omnem sententiam, & hoc tanquā ver&#x0169;
admittim&#xA770;. Quia nulla in eo potest oste&#x0303;-
di repugnantia, & præterea ex dicendis
clarè cōstabit. Altera pars est, hanc po-
testate&#x0303; extendi ad omnem p&#x0153;nam cum
sola exceptione p&#x0153;næ includentis ma-
litiam, quia non potest alia c&#x0169; fundame&#x0303;
to excipi. Quod probatur, quia lex hu-
mana potest directè præcipere quid-
quid honest&#x0169; est, si sit necessari&#x0169; ad bo-
num cōmune Reipublicæ; ergo etiā po-
test id in p&#x0153;nam pręcipere dicto modo,
quia potest etiā esse necessarium ad cō-
mune bon&#x0169;. Neq; obstabit acerbitas pę
nę, t&#x0169; quia tale potest esse delict&#x0169;, vt to-
tā illā mereatur, t&#x0169; etiā, quia lex huma-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0480.jpg/>
@@1@<SE480>Cap. 5. An lex p&#x0153;n. obliget ad executione&#x0303; anteconde&#x0303;natione&#x0303;. 473
<duolan 2><-P>na potest obligare ad rem etiā difficil-
limam, si bono communi expediat: tum
denique quia iudex per sententiam de-
claratoriam potest ad hoc obligare, vt
constat in p&#x0153;na illa de confiscatione
bonorum; ergo lex poterit.</P>
<P>  Nihilominus sententiā hanc nō pro-<marginalia>3.|Prædictā|potestatem|non exte&#x0303;di|ad omnem|p&#x0153;nam ex-|cepta pæna|includente|malitiā c&#x0169;|sint aliæ ni|mis acerbæ|& repugnā|tes naturæ|humanæ.</marginalia>
bo quoad hanc vnicā exceptionem, c&#x0169;
tanta generalitate in cæteris p&#x0153;nis.
Quia vltra p&#x0153;nas, quas ipse reus licitè
in se nō potest exequi; sunt aliæ ita acer
bæ, & non repugnantes naturæ, vt præ-
ter humanā potestate&#x0303; sit illas dicto mo-
do imponere. Cuius non minimum sig-
num est, nullā talem inueniri legem hu-
manā. Nam quod dicitur de confiscāte
bona, quòd ratione illius reus teneatur
illis se spoliare, verum non est, t&#x0169; quia
consuetudo oppositum docet, & tenet,
& nullus vir, aut confessor doctus obli-
gat huiusmodi delinque&#x0303;tes ad se spoliā-
d&#x0169; suis bonis, priusquā iudicentur. Tum
etiā, quia in cap. Cum secund&#x0169; leges, de hæ-
retic. in 6. declarat&#x0169; est, non licere fisco
vel iudicibus, vsurpare bona hæretici,
etiāsi de eius delicto aliàs cōstet, donec
per sententiā declaretur; ergo sign&#x0169; est,
ipsum non teneri in conscientia ad se
spoliand&#x0169;. Ex hoc autem vsu satis pro-
babiliter colligitur, nō cadere hoc sub
humanam potestate&#x0303;, quia si hactenus fa
ct&#x0169; nō est, etiā si cōmissa fuerint delicta
grauissima, quant&#x0169; esse possunt, & satis
freque&#x0303;tia, sign&#x0169; morale est, fieri non pos
se. Ite&#x0303; quod hactenus nō fuit necessari&#x0169;,
nec expedie&#x0303;s ad cōmune bonum, sign&#x0169;
est, & nunquā futurum, & natura sua nō
esse tale; ergo etiam est signum non esse
materiā, vel effect&#x0169; accōmodatum legi<marginalia>Prædicta|exequutio|est vltra hu|manumvs&#x0169;|& vtilitate&#x0303;|quod sem-|per fiat ita.|4.|2. opinio v-|niuersali-|ter negans|posse legis-|latore&#x0303; obli-|gare ad p&#x0153;|nā ante sen|tentiam.</marginalia>
humanę. Confirmatur: nam hac ratione
dicimus, materiam propriam consilio-
rum non esse accōmodatam præcepto
humano, quia licet actus sit bon&#xA770;, tamen
obligatio per absolutam lege&#x0303; est vltra
humanam consuetudinem, & vtilitate&#x0303;;
ergo similiter non satis est, quod actio
p&#x0153;nalis non sit mala, vel quod sit ho-
nesta, si obligatio est extra humanam
consuetudinem, & vtilitatem. Et hæc
est ratio à priori huius partis, quæ in
sequentibus magis explicabitur.</P>
<P>  Secunda opinio principalis est extre-
mè contraria, nā simpliciter negat pos-
se legislatorem humanum obligare in
conscientia subditos delinque&#x0303;tes ad pę<-P>@@

<-P>nā ante sententiā. Pro qua referri pos-
sunt Couar. in Epitom. quarti, p. 2. c. 6. §.<marginalia>Couar.</marginalia>
8. & alij infrà citandi. Tamen nullus est,
qui non addat aliquam exceptionem, &
ita non videntur ita generatim loqui,
quanquā plures eorum rationes, si effi-
caces essent, id probarent. Potest ergo<marginalia>1. ratio.</marginalia>
hæc sente&#x0303;tia suaderi primò, quia cōtra
iustitiā est, vt aliquis non accusatus, &
conuictus conde&#x0303;netur, prius quam au-
diatur, & ideò hoc dānant omnia iura:
sed si quis obligaretur ante sente&#x0303;tiam,
damnaretur non auditus, & non conui-
ctus; ergo esset contra iustitiā; ergo ex-
cedit omnem potestate&#x0303;. Secundo, quia<marginalia>2. ratio.</marginalia>
cogere ad obseruantiā legis est offici&#x0169;
iudicis, qui ab Aristotele proptereà vo-
catur iust&#x0169; animat&#x0169;; sed contra naturā
est, obligare re&#x0169;, vt in se exerceat offi-
cium iudicis, & sibi inferat vim, & coa-
ctione&#x0303;; ergo etiā est contra naturā obli-
gare ill&#x0169;, vt p&#x0153;nā in se exequatur, quia<marginalia>Natur{a}|abhorret in|se exequi|p&#x0153;nam, &|lex huma-|na debet es|se facilis.</marginalia>
per p&#x0153;nā fit coactio. Vnde argumenta-
tur tertio Soto, nam p&#x0153;na consistit in
passione; ergo natura abhorret, vt ali-
quis cogatur, eā in se exequi, quia non
debet simul esse agens, & patie&#x0303;s. Quartò
argumentātur multi; lex humana debet
esse tolerabilis, vt suprà dict&#x0169; est, imò
& facilis, vt regulariter obseruari pos-
sit, nō enim est pręcipie&#x0303;d&#x0169; multis, quod
pauci possunt efficere, sed exequi in se
p&#x0153;nā ante omnem conde&#x0303;nationem, est
res valde difficilis, quam moraliter lo-
quendo pauci implebunt; ergo non est
materia accommodata legi humanæ.</P><marginalia>5.|Refutatur|abexemplo|excommu-|nicationis.</marginalia>
<P>  Hęc sententia non potest vniuer sali-
ter defe&#x0303;di, & ita à nullo Doctore catho-
lico, que&#x0303; viderim, vniuersaliter, vel sine
limitatione asseritur. Quia excōmuni-
catio est p&#x0153;na, & grauissima, vt iura do
cent, & tamen certissim&#x0169; est, sæpè im-
poni ipso facto, & incurri ante senten-
tiā iudicis, & idem est de alijs censuris.
Ex quo exe&#x0303;plo constat, rationes factas
non habere vim; nā qui excōmunicatur
ipso facto, conde&#x0303;natur antequā in exte-
riori iudicio audiatur, accusetur, & cō-
uincatur; ergo vel illa p&#x0153;na iniusta est,
quod dice&#x0303;d&#x0169; nō est, vel hoc nō est intrin
secè malum, nec per se iniustum; ergo ex
hoc capite nō rectè probatur esse supra
potestatem humanam obligare ad pęnā
ante sententiam. Ratio autem huius est,
quia accusatio, & cętera debent esse ac-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0481.jpg/>
@@1@<SE481>474 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>cōmodata condemnationi; quando au-
tem quis per legem p&#x0153;nalem obligatur
ipso facto, non condemnatur in foro ex-
teriori, sed in conscientia; ergo in illo
debet accusari, audiri, & conuinci. Hoc
autem modo constat, eum, qui sibi con-
scius est, delicti cōtra legem commissi,
in sua conscientia accusari, & si aliquā
excusationem habet audiri, & cum ra-
tionabilis non appareat, conuinci; ergo
non est alienum à iustitia, quod t&#x0169;c etiā
in conscientia obligetur. Non ergo co-
git prima ratio. Nec etiam sec&#x0169;da, quia
licet iudex ex officio debeat cogere ad
leges seruandas, tame&#x0303; etiam legislator
ipse potest aliquam coactionem per se
adhibere, præsertim pro his casibus, &#xA753;
quibus viderit officium iudicis non suf
ficere; & hoc facit Ecclesia, quando im-
ponit censuras ipso facto; ergo etiā po-
test id facere quicumq&#x0301;; alius legislator,
si aliunde non repugnet. Ex tertio etiā
capite agentis, & patientis non repug-
nat; tum quia in viue&#x0303;tibus, & pręsertim
in liberis non repugnat idem esse age&#x0303;s,
& patiens, tum etiam quia interd&#x0169; po-
test p&#x0153;na in actione consistere, si vol&#x0169;-
taria est; tum denique quia sæpe lex ipsa
secum affert executionem, & imponit
p&#x0153;nam, vnde ipsa est agens, & homo pa-
tiens. Deniq&#x0301;ue difficultas non est tanta,
quæ superet conditionem humanam: nā
excōmunicatio satis grauis p&#x0153;na est, &
ad multa obligat satis ardua, vt sunt pri
uari omni vsu rerum sacrarum, & omni
humana communicatione, & fructibus
beneficior&#x0169;, &c. & nihilominus ad hæc
obligatur homo ante sente&#x0303;tiā; ergo im-
ponere hoc onus nō est supra potestate&#x0303;
legis humanę, nec repugnat in omni p&#x0153;
na licet in aliqua repugnet, vt diximus.<marginalia>6.|Sotusnegās|de omnib&#xA770;|alijs p&#x0153;nis,|asserit cen-|suras posse|poni ipso fa|cto, ob exe&#x0303;-|plum regis|non admit-|te&#x0303;tis ad me&#x0303;|sam suam,|nisi cum ta|li conditio-|ne.</marginalia>
<P>  Est ergo tertia sententia, quę à priori
solum differt, quia excipit solas censu-
ras. Ita sentit Soto lib. 1. de Iustit. q. 6.
ar. 6. & lib. 4. q. 6. art. 3. Qui singularis est
in hoc, quòd licèt fateatur, ce&#x0303;suras pos-
se per legem imponi ipso facto (id enim
negare non poterat) de omnibus alijs
p&#x0153;nis, id negat, sol&#x0169; propter fundame&#x0303;-
ta proximè soluta in pręcedenti para-
grapho. Constituit autem differentiam,
quia per censuras, inquit, priuat Eccle-
sia fideles quibusdam bonis cōmunibus
quod potest facere, quotiesc&#x0169;q&#x0301;; ex par-
te illorum sufficiens causa fuerit, nullo<-P>@@

<-P>spectato eor&#x0169; cōsensu, neq&#x0301;; interuenie&#x0303;-
te alia actione præter ipsam sententiā
legis. Sicut potest (inquit) Rex non ad-
mittere ad public&#x0169; conuiui&#x0169; de bonis
suis e&#x0169;, qui hanc vel illam conditionem
non habuerit, nulla interuenie&#x0303;te sente&#x0303;-
tia, sed ipso facto. Alia ite&#x0303; ratio, & for-
tassè probabilior reddi posset, quia ce&#x0303;-
surę non tā sunt p&#x0153;næ vindicatiuę; quā
medicinales, vt aute&#x0303; medicina adhibea
tur, non est necessaria sente&#x0303;tia iudicis,
sed vnusquisq&#x0301;; tenetur eā assumere, ma-
ximè pręcipiente medico, seu postore;
alię verò pęnę sunt vindicatiuæ, & ideò
maiorem coactione&#x0303; requirunt. Alia ite&#x0303;
ratio reddi posset, quia censurę induc&#x0169;-
tur per modum præcepti superioris ve-
tantis talem actionem, receptione&#x0303;, aut
cōmunicatione&#x0303;, vel quid simile, & ideò
non sequuntur conditiones p&#x0153;narum,
sed præceptorum, quę obligant virtute<marginalia>7.|Refutatur|Sotus exe&#x0303;-|plo irregu-|laritatis, q&#x0303;|ante omne&#x0303;|sententiam|ligat, & ide&#x0303;|de priuatio|ne beneficij</marginalia>
ipsius legis, absque alia sententia.</P>
<P>  Nihilominus hæc sententia defendi
non potest, vt opinor, sunt enim multæ
aliæ p&#x0153;na, quæ non solum de possibili,
sed etiam de facto imponuntur per ip-
sam legem ante sententiam hominis, &
consequenter imponunt aliquam obli-
gationem in conscientia. Hoc patet in
primis in p&#x0153;na irregularitatis, quæ nō
solum potest ipso iure imponi, sed etiā
hoc includit in ratione sua, vt ex pro-
pria materia suppono, & consequenter
ante omnem sententiam obligat in cō-
scientia ad abstinendum ab omni vsu, &
receptione ordinum. Scio, ipsum Sot&#x0169;<marginalia>Cap. Quæ|renti.</marginalia>
hanc irregularitatem p&#x0153;nalem vocare
censuram, sed in hoc etiā falsa est eius
sententia: & contra cap. Quærenti, de Ver
bor. significat. & contra communem v-
sum rescriptorum, Pontificium, & Ro-
manæ curiæ. Et in hoc exemplo deficit
secunda ratio facta, quia irregularitas
non est medicinalis p&#x0153;na, sed vindica-
tiua, & ideò est de se perpetua</P><marginalia>8.</marginalia>
<P>  Idem est de priuatione beneficij, etiā
iustè prius possessi: nam potest imponi
ipso facto ante omnem sententiam, vt<marginalia>Nauar.</marginalia>
fatetur Nauarr. in Summ. cap. 23. n. 67.
vbi de possibili loquitur, tamen n. 110.
versic. Nota decimo, notat duos casus si-
moniæ confidentialis, in quibus iuxta
decreta Pij IIII. & Pij V. quæ ibi refert,<marginalia>Syluest.|Couar.</marginalia>
hæc p&#x0153;na ipso facto incurritur. Et quā-
uis Sylu. Couarr. & alij dubitent de fa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0482.jpg/>
@@1@<SE482>C. 5. An lex p&#x0153;nal. obliget ad executione&#x0303; ante cōdenatione&#x0303;. 475
<duolan 2><-P>cto, maximè in intelligentia vnius, vel
alterius textus, tamen quòd id facere
possit Ecclesia non dubitant. Estq; ca-
sus satis expressus in cap. Licet, de Elect.<marginalia>Naurr.</marginalia>
in 6. Vbi id notat Glossa verb. Priuatus,
& Nauar. cap. 25. n. 118. dicens, eum, qui
intra annum post obtentum benefici&#x0169;
parochiale, non ordinatur, amittere
illud ipso facto, ita vt non possit in con-
scientia illud retinere. Et eodem modo
intelligit pęnā amissionis Episcopi, qui
intra sex menses non consecratur, in
Concil. Tride&#x0303;tino Sess. 23. de Reformat.<marginalia>Soto.|Euasio Soti|& eius re-|futatio,</marginalia>
c. 2. Responderi autem potest ex eodem
Nauar. & Soto supra, illam non esse pro
priam pęnam, sed quasi conuentionem,
quia, v. g. qui recipit beneficium paro-
chiale priusquam sit sacerdos, sub hoc
tacito pacto illud recipit, vt intra ann&#x0169;
ordinetur, aliàs illud amittat, & hoc
modo eludit Soto alia similia exempla
sed nō satisfacit, tum quia similes leges
non tantum habent efficaciam in eos,
qui post illam legem receperunt bene-
ficia, sed etiam in eos qui iam illa ha-
bebant, in quibus nulla conuentio prę-
cessit; tum quia licèt is, qui recipit be-
neficium ignoret talem legem, & nullo
modo consentiat tali conuentioni, ma-
net obnoxius illi obligationi, & p&#x0153;næ;
ergo est ex efficacia legis, non ex con-
uentione.<marginalia>9.|De p&#x0153;na|confiscatio-|nis bonor&#x0169;|Cap. Cum|secundum,</marginalia>
<P>  Tertium exemplum est in p&#x0153;na con-
fiscationis bonorum, quę ipso facto im-
ponit, cap. Cum secundum leges, de Hæret.
in 6. cum similibus. De qua potissimum
disputant Doctores relati, & ferendi, &
inter eos est cōtrouersia; an reus tenea-
tur in conscientia se spoliare bonis cō-
fiscatis, in qua, concedimus veriorem
esse partem negantem, quæ cōmunior
est. vt videmus. Et etiam controuersia,
an reus ipso facto amittat domini&#x0169; suo-
rum bonorum, esto non amittat iustam
possessionem, vsumfructum, & vsum; ta-
men fortasse est quæstio de modo loque&#x0303;
di, quia dubitari non potest, quin reus
ipso facto amittat aliquod ius, quod an-
tea in suis bonis habebat, & fiscus illud
acquirat. Nam ratione illius iuris, quā-
do posteà fertur sententia declarato-
ria criminis, retro trahitur exequutio
p&#x0153;næ, & fiscus recuperat omnia bona
rei, vbicunque, & quomodocunque illa
inuenerit; ergo talis lex infert aliquam<-P>@@

<-P>p&#x0153;nam, statim ac sit crimen, ante omne&#x0303;
sententiam. Vnde etiam ex illa nascitur
obligatio in conscientia ad non dilapi-
danda ea bona in detrimentum fisci, &
ad non faciendos cōtractus, qui possint
in damnum tertij red&#x0169;dare. Sed de hac<marginalia>De alijs p&#x0153;|nis priua-|tion&#x0169; fru-|ctuum irri|tation&#x0169; &|inhabilita.|Soto.</marginalia>
p&#x0153;na in materia de Hęresi, Deo dante,
latius dicturi sumus. Præter has deniq;
sunt multæ aliæ p&#x0153;nę priuationum fru-
ctuum, irirtationum contractuum, & in-
habilitatum, ad quas sæpe lex pęnalis
obligat in conscientia, vt constat de ali-
quibus impedimentis ex delicto ita in-
habilitantibus personā ad matrimoni&#x0169;,
vt ante omnem sententiam irritent sub
sequens matrimonium, ex recepta, &
indubitata sententia, quam ipse Soto in
4. am plectitur. Inhabilitas etiam ad do-
nandum, acquirendum, ve&#x0303;dendum, & si-
milia, sæpe inducitur per legem huma-
nam ipso facto, vt infrà videbimus. Cur
ergo, sicut hoc facit lex ipso facto, pro-
pter alias rationes non poterit etiā id
efficere propter delictum: non est ergo
sufficiens illa exceptio, quā facit Sotus.</P>
<P>  Accedit præterea, quod generalis re-<marginalia>10.</marginalia>
gula à Soto constituta nulla sufficienti
ratione probatur: nam potissimæ sunt,
quas ad duxi in prima sententia, & oste&#x0303;-
di nihil probare. Denique differentia,
quam adducit Soto, non est constans. T&#x0169;<marginalia>Soto,</marginalia>
quia ce&#x0303;surę etiam priuant proprijs bo-
nis, vt fructibus beneficij, vsu proprij
muneris, seu officij, & aliquarum actio-
num, quarum homo est Dominus. Tum
etiam per alias leges inhabilitantes in-
terdum priuatur homo bonis, seu iure
proprio, vt est habilitas ad contrahen-
dum matrimoni&#x0169;, vel quid simile, quod
tamen per legem fieri solet in pęnam, vt
dixi. T&#x0169; pręterea, quia d&#x0169; Ecclesia pri-
uat bonis communibus, non se gerit vt
domìna, sed vt fidelis dispensator, & Iu-
dex: ergo sicut potest per legem ferre
sententiam, qua priuet hominem bonis
cōmunibus, ad quæ habebat ius ab ipso
Domino, ita etiam potest priuari bonis
proprijs, quia non plus aliquando æsti-
mātur, nec magis vtilia sunt bona pro-
pria, quam communia, vt cathedrę suf-
fragia, & similia; ergo de his omnibus
possunt ferre leges pęnales operantis
ipso facto, quod Soto negat. Et proba-
tur consequentia ad hominem, quia in
hoc æquiparentur censuris, & nulla alia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0483.jpg/>
@@1@<SE483>476 Lib. 5. De Varietate legum humanarum
<duolan 2><-P>ratio differentię ab eo redditur. Ad se-
c&#x0169;dam vero, quam nos adduximus, res-
pondetur, etiam alias p&#x0153;nas esse posse
medicinales, & è conuerso etiam censu
ras esse p&#x0153;nas vindicantes delicta, Præ
terquā quod vindicatio respectu vnius,
est medicina pręseruatiua respectu alio
rum, & ideo postulare potest eande&#x0303; vim
& efficaciam. Tertia item differentia
nulla est, quia etiam inhabilitas ad ma-
trimoniumper legem imposita includit
præceptum non contrahendi cum irri-
tatione, & è conuerso priuatio inducta
per censuram, sępe non sol&#x0169; præcept&#x0169;,
sed etiam irritationem includit; est er-
go eadem ratio.<marginalia>11.|4. sent. de|p&#x0153;na in ac-|tione conci-|ste&#x0303;te adquā|nemo obli-|gatur ante|sententiam|secus de ea|quæ in sola|passione cō|sistit.|Caiet.|Angel.|Armil.|Simanc.|Victor.|Sil.|Conrad.|Cord.|Barth.|Bald.|Ioa. Andr.|Anchar.</marginalia>
<P>  Quarta sententia distinguit duplice&#x0303;
p&#x0153;nam, vna est, quæ in sola passione cō
sistit, nec requirit actionem, seu exequu
tionem hominis. Alia, quę sine hominis
actione, & exequutione fieri non potest.
De priori affirmat hęc opinio, posse per
legem ita imponi, vt ante omnem sente&#x0303;-
tiam obligetur homo in conscientia ad
seruandam illam, de posteriori autem
negat. Hæc fuit opinio Caiet. 2. 2. q. 62.
art, 3. & in Summa verb. P&#x0153;na, vbi vide&#x0303;-
tur ita sentire Angel. Armil. & alij S&#x0169;-
mistæ. Approbat etiam distinctionem
Caiet. Simanc. de Catholic. Instit. tit. 9.
n. 31, & sequentibus, & inclinat Syluest.
verb. Assasinus, num. 4. in fine, tamen n. 4.
in ea non persistit. Citatur etiā Victor.
in Relect. priori de Indis. nu. 14. Adrian.
Quolib. 6. q. 1. Conrad. de Contracti, q.
7. Cordu. lib. 1. Quæstion. q. 36. & plures
ex Iurisperitis, præsettim Barthol, in l.
Eius qui delatorem, ff. de Iure fisci: & Bald.
in l. Id quod pauperibus. C. de Episcop. Et
Cleric. Ioan, Andr. cap. 1. de Homicid.
in 6. & Anchar. in cap. Felicis, de P&#x0153;nis.
in 6. Sed hi auctores re vera non loqu&#x0169;-
tur generaliter, sed de vna, vel alia gra-
ui p&#x0153;na. Prior ergo pars huius senten-
tiæ de p&#x0153;nis consistentibus in passione
sufficienter probatur argumentis factis
contra secundam opinionem. Aliqua
verò ex fnndamentis illius secundę opi-
nionis applicantur ad posteriorem par-
tem suadendam. Sed illa iam soluta sunt,
vndevnicum superesse potest huius par-<marginalia>Cap. Alli-|gant.|C. Erit au-|tem lex.</marginalia>
tis fundamentum, scilicet, quia leges hu
manæ debent esse tollerabiles, & accō-
modatæ humanæ conditioni, cap. Cur au
tem lex, dist. 4. cap. Alligant. 26. q. 7. cum<-P>@@

<-P>suprà notatis de hac re, sed lex, quæ obli
garet hominem in conscientia ad exe-<marginalia>P&#x0153;na quæ|propriam|actione&#x0303; pe-|tit esset ni-|mis grauis</marginalia>
quendum in se p&#x0153;nam, quæ propriam
eius actionem requirit, esset nimis gra-
uis, & intolerabilis, & aliena à commu-
ni hominum vsu; ergo talis modus legis
excedit humanam potestatem. De qua
ratione præter citatos videri potest
Nauarr. in Cōment. de Datis, & promis-
sis num. 44.</P>
<P>  Nihilominus hęc sententia vniuersa-<marginalia>12.|Refutatur|prædicta se&#x0303;|tent. exe&#x0303;plo|p&#x0153;næ dānā|tis ad mor-|tem ex fa-|me vel non|fugiendum|è carcere.|& non cele|brandi, c&#x0169;|adsit infa-|mia.</marginalia>
liter, & in distinctè sumpta probari non
potest, nec distinctio data potest subsi-
stere. Quod ita declaro, quia vel prior
pars de p&#x0153;nis pure passiuis, seu negati-
uis intelligitur vniuersaliter, & sine vlla
exceptione, vel cum hac moderatione,
Nisi p&#x0153;na contineat nimiam acerbitatem re-
pugnantem humanæ conditioni. In priori sen
su non est vera prior pars. Nam si quis
per legem damnetur, vt fame pereat, nō
potest in conscientia obligari ad non
comedendum, quanuis illud non requi-
rat actione&#x0303;, sed carentiam actionis, cu-
ius manifest&#x0169; argument&#x0169; est, quia etiā
post sententiam iudicis ad id non obli-
gatur reus in conscientia, vt traditur. 2.<marginalia>Victor.</marginalia>
2. q. 64. & bene Victor. Relect. de Homi-
cid. num. 28. Idem est, si per legem quis
obligatur ad non fugiendum è carcere,
in quo timet aliquod graue nocumen-
tum: nemo enim ad hoc in conscientia
obligatur, vt ibidem docet Victor. &
infrà attingemus, & tamen illa p&#x0153;na nō
requirit actionem, vel motum, sed quie-
tem. Idem est. v. g. de p&#x0153;na non celebrā
di, aut non cōmunicandi: nam si ex effe-
ctu sequuto, v. g. infamia fiat nimis
acerba, non obligatur quis in conscie&#x0303;-
tia ad seruandam illam. Propter quod
dicunt omnes auctores, excōmunicat&#x0169;
occultum posse licitè publicè commu-
nicare, quando sine graui imfamia id vi
tare non potest. Pręterea ratio, quam
dicta sententia pro se adducit, persua-
det, in illa priori parte necessariam esse
hanc moderatione&#x0303;, quòd pęna licèt sit
purè passiua, nihilominus debeat non
esse nimis acerba, & inhumana. At verò
posita hac moderatione, etiā erit adhi-
benda in altero membro distinctionis,
& sic erit falsum, & ruet tota distinctio.
Nam pari ratione dicendum est, pęnam
quæ requirit actionem, tunc solum non
posse dicto modo in conscie&#x0303;tia imponi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0484.jpg/>
@@1@<SE484>C. 5. An lex p&#x0153;nal. obliget ad execut ione&#x0303; ante cōdenatione&#x0303;. 477
<duolan 2><-P>quando est nimis grauis, & præter hu-
manam fragilitatem: secus autem esse,
si intra latitudinem illius generis p&#x0153;nę
moderatione&#x0303; retineat. T&#x0169; enim cessat
fundament&#x0169; illius sententiæ, cessat etiā
omnis ratio iniustitię, quia lex humana
potest præcipere quidquid, nec malum
est, nec nimis graue, aut repugnat natu-
ræ, si aliunde possit habere æquitatem,
& vtilitatem boni communis.</P>
<P>  Superest tame&#x0303; vt probemus, hæc duo<marginalia>13.|Non repu-|gnare p&#x0153;-|nam requi|rere actio-|nem ipsius|sontis, & ta|me&#x0303; esse mo|deratā. Sic|enim est in|priuationi-|bus quæ nō|sunt minus|graues.</marginalia>
non repugnare, scilicet, p&#x0153;nam requi-
rere actionem ipsius rei, & nihilominus
esse moderatam, & humanam; id autem
multipliciter ostendo. Primò quia dicti
auctores fate&#x0303;tur, per sententiam decla-
ratoriam criminis incurri posse aliquā
pęnam in conscientia sine alia condem-
natione, vel exequutione iudicis, aut
ministrorum eius, ergo idem posset fa-
cere lex non postulando sententiam de-
claratoriam. Probatur consequentia,
quia per sententiam declaratoriam nō
fit coactio physica, vt sic dicam, & reus
ipse obligatur, vt sit exequutor p&#x0153;næ
in se ipsum, & nihilominus mandatum
ipsum nō censetur intollerabile, vt pro-
cedit à iudice; ergo nec respectu legis
ille modus pęnæ est nimis acerbus, si
alias ex parte materiæ boni communis
sit sufficiens ratio vtilitatis. Secundo,
quia moraliter loque&#x0303;do non minus gra
ue, & onerosum est homini libere se pri-
uare aliquibus actionibus ad quas ha-
bet, vel propensione&#x0303;, vel ius, vel ex qui-
bus sperat fructum, quam aliquas actio-
nes, exercere; quę pęnales, vel sibi gra-
ues sint, ergo si non est p&#x0153;na nimis rigo
rosa, obligare hominem in conscientia,
vt se priuet multis actionibus, vt cōmu-
nicatione humana, & diuina, vsu sui of-
ficij, etiam cum priuatione fructus, non
erit etiam nimis dur&#x0169;, quod obligetur
aliquando ad actionem pęnalem mode-
ratam. Probatur consequentia, quia
quod sit actio positiua, non includit spe
cialem malitiam, vt suppono, propter
quam ab homine fieri non possit; in re-
liquo aute&#x0303; æqualis est ratio, præsertim
cum voluntaria omissio moraliter sit
quædam actio, quatenus non fit sine vo-
luntate continendi se ipsum. Vnde con-
firmatur: nam secundum æstimationem
moralem plusvellet homo tantam pecu
niæ quantitatem soluere, quam priua-<-P>@@

<-P>ri suffragio actiuo, vel passiuo circa ta-
le munus, sed potest per lege&#x0303; in consci-
entia priuari suffragio actiuo, vel fieri
inhabilis ad passiuum; ergo etiam po-
terit imponi pecuniaria pęna ipso fa-
cto soluenda etiā si in actione consistat.</P>
<P>  Tertio, quia leges imponentes pęnas<marginalia>14.</marginalia>
priuatiuas, seu passiuas, consequenter
obligant ad multas actiones homini in-
uoluntarias, si necessariæ sint ad seruan
dam priuationem, vel ex illa consequā-
tur. Vt excōmunicatus si sit in Ecclesia
& Missa, vel diuinum officium inchoe-
tur, tenetur egredi, vel si ei detur bene-
ficium, tenetur non acceptare, quod li-
cet videatur negatiuum, non fit sine po-
sitiua actione, & (quod difficilius est)
quando quis per legem priuatur bene-
ficio, obligatur in cōscientia relinque-
re illud secundum multos. Respondent
aliqui, per legem auferri titulum bene-
ficij, quia hæc est pęna, quæ non requi-
rit hominis exequutionem, inde autem
sequi obligationem renunciandi bene-
ficium, quia ablato titulo, perditur do-
minium beneficij, quia omninò pendet
à titulo, argumento. Regul. 1. de Regul.
iur. in 6. & cap. vnic. de Eo, qui mittitur
in poss. in 6. & cap. Relatum, de Iur. Pa-<marginalia>Cap Rela|tum.</marginalia>
tronat. Hæc autem obligatio iam non
est pęna legis humanæ, sed obligatio
legis diuinæ, quia nemo potest retinere
quod suum non est. Sed hoc non ener-
uat, sed confirmat potius rationem fa-
ctam: nam si lex potest se ipsa auferre
titulum beneficij, etiam si inde sequa-
tur nocumentum illud renuntiandi be-
neficium, cur non poterit directè obli-
gare ad hoc ipsum nocumentum. Item
quia eodem modo dicere quis posset le-
gem priuare omni dominio, & iure in
pecuniam, & illud in alium transferre,
& inde sequi obligationem non retine&#x0303;-
di rem alienam, sed tradendi illam vero
Domino, sicut in pręscriptione lex pri-
uat priorem Dominum omni iure, quod
in re, vel ad rem habebat.</P>
<P>  Cōcludo igitur, ex omnibus his ferè<marginalia>15.|Resolutio.|prima.</marginalia>
opinionibus alìquid sumendum esse ex
quo vera doctrina consurgat. Primum
itaque assero, posse legem humanā obli-
gare in conscientia ad pęnam tam pas-
siuam, quam actiuam ante omnem sen-
tentiam, si aliunde seruetur æquitas.
Hòc probatur, quia legislator potest<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0485.jpg/>
@@1@<SE485>478 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>suo pręcepto obligare non solum ad su-
stinendam p&#x0153;nam, sed etiam ad agend&#x0169;
quando p&#x0153;nalis actio potest licite ab
ipso reo exerceri licitè, & non est nimis
acerba, & inhumana; ergo potest per
legem ita hoc præcipere, vt statim obli-
get absque alia declaratione. Etenim
superior potest &#xA753;pter alias rationes iu-
stas ita obligare subditum ad similem
actionem; cur ergo non poterit propter
iustam causam ex delicto ortam? Certe
non potest probabilis ratio reddi, vt ex
dictis etiam contra alias sententias cō-
stat.</P>
<P>  Secundo dicendum est, hunc modum<marginalia>16.|Secunda.</marginalia>
obligationis habere loc&#x0169; in p&#x0153;nis mo-
deratis, non verò in quibuscunque gra-
uissimis, præsertim quando requirunt
hominis ęxequutionem, hoc etiam pro-
ximè probatum relinquitur. Tertio di-<marginalia>Tertia.</marginalia>
cendum est, hunc modum obligationis
facilius posse imponi in p&#x0153;nis priuati-
uis, quam in his, quæ requirunt actione&#x0303;
hominis, qui punitur, & inter priuati-
uas facilius in censuris, & irregularita-
tibus, quā in alijs. Hanc assertionem da
mus auctoribus secundæ, & tertię, sen-
tentię, & eam suadent rationes eorum,
maximè tamen vsus vt statim videbi-
mus, & illius alias congruentias affere-
mus. Atque hæc sententia sic moderata
est sine dubio communior inter moder-
nos Auctores, vt videre licet in Cordu-
ba dicta q. 36. ferè in principio, Nauar.<marginalia>Cord.|Couar.|Nauarr.</marginalia>
citatis locis, & idem tandem dicunt ex-
pressè Couar. & Simanc. & existimo an-
tiquos Doctores nihil ab hac sententia
discrepare.</P>
<Z>CAPVT. VI.
Quando leges p&#x0153;nales contineant sententiam fe-
rendam, & non latam, & ideo nō obligent
in conscientia ad p&#x0153;nam ante iu-
dicis sententiam.</Z>
<P><INI3>O</INI3>Stendimus non deesse potestatem<marginalia>1.</marginalia>
legislatori humano ad obligan-
dum subditos ad p&#x0153;nam suę legis
absq; interuentu alicuius sententiæ per
homine&#x0303; latæ, superest dicend&#x0169; de actua-
li obligatione, quando imponatur: quo-
niam certum est, non semper vti legisla
tores hac potestate, neque etiam nun-
quam illa vti, ideoque necessarium est<-P>@@

<-P>exponere, quando leges p&#x0153;nales vno,
vel alio modo obligent. In hoc ergo ca-
pite dicemus de legibus, quę non statim
obligant ad p&#x0153;nam: in sequenti vero
de his, quę obligant, ex quibus, priores
dicuntur continere sententiam p&#x0153;næ
ferendam per iudicem; posteriores ve-
ro dicuntur esse latę sententiæ, quia per
se ferunt sententiam conde&#x0303;natoriam de
tali p&#x0153;na, siue requirant sente&#x0303;tiam de-
claratoriam criminis, siue nō, vt postea
explicabimus.</P>
<P>  Quia verò tota hæc distinctio legum<marginalia>2.</marginalia>
maximè pendere solet ex ipsarum ver-
bis, ideo ad hoc declarandum aduerto,
duplici verborum genere solere vti le-
ges ad pęnas imponendas, vnum possu-
mus simplice&#x0303; vocare aliud composit&#x0169;:
simplicem voco, quando lex solum vti-
tur verbo præcipiendi, & imponendi pę
nam; compositum verò quando illi ver-
bo addit, vel aduerbi&#x0169; aliquod, vel aliā
particulam, aut clausulam, per quā ma-
gis explicet modum imponendi p&#x0153;nam
Et vterq&#x0301;ue modus est multiplex, & va-
rius. Nam in priori, primo fieri potest
simplex cōminatio pęnæ, vt c&#x0169; dicitur,
Prohibemus hoc fieri sub tali p&#x0153;na. Secundo
potest fieri per verbum de futuro signi-
ficans actionem, vt excommunicabitur, de-
ponatur, irritabitur. &c. Tertio per simile
verbum de præsenti, vt excommunicamus,
irritamus. Quarto per verbum præteriti,
quod rarò fit, nisi addito alio verbo, vt,
Nouerit se priuatum, sciatse esse inhabile&#x0303;, &c.
Quinto per verbum imperandi, vt excō
municatur, &c. Sexto per verbum, sub-
stantiuum, sum, quod semper adiungitur
alicui participio, & per dicta tempora,
& modos variari potest, vt, Priuatus est.
vel fuit, priuatus erit, sitpriuatus, & ex parte
participij potest esse similis varietas
præsentis, vel, futuri, vt, Priuandus est, vel
Priuatus est. In altero modo formę legis
composito distinguuntur etiam quam
plures particulæ, & modi quibus iussio
pęnę solet vrgeri, & quasi exaggerari, vt
statim incurrantur, quales in primis s&#x0169;t
omnes illæ particulæ, quæ indicant prę-
sentaneum effectum, vt, Eo ipso, Ex tunc,
Ipso facto, Ipso iure, & similes. Secundo s&#x0169;t
aliæ excludentes expresse necessitatem
sententiæ, vt Ante sententiam, absque alia de-
claratione, nulla monitione præmißa, &c. Ter-
tio sunt aliæ explicantes obligatio nem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0486.jpg/>
@@1@<SE486>Cap. 6. De lege continente sent. ferendam. 479
<duolan 2><-P>in conscientia, vt si lex dicat, In conscien-
tia teneantur, &c. Quarto sunt quędā par-
ticulæ vniuersales, quę videntur hoc cō
prehendere, vt Omnino, penitus, plenè, &c.
nullius momenti, & similes.</P>
<P>  Pręterea aduerto, iuxta communem
vsum, & sensum Doctorum, omnes ferè<marginalia>3.</marginalia>
hos terminos habere maioremvim cir-
ca pęnas, quæ hominis actionem nō re-
quirunt, quam in alijs inuoluentibus ta-
lem actionem, & ideò hoc etiam consi-
derari solere ad regulas in hac materia
constituendas. Quæ plures tradi solent.
Antequam vero illas cōstituamus aliud<marginalia>Glos.|Cap. In p&#x0153;|nis.</marginalia>
supponimus fundamentum generale in
hac materia, quod posuit Gloss. in cap.
In p&#x0153;nis, de Regul. iur. in 6. Nimir&#x0169;, quo-
ties talia sunt verba legis (quæcunque
illa sint) vt ex vi illorum incertus sit sen
sus legis, an scilicet, contineat senten-
tiam latam, vel fere&#x0303;dam, de ferenda in-
terpretandā esse, & ideò per se nō obli-
gare in conscientia. Idemq; tenet Glos.
in cap. Cupientes. §. Si vero. verb. Priuentur,<marginalia>Cap. Cupi-|ens.|Castro.|Tiraquel.</marginalia>
de Elect. in 6. Item Glossa in cap. 2, §. 1.
de Hęreti. in 6. verb. Innodetur, sequitur
Castro dico lib. 2. cap. 1. Tiraquel. de Pę
nis temper. num. 245. plures referens.
Fundanturque in illo priucipio iuris,
quod p&#x0153;næ in partem mitiorem inter-
pretandæ sunt. Et fauent alia principia
iuris, quòd nemo pręsumitur obligatus,
nisi probetur; & quod lex, & sententia
præcipuè conde&#x0303;natoria debet esse pers-
picua, & quod si legislator amplius inte&#x0303;<marginalia>C. Ad au-|dientiam.</marginalia>
disset, expressisset, cap. Ad audientiam,
de Decim. His ergo positis.</P>
<P>  Prima regula sit, Quoties lex tantum<marginalia>4.|Lege&#x0303; vten-|tem ve&#x0303;rbis|simplicibus|cominanti-|bus pænam|non obliga-|re in consci|entia ad ta|lem pænā|subeundā,|D. Thom.|Caiet.|Sotus,|Cord.|Glossa.|Tyraq.|Nauarr.</marginalia>
vtitur verbis simplicibus comminanti-
bus p&#x0153;nam, non obligat in conscientia
ad talem p&#x0153;nam subeundam, cuiusc&#x0169;q;
generis pęna sit. Vt cum lex dicit, Sub p&#x0153;
na quadrupli, vel sub p&#x0153;na inhabilitationis, &c.
Et communis, vt de Censuris diximus
tom. 5. & sumitur ex D. Thoma. 2. 2. q.
62. art. 3. & ibi Caiet. Tenent Soto. Cor-
dub. & alij Theologi, & Iuristę etiam cō-
muniter cum Glossa vlt. in cap. Fraterni.
tas, 12. q. 2. vbi etiam Nauarr. & Tiraq.
suprà num. 254. referens multos. Ratio
est, quia talis lex ex vi suorum verbor&#x0169;
nullum pręceptum ponit de executione
pęnæ, solum ergo instruit iudicem, argu
mento cap. De causis, §. 1. de Offic. deleg.
Vnde ad summum virtute, & quasi per<-P>@@

<-P>necessariam illationem præcipit reo, vt
pareat iudici, imponenti talem pænam.
Cōfirmatur primò, quia iura præcipi&#x0169;t
p&#x0153;nas benignè interpretari Reg. In p&#x0153;-
nis, de Regul. Iur. l. Penult, ff. de P&#x0153;nis.
Confirmatur secundo, quia aliud est de-
signare p&#x0153;nam imponendam, aliud illā
imponere; talis autem lex designat pę-
nam, & non imponit, nec fert sententiā,
quia nullum est in ea verbum, quod illā
significet. Vnde Castro adhibet limita-
tione&#x0303;, vt hæc regula procedat, nisi præ-<marginalia>Castro.</marginalia>
ter verbum designans pęnam addatur
aliud declarans sententiam latam. Sed
hęc limitatio non est nunc necessaria:
nam pertinet ad caput sequens, in præ-
senti enim solum agimus de lege simpli-
citer loquente, vt dixi, & ita ex parte
verborum nullam habet limitationem.
Ex parte autem pęnæ solet duplex limi-
tatio a dhiberi.</P>
<P>  Prima est, vt non procedat in pęna<marginalia>5.</marginalia>
conuentionali, quæ in cōtractibus solet
apponi. Quia violās contractum statim
tenetur ad pęnam designatam in cōtra-
ctu soluendam licet in contractu tant&#x0169;
dictum sit sub tali pęna, vel talem pęnā
incurrat. Ita tenet Tiraquel. supra. nu.
256. citans Paul. Castren. in l. Ad diem.<marginalia>Tiraq.|Paulo Ca-|stren.|Felin.|Castro.</marginalia>
ff. de Verb. oblig. Expresse idem tenet
Felin. in cap. 1. de Constitut. num. 46. &
Deci. ibi lect. 2. nu 20. & sequitur Castro
suprà. Ratio præcipua est, quia pęna cō-
uentionalis debetur ex vi pacti, quod
autem debetur ex pacto; debetur in cō-
scientia ante iudicis sententiam, ergo.
Maior videtur planè colligi ex l. Rescri-
ptum, §. Si pacto. ff. de Pact. dicente, Siquis
in pacto p&#x0153;nam stipulatus est, poße postea age-
re, vel ex pacto, vel ex stipulatione suo arbitrio;
ergo supponit illa lex, p&#x0153;nam conuen-
tionalem deberi ex pacto, & ex promis-
sione. Vt vterque autem titulus inducit
obligatione&#x0303; in conscie&#x0303;tia, & ideo Glos.
ibi differentiam in hoc constituit inter
p&#x0153;nam legalem, & conuentionale&#x0303;, quæ
non potest esse alia, nisi quod lex per se
non obligat ad p&#x0153;nam; cōuentio aute&#x0303;,
seu pactum obligat. Declaratur in votis
pęnalibus: nam siquis vouit aliquid sub
tali p&#x0153;na, censetur vouisse pęnam, illāq;
in conscientia tenetur implere, si prin-
cipale promissum non impleuit; ergo
idem est c&#x0169; proportione in promissio-
ne, vel pacto humano: nam est eadem ra-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0487.jpg/>
@@1@<SE487>480 Lib. 5. De varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>tio, quæ in voto, in quo p&#x0153;na censetur
promissa Deo, vel in p&#x0153;nā prioris trās-
gressionis, vel in defectum alterius ope
ris, quasi sub disiunctione promissi; ide&#x0303;
autem est modus promissionis huma-
næ, vt constat.<marginalia>6.</marginalia>
<P>  Nihilominus limitationem hanc non
admittit Nauarr. d. cap. 23. num. 68. Imo
ampliat regulam positam, vt non solum
procedat in p&#x0153;na lega Ii, sed etiam in
conuentionali. Qui neminem pro sua
sententia allegat, nec probat illam ali-
quo textu, vel ratione iuridica, sed tan-
tum ex consuetudine, quia hæ p&#x0153;næ cō-
uentionales cōmuniter non soluuntur,
nisi interueniat coactio, & ita ipsa con-
suetudo interpretatur, intentionem cō-
trahentium esse, vt talis p&#x0153;na non ali-<marginalia>Pænam cō|uentionale&#x0303;|non deberi|antequā pe|tatur corā|iudice, &|debitor cō-|de&#x0303;netur, li-|cet in cōtra|ctu explice|tur p&#x0153;nam|incurri ipso|facto sentit|Vasquez.|Nauarr.|Couar.</marginalia>
ter debeatur. Hāc opinionem sequitur
Vasques. 1. 2. Disp. 173. cap. 1. Additque,
Nauarrum intellexisse, hanc p&#x0153;nam cō
uentionalem non deberi antequam pe-
tatur coram iudice, & debitor conde&#x0303;-
netur, quod est verisimile, licet Nauar-
rus id non explicauerit, quia alia non
est propria coactio. Addit præterea,
hanc sententiam procedere,, etiam si in
contractu expressum sit, vt p&#x0153;na ipso
facto incurratur, quod Nauarr. non di-
xit, nec ipse aliter probat. Denique alle
gat Couarr. in 4. 2. p. cap. 6. §. 8. num. 11.
cuius sententia longe diuersa est: ait
enim, p&#x0153;nam conuentionalem deberi
in conscientia, si ab altera parte peta-
tur, vnde non requirit sententiam iudi-
cis, & ita interpretatur priorem sente&#x0303;-
tiam, & differentiam inter p&#x0153;nam con-
uentionalem, & legalem. Nam in reli-
quo dicit seruare proportionem, quia
sicut non licet resistere iudici impone&#x0303;-
ti p&#x0153;nam, ita nec licet resistere peten-
ti p&#x0153;nam ex pacto debitam. Addit ve-
ro Couar. sicut p&#x0153;na legasis non debe-
tur ante sententiam, ita nec conuentio-
nalem debere ante quam petatur. Ra-
tio eius est, quia quando alius p&#x0153;nam
non petit, ex iusta coniectura alter præ-
sumit, illam sibi remittere. Non expo.
nit autem, quæ sit ista coniectura, potest<marginalia>Nauar.|Cap. Suā.|Cap. Fra-|ternitas.|7.|Resolutio|Auctoris.</marginalia>
autem afferri illa, qua vtitur Nauarr.
quia honestiores homines nō decet has
p&#x0153;nas exigere, aut velle, argumto cap.
Suam, de Pęnis, & cap. Fraternitas. 12. q. 2.</P>
<P>  Neutra ex his sententijs potest à no-
bis simpliciter, & in vniuersum proba-<-P>@@

<-P>ri, Dicere tame&#x0303; possumus, priorem esse
verā de rigore iuris, de factovero posse
contrarium contingere ex intentione
contrahentium. Quod ergo de lege di-
ximus, ita de pacto dicend&#x0169; est, scilicet,
aliud esse loqui de potestate, aliud de fa-
cto. Nam de potestate certum est, posse
contrahentes conuenire de Pęna solue&#x0303;-
da in conscientia ab illo, qui contract&#x0169;,
vel promissum non seruauerit, etiam nō
expectata alterius petitione. Quod ne-
mo negare potest, tum hoc nulla lege
naturali, vel humana sit prohibitum, &
non concedat liberam facultatem con-
trahentium. Loquor autem generatim
de contractibus, in quibus non est pro-
hibitum, p&#x0153;nam apponere: nam siqnis
est specialis contractus vbi hoc est pro-
hibitum, vt de sponsalibus statuitur in<marginalia>Cap. gem-|ma.</marginalia>
cap. Gemma, de Spons. ibi nec in consci-
entia, nec per sententiā debita est pęna.
Quan docunque verò licitum est, pęnam
ponere, licitum etiam est, se se inuice&#x0303;
contrahentes in conscientia obligare.
Sicut etiam est certum, quod si nolint
se ita obligare, sed sol&#x0169; vt cogi possint
per iudicem ad talem pęnam soluendā,
id etiam positum sit in eor&#x0169; voluntate,
quia nihil est, quod eos necessitet ad se
magis obligandum.</P><marginalia>8.|Ex intentio|ne contra-|henti&#x0169; iudi|candum de|obligatione|soluendi pę|nam, & 2.|ex verbis|ipsor&#x0169;, si cō|tineant pro|missionem,|planè solue&#x0303;|da est in cō|scientia an|te sententiā|iudicis, nisi|constet de|cōtraria cō|suetudine.</marginalia>
<P>  Ex his ergo colligo, in cōscientia iu-
dicandum esse de obligatione contra-
hentium ex intentione ipsorum, quia ex
illa pendet obligatio, & quoad illam eo-
rum confessioni standum est in foro cō-
scientię. Si autem nesciant specialem
intentionem explicare, sed solum gene-
rale&#x0303;, contrahendi, & obligandi se prout
debebant: tum in primis verborum vis
perpendenda est: nam si illa contineant
promissionem ipsius p&#x0153;næ in tali euen-
tu, sine dubio oritur obligatio in consci
entia, quia est promissio conditionata,
quæ obligat impleta conditione. Et hoc
probat exempl&#x0169; de voto, & quæ de illo
tradi solent, habent enim locum in pro-
missione humana pęnali, quæ est quidā
cōtractus. Et eadem ratione procede&#x0303;t,
in quocunque contractu similem pro-
missionem includente. Atque idem erit,
si contractus pęnalis resoluatur in dis-
iunctiuum, vt faciam hoc, vel illud, nā
ex illis verbis sine dubio oritur obliga-
tio ad vnum ex illis, & consequenter ad
secundum, si primum non impletur. So-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0488.jpg/>
@@1@<SE488>Cap. 6. Quando p&#x0153;na est tantum ferenda. 481
<duolan 2><-P>let aute&#x0303; hoc fieri per mod&#x0169; p&#x0153;næ, quā-
do vn&#x0169; est per se primo intent&#x0169; per cō-
tract&#x0169;, & aliud adiungitur in defectum
illius, & quasi ad cogend&#x0169; contrahente&#x0303;,
ne in principali deficiat. Deniq; ob ean-
de&#x0303; cau sam, si verba contractus satis sig
nificent obligationem ipso facto, vel eo
ipso, quod aliquis fuerit pact&#x0169; trasgres-
sus non video, cur non oriatur obliga-
tio in conscientia, c&#x0169; ex verbis debea-
mus de voluntate iudicare, & illa verba
satis indice&#x0303;t huiusmodi voluntate&#x0303;. Qua
propter nisi constet de cōtraria cōsue-
tudine (de qua mihi non cōstat, pręser-
tim pro tali casu) censeo sic contrahen
tes, & trāsgredientes contract&#x0169; obliga-
ri ad pęnam in conscientia, ante senten-
tiam, salte&#x0303; si ab altera parte petatur, vt
magis ex sequenti p&#x0169;cto constabit.</P>
<P>  Addo enim vlterius, licet in contra-
ctu solum dicatur, sub tali pęna, quam<marginalia>9.</marginalia>
soluere debeat cōtraueniens cōtractui;
iuxta cōmune ius, & attenta rei natura
intelligend&#x0169; esse soluendā esse p&#x0153;nam,
nulla sententia, vel coactione iudicis ex
pectata. Hoc mihi suadent fundamenta
prioris sententię, quia re vera tota illa
obligatio intelligi{t$} nasci ex obligatio-
ne pacti, & promissionis humanę mutuę
vel acceptæ; pactum aute&#x0303; human&#x0169; obli-
gat ex se, & sine vllo ordine ad coactio-
nem iudicis. Vnde quāuis nō repugnet,
pactum fieri sub illa conditione, scilicet
sub tali p&#x0153;na per iudicem imponenda,
vel post eius sententiam saltem declara
toriam soluenda; talis tamen intentio
non videtur consentanea promissioni,
vel pactioni humanę; nec etiāvide{t$} prę
sume&#x0303;da nisi in verbis declaretur, vel de
illa certò constet paciscenti. Vel certè
nisi cert&#x0169; sit, hanc esse cōmune&#x0303; consue-
tudinem: tunc enim censendus est, vnus-
quisq; velle obligari secund&#x0169; cōmunem<marginalia>Nauarr.</marginalia>
consuetudine&#x0303;. De tali autem cōsuetudi-
ne mihi non constat (quicquid Nauarr.
& alij dicant). Et fortasse ad summ&#x0169; cō-
suetudo habet, vt talis p&#x0153;na nō censea-
tur debita, donec petatur, vt Couar. di-<marginalia>Couar.</marginalia>
cebat: potuit aute&#x0303; cōsuetudo introdu-
ci ex probabili pręsumptione suprà no-
tata. Neq; hæc est propria limitatio re-
gulę suprà positæ, quia illa procedit de
p&#x0153;na legis, quæ est simpliciter inuolun-
taria, & ex obligatione imposita, non
assumpta: p&#x0153;na autem conuentionalis<-P>@@

<-P>est voluntaria in sua origine, nam ex vo
luntario contractu nascitur. Item lex
veluti natura sua dicit ordinem ad iudi-
cem tanquam ad motorem su&#x0169;; nam iu-
dex est quasi lex viua, seu anima legis,
pact&#x0169; autem ex se per ipsosmet cōtra-
hentes executioni mandari debet, &
ideò per se non requirit iudicem, etiam
ad executione&#x0303; p&#x0153;næ, sed solum quòd in
cōscientia cōstet, tam de trāsgressione,
quám de voluntate alterius, & ciuili, ac
spontaneo modo exigentis pęnas.</P>
<P>  Alia item limitatio ad dictā regulam<marginalia>10.|Licet testa-|tor solum|dicat sub ta|li p&#x0153;na nō|imple&#x0303;s eius|vol&#x0169;tatem|tenetur in|conscientia|est enim cō|ditio sine|qua non.|Panormit.|Rainaldus.|Couar.|Anton.|Nauar.|Castro.|Tiraquel.|Abb.|Panormit.</marginalia>
adhiberi solet, vt scilicet, non procedat
in pęna testamentaria, quæ solet poni in
legato, seu mandato testatoris impone&#x0303;-
tis talem, vel talem p&#x0153;nā, si non implea
tur. Nam licet testator solum dicat sub
tali pęna, nō implens eius voluntate&#x0303; te-
netur in conscientia. Quæ est cōmunis
sententia Panormit. in cap. Rainaldus, de
testamen. n. 25. Anto. 3. p. tit. 10. cap. 3. §.
11. quæstiunc. 4. Caiet. in Summa, verb.
P&#x0153;na, Couar. in dicto cap. Rainaldus, §. 1.
nu. 6. & in 4. p. 2. §. 8. num. 17. Nauar. dicto
cap. 23. n. 67. & Castro dicto lib. 2. c. 1.
Tiraquel. suprà num. 54. Hęc autem li-
mitatio licet veram doctrinam conti-
neat, re vera non est limitatio regulæ
positæ. Quia hæc non est vera p&#x0153;na, sed
cōditio, vt rectè notauit Abb. supra ex
Glos. ibi ver. Adijciens, Testator enim, ait
recte Panorm. nō habet iurisdictionem,
qua puniat, & cogat, sed habet plen&#x0169; do
mini&#x0169; rei suæ, ratione cuius potest le-
gare, prout vult, & ideò quando vide-
tur imponere pęnam, legat rem sub cō-
ditione, qua non impleta, non vult, rem
suam detineri ab hærede, vel legatario,
& in hoc sensu imponit p&#x0153;nam, id est,
onus non retinendi illam, quia in illo
euentu non vult illam donare, & ideo
talis p&#x0153;na obligat in conscientia, quia
cessat iustus titulus retinendi illam, &
quia voluntas testatoris ex iustitię obli-
gatione implenda est. Secus verò est de
p&#x0153;na legali, quæ per potestat em iuris-
dictionis imponitur, & per eam reus pri
uatur, re vel iure, quod absolutè possi-
debat, ad Reipublicæ satisfactionem,
& correctionem, & ideò non est de illa
similis ratio. Alia limitatio posset adhi-
beri ex parte materiæ, quam in regula
sequenti, cui communis esse videtur, ex
plicabimus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0489.jpg/>
@@1@<SE489>482 Lib. 5. De Vari etate legum humanarum.
<duolan 2><P>  Se cunda regula est, quando lex fer-<marginalia>11.|Quādo lex|fertur sim-|pliciter per|verb&#x0169; futu-|ri nō obli-|gat antesen|tentiam. cō|munis con-|tra Barbat.|verbum si-|quide&#x0303; futu-|ri virtute|includit ne|gatione&#x0303; sen.|Tiraquel.|Obuiatur|obiectioni.</marginalia>
tur simpliciter per verbum futuri tem-
poris tantum, non obligat in conscien-
tia ante sententiam. Est cōmunis, vt de
censuris dicto loco dixi, & generaliter
Doctores allegati, præsertim Tiraquel.
suprà num. 39. 40. & 41. vbi innume-
ros allegat Doctores, & Glossas, adij-
ciens, solum Barbat. contradixisse le-
uibus mot&#x0169; rationibus, quas ideo omit-
tit. Ratio ergo regulæ clara est, quia
verbum futuri temporis non solum nō
fert sententiam in præsenti, sed etiam
virtute includit negationem eius, quia
quod in futurum faciendum est, non fit.
Vt si dicat excommunicetur, irritetur,
non dum excommunicat, nondum irri-
tat. Dices, hoc esse verum in verbis
significantibus actiones, quæ non ab
ipso reo, sed à superiore facienda sunt,
vt sunt excommuuicare, irritare: Secus
verò fore, si verbum legis significet
actionem ab ipso reo exercendam, vt si
dicat, Soluet, ieiunabit, &c. Nam tunc
videtur imponere de præsenti obliga-
tionem ad actum postea futurum. Res-
pondeo, tunc habere locum alia princi-
pia posita, quod saltem verba illa sunt
indiferentia ad instruendum iudicem,
vel obligandum reum ac subinde in mi-
tiorem partem assumuntur. Et ideo qui
dam dixerunt, quòd si ex tenore legis
constet, verbum de futuro dirigi ad par
tem, & non ad iudicem, continet senten<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
tiam latam, vt refert Tiraquel. supra. n.
61. Probatio autem, quam adducit, pro-
cedit in gratijs, non in p&#x0153;nis, & ideo nō
admitto in pręsenti illā doctrinam. Nā
licèt lex loquatur ad reum, si tantum
per verbum de futuro designat p&#x0153;nam,
intelligitur præcipere, vt pareat tali
p&#x0153;næ, quando illi fuerit iuridicè impo-
sita; nam hic sensus est mitior, & iuri, ac
consuetudini conformis.</P>
<P>  Huic regulæ plures limitationes ad-<marginalia>12.</marginalia>
hibet Tiraquel. suprà, duę tamen, aut
tres tantum sunt examinandæ. Vna est,<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
quod non procedat, quando verbum de
fururo geminatur in lege, vt si dicat lex
cessetur, & irritetur, Ita habet num. 46.<marginalia>Bald.|Roman.|Iasson.|Deci.|Felin.</marginalia>
Vbi pro ea refert Bald. Roman. Iasson.
Deci. Felinum, & in numeros alios. Qui
solum in hoc fundantur, quia verbum
geminatum debet aliquid operari lege,
Balista, Digestis de Trebelian. adiuncta<-P>@@

<-P>Glossa ibi, verbo, Etiam fructus. Nihilo-
minus hæc sententia mihi non proba-
tur, quia nullo firmo fundamento niti-
tur. Et ideo ab illa merito discedit Ca-<marginalia>Castro.</marginalia>
stro, quem alij Theologi Moderni se-
quuntur, Et ex Iuristis illam retracta-
runt Deci. in lege, Cum postea. Codice de<marginalia>Regulam|dictā pro-|cedere etiā|verbo ge-|minato: vt|ceßetur &|irritetur.|Felin.</marginalia>
Pactis, & Felin. in cap. vltimo de Offic.
delegat. numero primo in fine. Dico er-
go, licèt lex habeat duo verba de futu-
ro, eandem p&#x0153;nam, seu effectum signi-
ficantia, non obligare in conscientia,
nec continere legem latam, sed feren-
dam. Ratio in primis est, quia etiam in
illo verbo geminato nō continetur prę-
ceptum ipsi reo impositum exequendi,
seu obseruandi p&#x0153;nam; ergo ad hoc nō
obligatur donec à iudice per senten-
tiam præcipiatur, vt si lex dicat irri-
tabitur, & euacuabitur, per vtrumque
verbum instruitur iudex non cogitur
reus.</P>
<P>  Nec fundamentum contrariæ sente&#x0303;-<marginalia>13.</marginalia>
tiæ est alicuius momenti, quia licèt ge-
minatio verbi aliquid operetur, non ta
men operatur nouum effectum non sig-
nificatum per mille verba similia. Quo
circa, si verba significent distinctas pæ-
nas, vel vnum augeat aliud in ipsa p&#x0153;-
na; & vtrumque sit de futuro, gemina-
tio significabit augmentum p&#x0153;næ im-
ponendæ, non verò p&#x0153;nam ipso facto
impositam. Quando autem verba sunt
Synonima in significato, & vtrumq; est
de futuro, non possunt significare ali-
quid de præsenti propter solam gemi-
nationem, quia hoc est vltra significa-
tionem verborum, & ita est ampliatio
valde voluntaria, quæ in omni materia
cauenda est; maxime vero in p&#x0153;nali. Illa
ergo geminatio tunc solum oste&#x0303;dit, vel
maiorem deliberationem legislatoris,
vel maiorem affectum, vel maiorem cri
minis acerbitate&#x0303;, vel indicat maiore&#x0303; fir
mitatem, vel immutabilitatem in pęna,
vt iudex non audeat illam minuere, non
verò indicat nouum effectum, que&#x0303; ver-
ba non significant. Sicut in multis iuri-
bus constat, & in legibus etiam ferenti-
bus p&#x0153;nā ipso facto, vt postea videbi-<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
mus, & admittit ipse Tiraq. ibi. n. 25. 48.
& sæpe alias. Vnde non video, cur illi se&#x0303;-
tentiæ tam constanter adhæserit: nam
multitudo Doctor&#x0169; non sufficit, vbi nec
textus, nec ratio suffragatur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0490.jpg/>
@@1@<SE490>Cap. 6. Quando p&#x0153;natantum est ferenda. 483
<duolan 2><P>  Atq; hinc etiam non probo limitatio
nem aliam, quam idem Tiraq. adiungit.<marginalia>14.|Alia regu-|læ limitatio|Tiraq. re-|iecta si p&#x0153;-|na. s perver|bum futuri|imponatur|per duas le|ges.|Felin.|Tiraq.</marginalia>
n. 44. nimirum, si p&#x0153;na per verb&#x0169; de fu-
turo imponatur per duas leges, priore&#x0303;,
& posteriore&#x0303;, t&#x0169;c licèt ex vi solius prio-
ris legis fuerit p&#x0153;na tant&#x0169; ferenda, ex
vi posterioris esse latam, ac subinde se-
cundam legem obligare in conscientia
ad illam. Fundatur enim hæc limitatio
in pręcede&#x0303;ti, quia ibi geminatur verb&#x0169;
futuri. Nec impedit, imò iuuat, quod ge-
minatio per duas leges fiat: nam iuxta
doctrinā iuristarum, efficacior est gemi
natio, quæ fit per actus distinctos, & per
te&#x0303;poris interuallum, quam quæ fit vno
momento, & contextu, vt tradit Felin.
dicto cap. vlt, de Offic. deleg. & idem Ti
raquel. n. 49. Accedit, quod vltima dis-
positio, seu lex idem statuens, quod pri-
ma, aliquid debet operari, ne sit super-
uacua, vt ex multis idem auctor notat.
nu. 45. inde concludens, secundam lege&#x0303;
imponentem p&#x0153;nā de futuro plus ope-
rari, quam primam, & ideo continere
legem latam.</P>
<P>  Nihilominus, vt dixi, hęc limitatio<marginalia>15.</marginalia>
admittenda non est, propter rationem
factam, quiaverba posterioris legis non
significant sententiā latam, nec mutāt
significatione&#x0303; propter priore&#x0303; lege&#x0303;. Nec
geminatio sufficit, vt ostensum est. Nec
refert, quod sit c&#x0169; interuallo temporis,
quando effectus, & modus significandi
verbor&#x0169; idem omnino est. Neq; propte-
rea secunda lex erit superflua, t&#x0169; quia
habere potest omnes effectus supra di-
ctos, tum etiā quia potest deseruire, vt si
fortasse prior lex in dissuetudine&#x0303; abijt,<marginalia>Rota.</marginalia>
per posteriore&#x0303; restauretur. Sic enim di-
xit Rota, decisi. 31. de Præben. in anti-
quis, alias 858. geminatā neseruatione&#x0303;
Papę non operari nouum effect&#x0169;, sed so-
l&#x0169; efficere, vt reuocata priori, non cen-<marginalia>16.|Regulapræ|dicta non|&#xA753;ceditquā|do talis est|p&#x0153;na vt ni-|si ipso facto|incurratur.|illusoria|reddatur.|Lex enim|non debet|esse vana.</marginalia>
seatur sublata posterior. Ite&#x0303; duplicata
lex auget fortasse obligatione&#x0303; iudicis,
& magis illum mouet ad talem p&#x0153;nam
imponendam.</P>
<P>  Tertia, & valde notāda limitatio est,
vt regula nō procedat, quando talis est
p&#x0153;na, vt nisi ipso facto incurratur, illu-
soria reddatur lex, & nullius momenti:
t&#x0169;c enim licèt lex simpliciter imponat
pęnā, dice&#x0303;do sub tali pęna, vel perverb&#x0169;
de futuro, tacite subintelligit, & inclu-
dit actione&#x0303; aliquam de præsenti factam<-P>@@

<-P>virtute eiusde&#x0303; legis, ratione cuius po-
test verificari in futur&#x0169;, quod lex dispo-
nit. Ita sumitur ex Glos. in l. Improb&#x0169;, C.<marginalia>Glossa.|Tiraq.|Castro.|Bart.|Bald.</marginalia>
Ex quib&#xA770; causis infamia irrog. Quam se
quitur Castro supra Tiraq. supra n. 40.
Et ratio optima est, quia lex non est ita
interpretanda, vt sit vana, & inutilis: nā
hoc cederet in iniuriālegis latoris; ergo
si talis reddatur, intelligendo p&#x0153;nam
imponendā, & non latam, non potest ita
intelligi, etiā si per verba de futuro, vel
generalia loquatur. Exemplis magis
declaratur.</P><marginalia>17.|Exemplum|in p&#x0153;na in|famiæ.</marginalia>
<P>  Dicti ergo auctores ponunt exe&#x0303;plum
in p&#x0153;na infamiæ, ita interpretantes di-
ctā l. Improbum, in qua dicitur, vsurario
irrogandā esse infamiā, & nihilominus
intelligenda est ipso iure infamiā irro-
gare. Quam interpretatione&#x0303;, & opinio-
ne&#x0303; sequuntur ibi Bart. Bald. & alij, & ra-
tionem reddunt, quia nisi lex illa de in-
famia ipso iure irroganda intelligatur,
ñ posset habere effect&#x0169;, quia nō posset &#xA751;
iudice&#x0303; imponi, & ita esset inutilis illa lex.</P>
<P>  Hoc vero exemplum improbat Vas-<marginalia>18.</marginalia>
quez dicta disput. 123. cap. 1. solumque
vtitur ratione huiusmodi, quia sente&#x0303;tia
iudicis sit necessaria ad incurrendā in-
famiam, sol&#x0169; est necessaria, vt conditio
requisita, illa vero posita, lex est, quæ
per se infamiā infert, quatenus statuit,
vt conde&#x0303;natus à iudice de talibus cri-
minibus, statim sit infamis.</P>
<P>  Veruntamen Glossa, & Doctores alle<marginalia>19.|Reijcit Vas-|quez.</marginalia>
gati non admittunt illud assumptum, &
vtuntur alia ratione, vt statim dicā, quę
non dissoluitur, & ita non satis improba
tur illo modo eorum sententia. Deinde
etiamsi vera esset illa ratio, per illam nō
recte improbatur exemplum, quia licet
infamia non ponatur per iudicem, nisi
vt applicantem conditionem necessa-
riam, nihilominus talis p&#x0153;na impone-
tur ipso iure; ergo licet per verbum
futuri exprimatur in lege, intelligenda
erit lex de impositione ipso iure. Deni-<marginalia>Refutatur|Vasques &|approbatur|dict&#x0169; exem|pl&#x0169; Iurista|rum.</marginalia>
que, quod caput est, infamia in tota sua
latitudine sumpta non illo tantum mo-
do, sed etiam alijs potest imponi. Ali-
quando enim incurritur ex vi iuris per
sententiam declaratoriam, potest etiā
aliquo modo incurri ante talem senten
tiam ex vi solius criminis, etiā occulti,
atq; etiam potest neutro modo incurri
ipso iure, sed per iudice&#x0303;, & sententiā cō-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0491.jpg/>
@@1@<SE491>484 Lib. 5. De varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>de&#x0303;natoriam imponi: nullus enim modus
ex istis repugnat tali pęnæ, vt probaui
latè in 7. tom. de Censur. disp. 38. sect. 1.
& pro legum varietate vno, vel alio, aut
alio modo incurritur, vel imponitur; er
go nō est vniuersaliter ver&#x0169;, infamiā so-
l&#x0169; ferri per sententiā, vt per conditione&#x0303;
necessariā; aliquādo enim imponi{t$} per
illā vt propriā causā &#xA751; se in suo ordine.</P>
<P>  Atq; hęc vltima ratio videtur effica-<marginalia>20.</marginalia>
citer impugnare sententiam Glos. & re-
ceptā nisi limitetur. Dico vero aliud es-
se loqui de infamia in genere; aliudverò
de infamia quaten&#xA770; &#xA753;pter vsurā potest
à iudice seculari imponi. Priori modo
nō est ver&#x0169; vniuer saliter, infamiā esse ta
le&#x0303; pęnam, quæ non possit per iudice&#x0303; im-
poni, & ideo etiā necessari&#x0169; non est, vt
quoties lex fert p&#x0153;nā infamiæ, vel per
solam cōminatione&#x0303;, vel per verbum de
futuro, sit de p&#x0153;na ipso iure intelligen-
da, quia cum possit per iudicem impo-
ni, vt dict&#x0169; est, non erit inutilis lex, etiā
si c&#x0169; proprietate intelligatur, & ita erit
intelligenda, si aliud non obstet. Loque&#x0303;
do autem posteriori modo de tali infa-
mia vsurarij, vt imponenda per ius ciui-
le, dicunt citati Iuristæ, nisi incurratur
ipso iure ex vi legis, non posse per iudi-
ce&#x0303; ciuile&#x0303; imponi. Ratio aute&#x0303; eòrum est,
quia qui soluit vsuram, nō potest agere
contra vsurari&#x0169; actione criminali; nec
famosa, vt ipsi loquuntur, sed actione ci
uili, scilicet, cōdictione indebiti, vel si-
mili: ex vi aute&#x0303; huius actionis non infa
mabitur vsurarius per iudice&#x0303;, etiam si
conde&#x0303;netur ad ressituendas Vsuras, iux-
ta l. Cessat. ff. de Actioni. & obligat. Nec
etiam potest criminaliter puniri exvi
talis actionis, & ideò ex vi talis sente&#x0303;tię
nō infamaretur reus, & ideo vt infamis
maneat, oportet, vt ex vi legis infame-
tur, ideòq: nisi lex loquere{t$} de pęna ipso
iure, inutilis esset. Hoc ergo modo defe&#x0303;-
ditur exe&#x0303;pl&#x0169; illud, licet sit valde legale
& mihi incert&#x0169;, quia licet sit ver&#x0169;, & cō
stans ex alijs iuribus, vsurari&#x0169; esse ipso
iure infame&#x0303;: nihilominus, licet nō esset,
non video, cur per iudicem possit fieri
infamis exvi illius l. Improb&#x0169;, si in iudicio
de improbo fęnore cōuinca{t$}, quacunq;
actione contra ill&#x0169; agatur. Nā licet cō-
dictio indebiti per se nō faciat infame&#x0303;,
nihilomin&#xA770;, quia funda{t$} in criminevsurę
poterit ad infamiā sufficere ratione al-<-P>@@

<-P>teri&#xA770; legis. Sed hoc iurisperitis omitto:</P>
<P>  Clariora sunt alia exe&#x0303;pla huius regu-<marginalia>21.|2. Exe&#x0303;pl&#x0169;|irregulari-|tatis.</marginalia>
læ. Vn&#x0169; est de pęna irregularitatis: nam
licet canon tant&#x0169; dicat sub p&#x0153;na irre-
gularitatis, vel irregularis fiet, aut quid
simile, intelligend&#x0169; est, sententiā latam
cōtinere, quia irregularitas est talis pę-
na, quæ nō ab homine, sed à iure tantum
impona{t$}, vt suppono ex dictis in. 5. tom.
disp. 40. sect. 4. Nā licèt interd&#x0169; aliqua
irregularitas non incurratur, nisi suppo
sita sententia criminis alias occulti, il-
lud sol&#x0169; est, quando irregularitas non
imponitur immediatè ratione criminis
sed ratione infamiæ, non quia ad ipsam
irregularitatem, per se loquendo requi-
ratur sententia iudicis, & ideo lex impo
nens irregularitate&#x0303; ipso iure, eam impo
nere intelligitur, etiam si per verb&#x0169; de
futuro, vel simile loquatur.</P>
<P>  Aliud exe&#x0303;pl&#x0169; esse potest de irritatio-<marginalia>22.|3. de irrita|tione, seu|annullatio|ne vinculi|indissolubi-|lis.</marginalia>
ne, seu annullatione vinculi indissolubi-
lis. Nā si lex imponat in pęnā irritatio-
ne&#x0303; talis vinculi, licèt per verba de futu-
ro loquatur, intelligitur inducere inha-
bilitate&#x0303; ipso facto, quia alias esset inuti-
lis, & friuola. Vt si lex prohibeat cōtra-
here matrimoni&#x0169; viri c&#x0169; f&#x0153;mina, quam
polluit per adulteri&#x0169;, & addat, alias tale
matrimoni&#x0169; irritetur, censetur ipso iu-
re impediment&#x0169; irritās imponere, quia
nisi tale esset impediment&#x0169;, non posset
postea irritari matrimoni&#x0169; semel vali-
d&#x0169;. Sic etiā, cum antiqui canones dic&#x0169;t,
irritand&#x0169; esse matrimoni&#x0169; virginum sa-
crar&#x0169;, satis indicāt, eas esse inhabilesad
validum matrimoni&#x0169;. Ide&#x0303;q, est de cleri-
cis, & similib&#xA770;. Et similis regula applica
ri potest ad impedimenta professionis
religiosę: nā si canon dixerit. siquis hoc
cōmiserit, & postea profiteatur, eius &#xA753;-
fessio dissoluatur, ipso facto introducit
impediment&#x0169;, quia alias nō potest habe
re effect&#x0169;. Quādo verò canones dicunt,
siquishoc cōmiserit, eius ordinatio irri
tetur, tunc nō potest eod modo regula
applicari, quia collatio ordinis, quoad
valore&#x0303; su&#x0169; irritari nō potest, intelligun{t$}
ergo illa verba de irritatione quoadvs&#x0169;
& sic sole&#x0303;t suspensione&#x0303; significare, quę &#xA751;
homine&#x0303; inferri potest, & ideo nō est ne-
cesse, prædicta verba sub hac regula cō-
prehe&#x0303;di. Et ad hoc exempl&#x0169; spectāt alia
quæ affert Tiraquel. suprà, nu. 265.</P>
<P>  Deniq; potest sumi tertium exempl&#x0169;<-P><marginalia>23.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0492.jpg/>
@@1@<SE492>Cap. 6. Quando p&#x0153;na est tantum ferenda, 485
<duolan 2><-P>ex eodem n. 264. de lege præcipiente ali
quid sub pęna periurij: nam eo ipso im-<marginalia>4. Exe&#x0303;pl&#x0169;|de lege præ|cipientesub|p&#x0153;na per-|iurij.</marginalia>
ponit illam ipso iure, non tam vi sua,
quam alterius. Immediatè enim ex vi
talis legis fit, vt in transgressione eius
cōmittatur periuri&#x0169;; nam talis lex ne-
cessario supponit aliquod iuramentum
in cui&#xA770; virtute sic præcipit, & ideo trās-
gressor talis legis contra pręstitum iu-
rament&#x0169; peccat, & consequenter incur-
rit p&#x0153;nam ipso iure propter periuri&#x0169;
impositam. Sed hoc exemplum non est
propriè de lege p&#x0153;nali. Nam verba illa
sub p&#x0153;na periurij non tam imponuntur
ad cōminationem pęnæ, quam ad decla
randum modum præcipiendi, exigendo
obligationem prioris iuramenti, quod
sufficienter illo modo significatur, iux-
ta cōmunem sensum illor&#x0169; verbor&#x0169;. An
vero illi periurio imposita sit aliqua pę
na ipso iure, ex tali lege non habetur, vt
per se patet, & quamuis Tiraq. id affir-<marginalia>Cap. Cum|quidem.</marginalia>
met ex cap. Cum quidam, de iur. iur. & l.
3. §. Si ad diem. ff. de Remilit. tame&#x0303; in illis
iuribus nihil tale habetur, & longam re-
quirit disputationem, quam tradidi lib.
3. de Iuram. cap. vlt.</P>
<P>  Tertia regula principalis sit, quando<marginalia>24.|3. Regula.</marginalia>
lex loquitur per modum imperandi, an-
ceps est loquutio, & ideo consideranda
est materia, circa quam proximè versa-
tur imperium. Nam si fuerit actio ho-
minis, lex continebit sententiam feren-
dam, & non obligabit statim in conscie&#x0303;-
tia, si vero fuerit effectus aliquis quem
legislator per suam legem potest effi-
cere, sæpe continebit sententiam la-
tam, & obligabit. Hanc sumo ex com-
muni doctrina, eamque sic declaro: nam
verbum imperandi interdum est purè
imperatiuum (vt sic dicam) aliquan-
do verò est practicè effectiuum. Priori
modo sumitur, quādo dirigitur ad ali&#x0169;
hominem ad mouendum, seu excitan-
dum illum, vel etiam ad illum obligan-
dum: vt ibi, Exurge, qui dormis, venite ad
me omnes, &c. Posteriori modo sumitur,
quādo dirigitur ad alique&#x0303; effect&#x0169; imme
diatè faciend&#x0169;, vt ibi, Fiat lux, & in simi-
libus locis, & ita solent Theologi inter-
pretari formam Græcorum in baptis-
mo, Baptizetur seruus Christi: nam illud ver
b&#x0169; imperandi non est de futuro, nec diri
gitur ad alium, qui baptizaturus sit, sed
in actu exercito imperat receptionem<-P>@@

<-P>baptismi, quem confert baptizans. His
ergo duobus modis potest imperandi
verb&#x0169; sumi in lege p&#x0153;nali. Priori modo
sumitur quoties cadit in actionem per
ali&#x0169; exercendam, & tunc dicimus, tan-
tum continere p&#x0153;nam ferendā, quia vel
imperium illud non dirigitur ad ipsum
reum, vt cum dicitur, Expellatur, priuetur,
vel si possit dirigi ad reum (vt c&#x0169; dici-
tur, Soluat centum, vel quid simile) & iuxta
materiam subiectam intelligendum est,
vel certe secundum ordine&#x0303; iustitiæ post
quam condemnatus fuerit, vel etiā t&#x0169;c
dirigitur immediatè imperium ad in-
struendum iudicem: nam perinde est, ac
si lex diceret, condemnetur ad soluen-
dum centum, & ita illa soluat. Hæc verò
intelligenda sunt de pęnis iudicialibus,
seu fori externi: nam aliæ præcipiuntur
interdum in ordine ad salutem animæ,
quæ possunt statim obligare, vt in decre
tis, seu canonibus pęnitentialibus sæpe
inueniuntur hæc verba, p&#x0153;niteat tanto
te&#x0303;pore, ieiunet, &c. in quibus etiam dis-
cernendum est, an per modum consilij,
vel præcepti id statuatur, quod ex vsu,
& circunstantijs colligendum est, capit.<marginalia>Cap. Men|sura.|Cap. Qua-|cunque.|25.</marginalia>
Accepisti, de Sponsa duorum, cap. Vt me&#x0303;-
suræ, de Empti. & Vendit. c. Quicun&#xE8BF; 6. q. 1</P>
<P>  Posteriori autem modo sumitur
verb&#x0169; imperandi, quoties cadit imme-
diatè in effectum absq; ministerio homi
nis, soletque tunc passiuè vsurpari,
vt amittat, priuetur, subiaceat, incurrat,
fiat. Et tunc etiam non potest genera-
lis regula constitui. Primo quide&#x0303;, quia
sæpissimè sole&#x0303;t hęc verba vsurpari pro
futuris, & ita de illis tractat latissimè
Tiraq. suprà, nullamq, specialem men-<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
tionem facit imperatiui modi. Vnde
quando ex adiunctis cōstiterit, tale ver
bum accipi in vi futuri, superior regula
in illo seruanda est, vt constat. Ite&#x0303; quo-
ties significatio fuerit dubia in vi futu-
ri accipiend&#x0169; est verum iuxta primum
fundamentum initio positum. Præterea
si verbum tale est, vt possit, & ad effect&#x0169;
ipsum immediatè, & ad ministeri&#x0169; homi
nis referri, etiā si imperandi verb&#x0169; sit,
referend&#x0169; potius est ad homines; quam
ad effectus, & continebit tantum sen-
tentiam, vt patet in verbo excommu-
nicetur, semper enim continet senten-
tiam ferendam sine controuersia. Idem
sentio de verbo annulletur, irritetur,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0493.jpg/>
@@1@<SE493>486 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>spolietur, & similibus. De verbo autem
Fiat. Solet esse maior dubitatio pler&#x0169;q$unclear
aute&#x0303; videtur referri ad effectum ipsius
legis, & illum imperare, & ideò in pri-
mis considerandus est terminus, cui ad-
iungitur, nam si solum significet reat&#x0169;,
seu obligationem, rectè exponi potest
de p&#x0153;na ferenda, vt si lex dicat, Fiat ob-
noxius tali p&#x0153;næ, fiat reus, fiat debitor, & simi-
lia: si autem cadat super ipsum effect&#x0169;.
verisimile est, continere sententiam la-
tam, vt si dicat, Fiat ìnhabilis, fiat nullus,
fiat irritus, fiat excommunicatus. Et hoc vide
tur esse regulare, nisi ex materia, & cir-
c&#x0169;stantijs legis aliud colligatur. Idem
fere est de verbo, subiaceat, vel incurrat, nā
si illi adi&#x0169;gatur ipsemet effectus in par-
ticulari, quem lex ipsa solet efficere,
continebit sente&#x0303;tiam latam, vt si dicat,
Subiaceat excommunicationi; incurrat inha-
bilitatem: si verò verba sint generalia,
vt Subiaceat p&#x0153;næ, vel cadat in solum de
bitum p&#x0153;næ, incurrat reatum talis p&#x0153;næ, vel
quid simile non inducent sententiam la-
tam de pęna ipsa, sed tantum de obliga-
tione ad ferendam pęnam. Vnde etiam
solent verba illa vsurpari circa p&#x0153;nas,
quæ per homines inferri solent, vt si di-
catur, Subiaceat flagellis, incurrat exilij p&#x0153;-
nam, &c.</P>
<P>  Quarta regula est receptissima de<marginalia>26.|Lege&#x0303; quæ|p&#x0153;nā fert|per verb&#x0169;|præse&#x0303;tis in-|dicatiui cō-|tinere sen-|tentiam la-|tam. Secus|enim conti|neret men-|dacium.|Tiraq.|Castra.</marginalia>
verbo temporis præsentis, & indicatiui
modi, nimirum, legem, quæ pęnam ipsā
fert per tale verbum continere senten-
tiam latam, vt si dicat, Excommunicamus
hoc facientem, vel, notam infamiæ illi inurimus,
inhabilitamus, priuamus, &c. Hæc regula
est frequentius recepta, vt late refert
Tiraquel. suprà. nu. 21. Castro, & alij mo
derni illā sequuntur. Vt aute&#x0303; ratio red-
datur aduer tendum est, illum mod&#x0169; lo-
quendi, & inferendi pęnam maximè ha-
bere locum in his pęnis, quæ non solum
imponi, sed etiā fieri possunt immedia-
tè ad ipso legislatore sine actione rei,
sed cum sola passione morali, seu priua-
tione, vt sunt pęnæ censurarum, inhabi-
litatum, confiscationum, nullitatum, &
similibus. Et tunc est facilis ratio, quia
per verbum de præsenti significat suffi-
cienter legislator, se velle per se ipsum,
seu per suam legem inferre talem penā,
& potest id facere; ergo facit; ergo ver-
ba continent sententiam latam, imò
etiam continent executionem eius.</P>@@

<P>  Confirmatur, quia alias ver ba legis-
latoris continerent mendaci&#x0169;, quia di-<marginalia>27.|Notādum|pro præce-|de&#x0303;ti regula</marginalia>
cit, v. g. inhabilitamus, & non facit, hoc
aute&#x0303; admittend&#x0169; non est. Quapropter
quando legis pęna talis est, vt nō possit
fieri immediatè per ipsam lege&#x0303;, sed per
actionem, vel ministeri&#x0169; hominis, fieri
non potest, vt lex hoc modo loquatur
per verb&#x0169; præsentis te&#x0303;poris, quod indi-
cet ipsum effectum pęnæ, sed ad summ&#x0169;
per verbum indicans obligationem, vt
mandamus restituere, soluere, & tunc
non credimus per huiusmodi verb&#x0169; sim
plex significari sententiam latam, nec
obligationem in conscientia, ante sen-
tentiam iudicis, nisi aliquid amplius ad
datur, obligamus in cōscientia, vel ali-
quid æquiualens, iuxta dicenda capite
sequenti. Quia illud verb&#x0169; pręsentis in-
dicatiui nō excedit vim verbi de præse&#x0303;-
ti in modo imperandi, vt restituat qua-
drupl&#x0169;, Soluat, &c. Dict&#x0169; est aute&#x0303; hæc ver
ba non significare sententiam latā; ergo
idem est dicend&#x0169; de alijs. Atq; ita pos-
sent exponi auctores negantes hanc re-
gulam, quos latè refert Tiraq. supra nu.
24. Quod si de prioribus verbis loqua-
tur, admittenda non est. Neque obstat,
quod in multis legibus, etiam si p&#x0153;nam
ferant per illa verba de præsenti, add&#x0169;-
tur aliæ particulæ exprimentes senten-
tiam latam, vt Ex tunc eo ipso, vel quid si-
mile, in quo indicatur nuda verba præ-
sentis non sufficere. Hoc (inquam) non
obstat, nam sæ pe adduntur plures ex his
particulìs ad maiorem abundantiā, de-
clarationem, & firmitate&#x0303;, & ad exagge-
randam rei grauitate&#x0303;, vt supra in simili
dict&#x0169; est, & sæpe repetit Tiraquel. supra<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
n. 26. & sequentibus. Qui nu. 32. addit si-
milem regulam de verbo præteriti tem
poris. Ver&#x0169;tamen vix potest per huius-
modi verb&#x0169; pęna ferri nisi vtendo par-
ticipio c&#x0169; verbo substantiuo, vel alio si-
mili, vt sit priuatus, nouerit se esse priuat&#x0169;, vel
sciat se amisisse, vel similia, quæ in sequenti
regula melius explicabuntur.</P>
<P>  Quinto ergo dicimus, superiores re-<marginalia>28.|Si partici-|pi&#x0169; fuerit|futur&#x0169; in-|dicat sen-|tent. feren-|dam.</marginalia>
gulas applicandas esse ad verbum sub-
stantiuum participio coniunctum; nam
si participium fuerit temporis futuri,
sententiam ferendam indicat, cuiusc&#x0169;-
que modi, vel temporis sit verbum sub-
statiu&#x0169;, vt si dicat lex. Excommunicandus
est, vel inhabilitandus sit, vel, irritandus erit,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0494.jpg/>
@@1@<SE494>Cap. 7. De p&#x0153;na obligante ante sententiam iudicis. 487
<duolan 2><-P>verbum autem præteriti cum tali par-
ticipio, non potest commodè coniungi
in lege ferente p&#x0153;nam, quia respicit fu-
turum, non præteritum. Si autem esset
dispositio declaratoria pręteriti, posset
in hunc modum proferri, qui hoc fecit,
fuit excommunicandus, & tunc etiam
significaret p&#x0153;nam ferendam per iudi-
cem, non latam; quoties ergo partici-
pium est de futuro, non est canon, aut
lex latæ sententiæ. At verò si participi&#x0169;<marginalia>Participi&#x0169;|de præsenti|cum verbo|substantiuo|fit, vel est|indicat la-|tam senten|tiam, quia|talis locu-|tio aliàs nō|eßet vera.|Glossa.|Tiraquel.</marginalia>
sit de præsenti cum verbo substantiuo,
sit, vel est, indicatur lata sententia. Opor
tet autem, vt per participium significe-
tur p&#x0153;na ipsa, quæ per legem immedia-
tè ab ipso legislatore, sine interuentu
actionis alterius hominis fieri possit, vt
cum dicitur, priuatus est, excōmunicatus est,
&c. vt sumitur ex Glossa in l. Iubilemus. 2.
§. Oeconomus. C. de Sacros. Eccles. verb.
Priuetur, cum alijs, quæ refert supra Ti-
raquel. n. 26. Et ratio est, quia talis lo-
quutio ad sui veritatem requirit effe-
ctum de præsenti; ergo facit illum, cum
verba legis verificari debeant. Secus
autem erit, si per participium non sig-
nificatur p&#x0153;na ipsa, sed obligatio ad il-
lam, vt suprà in tertia regula in simili
dictum est. Idemq&#x0301;ue censetur, si pona-
tur verbum sit, vt excommunicatus, vel pri-
uatus sit, quia denotat imperium efficax,
& faciens. Item habet eandem vim, si
adiungatur nominibus habe&#x0303;tibus ęqui-
ualentem significationem, vt si lex di-
cat, Est, vel sit inhabilis, aut sit, vel est nullus:
nam hæc verba significant contractum
annullari ipso facto. Imò tanta est vis
illius negationis, vt etiam si verbum est
ponatur de futuro, significare censea-
tur nullitatem ipso facto, quanquam nō
sit hoc omnino certum, vt videbimus
capite sequenti, vbi omnia, quæ perti-
nent ad p&#x0153;nam ipso iure latam magis
explicabuntur.</P>
<Z>CAPVT VII.
Quando leges imponentes p&#x0153;nam latæ sententiæ
obligent in conscientia ad exequendum
ante iudicis sente&#x0303;tiam p&#x0153;nam, quæ
in actione consistit.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Væstionem hanc in materia de<marginalia>1.</marginalia>
Censuris in 5. tom. 3. p. disput.
sect. n. succinte, & breuiter ex-<-P>@@

<-P>pediui, quoniam in illo genere p&#x0153;nar&#x0169;
ferè nullam habet controuer siam, vt sta
tim attingam. N&#x0169;c autem quoniam de
omni genere legum, & p&#x0153;narum disse-
rimus, generalius, & accuratius tractā-
da est. Vt autem distinctius procedam&#xA770;,
supponenda est communis partitio pę-<marginalia>Communis|partitio p&#x0153;|narum.</marginalia>
narum. Nam quædam sunt, quæ requi-
runt ministerium hominis, vt executio-
ni mandentur: aliæ, quæ per ipsas leges
immediatè fieri possunt, inter quas hæc
est differentia, quod in prioribus p&#x0153;nis
lex non trahit secum exequutionem, id
est, non infert p&#x0153;nam ipsam, sed ad s&#x0169;-
mum obligationem ad illam: nam lex
quæ iubet hominem flagellari, non fla-
gellat, & lex, quæ præcipit soluere qua-
druplum, non soluit, nec spoliat homine&#x0303;
sua pecunia, sed obligat, vt soluat. At
verò in p&#x0153;nis posterioris generis, lex
ipsa per se potest, non solum ferre, seu
statuere pęnam, sed etiam inferre, seu
exequi illam: lex enim canonica ferens
excommunicationem latæ sente&#x0303;tiæ, se-
cum affert exequutionem; per se enim
censuram imponit, idemq&#x0301;ue est in lege
irritante, vel inhabilitante. Hæc autem
differentia indicat aliam, quia priores
pęnæ requirunt aliquem effectum phy-
sicum, ratione cuius requirunt actione&#x0303;
hominis: posteriores verò consistunt in
effectu aliquo morali; lex autem per se
non potest facere effectum physicum;
potest autem efficere effectum morale&#x0303;,
quales sunt inhabilitationes, impedi-
menta, censuræ, priuatio dominij, &c.
Et hinc etiam est, vt hæ pęnæ, quæ per
legem immediatè inferuntur, semper
consistant in priuationibus moralibus,
vt s&#x0169;t inhabilitates, nullitates, &c. quia
pęna est malum, & vt sic est priuatio, &
ideò lex per se puniens non confert po-
testatem moralem, sed aufert. Aliæ verò
pęnæ positiuę dici possunt, quatenus re-
quirunt actionem positiuam, ad quam
sequitur aliqua priuatio, in qua malum
illud pęnæ consummatur.</P>
<P>  Vlterius verò possumus subdistingue-<marginalia>2.|Subdistin-|ctio me&#x0303;bri|primi.</marginalia>
re primum membrum. Nam pęnæ re-
quirentes actionem hominis, quædam
postulant actionem tertiæ personæ di-
stinctę ab eo, qui punitur; alię per actio-
nem ipsiusmet rei fieri possunt, & sole&#x0303;t,
vel ex necessitate, vt comedere ambu-
lare, &c. vel iuxta cōmunem, & vsitat&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0495.jpg/>
@@1@<SE495>488 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>hominum morem, vt soluere pecuniam.
De priori genere p&#x0153;narum, quæ postu-
lant actionem alterius, non oportet in
præsenti dicere; regula enim generalis
est, illas nunquam ferri per legem latæ
sententiæ, quæ statim obliget in consci-
entia. Ratio est, quia lex ad summum po
test obligare reum ad sustinendam pa-
tienter, seu obedienter talem p&#x0153;nam,
quod ipse facere non tenetur, nec po-
test, donec talis pęna ab alio in feratur:
alius autem non potest illam inferre ex
vi legis, nisi vt minister iustitiæ, ideoq&#x0301;;
necessariò talis p&#x0153;na requirit senten-
tiam, & mandatum hominis applican-
tis, & exequentis p&#x0153;nam legis. Quomo-
dò áute&#x0303; reus teneatur parere legi post
sententiam in susceptione talis p&#x0153;næ
attingemus capite sequenti. De hac er-
go pęna nihil amplius dicere necesse
est. Non omittam autem aduertere, nō
solum censeri pęnam requirente&#x0303; actio-
nem alterius illam, quę physicè loquen-
do non potest aliter fieri: vix enim re-
peritur aliqua, quam non possit homo
in se ipso exercere, spectando physicam
potestatem, censetur ergo talis pęna
omnis illa, quam vel non potest homo
honestè sibi infligere, vt est pęna mor-
tis iuxta multorum sententiam, vel cer-
tè quę esset nimis acerba, & crudelis, si
homo cogeretur ad illam sibi infligen-
dam iuxta doctrinam cap. 5. datam.</P>
<P>  Subdistingui potest pęna requirens<marginalia>3.</marginalia>
actionem ipsius rei, in eam, quæ requi-
rit positiuam actionem, vt est solutio
pecuniæ, vel flagellatio, & in eam, quæ
requirit omissionem actionis: omissio
enim moralis, & humana solet quodam
modo inter actus morales computari,
& in præsenti non immeritò reputari
potest per modum actionis, quia nec fit
sine positiua voluntate, moraliter lo-
quendo, nec sine dolore, & afflictione,
imò sæpe cum maiori, quàm positiua a-
ctio. Huiusmodi enim pęna censeri po-
test ieiunium, quia nullā requirit actio-
nem, sed abstinentiam. Deniq&#x0301;ue in hoc
conueniunt hæ pęnæ cum pęnis actiuis,
vt sic dicam, quod non possunt inferri
immediatè per legem quoad physicam
priuationem actionis, sed ad summum
potest lex imponere obligationem in
conscientia ad talem omissionem: nam
lex imponens pęnam ieiunij non potest<-P>@@

<-P>per se ipsam cogere hominem, vt absti-
neat vel inuitus, potest tamen obligare
ad abstinentiam, & similiter lex priuās
suffragio non infert ipsam omissionem
suffragij, sed ad summum potest impo-
nere obligationem ad illam. Verunta-
men licèt hęc consideratio, & subdiui-
sio in corporalibus pęnis possit essevti-
lis ad intelligentiam leg&#x0169;, quia hæ cor-
porales pęnæ ordinantur ad positiuam
corporis afflictionem, vt sunt ieiuni&#x0169;,
vel absoluta pęna non comedendi, vel
non exeundi á carcere, vel à domo, aut
ciuitate: nihilominus in spiritualibus
pęnis similes priuationes actionum sub
pęnis priuatiuis computantur, vt patet
in suspensionis pęna, & magna ex parte
in excommunicatione, quæ priuat cō-
municatione, quæ in actionibus huma-
nis consistit, & idem est de priuatione
suffragij, præsertim, quia simul solet lex
inualidare illud, inhabilitando perso-
nam, quod pertinet ad moralem effect&#x0169;
ac priuationem iuris, seu facultatis mo
ralis ad suffragium ferendum.</P>
<P>  Tandem distinguere oportet varios<marginalia>4.|Distinctio|terminor&#x0169;|quibus sig-|nificatur se&#x0303;|tentia lata.</marginalia>
terminos, quibus significari solet sen-
tentia lata per legem, præter eos, quos
capite præcedenti obiter tetigimus.
Interdum enim ipsum verbum, quo prę-
cipitur pęna talis modi, ac temporis
est, vt pęnam latam indicet, vt ibi dixi-
mus, & hic amplius explicabimus: fre-
quentius verbo pręcepti adduntur ali-
quæ particulæ, vel circumlocutiones,
vel clarissima verba, quibus sententia
lata per lege&#x0303; indicatur, particulę sunt,
ipso facto, ipso iure, eo ipso, ex nunc, vel ex t&#x0169;c,
& ęquiualentes circumloquutiones cō-
muniter esse solent per effectus legis,
quando statim fieri dicuntur, vt vacare
censeatur, sine dispensatione non eligatur, non
faciat fructus suos, non possit eos retinere tu-
ta conscientia, non valeat, &c. clarioraq&#x0301;ue
erunt verba, si addatur, teneatur ante sen-
tentiam, vel ante declarationem, vel ante omne&#x0303;
monitionem. Clarissima denique erunt, si
lex tot verba ex his accumulet, vt nul-
lus tergiuersatioì detur locus, & prę-
sertim si dicat statim, & ante omnem
sententiam hoc facere in conscientia
teneatur: semper tamen sunt attentè
spectanda verba pęnæ, cui hæ particulę
adiunguuntur, vt illud tantum grauame&#x0303;
intelligatur per leges ipso iure imposi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0496.jpg/>
@@1@<SE496>Cap. 7. De p&#x0153;na lata obligante ante sententiam iudicis. 489
<duolan 2><-P>tum, quod per talem vocem in propria
significatione, vel secundum ius, vel se-
cundum cōmunem consuetudinem so-
let significari, ita enim debent p&#x0153;næ, &
rigores restringi, quæ animaduer sio
postea exemplis melius explicabitur.</P>
<P>  Primò igitur de p&#x0153;nis exequendis<marginalia>5.|Regula ge-|neralis.</marginalia>
per actionem ipsius rei sit regula gene-
ralis; solum ita imponi, quando per ver
ba legis tam clarè explicatur lata sen-
tentia statim obligans in conscientia,
vt vitari non possit sine corruptione,
vel magna extorsione verborum legis.
Hanc assertionem sumo ex communi
sententia Doctorum, quos cap. 5. retuli.
Nam qui negant has p&#x0153;nas posse im-
poni ipso facto, videntur loqui de pote-
state ordinaria (vt sic dicam) seu de or-
dinario iure: nam absolutè fatentur, in
casu raro posse id fieri, vnde à fortiori
dicent, nunquam esse ita legem intelli-
gendam, nisi quando omnino verba co-
gunt. Alij etiam aliarum opinionum au
ctores fatentur; dificilius, & rarius im-
poni has p&#x0153;nas ipso facto, quam alias
priuatiuas, vnde oportet, vt clarissima
verba requirant. Nam si in hoc genere
p&#x0153;næ sic imponendo maior est acerbi-
tas ex genere suo, & ideò minor est il-
lius vsus, certè necessarium est, vt talis
modus puniendi omnino in lege decla-
retur, & alias non censeatur à legisla-
tore intentus. Quando autem lex suffi-
cienter declarat obligationem ad tale&#x0303;
p&#x0153;nam, sine dubio obligat, quia pote-
stas non deest, vt probatum est. Suppo-
nimus autem legem esse ita moderatā,
vt non contineat crudelitate&#x0303; nec aper-
tam iniustitiam, & ideò regulariter ta-
les p&#x0153;næ sunt pecuniariæ, & non de om
nibus bonis, sed in quantitate modera-
ta, aut tolerabili. Denique supponimus,
legem esse receptam, & non derogatam
per consuetudinem contrariam quoad
hanc partem, quod in omnibus legibus
pęnalibus locum habet) Abrogari enim
possunt per consuetudinem quoad pę-
nam, vel modum pęnæ, licèt quoad reli-
qua obseruentur, vt notant Caietan. in
Sum. verb. Excommunicatio, cap. 75. & Na-<marginalia>Caiet.|Nauar.</marginalia>
uarr. cap. 27. n. 150. & infrà dicemus. Et
ita in præsenti posset lex non esse dero-
gata quoad vim obligandi statim in cō-
scientia ad pęnæ solutionem, quia con-
suetudo potest derogare legi in totum;<-P>@@

<-P>ergo etiam in parte separabili ab alijs.</P>
<P>  Vt autem hæc regula melius intelli-<marginalia>6.|Exempla|regulæ prę|dictæ.</marginalia>
gatur, faciliusq&#x0301;ue possit ad vsum appli-
cari, nonnulla illius exempla afferre o-
portet. Primum sit de legibus pręcipie&#x0303;-
tibus actiones afflictiuas corporis, vt
est flagellatio, quam potest homo in se
ipsum, & sine peccato exercere, Huc
etiam pertinet pęna exilij, quam potest
in se quis exequi exeundo à loco prohi-
bito, se mouendo, & agendo in se ipsum,
sine vllo peccato, vel indecentia. Ordi-
nariè verò non sole&#x0303;t cogi homines per
solas leges ad huiusmodi actiones, licèt
non repugnet obligari. Ideoq&#x0301;ue in his
maximè pęnis verum est, verba debere
esse luce clariora, vt talem obligatione&#x0303;
inducant. Harum verò legum exempla
non habemus in iure ciuili, vel canoni-
co. In aliquibus autem religionibus di-
cuntur esse aliquæ regulæ pęnales, quæ
licèt non obligent in conscientia abso-
lutè ad proxim&#x0169; opus, quod iniungunt,
vel ad cauendum, quem prohibent, obli
gant nihilominus ad aliquam p&#x0153;nam,
quam transgredientibus talem, vel tale&#x0303;
regulam imponunt. Quæ pęna talis esse
debet, vt non excedat disciplinam re-
ligiosam, & communiter esse solet bre-
uis aliqua oratio, & posset extendi ad
moderatam flagellationem propriam,
& secretam, vel etiam ad ieiunium, vt
infrà dicam. Vt tamen intelligatur esse
obligatio in conscientia ex vi legis, &
ante pręceptum superioris, oportet, vt
lex dicat in virtute sanctę obedientię,
vel teneantur in conscientia, aut quid
simile iuxta consuetudinem religionis.</P>
<P>  Secundum exemplum esse potest de<marginalia>7.|De p&#x0153;nis|pecuniari-|js.</marginalia>
legibus imponentibus pecuniarias p&#x0153;-
nas, in quibus facilius potest hæc obli-
gatio imponi, quia ex genere suo leuio-
res sunt, & sine dedecore, vel infamia
impleri possunt. Huiusmodi sunt aliquę
leges in regno Hispanię, quæ prohibent
aliquid recipere quibusdam per sonis,
& puniunt transgressores in quadruplo
addendo, vt in conscientia, & sententia non
expectata reddere teneantur. Ita referunt<marginalia>Couar.|Cordub.|Ordin. lib.|2.</marginalia>
Couarr. Cordub. & alij ex lib. 2. Ordin.
regal. tit. 9. l. 2. tit. 14. l. 4. tit. 15. l. 30. tit.
21. l. 15. vbi sic habetur, In quibus p&#x0153;nis ex
nunc pro tunc eos condemnamus, ita vt inforo
conscientiæ ad eas p&#x0153;nas soluendas, etiam ante
iudicis sententiam teneantur. Quia verò non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0497.jpg/>
@@1@<SE497>490 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>dicunt hæ leges, ante omnem sententiam, vel
absque alia declaratione, dubitari potest, an
coarctari possint ad sententiam conde&#x0303;
natoriam, & sufficienter exponi, vt an-
te sente&#x0303;tiam condemnatoriam iudicis
oriatur hæc obligatio in conscientia,
non verò ante sententiam declarato-
riam, sed immediatè post illam, nam cō
demnatoria satis apertè ponitur per le
gem, non tamen videtur excludere ne-
cessitatem iuridicæ declarationis. Sed
nihilominus censeo ex vi illorum ver-
borum induci dictam obligatione&#x0303;, nul-
la expectata sente&#x0303;tia iudicis etiam de-
claratoria, tum quia aliàs inutilis fuis-
set tot verborum multiplicatio, & exag
geratio, vnde ipsamet extraordinaria
forma præcipiendi indicat satis extra-
ordinariam. & magis rigorosam obli-
gationem ad talem p&#x0153;nam, tum etiam,
quia cum dicit lex, ex nunc pro tunc, par-
ticula illa pro tunc, non designat tempus<marginalia>Extraordi-|narius mo-|dus præci-|pìendi indi|cat rigoro-|siorem ob-|ligatione&#x0303;.</marginalia>
post latam à iudice sententiam decla-
ratoriam criminis, de qua lex mentio-
nem non fecerat, sed tempus commissi
criminis, de quo lex fuerat loquuta. t&#x0169;
deniq&#x0301;ue (quod notandum est) quia illa
particula ante sententiam, licet indefinita
videatur, æquiualet vniuersali in lege
absolutè loquente, quia vbi lex non di-
stinguit, nec nos distinguere debemus,
maximè quia illud verbum ante, includit
negatione&#x0303; sententiæ latæ à iudice. Atq&#x0301;;
ita intelliguntur illæ leges à citatis au-
ctoribus.</P>
<P>  At verò Soto suprà ad 4. ausus est car-<marginalia>8.</marginalia>
pere, aut reprehendere legislatorem ci
uilem, eo, quòd vsurpet verba illa, In
conscienti{a}, quia non est, inquit. secula-
rium Principum, de conscientia iudica-
re, & in iure communi exemplum simi-
le non inuenitur, & fortasse ob eam rem
tales leges vsu receptæ non sunt. Sed
certè excessit Soto, quia leges, quę mag
na consideratione conduntur, non pos-
sunt tam facilè reprehendi. Item quia
Princeps secularis potest obligare in
conscientia, vt suprà ostensum est, cur
ergo peccat, explicando in actu signato
vsum illius potestatis ad superanda sub
ter fugia, & tergiuersationes hominum?
Nec refert, quod in iure communi non
inueniatur exemplum, quia nō tenetur
supremus Rex formam præcipiendi su-
mere à communi iure, sed potest nouā<-P>@@

<-P>addere, si expedire iudicet. Quod si illę
leges (vt fertur) vsu, vel per posteriores
leges, quoad hanc partem mutatę sunt,
non ideo fuit, quia essent iniustæ, sed
quia vel hominum proteruia pręualuit,
vel experientia docuit, aliud magis ex-
pedire. Et nihilominus in nouissima cō
pilatione legum Hispaniæ lib. 2. tit. 18.
l. 1. extat lex, quæ prohibet secretarios
regios munera recipere sub p&#x0153;na red-
dendi quadruplum, cum his circunstan-
tijs, prima vt iurent, hanc p&#x0153;nam sol-
uere, si in illa inciderint, secunda ex n&#x0169;c
in illa condemnantur, tertiò declara-
tur, vt ad illam soluendam in conscien-
tia teneantur, nulla expectata condem-
natione. De qua lege etiam solet dubi-
tari, an sit recepta quoad hanc partem;
seu abrogata per contrariam consue-
tudinem, & an possit in illa habere lo-
cum expositio, vt non excludat necessi-
tatem sententiæ declaratoriæ, & quide&#x0303;
hoc posterius valde probabile videtur.
Tum quia non dicit, ante sententiam, abso-
lutè, sed ante condemnationem, seu non expe-
ctata condemnatione; tum etiam, quia licèt
dicat, ex nunc, non addit pro tunc, & ita li-
cet lex ferat sententiam condemnato-
riam, non designat tempus, pro quo illā
fert, nec excludit sententiam declara-
toriam. Tum denique, quia etiam hoc
modo tam iuramentum, quàm reliqua
verba habent magnos effectus: nam ra-
tione iuramenti tenetur quis statim ac
declaratur de crimine, soluere quadru-
plum sub p&#x0153;na periurij, nec potest oc-
cultare bona, quibus potest soluere p&#x0153;-
nam, imò nec potest negare quantitate&#x0303;
munerum, quæ recepit, etiamsi in sen-
tentia non declaretur, sed tantum cri-
men recipiendi munera. Item ad hoc
etiam obligat illa lex sua propria vi
præter obligationem iuramenti; imò
ita obligat, vt facta declaratione delicti
nullus inferior iudex possit illam mi-
nuere, qui est etiam magnus effectus il-
lorum verborum. Et saltem hoc modo
videtur mihi illa lex obseruanda, nec
posse dici abrogata contraria consue-
tudine, quia nec talis consuetudo pro-
bari potest, nec tolerantia Principis
scientis illam.</P><marginalia>9.|Conc. Lat.|Motus Pij|Quinti.</marginalia>
<P>  Tertium exemplum afferri solet ex
Concilio Later. sub Leone X. & Motu
quodam Pij V. vbi clerici beneficiarij<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0498.jpg/>
@@1@<SE498>Cap. 7. De p&#x0153;na lata obligante ante sententiam iudicis. 491
<duolan 2><-P>non recitātes diuinum officium fructus
omnes omnium beneficiorum singulis<marginalia>Mot&#xA770; Pij 5|Beneficia-|rijs non re-|citantibus|fructibus|correspon-|dentibus be|neficijs pro|rat{a}.</marginalia>
diebus respondentes pro rata restitue-
re obligantur in conscientia, statim, &
absque alia declaratione, seu sententia.
Ita enim esse illud præceptum, & p&#x0153;nā
in eo impositam intelligenda, latè oste&#x0303;-
di lib. 4. de Orat. cap. 29. & 30. Sed nihi-
lominus hoc exemplum non pertinet
propriè, & directè ad hāc regulam, quā
modo tractamus, quia illa p&#x0153;na priua-
tiua potius est, quam actiua, vt sic dicā.
Lex enim illa immediatè impedit ac-
quisitionem fructu&#x0169; beneficij propter
omissionem officij, quo posito impedi-
mento ex natura rei sequitur obligatio
respectu fructuum, quia nemo potest
retinere sibi quod suum non est. Et ita
interpretantur omnes illud præcept&#x0169;,
& colligitur apertè ex verbis Concilij,
tum ibi, Beneficiorum suorum fructus suos non
faciat, tum maximè ibi, tanquam iniustè per-
ceptos erogare teneatur. Illud ergo prius fa-
ctum est virtute illius legis, secundum
autem sequitur ex vi iustitiæ, non quia
per se, & immediatè in p&#x0153;nam imposi-
tum sit.</P>
<P>  Dices, interdum ex vi illius legis be-
neficiarius tenetur se spoliare fructib&#xA770;<marginalia>10.</marginalia>
iam perceptis, & quos verè fecerat suos
vt siquis grossam beneficij acquisierit,
& receperit, iure illam accepit, & fecit
suam: & nihilominus si postea recitare
desinat aliquibus anni diebus, tenetur
partem grossæ illis diebus pro rata res-
pondentem, restituere: iuxta declara-
tionem apertè factam à Pio V. ergo nas
citur hæc obligatio immediatè ex pu-
nitione legis, non ex alia obligatione
iustitiæ. Sed hoc nihil obstat, nam hæc
obligatio restituendi partem illam ex
eodem fonte, & eodem modo nascitur.
Cum enim expresse concili&#x0169; dicat, Fru-
ctus suos non faciat, sed eos tanquam iniustè
perceptos pro rata restituere teneatur, & Pius
V. non mutet, nec augeat hanc p&#x0153;nam,
sed tantum ratam illam declaret: non
possumus nos ad aliquam restitutionem
obligare ex vi illius legis, nisi eode&#x0303; mo-
do, & titulo. Dico ergo, ex vi illius legis
factum esse, vt in dicto casu non perci-
piat fructus omnes grossæ, nisi sub con-
ditione, & onere non omittendi pecca-
minose diuinum officium. Vnde si tunc
recepisset grossam totam c&#x0169; animo non<-P>@@

<-P>recitandi decem diebus, iniustè rece-
pisset, suamq&#x0301;ue non fecisset partem illā,
repugnante lege Concilij. Quando er-
go bono animo, & proposito totam re-
cipit quasi anticipata solutione, suam
quidem facit, non tamen omnino plenè
& absolutè, sed sub modo, & conditione
tali, vt illa non impleta amittatur do-
minium, ex vi legis, quæ illud à princi-
pio infirmauit, vt sic dicam, & fecit pe&#x0303;-
dens à futuro euentu, qui effectus legis
priuatiuus etiam fuit, & ex illo nasci-
tur posteà ex natura rei obligatio re-
stituendi.</P>
<P>  Quamuis autem hæc vera sint, nihi-<marginalia>11.</marginalia>
lominus ex illa lege sumitur probabilis
confirmatio dictæ regulæ: nam sicut lex
humana imponit ipso facto p&#x0153;nam pri
uatiuam, ex qua necessariò sequitur ob-
ligatio ad actionem pęnalem, ita potest
obligare ad similem actionem pęnalem
immediatè. Colligitur etiam ex illis de-
cretis, vt lex obliget per se ad actionem
p&#x0153;nalem, siue mediatè, siue immediatè,
non oportere, vt semper expressè de-
claret formalibus verbis obligationem
in conscientia ante omnem sententiā,
sed satis esse, vt id explicet per aliquem
effectum, qui subsistere non possit sine
tali obligatione, vel qui necessario illā
inferat, sicut ibi, ex effectu impediendi
acquisitionem dominij, sequitur obli-
gatio restituendi. Estq&#x0301;; simile huic exe&#x0303;-
plum in Concilio Trident. sess. 23. cap.<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
1. de Reformat. vbi de beneficiario non
residente modo ibi præscripto dicitur,
Statuit sancta synodus, eum pro rata temporis
absentis fructus suos non facere, nec tuta con-
scientia, alia etiam declaratione non sequut{a},
illos omnes sibi detinere posse, &c.</P>
<P>  Atque ex dictis in hoc tertio exem-<marginalia>12.</marginalia>
plo intelligi potest, hanc regulam positā
de p&#x0153;nis consiste&#x0303;tibus directè in actio-
ne hominis, cum proportione applicā-<marginalia>Extensio p&#x0303;|dictæ regu|læ ad p&#x0153;-|nas quæ &#xA753;|ximè pri-|uant actio-|ne humana|ex qua se-|quitur affli|ctio corpo-|ris.</marginalia>
dam esse ad p&#x0153;nas, quę proximè priuāt
actione humana, ex qua priuatione se-
quitur p&#x0153;nalis afflictio corporis. Nam
hæ p&#x0153;næ, vt supra dixi, moraliter æqui-
ualent illis, quæ in actione consistunt, &
ideo eadem doctrina ad illas est appli-
canda. Exemplum est in p&#x0153;na ieiunij,
quæ non tam agendo, quàm carendo,
seu abstinendo impletur. Hæc verò non
tam est p&#x0153;na ciuilis, quam canonica; &
nihilominus non inuenio eam ipso iure<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0499.jpg/>
@@1@<SE499>492 Lib. 5. De varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>impositam in iure canonico. Nam licet
Cordub. dicta q. 36. ad hoc alleget cap.<marginalia>Cordub.|C. Quic&#x0169;-|que.|C. Vt men|suræ.|C. Acce-|pisti.</marginalia>
Quicunque. 6. q. 1. & cap. Vt mensuræ, de em-
pti. & vendit. & cap. Accepisti, de Sponsa
duorum; in his, & similibus iuribus nul-
lum est verbum indicans talem obliga-
tionem, vel sententiam latam, solum e-
nim dicitur, vt contrahens cum duabus, &
periurus, & defraudans iustam me&#x0303;suram, qua-
draginta dies in pane, & aqua p&#x0153;niteat; quæ
verba non obligant statim ad illam pę-
nitentiam agendam, donec imponatur,
vt de periurio explicui lib. 4. de Iuram.
cap. vlt. in fine, & eadem ratio est de re-
liquis. Igitur in iure communi non ha-
bemus huius rei exemplum, tamen in
regulis religiosis posset facile reperiri,
in quibus seruanda sunt quæ suprà de
alijs actionibus p&#x0153;nalibus diximus.</P>
<P>  Aliud exemplum huius p&#x0153;næ est de<marginalia>13.|De p&#x0153;n{a}|famis vs&#xE8BF;&#x0301;|ad morte&#x0303;.</marginalia>
fame, & carentia cibi sustinenda vsque
ad mortem: hanc enim p&#x0153;nam interd&#x0169;
leges imponunt: tam acerba autem est,
vt nō possit ipso facto imponi. Imò etiā
credo, nec per sententiam iudicis obli-
gari hominem in conscientia ad illam
implendam, si comedere possit. Solet
autem quæstio esse, an tunc possit non
comedere, & sinere se mori, si facultas
suppetat comedendi, quæ ad materiam
de Homicidio spectat. 2. 2. q. 64. Aliud
denique exemplum est de p&#x0153;na perma-
nendi in carcere, vel aliquo loco: nam
illa etiam sustinetur per priuationem
actionis, scilicet, non fugiendo, & hæc
etiam non solet imponi per legem, sed
per mandatum hominis, de quo quādo
ponitur in solam p&#x0153;nam, vel in ordine
ad solam punitionem, dubi&#x0169; est, an pos-
sit obligare in conscie&#x0303;tia, de quo aliàs.
Nam quod ad nos attinet, leges per se
ad hoc non obligant in conscientia ma-
ximè quādo graue damnum inde time-
tur, absolute enim existimo, non esse in
vsu tales leges, & ideo nihil amplius de
illis in præsenti dicere necesse est. Nam
quæ tractari solent de iusta punitione
rei fugientis è carcere in 2. 2. habent
proprium locum q. 69. art. 4.</P>
<Z>CAPVT VIII.
Lex imponens p&#x0153;nam priuatiuā ipso facto, quā-
do obliget in conscientia ad executionem
eius ante sententiam.</Z>@@

<P><INI3>V</INI3>Enio ad p&#x0153;nas priuatiuas (vt cō
muniter appellantur) quæ per ip-<marginalia>1.</marginalia>
sam legem immediatè fieri pos-
sunt, quas in tres classes distinguo. In
prima pono censuras. In secunda pri-
uationes quasdam, quæ non consequ&#x0169;-
tur suum plenum effectum sine actione
hominis, vt sunt priuatio beneficij ac-
quisiti, vel propriorum bonor&#x0169;. In ter-
tia constituo quasdam priuationes, quę
per legem solam integrè fiunt, & non
requirunt per se aliquam actionem ho-
minis, nec ad illam obligant, sed solum
ad abstinendum ab aliqua receptione,
vel actione, vt inhabilitas ad matrimo-
nium, ad beneficium, ad ferendum suf-
fragium, & similia. Et in hoc tertio or-
dine posset comprehe&#x0303;di irregularitas;
illam verò omitto, quia, vt suprà dixi,
irregularitas talis pęna est, vt nunquā
nisi ipso facto incurratur, & ideò quo-
modocunq&#x0301;ue feratur, ipso iure imponi
censetur, & incurri ante sententiam de-
claratoriam, nisi necessaria sit, vt infa-
mia compleatur, vt in propria materia
latìus dictum est. De censuris etiam in
particulari diximus tom. 5. in 3. p. disp.
3. sect. 3. vbi generaliter diximus, inter
omnes pęnas priuatiuas censuras esse,
quæ certius, & facilius incurr&#x0169;tur quā-
tum ad conscientiam ipsius delinquen-
tis ipso facto, & ante omnem sententiā
declaratoriam criminis. Ideoq&#x0301;ue quo-
ties in canone censuram ferente addi-
tur, ipso iure, vel ipso facto, aut quid simile,<marginalia>Quoties in|canone ce&#x0303;-|suram fere&#x0303;|te additur|ipso iure|vel ipsofa|cto, aut q&#x0111;|simile esse|canonemla|tæ sente&#x0303;tiæ.</marginalia>
esse canonem latæ sententiæ. Quæ est cō
munis doctrina fere sine controuersia,
& pro ratione sufficit, quod verba illa
in rigore sufficiunt ad hoc significan-
dum, & quòd communis vsus, & sensus,
ac obseruantia talium legum ostendit,
in hoc sensu vsurpari, neque in his ca-
nonibus temperatum esse aliquo modo
rigorem talium vocum. Cuius ratio es-
se potuit, vel quia hæ pęnæ sunt spiritua
les, & medicinales, & ideò animam sta-
tim ligare censentur, & cum hac vene-
ratione, & timore semper susceptæ
sunt, vel quia per censuras separatur
quis à cōmunibus bonis Ecclesię tāquā
indignus, & ideò statim obligatur in cō-
scientia, vt se separet, & abstineat. Per-
tinet enim ad pastore&#x0303; Ecclesię separare
indignos, & illis pręcipere, vt se separe&#x0303;t
quod pręcept&#x0169; in ipsa ce&#x0303;sura includi{t$}.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0500.jpg/>
@@1@<SE500>Cap 8. De p&#x0153;na priuatiua. 493
<duolan 2><P>  Omissis ergo censuris, ac irregulari-
tate, de alijs priuationibus, & inhabili-<marginalia>2.|In priua-|tionibus &|inhabilita-|tibus &#xA751; par|ticulas, ip-|so facto,|ipso iure|eo ipso.</marginalia>
tationibus, sit prima generalis regula.
Quoties in lege, per quā huiusmodi pę-
na imponitur, aliqua ex his particulis,
ipso facto, ipso iure, ex nunc, eo ipso, vel alia
æquiualens ponitur, p&#x0153;na fit aliquo mo
do per ipsam legem, & hoc continet sen
tentiam latam quoad aliquid, & quoad
illud vim habet obligandi in conscien-
tia ad p&#x0153;nam. Hanc regulam sumo ex
communi sententia Doctorum, quos al-
legaui in cap. 5. & refert etiam Tiraq.<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
dicto verbo Reuertatur, n. 259. & potest
sumi ex c. vlt. de Præscript. in 6. vbi duo-
bus modis dicitur quis priuari bonis<marginalia>Cap. vlt.|de Præscr.</marginalia>
in p&#x0153;nam, scilicet, vel per sententiam,
vel ipso iure. Inde enim colligimus, par
ticulam, ipso iure, semper efficere aliquid
in quo non expectetur sententia feren-
da. Vnde ratio regulæ est, quia verba il-
la in lege non sunt superflua, nec falsa,
non possunt autem esse vera, & vtilia,
nisi aliquid operentur ante sente&#x0303;tiam,
ergo aliquem effectum habet lex ex vi
talium verborum circa p&#x0153;nam, quam
imponit. Dices, poni ad terrorem, vel
ad mouendum iudicem, vt cum rigore
pęnam exequatur. Sed contra, quia hoc
modo eneruari possent, & frustrari om-
nes leges p&#x0153;nales, nam semper dici pos
set, verba poni ad terrorem. Est ergo
absurda illa interpretatio, & contra cō
munem vsum verborum, quæ synonima
non sunt, & potius est verbor&#x0169; corrup-
tio. Quamuis enim legislator interdum
multiplicet synonima verba, quia nec
repugnat veritati, & efficaciæ legis, e&#x0169;-
dem effectum multis modis significare,
nec est omnino superfluum, quia fit ad
indicandum rigorem, & ad maiore&#x0303; cer-
titudinem, & claritatem: nihilominus
quando verbum propriam vim, & signi-
ficationem habet, etiamsivnum tantum
signum ponatur de se sufficiens ad indi-
candā voluntate&#x0303; legislatoris, satis erit
ad effectum legis, quia non sunt cogendi
legislatores ad exaggeratione&#x0303; verbor&#x0169;
semper adiungendam: hoc enim contra
rationem est, & freque&#x0303;ter non expedit.
Sit ergo certum, huiusmodi leges sem-
per operari aliquid ratione talium ver
borum, quid verò illud sit in his p&#x0153;nis
priuatiuis, explicandum superest.</P>
<P>  Sit ergo secunda regula. Quoties lex<-P>@@<marginalia>3.</marginalia>

<-P>fert pęnam priuationis rei propriæ, &
iam obtentæ, quæ sine actione hominis<marginalia>2. regula.</marginalia>
non potest plene mandari executioni,
tunc talis lex, licet aliquem effect&#x0169; p&#x0153;-
nalem per se faciat, non tamen inducit
statim absolutam priuatione&#x0303;, nec obli-
gat in conscientia ad illam exequendā,
quæ ex actione Rei pendet, ante sente&#x0303;-
tiā declaratoriam criminis, nisi ex alijs
verbis legis, vel ex materia, aut consue-
tudine aliquid amplius colligatur. Hæc
regula sumpta est ex doctrina magis re-
cepta scribenti&#x0169; in hac materia. Prima
ergo pars affirmans, illam lege&#x0303; aliquid
per se operari, probatur sufficienter ex
proxima pręcedenti regula: ostendetur
aute&#x0303; clarius declarādo quid operetur.
Nā primo ex vi illius legis ad incurre&#x0303;-
dam tale&#x0303; pęnam, & obligationem eius,
nō est necessaria sententia condemna-
toria, sed sufficit declaratoria, nam cō-
de&#x0303;natoria per lege&#x0303; ipsā fertur. Quia ex
vi dictor&#x0169; verbor&#x0169; aliqua sente&#x0303;tia fer-
tur, & nō declaratoria criminis, vt per
se patet; ergo conde&#x0303;natoria pro tali te&#x0303;-
pore, vel sub tali cōditione, si de delicto
iuridicè cōstet. Confirmari hoc potest
ex l. Eius, qui delatorem, ff. de Iur. fisci, vbi<marginalia>L. Eius qui|delatorem|Bart.|Felin.</marginalia>
Bart. id aduertit, & latè Felin. referens
plures in c. vlt. de Rescrip. n. 37. Sec&#x0169;do
hinc fit, vt talis conde&#x0303;natio post factam
declaratione&#x0303; exte&#x0303;datur, seu retro tra-
hatur vsq&#x0301;; ad die&#x0303; cōmissi criminis, quia
ex t&#x0169;c lata est sente&#x0303;tia, & &#xA753;pter h&#x0169;c ef-
fect&#x0169; posita est illa particula, & ita su-
mitur ex l. vlt. C. Ad leg. Iuli. maiest. &
tradunt Doctores citati, & referendi.
Tertiò hinc etiam fit, vt licet talis lex
non obliget in cōscientia ante declara-
tionem delicti ad dimittendam re, qua
priuat, vel abstinendum ab vsu eius: ni-
hilominus aliquo modo diminuat, & in-
firmet ius circa tale&#x0303; rem, & potestatem
vte&#x0303;di illa. Hoc patet, quia eo ipso, quòd
potest p&#x0153;na illa retro trahi postea vsq&#x0301;;
ad diem cōmissi criminis, necesse est, vt
potestas vte&#x0303;di illa re nō maneat tam li-
bera, & absoluta sicut antea erat, & cōse
que&#x0303;ter, vt ius in illa fuerit diminut&#x0169;, vt
statim exe&#x0303;plis magis declarabitur. Su-
miturq&#x0301;; ex c. C&#x0169; secund&#x0169; leges, de Hęret. in<marginalia>C. Cum se-|cundum le|ges.|Tiraquel.|Couarr.</marginalia>
6. c&#x0169; ibi notatis, & ex his, quæ notant, &
latè referunt Tiraquel. dict. §. Reuertatur,
n. 267. & 268. & Couar. in 4. 2. p. cap. 6. §.
8. & 9. & alij statim allegandi.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0501.jpg/>
@@1@<SE501>494 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><P>  Secunda verò pars negatiua contro-
uersa est inter Doctores. Nā cōmuniter<marginalia>4.|Sententia|contraria|regulæ po-|sitæ.</marginalia>
Iuristæ asserunt, ex vi talis legis teneri
delinquente&#x0303; in foro conscientiæ ad re-
linquendam rem, qua per legem priua-
tur, siue sit beneficium, siue offici&#x0169;, siue
bona temporalia etiam omnia, quæ ali-
quis possidet, si p&#x0153;na de omnibus vni-
uerse loquatur. Ita tenent Abb. in c. 1.
de Constit. & Felin. in cap. Rodulphus, &
vlt. de Rescriptis, n. 38. Matthæ. de Af-<marginalia>Abbas.|Felinus.|C. Rodul-|phus.|Tiraquel.|Nauar.|Corduba.|Castro.|Ant. Gom.</marginalia>
flict. & alij relati per Tiraquel. suprà n.
291. quos & ipse sequitur, & Nauarr. in
Sum. cap. 23. n. 67. vbi in hoc æquiparat
priuationem beneficij, & similes priua-
tiones censuris, & irregularitati. Incli-
nat etiam Cordub. dicta q. 36. Sequitur
Castro lib. 2. de Leg. p&#x0153;nal. c. 6. & lib. 3.
c. 10. & Anton. Gom. tom. 3. Variar. c. 2.
n. 5. Fundamentum est, quia verbum ipso
iure, vel ipso facto, in rigore hoc significat,
& est efficax; ergo inducit talem obli-
gatione&#x0303;, quia nihil est, quod impediat:
nam supponimus fore iustam p&#x0153;nam,
etiāsicum hoc rigore feratur. Antece-
de&#x0303;s probatur exemplo censurar&#x0169;; nam
si in eis illud idem verbum habet hanc
significationem, & efficaciam, vbiq&#x0301;; il-
lam habebit. Neq; refert, quod simplex
illud verbum sine alia adiunctione, vel
exaggeratione ponatur. Nam (vt dice-
bam) non tenetur legislator multipli-
catis verbis suam mentem indicare,
sed satis superq&#x0301;ue est, quod vno simpli-
ci, & sufficiente illam manifestet.</P>
<P>  Nihilominus regula posita non so-
lum secura, sed etiam probabilior est,<marginalia>5.|Austores|affirmātes|regulā præ|dictā, quia|esset oppo-|sit&#x0169; nimis|acerbum.|Innocent.|Decius.|Felinus.|Panorm.|Bald.|Imola.|Cagnol.|Iulius Cla-|rus.</marginalia>
cui multum fauet Innocent. in capite
Cum nostris, de Concess. Præbend. num. 1.
Citari etiam potest Decius in cap. 1. de
Constit. lect. 1. numer. 20. Sed non rectè
sentit, quia generaliter de p&#x0153;na loqui-
tur, & non distinguit inter legem impo-
nentem p&#x0153;nam simpliciter, & ipso fa-
cto, sed illam æquiparat. Felinus etiam
in cap. Anobis, de Simon. dubitat de sen-
tentia Panormitan. quam prius tenue-
rat, & cogitandam relinquit. Possuntq&#x0301;;
in fauorem huius sententiæ adduci mul
ta, quæ idem Felinus accumulat in di-
cto capite Rodulphus. num. 37. In eandem
inclinat Bald. in lege 2. Cod. de Vecti-
gal. & commis. num. 2. dum ait, eum, qui
cadit in commissum, non teneri in foro
animæ, etiam si moriatur, tenet etiam<-P>@@

<-P>Cagnol. in lege Si quis maior, Codice de
Transact. n. 160. & ibi Alexand. de Imol.<marginalia>Archidia.|Ioā. And.|Syluest.|Couar.|Conrad.|Peñ{a}.</marginalia>
Idemq&#x0301;ue sentit Iul. Clar. lib. 5. q. 73. n.
4. tenent etiam Archid. & Ioan. Andr.
quos refert, & sequitur Syluest. verb.
Assassinus. n. 4. & verb. Hæresis. 1. q. 8. nu.
12. & 13. Couarr. dicto §. 8. numer. 10.
Conrad. tract. de Contract. q. 7. Peña
referens alios in Direct. Inquis. 3. part.
comment. 158. ad q. 129. Multi autem ex
his fundātur in generali principio, quia
talis lex esset nimis acerba, vel iniqua,
cogeret enim homines ad se prodend&#x0169;,
& ad exequendam in se acerbissimam
p&#x0153;nam, ad quod nulla lex obligat. Sed
hæc omnia non sunt vniuersaliter vera,
vt constat ex dictis, & dicendis, & ideò
probatio non est efficax.</P>
<P>  Ratio ergo solum est, quia particula
illa, ipso facto, vel ipso iure, in his legibus<marginalia>6.</marginalia>
posita sufficientem effectum habet, iux-
ta priorem huius regulæ partem; ergo
non est amplius extendenda in his tem-
poralibus p&#x0153;nis. Probatur consequen-
tia tum ex principio generali, quòd
p&#x0153;næ temperandæ sunt potius, quam
augendæ; tum etiam quia alias sæpe ta-
les leges essent nimis rigorosæ, & ferè
inhumanæ; tum præterea, quia com-
munis vsus ita interpretatur huiusmo-
di leges, & ideò iura ipsa, quando maio-
rem obligationem imponere volunt,
plura etiam verba addunt, & magis
rem explicant, vt videbimus. Deniq&#x0301;ue
confirmari hoc potest, quia in ipso iu-
re videtur ita temperatus rigor talium
legum in capite Cum secundum leges, de
Hæretic. in sexto. Nam ibi explicatur,
in p&#x0153;na confiscationis bonorum, quæ
propter hæresim imponitur, simul con-
iungi, quod sit ipso iure imposita, &
quod ad actualem priuationem requi-
ratur sententia declaratoria criminis;
ergo habemus ex iure, particulam il-
lam ipso iure in huiusmodi p&#x0153;nis non ex-
cludere necessitatem sententiæ decla-
ratoriæ. Rectè enim infert Syluest. su-
prà, si in crimine læsæ maiestatis diuinæ<marginalia>Syluest.</marginalia>
recipit illa particula illam moderatio-
nem, vt non excludat sententiam decla
ratoriam, à fortiori dicendum esse ide&#x0303;
in inferioribus delictis.</P>
<P>  Responderi verò potest, in illo textu
non dici, non teneri reum in conscien-<marginalia>7.</marginalia>
tia ad exequendum in se talem p&#x0153;nam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0502.jpg/>
@@1@<SE502>Cap. 8. De p&#x0153;na priuatiua. 495
<duolan 2><-P>ante sententiam declaratoriam crimi-
nis, sed solum non posse ab alijs cogi ad
illam, seu bonis suis priuari. Quod qui-
dem longe diuersum est, & distinctam
valde ratione&#x0303; habet. Nam qui deliquit
conscius est sui delicti, & ita quoad se
iam habet prolatam sententiam sui cri
minis, & sine iniuria, vel scandalo po-
test p&#x0153;nam sustinere à se ipso; quoad
alios verò non est delictum de se suffi-
cienter notum, donec per sententiam
declaretur, vnde si alijs daretur licen-
tia exeque&#x0303;di p&#x0153;nā ante talem declara-
tionem, esset occasio inferendi iniurias
aliaq&#x0301;; scandala inde orirentur. Fateor
equidem decisionem illius iuris non es-
se formaliter, & expressè de quæstione,
quam tractamus, aliàs nulla fuìsset de
bonis hęreticorum controuersia. Nihi-
lominus tamen valde probabile sumi-
tur inde argument&#x0169;, quia si lex puniens
ipso iure in bonorum confiscatione, nō
dat ius fisco ad vsurpanda illa bona an-
te sententiam declaratoriam criminis,
etiam non auferet ipsi possidenti ius re
tinendi illa, vnde fit, vt non obligetur in
conscientia se illis priuare ante senten-
tiam. Confirmariq&#x0301;ue hoc potest exem-
plis, quæ adducemus post seque&#x0303;tem re-
gulam. Nunc affero vnum ex Concilio
Trident. sess. 22. c. 11. de Reformat. vbi
fertur ipso iure p&#x0153;na priuationis iuris
patronatus contra laicos patronos, &<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
beneficiorum contra clericos vsurpan-
tes bona Ecclesiarum. Et tamen cert&#x0169;
est, per illlam legem non obligari hos
delinquentes ad se spoliandos, quia ver
ba non cogunt ad interpretatione&#x0303; adeo
rigorosam.</P>
<P>  Fundamentum autem contrariæ sen-
tentiæ facilè dissoluitur ex dictis. Par-<marginalia>8.|explicatur|particula,|ipso fa-|cto.</marginalia>
ticula enim ipso facto, vel quælibet æqui-
ualens, capax est amplissimæ significa-
tionis sententiæ latę absque vlla neces-
sitate declarationis iudicialis, vt pro-
bat exemplum de censuris. Oportet au-
te&#x0303; vt vel ex ipsomet iure, vel ex cōmuni
vsu cōstet, in hoc sensu, & hac inte&#x0303;tione
poni in lege à legislatore. Hoc autem in
ce&#x0303;suris inuenitur, & fuit congru&#x0169; prop-
ter ratione&#x0303; supra factā: in alijs verò pę-
nis nec loc&#x0169; habent prædictæ rationes,
nec etiā ex iure, vel consuetudine con-
stare potest ille sensus, quādo maior de-
claratio in lege non additur, imò con-<-P>@@

<-P>trari&#x0169; constat consuetudine, & insinua-
tur in iure, vt dixi. Possuntq&#x0301;; multa exe&#x0303;-
pla afferri leg&#x0169;, & canon&#x0169;, in quibus, nō
obstāte illa particula, non statim oritur
obligatio ad p&#x0153;nę executione&#x0303;, quaten&#xA770;
ex ministerio hominis pe&#x0303;det, ex quibus
exemplis nonnulla statim afferem&#xA770;, ex-
plicando sequente&#x0303; regulā. In qua simul
exponemus vltimā partem huius regu-
læ, perquam illam limitamus, nisi ex ma
teria, vel adiunctis verbis aliud colli-
gatur.</P>
<P>  Tertia igitur regula sit, leges p&#x0153;na-<marginalia>9.|Tertia re-|gula.</marginalia>
les imponentes priuatione&#x0303; ipso facto,
inducunt absolutā priuationem bono-
r&#x0169;, quā intend&#x0169;t, & obligatione&#x0303; in con-
scientia ad exequendā totam pęnā inde
subsecutam, etiāsi ex actione hominis
delinquentis pendeat, quando add&#x0169;tur
alia verba in lege, quæ hanc intentione&#x0303;
legislatoris satis explicant, vel quando
lex esset inutilis, & inefficax, nisi hunc
effectum, & obligatione&#x0303; induceret. Iux-
ta hanc assertionem mihi valde placet
cōmunis opinio Panormit. & aliorum,
quā in proximo puncto, priori loco re-
tuli, & eam admittunt alij allegati pro
nostra sententia, vno, vel alio excepto,
vt in sequentibus exemplis ostendam.
Ratio autem assertionis facilè reddi po
test. Nam posterior pars probata est in
simili in capite præcedenti, vbi osten-
dimus, non esse interpretandam legem
cum ipsius iniuria, & vilipendio, & ideo
extendendam esse ad sententiam latam
si necessarium sit ad vitandum hoc incō
modum; ergo idem in præsenti à fortio-
ri dicendum est, & omnia ibi dicta pos-
sunt hic cum proportione accōmoda-
ri, neque ea repetere oportet. Ratiove-
rò prioris partis, & totius regulæ est,
quia legislator humanus potest hoc mo
do per se, & sua voluntate efficere tale&#x0303;
priuationem ex iusta causa, & obligare
ad similes actiones, vel omissiones ex
simili causa, vt inhabilitat personam ad
matrimoni&#x0169;, vel &#xA753;hibet ferre suffragi&#x0169;
quando expedit, vel aufert bona reipu-
blicę necessaria, ergo ide&#x0303; potest effice-
re in pęnā iustā; ergo si hanc voluntate&#x0303;
satis explicet, re vera id facit. Neque
obstabit, quòd inde necessitate quadā
morali sequantur actiones p&#x0153;nales ex-
equendæ ab ipso reo: tum quia ostens&#x0169;
est, has etiam actiones posse directè im-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0503.jpg/>
@@1@<SE503>496 Lib. 5. De varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>poni in p&#x0153;nam ipso facto, & ante omne&#x0303;
declarationem, sicut possunt præcipi
ob alias rationes iustas, tum etiam, quia
semper supponimus, tales debere esse
huiusmodi actiones, vt non excedant ra
tionem iustæ p&#x0153;næ, considerata quali-
tate delicti, & reipublicæ necessitate, &
humanæ naturæ morali conditione, ac
possibilitate. Vnde etiam per se loqui-
mur de hac obligatione, nam si per ac-
cidens interdum non potest talis exe-
cutio ab ipso reo fieri sine magno scan-
dalo, vel sine magna infamia, aut alio
graui incommodo, quod vix potest ho-
mo sibi ipsi inferre, tunc excusabitur,
quis ab obligatione, seu executione le-
gis, id tamen est per accidens: nam lex
per se obligat.<marginalia>10.|Exempla|tertiæ regu|læ.</marginalia>
<P>  Magis autem explicabitur hæc regu-
la, adductis nonnullis exemplis, non vt
illa, quæ ad alias materias pertine&#x0303;t, hic
ex professo tractemus, sed solum vt at-
tingamus ea, quæ ad generalem doctri-
nam legum intelligendam fuerint op-
portuna. Primum ergo exemplum sit de
legibus canonicis, quæ propter aliqua
delicta priuant omnino titulo, & domi-
nio beneficij legitimè antea obtenti, &
possessi, & consequenter obligant ad
resi gnatione&#x0303; beneficij iam obtenti, quę
resignatio actio positiua est, & satis one
rosa, ac p&#x0153;nalis. Sumiturq&#x0301;ue ex capite
Licet canon, de Elect. in 6. vbi recipiens
beneficium parrochiale absque ordine<marginalia>Ca. Licet|canon.</marginalia>
sacerdotali, si intra annum non ordine-
tur sua culpa, ad illud renunciand&#x0169; ob-
ligatur. Quod autem hæc obligatio sit
statim in conscientia, his verbis aper-<marginalia>De obliga-|tione ad or|dines illius|qui recipit|beneficium|parochiale</marginalia>
tissimè declaratur. Quod si intra idem tem-
pus promotus non fuerit, Ecclesia sibi commissa,
nulla etiam præmissa monitione, sit præsentis
constitutionis auctoritate priuatus. Hinc enim
constat, hanc p&#x0153;nā immediatè esse pri-
uatiuam; ad illam verò sequi obligatio-
nem renunciandi, quia nemo potest re-
tinere beneficium, quod suum non est.
Vnde etiam obiter colligitur, legem nō
solum posse ipso facto imponere p&#x0153;nā
priuatiuam rei nondum habitæ, impe-
diendo illius dominij acquisitione&#x0303;, sed
etiam rei habitæ, priuando dominio iā
acquisito: nam in illo casu iam ille erat
dominus beneficij, & tamen illo priua-
tur ante omnem monitionem, & à for-
tiori ante omnem sententiā declarato-<-P>@@

<-P>riam, vt ibi senti&#x0169;t Glossa, & Doctores,<marginalia>Glossa.|Nauar.|11.</marginalia>
& Nauarr. in Summa cap. 25. n. 118.</P>
<P>  Dicunt verò aliqui, illam non fuisse
p&#x0153;nam impositam per legem Ecclesia-
sticam, sed fuisse declarationem legis
naturalis: nam ordo sacerdotalis neces
sarius est ad officium, propter quod da-
tur beneficium, & ideo, qui non ordina-
tur debito tempore, eo ipso ex natura
rei amittit titul&#x0169; beneficij, quod in illa
lege fuit declaratum. Sed hoc est cōtra
verba illius canonis, Sit præsentis constitu-
tionis auctoritate priuatus; non est ergo illa
lex tantum declaratiua, sed etiā consti-
tutiua, & effectiua. Deinde falsum est,
quod assumitur: nam licet ex natura rei
sequatur ex beneficio parochiali obli-
gatio ad sacerdotium, & ideò grauiter
peccet, qui est in mora notabili recipie&#x0303;
di illum ordine&#x0303;; non tamen idcirco pri-
uatus est beneficio ex natura rei, quia
semper potest emendari, & retinere be-
neficium, si ordinetur, stādo in naturali
obligatione. Vnde licet in illo capite
determinetur tempus implendi obliga-
tionem illam ad ann&#x0169;, quæ determina-
tio nō erat ita certa, nec vniuersalis ex
natura rei, etiam quoad obligationem,
nihilominus si canon ille non addidisset
p&#x0153;nam illam, sed solam obligationem
suscipiendi ordine&#x0303; ad tale tempus defi-
nisset, non teneretur transgressor illius
legis dimittere beneficium, sed posset
post annum, vel etiā post plures annos
ordinari, & retinere beneficium sine
noua collatione, aut nouo titulo, quia
in hoc nihil inuenitur contra legem na-
turalem: fuit ergo illa p&#x0153;na ipso iure
lata per illam legem.</P>
<P>  Aliter verò dici posset illā non fuisse<marginalia>12.</marginalia>
propriam p&#x0153;nam legalem, sed conuen-
tionale&#x0303;, quia ex vi illius legis datur be-
neficium sub ea conditione, & depende&#x0303;-
tia ab illius compleme&#x0303;to. Sed hoc licet
non multum referat, gratis dicitur, tum
quia lex illa effectum habere potuit in
beneficijs acceptis, & possessis ante illā
legem: tum quia etiam nunc operatur
lex illum effectum in p&#x0153;nam negligen-
tiæ, & virtute sua sine respectu ad con-
uentionem. Quia licet is, qui recipit
beneficium, ignoret p&#x0153;nam illius legis,
nec velit acceptare beneficium sub cō-
ditione, sed absolutè, nihilominus lex
operatur illum effectum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0504.jpg/>
@@1@<SE504>Cap. 8. De p&#x0153;na priuatiua. 497
<duolan 2><P>  Secundum exemplum præcedenti si-
mile sumi potest ex Concilio Trid. sess.<marginalia>13.|Episcopos,|qui intr{a}|sex menses|à confirma|tione nō cō|secrantur|priuari e-|piscopatib&#xA770;|Conc. Trid.|Nauar.</marginalia>
23. cap. 2. de Reformat. vbi simili modo
punit Episcopos, qui intra sex menses à
confirmatione sua non cōsecrantur, pri
uando illos Episcopatibus. Hanc enim
legem æquiparat præcedenti Nauar. in
Sum. cap. 25. n. 118. & eodem modo ait
obligare Episcopum ad renunciandum
episcopatui iam vacanti virtute illius
legis. Sed aduerto, ibi non haberi om-
nia verba, quæ in superiori canone, sed
tantum dici, sint ipso iure priuati, omitt&#x0169;-
turverò illa, nulla etiam præmissa monitione,
& ideò licet verba illa contineant sen-
tentiam latam, tum propter verb&#x0169; prę-
teriti, tum propter particulam, ipso iure,
nihilominus sufficie&#x0303;ter verificantur de
sententia conde&#x0303;natoria, & limitari pos
sunt, vt non obligent, nec habeant suum
effectum ante sententiam declaratoriā
criminis. Nam in his p&#x0153;nis rigorosis
subintelligenda semper est necessitas
huius sententiæ, quoties in lege expres-
se non excluditur, vt in præcedenti re-
gula diximus, & ita hoc exemplum me-
lius accommodatur ad præcedentem
regulam, quam ad præsentem.</P>
<P>  Tertium exemplum sumitur ex Ex-<marginalia>14.|3. exempl&#x0169;|contra alie|natores bo-|norum suo-|rum bene-|ficiorum.|Extrau.|Ambitiosæ</marginalia>
trau. Ambitiosæ, de Reb. Eccles. non alien.
vbi inferiores prælati, & rectores Ec-
clesiarum, qui suorum beneficior&#x0169; bo-
na contra præscriptum illius legis alie-
nauerint, priuantur suis beneficijs, per
verba de præterito, Priuati existant, & ad-
ditis præterea his particulis, ipso facto, &
absque alia declaratione vacare censeātur. Quę
vltima verba nullam patiuntur tergi-
uersationem, quia non vacat benefici&#x0169;,
nisi quando amittitur titulus, & domi-
nium eius; ergo ex vi talis legis ante
omnem sententiam etiam declaratoriā
amittitur beneficium, vnde fit, vt statim
oriatur obligatio in conscientia ren&#x0169;-
ciandi illud. Et ita intelligunt p&#x0153;nam
illam Caiet. in Sum. verb. Excommunica-<marginalia>Caiet.|Nauar.|Cordub.</marginalia>
tio, cap. 75. Nauarr. in Summa cap. 27. n.
150. Corduba dicta q. 36. & alij. Quam-
uis addant, legem illam, quoad talem
p&#x0153;nam contraria consuetudine dero-
gatam esse, vel multis in locis, vel vbi-
q&#x0301;ue, quod ad pręsens institutum non re-
fert.</P>
<P>  Quartum exe&#x0303;plum sumi potest ex c.<marginalia>15.</marginalia>
Pro humani, de Homicid. in 6. vbi occide&#x0303;-<-P>@@

<-P>tes alios per assassinos priuantur bene-
ficijs ipso facto, & eode&#x0303; tenore, & eisde&#x0303;<marginalia>4. exempl&#x0169;|de occiden|tibus per as|sassinos.</marginalia>
verbis, quibus excōmunicātur, hoc mo-
do, Excommunicationis, & depositionis à dig-
nitate, honore, ordine, officio, & beneficio incur-
rat sententias ipso facto. Et præterea addi-
tur, Et illa liberè alijs per illos, ad quos eorum
collatio pertinet, conferantur. Vbi etiam est
ponderanda illa particula liberè, quę in-
dicat beneficia illa vacare ipso facto, &
ideò posse alijs conferri liberè, id est, nō
vocato possessore, nec admissa aliqua
exceptione, vt Glossæ exponunt, & ita
vtitur hoc exemplo Corduba d. q. 36.<marginalia>Corduba.</marginalia>
Veruntamen licet exemplum vix possit
ad praxim reduci, iuxta illa, quæ de illo
delicto diximus in 5. tom. disp. 23. sect. 5.
n. 46. Nihilominus vt vim talium verbo-<marginalia>In dicto ex|emplo non|inferturpri|uatio bene|ficij ante iu|dicis decla|ratione&#x0303; de|delicto, sed|nec excom|municatio.</marginalia>
rum explicemus, re vera illud exempl&#x0169;
magis ad præcedentem regulā confert,
quam ad præsentem. Nam ibi non infer
tur priuatio beneficij ante iudicis de-
claratione&#x0303; de delicto: quia in textu ipso
expressè additur, Postquam probabilibus
constiterit argumentis, aliquem tam execrabile
scelus commisiße, non esse necessariam a-
liam sententiam; ergo ad incurrendam
priorem p&#x0153;nam, & vt beneficia liberè
possint conferri, necesse est, vt prius de
scelere constet probabilibus argume&#x0303;-
tis. Quod maximè videtur intelligen-
dum, debere constare iudici. vt iudex
est, ac subinde per ipsum debere decla-<marginalia>Felinus.</marginalia>
rari. Quod sentit Felin. in capite 2. de
Fid. instrument. numero 9. Addit tamen
sufficere ad hoc declarandum vehe-
mentem præsumptionem ex indicijs, &
coniecturis, quæ rem faciant morali-
ter indubitabilem. Posset etiam hoc
extendi ad notitiam facti publicam, ita
vt si delictum sit ita publicum, vt nulla
tergiuersatione celari possit, omnes
illæ p&#x0153;næ in actu incurrantur. Quod
est probabile saltem quoad p&#x0153;nam ex-
communicationis. Contrarium verò
est probabilius quoad omnes, quia de
omnibus textus loquitur, & verba il-
la magis propriè, & iuridicè referun-
tur ad probationem delicti in iudicio,
& non sunt extendenda in lege odio-
sa, maximè, quia p&#x0153;næ sunt multæ,
& grauissimæ, quæ meritò requirent
notitiam iuridicā delicti. Vnde obiter
aduerto duo, vnum est, quod in illo tex-
tu ex vi illorum posteriorum verbor&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0505.jpg/>
@@1@<SE505>498 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>eti am sente&#x0303;tia excommunicationis nō
incurritur ante declarationem iudicis
de delicto, quod est ibi speciale, quia
particula ipso facto expresse limitatur
per posteriora verba. Aliud est, quod li-
cet verba illa vltima non adderentur,
nihilominus priuatio beneficij non in-
curreretur ante sententiam ex vi prio-
rum verborum, quia verbum, Ipso facto,
non sufficit, & illud liberè conferatur, re-
quirit actum hominis, & consequenter
debitum ordinem per sententiam, salte&#x0303;
declaratoriam criminis.</P>
<P>  Quintum exempl&#x0169; sumi solet ex mo-
tu proprio Pij IIII. contra committen-<marginalia>16.|5. exempl&#x0169;|ex motu &#xA753;|prio Pij 4.|contra com|mitte&#x0303;tes si-|moniam cō|fide&#x0303;tialem,|sed videtur|p&#x0153;na illa|de priuatio|ne instanta|nea deroga|ta consuetu|dine.|Nauar.</marginalia>
tes simoniam confide&#x0303;tialem, quem re-
fert Nauarr. cap. 23. n. 110. & concedit,
in eo casu contrahi hanc p&#x0153;nam statim
& sentit, legem illam obligare ad ren&#x0169;-
cianda beneficia ante omnem senten-
tiam, quia Pontifex dicit, Præsentium au-
ctoritate priuamus. Ego verò in tomo pri-
mo de Relig. lib. 4. de Simon. cap. 43. in
fine, censui, p&#x0153;nam illam non ita incur-
ri ante sententiam declaratoriam cri-
minis, vt cogatur quis se spoliare bene-
ficio, aut fructibus postea perceptis,
quia illa verba tantum continent sen-
tentiam condemnatoriam, & æquiua-
lent simplicibus verbis ipso facto, & non
additur expresse particula excludens
necessitatem sententiæ declaratoriæ,
& ita exempl&#x0169; hoc videtur magis per-
tinere ad proximè præcedentem regu-
lam, quam ad præsentem. Nunc verò at-
tentius considerando initi&#x0169; illius clau-
sulæ de illa resolutione dubitare c&#x0153;pi.
Præmiserat enim Pontifex plures cau-
tiones, & circunstantias, quibus facile
concederet viam ad probandum in iu-
dicio hoc delictum, etiamsi magna cau-
tela, & solicitudine à delinquentibus
occultaretur; & deinde subiungit. Sed
ne quisquam vana fiducia fretus non intenden-
di contra se iudicij, in crimine perseueret, om-
nes, & singulos, &c. In quibus verbis aper-
tè declarat Pontifex, voluisse omnino
præcludere viam permanendi in tali de
licto, vel committendi illud spe subter-
fugiendi iudicium, & consequenter p&#x0153;-
nas, & ideo statuisse tali modo omnes il-
las p&#x0153;nas, vt ad illarum effectum plane
contrahendum nullum iudicium neces-
sarium sit, & consequenter, nec senten-
tia declaratoria. Ergo ne frustretur in-<-P>@@

<-P>tentio Pontificis, & lex illa in hac par-
te vana, & inutilis reddatur, necesse est
fateri p&#x0153;nas illas omnino contrahi, &
obligare ante omnem iudicis sententiā
declaratoriam; quia hæc etiam senten-
tia non fertur sine ordine iudiciario, &
requisitis probationibus. Quapropter
in rigore loquendo, & spectata mente
legislatoris ita mihi dicendum videtur,
& ita hoc exemplo rectè explicatur po-
sterior pars huius regulæ. Probabile au
tem est, pęnam illam non esse in hoc sen
su communiter receptam, & ideò for-
tasse esse illi derogatum in hac parte
per communem consuetudinem, quæ
to lerabilis iudicari potest, quia re vera
p&#x0153;na est valde rigorosa.</P>
<P>  Sextum exemplum hic addo ex Con-<marginalia>17.|6. exempl&#x0169;|de exami-|natoribussi|moniacis.|Conc. Trid.</marginalia>
cilio Tridentino sess. 24. cap. 18. de Re-
format. vbi examinatores beneficior&#x0169;,
simoniam in examine committe&#x0303;tes, vi-
dentur ita priuari beneficijs prius ob-
tentis, vt ad illa dimittenda statim in
conscientia obligentur, quia ibi dici-
tur, vt absolui non possint à peccato
simoniæ, Nisi dimissis beneficijs, quæ quo-
modocunque antea obtinebant: ibi enim aper
tè videtur loqui Concilium de absolu-
tione à culpa in foro sacramentali, tum
quia loquitur de absolutione à vitio si-
moniæ, non à censura; t&#x0169; etiā quia si lo-
queretur de absolutione in iudicio ex-
terno, non diceret, Nisi dimissis beneficijs
(quæ verba significant voluntariam di-
missione&#x0303;) sed diceret, nisi ablatis beneficijs,
vtiq&#x0301;, per iudicem, à quo esset absolutio
danda. Præcipit ergo Concili&#x0169;, vt tales
non absoluantur satrame&#x0303;taliter, nisi di-
missis beneficijs; ergo obligat illos in
conscie&#x0303;tia ad dimitte&#x0303;da beneficia, quia
alias non posset præcipere, vt non absol
uantur, quia si non tenentur dimittere
beneficia, non peccant non dimittendo,
ergo possunt agere pęnitentiā de prio-
ri delicto, & sufficienter disponi, vt ab-
soluantur; cur ergo poterit illis negari
absolutio? Nec enim dici potest, illā fuis
se quandā reseruationem peccati, quia
neq&#x0301;; ibi estverb&#x0169; indicās reseruatione&#x0303;,
nec reseruatio fieri solet præcipiendo
simpliciter negatione&#x0303; absolutionis, nec
cōditio illa adhiberi solet in similib&#xA770; le-
gib&#xA770;, nisi quia absq&#x0301;; tali cōditione homo
nō potest bene disponi ad absolutione&#x0303;,
propter obligationem in conscientia,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0506.jpg/>
@@1@<SE506>Cap. 8. De p&#x0153;na pecuniaria. 499
<duolan 2><-P>quam habet, ad talem conditionem im-
plendam: hanc ergo obligationem ha-
be&#x0303;t examinatores simoniaci ex vi illius
legis: nam aliunde illam habere nō pos-
sunt. Illa ergo forma puniendi planè in-
ducit ipso facto hanc obligationem, vt
sensit etiam lib. de Simon. cap. 58. nu. 3.<marginalia>Lib. de si-|monia.</marginalia>
Vnde etiam videtur posse inferri, per
illam legem priuari delinquentes bene-
ficijs suis, quia possent aliàs in conscien
tia teneri ad illa dimittenda, nec actio
dimittendi beneficium proprium solet
directè pręcipi, sed solum quatenus cō-
sequitur ex priuatione tituli, & care&#x0303;tia
beneficij. Quod est quide&#x0303; probabile, sed
incert&#x0169;, quia non sunt ampliandæ pęnę
adeo graues, minusque onerosum est, vt
quis solum obligetur dimittere su&#x0169; be-
neficium, quam vt ipso facto illo spolie-
tur, cogaturque illud dimittere tanquā
non suum, nec posset illud retinere sine
noua oblatione, & titulo, neque fructus
eius, si forte illos aliquo tempore per-
cepit. Videtur ergo limitanda illa pęna
ad vim verborum, & quoad hoc potest
illud exemplum acceptari.</P>
<P>  Septimum exemplum sumi potest ex<marginalia>18.|1. Exe&#x0303;pl&#x0169;|de Cardina|libus simo|niacis inele|ctione Pōt.|Conc. Lat.|Iulio. 2,</marginalia>
vlt, Concilio Lateran. sess. 5. sub Iulio. II.
vbi contra Cardinales simoniacos in
electione Summi Pontificis fertur p&#x0153;-
na priuationis beneficior&#x0169; sub hac for-
ma. Eo ipso absque alia declaratione priuatus
existat. Circa quam formam non est n&#x0169;c
tractandum, an illa constitutio habeat
nunc vim suam in illo particulari casu,
vel vsu reuocata sit: (hoc enim in pro-
prio loco actum est) sed inquiri non im-
merito potest, ac debet, an forma illa
ferendi talem p&#x0153;nam sufficiat ad obli-
gandum beneficiatum ad spoliādum se
beneficio, illud renunciando ante omne&#x0303;
iudicis sententiam, & consequenter, an
faciat fructus suos, si illud retineat, vel
teneatur illos restituere in conscientia
similiter ante omnem sententiam. Ali-
qui enim dixerunt, non obstante illo ri-
gore verborum expectandam esse sente&#x0303;
tiam declaratoriam criminis. Ita fentit<marginalia>Couar. ait|expectādā|sentent. de-|caratoriā.</marginalia>
Couarr. in 4. 2. p. cap. §. 8. num. 3. illati. 3.
Fundatur, quia etiam post sententiam
condemnatoriam, quando leges p&#x0153;na-
les illam requirunt, non tenetur in cō-
scientia reus condemnatus priuare se
suis bonis, aut illa reddere fisco, sed iu-
dex debet exequi p&#x0153;nam, cui reus non<-P>@@

<-P>potest resistere; ergo multo minus obli-
gatur in cōscientia quis propter solam
legem, etiam si maximè dicat, ante om-
nem declarationem, sed ad summum in
foro exteriori poterit puniri, quia illā
non seruat. Hoc enim vltimum etiam
insinuat Couar respōde&#x0303;do ad Syluestr&#x0169;,
licèt non satis aperte loquatur. Vnde<marginalia>Syluest.</marginalia>
etiam indicat, si aliquid operatur illa
particula, Ante omnem declarationem, esse
in ordine ad forum extern&#x0169;; non quoad
obligationem conscientiæ. Atque hanc
opinionem sequitur Vasq. 1. 2. disp. 168.<marginalia>Vasquez.</marginalia>
cap. 4. num. 15. Solum quia plures leges
habent illam loquendi formam, essetq;
nimis asperum, omnes illas ita inter-
pretari. Quis verò sit effectus illius par-
ticulæ ne inaniter in lege posita videa-
tur, ibi non explicat, sed explicaturum
promittit, non tamen inuenio ab ipso
declaratum, nisi fortasse id intendat in
loco infra citando.</P>
<P>  Contraria sententia cōmunis est; nā<marginalia>19.|Communis|sente&#x0303;tia op-|posita.|Nauarr.|Castro.|Corduba.|Syluest.</marginalia>
à fortiori illam tenet cōmunis opinio
Canonistarum suprà citata, & Nauarr.
& Cordu. & maximè Castro; Imò etiam
Soto dicto loco citato ad 8. fatetur, hāc
esse vim illius particulę, Ante declaratio-
nem, confugit tamen ad p&#x0153;nas conuen-
tionales, & tandem dubitat de vsu, pro-
pter rigorem talium leg&#x0169;. Expressius
verò, magisque in particulari hanc opi-
nionem docuit Syluest. verb. Assassinus,
in fine, & ver. Emphyteusis. Ratio verò est,
quia illa verba ex vi particulæ, Ipso fa-
cto, continent sententiam condemnato-
riam, & addendo alteram, scilicet,
Absque alia declaratione, expresse exclud&#x0169;t
necessitatem sententię declaratoriæ, &
ita relinquitur condemnatio absoluta,
& sine vlla conditione, vel mora; ergo
statim operatur, & perse exequitur talis
lex p&#x0153;nam, quam imponit. Probatur
consequentia, quia nec deest potestas
in legislatore, vt supra probatum est,
nec voluntas, cum per illa verba satis
explicetur, vt osten sum est.</P><marginalia>20.</marginalia>
<P>  Et declaratur amplius, ac confirma-
tur, quia alias verba illa essent inania,
neque efficerent quod significant; imò
nec effectum aliquem moralem habere
possenr. Nam quod Couarr. respondere
videtur, nimirum, in foro conscientiæ
non habere effect&#x0169;, habere tamen posse
in ordine ad for&#x0169; extern&#x0169;. Hoc (inquā)<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0507.jpg/>
@@1@<SE507>500 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>non video, quomodo subsistere possit.
Quia multo minus potest quis incurre-
re p&#x0153;nam in foro exteriori ante decla-
rationem, quam in interiori, quia non
potest iudex exequi p&#x0153;nam in aliquem
prius quam declare, & ill&#x0169; cōmisisse de-
lictum: & ita non solum ad id non obli-
gatur, verum etiam nec iustè potest id
facere, Reus autem ex se potest licitè,
& per legem illam videtur obligari, nō
esset ergo vllius momenti obligatio, nisi
esset in conscientia.</P>
<P>  Diceret fortasse Couarr. particulam<marginalia>21.|Couarr. re-|futatur.</marginalia>
illam operari in ordine ad forum exter
num, non quia det licentiam iudici exe-
quendi p&#x0153;nam ante declarationem de-
licti, vt bene probat rationfacta. Sed quia
facit, vt ante omnem declarationem de-
linquens censeatur incurrere p&#x0153;nam,
non quidem tunc exequendam, sed po-
stea subsecuta declaratione. At hocduo
bus modis potest intelligi. Primo vt ex
vi talis legis delinquens postea puniri
possit speciali p&#x0153;na, eo quod statim,
ac deliquit non soluit pęnam, vel nō re-
nunciauit beneficium nulla expectata
declaratione. Et hic modus probabilis
non est, nec sibi constās; tum quia si ille
reus non obligatur statim ad exequen-
dam pęnam ex vi talis legis, nullaque
expectata sententia declaratoria: cur
debet postea puniri, quia id non fecit?
vel si tenebatur ex vi legis, & ideo po-
stea iuste punitur tāquam fractor legis,
cur illa obligatio non erit in conscien-
tia, cum per legem præcipientem impo
natur? Deinde (quod caput est) in illis
legibus non agitur de punitione talis
morę in exequenda p&#x0153;na, sed tant&#x0169; de
imponenda tali modo pęna pro alio de-
licto, ergo ficta est, & voluntaria talis
interpretatio. Quocirca licèt in simili-
bus casibus possit fortasse iudex Eccle-
siasticus postea punire beneficiat&#x0169;, qui
post tale delict&#x0169; benefici&#x0169; retinuit, & in
illo ministrauit; hoc sol&#x0169; erit ex officio
suo, & alia p&#x0153;na fortasse arbitraria, &
ad hoc ipsum necesse est supponere obli
gationem relinquendi beneficium ex
vi talis legis pęna lis, quod nunc agi-
mus.</P>
<P>  Alio ergo modo potest exponi, ill&#x0169;<marginalia>22.</marginalia>
priuari ante declaratione&#x0303;, quia postea
declaratione sequuta, pęna retrotrahi{t$}
à die cōmissì criminis, ac si tunc fuisset<-P>@@

<-P>exequutioni mandata, atque hunc sol&#x0169;
effectum tribuit illis verbis Vasq. disp.<marginalia>Vasq.</marginalia>
173. cap. 2. neque alium apud ipsum re-
perio. Mihi autem non satisfacit: nam
hunc effectum habet lex ponens simile&#x0303;
p&#x0153;nam ipso facto, vel ipso iure, etiam si
vlteriorem particulam non addat: ergo
per hunc effectum non explicatur quid
denuo faciat illa additio, Absque alia de-
claratione, vel nulla monitione præmissa. Nec
enim dici potest, talia verba addi ad
exaggerationem, vel maiorem declara-
tionem præcedentis vocis ipso facto.
Tum quia est contra manifestam inten-
tionem legislatorum, qui optimè noue-
runt, particulam, Ipso facto, iuxta cōmu-
nem interpretationem vsu receptam,
non excludere in his p&#x0153;nis necessitate&#x0303;
sententiæ declaratoriæ, & ideò, ad ex-
cludendam illam addunt particulā prę-
dictam, & recte intelligitur ex dicto lo-
co Concilij Tridentini Sessio. 23. cap. 1.<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
de Reformat. ibi, Nec tuta conscientia, alia
etiam declaratione nō sequuta, illos sibi detinere
posse: nihil enim aliud per illa interposi-
ta verba efficere voluit, nisi excludere
necessitatem sententiæ declaratoriæ.
Tum etiam, quia, vt supra dixi, illa inter
pretatio legum habet loc&#x0169;, quando ver-
ba re vera sunt synonima, & alia ratio-
ne multiplicari non possunt in eade&#x0303; le-
ge: hic vero voces non sunt synonimę. &
in omni proprietate intelliguntur addi
propter proprios effectus, & signisica
tiones; ergo non sunt eludenda, & inter
pretanda, vt vana, & inutilia reddātur.</P>
<P>  Fundamentum autem Couar. falsum<marginalia>23.|Couarr.</marginalia>
sumit: nam vt ostendam capite seque&#x0303;ti
in his etiam pęnis, quæ per iudicem im-
ponendæ sunt ex virtute legum, post la-
tam sententiam tenetur reus pęnā exe-
qui iuxta pręscripta verba sententiæ, &
iustam iudicis mentem, & hoc ipsum de
lege dicimus, quando non sol&#x0169; fert sen
tentiam, sed etiam præcipit executio-
nem; hoc autem facit per verba prædi-
cta, vt declaratum est. Dices; quamuis
demus, legem per illa verba, Sit priuatus
beneficio, aut bonis ipso facto, & ante omne&#x0303; de-
clarationem, tollere dominium rei, aut be
neficij, non tamen inde sequi obligare
delinquentem in conscientia ad spoliā-
dum se re sua, vel beneficio, quia hoc est
durissimum præceptum, & in eis verbis
nec formaliter continetur, vt constat,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0508.jpg/>
@@1@<SE508>Cap. 8. De p&#x0153;na priuatiua. 501
<duolan 2><-P>nec virtute, quia possessio, & vsus rei
aliud est à dominio, & ita potest quis re-
tinere possessionem rei, & vsum quam-
uis dominio priuetur. Multi enim ita
sentiunt fieri in confiscatione bonor&#x0169;,
quæ per legem ipso facto fit. Et hoc mo-
do habet sufficientem effectum illa par
ticula ante omnem declaratione&#x0303;, quia
ex vi illius statim vacabit beneficium
quoad titul&#x0169;, & proprietate&#x0303;, licet quo-
ad possessione&#x0303;, & vsum retineri possit.</P>
<P>  Respondetur in primis, quidquid sit<marginalia>24.</marginalia>
de alijs bonis temporalibus, in benefi-
cijs Ecclesiasticis hoc non habere loc&#x0169;
& idem esse existimo seruata propor-
tione in officijs publicis. Ratio autem
est, quia beneficium Ecclesiasticum nō
potest in conscientia retineri sine vero
titulo, qui autem priuatur beneficio, eo
ipso priuatur verò eius titulo. Ite&#x0303; quia
beneficium datur propter officium, qui
autem est priuatus beneficio omnino,
ita vt beneficium vacet, iam non potest
licitè exercere officium proprium talis
beneficij, & ideò non potest licite illud
retinere, aut illo frui. Imò tales effectus
sic facti, quando requirunt iurisdictio-
nem erunt inualidi per se loquendo, &
licèt sustineatur propter titulum colo
ratum, possunt postea irritari, si alias
irritabiles sunt, quia sententia retrotra
hitur ad omnia, hæc autem sunt valde
absurda. Item est ratio à priori, quia
hæc beneficia non dantur principaliter
propter recipientes, sed propter mi-
nisterium, & propter fideles, qui-
bus ministrari debet, & ideò qui pri-
uatur beneficio, remouetur ab illo mi-
nisterio, ac subinde illud amplius reti-
nere nō potest. Quæ ratio in quibusc&#x0169;q;
officijs publicis locum habet. Præterea
sequetur absurdum de fructibus benefi-
cij: nam vel illos faciet suos, qui sic reti
net beneficium, vel non? primum dici
non potest, quia nemo potest iustè acci-
pere fructus rei non suæ, neque sine ve-
ro titulo potest quis facere fruct&#xA770; suos:
si autem dicatur secundum; qui fieri po
test, vt quis possit iuste retinere fructus
non suos? Vel si nō potest retinere, quo-
modo potest iustè accipere? Vel si neq;
accipere illos iustè potest, quomodo
potest iuste retinere beneficium, cui de-
bentur tales fructus? Igitur si leges illę
per verba prædicta priue&#x0303;t titulo, & do-<-P>@@

<-P>minio beneficij, profecto etiam obligāt
in conscientia ad dimittendum illud, &
hanc consequentiam in beneficijs om-
nes admittunt.</P>
<P>  De alijs autem bonisfortunæ est mag<marginalia>25.</marginalia>
na quæsito, quam in materiā de Fide re-
seruamus vt supra dixi. Nunc ergo sol&#x0169;
dico, non esse de illis eandem rationem.
Tum quia leges ciuiles, & canonicæ vi-
dentur ita interpretari p&#x0153;nam illam, &
concedere delinquenti naturale&#x0303; reten-
tionem talium bonorum, & vsum in su&#x0169;
commodum, & sustentationem, quan-
diu non iudicatur de crimine, vt sumi-
tur ex capite, Cum secundum, de Hæret. in<marginalia>Cap. Cum|secundum.|L. Hispan.|part. 7. tit.|2.</marginalia>
6. & ex l. vlt. C. Ad l. Iul.. Maies. & expres-
sius in l. Hispaniæ part. 7. tit. 2. l. 4. Neq,
in hoc est repugnantia, & si demus do-
minium transferri in fiscum, transfer-
tur enim sub ea cōditione, & limitatio-
ne, vt interim dum non profertur sente&#x0303;-
tia declaratoria antiquus dominus re-
tineat possessionem naturalem, & admi-
nistrationem, ac certum que&#x0303;dam vsum
talium bonorum. Quod etiam non re-
pugnat conditioni talium bonor&#x0169; tem-
poralium, quæ ad priuata cōmoda pos-
sidentis ordinantur, & prauis etiam ho-
minibus facile concedi possunt, in be-
neficijs autem Ecclesiasticis nunquam
hoc leges declararunt, nec esset consen-
taneum illorum naturæ, & institutioni,
vt declaratum est.</P>
<P>  Ad fundamentum autem secundum<marginalia>26.</marginalia>
eiusdem sententiæ respondeo, maius in-
conue niens esse, omnes leges sic loque&#x0303;-
tes ita exponere, vt inutiles fiant, & se-
ueritatem fortasse ad cōmune bonum
necessariā amittant. Deinde dico, licèt
videatur durum, ita interpretari leges
omnes ponentes illam particulā, tolle-
randum nihilominus esse, quia ita scrip-
tum est, vt de legibus canonicis dicitur
in cap. In memoriam, dist. 19. & de Ciuili-
bus in l. Prospexit. ff. Qui, & à quibus, eo
vel maximè quòd leges punientes cum
tanto rigore rarę sunt, & in grauissimis
criminibus. Et prætetea in bonis tem-
poralibus, quando omnia confiscantur,
in iure ipso habent limitationem, & de-
clarationem suprà explicatam; in alijs
verò bonis beneficialibus poterit etiā
prudens moderatio secundum ratione&#x0303;
naturalem adhiberi, nimirum, vt hæc
obligatiò sit per se, per accidens vero<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0509.jpg/>
@@1@<SE509>502 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>excusari possit, seu impediri illius exe-
cutio, vel quando sine graui infamia, &
publicatione delicti fieri non potest, vel
quando necessarium esset ab statu cade
re, & in graui necessitate pro vita su-
stentanda constitui: tunc enim licitum
erit suspendere executionem, dummo-
do ad superiorem fiat recursus, vt reme
dium adhibeat, & beneficium, aut offi-
cium restituat, & p&#x0153;nam cōmutet, aut
temperet, quod sine infamia potest oc-
cultè fieri consilio viri prudentis, quo
in similibus casibus semper vtend&#x0169; est.</P>
<Z>CAPVT IX.
Quæ obligatio oriatur in cōscie&#x0303;tia ad executione&#x0303;
p&#x0153;næ priuatiuæ ex lege imponente illam
ipso facto, quando executio p&#x0153;n&#x0153;
actionem non requirit.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X regulis superiori capite propo-<marginalia>1.</marginalia>
sitis prima cōmunis est omnibus
pęnis priuatiuis, & ideò de illa iā
nō tractam&#xA770;; secunda vero, & tertia tan
tum propositæ sunt de p&#x0153;nis, quę licet
proximè priuationem inducāt, in actio
ne consummantur. Et ideo superest du-
bium, qua ex his regulis vtendum sit, in
p&#x0153;nis purè priuatiuis, quæ ad plenam
executionem nullam hominis actione&#x0303;
requirunt. De quibus certum à fortiori
est, quod si in lege dicatur ipso iure, & ad-
datur, Absq&#x0301;ue alia declaratione, vel quid si-
mile, statim absque mora lex ipsa exe-
quitur p&#x0153;nam, quia potest, & nihil est,
quod expectetur, vt probatum est. Du-
bium ergo solum est, an simplex verb&#x0169;,
Ipso facto. sufficiát in his pęnis. Quæ di-
stingui possunt, nam interd&#x0169; sunt quasi
passiuæ vt esse ineligibilem, esse incapa-
cem bonor&#x0169;, & similes, quæ tollunt pas-
siuam capacitatem, seu habilitate&#x0303;; aliæ
verò dici possunt actiuę, quę priuant vo
ce actiua, seu reddunt inhabilem perso-
nam ad ferendum suffragium, ad eligen
dum, & similes.</P>
<P>  De his ergo est valde recepta senten-<marginalia>2.|Regula ge-|neralis pro|particula,|Ipso facto.</marginalia>
tia, quoties lex p&#x0153;nalis cum additione,
Ipso facto, vel simili, imponit huiusmodi
inhabilitatem, etiamsi non addat, Abs&#xE8BF;
alia declaratione; vel aliud ęquiuale&#x0303;s, indu
cere statim illam inhabilitate&#x0303; ante om-
nem sententiam, etiam declaratoriam<marginalia>Caietan.</marginalia>
criminis. Ita tenent aperte Caieta. 22.<-P>@@

<-P>q. 62. art. 3. Syluest. Verb. Assassinus, Na-
uar. Cordu. & alij in cap. 1. de Constit.<marginalia>Syluest.|Nauar.|Tiraquel.|Couar.|Medin.</marginalia>
& Tiraq. supra. Consentit etiam Medin.
1. 2. q. 96. ar. 4. & in his p&#x0153;nis ide&#x0303; sentit
Couarr. in 4. p. 2. cap. 8. §. 5. n. 8. loquens
de incapacitate ad hæreditatem pater-
nam, quæ illegitimis spurijs imponitur
ipso facto per leges, quamuis illa non
tam sit filiorum p&#x0153;na, quam parentum.
Idemque, ait in Regula, Peccatum. 2. p. §.
6. de lege, quæ in p&#x0153;nam impedit acqui-
sitionem dominij alicuius rei, vt ex Cō-<marginalia>Conc. Lat.|Trident.|Soto.</marginalia>
cilio Lateran. supra retuli, & ex Tride&#x0303;t,
sess. 23. cap. 1. de Reformat. & simile ha-
betur in sess. 22. cap. 3. & Soto lib. 10. de
Iustit. q. 5. art. 6. non audet hoc negare
saltem de impedimento pure passiuo:
semper tamen reducit has p&#x0153;nas ad cō
uentionales, quia beneficia, vel officia
dantur sub his conditionibus, Quod vt
sæpe dixi voluntarium, & insufficiciens
est: tum quia illæ leges generaliter fe-
runtur, etiam pro his, qui ante illas be-
neficia, vel officia obtinebant; tum etiā
quia non pendent ex pacto, vel conuen-
tione, nec illo intuitu feruntur, nec re-
quirunt scientiam, aut consensum talis
pacti, sed ex mera potestate legislatiua
feruntur.</P>
<P>  Probaturque ex c. Cum singula, de Prę-<marginalia>3.|C. Cum sin|gula.|Gloßa.|Motus Pij|V.</marginalia>
bend. in 6. ibi. Ex tunc eo ipso efficiatur ineli-
gibilis, & in fine. Reddantur ineligibiles ipso
iure, vbi ōnes intelligunt c&#x0169; Glossa, illā
p&#x0153;nam statim incurri, ita vt electio de
tali persona facta nulla sit, & tamen in-
habilitas illa, seu ineligibilitas nō nasci
tur ex aliquo pacto, vel cōuentione, sed
purè ex efficacia legis. Aliud exempl&#x0169;
huius assertionis sumi potest ex Motu
proprio Pij V. contra simoniacos, vbi
recipiens benefici&#x0169; per simoniam red-
di{t$} inhabilis ipso iure ad beneficia, quæ
pęna statim etiam incurritur ante om-
nem sententiam, vt proprio loco dixi,
stante illa lege in sua vi. Huc etiam spe-
ctant canones, qui in pęnā alicuius de-
licti, vt vxoricidij, reddunt personam in
habilem ad matrimonium, vt constat ex
cap. 1. & cap. Super eo. & cap. Significati
de Eo qui duxit in matrimonium, quam
polluit, &c. Verum est, in his iuribus nō
haberi particulā, Ipso facto, vel similes,
sed ex effectu colligi inhabilitatem ipso
facto, quia talia matrimonia censentur
irrita, & ita illa iura non probant, an<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0510.jpg/>
@@1@<SE510>Cap. 9. De p&#x0153;na priuatiua actione&#x0303; rei non requirente. 503
<duolan 2><-P>alia iura per solas particulas prędictas
censeantur illam inferre.<marginalia>4.|Præbenda|ti sine iusta|causa non|promoti in|tra annum|ad ordines|suis præbe&#x0303;-|dis ānexos|ex tunc pri|uantur vo-|ce actiuain|capitulo se&#x0303;|tiunt.|Gloßa.|Card.|Bonifacius</marginalia>
<P>  Pręterea de priuatione quasi actiua
est optimum exemplum in Clemet. Vtis
qui, de Stat. & qualit. vbi præbendati in
Ecclesijs Cathedralibus, qui sine iusta
causa non promouentur intra ann&#x0169; ad
ordines suis præbendis annexos, ex tunc,
priuanturvoce actiua in capitulo. Quod
intelligitur ante omne&#x0303; sententiam iux-
ta Glossam Cardinal. Bonifaci. & omnes,
plura afferemus infra, tractando de legi
bus irritantibus contractus. Ratio de-
nique est, quia hic effectus est aptus fie-
ri integre, & perfectè per solam legem,
& ita potestas non deest: voluntas aute&#x0303;
legislatoris sufficienter significaturper
illam vocem, neque est vllum iuridicum
fundamentum ad limitandam illam. Ite&#x0303;
quia in hoc videntur hæ inhabilitates
comparari censuris, & irregularitati-
bus, nec sufficiens ratio differentię as-
signari potest, neq; ex vsu aliud cōstat.</P>
<P>  Ab hac verò sententia dissentit Soto<marginalia>5.|Dissentiunt|Sotus, &|Ledesm.</marginalia>
lib. 1. de Iustit. q. 6. art. 6. ad 4. & lib. 4. q.
6. art. 3. circa finem. Ledesm. in 4. p. 2. q.
18. art. 2. §. Postremo hæsitat, qui loquuntur
de inhabilitate quasi actiua ad ferend&#x0169;
fuffragium; tractant enim specialiter
de legibus vniuersitatum, per quas pę-
na inhabilitatis imponitur Scholasticis
hoc, vel illud committentibus, & doce&#x0303;t,
tales p&#x0153;nas non incurri, docec ipsi con-<marginalia>Ledesm.</marginalia>
demne&#x0303;tur. Et Ledes. quidem non addit
expressè, Licet lex dicat ipso facto, vel ipso iu-
re, sed indefinitè loquitur, supponitque
legem pęnalem nunquam aliter obliga-
re ad p&#x0153;nam, & eisdem fere verbis lo-
quitur Soto in posteriori loco: tamen in
primo vbi ex professo re&#x0303; tractat, aperte
loqui{t$} de legibuspunie&#x0303;tib&#xA770; ipso facto, &
extendit sermone&#x0303; ad omnes electiones,
& suffragia. Et pręter rationes genera-
les, quas supponit, addit aliam, scilicet,
quia alias vix esse posset tutus aliquis
electus, vel qui cathedram per suffragia
scholarium obtinuit, quia multi electo
suffragātes fortasse inhabiles erāt ipso
facto, licet occulti. Hi vero auctores in
primis exced&#x0169;t, quatenus indicant, has
leges in priori sensu intellectas, aut fo-
re iniustas, aut omnino excedere pote-
statem legislatoris humani: hoc enim
satis improbatum est in superioribus, &
ideò necesse non est, hic ad rationes ge-<-P>@@

<-P>nerales respondere: hoc enim satis in
superioribus actum est. Deinde ratio,
quam Soto addit non est magni mome&#x0303;-
ti. Negatur enim sequela, & primo dici
posset de occultis Ecclesiam non iudi-
care, & ideo merito approbari huius-
modi electionem, seu collatione&#x0303;, & ele-
ctum esse omnino tutum, & secur&#x0169;, quia
non tenetur malum pręsumere, & præ-
sertim contra se. Veruntamen etiam si
electo constet, aliquem sibi suffragante&#x0303;
fuisse inhabilem p&#x0153;nali inhabilitate, &
solum ratione illius cathedram obti-
nuisse; nihilominus dico, electione&#x0303; fuis-
se validam, quia licèt ille esset inhabilis
re ipsa, & quoad se, nihilominus erat
minister toleratus, & publica authori-
tate suffragium tulit, & ideo acta eius
tenuerunt, iuxta regulam l. Barbarius. ff.
de Offic. Prętor. Et saltem, quoad leges<marginalia>L. Barbari|us.|Extrauag.|Ad euitan|da.</marginalia>
Ecclesiasticas imponentes hanc p&#x0153;nā,
habet in eis loc&#x0169; moderatio Extrauag.
Ad euitanda, vt ille censeatur prohibitus
quoad se, non quoad alios, & ideo ipse
peccat suffragio ferendo, nihil vero no-
cet electioni quaten&#xA770; ad alios pertinet.</P><marginalia>6.|Fundamen|tum Aucto|ris.</marginalia>
<P>  Ex quo potest communis sententia
confirmari, quia nisi ex vi huiusmodi
legis obligetur talis homo inhabilis fa-
ctus ad non eligendum, seu ad non fere&#x0303;-
dum suffragium, inutilis esset talis lex
ipso facto imposita quoad particulam,
Ipso facto: nullum enim moralem effect&#x0169;
inde haberet, quod admittendum non
est, vt supra ostendi. Dices, etiam tunc<marginalia>Obiectioc&#x0169;|respōsione.</marginalia>
operari vt sufficiat postea sententia de
claratoria criminis sine condemnato-
ria. Sed contra: nā tunc differentia erit
verbalis, potius quam realis. Declara-
tur, quia tunc non poterit sententia re-
tro trahi, quia non poterit irritari suf-
fragium iam datum, vel electio ratione
illius facta, quia re vera fuit actus vali-
dus, vt ostensum est; ergo condemnatio
non habet effectum, nisi ex quo fertur
sente&#x0303;tia, & quoad futuros effectus, quod
pertinet ad sente&#x0303;tiam cōdemnatoriam:
& ita differentia erit de vocabulo, & vix
etiam talis erit, quia vt notauit Siman-
cas. tit. 9. nu. 163. nullus iudex profert
sententiā declaratoriam criminis, quin
declaret delinquentem reum p&#x0153;næ le-
gis, quod est condemnare; imo hoc re-
quiritur ad Iustitiam sententiæ definiti-
uæ, iuxta l. Præses, C. de sentent, & in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0511.jpg/>
@@1@<SE511>504 Lib. 5. De varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>loquut. Vt ergo sit aliqua differentia in
re, oportet, vt sententia retrotrahatur,
& quòd illa retrotractio per se habeat
aliquem effectum, quo puniatur delin-
quens à die commissi criminis, quod in
genere pęnę loc&#x0169; non habet; ergo opor
tet, vt habeat suum effectum, etiam an-
te sententiam declaratoriam. Accedit.
quòd alias moraliter illa lex esset inuti-
lis, tum quia sæpe non punit, nisi prohi-
bendo, & inhabilitādo ad vnum actum,
qui ordinariè sit ante sententiam decla
ratoriam, & vix potest aliter fieri mo-
raliter loquendo, quia hæ inhabilitates
vix possunt sufficienter probari. At sen-
tentia postea lata inutilis esset, quia iā
non habet locum dicta p&#x0153;na, & a lia nō
imponitur per legem, nec videtur posse
imponi etiam arbitrio iudicis, quia ille
non peccauit sic ferendo suffragium,
quia non erat inhabilis, sed inhabilitan-
dus; ergo iuxta materiæ capacitatem
verisimillimum est, intentionem harum
legum, qnando addunt, Ipso facto, esse pę-
nam inferre ante omnem sententiam ex
tra conscientiam ipsius personæ.</P>
<P>  Quod aute&#x0303; diximus de valore suffra
gij, nō obstante inhabilitate cōtracta,<marginalia>7.</marginalia>
ipso iure, imprimis locum habet in ac-
tiua inhabilitate, non in passiua: nam
rationes factæ non habent locum in eo,
qui per legem ipso iure factus est in eli-
gibilis, vel inhabilis ad cathedram: nam
ille non exercet actum aliquem publi-
ca authoritate, sed vt priuata persona
suum commodum quærit, & ideo cum
inique se se immisceat, non debet eius
malitia illi suffragari. Vnde in illo etiā
cessat altera ratio, quia licèt illa inhabi
litas sit occulta; nihilominus quoad ip-
sum inhabilem, habet totum suum effe-
ctum, & ita facit electionem, vel pro-
uisionem nullam, quia per hoc non no-
cet alijs, sed sibi, sicut de excommuni-
cato, vel irregulari dicitur</P>
<P>  Deinde quoad actiuam inhabilitate&#x0303;<marginalia>8.</marginalia>
debet id intelligi de inhabilitatibus pę-
nalibus, non de illis, quę tantum sunt ex
defectu conditionum necessariarum, vt
alicui detur potestas ferendi suffragi&#x0169;,
vt est in hac vniuersitate, ætas quatuor-
decim annorum, habere cursum inte-
grum iuxta morem vniuer sitatis, audi-
uisse lectiones oppositorum, vel saltem
sufficientem habere notitiam, seu infor<-P>@@

<-P>mationem eorum, & ad hanc conditio-
nem pertinet, vt opinor (quidquid Soto,<marginalia>Soto.|Ledesm.</marginalia>
& Ledes. contradicant) conditio vt quis
sit inscriptus in matricula vniuersitatis
iuxta illius statuta: nam ille qui non est
inscriptus priuetur suffragio non in pę-
nam prioris omissionis, sed quia tunc
non se gerit, vt membrum huius cōmu-
nitatis, & ideo ad illam nō pertinet, ele-
ctio eius, & idem est de similibus. Quo-
ties enim inhabilitas est ex defectu cu-
iuscunque conditionis ex prædictis fuf-
fragium erit omnino null&#x0169;, etiam si de-
fectus sit occultus, quia illa inhabilitas
non est priuatiopotestatis prius habitę,
vt sic dicam, sed est perpetua carentia
nunquam acceptæ potestatis. Nam hæc
potestas non est ab intrinseco, vt sic di-
cam, sed est exconcessione Principis,
Patroni, aut superioris, qui illam non
vult concedere nisi personæ habenti ta
les, vel tales qualitates, ideò sicut supra
dicebamus de legato relicto sub condi-
ditione, ea non impleta, non obtineri,
ita hic dicendum est de habilitate ad fe
rendum suffragium. Et hoc plane signi-
ficat lex, cum dicit, qui non fuerit qua-
tuordecim annorum, non habebit suffra
gium, seu no sera voto, vt nostra habent
statnta. Quæ eodem tenore loquuntur
de alijs casibus.</P>
<P>  Hinc autem difficile est discernere,<marginalia>9.</marginalia>
quando inhabilitas sit p&#x0153;nalis quan-
do vero substantialis, vt sic dicam, & ex
defectu conditionis necessarię: id tame&#x0303;
ex qualitate cōditionis, & materię dis.
cerni poterit, maximè tamen ex vsu.
Illæ enim conditiones, quæ per se eo te&#x0303;-
dunt, vt persona habeat qualitates mo
raliter conuenientes, vt sit idonea ad
talem actum, & sine quibus ei non da-
tur ius suffragij, possunt censeri substā-
tiales; & carentia illarum non habet ra
tionem pęnæ, sed cuiusdam inidoneita-
tis. At verò quando inhabilitas ponitur
non obstante idoneitate personę prop-
ter actiones incongruas, & disconuenie&#x0303;
tes rectæ electioni, tunc censetur p&#x0153;na
lis. Quę discretio maximè perfici potest
consuetudine, quæ est optima legum in-
terpres. Et ita solent in hac vniuersita-
te distingui duplices inhabilitates, quas
dam vocant iuris alias facti. Priores
sunt quas ego substantiales voco, & for-
tè dictę sunt iuris, quia omnino impe-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0512.jpg/>
@@1@<SE512>Cap. 9. De p&#x0153;na priuatiua actione&#x0303; rei non requirente. 505
<duolan 2><-P>diunt obtinere ius ad ferendum suffra
gium, vel quia extra omne dubi&#x0169; indu-
cunt ipso iure inhabilitate&#x0303;, & annullāt
act&#x0169;, vel quia nō fundantur in facto per
sonæ, sed in iure requirente tale&#x0303; condi-
tione&#x0303; vt essentiale&#x0303; in persona, vt sit ca-
pax suffragij. Aliæ vero dictę sunt facti,
licet etiā per ius introductæ sint, quia
in facto fundātur, & ad illud cohibend&#x0169;
positæ sunt. Et ideò de his posteriorib&#xA770;
inhabilitatibus dicimus esse pęnales, ac
subinde, licèt inhabilitent personā ipso
facto, posse sustineri act&#x0169;, si alias &#xA751;sona
habeat ōnes cōditiones &#xA751; se, & iure re-
quisitas ad potestate&#x0303; fere&#x0303;di suffragi&#x0169;.</P>
<P>  An vero in hac vniuersitate istæ inha<marginalia>10.</marginalia>
bilitates, quæ dic&#x0169;tur facti incurrātur
ipso facto, ita vt oblige&#x0303;t personā ad ab-
stinend&#x0169; à suffragio ante omne&#x0303; senten-
tiā declaratoriā, dubia res est. Quia par
te&#x0303; negante&#x0303; suadet, quod in statutis non
habetur particula. ipso iure, vel, ipso facto;
affirmante&#x0303; verò suadet ille mod&#xA770; loque&#x0303;
di. No sean votos, non habeant suffragi&#x0169;,
qui videtur æquiualens, & habere vim
negationis de præsenti, seu imperij pra
ctici denegātis, seu non cōcedentis ius
suffragij. Et fortasse in rigore verbor&#x0169;,
& attenta serie capitulor&#x0169; omni&#x0169; sub
illo titulo contentor&#x0169;, hoc posterius &#xA753;-
babilius est: tñ si aliud habet cōsuetudo,
sustineri potest; quia est interpres, & mo
deratrix leg&#x0169;. Et cum hoc te&#x0303;peramento
moneo esse accipiendā sententiā hanc,
qua docemus inhabilitates has statim
incurri ex vi leg&#x0169; loquenti&#x0169; per verb&#x0169;,
ipso facto, sci. nisi vbi aliud fuerit in ali-
qua lege cōsuetudine recept&#x0169;. Ethocmo
do limitāda s&#x0169;t, q&#x0303; loque&#x0303;do departicula-
rib&#xA770; vitijs, & pęnis in alijs locis scripsim&#xA770;</P>
<P>  Sed tunc occurrit aliud dubi&#x0169;, quod<marginalia>11.|De iuranti|bus si fece-|rint contra|statuta vni|uersitatisin|habilitātia.|Sotus.|Ledesm.</marginalia>
etiā Soto, & Ledes. attingunt, an schola-
ris v. g. sub iurame&#x0303;to à superiore inter-
rogatus, an hoc vel illud fecerit contra
statuta inhabilitātia, teneatur veritate&#x0303;
respōdere etiāsi occultè fecerit, velpos-
sit sine periurio negare, salte&#x0303; quādo nō
laborat infamia, nec habetur semiplena
probatio cōtra ill&#x0169;. Soto enim, & Ledes,
supra, absolute respōde&#x0303;t nō teneri, quā-
do nec infamia præcedit, nec semiplena
probatio, quia nō interroga{t$} iuridicè:
supponunt enim, nō incurrisse inhabili-
tate&#x0303; ipso facto, & ita non posse iure re-
pelli, donec legitimè conuincatur, & cō<-P>@@

<-P>sequenter nec posse interrogari iuridi-
ce, donec præcedat aliqualis probatio.
At verò si supponam&#xA770; hanc inhabilitate&#x0303;
ipso facto incurri, necessariodice&#x0303;d&#x0169; est,<marginalia>Mens Au|ctoris.</marginalia>
subdit&#x0169; à Rectore interrogat&#x0169; tenerive
ritate&#x0303; cōfiteri, & ad mente&#x0303; interrogātis
respondere sub periurij pęna, etiā si nul-
la præcedat probatio, vel infamia. Ra-
tio est, quia tunc nō interroga{t$} per se, &
præcipuè ad punitione&#x0303;, sed ad cauend&#x0169;
peccat&#x0169;, & iniuriam tertij. Ille enim sub
ditus supposita inhabilitate, & priuatio
ne, vel suspensione, quā in currit, peccat
grauiter se immiscendo, & tendit ad fa-
ciendam alteri iniuriā, vsurpando iudi-
ci&#x0169;, vel electione&#x0303; ad se nō pertinente&#x0303;; ad
hos aute&#x0303; fines habet superior ius inter-
rogandi occulta, etiā si nulla præcesse-
rit infamia; & subditus tenetur simplici-
ter veritatem fateri. Vt est certum in
iure cap. vlt. de Clandesti. desponsal. c&#x0169;
similibus, & est communis sententia In-<marginalia>Innocent.|Panorm.|Angel-|Syluest.|Nauar.|Sotus.</marginalia>
noc. Panormit. & aliorum in cap. Quali-
ter, & quando. 2. de Accusat. Angeli. Sylues.
& aliorum Summistarum verb. Inquisitio,
& Nauar. in cap. Inter verba. concl. 6. n.
255. & sequentib. & tenet ipse Soto Re-
lect. de Secreto, membr. 2. q. 6. concl. 3.
Quod si hoc fuerit graue onus, sibi impu
tet, qui se immiscuit, nā ante omne&#x0303; in-
terrogatione&#x0303; teneba{t$} abstinere. Et de-
claratur in alijs inhabilitatibus iuris,
quas nō p&#x0153;nales, sed substātiales appel-
lauim&#xA770;: de illis enim interrogati electo-
res tene&#x0303;tur simpliciter veritate&#x0303; fateri,
t&#x0169; quia agitur de cognitione necessaria
ad legitimā electione&#x0303;; t&#x0169; etiā quia inter
cedit ibi pact&#x0169; tacit&#x0169;, vt habeat suffra-
gi&#x0169; qui tales cōdi tiones habuerit, & nō
alias; ergo ōnes de his conditionib&#xA770; le-
gitimè interrogātur, ne iniq; se ingerāt
qui ad illud munus nō sunt admissi, nec
ius habe&#x0303;t elige&#x0303;di, & ideo in his nō est ne
cesse, vt pręcedat aliqua &#xA753;batio, vel in-
famia, quia nō agitur de illor&#x0169; punitio-
ne, sed de caue&#x0303;da iniustitia: ergo ide&#x0303; est
dicend&#x0169; in cęteris inhabilitatibus, si ve
rum est, ita esse contractas ipso facto, vt
grauiter peccent, qui tale iudicium, seu
suffragium vsurpant.</P><marginalia>12.|Quādo po-|testquis res|pōdere am|phibologi-|cè.</marginalia>
<P>  At vero vbi inhabilitas nō est cōtra-
cta ipso iure, donec &#xA751; sententiā declare
tur, probabilis est opinio Soti, nimir&#x0169;,
subdit&#x0169;sic interrogat&#x0169; de actu occulto,
de quo nulla infamia, vel semiplena pro<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0513.jpg/>
@@1@<SE513>506 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>batio præcessit, nō teneri veritate&#x0303; ape-
rire, etiā si iuret, sed vti posse āphibolo-
gia, respōdendo ad mente&#x0303; suā, nō ad me&#x0303;-
te&#x0303; superioris interrogātis, quia t&#x0169;c, qui
fert suffragi&#x0169; ante sententiā nō peccat,
per se loquendo, quia su&#x0169; ius retinet, d&#x0169;
non iudicatur inhabilis, & ita iure suo
vtitur fere&#x0303;do suffragi&#x0169;; ergo nō peccat.
Nec obstat dicere, quod per lege&#x0303; fuerit
prohibitus, quia illa prohibitio nō obli-
gat ill&#x0169; nisi per iudice&#x0303;, & ita directe in-
struit iudice&#x0303;, non obligat re&#x0169;, donec cō-
de&#x0303;netur, atq; ita non peccat iuxta illam
sententiā; ergo nec tenetur respondere
superiori interrogāti ad mente&#x0303; eius, &
occult&#x0169; suum fact&#x0169; aperiendo, nisi legi-
time interrogetur, quia pręcessit infa-
mia, vel semiplena probatio. Probatur
cōsequentia, quia iam tunc illa interro-
gatio nō tendit ad vitandā culpam, vel
iniuriam tertij, quia ostensum est, nullā
committi, etiam si ille suffragium ferat;
ergo tendit ad punitionem; ergo debet
in ea iuridicus ordo seruari.</P>
<P>  Addunt verò Soto, & Ledesm. suprà<marginalia>13.|An prædi-|ctus tene-|tur restitue|re dāna nō|electo af-|firmāt Sot.|Ledesm. est|tame&#x0303; incer|tum.</marginalia>
quòd siquis iuridicè interroge{t$}, nō sol&#x0169;
peccat, & est periurus negādo veritate&#x0303;
sed etiā tenetur restituere dāna, quę for
tasse ob eā causam patitur non electus.
Sed hoc secund&#x0169; valdeincert&#x0169; est, & cō-
trari&#x0169; fortasse est probabili&#xA770;, supposito
illo principio, quod ille nō est inhabilis
ipso facto. Nā tunc ille negādo veritate&#x0303;
nō peccat contra iustitiā cōmutatiuam
respectu elige&#x0303;di, sed cōtra obedientiam
repectu iudicis, vel cōtra iustitiā legale&#x0303;
respectu reipublicæ, vel cōtra iurame&#x0303;-
t&#x0169;, & religione&#x0303;. Neq; etiā ferendo suffra-
gi&#x0169; post negatā veritate&#x0303; ille peccat cō-
tra iustitiā, quia nō amisit ipso facto ius
ferendi suffragi&#x0169;, etiam postquā verita-
te&#x0303; negauit, donec re ipsa cōdemnetur,
quia illa est pęna fere&#x0303;da, vt supponitur;
talis aute&#x0303; p&#x0153;na non aliter incurri{t$}. Et
ideo reus, qui negando iniquè veritate&#x0303;,
euitat conde&#x0303;nationem pęnæ alias feren
dæ, non tenetur illam restituere, iuxta
probabiliorem sententiam, quam nunc
suppono ex Nauarro in Sum. cap. 18, nu.
49. & alijs modernis.<marginalia>14.|Iuridice in|terrogatus|tenetur res|pōdere nisi</marginalia>
<P>  Alter&#x0169; vero de culpa regulariterver&#x0169;
est, supposita interrogatione legitima,
quia nō potest dari bell&#x0169; iust&#x0169; ex vtraq;
parte, & quia lex illa iusta est, & non in
van&#x0169; tales interrogationes pręcipit; er-<-P>@@

<-P>go obligat, salte&#x0303; quando iuridicè fiunt.<marginalia>fit peric|magni scā-|dali, infa-|miæ pro-|priæ, l. ini-|micitiæ, l.|ali&#xA770; similes|grauis iac-|turæ.</marginalia>
Hoc aute&#x0303;videtur intelligend&#x0169; per se: nā
ex accide&#x0303;ti posset à culpa excusari, qui
nō potest respōdere verum sine magno
scandalo, vel infamia propria, vel inimi
citia, vel alia simili graui iactura, & t&#x0169;c
licet interrogatio &#xA751; se sit iuridica; quia
tamen ex accidenti respondens impe-
ditur, licet respondeat, se non fecisse,
habet loc&#x0169; subintellecta interpretatio,
scilicet, nō ita feci, vt teneat &#xA753;palare, &
ita excusa{t$} à mendacio, & periurio. In
his etiā legibus contingere potest, vt in
præs&#x0169;ptione funde&#x0303;tur, & ideo iuxta do-
ctrinā satis receptā, si is, qui alias vere
habebat ius suffragij, habeat anim&#x0169; ser-
uandi iustitiā, & fauendi digniòri, pote-
rit excusari ab obligatione confitendi
su&#x0169; fact&#x0169; occult&#x0169;, quia lex id iubens f&#x0169;-
datur in præsumptione, quæ t&#x0169;c cessat,
& intentio legis seruatur. Hęc tame&#x0303; po-
sterior excusatio moraliter non est ad-
mittenda. Quia illa nō est lex propriè f&#x0169;
data in præsumptione, sed fundata in
morali periculo, quod imminet reipubli
cæ, seu academiæ ex huiusmodi suborna
tionib&#xA770;, & muneribus, quibus electores
corr&#x0169;puntur, & iustę electiones impedi&#x0169;
tur, quod fundament&#x0169; nō est pręsumpt&#x0169;
sed ver&#x0169;, & licèt inparticulari cesset effe
ctus eius, nō ideo cessat obligatio legis.
Ideoq; non excusaturquis ab obligatio-
ne respondendi ver&#x0169;, etiam si intentio-
nem habeat faciendi iustitiam. Eo vel
maxime, quod facile hi decipiuntur, &
formant conscientiam iuxta suum affe-
ctum, quem habent ad alteram partem
propensum. Prior etiam excusatio, licèt
in rigore sufficiat, & contingere possit
tamen moraliter loque&#x0303;do rarissima est,
tum quia fere semper potest quis se sub
ducere, & corā Rectore non apparere;
tum etiam quia potest ita moderari res-
ponsionem, vt ad inhabilitate&#x0303; confiten
dā sufficiat, & infamiā non inducat, qua
sublata, alia incōmoda leuia esse solent.</P><marginalia>15.|Teneri ab-|solutè scho-|lares offere&#x0303;|tes se ad suf|fragia veri|tate&#x0303; fateri,|siue præce|datinfamia|siue non.</marginalia>
<P>  Deniq; sincere spectato tenore statu-
torum, & leg&#x0169;, & præcipue huius Acade
miæ sentio, teneri scholares, qui ad suf-
fragia fere&#x0303;da se offerunt, & corā Recto
re præsentantur, veritatem fateri, siue
præcedat infamia, siue non. Tum quia
illa interrogatio nō est primario &#xA753;pter
punitionem; sed propter morale bon&#x0169;
cōmune reipublicę, & (vt ita rem expli<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0514.jpg/>
@@1@<SE514>Cap. 10. De executione p&#x0153;n&#x0153; post sententiam iudicis 507
<duolan 2><-P>cem) nō oritur ex affectu iustitię vindi-
catiuæ, sed ex affectu iustitię distributi-
uę, & legalis, & hoc estsatis, vt interroga
tio sit iusta, etiā si infamia nō pręcedat.
Quia non est necesse, vt semper interro-
gatio fiat ad impediend&#x0169; Peccat&#x0169; futu-
r&#x0169;, sed satis est, vt fiat propter cōmune&#x0303;
vtilitate&#x0303;, & ad tollendā materiam, & cō-
munes occasiones peccator&#x0169;. Vt bene
notauit Nauar. in dict. c. Inter verba, cōcl.
6. n. 258. & 264. & 265. T&#x0169; etiā quia lex
illa indifferenter præcipit exigere iura-
ment&#x0169;, & sub eodem tenore in omnibus
illis articulis, siue pertineat ad cōditio-
nes quasi substantiales ad ius suffragij
habend&#x0169;, siue ad alias, quæ tendunt ad
cauenda mala, & occasiones iniustitiæ
publicæ, & acceptionis personarum. Et
similiter ponuntur pro omnibus perso-
nis, nulla habita ratione infamiæ, nec al-
terius ordinis iudidicialis; ergo suppo-
nit illa lex, interrogatione&#x0303; illam esse iu-
stā, & æquè posse omnes, & in omnibus
casibus obligare, aliàs lex ipsa nō esset
iusta, quod dici nō potest ergo sicut tene&#x0303;
tur ōnes respōdere veritate&#x0303; in inhabili-
tibus iuris, seu substantialib&#xA770;, quant&#x0169;uis
occultę sint, ita in reliquis. T&#x0169; præterea
quia sub hac lege, & cōditione admitt&#x0169;-
tur ōnes ad suffragi&#x0169; ferend&#x0169;, vt illis in-
terrogationib&#xA770; vere respondeant iuxta
mente&#x0303; interrogantis (hæc enim sine du-
bio est intentio legis) & has cōditiones
accipiunt electores sine vlla limitatio-
ne, vel  discrimine; ergo tene&#x0303;tur illas ser
uare, vel non dare suffragium.</P>
<P>  Vnde est magna differentia inter hāc<marginalia>15,</marginalia>
interrogatione&#x0303;, & illam, quæ tendit ad
vindictā: nā in hac posteriori, interroga
tio, & respōsio est quasi coacta, & in ma-
l&#x0169; interrogati; illa vero prior est magis
volun taria ei, qui vult ferre suffragi&#x0169;, &
per se ordinatur ad cauendā iniustitiā
in electionib&#xA770;, & ideò nō est necessarius
alius ordo iuridicus in hac interroga-
tione pręter ill&#x0169;, que&#x0303; statuta pręscrib&#x0169;t
cui electores vol&#x0169;tariè subduntur. Nec
etiā facilè addmitte&#x0303;da est excusatio cō-
suetudinis, per quā dici solet hic rigor<marginalia>Consuetudo|cōtraria di|ctis est cor-|ruptela.</marginalia>
tali&#x0169; leg&#x0169; te&#x0303;peratus. Nā cōsuetudo illa
videtur potius corruptela, qui est cōtra
bonos mores, & prębet occasione&#x0303; innu-
meris malis, nec etiam talis cōsuetudo
censeri potest tolerata à Principe scien
te illam: nam semper reprehenditur, &<-P>@@

<-P>reprobatur, & si contingat, alique&#x0303; con-
uinci de mendacio puni{t$}. Atq; hoc ma-
ximè obseruandum est, in grauioribus<marginalia>Quomodo|admitti po-|test consue-|tudinis ex-|cusatio.</marginalia>
actibus, & transgressionib&#xA770;, vt sunt em-
ptio, & venditio suffragior&#x0169;, & alia illi-
cita pacta, & similia, quę valde corrum-
punt iustitiam, & mores publicos; in re-
bus vero leuioribus vt sunt loqui, ingre
di dom&#x0169;, & similes facilius admitti pos-
set probabilitas cōtrariæ sententiæ, ma
ximè fauente consuetudine, quæ quoad
hęc leuiora magis tolerata esse videtur.</P>
<Z>CAPVT. X.
Vtrum omnis lex p&#x0153;nalis obliget reum ad p&#x0153;næ
executionem, saltem post sente&#x0303;tiam iudicis.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc quæstio videri potest pertine-<marginalia>1.</marginalia>
re potius ad potestate&#x0303;, & vim præ
cipie&#x0303;di explicandā in iudice, quā
in lege: tñ quia sępe pe&#x0303;det ex sola lege, &
semper ad illā cooperatur lex, ideo bre
uiter hoc loco explicabitur. Duo igitur
distingui poss&#x0169;t in ōni pęna, scilicet, pa-
ti, & agere. In passionevidetur cōsistere
p&#x0153;na per se, ac formaliter de illa loque&#x0303;
do, vt pęna est, quia cōsistit in priuatio-
ne alicuius cōmodi; priuatio aute&#x0303; vt sic
in passione, vel quasi passione consistit.
Quod si aliquādopęnę positiuæ essevide&#x0303;
tur, vt verberatio, & cōbustio, & similes
non habe&#x0303;t ratione&#x0303; pęnæ, nisi vt passio-
nes, & receptiones quædā sunt, tali sub-
iecto discōuenientes, & ideo nulla est pę
na sine aliqua passione eius, qui patitur.
Actio verò requiri solet quasi antecede&#x0303;
ter ad pęnam, & ideo inter d&#x0169; inferri po
test pęna per actionem transeunte&#x0303; alte-
rius sine cooperatione patientis, inter-
d&#x0169; fieri potest à solo patiente quasi im-
manenter in se operante, aliquando ab
vtroq; id est, partim à patiente, partim
ab alio. Addit etiā Caiet. 2. 2. q. 62. art. 3.
aliquādo fieri sine vlla actione, vt in ce&#x0303;-<marginalia>Caietan.</marginalia>
suris, irregularitatib&#xA770;, &c. Et ita cōmu-
niter loqu&#x0169;tur alij. Siquis aute&#x0303; recte cō-
sideret, sicut ibi nō est actio physica, ita
neq; passio, & sicut est passio quædā mo
ralis, ita etiā est actio moralis, quæ est
excōmuuicatio actiua v. g. vel immissio
talis inhabilitatis, &c. quæ in virtute est
veluti quoddā præcept&#x0169; legis, vel homi
nis imponentis obligatione&#x0303; abstinendi
ab hoc, vel illo munere, fructu, vel cōmu
nicatione, vel etiā inhabilitantis perso-
nam ad aliquid. Et ita melius fortasse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0515.jpg/>
@@1@<SE515>508 Lib. 5. De varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>dicitur, hanc p&#x0153;nam non postulare
aliā actionem propter illam, quam lex,
& sententia facere potest.</P>
<P>  Primo ergo, quod attinet ad passione&#x0303;<marginalia>2.</marginalia>
p&#x0153;næ, nulla est difficultas. Dicend&#x0169; est
enim, lege&#x0303;, etiam post sententiam latam
non obligare per se, & immediate ad
passionem, obligare tamen per se loque&#x0303;
do, ad sustinendā passionem p&#x0153;næ pa-
tientèr, & sine propria resistentia, vel
obligare ad ea, quæ secum affert priua
tio pęnalis semel illata. Priorem parte&#x0303;
pono pręcipue propter pęnas, quę con-
sistunt, in physica priuatione, seu passio
ne. Et probatur facilè, quia pati, vt sic
immediatè, & per se non cadit sub obli-
gatione&#x0303;: nam obligatio cadit in actum
liber&#x0169;; passio autem, vt sic, non est libe-
ra, nisi ratione actionis. Potest aute&#x0303; sub
obligationem cadere non resistere pas-
sioni, seu ne passio inferatur. Et quoad
hoc certum est, legem p&#x0153;nale&#x0303; obligare
post sufficiente&#x0303; sententiam latam, quia
t&#x0169;c habet iudex ius exeque&#x0303;di se&#x0303;tentiā;
ergo alter nō habet ius resistendi, aliàs
daretur bell&#x0169; iustum, ex vtraque parte.
Loquor aute&#x0303; de propria resistentia po-
sitiua: nā impedire pęnā per fugam nō
est prohibi t&#x0169; in conscientia, quando pę
na corporalis, & grauis est. Dixi autem,
Post sufficiente&#x0303; sententiā, quia debet esse iu-
sta, & secund&#x0169; leges lata; aliàs nō potest
conferre ius ad sui executionem.</P>
<P>  Vbi statim occurrebat quęstio, quid<marginalia>3.</marginalia>
dicend&#x0169; sit, si sententia sit iusta in exte-
riori foro secund&#x0169; allegata, & probata,
re tñ vera nō habebat fundament&#x0169; veri
tatis. Sed hęc quæstio magis pertinet ad
potestate&#x0303; iudicis, quā legis, habetq; pro
prium locum in. 2. 2. q. 60. ar. 5. & quæst.<marginalia>D. Thom.|Sotus.</marginalia>
67. ar. 2. & q. 96. ar. 4. Vbi à cōmen tatori
bus tractatur, & Soto lib. 3. de Iustit. q.
4. art. 5. Et de Censuris tractata est à no-
bis latè quant&#x0169; materia illa postulabat,
tom. 5. disput. 4. Sess. 7. num. 8. & sequen-
tibus. Videri etiam possunt, quæ su-
prà diximus de lege iniusta, & de vi,
quam habere potest ad obligand&#x0169;. Re-
solutio ergo breuis est, quòd licet il-
la sententia per se non obliget reum
ad executionem p&#x0153;næ, quando illam
commode vitare, aut fugere potest si-
ne publica resistentia, vel scandalo; ni-
hilominus obligare ad parendum exe-
cutioni iudicis, vel legis, quādo sine re-<-P>@@

<-P>sistentia violenta, vel scandalosa vitari
non potest; hæc enim resistentia nun-
quam licet, quando sententia est iusta
secundum allegata, & probata, quia
t&#x0169;c iudex legitimè vtitur potestate sua,
cui subditus parere tenetur.</P>
<P>  Secundo, nulla relinquitur quæstio<marginalia>4.</marginalia>
de P&#x0153;na, quæ per solam actionem soli-
us iudicis, aut legis inferri potest. Hoc
patet, quia si p&#x0153;na sit Physica, & effi-
cienda per actionem iudicis, illum obli-
gare poterit, aut ministros eius, non au-
tem reum, nisi modo dicto in præcede&#x0303;ti
assertione. Si vero sit moralis priuatio,
siue fiat per solam legem, siue mediante
sententia per se ipsam operante, vt in
excōmunicatione, & similibus, ibi nulla
est necessaria obligatio respectu solius
passionis talis p&#x0153;næ, quam immediatè
facit lex vel sententia, quia illa opera-
tur etiam in inuitum. Vnde non est in
potestate patientis, illi resistere: nam
prolata sententia excommunicationis
iusta per canones, vel homines, reus ne-
cessario relinquitur excommunicatus,
nec potest resistere, licet maximè velit,
& idem est in similibus. Ideoque quo-
ad hoc non habet locum obligatio pa-
rendi, quia vbi non potest esse resisten-
tia, non est libertas in non resistendo,
& ideo nec potest esse obligatio paren-
di propriè quoad receptionem talis pri
uationis. Ipsa tamen priuatio, seu cen-
sura, aut inhabilitas affert secum obli-
gatione&#x0303;ad patie&#x0303;das, vel exeque&#x0303;das alias
priuationes, seu carentias, quæ aliquo
modo pendent ex hominis libertate, &
necessariam connexionem habent cum
primaria priuatione, vt non communi-
care, non cōtrahere, & similes. Hoc etiā
est per se clarum, quia quoad hæc p&#x0153;-<marginalia>5.|Sentent af-|firmans te-|neri reum|post senten-|tiā latā ad|exequend&#x0169;|in se qñ ac-|tio nō inclu|dit intrinse|cā malitiā|quod lexha|betvim prę|cepti.</marginalia>
na illa includit præceptum legis, vel
iudicis, in cuius obseruantia consistit
executio talis p&#x0153;næ; sed tenetur quis
obedire præcepto iusto; ergo, & exe-
qui p&#x0153;nam quoad hanc partem, & hoc
satis cōstat ex dictis capite præcede&#x0303;ti.</P>
<P>  Tertio ergo superest quęstio, quādo
p&#x0153;na, vel requirit actionem, aut coope
rationem ipsius rei, vel saltem per illā
fieri potest, an tunc obligetur reus ad
operandum, vel cooperandum, saltem
post sententiam iudicis. Multi enim
affirmant, post latam sententiam te-
neri reum ad exequendam pęnam lege<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0516.jpg/>
@@1@<SE516>Cap: 10. De executione p&#x0153;na post sententiam iudicis. 509
<duolan 2><-P>statutam, si actio illa nō includit intrin-
secam malitiam, vel nisi hoc modo pęna
reddatur iniusta, vt esset, se occidere, vel
mutilare.. Tribui solet D. Tho. 22. q. 62.<marginalia>D. Thom.|Caietan.|Castro.|Nauarr.|Sotus,|Ledesm.|Cordub.|Felin.|Baldus.|Anchar.|Tiraq.</marginalia>
ar. 3. vbi negat teneri re&#x0169; ad p&#x0153;nā ante
sententiam, post sententiā vero iudicis
conde&#x0303;nantis ad p&#x0153;nam dicit teneri, &
eode&#x0303; fere modo loquendi Caiet. ibi, cla-
rius id docet. 2. 2. q. 69. ar. 4. & Soto lib.
1. de Iustitia. q. 6. ar. 6. conclus. 5. Castro
lib. 2. de lege pęnal. c. 3. Nauarr. in S&#x0169;ma
cap. 23. n 66. Ledesm. in 4. 2. p. q. 18. ar. 2.
Anton. Gom. 3. Variar. c. 14. n. 3. Cordu,
dicta q. 36. Feli. c&#x0169; Bald. & Anchar. quos
refert in cap. 1. de Constit. n. 46. & plures
adducit Tiraq. in l. Si vnquam, verb. Reuer
tatur. n. 291. Ratio huius sente&#x0303;tiæ est, quia
lex habet vim obligandi ad pęnā pro ali
quo te&#x0303;pore, vel statu, sed nullum potest
esse magis opportun&#x0169;, quā post latam se&#x0303;
tentiam iudicis (quid enim aliud spectā
dum superest) ergo. Item quia sente&#x0303;tia,
quam iustā supponimus, habet vim præ-
cepti, sed subditus tenetur obedire su-
periori præcipienti; ergo.<marginalia>6.|Sent. nega-|tiua quia|exequi est|iudicis.|Couarru.|Caietan.|Adrian.|Paul. in Cle|ment. Pa-|storalis.|Decius.</marginalia>
<P>  Secunda opinio negat teneri re&#x0169;, etiā
per sententiam dānatum, exequi pęnam
in se, vel actione&#x0303; aliquam exercere, qua
illā exequatur, vel ad illam cooperetur.
Ita sentit Couar. lib. 1. Variar. c. 2. n. 10.
& in 4. 2. p. c. 6. §. 8. n. 10. illat. 2. & nu. 11.
& tribuit Caiet. de quo iam dixi. Citat
etiam Adri. Quolib. 6. art. 1. illat. 3. Sed
ille apertè loquitur ante sententiam, &
potius inferius refert Paul. in Clement.
Pastoralis, de Re iudicat. dicentem, quod
filij, quor&#x0169; pater incidit in crimen læfæ
maiestatis, possunt subtrahere de bonis
eius, & nunquā restituere. Ipse verò ait,
Sed hoc non assero, sentiens teneri ad resti-
tue&#x0303;da illa bona, si pater de crimine dā-
netur. Et ita ille Paul. videtur opinioni
Couar. adhęsisse. Et pro eade&#x0303; potest alle
gari. Deci. in c. 1. de Cōstit. quia licet in
illa postea non persistat, quia putat lege&#x0303;
p&#x0153;nale&#x0303; etiam ante sententiā obligare,
nihilominus ex hypothesi tenet, quod si
lex nō obligat ante sententiā, neq; post
sententiā obligabit ad p&#x0153;næ executio-<marginalia>Cap. Suā.</marginalia>
ne&#x0303;, Solet ad hoc allegari c. Suam, de P&#x0153;-
nis, vbi Papa prohibet, ne quidam cleri-
ci in p&#x0153;na molestentur etiā post cōde&#x0303;-
natione&#x0303;. Ratio aute&#x0303; præcipua est quia
ad offic&#x0169; iudicis spectat, non tant&#x0169; pro-
ferre sententiā; sed etiā exequi reus au-<-P>@@

<-P>te&#x0303; nō tenetur subire offici&#x0169; iudicis, nec
fieri minister eius cōtra se ips&#x0169;; ergo &#xA751;
sententiam nō obligatur ad tale&#x0303;actione&#x0303;
sed ad solā passione&#x0303; sine resistentia. Et
ita soluit hęc sente&#x0303;t. fundament&#x0169; præce
de&#x0303;tis; t&#x0169; quia negat, lege&#x0303; pęnale&#x0303; iuduce-
re hāc obligatione&#x0303;, etiā pro illo te&#x0303;pore;
tum etiam, quia putat, præter sententiā
aliquid aliud esse expectand&#x0169; à iudice,
scilicet, executionem. Vnde etiā negat,
in sententia iusta includi tale pręcept&#x0169;,
sed sol&#x0169; sustinendi p&#x0153;nam, quod proba-
ri potest argumento quodā in superio-
ribus facto, quia non plus potest præci-
pere iudex, quam lex, vel saltem non in-
tendit plus præcipere, quia iudicat se-
cundum legem, sed lex non præcipit ac-
tionem executiuam p&#x0153;næ; sed tantum
sustinentiam; ergo.</P>
<P>  Veruntamen controuersia hæc facilè<marginalia>7.|Mens & di|stinctio au-|thoris.</marginalia>
cōponi poterit: nam si res ipsa distinctè
explicetur, parua esse potest dissensio,
nisi fortasse in vno, vel altero exe&#x0303;plo di-
uersar&#x0169; pęnar&#x0169;. Primo ergo ex parte se&#x0303;-
tentiæ distingui potest inter sententiā
conde&#x0303;natoriam, vel declaratoriā: nam
de vtraq; potest quæri, an post illam latā
oriatur prædicta obligatio. In hoc aute&#x0303;
p&#x0169;cto necesse est, vt ex parte leg&#x0169; distin-
ctio c&#x0169; proportione fiat. Nā si lex cōti-
net tant&#x0169; pęnam ferendā, nec operari
potest, nec loc&#x0169; habere sententia tant&#x0169;
declaratoria criminis. Prim&#x0169; patet ex
dictis capite præcedenti: nā hoc specia-
liter operatur particula, Ipso facto; ergo
illa defficie&#x0303;te, cessat effectus. Ratio etiā
est euidens, quia sententia tant&#x0169; decla-
ratoria, vt talis est non præcipit aliquid
de nouo, sed sol&#x0169; dat publicā, & iuridicā
notitiādelicti; at neq; lex ipsa in illo casu
præcipit, quia nō fert pęnā ipso facto, vt
supponimus; ergo non est, vnde oriatur
obligatio. Secundum, autem, scilicet, nō
esse loc&#x0169; tali sententię in eo casu, patet,
quia in illo maximè loc&#x0169; habet dictum
suprà citatum ex l. Præses, C. de sentent.
& interloquut. Legem definitiuam non absol
uentem, vel condemnantem reum pro iusta non
haberi In eo autem casu si daretur senten
tia purè declaratoria criminis, nec ab-
solueret, nec damnaret, nec formaliter,
vt supponitur, nec virtute, quia nec lex
ipsa damnaret; esset ergo sententia in-
iusta; imò & ridicula, & adeo stulta, vt
moraliter non sit possibilis.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0517.jpg/>
@@1@<SE517>510 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><P>  Secundo aliter dicendum est, quan-<marginalia>8.</marginalia>
do lex imponit p&#x0153;nam ipso facto: si ex
parte rei aliqua actio, vel cooper atio
necessaria est, ad illam obligatur statim
in conscientia post latam sente&#x0303;tiam de-
claratoriam criminis. Probatur cōtra-
ria ratione, quia licet talis sententia nō
præcipiat, lex tamen præcipit illa sente&#x0303;
tia posita, seu pro illo statu, vt capite
præcedenti declaratum est. Supponi-
mus autem præceptum esse iustum, id
est, p&#x0153;nam esse talem, quæ etiam hoc
modo imposita non excedit debitā mo-
derationem, vel æquitatem humanam;
ergo tale pręceptum statim obligat. Vn
de propter hanc causam nunquam illa
particula ponitur in lege, nisi vbi p&#x0153;na
adiuncta talis est, vt possit, & licite, &
conuenienter mandari executioni, &
obseruari ab ipso reo; ergo signum est,
legem intendere obligare eo ipso, salte&#x0303;
postquā sententia declaratoria profer-
tur. Cōfirmatur, ac declaratur, nā si lex
dicat, ipso facto, &  abs&#xE8BF;&#x0301; vlla declaratione, per
se obligat in cōscientia ad executione&#x0303;
pęnæ, ergo quādo ponit, ipso facto, solāq;
sententiā declaratoriam requirit, non
postulat aliam iudicis executione&#x0303;, cum
ab illo sol&#x0169; sententiam declaratoriam
criminis requirat; ergo post illam sen-
tentiam prolatam statim obligat reum
ad executionem p&#x0153;næ.</P>
<P>  Contra hanc verò assertione&#x0303; obijci<marginalia>9.|Obiectio|Couarr.</marginalia>
potest ex Couar. suprà, illat. 3. Nā etiam
post sententiam conde&#x0303;natoriā, non tene
tur reus pęnam exequi, nisi iudex illam
exequatur: ergo multo minus tenebitur
post solā sententiam declaratoriā, etiā
si lex conde&#x0303;nare censeatur, ipso facto.
Respōdeo in primis antecedens nō esse<marginalia>Diluitur ob|iectio.</marginalia>
in vniuersum ver&#x0169;, vt statim dicā. Quia
verò interd&#x0169; potest esse ver&#x0169;, vt etiam
dicā, & inde potest argument&#x0169; confici,
addo, esse differentiam inter lege&#x0303; puni-
ente&#x0303; ipso facto, & iudice&#x0303; conde&#x0303;nante&#x0303;.
Quod lex punie&#x0303;s ipso facto, statim præ-
cipit quidquid necessari&#x0169; est ad execu-
tione&#x0303; pęnę, sol&#x0169;q; permittit trāsgressori
expectare iudicis declaratione&#x0303;, & null&#x0169;
aliud ministeri&#x0169; iudicis vult esse neces-
sari&#x0169; ad talem executione&#x0303;. Et quia lex
semel lata semper eode&#x0303; modo præcipit,
ideò semper etiā eodem modo obligat
post declaratoriam sententiam. Iudex
autem d&#x0169; conde&#x0303;nat, non semper vtitur<-P>@@

<-P>eisde&#x0303; verbis, & ideo nō semper obligat,
vel nō obligat ad executione&#x0303; immedia-
te faciendā per actione&#x0303; ipsius rei absq;
alia executione sua, sed vno & altero
modo potest cōde&#x0303;nare, vt iam dicam,</P>
<P>  Quanquam aute&#x0303; hæc sit regula gene-<marginalia>10.</marginalia>
ralis de se, dubitari nihilominus potest
an patiatur aliquā exceptione&#x0303;, & in par
ticulari solet quęri de pęna cōfiscatio-
nis omni&#x0169; bonor&#x0169;, an per eande&#x0303; regulā
obligetur reus in cōscientia ad illā exe-
quendam statim, ac fertur sententia de-
claratoria criminis. Nā multi ex aucto-
ribus citatis affirmant, vt Soto, Medin.<marginalia>Sotus.|Medin.|Cordub.|Simanc.|Couar.|Simancas.</marginalia>
Cord. Anton. Indicat Simanc. dicto tit.
9. n. 165. Nituntur in fundamentis posi-
tis. Alij putant, in hoc casu habere loc&#x0169;
priore&#x0303; sententiam, Couar. & hoc magis
sentit Simanc. n. 163. & mihi etiā magis
probatur; t&#x0169; quia illa p&#x0153;na est grauissi
ma, & cōsequenter ille modus executio
nis esset nimis arduus; tum etiam quia
in c. Cum secund&#x0169; leges, non imponitur hęc<marginalia>C. Cum se|cundum le|ges.</marginalia>
positiua obligatio, sed iudici datur po-
testas ad auferenda omnia bona à die
cōmissi delicti post declaratoriā senten
tiam; tum deniq; quia hæc est cōmunis
praxis, & consuetudo. Sed de hac p&#x0153;na
confiscationis in materia de fide ex pro
fesso tractamus.</P>
<P>  Venio ad alteram partem de lege,<marginalia>11.</marginalia>
quæ tantum continet pęnam ferendam,
& de statu eius, in quo iam est per sen-
tentiam iudicis imposita. In quo p&#x0169;cto
oportet distinctione&#x0303; adhibere ex parte
p&#x0153;narum: nam quædam sunt corpora-
les, aliæ pecuniarię. Et inter corporales
quædam sunt contra vitam, vel integri-
tatem, vel grauem dolore&#x0303;, & ignominiā
inferunt, vt mors, mutilatio, & publica,<marginalia>12.|Reus conde&#x0303;|natus adpę$unclear|nas corpo-|rales cōtra|vitā, inte-|gritate&#x0303;, ho-|nore&#x0303;, & gra|ue&#x0303; dolore&#x0303;in|ferentes nō|tenetur ad|propriāexe|cutio nem|qui aessetni|mis viole&#x0303;t&#x0169;.</marginalia>
acerba, & vilis flagellatio. Alię sunt, quę
in corpore, vel per corpus exercentur
sine crudelitate, vt abire in exilium, do-
mi contineri, peregrinari, &c.</P>
<P>  Primo ergo dicendum est, Reus dam-
natur ad priores p&#x0153;nas còrporales, re-
gulariter non tenetur in conscientia ad
propriam executionem earum, sed hāc
debet facere iudex per ministros suos.
In hac assertione fere omnes cōueni&#x0169;t.
Probari solet, quia non licet reo talem
p&#x0153;nam in se ipso exequi, quia esset, occi
dere, vel mutilare se, quod est intrinsecè
malum. Sed hæc ratio, & dubia est circa
has p&#x0153;nas, quia in eis non legeret reus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0518.jpg/>
@@1@<SE518>Cap. 10. De executione p&#x0153;næ post sententiam iudicis. 511
<duolan 2><-P>vt priuata persona, sed vt minister iudi-
cis, & ideo non videtur esse hoc intrin-
secè malum, de quo in 2. 2 q. 64. & nō est
vniuersalis, quia aliæ sunt p&#x0153;næ corpo-
rales, quæ sine peccato possent ab ipso-
met, qui punitur fieri, & tamen ad illas
neque obligatur quis post sententiam,
nec forsan obligari potest, vt est infa-
mis, & publica verberatio, & si quę sunt
aliæ similes. Ratio ergo est supra tacta,
quia est nimis violentum, quod idem sit
agens, & patiens in p&#x0153;na tam acerba,
qua igitur ratione hoc non imperatur
per legem ipsam; eadem non præcipi-
tur per sententiam. Et ita constat ex cō
muni vsu: nam in huiusmodi sententijs,
verba passionem potius, quam actione&#x0303;
significant respectu rei.</P>
<P>  Dubitari autem solet, an dum iudex<marginalia>13.|Data sente&#x0303;-|ti{a} potest|reus exten|dere coll&#x0169;,|ascendere|scalam, &|cæt. aptan-|do se morti|recipie&#x0303;dæ.</marginalia>
exequitur sententiam præsertim mor-
tis, possit quis, vel teneatur aliquas a-
ctiones exercere, vt ambulare, ascende-
re, & extendere manum, vel præparare
collum, &c. Aliqui absolutè negant, te-
neri ad aliquid agendum, sed solum ad
patiendum. Et ratio esse potest, quia
quidquid agat, cooperatur morti suæ,
quod non licet, vel est adeò durum, vt
nemo videatur posse ad hoc obligari.
Maximè, quia nulla videtur actio rei ne
cessaria ad executione&#x0303; p&#x0153;næ v. g. mor-
tis, quia si ipse non ambulauerit, vel as-
cenderit poterit per violentiam ferri;
ergo vel non potest obligari ad aliquā
actionem similem, quia cooperatur suę
morti, vel certe non debet obligari,
quia esset nimis acerba, & non necessa-
ria obligatio.</P>
<P>  Communis tamen responsio est, ne-
minem obligari ad eas actiones, quæ<marginalia>14.</marginalia>
commodè fieri possunt per ministros
iustitiæ, quia per se solum tenetur ad
patiendum: ad aliquas verò actiones,
quæ per alios commodè exerceri non
possunt, & alioqui sunt necessariæ ad il-
lum effectum, obligari, quia aliàs non
posset iusta p&#x0153;na executioni mandari.
Vnde repugnare illis actionibus esset
iustitiæ resistere. Neque moraliter cen-
setur cooperatio ad mortem, quia est
actio valde remota, & de se indifferens,
id est, non intrinsecè afferens mortem,
vt est actio ambulandi, ascendendi, &c.
Vnde confirmatur, quia sic condemna-
tus potest tuta conscientia ex parte sua<-P>@@

<-P>exhibere huiusmodi actiones, quia non
continent intrinsecam malitiam, tum
quia dici possunt exerceri ab ipso reo,
non vt priuata persona, sed vt ministro
iustitię, tum maximè, quia sunt actiones
de se indifferentes, & propter bonum
fieri possunt, salte&#x0303; propter vitanda ma-
iora incōmoda, & acerbiores coactio-
nes, & propter vitandum scandalum,
quod ex contraria resistentia nascere-
tur. Ergo etiam potest illa actio præci-
pi à iudice, quia potest pręcipere actio-
nes honestas, moraliter conuenientes
ad executionem p&#x0153;næ, & quæ non con-
tinent inhumanam crudelitatem, vel a-
cerbitatem; ergo ex vi sententiæ, & cō-
demnationis censetur iudex obligare
reum ad easdem actiones, cum morali,
& ordinario modo ad executionem pę-
næ requirantur. Non est tamen hæc ra-
tio ita accipienda, vt credatur iudex
posse præcipere quidquid potest reus
licitè exercere: hanc enim regulam non
censeo veram, quia potest quis seuerius
in se ipsum agere, quam possit cogi ab
alio per iustum præceptum, vt potest
quis damnatus ad moriendum fame nō
comedere, etiāsi fortasse ad id non pos-
sit obligari. Procedit ergo illa ratio in
actionibus communibus, quæ & licitæ
sunt, & non sunt nimis acerbæ, & crude-
les, quæ autem hæ sint, prudenti arbi-
trio ex communi vsu, & sensu hominum
iudicandum est. Aliæ verò quæstiones
de possibili, an possit quis condemna-
ri, vt se ipsum iugulet, vel vt bibat ve-
nenum, pertinent ad materiam de Ho-<marginalia>Sotus.|Victor.|15.|Dānat&#x0169; ad|exilium in|carceratio-|ne&#x0303; flagella-|tione&#x0303;vè mo|deratā; tene|ri ad exe-|cutionem.|Couarr.|Dried.|Nauar.|Salced.</marginalia>
micid. 2. 2. q. 64. vbi Soto, & alij, & Vi-
ctor. Relect. de Homicid.</P>
<P>  Secundò dicendum est, reum iustè dā-
natum ad p&#x0153;nas corporales secundi ge
neris, vt sunt exilium, detentio in car-
cere, flagellatio moderata, & honesta,
ac similes, teneri ad exeque&#x0303;das, seu ser-
uandas huiusmodi p&#x0153;nas eo ipso, quòd
per sententiam condemnatur. Est com-
munis opinio, quam tenent omnes su-
prà allegati, & consentit Couar. suprà,
& lib. 1. Variar. c. 14. & sequitur Dried.
lib. 2. de Libert. Christian. cap. 6. Nauar.
Comment. 4. de Regular. n. 65. Salced.
in Pract. cap. 137. liter. B. Ratio genera-
lis est, quia sententia iudicis condem-
natoria, vel lex p&#x0153;nalis post talem sen-
tentiam obligat in conscientia ad pęnā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0519.jpg/>
@@1@<SE519>512 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>impositam, quando non inuolui{t$} iniu-
stitiam, vel crudelitatem, aut aliquid
simile, sed talis est in illa p&#x0153;na dicto mo
do imposita, vt constat ex qualitate il-
lius, & ex communi vsu, & iudicio ho-
minum; ergo tenetur reus seruare, quia
re vera est hæc intentio iudicis, & præ-
ceptum, quod imponit, est iustum.</P>
<P>  Deinde declaratur discurrendo bre-<marginalia>16.</marginalia>
uiter per aliquas ex illis p&#x0153;nis. Vna est
detentio in carcere, seu certo loco prę-
scripto, quæ quidem p&#x0153;na non indiget
positiua executione, sed sol&#x0169; priuatio-
ne alicuius actionis, vt est v. g. non egre
di, aut non fugere ex carcere, & ex hac
declaratione videtur clarum, posse hæc
facilè præcipi. Et ita exercere contra-
riam actionem, esset resistere iudici iu-
stè cogenti, quod nunquam licet, cap.
Qui resistit. 2. q. 3. Denique talis p&#x0153;na po
test sine peccato obseruari; ergo debet.<marginalia>C. Qui re-|sistit.</marginalia>
Dices, hanc rationem non cogere, quia
vt diximus, non solum est attendendum,
an liceat, sed etiam an p&#x0153;na sic imposi-
ta, sit humano modo tolerabilis: potest
autem esse crudelis obligatio ad p&#x0153;nā,
non solum quando includit actionem,
sed etiam quādo includit acerbam ces-
sationem ab actione, vt est obligatio ad
non comedendum, vel non fugiendum,
etiamsi instet mors. Dicendum verò est
illam ratione&#x0303; procedere per se loquen-
do, & iuxta materiæ capacitatem: sic e-
nim permanentia in certo loco, seu car
cere, non est res adeò acerba, & grauis,
vt non possit sub obligationem imponi,
& tanto erit facilior, quanto latior fue-
rit locus, & paucioribus incommodis
expositus. Secus verò esset, si esset car-
cer nimis acerbus, tristis, & insalubris;
tunc enim durum esset obligare reum,
sic condemnatum, ad non fugiend&#x0169; etiā
si posset. Multoq&#x0301;ue durius id erit, si quis
non solum detineatur, sed etiam nimis
malè, & acerbè tractetur, ita vt paula-
tim ad mortem disponatur, vel certè
cogatur ferre vitam doloribus, & affli-
ctionibus plenam. Tunc ergo non obli-
gabitur in conscientia ad ibi sua spon-
te permanendum. Et ideò credere non
possum quod Nauarr. ait, damnatos ad
triremes teneri in conscientia ad non<marginalia>Nauar.</marginalia>
fugiendum, etiam si possint. Nam hoc
nimis violentum est, & ad ministros iu-
stitiæ spectat illos custodire. Excipio ta<-P>@@

<-P>men casum, in quo fuerit data fides prę-
sertim iurata; nam tunc iusta promissio
seruanda est, & maximè est implendum
iuramentum, iuxta ea, quæ latè dixi lib.
2. de Iurament. cap. 10. Et hac ratione
specìaliter possunt obligari religiosi pu
niti ad carcerem, ad seruandum illud,
quia voto obedie&#x0303;tiæ obligantur, & spe-
cialiter obligari possunt ad talem clau-
suram seruandam iuxta regulam, vel in
p&#x0153;nam iustam, & suo statui consonam.</P>
<P>  Ex eisdem principijs iudicandum est<marginalia>17.</marginalia>
de p&#x0153;na exilij: ad illam enim obligari
potest reus in conscientia, postquam cō
demnatus est, quia non habet iniustitiā,
vel crudelitatem ex hoc præcisè, quod
per actionem eiusdem hominis execu-
tioni mandetur; & ita fatetur etiam Co<marginalia>Couar.</marginalia>
uarr. cum cæteris. Oportet autem, vt
per verba sententiæ hæc obligatio sa-
tis exprimatur. Nam si aliquis condem-
netur, vt deportetur in exilium, non te-
netur exire, donec deferatur, posteà ve-
rò tenebitur non redire intra tempus
præscriptum. Si autem simpliciter cō-
demnetur ad exilium, videtur vtrunq&#x0301;;
pręcipi. In quo attendendum maximè
est ad communem vsum, & modum, quo
solet talis p&#x0153;na præcipi, vel executio-
ni mandari, & ad promissionem, & pa-
cta, quæ in hoc interuenire solent, & ad
modum, quo leges loqu&#x0169;tur: inde enim
facilè colligitur, quanta sit hæc obliga-
tio. In vniuersum tamen loquendo, de-
latio extra territorium solet per coa-
ctionem, & ministerium iudicis fieri; cō
moratio autem extra regnum, seu non
reditus ad illud solet sub obligationem
imponi. Sicut è contrario in p&#x0153;na car-
ceris perpetui delatio ad locum consti-
tutum solet esse coacta, seu per execu-
tionem iudicis, detentio autem sub ob-
ligatione relinqui. Regulariter enim fa
cilius præcipiuntur hæ quasi priuatio-
nes, quam actiones, & ordinariè solent
iudices constituere reos in statu (vt sic
dicam) talis pęnæ, & illis imponere, vt
sub illa permaneant. In rigore autem
vtrunque possunt committere reo, prę-
cipiendo illi, vt totum exequatur, quod
etiam sæpe faciunt. Et licet addant cō-
minationem aliarum pęnarum, nisi prio
res obseruent, nihilominus etiam obli-
gant in conscientia, quia pręceptum est
iustum, & comminatio pęnę non minuit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0520.jpg/>
@@1@<SE520>Cap. 10. De executione p&#x0153;næ post sententiam iudicis. 513
<duolan 2><-P>obligationem, vt suprà dictum est. Alte-
ra p&#x0153;na corporalis potest esse flagella-
tio moderata, & non turpis, neque infa-
mis, & ad hanc etiam obligabitur reus
post sententiam latam, si constet in eo
sensu ferri, propter eandem rationem,
quod talis p&#x0153;na, vt proponitur, non sit
per se iniusta, nec in humana. Non solet
tamen talis p&#x0153;na esse in vsu, nisi in reli-
gionibus, & aliquando in foro Ecclesia-
stico, vt in sancto officio Inquisitionis.
Frequentius tamen mandatur execu-
tioni per ministerium personæ ab ipso
reo distinctæ. Deniq&#x0301;ue idem cum pro-
portione dicendum est de p&#x0153;na ieiunij,
& similibus, quæ in Ecclesiastico foro
interdum solent imponi.</P>
<P>  Tertiò dicendum est, in p&#x0153;nis pecu-<marginalia>18.|De p&#x0153;n{a}|pecuniaria</marginalia>
niarijs facilius posse obligari reum in
conscientia ad soluendas illas, eo ipso,
quod condemnatus est, quando p&#x0153;næ
sunt ordinariæ, & moderatæ. Ratio est,
quia nec repugnantia, nec nimia diffi-
cultas in hoc inuenitur. Solum sunt at-
tendenda verba sententiæ: nam si reus
simpliciter condemnatur ad talem pę-
nam, satis erit, si illam soluat, quando
fuerit postulata, vt Couarr. dixit, & mi-
hi placet, quia p&#x0153;næ sunt leniendæ, vbi
contrarium non constat. Vnde si abso-
lutè condemnetur reus, vt ipse soluat,
tenebitur sponte sua facere, quia est sa-
tis clarum præceptum, & iustum. Et in
hoc re vera non dissentit Couar. à com-
muni sententia. At hinc obiter colligi-<marginalia>Couarr.</marginalia>
tur, si reus post huiusmodi sententiam
moriatur, non soluta p&#x0153;na reali, teneri
hæredem ad soluendam illam eo modo,
quo reus tenebatur, quia succedit in eo<marginalia>Bald.|Castro.|L. Si p&#x0153;na.</marginalia>
dem onere, Bald. in l. Id, quod pauperibus.
C. de Episcop. & cler. q. 9. Castro dicto
lib. 2. cap. 3. Quod autem dicitur in l. Si
p&#x0153;na, ff. de P&#x0153;nis, p&#x0153;nam ad hæredem
non transire, vel intelligitur de p&#x0153;na
corporali, vel de pęna, quę non dum fuit
debita, viuente reo, quia nondum erat
sententia lata, nec per iudicem, nec per
legem: tunc enim pęna etiam pecunia-
ria non transit ad hæredem. Sed habet
locum alia regula, quod morte fini&#x0169;tur
delicta quoad humanum forum, iuxta
cap. Quorundam. 23. d. l. 2. C. Si reus, vel<marginalia>C. Quor&#x0169;-|dam.</marginalia>
accusator, &c. Solum quando pęna est
ipso iure lata, & incursa ipso facto, po-
test agi post mortem ad declarationem<-P>@@

<-P>delicti, & executione&#x0303; pęnæ, vt fit in cri-
mine hæresis, vt notant Castro lib. 2. de<marginalia>Castro.|Simancas.</marginalia>
Iusta. hęret. punit. c. 19. & Simanc. de Ca
thol. instit. tit. 18. Estq&#x0301;ue expressum in
cap. Accusatus, §. In eo, de Hæret. in 6. Vn-<marginalia>C. Accusa|tus.</marginalia>
de fit, vt etiam si post mortem innotes-
cat delictum, & per sententiam decla-
retur, confiscentur bona, & auferantur
ab hęrede, quia cum illo onere ad illum
peruener&#x0169;t, nisi per quadraginta annos
bona fide illa præscripserit. Nam tunc<marginalia>C. Si qui.</marginalia>
titulo præscriptionis confirmatum est
dominium, & illud onus sublatum, cap.
Si qui, de Præscript. in 6. De qua re in ma
teria de Hæresi latius.</P><marginalia>19.</marginalia>
<P>  Ex his ergo sufficienter responsum
est argumentis aliarum opinion&#x0169;. Nam
rationes primæ opinionis, probant nō
excedere officium, & potestatem iudi-
cis, hanc obligationem imponere. Ra-
tio autem posterioris sententiæ ad s&#x0169;-
mum probat, aliquas pęnas esse ab hac
generali regula excipiendas. Sol&#x0169; opor<marginalia>C. Suam.</marginalia>
tet pauca dicere de cap. Suam, quod im-
meritò ad præsentem causam adduci-
tur. Nam in primis in illo non agitur de
pęna ipso facto imposita, sed solum de
secunda pęna (vt sic dicam) imponenda
non soluenti priorem pęnam intra cer-
tum terminum, de qua solum dicitur,
Essetq&#x0301;ue p&#x0153;na triginta librarum apposita, nisi
eas soluerent in termino constituto. Vbi nullus
terminus additur significās impositio-
nem talis pęnæ ipso facto. Vnde inferi&#xA770;
dicitur, Eos in præfatis triginta libris tibi per
delegatum iudicem condemnari obtinuisti. Ex
qui bus verbis constat, auctores non tā-
tum sente&#x0303;tiam declaratoriam, sed etiā
condemnatoriam procurasse, & ita tex
tus ille non potest applicari contra su-
perius dicta de pęna imposita ipso iure
per legem, & iam debita post sententiā
declaratoriam.</P>
<P>  Vltra hoc verò textus ille nullo mo-<marginalia>20.</marginalia>
do facit ad causam, quia ibi non simpli-
citer reprehenditur Episcopus, quia pe
tebat reum damnari in pęna imposita
per legem, sed quia veritate tacita literas
contra clericos impetrauerat. Nam pęna illa
imposita illis fuerat, nisi intra certum
tempus quadraginta libras soluerent;
illi autem triginta tres soluerant intra
terminum, & Episcopus occasione re-
siduarum septem librarum contra eos
impetrauerat literas, veritate tacita (vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0521.jpg/>
@@1@<SE521>514 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>ibi dicitur) tacenda nimirum solutione&#x0303;
triginta trium librarum, & simpliciter
debitum tringinta librar&#x0169;, vel aliquid
simile narrando. Quæ fuerat manifesta
surreptio, quia non erat ęquum integrā
p&#x0153;nam postulare, cum tarditas in sol-
uendo tantum in minima parte fuisset.
Vltra hoc, fortasse ille Episcopus non
declarauerat modum, & causam illius
nouæ exactionis triginta librarum, sci-
licet, quod fuisset occasione alterius pę
næ non solutæ, sed solum quod clerici
erant debitores illarum librarum, quæ
erat noua surreptio, quæ colligitur ex
illis verbis. Quia igitur te non decet tantum
Pontificalis modestiæ obliuiscì, vt in honestis
quæstionibus anhelando, desideres cum alien{a}
iactura ditari. Nam hinc colligitur, Ponti-
ficem non in intellexisse mod&#x0169; illius quæ-
stus, & non fuisse concessurum literas
pro tali causa, si fundamentum illius si-
bi narratum fuisset. Et ideò quasi in pę-
nam surreptionis imponit silentium E-
piscopo quoad petitionem illius secun-
dæ p&#x0153;næ triginta librarum.</P>
<P>  Non potest igitur ex tali responso,
colligi, non teneri in conscientia eum,<marginalia>21.</marginalia>
qui damnatus est ad iustam p&#x0153;nam, eā
persoluere, sed potius inferri potest, il-
los clericos non fuisse iustè damnatos;
tum quia sententia fundata fuerat in li-
teris subreptitijs, tum etiam, quia non
debebatur integra p&#x0153;na pro tam leui
parte non in te&#x0303;pore soluta, & hoc mult&#x0169;
indicat Gloss. ibi. Addo etiam, ex illo
textu non posse absolutè colligi, esse in-
iustum, aut inhonestum agere contra
aliquem ad condemnationem p&#x0153;nę cō
tractæ, ex eo, quod incidit in commiss&#x0169;,
sed ad summum id non decere per simi-
lem subreptionem, vel propter tam par
uam transgressionem totum petendo.
Nam alias per se loquendo non est ma-
lum, nec semper indecens, agere con-
tra alium ad solutionem p&#x0153;næ iustæ ob<marginalia>Fortun.|Couar.|Sarm.</marginalia>
tinendæ, vt videri potest in Fortunio
tractatu de vltimo fine, illati. 18. Co-
uarr. 2. parte quarta, capite sexto, §.
octauo, numero vndecimo, Sarmient.<marginalia>Nauar.|Simanc.</marginalia>
<Z>libro 3. Selectar. capite 6. num. 4.
& Nauarr. cap. 23. numer. 67.
Simancas de Catholic.
instit. titulo nono,
num. 178.</Z></P>
<Z>{5*}<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_6"/>{5*}</Z>@@

<Z>CAPVT XI.
Vtrum lex p&#x0153;nalis obliget iudicem ad p&#x0153;nam
in ea præscriptam imponendam.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Vos respectus habet lex pęnalis,<marginalia>1.</marginalia>
vnus est ad subditos, quorum fa-
cta prohibet, aut præcipit, de
quo hactenus dictum est: alius est ad iu-
dicem, de quo dubitatur, an imponat
illi obligationem. Nam in superioribus
solum diximus, p&#x0153;nam legi apponi ad
instruendum iudicem, & hoc sonant
iura; ergo non est, cur addamus obliga-
tionem, quæ longè diuersa est. Præser-
tim quia in his legibus non solent ap-
poni verba pręceptiua respectu iudic&#x0169;,
sed tantum subditorum; ergo saltemvbi
non fuerint expressa, non erit talis obli
gatio. Item quia si esset talis obligatio,
non liceret interpellare pro reo, rogā-
do iudicem, & remittat p&#x0153;nam, quia
non licet petere, vt agat contra obli-
gationem suæ legis: consequens est cō-
tra communem morem timoratorum,
& religiosorum, quem fuisse à Sanctis,
& antiquis Patribus obseruatum, con-
stat ex Sozomæno lib. 1. Histor. cap. 13.<marginalia>Zozom.|D. Anton.|D. Ambr.|Nicephor.|Cassianus.|Aug.</marginalia>
vbi de sancto Antonio loquitur, & simi-
le de D. Ambrosio refert Nicephor. lib.
2. Histor. c. 41. & Sozomæn. lib. 7. Histor.
cap. 24. & de antiquis Monachis refert
Cassian. collat. 14. c. 4. Constat deniq&#x0301;ue
ex D. Augustino Epistol. 54. 127. 158. &
sequenti, & refertur in Decretis. 23. q.
5. cap. 1. & sequentibus.</P>
<P>  Nihilominus dicend&#x0169; est, huiusmodi<marginalia>2.|Legem ob-|ligare iudi-|cem, vt se-|cundum eā|iudicet, &|puniat re&#x0169;|sufficienter|conuict&#x0169;.|D. Thom.|Soto.|Arist.|Aug.|C. In istis.|Gregor.</marginalia>
legem obligare iudicem, vt secundum
illam iudicet. & puniat reum sufficien-
ter de crimine conuictum. Est commu-
nis conclusio cum D. Thoma. 2. 2. q. 66.
ar. 5. & q. 67. art. 4. tradit Soto lib. 3. de
Iustit. q. 4. ar. 5. & sumitur ex Iurisperi-
tis, quos statim referemus, & ex Arist. 5.
Ethic. cap. 6. & 3. Politic. c. 10. Estq&#x0301;ue
sententia D. Augustini lib. de Vera re-
lig. cap. 31. & refertur in cap. In istis, dist.
4. Non licet, inquit, iudici de legibus iudicare,
scd secundum ipsas, & Gregor. in cap. Sum-
mopere. 11. q. 13. Diuina, & humana lex reuol-
uatur, & secundum quod ibi definitum est, pro-
feratur sententi{a}. Ratio etiam reddi po-
test primò, quia si lex p&#x0153;nalis imponat
p&#x0153;nam ipso facto, ad iudicem propriè
non spectat p&#x0153;nam imponere, sed sen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0522.jpg/>
@@1@<SE522>Cpa: 11. De obligatione iudicis ad pone&#x0303; dā p&#x0153;nā præscriptā. 515
<duolan 2><-P>tentiam super delictum proferre, & exe
cutioni p&#x0153;næ incumbere; vtr&#x0169;que au-
tem horum manifestè cadit sub obliga-
tionem iudicis. Primum quidem, quia
tenetur secundum veritatem probatā
proferre sententiam; secundum autem,
quia est minister, & executor iustitiæ.
Et quanuis hęc obligatio magis ex mu-
nere ipso, & lege naturali, quam ex lege
puniente reum, oriri videatur, nihilomi
nus etiam dici potest oriri ex tali lege,
quia non nisi ratione illius determina-
tur obligatio exequendi talem p&#x0153;nam,
potius quàm aliam.</P>
<P>  At verò si lex imponat p&#x0153;nam fere&#x0303;-<marginalia>3.</marginalia>
dam, obligat iudicem, vt illam imponat
& inde etiam sequitur altera obligatio,
scilicet, vt post condemnationem illam
exequi faciat, ne inutilis, & friuola sit
condemnatio. Et ita hoc posterius per
se notum est. Primum autem ostenditur
quia lex imponens p&#x0153;nam ferendam,
etiam sub ea ratione est vera lex, & vt
sic magis fertur ad iudicem, quam ad
reum, adeò vt Castro suprà dixerit sol&#x0169;
habere rationem legis respectu iudicis,
quia antequam ipse iudicet, nō obligat
in conscientia re&#x0169;, regulariter loquen-
do; ergo saltem necesse est, vt ipsum iu-
dicem obliget ad impone&#x0303;dam p&#x0153;nam;
alias talis lex in ordine ad hunc effect&#x0169;,
valde esset inefficax; ergo ita instruit iu-
dicem, vt obliget etiam illum siue ex-
pressè siue tacitè: nam ex natura rei ad
iudicem diriguntur verba legis. Secun-
dò explicari potest ratio, quia eo ipso,
quod lex taxat p&#x0153;nam, tenetur iudex
ex vi sui muneris ad imponendam illā.
Probatur, quia tenetur seruare æquita-
tem in p&#x0153;na imponenda, cum sit iudex
iustitiæ; hæc autem ęquitas resultat po-
sita lege: nam ante illam solum erat æ-
quitas naturalis, quam prudenti arbi-
trio discernere, & seruare tenetur iu-
dex: posita autem lege, resultat æquitas
legalis, quam etiam seruare debet, quia
est custos, & executor legum, & quasi
animata lex,</P>
<P>  Per hæc igitur satisfactum ferè est
rationibus dubitandi in principio po-<marginalia>4.</marginalia>
sitis. Vt autem vltimam, & rem totam
magis explicemus, aduerte&#x0303;dum est, duo
posse in hac æquitate p&#x0153;næ considera-
ri, & distingui. Vnum est, vt p&#x0153;na non
excedat terminum pręscriptum à lege.<-P>@@

<-P>Aliud est, vt ab illo non deficiat. In pri-
mo horum est manifestior obligatio,
quia non solum iustitia legalis, & obli-
gatio proprij muneris respectu reipu-
blicæ, sed etiam ipsa iustitia commuta-
tiua respectu rei obligat iudicem ad vi-
tandum illum excessum. Ratio est, quia
non potest à reo iustè exigi plus, quam
debeat, sicut neque à quolibet debito-
re; posita autem lege taxante talem pę-
nam, qui contra illam cōmittit, fit reus,
& debitor talis p&#x0153;næ, & non maioris;
ergo quicquid malivltra illam infertur
huiusmodi reo, nō est p&#x0153;na, sed iniuria.
Vnde fit, vt in eo casu teneatur iudex,
satisfacere, seu restituere reo damnum,
vel nocumentum, quod ex illo excessu
ipsi euenerit, quia iustitia commutati-
ua obligat ad restitutionem.</P>
<P>  Dices, lex taxans p&#x0153;nam non exclu-
dit prudens iudicis arbitrium, vt si ra-<marginalia>5.</marginalia>
tione circunstantiarum viderit, reum
esse dignum grauiori p&#x0153;na, possit illam
augere. Quod vsu etiam obseruari vi-
detur. Respondeo, imò ad hoc pręcipuè
poni huiusmodi p&#x0153;nas in legibus, vt nō
maneant arbitrariæ, sicut taxantur pre
tia rerum, vt tollatur arbitraria æsti-
matio, saltem quoad augme&#x0303;tum pretij.
Per hoc autem non tollitur, quominus
si delict&#x0169; habuerit extraordinarias cir-
cunstantias, quæ illud atrox, vel grauis-
simum reddant, possit iudex prudenti
arbitrio illas specialiter punire, quia
dignæ sunt speciali pęna, & hoc non ex-
cluditur per legem, quæ loquitur de de-
licto, vt ordinariè committi solet, & nō
excludit prouidentiam ad bonum com
mune; & ad aliorum exemplum necessa-<marginalia>L. Quic-|quid.|Glossa.|6.|Obligatur|iudex ad|statue&#x0303;dam|totam p&#x0153;-|nam, quan|do secus, fa|ceret cōtra|ius tertij vt|in p&#x0153;n{a}|pecuniaria|applicatæ|parti læsæ</marginalia>
rium est, vt sumitur ex lege. Quidquid er-
go, §. Pęna. ff. de His, qui notantur infam.
vbi Glossa verb. Onerasset, id notat.</P>
<P>  Circa diminutionem autem pęnę vl-
terius aduertendum est, quando esse pę
nam legis, quæ in aliorum vtilitatem, &
commodum cedit, vt est pęna pecunia-
ria, quæ interdum applicatur parti lęsę,
interdum fisco, vel alijs. Aliquando ve-
rò pęna tantum est in vindictam ad sa-
tisfactionem reipublicę, & pręseuera-
tionem alior&#x0169;, vt est pęna corporalis.
Quando igitur pęna est prioris ratio-
nis, interuenit obligatio non solum le-
gis, sed etiam iustitię ad non diminuen-
dam illam. Quod maximè verum est, si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0523.jpg/>
@@1@<SE523>516 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>talis p&#x0153;na ipso facto per legem imposi-
ta sit: nam tunc acquiritur ius alteri,
cui talis p&#x0153;na per legem applicata est,
quia post latam sententiam declarato-
riam criminis, statim lex ipsa transfert
ius in illum; ergo iniustitia illi fit, si tali
iure priuetur. Idem autem esse existi-
mo, etiamsi p&#x0153;na legis non sit ipso fa-
cto, quia aliquod ius acquiritur alteri
ad pecuniam illam, & iustè petit à iudi-
ce, vt illud sibi seruet, teneturq&#x0301;; iudex
ex officio reddere illi ius suum; ergo cō
tra illum iniustus est, si talem p&#x0153;nam ei
non applicet. At verò quando p&#x0153;na tā-
tum est vindicatiua, seu corporalis, non
intercedit hoc genus iniustitię respectu
tertij, quanuis p&#x0153;na minuatur.</P>
<P>  Nihilominus tamen duplici alia ra-
tione illud non licet. Primò, quia est cō-<marginalia>7.|Remissio|p&#x0153;næ vin-|dicatiuæ,|seu corpo-|ralis illici-|ta quando|contra com|mune bon&#x0169;</marginalia>
tra commune bonum, atque adeò con-
tra legalem iustitiam, quod delicta ma-
neant impunita, aut non satis punita,
quia est moralis occasio, vt multiplice&#x0303;-
tur. Secundò, quia iudex ex officio suo,
ac proinde ex iustitia tenetur obserua-
re leges iustas, quæ ad bonum commu-
ne ordinantur; imò & facere, & procu-
rare, vt seruentur: lex autem quatenus
imponit iustam p&#x0153;nam, iusta est, & ad
commune bonum necessaria; ergo. Tan-
dem dici potest respublica, acquirere
speciale ius in talem personam delin-
quentem, vt ab illa sumat iustam vindi-
ctam; ergo non potest voluntate iudicis
illo iure priuari.</P>
<P>  Solet autem hæc generalis doctrina
limitari, vt locum habeat in ordinarijs<marginalia>8.|Differentia|cōmuniter|tradita in-|ter supre-|mum iudi-|cem, & in-|feriore&#x0303; quo|ad remissio|nem p&#x0153;næ|licitam dif|ficilis vide|tur in foro|conscie&#x0303;tiæ.|D. Thom.|L. Nulla|iuris ratio.|Sotus.</marginalia>
iudicibus; non autem in supremo Prin-
cipe, vel Rege, quia illi licitum est, p&#x0153;-
nam reo remittere. Docet D. Thom. 2. 2.
q. 67. artic. 4. quem alij communiter se-
quuntur, & idem tradunt Iuristæ in leg.
Nulla iuris ratio. ff. de Legib. Quæ doctri-
na in exteriori foro facilè admittetur,
quia Princeps impunè id faciet; infe-
rior autem iudex puniri ob eande&#x0303; cau-
sam poterit, si in casibus non permissis
id faciat. At verò in foro conscientiæ
videtur difficilis ea differentia, & ita So
to suprà indiffere&#x0303;ter de vtroque loqui-
tur, quia vel est sermo de remissione
ex sola voluntate sine ratione, vel ex
causa iusta; prior modus etiam Princi-
pi non licet in conscientia, quia suprà
dictum est, legem iustam obligare Prin-<-P>@@

<-P>cipem quoad vim directiuā; pòsteriori
autem modo, etiam inferior iudex po-
test interdum remittere p&#x0153;nam legis,
vt notat Glossa citata in dicto verb. One-
rasset, & Felin. multa referens in cap. 1.<marginalia>Gloßa.|Felin.|Decius.</marginalia>
de Constit. nu. 49. & sumitur ex Decio
ibid. lect. 2. n. vlt. Possunt enim occurre-
re plures legitimæ causæ huius remis-
sionis, quibus occurrentibus, iudicibus
hæc potestas committitur. Vt sunt ętas
ad tolerandam p&#x0153;nā insufficiens, qua-
lis esse potest senectus, & pueritia, vt pa
tet ex l. Diuus Adrianus. ff. de Termino mo
to, & l. Auxilium. ff. de Minorib. ibi. Nisi
quatenus interdum miseratio ætatis ad mitiore&#x0303;
p&#x0153;nam iudicem perduxerit. In p&#x0153;na autem
pecuniaria causa remissionis solet esse
paupertas, in l. Illicitas. §. vlt. ff. de Offici.
præsid. Mult&#x0169; etiam refert modus pro-
bationis: nam si reus non est omnino cō
uictus, temperanda est pęna. Item mo-
dus peccandi considerādus, vt si ex pas-
sione, &c. l. Absentem. ff. de Pęn. De qua re
videri potest Felin. in c. Qualiter, & quan-
do. 2. de Accusat. à n. 29. & latissimè Ti-<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
raquel. tract. de Pen. temperan.</P>
<P>  Respondetur, vtrumque quidem ve-
rum esse, scilicet, & inferiores iudices<marginalia>9.|Verum dis|crimen in-|ter Princi-|pem, & in|feriore&#x0303; iu-|dicem. faci|lius nempe|posse indul|gere nō pro|mero arbi-|trio.</marginalia>
posse iustis ex causis temperare pęnas,
& Principem non posse mero arbitrio,
& sine vlla prorsus causa indulgere pec
cantibus: nam sine dubio esset magnum
reipublicæ nocumentum. Nihilominus
tamen aliquod interuenit discrimen:
nā facilius hoc facere potest Princeps,
quam iudex: Nam inferior solum id po-
test, vel in casibus iure expressis, vel cō
suetudine receptis, aut certè per mod&#x0169;
epijkię, quando non est facilis recursus
ad superiorem. At verò Princeps habet
supremam potestatem, & ad interpre-
tandam legem, & ad dispe&#x0303;sandum, quo-
tiescunque prudenter iudicauerit cau-
sam esse sufficientem, vel rationabilem.
Vnde inferior iudex vix potest aliquā-
do minuere pęnam, nisi quando etiam
tenetur, quia nimirum lex, vel consue-
tudo disponit, vt in eo casu minuatur,
aut ratio æquitatis necessariò id postu-
let. Princeps autem sæpè potest dispen-
sare, etiam si non teneatur. Item aliquā-
do potest iustè id facere in gratiam sub
ditorum, vt se illis ostendat benignum,
& liberalem, vt eos beneuolos, & obse-
quentes habeat. Sicut Pontifex sæpe ce&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0524.jpg/>
@@1@<SE524>Ca. 11. De obligatione iudicis ad p&#x0153;nā præscrip. imponendā. 517
<duolan 2><-P>setur iustè indulgentiam concedere ob
similem causam. Item potest facere re-
missionem in gratiam alterius Princi-
pis id postulantis: nam hæc beneficen-
tia mutua necessaria est, & red&#x0169;dat etiā
in bonum commune. Item propter vti-
litatem personæ, quæ deliquit, vel pro-
pter priora obsequia, potest interdum
iustè cum illo in p&#x0153;na dispensare. Et fa-
cile est alias similes rationes excogita-
re, quæ in inferioribus iudicibus non
sufficiunt. Estq&#x0301;ue alia differentia, quod
Princeps potest antecedenter, vt sic di-
cam, concedere priuilegium, vt aliquis
non possit tali p&#x0153;na puniri, quod non
possunt inferiores iudices. Alia etiam
notatur à Glossa, & Doctoribus citatis,
quod iudex, licèt ante latam sententiā
possit interdum illam temperare, post
latam sententiam nihil potest, quia iam
functus est officio suo. Princeps autem
interdum potest, dummodò non redun-
det contra ius alteri quæsitum, seu in
damnum tertij. Nam hoc non potest
iustè Princeps inferre, nisi tantum in-
tersit bono communi, vt propter illud
priuari possit particularis persona iu-
re suo.<marginalia>10.</marginalia>
<P>  Hinc ergo facilè intelligi potest, quid
ad vltimam rationem dubitandi respō-
dendum sit. Nam in primis cauendum
est, si pecuniaria sit p&#x0153;na certæ perso-
næ applicanda, vt illius remissio non
procuretur cum detrime&#x0303;to tertij, quod
vel sit iniustum, vel charitati non con-
sentaneum. Vt enim dixit Ambros. 3.
Offic. cap. 9. Si non potest vni subueniri, nisi<marginalia>Ambros.</marginalia>
alter lædatur, commodius est, neutrum iuuare,
quam grauare alterum, ideoq&#x0301;ue in causis pecu-
niarijs interuenire non est sacerdotis, quia fre-
quenter fieri non potest, quin alter lædatur.
Sacerdotis ergo est, nulli nocere, prodeße velle
omnibus, posse autem solius Dei est. cap. De-
niq&#x0301;ue. 14. quæst. 5. Vnde Augustìnus su-<marginalia>August.</marginalia>
prà, In huiusmodi casibus (inquit) non cum
iudice, sed cum alio tertio intercedendum eße,
vt remittat p&#x0153;nam. Deinde in alijs p&#x0153;-
nis, quæ tantum ad bonum commune
ordinantur, habenda etiam est ratio
boni communis. Nam si delicta sunt fre
quentia, vel delinquens obstinatus est,
vel incorrigibilis, aut scandalosus vi-
tanda est intercessio: ita enim est indi-
gentibus subueniendum, vt iustitia non
lędatur. Quomodò exponit Diuus Tho-<-P>@@

<-P>mas 2. 2. quæstion. 62. artic. 4. ad terti&#x0169;<marginalia>D. Thom.|Exod. 23.</marginalia>
illud Exod. 23. Pauperis non misereberis in
iudicio, scilicet, contra iustitiam, mul-
toq&#x0301;ue minus contra commune bonum.
Duo igitur iustè postulari possunt, vn&#x0169;
est, vt si res fuerit aliquo modo dubia,
mitior interpretatio fiat: id enim, & ra-
tioni, & regulæ iuris consentaneum est,
cap. In p&#x0153;nis, de Regul. iuris in 6. cap. Al-<marginalia>C. In p&#x0153;-|nis.|Chrysost.|Glossa.</marginalia>
ligant. 26. quæst. 7. vbi inter alia inquit
Chrysostomus, Melius est propter miseri-
cordiam rationem reddere, quàm propter cru-
delitatem, vbi Glossa limitat hanc regu-
lam, nisi reus obstinatus sit, & incorri-
gibilis, & spem emendationis non præ-
beat; tunc enim etiam in casu arbitra-
rio, rigore potius, quam benignitate
cum illo vtendum est. Secundò, vt alt<marginalia>Aug.</marginalia>
Diuus Augustinus suprà generatim po-
stulari potest, vt tantum de p&#x0153;na re-
mittatur, quantum intra latitudinem
iustitiæ fieri potuerit, siue in grauitate
p&#x0153;næ, siue in modo, aut tempore eius,
vel in alijs circunstantijs, quæ frequen-<marginalia>11.</marginalia>
ter ex voluntate iudicis pendent.</P>
<P>  Posset autem hìc consequenter tra-
ctari, an iudex iniquè agens, remitten-
do p&#x0153;nam legis, teneatur ad aliquam
restitutionem, vel ratione nocumenti
inde sequuti reipublicæ, aut tertię per-
sonæ, aut ratione carentię lucri, quod
in p&#x0153;nis pecuniarijs solet accrescere
illi, cui talis p&#x0153;na esset applicanda. Sed
hæc quæstio pertinet ad materiam de
Restitution. & de Offic. iudicis, ex quo
nasci potest talis obligatio, si quæ est,
& ideo illam remitto in 2. 2. quæst. 62.
& 67. Deinde posset etiam inquiri, quā-
do p&#x0153;næ multiplicantur in distinctis
legibus, an sint omnes imponendæ, seu
exequendæ, vel altera tātum. Quod tra-
ctant Iuristæ, ad quos hoc magis perti-<marginalia>Bart.|Anan.|Nauar.|Glossa.|Si leges ip-|so facto im|ponant di-|uersas p&#x0153;-|nas omnes|incurri per|idem deli-|ct&#x0169;, vel an-|te, vel post|cōtumaciā.</marginalia>
net, vt Barthol. in leg. 2. ff. de Vi bon.
raptor. Anania in capite Quod olim, de
Iudæ. Nauarr. in consil. 10. de Constit.
& attingit in capite Ita quorundam, de Iu-
dæ. Gloss. vltim. num. 24. 29. & 30. Bre-
uiter tamen dico, si leges ipso facto im-
ponant diuersas p&#x0153;nas, tunc omnes in-
curri per idem delict&#x0169;, vel ante, vel post
declaratione&#x0303; iuxta verba legis. Proba-
tur, quia non est maior ratio de vna pę-
na, quam de alia; ergo vel neutra, vel v-
traq&#x0301;; incurritur. Primum aute&#x0303; dici non
potest, vt per se constat; ergo sec&#x0169;dum.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0525.jpg/>
@@1@<SE525>518 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>Nec etiam dici potest, incurri solam pę
nam impositam à posteriori lege, quia
posterior lex p&#x0153;nalis non reuocat di-
uersam p&#x0153;nam positam à priori lege,
nisi vbi ex verbis, aut modo legis con-
stat, hanc esse mente&#x0303; legislatoris, vt su-
prà Nauar. ex multis tradit, & dicemus
infra tractando de abrogatione legum.<marginalia>Nauar.</marginalia>
At verò quādo p&#x0153;na est fere&#x0303;da per iu-
dice&#x0303;, Iuristæ freque&#x0303;tius dicunt, in arbi-
trio iudicis essevnam, vel alteram pęnā
leg&#x0169; imponere, non verò debere impo-
nere plures simul. Quod etiā intelligen-
d&#x0169; puto, nisi sufficienter constet de me&#x0303;-
te posterioris legislatoris, voluisse ad-
dire p&#x0153;nam p&#x0153;næ, illas multiplicando,
quod fieri sæpe solet ad coercendam
delictorum frequentiam, & delinquen-
tium contumaciam.</P>
<Z>CAPVT XII.
Vtrum ignorantia excuset p&#x0153;nam legis.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Vpliciter potest quis excusari à<marginalia>1.</marginalia>
p&#x0153;na legis sustinenda, vel quoad
executionem tantum, vel quoad
reatum, & debitum, priorem modum at-
tigimus capite præcedenti, scilicet, per
dispensatione&#x0303;, remissionem in integr&#x0169;,
vel in parte, vel per cōmutationem. Ita
enim re vera fit, quando delinquens cō-
traxit totum debitum p&#x0153;næ, postea ve-
rò vel propter paupertate&#x0303;, vel debilita-
te&#x0303; viri&#x0169;, aut alias iustas causas, vel non
potest p&#x0153;na executioni mandari, vel nō
expedit, & ideo vel remittitur, vel com-
mutatur. De alio ergo modo dicendum
est in præsenti, videlicet, quando ex cir-
cunstātia, vel modo operādi excusatur
quis, ne fiat etiā debitor p&#x0153;næ, vel salte&#x0303;
non tantæ p&#x0153;næ, etiāsi fuerit legis trās-
gressor. Et quanuis ex pluribus causis
possit hæc excusatio oriri, nihilominus
quia ignorantia freque&#x0303;tius allegari, vel
intercedere solet, ideo de illa in parti-
culari dicemus, & per simililitudine&#x0303; ra-
tionis, poterit doctrina ad alias excusa-
tiones facilè applicari. Oportet autem
nōnullas distinctiones ignorātię prę o-
culis habere, quę latius in 1. 2. q. 6. & 76.
trad&#x0169;tur. Nā ex parte modi est vulgaris
distinctio ignorantiæ in probabile&#x0303;, quę
inuincibilis, & inculpabilis, & antecede&#x0303;s
dici solet, & in improbabile&#x0303;, seu culpa-<-P>@@

<-P>bile&#x0303;, aut vincibile&#x0303;, seu consequente&#x0303; (cō-
comitantem aute&#x0303; omitto, quia, vt talis
est, mea sententia, neq&#x0301;; accusat, neq&#x0301;; ex-
cusat quoad exteriore&#x0303; act&#x0169;.) Solet aute&#x0303;
ignorantia culpabilis distingui in affe-
ctatā, crassam, & generaliter vincibile&#x0303;.
Veruntamen de affectata non loquor,
quia nihil excusat, omnis verò alia, si ta
lis sit, vt non excuset à culpa mortáli,
crassa, & supina in vniuers&#x0169; dici potest:
si autem sol&#x0169; habeat ad mixtam negli-
gentiā veniale&#x0303;, nō est culpabilis, nisi se-
cund&#x0169; quid, recteq&#x0301;; dicetur ignorantia
leuis. Loquor aute&#x0303; Theologicè, nam Iu-
ristæ in ordine ad aliquos effectus iuris
aliter solent hanc ignorantiam culpa-
bilem distinguere in illam, quæ ex lata,
leui, vel leuissima culpa procedit, vt vi-
deri potest in Couar. in 4. 2. p. c. 6. §. 8. n.<marginalia>Couarr.</marginalia>
12. & in Reg. Possessor. 2. p. §. 7. n. 7. Quę di-
stinctio nunc nobis necessaria non est.</P><marginalia>2.</marginalia>
<P>  Vlterius ex parte rei ignoratę potest
dari ignorantia, vel totius legis, & pro-
hibitionis eius, vel solius p&#x0153;næ, vt quā-
do quis non ignorat esse prohibitum v.
g. hodie comedere carnes; ignorat ta-
men aliquam censuram, vel p&#x0153;nam esse
illi peccato annexam. Et deinde quan-
do ignoratur prohibitio ipsius legis hu
manæ, potest actus esse alias intrinsecè
malus, vel diuina lege prohibitus, quod
non ignoratur: aut potest tantum esse
malus, quia prohibitus; ac proinde, si
probabilis ignorātia humanæ legis in-
terueniat, erit non malus, ac subinde bo
nus, vel indifferens. Deniq&#x0301;; nulla inter-
uenie&#x0303;te ignorātia iuris, potest interce-
dere ignorantia facti, quia nimir&#x0169;, opus
non putatur esse tale, quale per lege&#x0303; &#xA753;-
hibitum est. Hæc de ignorantia. De ex-
cusatione verò distingui potest, vtr&#x0169; sit
in foro conscientiæ, vel in externo, vel<marginalia>3.|Omnis ig-|noranti{a}|quæ excu-|sat fact&#x0169; ne|peccat&#x0169; sit,|excusat p&#x0153;|nādebitam|in vtroque|foro, per se,|nisi aliud|in lege ex-|primatur.</marginalia>
in vtroque simul. Et ad vtranque excu-
sationem intelligendam, conferet ani-
maduertere, an p&#x0153;na sit ipso lure lata,
vel tantum ferenda.</P>
<P>  His positis, est prima generalis regu-
la. Omnis ignorātia, quæ excusat fact&#x0169;,
ne peccatum sit, excusat etiam debit&#x0169;
p&#x0153;nę in vtroq&#x0301;; foro. Est cōmunis sente&#x0303;-
tia Doctorum in c. 2. de Constit. & vide-
ri potest Castro lib. 2. de Leg. p&#x0153;n. c. 14.
Tiraq. li. 1. de vtroq&#x0301;; retráct. §. 35. Glos.
4. n. 27. qui refert alios, & &#xA753;batur ex d.
c. 2. de Constit. dice&#x0303;te, Quod culpa caret, in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0526.jpg/>
@@1@<SE526>Cap. 12. An ignorantià excuset p&#x0153;nam. 519
<duolan 2><-P>dān&#x0169; vocari non debet. & facit regula, Cessan-
te causa, cessat effectus, cap. Cum cessante, de
Appellat. Probatur etiam ex cap. Apo-
stolicæ, de Clerico excommunicato mi-
nistrante, & cap. Vt animarum, de Constit.
in 6. cap. Proposuisti. dist. 82. Ignorantibus,
inquit, non est venia denegand{a}. Et idem
sumitur ex cap. Si vir. de Cognat. spirit.
Vbi id notat Gloss. & ideo in l. vlt. ff. de
Decretis ab ordine faciendis, dicitur,
p&#x0153;nam non imponi propter ignoran-
tes, sed propter scientes. Ratio à priori
est, quia lex iusta non imponit p&#x0153;nam,
nisi vt p&#x0153;nam, sed ablata culpa non ha-
bet locum p&#x0153;na, vt p&#x0153;na, ergo nec de-
bitum eius; ergo talis ignorantia, quæ
tollit culpam, excusat omnino à p&#x0153;na.<marginalia>4.</marginalia>
<P>  Statim verò occurrit instantia de le-
ge purè p&#x0153;nali; sed ex dictis in superio-
ribus, facilè soluitur: nam vel illa nō est
rigorosa p&#x0153;na, sed veluti pars disiuncti-
ui præcepti, & ideò incurri potest sine
culpa; vel est talis p&#x0153;na, quæ solum re-
quirit culpam ciuilem, & legalem. Vn-
de cum proportione etiam in illa loc&#x0169;
habet prædicta regula. Quia vt p&#x0153;na il-
la debeatur necesse est, vt pręcedatvol&#x0169;
tarius actus, vel omissio contra legem.
Quapropter si intercedat ignorantia,
quæ culpam excuset, aut excusare suffi-
ceret, si actus esset prohibitus, illa red-
dit actum inuoluntarium, & ideò etiam
excusat illam pęnam. Atque similis res-
ponsio applicanda est ad similem instā-
tiam, quæ fieri potest de irregularitate,
vel alia simili inhabilitate, quando non
imponitur sub propria, & rigorosa ra-
tione pęnæ, sed propter indecentiam.
Tunc enim excusatio culpæ non impe-
dit talem irregularitatem, quia non &#xA753;-
pter culpam, sed propter ipsum factum
imponitur. Regulariter autem quando
actus, propter quem illa quasi pęna im-
ponitur, est opus ipsiusmet personę, quę
defectum contrahit, oportet, vt sit illi
voluntarius, nisi aliud in lege exprima-
tur: interdum enim sine vlla voluntate
propria, & propter factum alienum in-
curritur irregularitas, quæ nō est pęna.
Dices, etiam simili modo solet aliquan-
do incurri pęna propter factum alien&#x0169;,
non obstante ignorantia eius, qui pęnā
sustinet, vt in simonia constat. Respon-
deo primò, regulam intelligi per se, &
nisi aliud in lege exprimatur, quam li-<-P>@@

<-P>mitationem expressè addit Deci. in di-<marginalia>Decius.</marginalia>
cto cap. 2. de Constit. lect. 2. n. 5. Secun-
dò dici potest, etiam in eo casu non in-
curri illam pęnam sine culpa alicuius,
vt in simonia, licèt ignoret accipiens,
peccat fortasse, dans beneficium, vel in-
tercessor simoniacus. Quomodò enim
actio erit simplicitersimoniaca sine cul
pa alicuius. Tunc ergo pęna illa non ces
sat, quia nec culpa omnino deest. Quod
verò red&#x0169;det pęna in eum, qui non pec-
cat, est per accidens: redundat enim nō
vt pęna, sed vt incommodum, quod to-
lerandum est propter commune bon&#x0169;,
quia non sine causa imponitur. Vnde si
contingeret, aliquid simile imponi per
legem etiam ignorātibus omnibus, qui
in facto interueni&#x0169;t, ac subinde cessan-
te omni culpa: tunc haberet locum li-
mitatio; quanuis etiam tunc dici posset
illā non imponi vt pęnā, sed vt remedi&#x0169;
ad tolle&#x0303;das occasiones, vel ad indece&#x0303;tiā
vitandā. sicut dict&#x0169; est de irregularitate<marginalia>5.|Dictam re|gulam non|tenere in|ignorantia|iuris senti-|unt falsò.|Scot.|Turrecr.</marginalia>
nō pęnali. Et ita in rigore nō erit limita
tio regulę, quæ de &#xA753;pria pęna loquitur.</P>
<P>  Sed licet hęc regula in facti ignorātia
cōmuniter recepta sit in vtroq&#x0301;, foro, ni-
hilominus in ignorātia iuris habet non
nullā dubitatione&#x0303;. Nam aliqui auctores
absolutè negant, hanc ignorantiā excu-
sare. Ita sentit Scot. in 4. d. 6. q. 8. & Tur-
recr. in c. Quibus, de Consecr. dist. 4. n. 8.
Qui vide&#x0303;tur maximè loqui de ignoran-
tia iuris humani, quādo cadit in actum
prohibit&#x0169; iure diuino, vel naturali, quā<marginalia>Gloßa.</marginalia>
dic&#x0169;t non excusare pęnā legis humanę.
Generalius verò loquitur Glos. in c. vlt.
de Verbor. signif. in 6. verb. Scientes, ex re
gul. 13. iuris in 6. Ignorantia facti, non iuris
excusat. Nihilominus regula data c&#x0169; pro<marginalia>Castro.|Soto.|Couar.</marginalia>
portione applicata, etiā in ignorātia iu
ris loc&#x0169; habet, vt latè oste&#x0303;dit Castro lib.
1. de Leg. pęn. c. 1. ad fin. & lib. 2. c. 14. Ide&#x0303;
sentit Soto in 4. d. 3. ar. 9. & ad 22. q. 1. ar.
2. Couar. in Regul. Posseßor. p. 2. §. 7. n. 7. Et
declaratur breuiter in hunc modum: nā
contraria sententia vel fundatur in hoc
quod ignorantia iuris nunquam est in-
uincibilis, vel in hoc, quod licèt sit in-
uincibilis, non excusat á pęna, neutrum
dici potest; ergo.</P>
<P>  Minor quoad priorem partem clara
est, quantum spectat ad ius positiuum
humanum; imò etiam quoad diuinum
positiuum. Nam licèt fortasse in hoc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0527.jpg/>
@@1@<SE527>520 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>rarius contingat ignorantia inculpa-
bilis, tamen neque repugnat, nec vide-
tur esse nimis rara inter homines ru-
des. Quin potius etiam de iure natura-
li ostendimus suprà, interdum ignorari
inuincibiliter quoad aliquas cōclusio-
nes, quæ per se notæ non sunt. Et ratio
omnium est, quia sæpè homo per se non
valet scientiam omnium præceptorum
consequi, & interdum, ac sæpe etiam
defici&#x0169;t occasiones, vel opportunitates
ad comparandam illam notitiam sine
hominis culpa, aut voluntate, quia non
habuit vnde, aut quomodò excitaretur
ad illam notitiam procurandam. Di-
ces; licèt fortè talis ignorantia aliquā-
do non sit in se culpabilis; nihilominus
est culpabile applicari ad opus cum ta-
li ignorantia propter periculum trans-
grediendi. Respondeo facilè, in primis
non semper intercedere aliam applica-
tionem ad opus, præter omissionem a-
ctus præcepti. Deinde dicitur, quando
interuenit opus factum ex ignorantia
inuincibili, extendi etiam ignorantiam
illam ad applicationem ad opus, quia
neque de illo periculo cogitatum est,
nec dubium aliquod de tali obligatio-
ne in mentem venit. Et ita facilè proba-
tur altera pars minoris, quia ignoran-
tia inuincibilis, etiam si iuris sit, excu-
sat à culpa, quia excusat à voluntaria
transgressione legis; ergo & à pęna,
iuxta rationes factas pro conclusione.</P>
<P>  Contingit autem interdum act&#x0169; pro-
hiberi duplici lege, diuina, & humana,<marginalia>7.</marginalia>
& humanam inuincibiliter ignorari,
cum tamen diuina non ignoretur, &
tunc homo non excusatur simpliciter à
culpa, ideoq&#x0301;ue in eo casu probabile est,
non excusari regulariter loque&#x0303;do à pę-
na legis humanæ, in quo sensu Scot. &<marginalia>Scot.|Turrecr.</marginalia>
Turrecrem. loquuti sunt. Et ratio est,
quia tunc non cessat causa p&#x0153;næ: lex
enim humana non solum intendit puni-
re transgressionem suam voluntariam,
sed etiam culpam contra legem diuinā
commissam. Item, quia scientia pęnæ,
vt statim dicam, non est necessaria ad in
currendam illam. Sicq&#x0301;ue rebaptizans
fit irregularis, etiam si ignoret legem
Ecclesiasticam de hoc latam, si non ig-
norat inuincibiliter diuinam, vt latius
dixi in tomo tertio. 3. part. disput. 31.
sect. 6. Vbi etiam notaui, excipiendas<-P>@@

<-P>esse censuras, quæ non contrahuntur,
quando lex Ecclesiastica: inuincibiliter
ignoratur, etiamsi aliàs actus sit malus
contra legem Dei, quia requirunt con-
tumaciam, vt sumitur ex cap. Vt anima-
rum, de Constit. in 6.</P>
<P>  Igitur illa regula iuris, si intelligatur<marginalia>8.</marginalia>
quoad forum conscientiæ, debet intel-
ligi regulariter, seu frequenter, quia ig-
norātia iuris rarò est inuincibilis, quia
vnusquisque tenetur scire leges ad se
pertinentes, vt tradit D. Thomas 1. 2.
quæst. 76. articul. 4. Et sumitur ex cap.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
1. de Constitution. & ex leg. Leges sacra-
tissimæ. Cod. de Legib. & ex leg. Constitu-
tiones, Cod. de Iuris, & facti ignorant. Si
autem illa regula intelligatur in foro
externo (vt facilius exponitur) intelli-
gitur secundum præsumptionem iuris
propter iura proximè citata; & nihilo-
minus si talis ignorantia sufficienter
probetur inculpabilis (quod difficile
est) etiam in illo foro excusabit à pęna,
propter alia iura pro assertione allega-
ta, quæ indifferenter loquuntur. Vnde
etiamsi lex ponat pęnam ipso facto an-
te omnem declarationem, non tenetur
quis in conscientia illam implere in eo
casu. Quod si per iudicem condemne-
tur, quia deficit in probatione, & ipse
sit certus in conscientia de sua inculpa-
bili ignorantia, licèt exterius teneatur
parere, tamen in conscientia non tene-
tur exequi pęnā, potestq&#x0301;ue illam omit-
tere cauendo scandalum.</P>
<P>  Secunda regula est. Quando ignoran-<marginalia>9.|2. regula.</marginalia>
tia non excusat à culpa graui, propter
quam p&#x0153;na legis lata est; non excusat
simpliciter à p&#x0153;na, nisi in lege addatur
verbum, quod scientiam, aut dolum re-
quirat. Prior pars communis est, tra-<marginalia>Panorm.|Decius.|Bart.|Felin.</marginalia>
dit illam Panormitan. in capite secun-
do de Constitution. numer. 6. vbi Deci.
lect. 1. numer. 8. Felin. numer. 4. Barthol.
in leg. Quod neru{a}, ff. Depositi. numer.
20. & alij moderni relati, & referendi.
Et sumitur ex leg. 1. ff. de legibus, vbi di-
citur, non solum scientes, sed etiam ig-
norantes esse transgressores leg&#x0169;, quod
debet intelligi, quando ignorantia est
vincibilis, quæ nō excusat à culpa, quia
non tollit omnino voluntarium. Vn-
de sumitur ratio, quia hæc ignorantia
non tollit causam pęnæ. quæ est culpa,
quia non tollit omnino voluntarium;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0528.jpg/>
@@1@<SE528>Cap. 12. An ignorantià excuset p&#x0153;nam. 521
<duolan 2><-P>ergo nec pęnam excusat. Dixi autem
esse necessarium, vt talis ignorantia nō
excludat culpam, propter quam impo-
sita est pęna, quia interdum potest igno-
rantia nō excusare ab omni culpa mor
tali, & nihilominus excusare à p&#x0153;na,
quia excusat ab speciali grauitate or-
ta ex speciali circunstantia, quam pec-
cati grauitatem lex principaliter puni-
re voluit. Vt v. g. si quis adulteretur, in-
uincibiliter ignorās matrimonium cō-
plicis, quanuis non ignoret non esse suā
excusabitur à pęna posita contra adul-
teros, licèt in eo facto mortaliter pec-
cauerit, quia illud peccatum tātum est
in illo homine simplex fornicatio. Sic
etiam, qui interficit hominem cleric&#x0169;,
ignorans inuincibiliter esse clericum,
non tamen ignorans esse hominem, non
incurrit pęnam canonis Si quis suadente.
licèt aliàs homicida sit, & canonem non
ignoret.</P>
<P>  Sed quæret aliquis, an hæc ignoran-<marginalia>10.|Existente|ignorantia|crassa inte-|gre sarcien|dum dam-|num.</marginalia>
tia crassa diminuat saltem pęnam, esto
non excuset à tota illa. In hoc duo distin
guenda sunt, scilicet, damnum ob eam
causam alteri illatum, quod reparan-
dum, & restituendum est, & propria
pęna vindicatiua. Quoad primum non
habet locum diminutio, sed integrè re-
sarciendum est damnum, vt sumitur ex
l. Quod neru{a}. ff. De positi. & l. 1. ff. Si me&#x0303;-
sor falsum modum dixerit, & bene Glos
sa in lege In actionibus, ff. de In litem iu-<marginalia>Tiraq.</marginalia>
rand. verb. Non etiam, & plura congerit
Tiraquel. tractatu de Pęna temperan.
causa. 14. Et ratio est, quia illa obliga-<marginalia>Non habet|loc&#x0169; dimi-|nutio in pę|na imposi-|ta per lege&#x0303;|secus vero|in imponen|da &#xA751; iudi-|cem.</marginalia>
tio nascitur ex iustitia commutatiua,
quæ respicit æqualitatem rei ad rem.
Loquendo autem de propria pęna, sub-
distinguere oportet, an contrahatur
per legem ante omnem sententiam, vel
imponenda sit per iudicem. Nam in
priori casu non habet locum diminu-
tio, quia lex ipsa infligit pęnam, simpli-
citer, & sine moderatione, & semper
eodem modo loquitur, & ita nunquam
diminuit illam; ergo nec reus, auctori-
tate sua potest diminuere, tum quia ad
hoc requiritur potestas publica, tum
etiam quia esset suspectus dispensator
in propria causa. Quin potius proba-
bile existimo, quoties lex ponit pę-
nam ipso facto, quamuis requirat de-
clarationem iudicis, non esse in pote-<-P>@@

<-P>state illius diminuere pęnam, si abso-
lutè per sententiam declaret, reum cō-
misisse delictum, quia tunc non ipse<marginalia>Ignorantiā|solius p&#x0153;nę|regulariter|non excu-|sare eiusde&#x0303;|p&#x0153;næ rea-|tum.</marginalia>
imponit pęnam, sed legislator, & for-
tasse hæc est vna ex potissimis differen-
tijs inter sententiam declaratoriam,
& condemnatoriam. Atque ita vide-
mus vsu seruari in pęna confiscationis.
At verò quando pęna est imponenda
per iudicem, tunc potest in eo casu il-
lam moderari, quia causa minor est, &
quia hoc ei iure conceditur, iuxta dicta
in capitulo præcedenti.</P>
<P>  Et ex hac regula colligitur, ignoran-<marginalia>11.</marginalia>
tiam solius p&#x0153;næ regulariter non ex-
cusare eiusdem p&#x0153;nę reatum. Ita docet
Couarr. suprà, & videtur necessariò ad-
mittenda à Doctoribus pro secunda re-
gula citatis. Multi tamen nihilominus
dissentiunt, vt Ioan. Andr. in capite se-
cundo de Constitution. in 6. & Felinus
supra numer. 6. & alij, quos Couarru.<marginalia>Ioā. Andr.|Felin.|Couarr.</marginalia>
refert. Quibus assentire videtur Me-
nochi. libro secundo de Arbitris. cent.
2. casu 185. numer. 45. dicens, legem re-
quirere notitiam, quoad p&#x0153;nam, non
quoad commodum. Quod dictum pro-
bat Sancius libro tertio de Matrimon.
disputat. 36. num. 3. in fin. Fortasse verò<marginalia>Sancius.</marginalia>
intelligunt de notitia legis quoad pro-
hibitionem, vel præceptum, non quoad
p&#x0153;nam: sic verò dubia erit pars alia de
præmio, de qua in lib. seq. Mihi ergo vi-
detur illatio facta necessariò colligi ex
regula posita. Quia ignorantia p&#x0153;næ
quantuncumque sit antecedens non ex
cusat culpam in transgressione legis,
vt per se constat, quia vt lex obliget in
conscientia, non oportet, vt addat p&#x0153;-
nam; ergo vt quispiam agat contra cō-
scientiam, violando legem, non opor-
tet, vt sciat p&#x0153;nam; illa ergo ignoran-
tia non excusat culpam; ergo nec p&#x0153;-
nam, quia non cessante causa non cessat
effectus. Item quia illa ignorantia ad
summum facit, vt illa p&#x0153;na non sit vo-
luntaria; hoc autem nihil refert, quia
pęna potius postulat, vt inuol&#x0169;taria sit.
Atque ita videmus seruari tam à Deo,
quàm ab hominibus: puniet enim Deus
æterna p&#x0153;na etiam illos, qui ignora-
bant, suis peccatis deberi talem p&#x0153;-
nam; & ab hominibus suspenditur fur,
etiamsi p&#x0153;nam ignorauerit. Neq&#x0301;ue in
contrarium video ratione&#x0303; alicuius mo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0529.jpg/>
@@1@<SE529>522 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>menti. Dixi autem Regulariter, propter
censuras, præsertim excommunicatio-
nis, de quibus est magna controuersia,
an ignorantia censuræ excuset illam,
quam tractaui in tom. 5. disp. 4. sect. 9. &
dixi admittendam esse exceptionem: nā
ratione contumaciæ requisitæ est ibi
specialis ratio. Deniq&#x0301;ue intelligendum
hoc est per se, ac pręcisè: nam si ignorā-
tia p&#x0153;næ redundet in ignorantiam ob-
ligationis legis, quia nimir&#x0169;, existimat
talis persona, legem non imponentem
p&#x0153;nam grauem, non inducere grauem
obligationem, tunc iam illa ignorantia
excusare posset culpam, & consequen-
ter p&#x0153;nam.</P>
<P>  Dicti autem Iurisperiti in hoc diffe-<marginalia>12.</marginalia>
rentiam faciunt inter legem punie&#x0303;tem
actum iam damnatum, & legem de nouo
damnantem, & punientem actum. Vt do
ctrina data procedat in priori, non in
posteriori, sed non est necessaria distin-
ctio, quia in vtroque casu ignorantia
solius p&#x0153;næ non excusat illam, extra ce&#x0303;
suras. Quia, licet lex puniat fact&#x0169; aliàs
damnatum, nihilominus punit illum, vt
culpabilem simpliciter, sed hæc culpa
non excusatur per ignorantiam solius
egis punientis, ergo nec p&#x0153;na. Item si
leadem lex prohibet act&#x0169; aliàs non dam
natum, & simul punit illum, qui com-
mittit illum actum vt damnatum per ta
lem legem, quam vt prohibentem non
ignorat, incurrit p&#x0153;nam eius, licet ig-
noret eandem legem, vt punie&#x0303;tem sicut
dictum est; ergo idem erit etiamsi actus
damnetur per aliam legem, si talis dam
natio, & malitia actus, non ignoratur.
Patet consequentia, quia valde accide&#x0303;-
tari&#x0169;, & per accidens esse videtur, quod
damnatio, & punitio fiat per eandem le
gem, vel per diuersas, quia lex non pu-
nit culpam pręcisè, & quasi formaliter,
vt à se prohibitam, seu vt est contra suā
prohibitionem, sed absolutè punit tale&#x0303;
culpam. Sicut modo dicebamus de lege
puniente furtum, & idem est de lege pu-
niente simoniam contra ius diuinum:
nā incurritur, licet quis ignoret p&#x0153;nā,
vel prohibitione&#x0303; iuris humani. Eade&#x0303;q&#x0301;;
ratio est de similibus. Nec video obie-
ctionem alicuius momenti, & ita docet
Panormit. in cap. Anobis. de sentent. ex-
commun. & latius Deci. in dicto cap. 2.
de Constit. lect. 1. n. 13. & alij multi, quos<-P>@@

<-P>Felin. suprà refert. Neque etiam opor-
tet distinguere inter p&#x0153;nam latam ipso
facto per legem, vel per iudicem impo-
nendam, licet ita distinguant Bart. &
alij, prout refert, idem Felin. dicentes,
p&#x0153;nam lege latā ipso iure excusari per
illius ignorantiam, non verò ferendam.
Hęc enim distinctio nec iure, nec ratio-
ne fundatur. Rationes enim à nobis fa-
ctæ generaliter procedunt. Et probant
p&#x0153;nam simpliciter latam, simpliciter
etiam incurri, non obstante ignorantia
pęnæ, quia hæc non excusat causam pę-
næ, & ita non potest excusare pęnam,
vel pęnæ reatum.</P>
<P>  Secunda pars assertionis posita est<marginalia>13.</marginalia>
propter quasdam leges, quæ expressè
addunt verbum Scienter, aut præsumpserit,
aut qui temere hoc fecerit, vel aliud æqui-
ualens, quod dolum requirit, vt Iuristæ<marginalia>Gloßa.</marginalia>
loqu&#x0169;tur. De quibus legibus dixit Glos-
sa citata cap. vlt. de Offic. delegati, ve-
rè Scientes, non obstante tali forma legis
incurrere p&#x0153;nam eius, qui ex ignoran-
tia crassa illam violat. Idem tenet Glos.
in cap. 1. de Cōsanguinit. & affinit. verb.
Scienter, quas sequuti sunt multi, quos re-<marginalia>Tiraq.</marginalia>
fert Tiraquel. in dicto tract. de P&#x0153;nis
temperandis causa. 13. n. 22. Fundantur
in dicta l. 1. ff. Si mensor falsum modum
dixerit, quæ dicit, ignorantiam crassam
æquiparari dolo, & ratio esse potest,
quia non excusat culpam grauem con-
tra talem legem.</P><marginalia>14.</marginalia>
<P>  Sed nihilominus assertio posita cer-
ta est, & pro materia de Censuris ne-
cessaria, quam ibi sequuntur communi-<marginalia>Caiet.|Nauarr.|Tiraquel.</marginalia>
ter Doctores, præsertim Caietan. verb.
Excommunicatio, explicādo ferè singulas
excommunicationes, & Nauar. in Sum.
cap. 27. & dixi latè in tom. 5. disp. 4. sect.
3. à n. 9. & sequitur Tiraquel. supra n. 23.
& sequentib. referendo plures. Ratio
autem est, quia p&#x0153;næ, vt in iure dicitur,
leniendæ sunt potius, quam exaggeran-<marginalia>C. P&#x0153;næ.|L. P&#x0153;næ.</marginalia>
dæ cap. P&#x0153;næ, de P&#x0153;nit. dist. 1. & l. P&#x0153;næ.
ff. de P&#x0153;nis. Sed quando lex addit talia
verba, ipsamet moderatur pęnam, nec
vult illam incurri, nisi, quando peccat&#x0169;
habet talem circunstantiam; ergo non
est extendenda, vt sine illa circunstan-
tia incurratur. Et confirmatur, quia
paulò superius dixi, quanuis ignorantia
non excuset culpam mortalem, si excu-
set modum, aut circunstantiam, aut spe<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0530.jpg/>
@@1@<SE530>Cap: 13. An lex tributaria sitmerep&#x0153;nalis. 523
<duolan 2><-P>cie&#x0303; peccati, quam lex respicit, satis esse,
vt excuset p&#x0153;nam, quia re vera tollit
causam eius; ita verò est in præsenti: nā
peccare ex certa scientia, est circunstā-
tia, quæ multum aggrauat culpam, & in-
iuriam, quam grauitatem respicit lex,
quando similia verba addit: ignorantia
autem licèt sit crassa, excusat illam gra
uitatem, esto non excuset culpam mor-
talem; ergo id satis est, vt excuset p&#x0153;-
nam talis legis.</P>
<P>  Atque ita patet responsio ad ratione&#x0303;<marginalia>15.</marginalia>
in contrarium. Nam licèt talis ignorā-
tia non excuset absolutam grauitatem
peccati, excusat nihilominus ab illo mo
do grauitatis peccati, sine quo noluit
lex peccatum punire, vt uerba dicta si-
gnificant. Ad dictam autem l. 1. respon-
detur, spectando rem ipsam, & in consci
entia, & quoad grauitatem culpæ, solam
ignorātiam affectatam æquiparari sci-
entiæ, quia sola illavoluntarium direct&#x0169;
includit, vt bene notauit Glossa ex tex-
tu satis expresso in cap. Eos, de Tempor.<marginalia>Glossa.</marginalia>
ordin. in 6. Quin potius non defuerunt,
qui dixerint, etiam ignorātiam affecta-
tam sufficere ad excusandam in simili
casu p&#x0153;nam legis, quia est minor, quam
scientia, argumento cap. Cum inhibitio. §.
1. de Clandestin. desponsal. ibi. Non ex-
pertes scientiæ, vel saltem affectatores ignoran-
tiæ. Quod sensit Crotus in cap. Vt anima-
rum, de Constit. in 6. Sed re vera igno-
rantia affectata in iure ęquiparatur sci-
entiæ, quia, & sufficit ad directam inten-
tionem, temeritatem, & præsumptione&#x0303;:
& includit scientiam saltem periculi, &
dubitationis, & hac ratione quodā mo-
do videri potest, potius augere culpam,
quam minuere, vt in 1. 2. Latius tradi-
tur. Seclusa ergo ignorantia affectata,
alia crassa, & negligens nō æquiparatur
scientiæ. Illa vero lex 1. intelligenda est
de æquiparatione non in culpa, vel p&#x0153;-
na, sed in obligatione ad reparandum
damnum inde subsequut&#x0169;: nam qui ne-
gligenter, vel ignorāter crassè exercet
ministerium su&#x0169;, tenetur restituere dā-
na sequuta, non minus, quam si certa
scientia fecisset. Quod ita benè expli-
cuit alia Glossa in l. In actionibus, verb.
Non etiam. ff. de in Litem iurando. Poss&#x0169;t
etiam æquiparari in pęna imposita ipso
iure, quando lex non addit particulam
Scienter, vel similes, sed simpliciter pu-<-P>@@

<-P>nit trang ressores: at vero quando addit
particulam, Scienter, nullo mo do æquipa-
rantur, nec incurritur talis p&#x0153;na pro-
pter actum ex ignorantia crassa factum
vt dictum est.</P>
<P>  Tertia, & vltima regula est, Ignoran-<marginalia>16.|Ignorantia|excusās pe|cat&#x0169; morta|le excusata|p&#x0153;na gra-|ui legis.|Soto. Me-|dina.</marginalia>
tia, quę excusat culpam mortalem, licèt
non excuset culpam venialem, excusat
à p&#x0153;na graui legis. Ita sentit Soto lib. 5.
de Iustit. q. 1. ar. 9. ad finem, Medin. C. de
P&#x0153;nit. tract. de Ieiun. q. de Necessitate
seruandi ieiunium. Ratio est, quia talis
ignorantia verè tollit causam, & funda-
mentum talis p&#x0153;næ, quia p&#x0153;na grauis
nō solet imponi per leges humanas, nisi
propter culpam mortalem, vt suprà di-
ctum est. Vnde hic potest à fortiori ap-
plicari illud principium, Quod ignoran-
tia excusans circunstantiam, quā respi-
cit lex, excusat p&#x0153;nam, & si maneat cul-
pa mortalis: nam multò magis excusa-
bit, si maneat tant&#x0169; culpa venialis, quia
leges humanæ non solent ita punire ve-
niales culpas, præsertim illas, quæ non
fiunt directa voluntate, quales sunt illæ,
quæ fiunt ex tali ignorantia. Vnde talis
actus imperfecte voluntarius, & huma-
nus dici potest: merito ergo excusatur
sic delinquens à tali pęna. Secus verò
esset si pęna esset leuis, quæ iustè in cul-
pam venialem cadere possit: nam tunc
verba legis seruāda sunt. Indevero oriri
poterant variæ quæstiones de Censuris,
& irregularitatibus, an propter venia-
les negligentias incurrantur. Sed illæ in
locis proprijs tractatę sunt. Supererat
hoc loco dicendum de interpretatione
stricta legis pęnalis, sed hoc reseruamus
in lib. 6. Vbi de interpretatione legis hu
manę dicemus. Reliquum ergo est, vt ad
alias onerosas leges transeamus.</P>
<Z>CAPVT XIII.
An leges, per quas tributa imponuntur purè
p&#x0153;nales sint.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vod hæ leges tributorum one-<marginalia>1.</marginalia>
rosæ sint, & inter odiosas com-
putentur, notissimum est, tum
ex communi sensu non solum iurium, &
Doctorum, sed etiam omnium homin&#x0169;,
tum etiam ex ipsis terminis, vt illos ex-
ponendo statim patebit, ideoq&#x0301;; ad hunc
locum expectant, & merito tum lege pę-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0531.jpg/>
@@1@<SE531>524 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>nali coniungu&#x0169;tur, quia sunt adeo simi-
les, vt earum differentiam prius expli-
cate necessarium sit. Prius vero circa
nomen tributi aduertere oportet, ali-
quos existimasse, illud deriuari à tribu-
bus, vt, scilicet, quia pecunię olim tri-
butim imperabantur, inde tributa sunt
appellata. Alij verò pntant è contrario
tribum à tributo esse appellatam. Nam
quia tributa exigebantur à singulis par
tibus, in quas totus populus diuideba-
tur, ideo partes illæ tribus sunt appella
tæ. Et hoc videtur verisimilius sequitur
Gregor. Lop. in l. 25. tit. 13. p. 5. Gloss. 2.<marginalia>Greg. Lop.</marginalia>
c&#x0169; Ioan. de Platea in Rubr. C. de Annon.
& trib. Vnde etiam videtur verisimilius
tributum à verbo, Tribuo, deriuat&#x0169; esse,
vt sansit etiam Vlpian. in l. Ager. §. Stipen
dium. ff. de verb. signif. Iuxta hanc autem
vocis etymologiam quęcumque pensio,
aut portio determinata, quæ alteri ex
iure aliquo persoluitur, poterit tribut&#x0169;
appellari, lata, & generali significatio-
ne, siue pensio illa ad ius priuatum per-
tineat, siue ad publicum. Vetuntamen
iam vox illa siue ex vsus accōmodatio-
ne, siue per antonomasiā, significat pen-
sionem publicam, quę ad Regios sump-
tus, seu communes Reipublicæ operas
per singulos de populo distribuitur, &
stata lege persoluitur. Sunt autem alia
etiam nomina, quibus tributa significā-
tur, vt vectigal, pedagi&#x0169;, & similia, quæ
quasi specificas rationes tributorum in
dicāt; licet interdum generalibus vsur
pentur, & ideo eorum signisicationes
breuiter exponere necessari&#x0169; existimo.</P>
<P>  Vt autem cōmodius fiat, oportet pri&#xA770;<marginalia>2.|Tribut&#x0169; di|uiditur in|reale perso|male, &|mixtum.|Reale quid</marginalia>
distinctionem tributi adnotare, in rea-
le, personale, & mistum, quæ sumitur ex
l. vlt. ff. de Muner. & honor. Reale dici-
tur, quod pro rebus immobilibus, & de
fructibus earum quotannis persoluitur
quomodo decimę Ecclesiasticæ possunt
dici tributa realia, quanuis nec sub hac
voce comprehendi soleant, nec de illis
nunc disseramus, Solent igitur ita vo-
cari pensiones quædam, quę penduntur
Regibus, & Principib&#xA770; ex terris. & agris
quę a principio ad eorum substentatio-
nem illis applicata fuerunt, ipsi vero in
emphyteusim, vel feudum alijs ea dona-
runt sub certa pensione annua, quæ in<marginalia>Canon,|quid.</marginalia>
iure ciuili solet Canon appellari quia cer
ta regula, & lege præscripta erat, l. 1. C.<-P>@@

<-P>de Indictionibus lib. 10. Solet etiam
hæc pensio appellari, Vectigal, & agri ei
subiecti Vectigales, vt patet ex l. 1. & 2. ff.
Si ager vectigal. Alia verò significatio
huius vocis statim tradenda magis pro-
pria, & vsitata est. Personalia tributa di-
cuntur, quæ ratione tantum personę sol
uuntur, & vocantur census, iuxta illud
Matthæi. 22. Ltcet censum dari Cæsari, an nō.
Nam census ille tribut&#x0169; personale erat,
propter quod imponend&#x0169; facta est des-
criptio, quam narrant Lucas capit. 2. &
Acto. 5. vt probabilior fert sententia ex
Iosepho lib. 18. Antiquit. cap. 1. & expo-
sitoribus ibi. Quod tributum generali
nomine tributi appellatur Lucę cap. 20
à Matthęo vero speciali, vel fortasse illę
voces synonimę sunt respectu Principis
licet respectu priuator&#x0169; soleant distin-
gui, vt notat Panormi. in cap. Innouamus,
de Censib. nu. 3. quod solum pertinet ad
vsum vocis, vt dixi. Propriè item perso-
nale tributum vocatur à Iuristis Capita-
tio, in l. vlt. §. vlt. ff. de Munerib. & hono-
rib. & l. Sacrosancta. C. de Sacrosanctis Ec
clesi. quia scilicet, per capita solu&#x0169;tur.
Mixta dicuntur, quæ pro rebus pręser-
tim mobilibus, & personis soluuntur, hu
iusmodi sunt Gabella, quę soluitur de re-
bus, aut venditis, Hispane Alcaualla. Ite&#x0303;,
Vectigal, quo nomine, in iure significat
tributum debit&#x0169; ex mercibus inuectis
in prouinciam, vel ex illa euectis, seu,
quæ per pontes, aut pòrtus vehuntur,
iuxta l. Vectigalia. ff. de publican. & Ve-
ctigal, & l. Ex præscriptione. C. de Vectigal.
Et ita distinguitur vectigal à tributo tā-
quam species à genere, licet interdum
videantur condistingui tanquam duæ
species, vt apud Paul. Roma. 13. Cui tri-
but&#x0169;, tribut&#x0169;, cui Vectigal. Vt tribut&#x0169; vi-
detnr significare pensionem debita ra-
tione personę, vel possessionis; Vectigal
autem ratione mercium, vel rerum, quæ
portantur. Et hoc habet etiam fundame&#x0303;
t&#x0169; in iure l. 1. §. 1. ff. de Publi. & vecti. ibi.
notat Glossa verb. Pendant. Ordinario
vero vsu nomen tributi generale est, Vecti
galis, speciale, quod solet etiam appella-
ri, Porto rium. l. 3. C, de Vectigal.</P>
<P>  Alia vocantur Angaria. l. His oneribus.<marginalia>3.</marginalia>
ff. de Vacat. & excusat. mun. & l. Nemine&#x0303;,
C. de Sacros. Eccles. vbi Glossa, inquit,
Angaria sunt, quæ sunt in operis perso-
nar&#x0169;. Aliavocātur Pedagia, & Guidagia,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0532.jpg/>
@@1@<SE532>Cap. 13. An lex tributaria sit mere p&#x0153;nalis. 525
<duolan 2><-P>quorum significatio nota est, & de illis
videri potest Gloss. in cap. Super quibus-
dam, de verbor. significat, Item Glos. in
l. Cum qui. ff. de verbor. significat. vbi pe-
dagium pro vectigali ponitur, vide etiā<marginalia>Nauarr.|Syluestr.</marginalia>
Syluestr. verb. Gabella, in princip. Nauar.
in cap. Fraternitas, à num. 41. Et de his
posterioribus tributis sub nomine Pe-
dagij dicitur in cap. Quanquam, de Cen-
sib. in 6. regulariter esse in iure repro-
bata, non quia semper iniusta sint, sed
quia solent esse suspecta. Omnis autem
hæc tributorum varietas, quantum ad
pręsens spectat, materialis est, sumitur
enim, vel ex rebus, super quas impon&#x0169;-
tur, vel ex sine, & causa impositionis: for
malis autem ratio obligationis eadem
est in omnibus, & ideo de illis tant&#x0169; ge-
neratim loquemur. Alij verò explicant
illa tria membra ex parte oneris, seu pe&#x0303;
sionis alicui impositæ: aliquando enim
est opus, seu labor personæ, & ideo per-
sonalis dicitur interd&#x0169; verò est res ali-
qua, vel vsus eius, vt pecunia, triticum,
gallinæ, vel vsus equi, aut domus, non-
nunquā vero vtrunq; includit, vt siquis
certis te&#x0303;por ibus tenea{t$} seruire Princi-
pi, persona, & sumptibus suis. Quæ expli
catio habet etiam fundamentum in di-
cta l. vlt. Tamen etiam est valde materia
lis, & magis habet loc&#x0169; in priuatis one-
ribus, seu muneribus, quam in tributis,
quæ frequentius solent in pecunia exi-
gi, quanuis aliquando etiam alia onera
exigātur, de quibus quod spectat ad iu-
stitiam legum, eadem est proportiona-
lis ratio.</P>
<P>  Ex his ergo facile intelligitur, quæ-<marginalia>4.</marginalia>
stionem propositam non habere locum
in tributis realibus: nam vt benè dixit
Nauar. suprà, sunt maximè naturalia, &
præse ferunt iustitiam, quia exiguntur
de rebus proprijs, & incōtractu iusto f&#x0169;
data sunt. Et ideo leges, per quas talia
tributa solui pręcipiuntur, etiam si in
illis addatur p&#x0153;na, siue dubio purè p&#x0153;-
nales dici nō possunt, sed morales, sicut
sunt aliæ de seruandis contractibus, &
implendis promissis, & in vniuersum de
reddendo debito, quod vnicuique ex iu-<marginalia>Obligatio|est in con-|scientia ad|solue&#x0303;da tri-|buta realia|licet nō pe|tantur.</marginalia>
stitia debetur. Vnde etiam certum est,
tales leges obligare in conscientia ad
soluenda talia tributa, integrè, & spon-
te, & sine vlla diminutione, ac fraude;
etiam si non petantur: Quia sunt debita<-P>@@

<-P>ex iustitia cōmutatiua, quæ sec&#x0169; affert
hanc in trinsecam obligationem, nisi ex
consuetudine, vel scriptura constet, aliā
fuisse conditionem pacti, seu oneris re-
bus ipsis impositi: nam tunc illæ seruā-
dæ sunt, & ita de his tributis nihil am-
plius hic dicemus: pertinent enim ad
materiam, de feudis, & alijs regalibus,
vt vocant.</P>
<P>  Circa alia vero tributa ratio dubitā-<marginalia>5.</marginalia>
di esse potest, quia hęc tributa poni or-
dinariè solent sine verbo præcipiendi,
sed statuendi sub aliqua conditione pę-
nali; ergo leges, quibus præcipiuntur
merè p&#x0153;nales sunt. Probatur conseque&#x0303;-
tia, quia per talem conditionem indica
tur, tributum non poni sub reatu con-
scientiæ, sed sub reatu solius pęnę. Vt su
pra de lege pure pęnali dictum est, Con-
firmatur, ac declaratur, quia interpre-
tando has leges in hoc sensu seruatur
æquitas iusti tiæ, quæ ad tale&#x0303; obligatio-
nem necessaria est: hoc enim modo non
defraudatur Rex pensione sibi debita,
quia per adi ectionem p&#x0153;næ compensa-
tur sufficienter quidquid de bonis eius
per denegationem tributi diminui po-
test; ergo p&#x0153;na imposita est ad resarci-
end&#x0169;, vel potius vitandum nocument&#x0169;
Regis, quo cessante, cessat etiam obliga
tio in conscientia solue&#x0303;di tributum, vel
ex ipsa rei natura, quia nulla sit inæqua-
litas: vel ex intentione legislatoris ra-
tionabiliter præsumpta. Quæ præsum-
ptio confirmatur: nam sic explicatæ le-
ges tributorum, erunt moderatę, & to-
lerabiles, quæ in maiori rigore erunt
nimis duræ, & fortasse iniustæ. Et pro
hac sententia referri possunt auctores,
qui dicunt, tributa non deberi in consci
entia, prius quam petantur, quos cap.
15. referemus. Atque ita tenet apertè
Angel. verb. Pedagium. num. 6. & possunt
citari omnes, qui legem p&#x0153;nalem ne-
gant in conscientia obligare sicut con-
sequenter tenuit Nauarr. in Sum. c. 23.<marginalia>Nauar.</marginalia>
num. 60. loquens specialiter de vectiga-
libus, & portorijs. Declarat tamen, post
quam aliquis cecidit in commissum, nō
posse res defe&#x0303;dere vi, & armis, quìa iustè
impeditur, & punitur, posse tamen fuge-
re, vel modo alio licito euadere, si po-
test.</P><marginalia>6.|Conclusio.</marginalia>
<P>  Dicendum nihilominus est, leges tri-
butorum ex genere suo, seu ex vi mate-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0533.jpg/>
@@1@<SE533>526 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>riæ, nec per se habere vt p&#x0153;nales sint,
neque etiam esse mere p&#x0153;nales ex eo
tantum, quod in eis pęna adijciatur, nisi
ex verbis, aut circunstantijs legis aliud
constet. Hanc doctrinam existimo esse
communem, eamque late tradit Couar.
in Regula, Peccatum. 2. p. §. 5. Eandemque
supponunt omnes, qui dicunt, leges tri-
butorum obligare in conscientia, quos
infra cap. 15. referemus. Sensus autem
est, nihil speciale in hoc habere leges
tributorum, ac subinde sicut alias leges
ita, & has posse tribus modis ferri, sci-
licet, per purum præcept&#x0169; sine adiectio
ne pęnæ, & præcipiendo simul, & adijci-
endo p&#x0153;nam non soluentibus, & impo-
nendo tributum sub onere tantum pę-
nę sine interpositione præcepti. Ratio
generalis est, quia materia harum leg&#x0169;
est capax omnium horum modorum, &
nulla est ratio, ob quam aliquem illor&#x0169;
excludamus. Quod ita breuiter decla-
ratur, & probatur, quia in lege tributi
duæ partes distingui possunt, & debent.
Vna est imperans, seu imponens tribu-
tum, alia est imponens p&#x0153;nam non sol-
uentibus tribut&#x0169;: hæc aute&#x0303; pars non est
per se, ac necessariò coniuncta cum pri
ma, sed pendet ex arbitrio Principis,
vt per se notum videtur. Tum quia sec&#x0169;
da pars est posterior, & re ōnino distin-
cta à prima, & prior non pendet essen-
tialiter a posteriori; ergo potest poni
sine illa. Tum etiam quia posset lex cō-
minari tant&#x0169; pęnam in genere non sol-
uentibus tributum, nimirum, quod dig-
ne puniantur, nisi soluant, non taxando
pęnam, sed relinque&#x0303;do arbitrio iudicis,
sicut in alijs rebus non minus grauibus
sæpè fit, ergo etiam potest null am omni-
no mentione&#x0303; p&#x0153;nę facere, sed simplici-
ter imperare tributum: nam ibi impli-
citè includitur, trāsgressorem fieri re&#x0169;
p&#x0153;nę, & posse puniri saltem arbitrio iu-
dicis; est ergo possibilis ille prior mo-
dus, de alijs vero res est manifesta.</P>
<P>  Hinc ergo aperte concluditur prima<marginalia>7.</marginalia>
pars assertionis: nam leges tributorum
ex genere suo, & ex vi materiæ suæ tan-
tum habent, vt tributa imponant, vt de-
claratum est; sed vt sic nō sunt p&#x0153;nales;
ergo. Probatur Minor, quia licèt tribu
tum sit aliquando onerosum, vel labo-
riosum, non tame&#x0303; supponit culpam, nec
transgressionem aliquam, etiam ciuile&#x0303;,<-P>@@

<-P>propter quam vindicandam, vel coer-
cendam im ponatur; ergo nullam habet
rationem pęnæ; ergo ex hoc capite non
habet talis lex, quod pęnalis sit. Confir-
matur, quia multę alię leges possunt im-
ponere grauiora onera, vel imperare
res difficiliores, quæ non propterea s&#x0169;t
p&#x0153;nales, vt in legibus militiæ, & simili-
bus manifestum est. Denique materia
talium legum est materia iustitiæ com-
mutatiuę, continetque veluti iust&#x0169; sti-
pendium, seu subsidium reddendum Re-
gibus ad substentanda onera muneris
sui, iuxta illud Pauli, Roma. 13. Soluite om-
nibus debita, cui tributum, tribut&#x0169;, &c. Et ra-
tione&#x0303; reddit, quia ministri Dei sunt, in hoc ips&#x0169;
seruientes. Ideo enim (inquit) tributa præsta-
tis. Ergo hæ leges, vt tales sunt, nullo mo
do possunt dici p&#x0153;nales, sicut leges ta-
xantes pretia rerum, vel stipendia ope-
rariorum, aut militum non possunt dici
p&#x0153;nales respectu eorum, qui talia stipe&#x0303;-
dia soluere coguntur, quia in eorum vti
litatem, vel cōmodum illæ res, vel mu-
nera fiunt, vel conferuntur.</P>
<P>  Dixi, interdum tribut&#x0169; aliquod po-<marginalia>8.</marginalia>
test imponi in pęnam, vt recte docuit
Victor. Relect. de Iur. belli. num, 57. &
colligitur ex Deuter. 20. & patet, quia
Rex potest punire ciuitatem rebellem,
vel aliud regnum, aut rempublicam, quę
iniuriam sibi intulit, postquam illam ex
pugnauit; ergo potest iusto arbitrio eli-
gere aliquod tributum, quod illi in p&#x0153;-
nam imponat. Respondeo, nos formali-
ter loqui de tributo, vt tributum est se-
cundum proprium finem, & quasi intrin
secam naturam eius, & sic manifestum
est, non esse pęnam. Nihil tamen obstat,
quominus similis impositio fiat, in p&#x0153;-
nam. Tunc autem sequetur naturam pę
næ quoad obligationem, solum est con-
siderandum in istis casibus, & similibus
tributum non imponi propter delictum
futurum, sed propter iam factum, & post
iustam cōdemnationem, vt supponitur:
& ideo ita obligari homines ad illud tri
butum soluendum, sicut obligatur reus
ad solutione&#x0303; pecuniarię p&#x0153;nę, postquā
ad illam est iuste condemnatus.</P>
<P>  Ex his vlterius infertur, leges tributo<marginalia>9.</marginalia>
rum spectatas pręcise sec&#x0169;dum id, quod
per se, & intrinsece requirunt, esse veras
leges morales obligantes in cōscientia.
Probatur, quia si lex hęc imperat tribu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0534.jpg/>
@@1@<SE534>Cap. 13. An lex tributaria sit mere p&#x0153;nalis. 527
<duolan 2><-P>tum sine adiectione p&#x0153;næ imponit ne-
cessitatem soluendi tribut&#x0169;, & non im-
ponit necessitatem p&#x0153;nale&#x0303;, quia vt sup-
ponimus, illam non exprimit; ergo im-
ponit necessitatem in conscientia. Pro-
batur vltima consequentia, quia alias
esset lex inutilis, & inefficax: nullo enim
modo cogeret transgressorem. Quia
si non obligaret in conscientia, ne-
que postea posset quis propter trans-
gressionem puniri, quia neque sub tali
conditione fuit posita. Sec&#x0169;do quia lex
superioris absolutè posita obligat in
conscie&#x0303;tia iuxta capacitatem materię,
sed illa materia est capax obligationis
rigorosæ: nam est materia iustitiæ, & iu-
sti stipendij soluendi, vt declaratum est;
ergo. Quin potius licet talis lex non cō-
tineret alia verba præceptiua præter
taxam quantitatis soluendæ Principi in
tributum, obligaret in cōscientia, quia
debitum alendi, & substentandi onera
Regis, naturale est; ergo eo ipso, quod
lex humana taxat quantitatem, & mod&#x0169;
obligat in conscientia ad seruandā illā,
quia illud statim est medium iustitiæ, vt
in alijs pretijs rerum, quę lege taxantur
& in decinis Ecclesiasticis, quoad quo-
tam taxatam per Ecclesiam est manife-
stum videre.</P>
<P>  Iam ergo probatur secunda pars as-<marginalia>10.</marginalia>
sertionis ex dictis de lege p&#x0153;nali in cō-
muni: nā adiectio p&#x0153;næ non tollit obli-
gationem, quam eadem lex præcissè la-
ta sine p&#x0153;na induceret; Sed oste&#x0303;sum est,
legem tributorum vt moralis est, præci-
sè latam obligare in conscientia; ergo
licèt illi addatur pęna, obligabit per se
ad tributum persoluendum, vel restitu-
endum (cum contra iustitiam nō sit so-
lutum) absque vlla condemnatione, vel
sententia, etiam si tunc nemo obliget
ad p&#x0153;næ solutionem ante sententiam,
iuxta generalem doctrinam datam de
lege p&#x0153;nali. Quæ non minus habet lo-
cum in legibus tributor&#x0169;, quam in alijs,
supposita paritate in verbis legis: nulla
enim ratio discriminis excogitari po-
test. Declaraturque in hunc mod&#x0169;, quia
in tali lege mista, seu quasi cōposita ex
tributo, & p&#x0153;na ad diuersos fines ordi-
nantur impositio tributi, & adiectio pę-
nę: tributum enim est ad substentatione&#x0303;
Principis, seu ad satisfaciendum natu-
rali obligationi dandi stipendium iust&#x0169;<-P>@@

<-P>laboranti in nostram vtilitatem; p&#x0153;na
verò est ad cogendum, vt prior obliga-
tio impleatur, vel puniendum delictum,
si omittatur; ergo licèt tributum sit iu-
stum, & adæquatum fini suo, & obligatio
eius integra maneat, iustè additur com-
minatio pęnæ, & executio eius, si culpa
intercedat, vltra integram tributi ex-
actionem. Sicut in pęnis conuentiona-
libus, quæ addi solent inter contrahen-
tes, iuste exigi potest pęna à violatore
contractus, etiam vltra interesse, & sa-
tisfactionem damni illati, vt supràdict&#x0169;
est. Idem ergo est in præsenti: interce-
dit enim velu ti contractus inter Princi
pem, & subditos, vt ille gubernet, hi ve-
rò ipsum alant per tributorum solutio-
nem, & ad soliditatem huius contractus
pęna potest adiungi, quæ non minuat
vim, aut obligationem contractus, sed
nouam coactionem adi&#x0169;gat. Vnde etiā
potest ita declarari, quia propter adie-<marginalia>Adiectio-|ne p&#x0153;næ nō|datur vassa|lo optio vt|l tribut&#x0169; l.|p&#x0153;nam sol-|uat licet: nō|repugnetda|ri lege&#x0303; sic|ligante&#x0303; sub|disiunctio-|ne.</marginalia>
ctionem pęnæ non conceditur libertas,
seu optio vassallo, vt vel tribut&#x0169; soluat,
vel pęnam patienter sustineat, si illi im-
ponatur: sic enim adiectio pęnæ nō au-
geret efficaciam legis, sed minueret,
quod plane est cōtra intentionem tali&#x0169;
legislatorum; ergo addendo pęnam, nō
tollunt præceptum, sed confirmant, &
vrge&#x0303;t illud; ergo semper lex per se obli-
gat, licèt illi addatur pęna. Et re vera
hoc est maximè consentaneum fini talis
legis, & vt sic dicam, quasi connaturale
illi, vt in puncto sequenti magis expli-
ca bo.</P>
<P>  Superest ergo explicanda tertia pars<marginalia>11.</marginalia>
assertionis, nimirum, quando ex verbis,
& forma legis constiterit, me&#x0303;tem legis-
latoris esse, non absolute imperare tri-
but&#x0169;, sed solumsub conditione, nisi quis
malit fieri pęnæ obnoxius, seu (quod
perinde est) sub disiunctione, vel solue&#x0303;-
di tributum, vel pęnam ob non solutio-
nem, si de illa feratur iudicium, substi-
nere: tunc leges non obligare in consci
entia determinate ad solutionem tribu
ti, sed solum per modum pęnæ, seu simul
cum illa, quando exigatur. In qua parte
duæ includuntur. Vna est posse tribut&#x0169;
sic tantum imponi, & hoc est per se no-
tum: nam pendet ex voluntate Princi-
pis, & non continet iniustitiam, nec rigo
rem, sed potius lenitatem, nam in eo vi-
detur Princeps, potius ex parte cedere<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0535.jpg/>
@@1@<SE535>528 Lib. 5. De varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>iuri suo, quam in aliquo excedere. Ac
denique nō magis repugnat hic modus
legis in hac materia, quam in alijs: nulla
enim ratio discriminis afferri potest, vt
de alijs argume&#x0303;tati sumus. Altera pars
est, quod posita tali lege, illa non obli-
gat in conscientia statim, seu determi-
natè ad solutionem tributi. Et hæc etiā
est euidens eisdem fere rationibus, tum
quia obligatio hęc pendet ex voluntate
Principis, ipse autem Princeps satis per
talia verba declarat, nolle se obligare
absolute, sed tantum sub prędicta con-
ditione, seu disiunctione: tum etiā quia
non est maior ratio de hac materia, quā
de alijs: in alijs vero lex illa non obligat
in conscientia, nisi modo dicto, vt su-
prà ostensum est; ergo neq; in ista.</P>
<P>  Statim verò insurgit dubitatio suprà<marginalia>12.</marginalia>
etiam de lege pęnali generatim tracta-
ta, an leges tributorum adijcientes pę-
nam, vt regulariter feruntur, intelligen-
dæ sint iuxta hanc vltimam partem, vel
iuxta secundam. Sed de hoc puncto di-
cemus plura paulo post in cap. 15. Nunc
breuiter censeo, leges has pęnales im-
ponentes tributa sub pęna, esse mistas,
ac subinde per se obligare in conscien-
tia ad solutione&#x0303; tributi. Ratio est, quia
verba legis ordinariè sunt pręceptiua,
sicut sunt communiter in alijs legibus
moralibus, quæ ad bonum regimen rei-
publicæ ordinantur, ideoque obligant
in conscientia, non obstante adiectione
pęnæ, Secundò, quia intentio talis esse
præsumitur, nisi aliud certo constet mo-
rali certitudine, quia (vt dicebam) per
pęnam volunt Principes augere effica-
ciam legis, non minuere. Et quia per se
primo intendunt in effectu consequi tri
butum sibi, & communi bono reipubli-
cæ necessarium. Vnde est tertia ratio,
quia materia talium leg&#x0169; maximè po-
stulat huiusmodi obligationem, quia est
materia iustitiæ, & in re grauissima,
ac pertinente ad communebonum: imo
necessaria moraliter ad reipublicæ cō-
seruationem, & gubernationem; ergo
illi materiæ quasi debetur, & connatu-
rale est pręcept&#x0169; per se, & absolutè obli
gans, & non tantum sub conditionali pa
cto sustinendi pęnā, quod est valde per
accidens, & de se insufficiens ad grauis-
simum tributorum finem. Ideoque cen-
seo, non esse regulandas has leges per<-P>@@

<-P>illas, quæ sub pęna prohibent venari,
aut ligna cædere, aut aliquid è regno ex
trahere: nam hæ prohibitiones, & simi-
les sunt multo minoris momenti, ordi-
nariè loque&#x0303;do, & extra causas grauis ne
cessitatis regni, & ideo ad illas sufficit
illa coactio, vel compensatio quasi con-
tingens per pęnam. Tributorum autem
impositio, & solutio est per legem inten-
ta tanquam per se debita, & necessaria
reipublicæ, ac Principi, & ideò ex se po-
stulat proprium, ac directum præcept&#x0169;,
per se & absolute obligans, etiam si pę-
nę accumulentur. Quapropter non exi
stimo sufficere, quod lex loquatur con-
ditionali modo, si quis nō soluerit tale
tributum, tali pęna puniatur, vt illo mo-
do intelligatur. Nam talis lex supponit
necessario tale tributum esse debitum,
& ideò moraliter nunquam ponitur illa
conditionalis, nisi post impositione&#x0303; tri-
buti, quę fit per absolutum præceptum,
vel saltem per taxationem quantitatis
soluendæ, qua facta, naturalis lex iusti-
tiæ obligat ad tributum solue&#x0303;dum, etiā
ante adiectionem pęnæ; illa autem obli
gatio non adimitur propter conditio-
nalem illam adiunctam, vt ex dictis cō-
stat. Illa ergo non sufficit in tali mate-
ria ad præsumendum, legem esse purè
pęnalem, sed oportet, vt vel clarioribus
verbis declaretur, vel ex alijs circunstā-
tijs, aut certa consuetudine colligatur.</P>
<P>  Ad fundamentum ergo contrariæ se&#x0303;-<marginalia>13.|Fit satis ar|gume&#x0303;tis cō-|trariæ sen-|tentiæ.</marginalia>
tentiæ respondetur, ad summum proba
re tertiam partem assertionis nostræ,
quia vero simpliciter procedit contra
secundam, & intendit ex adiectione pę-
næ inferre ablationem absolutæ obliga
tionis in conscientia, respondetur, ne-
gando hanc consequentiam. Quia non
est hoc necessarium ad ęquitatem iusti-
tię, vt ostensum est, quin potius ad
prouidend&#x0169; sufficienter iustitię, & ęqui-
tati, quę debet seruari inter Principe&#x0303;,
& subditos, necessarium est, vt subditi
simpliciter, & absolute oblige&#x0303;tur in cō-
scientia ad iusta tributa soluenda, & vt
rebelles distincta pęna puniantur. Alia
enim est iustitia vindicatiua à commu-
tatiua, & prior obligatio ad comutati-
uam pertinet, & transgressio eius con-
stituit nouum reatum, seu debitum in
ordine ad iustitiam vindicatiuam. Neq;
etiam de intentione legislatoris aliud<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0536.jpg/>
@@1@<SE536>Cap. 14. Quod requiratur vt lex tributaria iustæ sit. 529
<duolan 2><-P>præsumi potest ex vi solius cōminatio
nis p&#x0153;næ, vt ostensum est, neq; vlla in-
æqualitas, vel nimi&#xA770; rigor resultat inhis
legibus ex illo solo capite, magis quam
in alijs omnibus, quæ pręcipiendo, p&#x0153;-
nam transgressoribus minantur; vel quā
in cōtractib&#xA770; iustis, & ęqualibus, quibus
nihilominus adijcitur p&#x0153;na, vltra in-
teresse, vt dictum est.</P>
<Z>CAPVT XIIII.
De potestate neceßaria vt lex trihutum
imponens iusta sit.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Voniam obligatio legis ex illius<marginalia>1.</marginalia>
iustitia maximè pendet, & iusti-
tia tributorum multas conditio
nes requirit, ideo illas explicare neces-
sari&#x0169; est, quod discurrendo per causas
tributorum optime fiet. Quod ergo ad
efficientem spectat, certum est, necessa-
riam esse potestatem ad imponend&#x0169; tri
butum in eo, qui huiusmodi lege&#x0303; statuit,
alioqui non erit iusta, sed tyrannica. Cō
clusio est clara, quia vbi deest potestas,
actus non potest esse validus, nedum iu-
stus. Item quia superior non potest prę-
cipere, nec inferior tenetur obedire;
hæc enim correllatiua sunt. Deniq; quia
prima conditio necessaria ad iustitiam
legis est potestas ferendi illam, vt suprà
visum est; ergo eadem requiritur cum
proportione in lege imponente tribu-
tum. Imò hic considerand&#x0169; est, non om-
nem potestatem, quæ sufficit ad conde&#x0303;-
dam legem in alijs materijs, sufficere ad
imponenda tributa: nam leges potest
interdum condere Princeps non supre-
mus, aut ciuitas, vel aliquis magistratus
iuxta sui muneris institutione&#x0303;; tribut&#x0169;
aute&#x0303; imponere nō potest, nisi supremus
Princeps non recognoscens superiore&#x0303;
in suo ordine, vt ex dicendis constabit,
& ideo specialiter requiritur hęc condi<marginalia>2.|Tribut&#x0169; nō|potest impo|nere nisi|princepssu|prem&#xA770; nō re|cognoscens|superiorem|in suo ordi|ne.</marginalia>
tio in legibus tributorum, præter con-
ditionem omnibus legibus generalem.</P>
<P>  Statim verò occurrit inquirendum,
quinam habeant in Republica hanc po-
testatem. Respondeo, quod attinet ad
leges ciuiles, primum omnium esse hāc
potestatem in Imperatore, lege prima,
& secunda, Codice. Noua vectigalia, in-
stitui non posse. Vbi in lege secunda ad-
ditur, Ciuitates non habere hanc pote-<-P>@@

<-P>statem, & idem habetur in l. Vectigalia.
ff. de Publican. & Vectigal. Intelligen-
dum autem est, nunc durare hanc pote-
statem in Imperatore in terris imperij,
in quibus supremam potestatem reti-
net, non tamen in alijs Regnis, seu pro-
uincijs, in quibus iam illam amisit, iux-
ta dicta in libro pręcedenti. Vnde con-
sequenter addendum est secundo hanc
potestatem esse in Regibus, qui in supre
ma potestate æquiparantur Imperato-
ribus, vt supra dictum est, & ita habe-
tur etiam in legibus horum regnorum,<marginalia>C. Super|quibusdam|Hostiens.</marginalia>
& vtrunq; dicitur aperte in cap. Super
quibusdam, de Verb. significat. licet Hosti-
ens. ibi id neget, & per Reges exponat
regem Romanorum, contra vim verbo
r&#x0169;, & contra Glossam, & sine vllo funda-
mento, imò vlterius extendi hoc debet<marginalia>C. Siquis|Romipetas|Glossa.</marginalia>
ad Principes, vt habetur in c. Innouamus,
de Censib. & sentit Glossa ibi in d. l. Vecti
galia, & in c. Siquis Romipetas. 24. q. 3. Intel-
ligi aute&#x0303; debet de his Principibus, qui
licet Reges non appellantur, tamen ha-
bent supremam iurisdictionem in tem-
poralibus. Et sic est facilis ratio, quia
ad ponendum tributum magis attendi-
tur iurisdictio, quā nomen, vel alia dig-
nitatis conditio. Item quia hi Principes
possunt indicere bellum, & administra-
re Rempublicam indepe&#x0303;denter ab alio
superiori temporali, sed ad hoc sunt
necessaria tributa; ergo etiam habet
potestatem imponendi tributa. Quar-
to verò addimus, reliquos omnes, qui
recognoscunt superiorem in tempora-
libus non posse tributa imponere, vt ex
eisdem legibus colligitur, & docent
Deci. cons. 534. & Rebuffus in Exposi-<marginalia>Decius.</marginalia>
tione Bullę C&#x0153;næ, articulo tertio. Et
ratio esse videtur, quia potestas agen-
tis debet esse proportionata sini: finis
autem tributorum est, commune bo-
num Reipublicæ, & ideo potestas impe-
randi illa ei tantum data est, qui supre-
mam curam habet totius Reipublicæ.
Item hæc potestas per se primo, & ex
natura rei erat in Republica, vnde illæ
Respublicæ, quæ nunc sunt supremę il-
lam potestatem in se retinent, quia in-
ter Reges, & Principes computantur;
ergo vbi Respublica trāstulit suam po-
testatem in Principem, solum inuenitur
hæc potestas in illo Principe, qui supre-
mam Reipublicę potestatem habet.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0537.jpg/>
@@1@<SE537>530 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><P>  Sed quæret aliquis, an Pontifex, vel
Concilium, vel alia potestas Ecclesia-<marginalia>3.</marginalia>
stica habeat hoc ius. Aliqui enim di-
cunt, Concilium generale habere hanc
potestatem, quia potest eam alij con-
cedere, vt significatur in capite, Super
quibusdam. §. Præterea, de Verbor&#x0169;. signi-
ficat. Respondetur tamen, Pontificem,
quatenus temporalis Princeps est, pos-
se in suis terris imponere tributa, quia
re vera ibi est supremus in temporali-
bus per directum dominium, & potesta-
tem. In alijs verò Regnis, sicut non ha-
bet dominium, vel temporalem iuris-
dictionem directè, ita nec potest per
se, & directè imponere temporalia tri-
buta, quia hic est actus illius potestatis.
Quod à fortiori verum est de quocum-
que inferiori Prælato Ecclesistico, vel
Concilio etiam generali, cuius potestas
ex Pontifice maximè pendet. Nihilo-
minus tamen si ad spiritualem finem sit
necessari&#x0169;, vt ad defende&#x0303;dā Ecclesiam
ab infidelibus, vel hæreticis, potest
S&#x0169;mus Pontifex imponere temporalia
tributa, quia sub ea ratione habet su-
premam potestatem etiam in tempora-<marginalia>Nisi sit|opus ad spi|rituale&#x0303; fine&#x0303;|nō posse Pa|pam impo-|nere tribu-|ta terris nō|suis te&#x0303;pora|liter, sicut|nec conci-|li&#x0169; vllum.|C. Prohi-|bemus.</marginalia>
libus. Potest autem directè Summus
Pontifex propter eundem finem, vel in
subsidium sibi necessarium tributa im-
ponere super Eccesiæ bona, sicut tra-
ctando de Decimis, diximus, posse par-
tem decimarum sibi reseruare, quia in
illo ordine per se, & directè est su-
premus Princeps totius Ecclesiæ, &
supremus dispensator bonorum eius;
& ideo supremam etiam in hoc habet
potestatem. Aliqui verò Episcopi hoc
non possunt, capit. Prohibemus, de Cen-
sib. Concilium autem etiam generale
in tantum id poterit, in quantum fue-
rit à Ponti fice concessum, vel approba-
tum. Potest præterea Ecclesia declara-
re, qui Principes temporales possunt
imponere tributa, & prohibere, ne alij<marginalia>C. Innoua|mus.|C. Snper|qnibusdam|4.|Illa tributa|etiā esse in-|sta de qui-|bus non cō-|stat à quib&#xA770;|sint imposi-|ta.</marginalia>
imponant, vt fecit Concilium Lateran.
in dicto capit. Innouamus, & ita etiam in-
telligitur dictum capit. Super quibusdam.
Et singulis annis sub grauissima censu-
ra fit similis prohibitio in Bulla Cęnæ.</P>
<P>  Additur verò in dicto cap. Super qui-
busdam, non solum illa esse iusta tributa,
de quibus constat esse imposita à regi-
bus, vel principibus supremis, sed etiā
illa; de quibus non constat, à quo impo-<-P>@@

<-P>sita sint, dummodo, Ex consuetudine, de cu-
ius initio non extat memoria sint introducta. Cu-
ius ratio est, quia vbi nec cōstat, nec cō-
stare potest de iniustitia, secund&#x0169; ius prę
sumitur iustitia: in huiusmodi aute&#x0303; ca-
su constare non potest, tale tribut&#x0169; sine
legitima potestate esse imposit&#x0169;, imo c&#x0169;
adeo præualuerit, vt per longissim&#x0169; te&#x0303;-
pus à tota cōmunitate solut&#x0169; sit, pręsu-
mitur iustè incepisse. Ite&#x0303; quia præscrip-
tio pręsertim immemorialis dat ius suf
ficie&#x0303;s; illa aute&#x0303; cōsuetudo inducit pręs-
criptione&#x0303;, & ideo diximus, requiri bo-
nam fidem, quia in omni præscriptione
cecessaria est.</P>
<P>  Occurrit autem hic graue dubi&#x0169;, an<marginalia>5.</marginalia>
idem dicend&#x0169; sit de potestate impone&#x0303;-
di non&#x0169; tributum, ex immemoriali cō-
suetudine, etiā si is, qui illud imponit, nō
sit supremus in temporalibus. Est enim
attente considerand&#x0169;, hæc duo esse val-
de distincta, imponere tribut&#x0169;, vel exige
re iam imposit&#x0169;, & similiter aliud esse,
habere consuetudine&#x0303; immemoriale&#x0303; exi
gendi aliquod tribut&#x0169;, quod ex eadem
cōsuetudine supponitur iam imposit&#x0169;;
aliud vero habere consuetudine&#x0303; imme-
moriale&#x0303; imponendi noua tributa, & cō-
sequenter illa postea exige&#x0303;di. Hęc enim
potestas sine dubio est multo maior, vt<marginalia>Castro.|Medina.</marginalia>
bene notar&#x0169;t Castro dicto lib. 1. c. 10. &
Medin. dicto c. 13. §. Sed forte, t&#x0169; quia est
potestas legislatiua, & dominatiua, &
extenditur ad plures actus, & ad nouas
impositiones faciendas; alia vero est
quoddā partìculare ius obtinendi, seu
lucrandi pensione&#x0303;, quæ suponitur iam
imposita. Vnde etiam cert&#x0169; mihi est, ex
hac posteriori consuetudine non bene
inferri priore&#x0303;. Multi enim Princi pes in-
feriores, imò & priuatę personæ habe&#x0303;t
ex cōsuetudine ius exigendi aliqua tri-
buta antiqua, vel à rege imposita, vel de
quor&#x0169; initio, aut auctore nō constat, qui
nō habent potestate&#x0303;, vel cōsuetudine&#x0303; im
ponendi noua tributa. Ideoq; licet ratio
facta probet antiqu&#x0169; tribut&#x0169;, de cuius
initio non est memoria, reputari iust&#x0169;,
& legitima potestate introduct&#x0169;, & ideò
exigi iuste posse à quoc&#x0169;q; habe&#x0303;te titul&#x0169;
vel cōsuetudine&#x0303; legitimā obtine&#x0303;di tale&#x0303;
pensione&#x0303;, adhuc superest quæstio, an no-
ua impositio tributi fieri iuste possit à
nō supremo Principe allegāte cōsuetu-
dine&#x0303; immemoriale&#x0303; impone&#x0303;ndi tributa.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0538.jpg/>
@@1@<SE538>Cap. 15. Quod requiratur vt lex tributaria iusta sit. 531
<duolan 2><P>  In qua dubitatione Medina dicto C.<marginalia>6.|Medina.</marginalia>
de Restit. c. 13. §. Vt igitur, affirmat tale
tributum iust&#x0169; esse. Fundatur pręcipue
in dicto cap. Super quibusdam, quod longe<marginalia>Sent. affir-|mans ide&#x0303;|esse de po-|testate im-|pone&#x0303;di no-|n&#x0169; tribut&#x0169;|ex imme-|moriali cō|suetudine|licet impo-|ne&#x0303;s non sit|supremus|dominus.|Medin. f&#x0169;-|datus in c.|Quibusdā.</marginalia>
aliter intelligit, quam à nobis declara-
tum sit. Ex illo enim capite colligit au-
thoritate&#x0303; imponendi tributa esse in Im-
peratore, Rege Papa, Concilio, & in an-
tiqua consuetudine. Et ita sentit, Ponti-
ficem in eo textu principaliter loqui de
nouis tributis, qui imponuntur ex vi po
testatis præscriptæ per consuetudinem
sine alio titulo, licet paulo inferius. §. De
veteribus, fateatur, etiam esse licitum, exi
gere tributa antiqua in sola immemo-
riali cōsuetudine fundata, quia t&#x0169;c pro
recipientibus iustè præsumitur, & in §.
Sed forte, obijciendo contra hoc dictum
cap. Super quibusdam, respondet, non esse
contrarium, sed potius approbando illa
noua tributa, innuere (ait) etiam hæc anti-
qua iuste recipi posse. Potest pro hac senten
tia citari Panormit. in dicto cap. Innoua-<marginalia>Panormit.</marginalia>
mus, n. 6. quatenus dicit, potestatem hāc
imponendi tributa, posse præscriptione
acquiri, & iura Principis posse consue-
tudine obtineri, de cuius initio non ex-<marginalia>Bartho.</marginalia>
tet memoria, iuxta doctrinam Bartho.
in l. Infamem. ff. de Publi. iud. & Innoc. in
cap. Ego P. de Fide instrum. Expressius<marginalia>Innocent.</marginalia>
id docet Panormit. in dicto c. Super qui-
busdam, n. 1. & 2. Ex quo videtur Medin.
sumpsisse illius textus interpretatione&#x0303;.
Eāde&#x0303; sententiā tenet D. Antonin. in 2. p.<marginalia>Anton.</marginalia>
tit. 1. c. 13. §. 8. in fin. vbi in speciali loqui
tur de quibusdam impositionibus parti
cularibus, quas aliquę ciuitates facere
solent pro suis tant&#x0169; membris, vt ad cō
munes necessitates cōtribuant, Quia li-
cet hoc, inquit, ordinariè nō possint facere sine
licentia Principis, secus erit, si ita facere consue-
uerint ante hominum memoriam.</P>
<P>  Ratione potest hæc sente&#x0303;tia suaderi,<marginalia>7.</marginalia>
primo, quia eade&#x0303; ratio esse videtur quo
ad præscriptione&#x0303; de iure pete&#x0303;ti tribut&#x0169;
antiqu&#x0169;, & de potestate impone&#x0303;di nou&#x0169;,
quant&#x0169; spectat ad possibilitate&#x0303; acqui-
rendi illud per cōsuetudine&#x0303;: nam vtr&#x0169;q;
est propri&#x0169; Principis; ergo si vnum cō-
paratur præscriptione, cur non aliud?
Nam quod differant secund&#x0169; magis, &
minus, par&#x0169; refert, c&#x0169; hæc differentia
accide&#x0303;talis sit, & in multis alijs reperia
tur, quę cōtra Principe&#x0303; pręscribi poss&#x0169;t.
Vt sunt iuridictio, quæ per consuetudi-<-P>@@

<-P>ne&#x0303; acquiritur etiā si propria regis sit, &
potestas legitimandi spurios, restituen-
di famā infamibus, creandi tabelliones,
& similia, quę Innoc. suprà notat, præs-
cribuntur contra Principe&#x0303;, cum nō vi-
deantur minora, quā potestas imponen-
di tribut&#x0169;. Vnde cōfirmatur, quia pręs-
criptio te&#x0303;poris immemorialis æquipa-
ratur priuilegio concesso à Principe ex
certa scientia, teste Bald. sub titulo,
Quę sint regalia in vsib. Feudor. sed per
priuilegi&#x0169; Principis potest inferior im-
ponere tribut&#x0169;, vt ex allegatis iuribus
colligitur, quę dic&#x0169;t, nemine&#x0303; posse im-
ponere tributum, nisi Principe&#x0303;, vel qui
ab eo habuerit facultatem; ergo eadem
potestas poterit per immemoriale&#x0303; pręs
criptionem acquiri. Probatur conse-
quentia simul cum Maiori, quia per ta-
lem consuetudinem præsumitur, illam
fuisse ortā ex aliquo simili priuilegio; &
ita vel ipsa consuetudo confert potesta-
te&#x0303;, vel saltem probat sufficienter, illam
quatenus est ratio sufficie&#x0303;s ad pręsume&#x0303;-
dam iustā origine&#x0303; eius. Vnde Glossa etiā
in dicto. c. Sup er quibusdā, verb. Non extat,
dixit, consuetudine&#x0303;, cuius nō extat me-
moria, ius, siue priuilegium inducere.</P>
<P>  Contrariam nihilominus sententiā<marginalia>8.|Sent nega-|tiua.|Castro.</marginalia>
tenet Castro lib. 1. de lege p&#x0153;nali cap.
10. dicitq; antiquam consuetudine&#x0303;, de
cuius initio non extet memoria, valere
ad exigend&#x0169; tributa, quæ ab illo te&#x0303;pore
antiquo sunt introducta nō verò ad no-
ua impone&#x0303;da, Probat primo, quia dict&#x0169;
c. Super quibusdam, loquitur de antiquis
tributis, non de nouis per antiquā con-
suetudine&#x0303; impositis. In quo fundamen-
to duo cōsideranda, & distingue&#x0303;da mihi
videntur. Vn&#x0169; est intelligentia illius tex
tus, aliud est illatio, quę ex illo fit. In pri
mo hæc posterior interpretatio verior
videtur: nā in textu nō dici{t$}, consuetu-
dine&#x0303; sufficere ad impone&#x0303;d&#x0169; tribut&#x0169;, nec
ad potestate&#x0303; im ponendi tribut&#x0169;, sed di-
citur illa tributa esse interdicta, quæ non
apparet Imperator&#x0169;, vel Reg&#x0169;, vel Lateranensis
Cōcil. largitione concessa, vel antiqua cōsuetudi
ne: cuius non extet memoria, introducta. Loqui
tut ergo aperte Pontifex in his vltimis
verbis de tributis introductis per anti-
quam consuetudinem, & de illis solis.
Vnde non video, cur dixerit Medina<marginalia>Medina.</marginalia>
hoc innui in illo textu, & non potius,
hoc solum expressè affirmari, & quid-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0539.jpg/>
@@1@<SE539>532 Lib. 5. De varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>quid aliud inde affirmetur, esse per illa-
tionem, non quia in textu contineatur.
Nec etiam video, cur dixerit idem Au-
ctor cum Panormit. numerari in eo tex-<marginalia>Panormit.</marginalia>
tu quatuor habentes auctoritatem ad
imponenda tributa, scilicet Imperato-
rem, Regem, Concilium (vtique cum
Pontifice) & consuetudinem: nam ibi
non dicitur, consuetudinem dare aucto
ritatem ad imponendum tributum, sed
dare auctoritatem tributo, quod hodie
impo sit&#x0169; inuenitur, quod sine dubio lō-<marginalia>Castro.</marginalia>
ge diuersum est, vt rectè dixit Castro,
Medina etiā non negat, hęc duo esse di-
uersa; male aute&#x0303; conatur literam illius
textus ad vtrumq; accōmodare, & ma-
gis in eo fallitur, quod textum principa
liter accōmodat ad eam partem, quę in
litera eius non continetur.<marginalia>9.</marginalia>
<P>  Alterum verò, quod ex hac vera in-
terpretatione colligit Castro, non vide-
tur mihi ex illo textu probari positiuè,
sed ad summum negatiuè, quia licet ibi
non affirmetur, consuetudinem imme-
morialem posse dare potestatem impo-
nendi tributa, non tamen negatur; ergo
inde non potest colligi testimonium po-
sitiuum contra priorem sententiam, sed
solum negatiuum, hoc modo, nemo ha-
bet potestatem imponendi tributa, nisi
qui in illo textu numerantur, sed ibi nō
datur hæc potestas consuetudini; ergo.
Et simile videtur esse aliud argumen-
tum, quod Castro sumit ex dicto capit.<marginalia>Castro.|C. Innoua-|mus.</marginalia>
Innouamus, quamuis ipse dicat, quod in
eo. Authoritas imponendi noua tributa aper-
te negatur antiquæ consuetudini, quia expresse
ibi dicitur, so lum Regibus, & Principibus eße
concessam. Vnde ex illa exclusiua, solum,
videtur colligere, negari hoc consue-
tudini. Sed in rigore non est solida illa-
tio, tum quia dictio exclusiua non ex-
cludit ea, quę sunt paria, sicut ibi non
excluditur Concilium: tum etiam quia
dictio exclusiua non excludit concomi-
tantia, huiusmodi autem dici potest cō-
suetudo, quia illa in tantum habet vim,
in quantum pręsumitur in auctoritate
Principis fundata. Vnde addo, in illo
textu non haberi verba, nec modum lo-
quendi, quem Castro intendit, sed ver-
ba eius sunt. Nec quisquam alicui nouas pe-
dagiorum exactiones sine auctoritate, & consen-
su Regum, aut Principum statuere præsumat.
Qui autem imponit noua pedagia ex vi<-P>@@

<-P>consuetudinis, non præsumit illa impo
nere sine auctoritate regum, vel Princi-
pum: sed allegat, & pręsumit talem cō-
suetudinem in auctoritate Regum esse
fundatam; ergo non potest dici apertè
excludi in illo textu, ergo ad summum
dici poterit, ibi non probari talem cō-
suetudinem sufficere. Quod argument&#x0169;
negatiuum ex vtroque textu leue est, &
vtr&#x0169;q; retorqueri potest. Prim&#x0169; quide&#x0303;,
argumentādo à paritate rationis, & ne-
gando tale&#x0303; consuetudine&#x0303; omnino omit-
ti, quia in altera includitur, vel in pote-
state Regum, vel in concessione Cōcilij.
Aliud vero, quia actus proprius Princi-
pis si fit ab inferiori, ex immemoriali
consuetudine, censetur fieri auctorita-
te Principis, sed illo textu approbatur
tributum nouum positum auctoritate
Principis, ergo & positum ex immemo-
riali consuetudine, quia hæc includit
auctoritatem Principis.</P>
<P>  Alio ergo modo possumus illa iura in<marginalia>10</marginalia>
fauorem huius sententiæ inducere, etiā
quatenus auctoritatem tantum negati-
uam continent. Quia nulla potestas po-
test per consuetudinem, seu præscriptio
nem acquiri, nisi virtute alicuius legis
ciuilis, aut canonicæ, sed nulla talis lex
est, quæ det auctoritatem præscribendi
hanc potestate&#x0303; impone&#x0303;di tributa; ergo
non potest præscriptione acquiri, & cō-
sequenter nullus Princeps recognosce&#x0303;s
superiorem potest iuste tali potestate
vti, prætextu consuetudinis etiam im-
memorialis. Maior constat, quia præs-
criptio nō est iure naturali introducta,
imò quodammodo videtur ab illa dis-
cordare, vel saltem omnino illi addi:
nec etiam constat esse de iure gentium,
quia omnes gentes illa vtuntur, neque
eodem modo; oportet ergo vt fundetur
in iurehumano ciuili, velcanonico, quia
sine auctoritate iuris non esset præscri-
ptio, sed iniqua vsurpatio rei alienæ.
Probatur ergo minor, quia nulla inue-
nitur ciuilis lex, quę talem præscriptio-
ne&#x0303; approbet, neq; etiam canonica, quia
maximè illa duo capita suprà tractata;
oste&#x0303;sum aute&#x0303; est, in illis nihil de hac con
suetudine caueri, & alioqui generaliter
damnari ōnia tributa nō concessa à Re-<marginalia>Cōc. Later.|Alex. III.</marginalia>
gibus, Principibus, vel Pontifice, seu
Concilio, & in textu originali Concilij
Laterane&#x0303;sis sub Alexan. III. p. 1. cap. 22.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0540.jpg/>
@@1@<SE540>Cap. 14. Quod requiratur vt lextributaria iusta sit. 533
<duolan 2><-P>additur, Vt nemo audeat, tales exactiones sta-
tuere, aut statutas de nouo tenere. Item ibi vi-
detur postulari ad iustitiam tributor&#x0169;,
vt constet auctoritate supremi Princi-
pis esse imposita, si sint noua, vel quod
ex cōsuetudine immemoriali præsuma-
tur, si sint antiqua: de præsumptione au-
tem, vel præscriptione pro potestate
imponendi illa null&#x0169; ibi estverbum. Nec
etiam valet aliquid argumentum, quod
à simili sumebatur, tum quia hęc trāsla
tio, vel vsurpatio alieni iuris per cōsue-
tudine&#x0303; odiosa est, & ideo non debet ex-
tendi, sed restringi, t&#x0169; etiam quia nō est
æqualis ratio cum ostensum sit, hanc po
testatem esse maiorem, tum deniq, quia
præscriptio talis potestatis multò ma-
gis potest cedere in perniciem reipubli
cæ, & ideo multo minus potest pręsumi,
à Principibus approbari; ergo vbi non
est expressa lex non licet per solam con-
iecturam, vel æquiparationem illam
colligere.<marginalia>11.</marginalia>
<P>  Et cōfirmatur hæc ratio ex alio prin-
cipio iurisperitorum: nam ea, quę ita
conueniunt supremę potestati, vt ad
propriam illius ratione&#x0303; pertineant, nō
possunt à subditis consuetudine præscri
bi; sed talis est potestas imponendi tri-
buta; ergo. Maior habetur excommu-
ni sententia Iuristarum Bald. in l. Compe-<marginalia>Bald.|Panormit.</marginalia>
rit. C. de Pręscript. triginta, &c. Panorm.
cap. Cum nobis, & cap. Ad audientiam, de
Præscript. & aliorum, quod refert, &
sequitur Couarr. in Regu, Possessor. nu.
8. & 9. & in Practi. capit. 4. num. 1. &
Velasc. de Iur. Emphyteut. q. 8. nu. 29. &<marginalia>Velasc.</marginalia>
sequentib. Cuius ratio à priori est, quia
nullum ius humanum fauet tali præscri
ptioni; imo illi resistit, vt in iure ciuili<marginalia>L. Cōperit.</marginalia>
constat ex dicta l. Comperit, & in iure His-
paniæ l. 1. tit. 15. lib. 4. nouæ recopilat.
& ide&#x0303; sumitur ex l. 5. tit. 29. p. 3. Resistit
etiā ius Lusitanię lib. 2. Ordinat. tit. 26.<marginalia>Ord. lib. 2.</marginalia>
in princ. & §. 15. Congruentia verò est,
quia pręsumi non potest, Principe&#x0303; con-
se&#x0303;tire in huiusmodi præscriptione, imo
nec iure posse, quia essetvalde pernicio-
sa reipublicæ, & ipsimet Principi, quia
ex parte priuaretur regia potestate. Mi-
nor item propositio in argumento sum-<marginalia>C. Innoua-|mas.</marginalia>
pta colligi potest ex dictis cap. Innoua-
mus, & super quibusdam, quatenus docent,
ius imponendi tributa, esse reseruatum
Regi, & Imperatori, ac similibus Princi-<-P>@@

<-P>pibus supremis, & eodem modo sumi-<marginalia>L. Vectiga.|Glossa.</marginalia>
tur ex l. Vectigalia. ff. de Publi. & vectig. &
l. 1. C. Nou. vecti. & ex l. 9. tit. 7. p. 5. vbi
Glossa 2. notat, esse hoc ex reseruatis
Principi.</P>
<P>  Sed forte dicet aliquis, aliud esse, q&#x0111;<marginalia>12.</marginalia>
actus sit reseruatus Principi, aliud verò
quod sit quasi de intrinseca ratione su-
premę potestatis eius, vel signum quasi
proprium, & quasi potestatiu&#x0169; supremæ
excelle&#x0303;tiæ illius. De actibus ergo huius
secundi ordinis est vera prima proposi-
tio; non verò de actibus prioris ordinis,
vt probant adducta pro contraria opi-
nione: imponere autem tributum tant&#x0169;
probatur esse Principi reseruat&#x0169; priori
modo. Neq; aliud colligitur ex iuribus
citatis, & ideò non procedit ratio, quia
multa similia reseruata Principi poss&#x0169;t
contra ill&#x0169; præscribi, vt suprà inductio-
ne ostensum est.</P>
<P>  Sed contra hoc ostendo: esse propri&#x0169;
Principis posteriori, & stricto modo. Et
primum expendo verba Pontificis in<marginalia>C. Tribut&#x0169;</marginalia>
cap. Tributum. 23. quęstione octaua, ibi.
Quod constitutum est pro pace, & æquitate, qua
nos tueri debe&#x0303;t & defensare, Imperatoribus per-
soluend&#x0169; est. Quibus verbis significatur,
titulum, ob quem tributa debentur fun-
dari in ea obligatione, qua rex tenetur,
regnum suum in pace defendere, sed
hæc obligatio requirit supremam pote-
statem, & in illa fundatur; ergo tribut&#x0169;
intrinsecè respicit illam potestatem, &
inter alia habet, vt sit veluti sigum ex-
hibendum in signum supremi dominij.<marginalia>August.|Panorm,</marginalia>
Hoc etiam confirmat quod D. Augusti.
ait lib. 22. contra Faust. capit. 74. Ad
hoc tributa præstantur, vt propter bella necessa
rio milti stipendia præbeantur. Nam licèt
non sit hæc adæquata causa imponendi
tributa, est vna ex præcipuis, & osten-
dit, quod sicut potestas indicendi bel-
lum est propria supremi Principis, nec
potest acquiri per præscriptionem ab
inferiore Principe habe&#x0303;te superiorem,
ita etiam potestas imponendi tribut&#x0169;-
Præterea ex citatis legibus sumitur ma
gnum argumentum, quia expresse de-
finiunt, neminem posse præscriptione
eximi à tributis soluendis, vt patet
ex citata Lege, Comperit, & alijs horum<marginalia>C. C&#x0169; no-|bis.</marginalia>
regnorum. Et ex à Panormitan. in dicto
capite, Cum nobis, num. 11. vbi reddit ra-
tionem, quia tributum debetur in sign&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0541.jpg/>
@@1@<SE541>534 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>subiectionis, sed multo plus est præscri-
bere potestate&#x0303; imponendi tributa, quā
pręscribere exemptione&#x0303; à tributis, quia
maius etiā sign&#x0169; supremę potestatis est,
tributa imperare, quam exigere, ergo.</P>
<P>  Et declaratur hoc amplius, quia Rex<marginalia>13.</marginalia>
habet potestate&#x0303; impone&#x0303;di tributa in to
to suo regno, etiā in terris subiectis ali-
cui inferiori Principi ipsi subiecto; quā-
do ergo ille inferior Princeps acquirit
per consuetudine&#x0303; potestate&#x0303; imponendi
tributa in suis terris, vel Rex illā amit-
tit, vel vterq; retinet illam. Prim&#x0169; est in-
trinsecè cōtra dignitate&#x0303; Regiā, eā enim
magna ex parte cōuellit, quod per pręs-
criptione&#x0303; fieri nō potest, vt oste&#x0303;sum est.
Est etiam contra naturale&#x0303; obligatione&#x0303;,
qua vassalli tenentur recognoscere Re-
gem vt suprem&#x0169; dominum. Secund&#x0169; au-
tem est etiā contra iustitiā respectu po-
pulor&#x0169;, ita enim supra mod&#x0169; grauaren-
tur. Vtrumq; sic explico, quia populi ex
naturali iustitia per se primo tenentur
tributa pendere Regi, t&#x0169; quia ille est su-
premus dñs, tum quia illius potestas ce&#x0303;-
setur esse immediatè à populo, & ideo e-
tiā populi subditi inferiori Principi sub
dito Regi, quatenus sunt pars quædam
regni tenentur per se contribuere ad
sustentationem Regis, & status, ac dig-
nitatis, omni&#x0169;q; muner&#x0169;, & oner&#x0169; eius,
quod faciunt populi tributa soluendo.
Ergo contra iustitiā esset, quòd etiam
inferior, & quasi proximus Princeps,
posset sua auctoritate imponere eidem
populo noua tributa, & quod populus
obligari posset à duobus Principibus,
& præsertim ab illo, c&#x0169; quo à principio
non contraxit, neq; ei potestatem con-
tulit. Isti enim inferiores Principes non
à populo, sed à regibus, vel Imperatore
su&#x0169; statum, ae dignitate&#x0303; acceperunt, &
ideo non à populo, sed à Rege, vel iuxta
regis præscriptum possunt certos redi-
tus à Vasallis accipere. Atque hæc vide-
tur esse ratio propria, cur hic actus im-
perandi tributa est proprius supremi
Principis, quæ consequenter optime vi-
detur ostendere, esse hoc tam intrinsec&#x0169;
illi supremę potestati, vt cōtraria cōsue
tudo illam destruat, & iustitiæ multum
repugnet, ideoq; non sit admittenda cō-
tra Principem, neq; sufficiat ad iustifi-
canda noua tributa, sine certa faculta-
te à Regibus concessa.</P>@@

<P>  Hęc ergo sente&#x0303;tia mihi videtur veri-<marginalia>14.|Auctoris|sententia.</marginalia>
or, & securior, quia est magis consenta-
nea iuri, & rationi, & quia impositio tri-
butor&#x0169; est grauissima, & multa conside-
ratione indiget, vt iustè fiat, & ideo non
est facile cōmittenda vol&#x0169;tati eor&#x0169;, qui
in te&#x0303;poralibus habe&#x0303;t superiore&#x0303;, nec con
suetudo aliud inducens honesta censen-
da est. Neq; præsumend&#x0169; est, quod bona
fide sit introducta, vel per scientiam, &
patientiam Regum. Oportet tñ aduer-
tere, aliud esse, quod Princeps aliquis
inferior pręscribat potestatem impone&#x0303;
di tributa retenta subiectione ad supe-
riore&#x0303;, & sine lice&#x0303;tia eius: aliud vero esse,
quod Princeps, qui prius recognouerat
superiore&#x0303; per consuetudine&#x0303;, & præscri-
ptionem eximatur à tali subiectione, &
fiat supremus & sic acquirat potestate&#x0303;
imponendi tributa. Hactenus ergo de
priori modo loquuti sum&#xA770;, & ita dicim&#xA770;
fieri nō posse, t&#x0169; propter iura citata, t&#x0169;
propter repugnantiam, quā inuoluit cō-
tra iustitæ æquitatem, & debit&#x0169; ordine&#x0303;,
qui seruādus est, stante subiectione.</P>
<P>  At verò si in posteriori modo suppo-<marginalia>15.|Iuristæ c&#x0169;|Bartholo.|Panormit.|Couarr.</marginalia>
namus, illam potestate&#x0303; supremā, & exe&#x0303;-
ptione&#x0303; posse præscriptione acquiri, vt
Iuristæ cōmuniter docent c&#x0169; Bart. in l.
Infamem. ff. de publi. iudi. in fine, & in l.
Hostes. ff. de Capti. & alijs quos refert, &
sequitur Couar, in dicta Regu. Poßessor.
2. p. §. 2. n. 8. §. Ex his vero, & in Regu. Pec.
catum. §. 9. n. 9. Hac (inquam) sententia<marginalia>Cap. Inuo|camus.</marginalia>
supposita consequens erit, vt talis Prin-
ceps acquirat etiā potesta te&#x0303; imponen-
di noua tributa, quia iam non est subdi-
tus, sed supremus, & ita ad ill&#x0169; pertinet
regula textus in dicto cap. Innouamus, &<marginalia>C. Super|quibusdam|C. Cum nō</marginalia>
dicto cap. Super quibusdam Panormi. vero
in cap. Cum non liceat. de Præscripti. n. 16.
sentit, non posse supremā regni potesta
te&#x0303; illo modo acquiri, quia non potest in
ferior eximi à potestate superioris cō-
suetudine sola etiam longissima. Sed
hæc quæstio nunc ad nos non pertinet;
tant&#x0169; enim ex hypothesi loquimur, quæ
sine dubio vera est, quidquid sit de ve-
ritate suppositionis, quamuis etiam illa
satis probabilis sit, & fortasse etiam
praxi comprobata sit. Nam multa re-
gna censentur hanc potestate&#x0303; vsu ipso
& præscriptione acquisiuisse præce-
dente aliqua probabili occasione, & ti-
tulo.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0542.jpg/>
@@1@<SE542>Cap. 15. De fine neceßario tributis. 535
<duolan 2><P>  Ad rationes ergo contrariæ senten-
tiæ nego esse parem rationem de con-<marginalia>16.|Non esse|parem ra-|tionem de|consuetudi|ne impone&#x0303;|di tribut&#x0169;,|& exigen-|di.</marginalia>
suetudine imponendi tributum, vel exi-
gendi, tum quia prior consuetudo nul-
libi in iure censetur sufficiens ad acqui
rendam potestatem imponendi tribu-
tum; posterior verò inuenitur approba-
ta, vt sufficiens ad iustitiā tributi. Quia
prior potestas multò maior est, magisq&#x0301;;
perniciosa reipublicæ, si indebitè vsur-
petur, tum etiam quia per illam consue
tudinem derogatur supremæ potestati
Regiæ, per posteriorem autem minimè,
imò fundatur in præsumptione contra
subditos soluentes tributum antiquum
etiamsi non constet qua potestate, vel
causa impositum sit. Vnde ex hac parte
consuetudo illa, & præscriptio fauet
Principibus. Quòd si sit sermo de con-
suetudine accipiendi tributum, per quā
solet pręscribi contra Regem (quod ma
ximè intendunt Iuristæ ibi allegati) sic
etiam neganda est consequentia, quia
vtilitas tributi potest facilè à Rege do-
nari alijs, & ita nihil est, quod vetet prę-
scriptionem in illā. Quia per illam non
derogatur dignitati, & potestati Regię,
sed tantum cuidam temporali vtilitati,
quod secus est in consuetudine impone&#x0303;
di tributa, vt ostensum est. Et ita etiam
responsum est ad alia exempla, quæ ibi
afferuntur: nam licet sint de actibus re-
seruatis principi, non tamen sunt pro-
pria signa excellentię eius, vel actus, qui
veluti intrinsecè includant dependen-
tiam à suprema potestate, vt est tribu-
torum impositio.</P>
<P>  Ad confirmationem respondeo, pos-<marginalia>17.</marginalia>
se quidem Principem committere infe-
riori, vt nomine, & auctoritate sua tri-
butum imponat in particulari casu, &
examinata causa, ratione, & modo, vt in
eisdem iuribus significatur: non tamen
posse iustè concedere inferiori genera-
le priuilegium imponendi tributum in-
dependenter à sua approbatione, & re-
dundans in solamvtilitatem ipsius infe-
rioris; esset enim tale priuilegiumvalde
perniciosum reipublicæ, ac communi
bono, & valde repugnans supremæ po-
testati eiusdem Principis, & iustitiæ æ-
quitati, vt ostensum est. Ideoq&#x0301;ue ex vi
consuetudinis quantumcunq&#x0301;; longęuæ
nunquam præsumitur esse fundatam in
aliquo priuilegio, vel iusto titulo. Et<-P>@@

<-P>hæc est ratio sufficiens, vt per eam non
possit talis potestas comparari.</P>
<Z>CAPVT XV.
De ratione, & causa finali ad iustitiam
tributi necessari{a}.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Ecunda conditio ad iustitiam tri-<marginalia>1.</marginalia>
buti necessaria, est causa finalis, seu
ratio. Ita sumitur ex cap. Peruenit,<marginalia>C. Perue-|uit.</marginalia>
de Censibus. vbi etiam significatur, ne-
cesse esse, causam esse notam, quia census
ignorātiæ (vt ibi dicitur) id est cuius cau-
sa iusta ignoratur (vt ibidem exponit
Glossa) nullo iure diuino, vel humano proba-
tur. Et ideò, inquit Pontifex, Oportet, vt ce&#x0303;-
sus omnis, ad quid, & quomodò persolui debeat,
præsciatur. Quod intelligendum est de ce&#x0303;
sibus nouiter impositis, vel impone&#x0303;dis,
vt ibi sentit Glossa, vt notat Medin. su-
pra q. 14. Nam de antiquis præsumitur<marginalia>Gloßa.|Medina.</marginalia>
causa, licet non sciatur, vt dicemus. Imò
etiam in tributis nouis (vt infra dicam)
non est nec essarium, vt causa sit nota
omnibus, & singulis de populo; oportet
tamen vt sit nota Principi, & cōsiliarijs
eius, vel procuratoribus regni, aut alijs
ad quos pertinet, iustitiam tributi exa-
minare. Quia nisi Principi constet iustā
interuenire causā, vel probabilibus ra-
tionibus, vel fide digna auctoritate, &
iudicio suorum consiliariorum, non po-
terit iustè imponere, vel exigere tribu-
tum, quia temerè agendo non habet ius
exigendi. Et ideò nec retinere potest,
quod sic exegit, nisi postea examinata
causa inuenerit iustum fuisse tributum
in re, licèt temerè fuerit impositum.</P>
<P>  Vt autem causa sit iusta, dicunt Do-<marginalia>2.</marginalia>
ctores omnes, necessarium esse, vt tri-
butum imponatur propter bonum com
mune, non propter priuat&#x0169; ipsius Prin-
cipis. Sed in hoc oportet duo distingue-
re, vnum est id, quod debetur Principi
ratione sui muneris, & laboris, quod di-
ci potest pertinere ad vtilitatem eius:
nam datur ad sustentationem, & quasi
stipendium. Aliud est, quod necessari&#x0169;
est ad subueniendum reipublicæ in oc-
casionibus necessarijs occurrentibus.
Si ergo de vtilitate Principis priori mo
do spectata sit sermo, iustè imponuntur
tributa propter vsum, & vtilitate&#x0303; Prin-
cipis. In hoc enim sensu dixit Paulus ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0543.jpg/>
@@1@<SE543>536 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>Roman. 13. Ideo enim tributa præstatis. &<marginalia>Roman. 13</marginalia>
subdit, Minister enim Dei est. Quasi dice-
ret, soluitis stipendi&#x0169; Principibus, quia
ministri Dei sunt, in hoc ipsum seruientes, ac
subinde propter eorum ministerium. In
hac autem vtilitate seruanda est æqua-
litas, vt scilicet, detur Principi quant&#x0169;
necesse est, & quantum decet iuxta sta-
tum, & labores eius, non verò sine men-
sura iuxta concupiscentiam eius. Addi
verò potest, hanc vtilitatem Principis
non esse omnino priuatam, sed commu-
nem, quia ipse est persona publica, & su-
stentare illum, & statum illius bonum cō
mune est. Præter hunc autem finem, im-
ponuntur sæpe aliqua tributa propter
insurgentes occasiones, & causas, & de
his verum est, causam esse debere non
commodum Principis, neque alicuius
personę priuatę, sed cōmunitatis bon&#x0169;.</P>
<P>  Duplex ergo immediata causa in tri
butis spectanda est, vna pertine&#x0303;s ad per<marginalia>3.</marginalia>
sonam Principis, vt talis est; alia spectās
ad sumptus communes. Et hæc potest
esse multiplex. Vna, & valde communis
est, bellum, & ideo dixit Augustin. 22.
contra Faust. cap. 74. tributa solui vt ha
beat Rex, vnde militibus stipendia sol-<marginalia>August.</marginalia>
uat. Alia causa esse solet refectio pon-
tium, & viarum, atque earum custodiæ,
& aliæ similes, quæ in totius communi-
tatis commodum cedunt. Sic igitur ex-
plicata causa tributi, non potest esse iu-
sta, nisi ad commune bonum pertineat:
nam cum onus tributi cōmune sit, etiā
finis, seu fructus eius debet esse com-
munis, alioqui non seruaretur æquali-
tas. Hoc autem præcipuè locum habet
in tributis, quæ per se vt tributa impo-
nuntur. Nam imponi etiam possunt in
p&#x0153;nam alicuius delicti, vel in recompe&#x0303;
sationem alicuius nocumenti illati, vt
suprà dictum est. Tunc ergo non opor-
tet, vt ad communem vtilitatem specia-
liter ordinentur. Nam si ponantur in pę
nam, poterunt sicut aliæ p&#x0153;næ applicá-
ri fisco, vel pauperib&#xA770;, vel alijs pijs, aut
etiam publicis operibus, aut ministris
iustitiæ arbitrio Regis imponentis. Si
verò sint ad damna recompensanda, in
eorum commodum redundare debent,
qui damn&#x0169; passi sunt, vt per se constat.</P>
<P>  Atque hinc sequitur, quantitate&#x0303; tri-<marginalia>4.</marginalia>
buti non posse iustè excedere conditio-
nem, seu indigentiam causæ. Quia sicut<-P>@@

<-P>causa iusta est necessaria, ita etiam pro
portio tributi ad causam eius necessa-
ria est ad æqualitatem iustitiæ commu-
tatiuæ, quæ est rei ad rem, quia tantum
tributum iustè potest imponi, quantum
ad finem eius est necessari&#x0169;, & sufficie&#x0303;s:
nam si plus imponatur, iam in eo non
habet causam, & excedit æqualitatem
iustitiæ, vt in simili dicitur in cap. Quia
plerique, de Immunit. Ecclefiastica. Atq&#x0301;;
ita sub hac conditione includitur alia,<marginalia>C. Qui{a}|plerique.|Caiet.</marginalia>
quam Caiet. ponit in Sum. verb. Vectiga-
li{a}, quam vocat vsum, id est, quod tri-
butum expendatur in illum vsum, prop-
ter quem est impositum, & sumitur ex
D. Thom. lib. 2. de Regim. Princ. cap. 12.
Nam vt iustè exigatur tributum, & ex
debito soluatur, tanquam necessarium<marginalia>D. Thom.</marginalia>
requirit, vt id fiat, propter quod impo-
nitur, eumq&#x0301;ue imitatus est Greg. Lop.<marginalia>Greg. Lop.</marginalia>
in l. 2. tit. 1. part. 2. n. 9.</P>
<P>  Circa hanc verò conditionem est cō-<marginalia>5.</marginalia>
siderand&#x0169;, si loquamur de tributis, quæ
penduntur ipsi Regi ad suos sumptus, &
propter suos labores, & vigilias: talium
tributorum iustitiam non pendere ex
vsu: nam siuè malè, siue bene Rex postea
expendat tales reditus, non erit iniu-
stus accipiendo tributa, quia verè est
dominus illorum, & de illis potest libe-
rè dispensare, sine iniustitia, dummodò
suo muneri satisfaciat, gubernando, &
defendendo rempublicā, sicut tenetur.
Alioqui si in hoc deficiat, iniustè acci-
piet, & retinebit hæc tributa, quę prop-
ter officium dantur, & sunt tanquam
merces operis, quam iniustè accipit,
qui non laborat. Si verò loquamur de
tributis impositis ad opera communia
reipublicæ, de his clarum est, debere
expendi in talia opera, alias committi
fraudem, & iniustitiam, quæ potius est
in acceptione, & retentione illius, quā
in impositione. Nam hæc potuit esse iu-
sta, si re vera causa suberat; posteà verò
acceptio, vel retentio fit iniusta ex de-
fectu debiti vsus. Necessarium ergo est,
vt tributum expendatur in opus, prop-
ter quod impositum est, nam illius tri-
buti non fit propriè Rex dominus, sed
dispensator. Vnde ad summum poterit
interdum, quando vera necessitas oc-
currerit, cōmutare illud in aliud opus
pertinens etiam ad communem regni,
vel populi vtilitatem. Nam quoad hoc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0544.jpg/>
@@1@<SE544>Cap. 15. De fine neceßario tributis. 537
<duolan 2><-P>habet supremam potestatem, & admi-
nistrationem.<marginalia>6.|Tributum|pendere à|causa in fie|ri, & con-|seruari.|C. Si cessā-|te.|Cap. Post|translatio-|nem.</marginalia>
<P>  Ex quo vlterius infertur, tributum
pendere (vt sic dicam) à causa infieri, &
conseruari. Nam si causa est necessaria
ad iustitiam tituli, non potest plus dura-
re tributum, quam causa. Quia cessante
causa (vtique necessaria, & in suo gene-
re adęquata) cessat effectus, cap. Cum ces-
sante, de Appellat. Quod ita ferè expli-
cat Glossa citans varia iura in capite
Post translationem, de Renunciat. verb. Ces
sante, & notant Doctores in L. Cum Pater.
§. Dulcissimi. ff. de Leg. 2. Sed in præsenti,
causa est necessaria ad iustitiam tribu-
ti, vt dictum est; ergo illa cessante, cessat
iustitia, & consequenter debet cessare
tributum. Et confirmatur, quia si cessā-
te causa tributum exigatur, iam plus
exigitur, quam sit necessarium; ergo in
eo non seruatur æquitas, nec iustitia,
quia vt diximus proportio inter quan-
titatem tributi, & exigentiam causæ est
necessaria ad iustitiam tributi; ergo si
causa sit perpetua, tributum poterit es-
se perpetuum, si autem sit causa tempo-
ralis, tributum debet etiam esse tempo-
rale, ita vt illa cessante, hoc etiā cesset.</P>
<P>  Hoc autem intelligendum est cum li-
mitatione, seu declaratione, vt intelli-<marginalia>7.</marginalia>
gatur formaliter de causa, potius quā
materialiter. Nam licèt cessauerit de-
terminata causa, pro qua positum fuit
tributum, si alia æquiualens loco illius
substituatur, poterit non cessare tribu-
tum, quia tunc non cessat simpliciter
causa, sed talis causa, quæ non est sim-
pliciter necessaria, & est in potestate
Principis, vt dixi, illam mutationem fa-
cere, sicut posset nouum tributum im-
ponere, noua insurgente causa. Item o-
portet aduertere, interdum causam tri-
buti consistere in vno actu, seu effectu,
quo absoluto omnino cessat causa, vt
ædificato tali ponte, finito tali bello, &
similibus, & in huiusmodi causa maxi-
mè procedit doctrina data, quòd cessā-
te illa, cesset iustitia tributi. Sæpius ve-
rò causa tributi est permane&#x0303;tior, & oc-
casio eius cessat pro aliquo tempore,
semper tamen manet occasio, vel peri-
culum eius. Vt v. g. causa imponendi pe-
dagium fuit securitas itineris, & com-
moditas, quam Rex procurare tenetur.
In his ergo, & similibus causis, licet pro<-P>@@

<-P>aliquo tempore cesset actualis necessi-
tas expensarum in tali opere, nihilo mi-
nus non cessat tribut&#x0169;, nec iustitia eius,
tum quia illud est accidentarium, & in
re morali non potest esse tanta depen-
de&#x0303;tia, aliàs quotidie fieret mutatio iux-
ta occurre&#x0303;tes occasiones, quod sine du-
bio non expedit. Tum præcipuè, quia il-
la causa de se est permane&#x0303;s, & Princeps
semper tenetur esse paratus, & habere
curam securitatis viar&#x0169;, aut maris, quę
obligatio est digna stipendio. Tum de-
nique quia sicut cessat interdum neces-
sitas expensarum in vno, vel alio opere,
ita sæpe occurrunt aliæ occasiones ex-
pendendi, quæ loco aliorum oper&#x0169; pos-
sunt succedere. Et ita vt in hoc etiam
sumatur æqualitas, tenebitur Princeps
non pro quac&#x0169;que exurgente occasio-
ne nouam facere impositionem, etiam
temporaneam, sed prudenter pensare,
an pro illis sufficiant antiqua tributa,
in quibus actualis necessitas faciendi
expensas cessauit, vel suspensa est.</P>
<P>  Quæri verò vlterius potest, an in ali-<marginalia>8.|Dubium de|consuetudi|ne.|Cordub.</marginalia>
quo casu possit iustè exigi tributum, cu
ius causa cessauit, saltem ratione anti-
quæ consuetudinis, quę suppleat vicem
causæ. Hoc dubium tangit Cordub. in
Summa Hispan. q. 95. & absolutè negat,
quia non putat posse bonam fidem in ta<marginalia>Medin.</marginalia>
li consuetudine interuenire. Contrari&#x0169;
tenet Medin. dicto cap. 14. qui non sol&#x0169;
affirmat sufficere consuetudine&#x0303; ad prę-
sumptionem iustæ causæ, quando de illa
est ignorantia negatiua, vt sic dicam,
verum etiam si constet causam, propter
quam impositum fuit tributum, cessas-
se, atque adeo iam non subsistere legiti-
mam causam; putat nihilominus, con-
suetudinem antiquam, & bona fide, ac
sufficienti tempore præscriptam, suffi-
cere, vt tributum iustè exigatur. Ratio
est, quia pręscriptio dat sufficientem ti-
tulum, & supplet defectum quemlibet,
etiāsi proueniat ex defectu causę. Quod
si obijcias, quia tunc non potest consue-
tudo esse bona fide continuata, nam eo
ipso, quod scitur, causam cessasse, non
potest exactio tributi bona fide conti-
nuari. Respondet, posse durare bonam
fidem, quia licèt prior causa cessauerit,
loco illius successit præscriptio, quæ
dat sufficientem causam iustam ad exi-
gendum tributum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0545.jpg/>
@@1@<SE545>538 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><P>  Sed hoc non videtur satisfacere. Nā<marginalia>9.</marginalia>
consuetudo antecedit titulum præscri-
ptionis, nam est causa eius; ergo bona
fides consuetudinis non potest fundari
in præscriptione, quia ante acquisitum
titulum præscriptionis oportet, vt cō-
suetudo bona fide continuetur; ergo to
to illo tempore non potest fundari bo-
na fides in titulo acquisito per præscri-
ptionem. Neque tunc potest fundari in
alia causa iusta, nam supponimus, illam
cessasse, & hoc constare Principi exige&#x0303;-
ti tributum; ergo non potuit illa con-
suetudo bona fide continuari. Et decla-
ratur amplius, quia dum iusta causa tri-
buti durat, consuetudo exige&#x0303;di non ser-
uit ad præscribendum ius exigendi etiā
cessante illa causa, aliàs omne tributum
positum propter causam temporalem
duraturam tamen longo tempore qua-
draginta, aut centum annorum, præscri
beretur per illud tempus, vt perpetuo
peti possit, etiamsi constet causam ces-
sasse, quod est apertè falsum, quia esset
inæqualitas magna inter tributum, &
causam eius, quin potius eo ipso, quod
consuetudo exigendi continuatur tan-
tum propter duratione&#x0303; causæ, præscri-
bitur (vt sic dicam) contra solutionem
talis tributi, si cesset talis causa. Et ita
dum causa durat, & propter illam du-
rat etiam exactio tributi, non potest in-
choari præscriptio ad exigendum illud
sine tali causa; ergo deberet inchoari
postquam cessauit causa, & nihilominus
continuata fuit exactio, at tunc non po
tuit esse bona fides, quia nec potuit f&#x0169;-
dari in causa, quæ cessauit, & non igno-
rabatur, vt supponitur, neque in præs-
criptione, quæ non dum erat; ergo talis
consuetudo nunquam potest dare titu-
lum præscriptionis.</P>
<P>  Alio ergo modo censeo esse possibi-<marginalia>10.|Mens au-|ctoris.</marginalia>
lem bonam fidem in huiusmodi consue-
tudine, & ita esse explicandam, & præ-
sumendam, vt pręscriptio iudicari pos-
sit legitima. Nā licèt causa prima, pro-
pter quam fuit impositum tribut&#x0169;, ces-
sauerit, potuit loco illius alia, & alia suc
cedere, & ita bona fide tributum conti-
nuari: nam hoc est in potestate Princi-
pis, vt diximus. Si ergo constaret, non
solum primam causam cessasse, sed etiā
nullam aliam extra pręscriptione&#x0303; fuisse
loco illius subrogatam, non video, quo-<-P>@@

<-P>modò possit bona fide continuari con-
suetudo exigendi tale tributum, vt pro-
bat ratio facta. Si verò quanuis constet
primam causam cessasse, non tamen cō-
stet, an alia fuerit loco illius subrogata,
tunc potest facile locum habere bona
fides. Et ideò distinguenda sunt tempo-
ra. Aut enim sumus intra tempus non
dum consummatæ pręscriptionis, & t&#x0169;c
dicendum est, quam primum constiterit
causam omnino cessasse, ita vt neq&#x0301;; pri-
ma subsistat, neque alia iusta subuene-
rit, cessandum esse ab exactione tributi,
quia tunc nec per se est iustum, vt ex di-
ctis patet, nec ratione præscriptionis,
quia non fuit consummata. Aut loqui-
mur de tempore post cons&#x0169;matam præ-
scriptionem, & tunc poterit tributum
sustineri, quicquid sit, vel fuerit de cau-
sa in re ipsa spectata: nam præsumitur
fuisse iusta. Neque est moraliter possi-
bile, vt post talem præscriptionem inci-
piat positiuè constare (vt sic dicā) quod
nulla subsit causa, sed ad summum nega-
tiuè potest non constare de illa, & ita
semper est locus pręsumendi nō de esse.</P>
<P>  Præsertim quia est tanta varietas in
statu, & sumptibus Principum, & in va-<marginalia>11.</marginalia>
lore rerum, vt facilè credi possit, anti-
qua tributa, quæ propter alias causas
imposita fuere, illis cessantibus dur asse,
quia iudicata sunt necessaria ad hone-
stam Principis sustentationem. Quod
etiam attigit Medin. suprà, & propter
hoc Castro suprà, in his tributis anti-<marginalia>Medina.|Castro.</marginalia>
quis non requirit has conditiones, sed
pro illis dicit sufficere immemorialem
consuetudinem. Et ita mihi probabile
est, ad hanc consuetudine&#x0303;, quæ suppleat
causam iustam, non sufficere certum
tempus etiam diuturnum, sed oporte-
re, vt excedat hominum memoriam, ar-
gumento dicti cap. Super quibusdam, à
paritate rationis, & quia tributum n&#x0169;-
quam potest iustè exigi, nisi per respe-
ctum ad causam iustam, nec aliter po-
test præscribi, quia hic respectus intrin
secè includitur in ipsa consuetudine, vt
iusta, & bonæ fidei esse possit; ergo o-
portet, vt causa illa sit nota, vel præ-
sumpta; vbi autem ignoratur nō potest
ita præsumi, nisi consuetudo excedat
hominum memoriam; ergo talis con-
suetudo necessaria est ad hunc effect&#x0169;,
& ita etiam sentit Medina suprà.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0546.jpg/>
@@1@<SE546>Cap. 16. De forma, & materia legum tributorum. 539
<duolan 2><Z>CAPVT XVI.
De forma, & materia in legibus tributorum
seruandis.</Z>
<P><INI3>T</INI3>Ertia conditio ad iustitiam tri-
buti necessaria est forma, vt Ca-<marginalia>1.|Ad iusti-|tiam tribu-|ti necessa-|riā esse for|mam, seu|proportio-|nem.|Caiet.|Castro.|Medina.</marginalia>
iet. loquitur, seu proportio, vt lo-
quitur Castro: hæc enim duo in idem co
incidunt, vt significauit Medin. quia illa
forma nihil aliud est, quam proportio
seruanda inter tributum, & subditos,
quibus imponitur. Nam pręter propor-
tionem inter quantitatem totius tribu-
ti, & causam eius, quæ pertinet ad æqua
litem rei ad rem, seu iustitiæ commuta-
tiuæ, de qua iam dictum est, seruanda est
proportio tributi ad personas, quibus
imponitur, & hæc proportio vocatur
forma tributi, pertinetq&#x0301;ue ad iustitiam
distributiuam respectu communitatis,
sed redundat in commutatiuam respe-
ctu singulorum. Non est enim iustum, vt
omnes æqualiter soluant, sed iuxta fa-
cultatem, & condìtionem vniuscuiusq&#x0301;;
plus enim à diuite, quam á paupere exi-
gendum est, cęteris paribus. Vnde fit, vt
iuxta proportionem, quam personæ in-
ter se seruant quoad facultatem, seu cō
ditiones alias requisitas ad tributum,
seruanda sit proportio inter eas in im-
positione tributi, & hæc est proportio
distributiua iustitiæ. Et ita declaratur
hæc conditio à D. Thom. 2. 2. q. 63. ar. 4.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Est autem talis proportio necessaria,
vt à nullo subdito plus exigatur, quàm
iustè possit, & debeat contribuere, &
quoad hoc resultat æqualitas commu-
tatiuæ iustitię. Atq&#x0301;; hinc etiā est neces-
saria proportio ad res super quas im-
ponitur tributum: quas vocamus mate-
riam tributi. Nam si imponatur super
rem immobilem, non debet excedere
quantitatem moderatam, consideratis
fructibus eius, & laboribus, ac expensis,
quæ circa illam fiunt: nam si in hoc tri-
butum sit nimis onerosum, plane erit
iniustum. Si autem imponatur super res
mobiles, quę venduntur, & emuntur, vel
arte fiunt, obseruari debet ne tales sint
huiusmodi res, vel tantum, & tam mag-
num tribut&#x0169;, vt redundet in maius onus
pauperum, & artificum, aut mercator&#x0169;,
quàm possint sustinere commodè, ad
vitam, & familiam sustentandam.</P>@@

<P>  Atque ex hac conditione inferunt<marginalia>2.|Multi cen|sent iniusta|vectigalia|quæ pro re|bus, quæad|propri&#x0169; v-|sum portā-|tur impo-|nuntur.|L. Vniuer-|si.|L. Omni&#x0169;.</marginalia>
multi, iniusta esse vectigalia, quę pro re-
bus, quæ ad proprium vsum portantur;
imponuntur. solumq&#x0301;ue imponi posse in
rebus, quæ causa negotiationis defer&#x0169;-
tur, sicut statutum est in l. Vniuersi. & l.
Omnium. C. de Vectigal. & idem habetur
in l. 5. tit. 7. partit. 5. Ita tenet Caietan.
verb. Vectigalia, & hac ratione addit du-
as conditiones necessarias ad iustitiam
tributi; scilicet, vt materia sit apta ad
illud; hæc autem non est apta materia.
Ratio est, quia in ea non seruatur for-
ma debita, & iusta distributio oneris
impositi per tributum: nam si impona-
tur in rebus necessarijs ad proprium
vsum pauperes plus grauātur, quam di-
uites. Quia radix vsus (ait Caiet.) est indi-<marginalia>Caiet.</marginalia>
gentia, & ita qui magis indiget, magis vtitur. Et
pauper, qui est oneratus filijs, pluribus rebus in-
diget, & ita plus soluit ex vectigalibus. Et hæc
videtur fuisse antiquorum opinio, vt
Glossa, & Hostiens. in cap. Super quibusdā,<marginalia>Glossa.|Hostiens.|Pisan.|Driedo.</marginalia>
& sequitur Summa Pisan. & Sum. Con-
fessor. & Driedo lib. 2. de Libert. Christ.
cap. 5. Qui addit, hæc tributa esse pro-
hibita iure ciuili, & canonico. Priorem
partem probat ex l. allegata, posterio-
rem verò ex Bulla C&#x0153;nę, in qua excom-
municantur imponentes vectigalia pro
hibita, & ita sentit incurrere in censurā
Bullæ C&#x0153;næ exigentes hæc vectigalia,<marginalia>Bulla C&#x0153;-|næ.|Tolet.</marginalia>
quod apertè tradit etiam Tolet. libr. 5.
Summæ c. 79. n. 1. licet postea n. 2. sente&#x0303;-
tiam limitet. In eandem sententiam in-
clinat Soto lib. 3. de Iustit. q. 6. art. 7. vbi
prius explicans quid sit vectigal, Porto-<marginalia>Sotus.</marginalia>
rium, & pedagium, solum ponit pro ma-
teria eius res, quę vehuntur negotiatio-
nis gratia, & postea dicit, esse iniusta tri
buta prohibita in dicta l. Vniuersi, scili-
cet, quæ pro his rebus, quæ ad propri&#x0169;
vsum pertinent, exiguntur. Et inde vi-
detur damnare iniustiæ gabellam, quā
Alcaualam, vocant, quatenus exigitur de
rebus, quæ ad propriam necessitatem
subleuandam venduntur, quia tunc etiā
plus soluit, qui plus eget, non qui plus
habet, vel lucratur. Idem ferè sentit Le-
desm. 2. p. 4. q. 18. ar. 3. quatenus damnat<marginalia>Ledesm.</marginalia>
quoddam tributum in Lusitania vsita-
tam, quod soluitur ab ementibus res ad
suum vsum necessarias, & à vendentibus
res, vt suis necessitatibus subueniant,
quod tributum vulgo Sisa vocatur, quod<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0547.jpg/>
@@1@<SE547>540 Lib. 5. De varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>idem ferè est, quod Alcauala, licèt in Lu-
sitania non soluatur à solo venditore,
vt in Castella, sed partim ab emptore.
Itaq&#x0301;ue sentiunt hi auctores, tantum pe-
ti posse ex lucris, vel fructibus, seu in
rebus quatenus vel fructiferæ sunt, vel
ordinantur ad lucra, & ideò iniustè exi-
gi ex rebus emptis, velvenditis, vel trās-
portatis ad proprium vsum.</P>
<P>  Nihilominus dico, illam conditione&#x0303;
materiæ, quam ponit Caiet. prout ab<marginalia>3.|Contraria|opinio au-|ctoris.</marginalia>
ipso explicatur, non esse necessariam,
quia non est iniustum, tributum impo-
nere de rebus, quæ ad proprium vsum
feruntur, aut venduntur, vel emuntur.
Hæc est communior sententia, & sumi-<marginalia>Anton.</marginalia>
tur ex D. Anton. 2. p. tit. 1. cap. 10. §. vlt.
nam licèt loquatur de particularibus
impositionibus ciuitat&#x0169;, eadem est pro
portionalis ratio de generalibus tribu-
tis. Et idem omnino sequitur Gabriel.<marginalia>Gabr.|yluest.</marginalia>
4. d. 15. q. 5. ar. 2. concl. 2. in fine, Syluest.
Gabella. 3. q. 5. vbi nonnullam differentiā
in hoc constituit inter externos, & in-
colas, de qua statim dicam. Eodemq&#x0301;ue
fere modo loquitur Angel. verb Pedagi&#x0169;
n. 3. Armill. verb. Gabella. nu. 11. Tabien.
verb. Pedagium. n. 4. Idem tenet Medina<marginalia>Angel.|Armil.|Tabien.|Medin.|Nauar.|Molina.</marginalia>
dicto C. de Restit. q. 15. in fine. Nauarr.
cap. 17. n. 202. Molin. tom. 3. disp. 669.
Supponendum autem est ad probādam
hanc sententiam, sermonem esse de im-
positione tributi habente alias condi-
tiones ad iustitiam tributi requisitas;
nimirum quod ab habente potestatem,
& propter causas iustas, & proportio-
natas imponatur, & solum tractari, an
eo ipso, quod imponitur super tale&#x0303; ma-
teriam, sit iniustum, vel iniquum.</P>
<P>  Probatur ergo non fieri iniust&#x0169;, neq&#x0301;;<marginalia>4.</marginalia>
iniquum ex illo capite. Quia vel est in-
iustum, quia prohibitum, vel quia per
se, & natura sua est intrinsecè malum:
auctores enim primæ opinionis inter-
dum vno fundamento, interdum alio v-
tuntur, & in hoc satis confusè loqu&#x0169;tur;
neutrum autem fundamentum solidum
est. Probatur ergo, propter solam hu-
manam prohibitionem non posse dici
simpliciter malum, id est, vbique, & in
omnibus regnis, vel prouincijs Christia
ni orbis, quia non inuenitur prohibit&#x0169;
iure canonico, & ciuile ad hoc non suf-
ficit. Prior pars declaratur, quia in Bul-
la C&#x0153;nę non fit specialis prohibitio, sed<-P>@@

<-P>supponitur, & fertur specialis modus
censuræ contra imponentes tributa &#xA753;-
hibita. Nec etiam in corpore iuris ca-
nonici inuenitur speciale ius, quod de-
signet materiam vectigalium, seu peda-
giorum, vt iusta sint. Neque hoc rectè
ab aliquibus ex cap. Quanquam, de Cen-
sibus in 6. colligitur, quia in eo dicitur.
Pedagiorum exactiones, tam iure canonico, quā
ciuili, regulariter merito eße damnatas. Nam
vt ex Gloss. ibi Ioan. Andr. & alijs con-<marginalia>Gloss.|Ioā. Andr.</marginalia>
stat, ius canonicum, quod ibi citatur nō
est aliud, nisi quod habetur in Concilio
Lateranensi, cap. Innouamus, de Censibus
& in Innoc. 3. in cap. Super quibusdam, de
Verbor. significat. ibi autem non pro-
hibentur talia tributa ratione materię,
sed quatenus non feruntur ab habenti-
bus potestátem, vel ex consensu illor&#x0169;.
Et eode&#x0303; modo intelligit Glossa ibi pro-
hibitionem iuris ciuilis, citando legem
Non solent. C. Vectigalia noua, &c. signi-<marginalia>L. Non so-|lent.|L. Placet.</marginalia>
ficat etiam posse id referri ad prohibi-
tiones pedagiorum respectu Ecclesia-
sticarum personar&#x0169;, dum allegat L. Pla-
cet. C. de Sacros. Eccles. & cap. Gonerali-
ter. 16. q. 1. Denique in illo capite non
fertur prohibitio, sed supponitur, & nō
simpliciter, sed cum illo addito regulari-
ter, & fortasse id dictum est propter vio-
lentias, & excessus, qui regulariter fi&#x0169;t
in exactionibus pedagiorum.</P>
<P>  Altera verò pars de prohibitione iu-<marginalia>5.</marginalia>
ris ciuilis probatur in hunc mod&#x0169;, quia
licèt non negemus, vectigalia in rebus
ad proprium vsum esse prohibita iure
Codicis, tamen illa lex non obligat in
Hispania, Lusitania, Francia, & alijs si-
milibus regnis, vel rebus publicis, quæ
superiore&#x0303; in temporalibus non recog-
noscunt, quia, vt suprà ostensum est, le-
ges Imperatoriæ ibi non obligant. Vn-
de miror, cur dixerit Tolet. Reges, &
temporales dominos non posse de his<marginalia>Tolet.</marginalia>
rebus vsualibus pedagia exigere prop-
ter prohibitionem illius legis, Pontifi-
cem autem in suo dominio temporali
id posse, quia non subditur legibus Im-
peratoris, cum non minus sint supremi
in temporalibus alij Reges numerati in
suis regnis, quam sit Pontifex in sua di-
tione temporali, quod attinet ad pote-
statem, & dominium directum, de quo
tractamus. Neque etiam video, cur Ho-<marginalia>Hostien.</marginalia>
stiens. in Sum. tit. de Censib. §. Ex quibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0548.jpg/>
@@1@<SE548>Cap. 16. De forma, & materia legum tributorum. 541
<duolan 2><-P>causis, versic. Quod si quis (quem multi alij
sequuntur) dixerit, non posse iustificari
hæc pedagia, etiam ratione immemo-
rialis consuetudinis, nisi supponant le-
gem illam non prohibere rem de se in-
differente&#x0303;, sed rem per se malam, quod
probare non possunt, vt statim ostendā.
Ideoq&#x0301;; concludo, legem illam nunc non
obligare, nisi in terris Imperij, & nisi
ibi sit per contrariam consuetudinem
abrogata, vt facilè fieri potuit.</P>
<P>  Probatur igitur vltima pars, videli-<marginalia>6.</marginalia>
cet, hoc nō esse prohibitum, quia mal&#x0169;,
quia nulla sufficie&#x0303;s ratio intrinsecæ in-
iustitiæ in hac materia tributi inueni-
tur. Nā si quæ esset, maximè quia in tali
materia non potest seruari debita for-
ma, & proportio tributi, quia pauperes
plus grauantur, quàm diuites; at hoc nō
ita est per se loquendo, ac moraliter; er-
go. Probatur minor, primo tollendo
quandam ęquiuocationem, quæ latet in<marginalia>Caiet.</marginalia>
verbis Caietani, & eade&#x0303; fere est in alijs
auctoribus. Ait enim Caietan. quòd in-
digentia est radix vsus, & ita qui magis
indiget, magis vtitur, & ita magis gra-
uantur pauperes indigentes. At profe-
ctò vox illa indigenti{a} æquiuoca est, &
aliter in antecedenti, & aliter in conse-
quenti sumitur. Indigentia enim inter-
dum significat necessitatem, & de hac
indigentia verum est, quod est radix v-
sus, & quòd qui plus indiget, magis vti-
tur, vtique quando subuenit indigentiæ
suæ, seu necessitati. Hæc verò indige&#x0303;tia
cōmunis est diuitibus cum pauperibus,
imò in diuitibus est maior, vel propter
suum statum, vel propter suas delicias,
& quia voluptates reputant indigentiā.
Quapropter stando in eàdem significa-
tione, non rectè infertur, pauperes, qui
sunt indigentes plus vti, & plus grauari,
quia nō sunt hoc modo plus indige&#x0303;tes.
Alio ergo modo indigentia significat
paupertate&#x0303;, & sic falsum est, hanc indi-
gentiam esse radicem vsus: nam potius
pauper sæpe indiget veste, & non vtitur
illa, quia eget pecunia; & consequenter
etiam est falsum, quòd qui plus indiget,
plus vtitur, quia multò magis vtuntur
rebus vsu cōsumptibilibus diuites, quā
pauperes, & plures, ac pretiosiores ex
illis emunt. Et similiter pauperes non
solent res portare ex distantibus locìs,
vbi solent vectigalia exigi, sed diuites<-P>@@

<-P>frequentius hæc portari sibi faciunt ad
proprium vsum. Vnde ex vi paupertatis
non video, quomodò hinc sequatur illa
improportio. Quòd si contingat, pau-
perem habere plures filios, & ideò plu-
ra emere, illud est accidentarium, quod
in re morali considerari nō potest. Prę-
sertim quia etiam diuites possunt filijs
abundare, & ita quoad hoc est æquali-
tas, & ali&#x0169;de pluribus, & pretiosioribus
rebus vti solent ad eorum sustentatio-
nem, & præterea regulariter diuites ha
bent maiorem familiam seruorum, & fa
miliarium, quam alunt, præter expen-
sas equorum, &c. & ita plura emunt ad
suum vsum, & consequenter plus sol-
uunt ex tali tributo.</P>
<P>  Et hic discursus, licèt in vectigalibus,<marginalia>7.</marginalia>
seu portorijs sit euidentior propter il-
lam consideratione&#x0303;, quòd pauperes ra-
rò deferunt ex locis remotis res prop-
ter suum vsum, absque adminiculo ne-
gotiationis: nihilominus etiā procedit
de tributo imposito propter solam em-
ptionem, aut venditionem in rebus ne-
cessarijs ad victum, & vestit&#x0169;, quia etiā
ex his rebus plures emunt diuites per
se, ac moraliter materiam expende&#x0303;do.
Nam contingit quidem diuiti, licèt plu
ra consumat, pauciora emere, quia
vel ex fructibus suarum possessionum
multa colligit, & alia domi alit, vel sua
industria comparat; licet hoc aute&#x0303; ita
sit, hoc totum est accidentarium, & in
re morali impossibile est infallibilem
regulam constituere, quæ non sæpè de-
ficiat. Quod si fortasse Caiet. & alij ve-
lint, eo ipso esse formam tributi iniu-
stam, quòd pro asportatione; aut emp-
tione eiusdem rei ad vsum necessariæ,
æquale tributum pauperi, & diuiti im-
ponitur: immeritò id asserunt, alioqui
etiam esset iniusta forma tributi impo-
siti pro rebus causa negotiationis alla-
tis, quia æquale tributum ponitur pau-
peri negotianti pro vita sustentanda, &
mercatori diuiti, in eadem materia, &
cæteris paribus. Imò & decimarum di-
stributio esset iniusta, quia eadem quo-
ta pro pauperibus, & diuitibus ponitur.
In his ergo rebus non potest semper tā
exacta distributio fieri. Pręsertim, quia
hæc improportio potest cōpensari ali&#x0169;-
de, scilicet, quia diuites plura, & pretio-
siora consumunt, & transuehunt.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0549.jpg/>
@@1@<SE549>542 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><P>  Quapropter dicendum est in primis,<marginalia>8.|Cōditio tri-|butivt cum|proportio-|ne distribu|atur quan-|titas oneris|iuxta vires|cuius&#xE8BF; in|telligenda|moraliter.</marginalia>
conditionem illam ex parte formæ tri-
buti, scilicet, vt cum proportione distri
buatur quantitas oneris, iuxta vires fa-
cultatis vniuscuiusq&#x0301;; moraliter accipie&#x0303;
dam esse, quant&#x0169;, videlicet, suauiter pos
sit seruari, & haberi ratio illius propor
tionis sine vexatione populorum, & sine
magna difficultate Principum. Vnde si
hæc diligentia adhibeatur, nihil obsta-
bit, quod aliqua improportio sequatur,
quia illa est moraliter ineuitabilis, &
non est intenta, nec censetur volita, sed
permissa, sicut videmus in decimis Ec-
clesiasticis, quod vniformiter imperan-
tur, etiamsi per accidens contingat, ali-
quos pauperes nimium onerari. Deinde
dicimus, conditionem aliam ex parte
materiæ sumptā, scilicet, vt tributa hęc
non imponantur in rebus, quæ ad vsum
proprium portantur, emuntur, aut ven-
d&#x0169;tur, non esse simpliciter, ac per se ne-
cessariam ad iustitiam tributi, quia nec
inuoluit intrinsecè inæqualitate&#x0303; in for-
ma tributi, vt ostensum est, nec per ac-
cidentales euentus fit iniusta, vt etiam
est declarat&#x0169;, nec etiam propter leges
ciuiles est iniqua, nisivbi lex illa obliga-
uerit in terris nunc subditis Imperato-
ri. Solum ergo necesse est obseruare, vt
sit iusta causa imponendi talia tributa,
quia nimirum, alia non sufficiunt, & pu-
blica necessitas vrget, & alia ratio cō-
modior illi succurrendi non suppetit.
In quo etiam tenebitur Princeps mora-
lem diligentiam adhibere, vt modum
magis equum, & subditis magis propor
tionatum, ac suauiorem eligat, qua dili-
gentia præmissa securè potest eligere
modum hunc, si probabiliter credit esse
aptiorem. Accedit, quod nemo dubitet
esse iusta vectigalia, quæ impon&#x0169;tur pro
oneribus, seu rebus, quæ gratia nego-
tiationis asportantur, at hæc tande&#x0303; re-
dundant in onus eme&#x0303;tium: nam merca-
tores ob eā causam carius illas vend&#x0169;t,
& ita in re non videtur esse magna diffe
rentia inter hæc tributa, quātum est ex
parte oneris, quod in pauperes redun-
dat, quia non red&#x0169;dat in illos vt paupe-
res sunt, sed vt ementes sunt, etiam si il-
las ad suos vsus à mercatoribus emant.</P>
<P>  Quapropter non existimo, ciuile&#x0303; lege&#x0303;
prohibuisse illā vectigalium materiam,<marginalia>9.</marginalia>
quia sit onerosa pauperib&#xA770;, sed quia vi-<-P>@@

<-P>detur asper&#x0169;, & dur&#x0169; grauare homines
in his rebus, quibus quotidiè nutri&#x0169;tur,
& indigent, & similiter visum est graue,
difficile&#x0303;, ac onerosam reddere asporta-
tione&#x0303; rer&#x0169; ad propri&#x0169; vsum pertine&#x0303;ti&#x0169;.
Sed hæc difficultas non facit, re&#x0303; esse per
se malā, & superari potest ex alijs com-
moditatibus, vel necessitatibus occur-
rentibus, propter quas potest aliud sta-
tui ab habe&#x0303;te potestate&#x0303; supremam, quæ
nō subditur illi legi. Nihilominus tame&#x0303;<marginalia>Optimum|consilium.</marginalia>
propter ratione&#x0303;, & fundament&#x0169; illius le
gis, & quia hæc tributa malè audiunt, &
odiosa sunt cōmunitati pauper&#x0169;, rectè
facie&#x0303;t Principes, illa excusando quoad
fieri possit. Multoq&#x0301;; cōgruentius esset,
in rebus, quæ ad vsus nō necessarios, sed
ad delicias, vel nimi&#x0169; ornat&#x0169;, vel curio-
sitate&#x0303; deferuntur, similia onera, & gra-
uiora imponere, dum tamen illa suffi-
ciant ad indigentiam, iustamvè necessi-
tatem regni, aut Principis subleuandā.</P>
<P>  Vnde infero, hæc vectigalia, & peda-<marginalia>10.</marginalia>
gia, si generalia sint, & propria tributa
iustè exigi nō sol&#x0169; ab incolis, sed etiā ab
extraneis peregrinātibus in tali regno.
Sicut vectigalia merci&#x0169; solu&#x0169;tur à mer
catoribus etiā extraneis. T&#x0169; quia hoc
cōsuetudine seruatur in omnibus reg-
nis, quia fortasse non poterat cōmodè
fieri personar&#x0169; distinctio, & quia aliàs
occasio fraudibus daretur, & ita fit vir-
tualis cōpensatio, veluti quodam iure
genti&#x0169; introducta. T&#x0169; etiā quia extra-
nei multa cōmoda recipiunt à Princi-
pe illius regni, in quo versantur, scilicet
viar&#x0169; securitatem, & expeditionem, &
pacis conseruatione&#x0303;, & administratione&#x0303;
iustitiæ; tum denique quia dum ibi de-
gunt, sunt aliquo modo subditi, quaten&#xA770;
tenentur illius regni legibus parere. Il-
la ergo exceptio, quā aliqui ex allega-
tis Doctoribus addunt, necessaria non
est. Dixi autem si tributa sint propria, &
generalia: nā si sint particulares imposi-
tiones ciuitat&#x0169; ad &#xA753;pria cōmoda parti
cularia introductæ, magis ex quadā ci-
ui&#x0169; cōuentione, & vol&#x0169;tate, ac pacto ta-
cito, vel expresso, t&#x0169;c non obligabuntur
externi, & in hoc casu vide&#x0303;tur loqui ci-
tati auctores. Nō video tñ cur speciali-
ter hoc doceāt de vectigalib&#xA770; positis in
reb&#xA770; ordinatis ad &#xA753;pri&#x0169; vs&#x0169;, c&#x0169; eade&#x0303; sit
ratio de omnib&#xA770;, si seruetur proportio.
Ratio aute&#x0303; est, quia illi nō cōsenser&#x0169;t in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0550.jpg/>
@@1@<SE550>Cap. 17. An opus subditorum consensus ad tributum. 543
<duolan 2><-P>illo pacto, & cōuentione, nec cōmoditas
intenta in eos redundat. Nā si redunda-
ret, & ex consensu Principis impositio
generaliter fieret, tunc iam indueret ra
tionem tributi suo modo generalis.</P>
<Z>CAPVT XVII.
Vtrum aliqua alia conditio præsertim subditor&#x0169;
consensus ad iustitiam tributi requiratur.</Z>
<P><INI3>P</INI3>Ars negans satis videtur ex dictis<marginalia>1.</marginalia>
concludi, ex illis enim colligi pos-
sunt tres conditiones tributorum
scilicet, legitima potestas, iusta causa,
ac debita proportio, quæ plane viden-
tur sufficientes ad iustitiā tributi, & ita<marginalia>Castro.|Medina.</marginalia>
illas tantum ponunt Castro, & Medin.
Et probatur nam aliæ, vel necessarię nō
sunt, vel non nisi quatenus in his conti-
nentur, vt dictum est de vsu, & materia.
Idemq&#x0301;; est de personis, quibus imponi-
tur tributum, debent enim esse subiectę
Principi secundum eam potestate&#x0303;, qua
tributum imponit. Hæc enim conditio
vera est, sed includitur in prima de Prin
cipe habente potestatem: nam superior
& subditus correlatiua sunt, & ideò eo
ipso, quod requiritur potestas Princi-
pis, manifestum est, non extendi, nisi ad
subditos. Vbi statim offerebatur occa-
sio explicandi, quomodò Ecclesiasticæ
personæ exemptę sint à tributis Princi-
pum secularium, sed hoc alio loco ex
professo tractatum est, & ad præsentem
nō spectat. Quomodò ite&#x0303; priuilegia exe&#x0303;
ption&#x0169; in hac materia dari possint per-
sonis laicis, vel semel data seruāda sint,
alterius etiam est considerationis.</P>
<P>  Non omittam tamen aduertere, ex-<marginalia>2.</marginalia>
cogitatam esse à quibusdam conditio-
nem aliā vt simpliciter necessariam ad
iustitiam tributi, nimirum, vt cum con-
silio, & consensu regni imponatur. Pu-
tant enim, Principem etiam supremum
nō posse noua tributá imponere in reg-
no suo sine consensu regni. Fundanturq&#x0301;;
in quadam lege Hispaniæ, quæ hodie ha
betur in lib. 6. Nouæ recopil. tit. 6. l. 1.<marginalia>L. Hispan.</marginalia>
vbi statuitur, vt in Hispania Rex nō pos
sit nouum imponere tribut&#x0169;, nisi prius
conuocato regno per procuratores, &
illis consentientibus, & acceptantibus
tributum. Volunt autem hanc lege&#x0303; non
tam constituere nouum ius positiuum,<-P>@@

<-P>quàm declarare ius genti&#x0169;, seu natura-
le, & dare modum, & formam, qua illud
seruetur. Tum quia non est verisimile,
Reges Hispaniæ tam liberaliter voluis-
se cedere iuri suo, vel ligare, ac dimi-
nuere potestatem suā, si antea ex vi Re-
giæ potestatis omnino liberam illā ha-
berent. Tum etiam quia nisi hæc pote-
stas ita sit restricta in Regibus, facile
verget vel in tyrannidem, vel certè in
notabile incōmod&#x0169;, vel grauamen reg-
norum. Quia Principes valde propensi
sunt ad imponendas subditis huiusmo-
di exactiones, semperq&#x0301;; causantur anti-
qua tributa sibi nō sufficere ad suos exi
mios sumptus, siue illi necessarij sint, si-
ue superflui. Vnde si sua sola potestate
tributa possent imponere sine consensu
regni, plus iusto, vel certe nimium popu
los grauare&#x0303;t. Accedit regula iuris, Quod
omnes tangit, debet ab omnibus approbari. cap.
29. de Regul. iur. in 6. quæ regula est val-
de consentanea iuri naturali; ergo ma-
ximè debet seruari in re tam ardua,
quàm est tributorum impositio.</P>
<P>  Hanc verò sententiā sic explicatam<marginalia>3.|Non eße|opus ad tri|butum con|sensum reg|ni, nisi ex|benignitate|regis.</marginalia>
non inuenio in iure cōmuni, canonico,
vel ciuili, neq&#x0301;; in auctoribus antiquis, &
ideò non censeo, hanc conditionem esse
necessariā ex vi iuris naturalis, aut ge&#x0303;-
tium, neq&#x0301;; etiā ex iure cōmuni; imò neq&#x0301;;
ex iure antiquo Hispaniæ. Probo singu-
las partes, & primo de iure naturali vi-
detur per se euidens, quia constitutio
regnor&#x0169;, & potestas reg&#x0169; non est imme-
diatè de iure naturali, sed mediante cō-
cessione populor&#x0169;, vt suprà ostens&#x0169; est,
ergo amplitudo, vel restrictio potesta-
tis circa ea, quæ per se mala, vel iniusta
nō sunt, non potest esse de iure naturali,
sed pendet ex arbitrio homin&#x0169;, & ex an-
tiqua cōuentione, vel pacto inter Rege&#x0303;,
& regn&#x0169;. At verò potestate&#x0303; ad impone&#x0303;-
dum tributum intra limites iustitiæ ab-
solutè residere in solo Principe non est
intrinsece mal&#x0169;, nec cōtra bonos mores
vel è cōuerso quòd requiratur cōsensus
populi, nō est per se necessari&#x0169; ad iusti-
tiā, & æquitate&#x0303;; ergo neq&#x0301;; illud prius est
cōtra ius naturale, neq&#x0301;; hoc posteri&#xA770; est
de eiusde&#x0303; iuris præcepto. Neq&#x0301;; sufficit
dicere, hoc esse magis cōuenie&#x0303;s populis
& regnis: t&#x0169; quia ex maiori cōuenie&#x0303;tia
nō potest colligi necessitas pręcepti; t&#x0169;
etiam, quia illud non est certum, quia si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0551.jpg/>
@@1@<SE551>544 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>coniecturis, & congruentijs vtend&#x0169; est,
possunt facile pro vtraq; parte afferri.</P>
<P>  Nam constat ex suprà dictis, Monar-
chiam posse vtroque modo constitui,<marginalia>4.</marginalia>
scilicet, vel ita vt Princeps in conde&#x0303;dis
legibus pendeat à consensu populi, seu
senatus tanquam ab habentibus suffra-
gium definitiu&#x0169;, vel ita vt potestas sim-
pliciter sit in solo Principe, licèt vti de-
beat suorum consilio. Et hunc posterio-
rem mod&#x0169; diximus esse magis cōsenta-
ne&#x0169; monarchico regimini, & magis vsi-
tatum, satisq&#x0301;; consonum prudentiæ, &
iustitiæ, & conuenie&#x0303;ti regimini, & obe-
dientiæ subditor&#x0169;. Si ergo hæc potestas
est data solis Regibus in alijs legibus fe
rendis, etiam si grauissimę sint, cur non
poterit esse etiā in legibus tributorum,
vel cur hoc repugnabit iuri naturali.
Ite&#x0303; Princeps supremus ad inducendum
bell&#x0169;, non indiget consensu populi, neq&#x0301;;
ad reficie&#x0303;dos pōtes, vias, castra, m&#x0153;nia,
&c. cur ergo ex natura rei erit illi ne-
cessaria populor&#x0169; acceptatio in tribu-
torum impositione. Cum propter has
causas pręcipuè fieri soleat. Deniq&#x0301;; Mo
narchia integra, & perfecta non est cō-
tra ius naturale, vt per se notum est; sed
non est perfecta, & integra monarchia,
nisi habeat potestate&#x0303; plenā ad imperā-
da tributa iusta, tum quia quant&#x0169; pen-
det in hoc á consensu regni, tantum de-
ficit à perfecta monarchia, tum etiam,
quia si in hoc pendet illo modo conse-
que&#x0303;s est, vt etiā pendeat in omnib&#xA770; alijs,
quæ sine tributis fieri non possunt; ergo
monarchia c&#x0169; tali potestate non potest
esse contra ius naturæ, ac subinde, neq&#x0301;;
illa conditio, seu depende&#x0303;tia potest esse
ex dictamine necessario iuris naturæ.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hæ rationes idem cōuincunt de
iure genti&#x0169;. Eo vel maximè quod crea-<marginalia>5.</marginalia>
tio Regum, & potestas eorum non est de
iure genti&#x0169;, sed est potius de iure ciuili,
vel nationali (vt sic dìcam) vniuscuiusq&#x0301;;
regni, vel prouinciæ. Vnde licèt in com-
muni dici possit de iure genti&#x0169; diuisio
regnor&#x0169;, ciuitat&#x0169;, & magistratuum, aut
regimin&#x0169;; modus tamen constiue&#x0303;di re-
gime&#x0303; vel &#xA751; plures, aut pauciores, vel per
vn&#x0169; cum tanta, vel maiori potestate, &
c&#x0169; his, vel illis cōditionibus, non est de
iure genti&#x0169;, sed ex proprio iure singula-
rum cōmunitatum, & à princ ipio fuit
aut ex pacto vol&#x0169;tario, aut ex iusto bel-<-P>@@

<-P>lo, vel cōsuetudine introductus; ergo nō
potest hęc necessitas fundari in iure ge&#x0303;
tium. Multo aute&#x0303; minus potest fundari
in iure positiuo cōmuni: nam (vt vidim&#xA770;)
in iure canonico hęc potestas concedi-
tur simpliciter Imperatoribus, ac Regi-
bus, & Principibus supremis, qui illis æ-
quiparantur, & nulla limitatio additur,
neq&#x0301;; postulatur regni cōsensus. Eode&#x0303;q&#x0301;;
modo loquitur ius ciuile, vt etiā citaui-
mus; ergo illa cōditio nō sol&#x0169; nō potest
fundari in iure cōmuni verum etiā illi
repugnat, d&#x0169; simpliciter loquitur: nā li-
mitand&#x0169; non est sine alio iure, vel ratio-
ne coge&#x0303;te. Et ita Doctores interpretā-
tes illa iura absolutè dic&#x0169;t, esse in Prin-
cipe hāc potestate&#x0303;, nulla facta me&#x0303;tione
cōsensus populi, vt patet ex Innoc. in d.
cap. Quod super his, & ibide&#x0303; Panorm. & in<marginalia>Innocent.|Panorm.|Bart.</marginalia>
dicto cap. Innouamus, Barthol. & alijs in
dicta l. Vectigalia, & in l. 1. & 2. C. Noua
vectigal. &c. Barthol. etiam in l. vnic. ff.
Ad l. Iuliam. de Ambitu.</P>
<P>  Tandem neq&#x0301;; ex antiquo iure Hispa-<marginalia>6.|Ius Hispa-|niæ.</marginalia>
niæ talis depende&#x0303;tia  Regis à regno, seu
necessitas talis cōditionis ad iustitiam
vel valorem tributi colligi potest. Nam
in l. 2. tit. 1. p. 2. prius dicitur absolutè,
Imperatorem habere supremam pote-
statem, & absolutā imponendi iusta tri-
buta, & postea subditur, hanc potestate&#x0303;
in his regnis translatam esse in Regem.
Similiter in l. 9. tit. 8. p. 5. hęc potestas so
li Regi tribuitur, idemq&#x0301;; supponitur in
l. 5. tit. 10. partit. 7. Relinquitur ergo, cō
cursum regni, seu populi cōsensum per
se, vel per procuratores suos, nō esse cō
ditionem necessariā ad iustitiā tributi.
Imò etiā sequitur, iustitiam tributi esse
priorem ex natura rei tali consensu po
puli, ideoq&#x0301;; supremum Principe&#x0303; sua po-
testate posse imponere tributum iust&#x0169;,
lege lata, & cōsequenter posse obligare
popul&#x0169; ad consentiend&#x0169;, & acceptand&#x0169;
tribut&#x0169;, modo explicando in capite se-
quenti. Alias tributum non posset impe
rari per modum præcepti, & legis, nisi
prius acceptaretur à subditis per mo-
dum noui pacti, & donationis, quod nō
potest esse verum ex natura rei, cum tri
but&#x0169; pertineat ad obligatione&#x0303; iustitiæ,
nō in noua, & liberali donatione f&#x0169;datā
sed in naturali iure, quo tenemur dare
laborāti mercedem, & gubernanti sub-
sidi&#x0169; ad onera muneris sui sustentanda.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0552.jpg/>
@@1@<SE552>Cap. 18. An lex tributaria obliget soluere non petita. 545
<duolan 2><P>  Lex ergo illa, & consuetudo Hispanię<marginalia>7.</marginalia>
requirendi consens&#x0169; regni, quando tri-
buta imponenda sunt, specialis institu-
tio regum fuit ex illorum benignitate,
non ex necessitate iustitiæ concessa, an-
te ducentos annos, vel circiter. Et ideo
non est extendenda ad omnia regna, sed
in vnoquoque seruanda erìt sua lex, vel
consuetudo, & vbi nulla specialis deter-
minatio fuerit, seruanda est æquitas iu-
stitiæ naturalis, Illa verò Hispanię insti-
tutio in hoc fundata videtur, quòd eo
te&#x0303;pore, in quo illa stabilita est, iam erāt
in Hispania imposita multa tributa, quę
ad onera regni sustentanda videbantur
sufficere, & ideò ne nouis oneribus gra-
uaretur populus sine magna, & publica
causa, & vt maiori, ac suauiori prouide&#x0303;-
tia id fieret, quādo fieri oporteret, ideo
rectissimè id institutum est. Et post cō-
cessione&#x0303; illam à Regibus factam, & mo-
ribus confirmatam, seruanda est. Non
est autem ita intelligenda, vt sit in arbi-
trio Procuratorum, suum cōsensum nō
præstare, etiamsi iustitia tributi, eiusq&#x0301;;
necessitas nota sit, tunc enim consenti-
re tenentur, sicut etiam tenentur forti-
ter resistere, quādo iniustitia tributi est
manifesta, vel quando ex multitudine
tributorum tam grauiter onerantur po
puli, vt æquitatem iusti stipendij, & au-
xilij Principi debiti, excedat.</P>
<Z>CAPVT XVIII.
Vtrum leges tributorum obligent in conscientia
ad illorum solutione&#x0303;, etiā si non petantur.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Væstio hęc locum habere potest<marginalia>1.</marginalia>
etiam si lex tributi p&#x0153;nalis non
sit, vt diximus, quia licèt tribu-
tum non sit p&#x0153;na, & ideò ad illius solu-
tionem non sit necessaria sententia cō-
demnatoria, imò nec declaratoria; nihi
lominus potest requiri exactio, ita vt si-
ne illa nemo cogatur spontaneè offerre
tributum. Sicut etiam pęna pecuniaria<marginalia>Couarr.</marginalia>
legis post sente&#x0303;tiam debita est sine alia
noua sententia, & nihilominus Couarr.
& alij sentiunt, non deberi, nisi petatur:
simili ergo modo potest accidere in tri-
butis, & hoc est, quod inquirimus. In qua
etiam quæstione aduerto, non posse ha-
bere controuersiā, si de possibili loqua-
mur. Quid enim vetat tributum imponi
cum hac moderatione, & postulat&#x0169; sol-<-P>@@

<-P>uatur, & non alias? non est ergo dubi&#x0169;,
quin possit hoc modo ferri, & quod sic
lata lex non plus obliget, quia obligatio
non est maior, quā legis verba postule&#x0303;t,
per quę animus imperātis cognoscitur.
Et similiter dubitare nemo potest, quin
Princeps possit imperare solutione&#x0303; tri-
buti, nulla expectata petitione, vel mo-
nitione. Quia etiam si imponatur hoc
modo, & cum hac expressa conditione,
potest esse iustum tribut&#x0169; secund&#x0169; om-
nes conditiones suprà numeratas, vt pa
tebit facilè discurre&#x0303;do per eas; ergo iu-
stè potest sic imponi; ergo sic etiā obli-
gabit. nā quoad hoc tot&#x0169; lex illa est mo
ralis, & proced&#x0169;t omnia dicta in ca. 11.
Item tributum imponitur vt stipendi&#x0169;
iust&#x0169;, & debit&#x0169; ex lege iustitiæ, sed prę-
cipere solutionem debiti, non spectata
petitione, non est onus iniust&#x0169;; imò nec
nimis graue; ergo talis lex ex hoc capi-
te nec iniusta, nec nimis grauis censeri
potest; cur ergo non statim obligabit?</P><marginalia>2.|Leges tri-|butor&#x0169; non|obligare in|conscientia|ad illa sol-|uenda, nisi|petantur se&#x0303;|tiunt multi|imò nec ob|ligare ad ñ|occultand&#x0169;|simile debi|tum senti&#x0169;t|multi ob cō|suetudine&#x0303;.</marginalia>
<P>  His ergo existe&#x0303;tibus certis, solum de
vsu, & de efficacia legum imponentium
tributa, seu de sensu verbor&#x0169;, quib&#xA770; vt&#x0169;-
tur, esse potest controuersia. In qua va-
rias inuenio opiniones. Prima negat, le
ges tributor&#x0169; obligare in conscie&#x0303;tia ad
illa solue&#x0303;da, nisi petantur, imò neque ad
declarand&#x0169; contractum, aut vectatione&#x0303;
mercium, aut aliā similem actione&#x0303; fun-
dante&#x0303; debitum tributi: quin potius nec
obligare ad non occultand&#x0169; simile de-
bitum, seu fundament&#x0169; eius: ac subinde
non esse contra iustitiā occultè, vel pal-
liatè ve&#x0303;ditione&#x0303; facere, ne gabella peta-
tur, vel trāsire limina regni per loca in
via, aut inte&#x0303; pestiuis horis, propter non
soluenda vectigalia. Ac deniq&#x0301;; sol&#x0169; obli
gare has leges ad soluenda hęc tributa,
si exactor, seu publicanus occurrat, &
petat, vel ad summ&#x0169; ad non decipiend&#x0169;
illum si interroget pręsertim cum iura-
mento. Hanc sententiā à fortiori tene&#x0303;t<marginalia>Angel.|Nauar.</marginalia>
Angel. & Nauar. allegati c. 11. & latius,
ac expressi&#xA770; ide&#x0303; Nau. in c. Fraternitas. 12.
q. 2. à n. 21. ver&#x0169; est, ibi magis &#xA753;cedere
argume&#x0303;tando, quā definie&#x0303;do, quia nō &#xA751;-
fecit opus, satis tñ indicat sente&#x0303;tiā suā.<marginalia>Tabien.|Medina.|Henric.|Sotus.</marginalia>
Eande&#x0303; tradit latè Tab. verb. Pedagia. n. 8.
& 9. Medin. 1. 2. q. 90. ar. 4. Henr. tom. 1.
lib. 7. de Indulg. cap. 36. §. 5. litera D. vbi
refert Soncinat. & Parladori&#x0169;. Inclinat
etiā Soto lib. 3. de Iustit. q. 6. ar. 7. in fin.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0553.jpg/>
@@1@<SE553>546 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>Fundamentum præcipuum huius sente&#x0303;-
tiæ est consuetudo, quæ potest interpre
tari, & moderari legem, & eadem ratio-
ne potest moderari quotam stipendij ta
xatam per legem, sicut videmus in quo-
ta decimarum, nam licèt pars decima
sit, quam lex canonica statuit, nihilomi-
nus ipsamet lex canonica declarat, id
intelligendum esse, nisi obstet consue-
tudo, quæ præualere potest; ergo multo
magis potest in præsenti.</P>
<P>  Cōfirmatur, quia aliàs omnes, qui in<marginalia>3.</marginalia>
casibus insinuatis non soluunt tributa,
obligandi essent ad restitutionem, quia
peccare&#x0303;t contra iustitiā, conseque&#x0303;s est
grauissimum onus, & moraliter impos-
sibile, imò etiam est contra consuetudi-
nem, non tantum p&#x0153;nitentium, sed etiā
confessor&#x0169; eruditor&#x0169;, vt Nauar. refert.
Cōfirmatur sec&#x0169;dò, quia hoc modo fi&#x0169;t
leges istæ tolerabiles, & humanæ, quę a-
lioqui essent nimis onerosæ, & difficiles
ad obseruandum, & aliunde hoc etiam
sufficit ad finem talium leg&#x0169;: nam Prin-
cipes hoc modo recipiunt sufficientia
stipendia, & subsidia, & si interdum de-
fraudantur, postea per executionem pę-
narum fit compensatio: ergo.</P>
<P>  Sec&#x0169;da opinio esse potest distingue&#x0303;s
inter leges obligantes ad soluenda pe-<marginalia>4.|Secunda se&#x0303;|te&#x0303;tiasub di|stinctione|loquens.</marginalia>
dagia, seu vectigalia. Nam quædā proce
dunt ex antiqua consuetudine, cuius ini
ti&#x0169; ignoratur, & hæ indistinctè obligant
in conscie&#x0303;tia ad solutione&#x0303; talis tributi
sine fraude, vel occultatione, licet non
petatur, quia præsum&#x0169;tur omni ex par-
te iustæ, iuxta cap. Super quibusdā, de Ver-
bor. signific. & propter alias rationes,
quas in sequenti sente&#x0303;tia afferemus, &
in his tributis maximè sunt efficaces, &
in hac parte cōueniunt auctores statim
allegandi in hac, & sequenti opinione.
Aliæ verò sunt leges imponentes noua
pedagia, siue scriptæ sint, siue ex cōsue-
tudine, de cuius initio constet. Et de his
subdistinguitur: nam si certo constet, ta-
lia tributa esse iusta ex omni parte, & cō
ditione, tunc etiā obligabunt illæ leges
ad solutione&#x0303; absq&#x0301;; pręuia exactione, vel
petitione, propter idem fundament&#x0169;; si
verò non constet de iustitia earum non
obligab&#x0169;t c&#x0169; illo rigore. Quin potius si
certo constiterit esse iniustas non obli-
gabunt vllo modo, per se loquendo, sed
ad summum ratione scandali vitandi,<-P>@@

<-P>quando aliter solutio tributi caueri nō
potest. Si autem nec de iustitia, nec de
iniustitia constet, tunc etiam non obli-
gāt in conscie&#x0303;tia ad solutionem, salte&#x0303; si
tribut&#x0169; nō petatur, & absque violentia,
vel deceptione vitari non possit.</P>
<P>  Hæc sente&#x0303;tia licet non tam distinctè<marginalia>5.</marginalia>
explicetur ab auctoribus statim citan-
dis, merito tame&#x0303; potest illis tribui, quia
simpliciter asserunt ad solue&#x0303;da hæc no-
ua pedagia neminem obligari, nisi cui
constiterit de illorum iustitia, satisq&#x0301;ue
esse ad excusatione&#x0303;, vt de illa nō cōstet,
ac subinde, vt res sit dubia. Quod ego
moderor, & interpretor, donec petan-
tur, vel vbi eor&#x0169; exactio sine vi, aut frau
de vitari non potest. Tenet autem illam<marginalia>Gabr.|Syluest.|Caiet.|Driedo.|Armill.|Aragon.|Medina.</marginalia>
sententiam Gabr. 4. d. 15. q. 5. concl. 7. &
Syluest. verb. Gabella. 3. q. 3. n. 9. & q. 14. n.
29. Caiet. verb. Vectigal, in fine, inclinat
etiā Driedo d. lib. 2. de Libert. Christia.
c. 5. versus finem, Armill. verb. Gabella. n.
18. Aragon. 2. 2. q. 62. ar. 3. Inclinat Cor-
dub. in Sum. q. 95. dub. 1. Medin. d. c. 13.
Fundantur primo hi auctores, quia no-
ua pedagia, & vectigalia in iure præsu-
muntur iniusta, & reprobata c. Quanquā,
de Ce&#x0303;sib. in 6. ergo si certo non constet<marginalia>C. Quan-|quam.</marginalia>
de illor&#x0169; iustitia, vnusquisq&#x0301;; potest prę-
sumere de illor&#x0169; iniustitia, ac subinde
tuta conscientia illa non soluere, salte&#x0303;
nisi petantur. Confirmatur, quia in du-
bio melior est conditio posside&#x0303;tis, sed
subditi posside&#x0303;t res suas; ergo in dubio
non tenentur offerre tribut&#x0169;, cum aute&#x0303;
non sunt certi de iniustitia tributi, eo
ipso dubitant de iustitia tributi; ergo.</P><marginalia>6.|Sententia|affirmans|has leges|tributorum|iustas obli-|gare adso-|lutionem.|Raimund.|Anton.|Bertac.|Couarr.|Castro.|Medina.|Nauar.|Ledesm.</marginalia>
<P>  Tertia sententia sine distinctione af-
firmat, has leges tributorum iustas ob-
ligare ad soluendum tributum, etiamsi
non petatur. Ita tenet Hostiensis in S&#x0169;-
ma tit. de Censibus. §. Ex quibus causis, in
fine, & reprobat distinctionem de anti-
quis, & nouis vectigalibus, quam dicit
fuisse Raimundi. Idem Anton. 2. part. ti-
tul. 1. cap. 13. §. 8. Bertachin. referens
plures in tractatu de Gabellis. p. 9. n. 1.
& 3. Sequitur Couarr. in Regul. Pecca-
tum. 2. part. §. 5. num. 5. & dicit esse com-
munem Canonistarum in capite Inno-
uamus, de Censibus, tenet etiam Castro
libr. 1. de Lege p&#x0153;nal. cap. 10. Medin. C.
de Restitution. quæst. 13. & 15. Ledesm.
2. p. 4. q. 18. art. 3. dub. 10. in fine, Nauarr.
libr. 3. de Restitution. cap. 1. num. 263.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0554.jpg/>
@@1@<SE554>Cap. 18. An lex obliget soluere tributànon petita, 547
<duolan 2><-P>Fundamentum est, quia lex iusta obligat
in conscientia, vt impleatur, nullo ad-
monente, sed lex tributum impone&#x0303;s est
iusta, vt supponimus; ergo obligat ad
solutionem nullo etiam petente. Sed ait
Barthol. de Medin. non teneri externos
scire leges regni. Respondeo in primis
hic non tractari, an ignorantia excuset
vel an interuenire possit, sed explicari
obligationem, quam per se imponit ta-
lis lex. Deinde dico, extraneos tenerisal
tem ad procedend&#x0169; via Regia sine frau-
de, & tunc si nullus petat, probabiliter
poterunt præsumere, nullum deberi tri-
butum, & inde excusari: regulariter ve-
rò res est adeò nota in huiusmodi locis,
vt vix possit probabilis ignorantia in-
teruenire.</P>
<P>  Secundo probatur eadem sententia,<marginalia>7.</marginalia>
quia tributum iustum est ex iustitia de-
bitum, sed vnusquisque tenetur soluere
debitum iustitiæ, etiam si non petatur,
ergo. Dicet forte aliquis, non esse debi-
tum ex iustitia, sed ad Summum ex obe
dientia legis. Sed hoc plane falsum est,
& contra omnes Doctores, qui fate&#x0303;tur,
hanc obligationem solue&#x0303;di tributa, vbi
interuenit, esse iustitiæ. Et supra id pro-
batum est ex Rom. 13. & idem sumitur<marginalia>Rom. 13.|Matth. 22.</marginalia>
ex illis verbis Christi, Reddite quæ sunt Cæ-
saris, Cæsari. Matth. 22. Agebat enim de
redditione tributi, & significat esse red-
dendum instar rei alienę. Item quia tri-
butum est debitum per modum stipen-
dij iusti, quod ex iustitia debetur, sicut
de decimis suo loco diximus; est autem
eadem ratio cum proportione in præ-
senti. Denique lex humana non obligat
immediate ex sola virtute obedientiæ,
sed reponit act&#x0169; in propria specie vir-
tutis iuxta materię capacitate&#x0303;, & mo-
tiuum, seu ratione&#x0303; præcipiendi; hic au-
tem materia legis imponentis tribut&#x0169;
est materia iustitiæ, & ratio præcipendi
est, vt seruetur æquitas subditorum ad
Principem, & ad onera eius, ac regni
sustentanda; ergo talis lex non ex obe-
dientia tantum, sed ex iustitia obligat.
Præsertim, quia Principes intendunt
obligare quantum possunt secund&#x0169; exi-
gentiam materiæ, possunt autem ex iu-
stitia obligare, ergo.<marginalia>8.</marginalia>
<P>  Dices, hoc esse verum, si lex ipsa ex-
pressèpræcipiat soluere tributum, nulla
expectata petitione; leges autem tribu-<-P>@@

<-P>torum non ita ferri, & ex benigna, & cō-
sueta interpretatione nō id præcipere
sed tantum vt petita soluantur. Sed con
tra hoc est primò, quia etiam id, quod
assumitur non est vniuersaliter verum.
Nam in l. 5. tit. 7. partit. expressè pręci-<marginalia>L. 1. tit. 7.|part.</marginalia>
pitur mercatoribus, vt via recta ince-
dant per loca, vbi solent tributa exigi,
& veritatem aperiant, nihil occultan-
do, & multę leges similes habentur in
noua recopilatione lib 9. tit. 19. l. 13. 14.<marginalia>Noua re-|copilat.</marginalia>
18. & 32. vbi afferentes merces obligan
tur per certas vias incedere, & per de-
finitas partes ingredi, & emptori pręci-
pitur manifestare contractum, vel cer-
tum fieri de solutione Gabellæ, & in l. 9.
& 10. tit. 1. lib. 6. Ordinat. statuitur, vt<marginalia>Ordinat.</marginalia>
transmittens merces per loca publica,
si nullum inueniat custodem petentem
vectigal, non incurrat p&#x0153;nam, etiamsi
transeat sine solutione vectigalis, & ni-
hilominus teneatur ad illud soluend&#x0169;:
vbi satis apertè declaratur, legem obli-
gare ad soluend&#x0169; tributum, etiamsi non
petatur.</P>
<P>  Præterea dicimus; etiam si lex nō de-<marginalia>9.</marginalia>
claret expresse, vt tributum nō petitum
soluatur, sed simpliciter vt soluatur, id
satis esse, vt in conscientia sit reddend&#x0169;,
etiam si non petatur, quoties lex non
concedit expresse hanc moram, vel co-
arctat, ac limitat expressè præceptum,
quod certè nunquam facit. Assumptum
probatur primo, quia sine dubio hæc
est mens Princip&#x0169;; nam intendunt ple-
nè, & integrè obtinere tale tributum, &
intendunt obligare quant&#x0169; possunt. Se-
cundo, quia materia ipsa postulat hoc
genus obligationis, vt oste&#x0303;sum est, quia
est materia iustitiæ, & debiti soluendi;
ergo si lex simpliciter præcipit, simpli-
citer etiam obligat. Nec licet nobis ali
quid addere legi, quod ipsa non addit,
neque in materia legis habet fundame&#x0303;-
tum: supponimus enim tribut&#x0169; sine tali
conditione esse æquum, & iustum, alias
nulla esset quęsrio. Denique neque cō-
suetudo sufficit ad talem moderatione&#x0303;
admittendam. Quia illa consuetudo (si
est) non est talis, vt possit derogare le-
gi, quia non est vidente, & conniuente
Principe, sed potius resistente, & puni-
ente omnes, qui se occultant, aut alio
modo vectigalia defraudant.</P>
<P>  In hoc puncto, c&#x0169; ius videatur clar&#x0169;,<-P><marginalia>10.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0555.jpg/>
@@1@<SE555>548 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>difficillim&#x0169; est de facto ipso definit&#x0169; iu-
dici&#x0169; ferre, & inter ōnes auctoresvix est
vnus, qui generaliter loquatur, sed fere
omnes vel addunt limitationes plures,
vel loquuntur sub conditione, & ita vix
potest absoluta resolutio ex illis colli-
gi. Varios ergo gradus iustitiæ in his le-
gibus distinguo. Primus sit leg&#x0169;, de qua
rum iustitia ex omni parte certò cōstat,
moraliter loquendo. Secundus extremè
contrarius, earum legum, de quar&#x0169; in-
iustitia certo, vel probabilioribus con-
iecturis constat, quia nimirum constat
deficere in tributo aliquā ex conditio-
nibus necessarijs ad iustitiam eius. Hæc
enim est differentia inter iustitiam, &
iniustitiam, quę solet esse inter bonum,
& malum, quia bonum ex integra causa:
malum ex quocunque defectu, & ita vt
constet, legem tributi esse iustam, neces-
se est, vt constet omnes conditiones in
illo concurrere, vt autem constet esse
iniustam, satis est, vt cōstet vnam defice
re. Tertius gradus est medius, scili-
cet, quando non constat, de iniustitia,
neque de iustitia tributi, quod potest
contingere dupliciter, scilicet, vel ne-
gatiuè omnino, quia nec est ratio ad
præsume&#x0303;dam iniustitiam, neque etiam
de iniustitia cōstat, vel quia pro vtraq;
parte sunt coniecturæ, & probabiles ra-
tiones, neutra tamen constat.</P>
<P>  Dico ergo primò, leges iustę simplici<marginalia>11.|Leges sim-|pliciter im|pone&#x0303;tes tri|buta iusta|obligant ad|soluend&#x0169;tri|but&#x0169; nonpe|titum, quā|do de iusti-|tia legis cō-|stet morali|ter.|Sylust|Soto.|Dried.|Cordu,|Aragon.</marginalia>
ter imponentes tributa, licèt non de-
clarent, quomodo soluenda sint, per se,
& natura sua obligant ad solue&#x0303;dum tri-
butum, etiam non petitum; quāndo de
iustitia legis sufficienter constat mora-
li modo. Hanc conclusionem pręcipuè
intendunt auctores secundæ sententiæ
& eam plane confitentur, ac pręmitt&#x0169;t,
Caiet. Gabr. Syluest. Soto, Dried. Cor-
dub. & Aragon. Et conuincitur rationi-
nibus factis in probatione tertiæ sente&#x0303;-
tię: neque contra illam aliquid obijci-
tur in priori opinione, quod alicuius
momenti sit, quodue inter probandam
tertiam sententiam non sit solut&#x0169;. Imò
certè etiam Angel. Nauarr. & alij non
videntur hoc ius negare, quia non ne-
gant in Principe potestatem ad præci-
piendum hoc modo tributum; nec etiā
dicunt, absolutum imperium vt solua-
tur tributum, non sufsicere quoad vim
verborum ad hanc obligationem, quæ<-P>@@

<-P>in ipsa materia talis imperij intrinsecè
inclusa est nisi ob eam causam aliunde
excedatur in ęquitate iustitiæ. Et hæc
est ratio à priori huius partis, videlicet
legem hanc simpliciter latam, simplici-
ter obligare supposita potestate feren-
tis legem, & æquitate ex parte materiæ:
nam ex parte verborum nihil amplius
requiritur, neque ex vi significationis
eorum alia conditio intelligitur, nec ex
declaratione iuris, neque ex vi alicuius
consuetudinis iustę, & toleratæ à Prin-
cipe, maximè in his tributis, de quorum
iustitia constat. Neque in terminis hu-
ius conclusionis inuenio aliam differen
tiam inter antiqua, & noua tributa, nisi
quod antiqua, quorum initium ignora-
tur, supponuntur esse talia, vt de eorum
iustitia satis constet, nec possint ratio-
nabiliter in dubium reuocari, quia pro<marginalia>C. Quod su|per his.</marginalia>
illis stat præs&#x0169;ptio iuris, & de iure. Imo
potius videntur ipso iure appprobata
in dicto capite, Quod super his: Nam qua
ratione sunt approbata quoad auctori-
tatem, eade&#x0303; censeri debent approbata
quoad causam, & formam. At verò tri-
buta noua, qualia ce&#x0303;sentur omnia, quo-
rum initium cognoscitur, non sunt sem-
per iusta, nec esse supponuntur, nisi pro-
bentur: si tamen de eis constet sufficien
ter esse iusta, in eis procedit assertio
eodem modo, quia procedit in eis ea-
dem ratio.</P><marginalia>12.|Leges trib.|iniustæquā|do constet|de iniusti-|tia nō obli-|gant vnquā|adsolutione&#x0303;</marginalia>
<P>  Dico secundo. Leges tributor&#x0169;, quā-
do constat esse iniustas, nō obligant ad
soluenda tributa, non solum antequam
petantur, sed etiam si exigantur. In hoc
ōnes conueniunt, & ratio est clara; quia
si lex est iniusta, etiam petitio tributi;
ergo nō potest magis obligare petitio,
quàm lex. Imo hinc sequitur primò, pec-
care grauiter, & teneri ad restitutione&#x0303;,
non solumprincipes fere&#x0303;tes tales leges,
& accipentes talia tributa, sed etiam
ministros illa exigentes, si illis constat
de iniustitia legum. Sequitur secundo,
omnes illos incurrere in censuram Bul-
lę C&#x0153;nę Domini, vt circa illam declara
uimus in 5. tomo, disp. 21. sect. 2. num. 35.
& 43. Tertio sequitur, personas illas, à
quibus talia tributa exiguntur, posse li-
citè non soluere tributum, t&#x0169; se occul-
tando, tum etiam resistendo aliquo mo
do, quantum sine graui rixa, & scanda-
lo possint, quia eius defensionis natura-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0556.jpg/>
@@1@<SE556>Cap. 18. An lex obliget soluere tributà non petita 549
<duolan 2><-P>le est. Possunt etiā vti amphibōlogijs ad
non reuelādam veritatem, quia iniustè
interrogantur, & non tenetur respon-
dere ad mentem interrogantis. Mentiri
autem non possunt, & multo minus peie-
rare, si autem id faciant, licet peccent
contra veritatem, vel religionem, non
tamen contra iustitiam, & ideo nihil re-
stituere tenentur. Sequitur quarto, eos,
qui cog&#x0169;tur soluere talia tributa, posse
alia via reparare damnum, vel non sol-
ue&#x0303;do alia tributa iusta, si occasio detur,
vel alio simili modo occulto, sine vi, &
rapina, recompensationem faciendo ex
bonis Principis, vel eius, qui per iniusti-
tiam tributum extorsit. Hæc omnia pa-
tent ex generalibus regulis de restitu-
tione, quæ in suo loco latius tractātur.</P>
<P>  Est autem circa hanc assertionem di-
stingue&#x0303;dum inter iniustitiam tributi ex<marginalia>13.</marginalia>
parte imponentis, vel ex defectu alteri&#xA770;
conditionis. Quando enim lex ita est in-<marginalia>Limitatio-|nes prædi-|ctæ cōclu.|sion. ex par|te causæ &|excessus tri|butorum.</marginalia>
iusta ex parte imponentis tributum, vt
constet, illum nullam habere potestate&#x0303;,
nec facultatem ad imponendum tribu-
tum, tunc tributum omnino est nullum,
& maximè reprobatum, & iniustum, &
ideò talis lex, nec ad totum, nec ad par-
tem obligare potest. Si autem in impo-
nente sit absoluta potestas, & iniustitia
legis posita sit in abusu, & excessu talis
potestatis; tunc consideranda est quali-
tas excessus, & quoad id non obligabit
lex, quoad alia vero, quæ separabilia, &
diuisibilia sunt, poterit obligare, sic e-
nim vtile per inutile non vitiatur. Vnde
si excessus solum sit in exte&#x0303;sione ad per-
sonas exemptas, lex non obligabit illas,
poterit tamen alias habiles obligare, vt
si Rex in suo regno iusta ex causa tribu-
tum ponat, præcipiatque ab omnibus
etiam Clericis solui, non obligabit Cle-
ricos, obligabit tamen alios. At verò
si excessus sit in defectu causæ, conside-
randum est, an omnino causa desit, vel
solum excedatur in proportione tribu-
ti respectu causę quoad quātitate&#x0303;, quia
scilicet, plus exigitur, quàm necessari&#x0169;
sit. Et in priori casu quando causa om-
ninò deest, omnino etiam nulla est obli-
gatio; quando vero iniustitia tātum est
in excessu oneris, tunc obligat lex ad
soluendum tributum in quantitate mo-
derata arbitrio boni viri; excessus verò
poterit sine peccato subtrahi, vel com-<-P>@@

<-P>pensari, interim soluendo totum, & in-
terim totum negando, prout nec essari&#x0169;
fuerit ad recuperand&#x0169; excessum. Ide&#x0303;q;
cum proportione seruandum est, si in-
iustitia solum sit in proportionali distri
butione: nam t&#x0169;c poterit, qui plus iusto
grauatur, minuere tributum in ea par-
te, in qua grauatur iniustè, tenebitur ta-
men aliquid soluere secundum debitā
proportionem, si in reliquis conditio-
nibus cōstet tributum esse iustum, quia
lex iniusta solum non obligat in eo, in
quo facit iniustitiam, in alio vero potest
obligare, quia non est omnino nulla, &
vnum est ab alio separabile.</P>
<Z>Quid agendum in dubio.</Z>
<P>  Dico tertiò. Quando tributum est
nouum, & non constat Principes habe-<marginalia>14</marginalia>
re potestatem ad imponendum tribut&#x0169;,
quamuis non constet carere illa, nō obli
gantur subditi illa lege ad soluend&#x0169; tri-
butum: si verò constet, Principem habe-
re potestatem ad imponenda tributa ge
neratim, licèt in particulari tributo nō
constet seruari omnes conditiones ad
illius iustitiā requisitas, lex tributi obli
gabit subditos ad solutione&#x0303; tributi, d&#x0169;-
modoñ cōstet de aliqua iniustitia tribu
ti, seu de defectu alicuius cōditionis ad
illius iustitiam requisitæ. Prior pars hu-
ius assertionis est iuxta mentem aucto-
rum secundæ sententię, eamq, à fortiori
admittent auctores primę, de auctorib&#xA770;
aute&#x0303; tertiæ sententię solum dicere pos-
sumus, illi non contradicere, quamuis,
nec illam affirment. Ratio igitur illius
partis est, quia primum fundament&#x0169; iu
stitiæ in tributis est potestas Principis,
& obligatio, quę inde in populo resultat
ad contribuendum pro illius stipendio;
ergo si dubitatur de iustitia tributi in
hoc fundamento, cessat omnis ratio prę
sumendi iustitiam in illo, ac subinde ta-
lia tributa præsumuntur iniusta. Et in
eis maximè procedunt rationes tertiæ
opinionis; procedit etiam illa regula,
In dubijs melior est conditio possidentis, quia
tunc subditi possident sua bona, & suam
libertatem, & non sunt certi de subie-
ctione, in hac parte debita Principi.
Posset autem hic casus contingere præ-
cipuè in quibusdam Principibus tempo
ralibus, qui nō sunt supremi, sed recog-
noscunt superiorem, & nihilominus sibi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0557.jpg/>
@@1@<SE557>550 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>vsurpāt potestatem imponendi tributa
titulo consuetudinis, vel alio simili. Si
enim non constet, talia tributa esse ap-
probata à supremo Principe, vel cum
illius facultate, & licentia esse imposita,
non est, cur pręsumatur iusta, & ita in
his credo maximè procedere tertiam
sententiam. Hæc verò pars non minus
procedit ante petitione&#x0303; tributi, quam
post illam; semper enim est eadem ratio
excusationis, nec petitio præsumitur
magis iusta, quam impositio, & ideò non
mutat rationem iustitiæ.</P>
<P>  Altera pars videtur esse contra plu-<marginalia>15,</marginalia>
res auctores allegatos in secunda sen-
tentia, veruntamen in illa particula non
constet, potest esse multiplex sensus, & in-
de fortasse est varietas in modo loque&#x0303;-
di auctorum. Primo ergo dicitur non
constare quod non scitur clara, & eui-
denti ratione vel physica, vel morali, &
in hoc sensu certavidetur illa pars, quia
non oportet, vt subditi cum euidentia,
vel certitudine sciant, Principem obser
uasse omnes conditiones iustitię in fe-
rendo tributo, vt teneantur illi parere:
Tum quia licèt Princeps habeat hanc
certitudinem, & euidentiam, est morali-
ter impossibile, vt omnes subditi illam
assequantur, cōtra rationem aute&#x0303; esset;
aliquid moraliter impossibile postula-
re, vt lex iusta obliget: Tum etiam,
quia si hoc verum esset, ferè omnes pos-
sunt excusari à solutione tributorum.
Non est ergo satis, vt nō constet per eui
dentiam. Potest vero latius illa particu-
la sumi, & cum hac negatione alia con-
iugi, scilicet, vt neque per ratione&#x0303; pro-
babilem constet de iniustitia tributi, &
dicatur non constare, quod nec certo,
nec probabiliter cognoscitur, ex qua
negatione oritur dubium negatiu&#x0169;. Et
in hoc sensu dico, aliud esse loqui de
Principe, aliud de subdito, & aliud de
solutione tributi. Princeps ergo si cum
simili dubio tributum imperet, agit in-
iustè, vt suprà dixi, quia agit temere, &
onerat subditos sine iusta causa. Et ita
in illo maxime habet locum, quod dici-
tur in cap. Peruenit, de Censibus, quòd
census ignorantiæ nullo iure probatur,
Princeps itaque debet nosse iustam cau-
sam tributi, & illam reddere quando
oportuerit. Vnde si subditis constet,
Principem c&#x0169; illo dubio im perasse tri-<-P>@@

<-P>butum, non tenebuntur soluere, etiam
si nesciant, an re ipsa intercesserit suffi-
ciens causa, necne, quia satis est, quod
sciant, tributum esse iniust&#x0169;. Vnde t&#x0169;c
non potest dici tantum negatiue, nō cō-
stare subditis de iustitia tributi: nam
positiuè etiam constat, illis de iniustitia
tributi, & ideo talis casus non ad præ-
sentem consuetudinem, sed ad pręcede&#x0303;-
tem spectat.</P>
<P>  At vero subditus qui nescit, Princi-<marginalia>16.</marginalia>
pem non habuisse causam, vel dubitasse
de causa, sed solum ignorat, an habuerit
causam, vel quam habuerit, & conseque&#x0303;
ter solum est dubius negatiuè de causa,
vel iustitia tributi, tenetur ad soluend&#x0169;
tributum. Probatur ex generali regula
quòd subditus tenetur obedire pręlato
præcipienti, non solum quando certus
est, non esse contra Dei præcetum, quod
homo iubet, sed etiam quando, Vtrum
sit, certus non est, vt dixit August. 22. cōtra<marginalia>August.|C. qui cul-|patur.</marginalia>
Faust. cap. 75. cap. Quid culpatur. 23. q. 1.
Nec video, cur sint ab hac regula exci-
piendæ leges tributorum, cum alię pos-
sint esse, vel æquè, vel magis onerosę, &
cum possit esse æquè onerosum Princi-
pi, si illi nō soluātur tributa, & cogatur
militare, vel alio modo seruire Reipu-
blicæ sine necessarijs tributis. Ad quod
maxime iuuat, quod de Apostolica Sede
dixit Carolus Imperator, Licet vix fe-
rendum ab illa Sancta Sede imponatur<marginalia>C. In me-|moria.</marginalia>
iugum, Tamenferendum est, cap. In memo-
riam. d. 19. Hæc enim sententia in quo-
libet Principe superiore cum propor-
tione, & intra suam men suram loc&#x0169; ha-
bet; præsertim cum tributum nō possit
dici intolerabile iugum, sol&#x0169; quia cau-
sa eius à subditis ignoratur. Prætereà
sæpissime potest causa tributi esse oc-
culta, & tamen esse iusta, neque tenetur
semper Rex causam propalare, imò in-
terdum tenebitur occultare ad negotij
expeditionem. Regulariter etiam non
potest causa innotescere omnibus, &
singulis subditis, quia vel non sunt capa
ces, vel quia non omnibus vacat causas
tributor&#x0169; examinare, & agnoscere; imò
de facto fortasse sunt multa tributa iu-
sta, quorum causas nō agnoscunt multi
viri prudentes, & docti, nedum omnes
rustici. Atque hęc ratio eode&#x0303; modo vr-
get de iustitia tributi, quatenus pendet
ex forma. Qui enim fieri potest, vt om-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0558.jpg/>
@@1@<SE558>Cap. 18. An lex obliget soluere tributà non petita. 551
<duolan 2><-P>nes subditi informentur, & cognoscant,
an in tributo sit aliqua inæqualitas ra-
tione im &#xA753;portionis, seu iniustę distribu
tionis, cum hoc vix possit à sapientibus
iudicari, & pendeat ex innumeris cir-
cunstantijs? Ergo vt lex tributi obliget,
postulari non potest passiua scie&#x0303;tia, vel
probabilis cognitio de iustitia tributi,
quoad has omnes conditiones, sed satis
est, quod constet esse imperatum à legi-
timo Principe, & quod non constet iniu-
stitiam continere.</P>
<P>  Et confirmari hoc potest ex cap. Super
quibusdam. de Verbor. signif. vbi quatuor<marginalia>17.|C. Super.|quibusdam</marginalia>
genera tributorum dicuntur non, prohi
bita, scilicet, imposita ab Imperatore,
Rege, Concilio, seu Papa, & antiqua an-
te homin&#x0169; memoriam, sed in hoc quar-
to membro, si constat tributum esse
ita antiquuum, præsumitur legitimum
ex parte causæ, etiam si ignoretur, vt su-<marginalia>C. Perue-|nit.</marginalia>
prà dictum est, & est communis senten-
tia ibi, & in cap. Peruenit, de Censib. er-
go eode&#x0303; modo reliqua præsumenda s&#x0169;t
habere iustā causam, eo ipso, quod po-
nuntur à Principe legitimo, nisi contra-
rium constet. Probatur consequentia,
quia illa quatuor æquiparantur quoad
hoc, vt non sint interdicta. Ratio etiam
hoc suadet, quia præsumptio est pro su-
periore, dum contrarium non constat.
Præsertim quādo constat, vel creditur,
Principem non temerè processisse, sed
consueto cōsilio vsum fuisse: tunc enim
magna ratio est præsumendi iustam ha-
buisse causam, licèt à priuatis subditis
ignoretur. Et itanon obstat huic senten<marginalia>C. Perue-|nit.</marginalia>
tiæ dictum cap. Peruenit, dum reprobat
census ignorantiæ, tum quia loquitur
de ignorantia eius, qui tenetur scire, &
causam reddere, t&#x0169; etiam quia non po-
test dici omnino causam ignorare, qui
scit, lege&#x0303; tributi esse latam à Principe,
de quo tenetur pręsumere ex causa mo-
ueri, dum sibi aliud non constat. Et hoc
videtur mihi sensisse ibi Panormit, cum
Innoc, dum ait, quando constat de debi-
to census, licet causa ignoretur, esse sol
uend&#x0169;, Et idem, inquit, vbi constaretde statu-
to, vel priuilegio indulto habenti potestatem suf-
ficit enim confessio, & haberi potest pro causa.<marginalia>18.</marginalia>
<P>  Et similiter non obstat dictum capit.
Quanquam, de Censib. in 6. quia in eo non
dicitur, noua tributa, vel pedagia præsu
mi iniusta, sed regulariter reprobari<-P>@@

<-P>iure canonico, & ciuili, quod dictum est
propter pedagia non imposita legitima
potestate, vt supra cum Glossa declara-
uimus ex ipsis iuribus canonicis, & ciui
libus, in quibus pedagia reprobantur.
Pedagia autem à legitimo Principe im-
posita nullo iure canonico, vel ciuili re-
probantur vllo modo, nedum regulari-
ter. Neque est verisimile, ius canonic&#x0169;,
vel ciuile hanc notam inurere Principi-
bus legitimis, vt pręsumat, regulariter
esse iniqua noua pedagia ab eis imposi-
ta; ergo ex vi dicti cap. Quanquam, non<marginalia>C. quanquā</marginalia>
possunt talia tributa præsumi iniusta;
ergo nulla est probabilis ratio id præ-
sumendi; quando autem nulla subest ra-
tio pręsumendi legem esse iniustam, &
constat latam esse à legitimo Præla-
to, profecto obligat. Vnde etiam non
recte applicatur hic illud principium,
Quod in dubijs melior est cōditio pos-
sidentis, quando duo possident aliquo
modo, & in casu dubio alter est necessa-
rio priuandus re, quam possidet, vel iu-
re suo, melior est conditio eius, qui ha-
bet maius ius, & pro quo magis præsu-
mitur, ita verò est in præsenti casu. Nā
sicut subditus possidet suam pecuniam,
ita Princeps possidet suum ius imperā-
di, & obligandi subditum, quod est ma-
ius, & excelle&#x0303;tius, & pro illo magis prę-
sumitur, & hęc est ratio, ob quam præ-
cept&#x0169; superioris præfertur dubitatio-
ni subditi, licet videatur possidere res
suas, aut libertatem suam, vel actiones
suas; ita ergo in præsenti dubio pręfer-
tur Princeps subdito, cum eadem ratio
militet, nec possit Respublica aliter cō
uenienter gubernari.</P>
<P>  Tertio modo potest illa particula.<marginalia>19.|Si subditus|habeat pro|babiles ra-|tiones dein|iustitia tri|buti positi|à legitimo|Principe,|potest illud|non solue-|re.|Nauarr.|Lessi.</marginalia>
Non constat, excludere tantum euidente&#x0303;
scientiam, manente probabili iudicio,
& cognitione, & ita erit difficilior asser
tio, quia licitum est vnicuique homini
operari iuxta probabile iudici&#x0169;, vt est
communis doctrina, quia non potest ho
mo regulariter loquendo, certiore&#x0303; cog
nitionem de rebus assequi; ergo si sub-
ditus habet probabiles rationes de in-
iustitia tributi positi à legitimo Princi-
pe, potest illud nō soluere, & se indemne&#x0303;
seruare: & ita sentiunt allegati aucto-
res, & declarat expressius Nauarra. lib.
3. de Restit. cap. 1. num. 267. & sequitur
Lessi. lib. 2. cap. 33. dub 8. nu. 64. Sed non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0559.jpg/>
@@1@<SE559>552 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>videtur posse hoc indistinctè affirmari.
Et in primis suppono, in ipso Principe
non requiri euidentiam causę, seu tribu
ti, vt illud iustè imperet, sed satis esse,
vt post prudentem consultatione&#x0303; pro-
babiliter iudicet, causam, & impositio-
nem esse iustam, vt ijdem auctores fate&#x0303;-
tur, eo quòd frequenter impossibile sit
hominibus certiorem assequi, & maxi-
mè in his rebus moraliter, quæ ex con-
iecturis, & innumeris circunstantijs pe&#x0303;-
dent. Duobus ergo modis potest subdi-<marginalia>Auctoris|distinctio|de probabi|litate tribu|ti obligāte|vel nō obli|gante.</marginalia>
tus contrarium probabiliter opinari.
Primo habendo definitum iudici&#x0169; pro-
babile de iniustitia tributi ex defectu
causæ, vel formę, & ignorando omninò,
an contrari&#x0169; probabile sit, vel an Prin-
ceps ductus fuerit probabili iudicio in
lege ferenda. Et quando subditus hoc
modo est affectus, & instructus, ver&#x0169; cen
seo, posse lequi suum probabile iudici&#x0169;,
quia tunc humano, & morali modo lo-
quendo, illi constat, legem esse iniustā,
cum de illa habeat definitum iudicium
opinatiuum, seu probabile, sine resisten
tia contrarij, vt sic dicam. Neque in eo
casu tene{t$} præsumere pro iustitia Prin-
cipis, quia nō tenetur tant&#x0169; deferre au-
ctoritati Principis, vt contra propri&#x0169;
iudicium probabili ratione fundatum,
sine alia ratione probabili pro illa prę-
sumat.</P>
<P>  Alio vero modo potest subditus ita
opinari iniustam esse tributi impositio-<marginalia>20</marginalia>
nem, vt nihilominus iudicet contra-
ri&#x0169; etiam esse probabile, & tunc cen-
seo, non posse excusari ab obligatione
legis propter illam probabilem opinio-
nem. Primò quia licet illud iudicium sit
probabile speculatiuè, nihilominus pra
ctice potest certè iudicare, legem esse
iustam, quia vt hoc sit certum satis est,
vt constet, legislatore&#x0303; ductum esse, vel
certè duci potuisse probabili, ac suffi-
ciente ratione ad illam ferendam; ergo
obligatur subditus ad parendum tali le-
gi, quia non potest dari bellum iu-
stum ex vtraque parte. Neque obstat,
quod interueniente ignorātia dari pos-
sit, quia hoc habet locum vbi cætera
sunt paria; hic autem non est ita, quia
cæteris paribus præfertur ius superio-
ris, maximè quando practicè constat,
illum iuste præcipere. Confirmatur pri-
mo ex dictis, quia quando dubium est<-P>@@

<-P>negatiuum, est etiam ignorantia æqua-
lis iustitiæ, & iniustitiæ, & nihilominus
subditus cogitur obedire, vt ostensum
est; ergo à fortiori quando est iudici&#x0169;
speculatiuum æquale pro vtraque par-
te, debet practicè præferri ius superio-
ris: est enim eadem ratio, vel maior.
quia in præsenti certo costat practicè
de iustitia legis; ibi autem neutr&#x0169; con-
stat practicè, vel speculatiuè, sed præ-
sumptione tantum agitur. Confirmatur
secundo, quia alias in omnibus legi bus
idem esset dicendum, & ita quotiescun-
que subditus probabiliter iudicaret,
Pręlatum iniustè præcipere, etiā si sibi
constaret Pręlatum duci iudicio proba
bili, & sufficiente, posset illi non obedi-
re, quę esset nimia licentia, & multam
confusionem, & scandala pareret. Tan-
dem illud principium de vsu opinionis
probabilis hic non rectè applica{t$}, quia
non semper opinio probabilis specula-
tiua de qualitate materiæ, vel de cau-
sis, aut effectibus eius, sufficit ad licit&#x0169;
vsum eius in praxi, quādo in cęteris nō
est æqualitas, vt quando in re ipsa sem-
per subest periculum, quod impruden-
ter suscipitur, vel quando sit contra ali-
quod maius ius. Vt licet quis probabi-
liter opinetur, rem, quam alius possi-
det, esse suam, non potest sua auctorita
te illā surripere, quando conscius etiā
est, alteri non deesse rationem probabi
lem ad retinendam illam, quia tunc nō
potest applicare ad opus prius illud iu-
dicium probabile, cum sciat in simili
euentu meliorem esse cōditionem pos-
sidentis, ita ergo est in præsenti, quia
superior est hic præferendus tanquam
possidens principalius ius, vt de cla-
rauimus. Vt ergo contraria senten-
tia in praxi sit secura, videtur intellige&#x0303;-
da, quando rationes contra iustitiam
tributi sunt valde vrgentes, & pręsertim
si iuuantur publico rumore, & fama, vel
suspicione etiam virorum sapienti&#x0169;, vel
quando alię circunstantię concurrunt,
de quibus in sequenti conclusione dicā.</P>
<Z>Possit ne aliquando non solui tributum
nisi petatur.</Z>
<P>  Dico quarto. Regulariter, ac per se<marginalia>21.</marginalia>
loquendo, quoties lex tributi obligat in
conscientia, etiam obligat ad illius so-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0560.jpg/>
@@1@<SE560>Cap. 18. An lex obliget soluere tributa non petita 553
<duolan 2><-P>lutione&#x0303; antequampetatur, & è cōuerso,
quando nō obstante lege, iuste excusa{t$}
subditus, nō soluendo tribut&#x0169;, si non pe-
tatur, potest etiā se occultare, ne peta-
tur, vel non fateri veritate&#x0303;, si absq; men-
dacio valeat, imò licèt mentiatur, vel
petieret, aut resistat, nō aget cōtra iusti
tiā denegando tribut&#x0169;, etiā si alias pec-
cet. In aliquo verò casu accidere potest
vt lex licèt simpliciter imperet solutio-
ne&#x0303; tributi, non obliget, donec petatur,
& tunc re vera obligat in cōscientia ad
soluend&#x0169; sine resiste&#x0303;tia, vel etiam ad ve-
ritate&#x0303; prodendā, si de illa quis interro-
getur ab exactore tributi. Tota hæc as-
sertio fere sequitur ex dictis, sol&#x0169;q; vlti-
ma pars aliquā declaratione&#x0303; postulat.
Probantur ergo reliquæ partes, quia si
constat sufficienter, tribut&#x0169; esse ōni ex
parte iust&#x0169;, lex per se obligat ad solutio
ne&#x0303; nulla expectata petitione, vt in pri-
ma assertione dict&#x0169; est, si vero cōstat de
iniustitia tributi, lex non obligat etiā si
petatur, vt probant adducta in assertio-
ne secunda. Siverò sit status medius, seu
dubius, inspiciend&#x0169; est, per quæ princi-
pia possit, & debeat reduci ad certitudi
nem practicā, vel obligationis, vel excu-
sationis, iuxta dicta in tertia assertione.
Et quādo nō obstantedubio manet pra-
ctica obligatio, nō sol&#x0169; est ad soluend&#x0169;
petitum tribut&#x0169;, sed simpliciter ad sol-
uend&#x0169;, quia est obligatio ad seruandam
lege&#x0303;, & lex per se ad hoc obligat. Si verò
è cōuerso ex dubio nascitur excusatio,
no sol&#x0169; erit ad non soluend&#x0169;, quod non
petitur, sed etiā licètpetatur, si cōmode
fieri possit, quia excusatio illa simplici-
ter est ab obligatione legis; ergo loque&#x0303;-
do per se, ac regulariter non est differe&#x0303;
tia inter obligatione&#x0303; ad soluend&#x0169; tribu-
tum post petitionem, vel sine illa.</P>
<P>  Nihilominus declaratur vltimapars:<marginalia>22.</marginalia>
nā contingerepotest, vt aliquod tribut&#x0169;
absolute spectat&#x0169; censeatur nimis gra-
ue, & in suspicionem iniustitięveniat, ita
vt communiter subditi male de iustitia
illius opinentur, & nihilominus, quòd
cum illa moderatione, scilicet, quod tri
butum peti debeat, & alias non censea-
tur obligare, reputetur tolerabile, & fa-
cile admittatur. Ergo nihil obstat, vt in
tali casu lex non obliget ad ferendam
solutionem, obliget autem ad parend&#x0169;
exigenti. Duobus autem modis hoc ac-<-P>@@

<-P>cidere potest, vnus est, si tributi quan-
titas, vel alię circunstantię eius cogant
ad ita interpretandam legem, vt iusta
sit arbitrio virorum prudentum consi-
derata proportione tributi ad res su-
per quas imponitur, & ad personas, qui-
bus imponitur. Neque obstabit, quòd
verba legis id non declarent, aut quòd
de tali intentione legislatoris non pos-
sit ex verbis legis constare, quia vt lex
non sit exorbitans, licitum est restrin-
gere verba eius iuxta materię exigen-
tiam, & ita tunc talis interpretatio fit
exigente iustitia, vt sic dicam. Et ita
videntur sentire de Gabella, seu Alca-<marginalia>Soto.|Medina.</marginalia>
uala Soto Medina, & alij. Neque etiam
huic moderationi obstabit, quod tribu-
ti contributio sit cuiusdam debiti solu-
tio. Nam hoc debitum non habet ex
natura rei certam quantitatem, sed hāc
taxat lex humana, & fieri potest, vt ta-
xata cum absoluta obligatione sit ni-
mia, & cum illa moderatione sit accō-
modata.</P>
<P>  Alio modo potest intelligi talis mo-<marginalia>23.</marginalia>
deratio facta vi consuetudinis, in qua
(vt dixi) Nauarr. maximam vim facit,<marginalia>Nauarr.</marginalia>
& potest habere magnam, quando con-
stat, vel probabilius est iuxta publicam
formam, nimium esse grauatos subdi-
tos. Tunc enim consuetudo illa non po-
test dici irrationabilis, nec contra le-
gem naturalem, quia non eo tendit, vt
Rex priuetur debitis, & abundantibus
stipendijs, sed vt non sint nimia, & vt po-
pulus commode possit illa soluere. Cur
ergo talis consuetudo non habebit vim
moderandi legem quoad moderatio-
nem tributi soluendi, quæ per eam fit?
Neque etiam in eo casu obstabit defe-
ctus consensus taciti in Principe, qui
semper resistit, & punit se occultantes,
ne soluant. Hoc (inquam) non obstat,
quia licet Princeps per moderatas p&#x0153;-
nas semper resistat, ne subditi nimiā li-
centiam sumant, præsumi merito po-
test, illam coactionem esse pure p&#x0153;na-
lem, & ad recompensandam illo modo
tributorum diminutionem: nihilomi-
nus vero consuetudo habebit vim re-
mittendi obligationem legis in consci-
entia, & Princeps vel non potest, vel nō
debet in hoc ei resistere, quia leges hu-
manæ debent esse moribus vte&#x0303;tium ac-
commodatę.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0561.jpg/>
@@1@<SE561>554 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><P>  Addo pręterea, contingere posse, vt<marginalia>24.</marginalia>
de nullo tributo in particulari iudicari
possit esse nimis graue, vel iniust&#x0169;, etiā
si lex obliget ad soluend&#x0169; illud absolutè
& absq; petitione: & nihilominus, quod
tot sint multiplicata tributa, vt ex eor&#x0169;
cumulo resultet onus nimis graue pro
cōmuni populo subditor&#x0169;, & quod hoc
moraliter constet ex effectibus, & ex pu
blico clamore populi, & cōmuni etiam
prudentum iudicio. Tunc ergo habere
poterit etiam locum dicta moderatio,
quia si onus est nimium, parum re fert,
quod vna, vel pluribus legibus, ac vijs
exigatur. Ergo tunc poterunt subditi
illa moderatione vti in vna, vel altera,
occasione, cum cōmodé potuerint; non
vt sufficientia tributa non soluant (hoc
enim nunquā licere potest, quia est con-
tra naturale&#x0303; iustitiam) sed vt cum mo-
deratione iusta soluant, seq; indemnes
obseruent, vt habere possint, vnde sem-
per iusta tributa persoluant.</P>
<Z>Praxis in soluendis tributis declaratur.</Z>
<P>  Vltimo (quia potissima huius mate-<marginalia>25.</marginalia>
riæ difficultas, & vtilitas est in applica-
tione huius generalis doctrinæ ad pra-
xim) addend&#x0169; est, ad iudici&#x0169; ferendum
in singularibus factis, & personis, neces-
sari&#x0169; esse in particulari pōderare cōdi
tiones personæ, an scilicet, diues sit, vel
pauper, & an vn&#x0169;, vel alterum tributum,
vel multa ex diuersis capitibus, seu titu-
lis soluere teneatur. Deinde conferre
oportet facultate&#x0303;, & conditione&#x0303; perso-
nę cum onere tributi, vel tributorum, &
expe&#x0303;dere, an respectu talis personę on&#xA770;
sit nimis graue, quia excedit facultate&#x0303;
eius, & lucra, vel redditus, quib&#xA770; indiget
ad sustentatione&#x0303;, vel personę, vel fami-
liæ, vel status cōuenientis, ac moderati,
atte&#x0303;ta eius cōditione, & qualitate. Qui-
bus spectatis iuxta conditione&#x0303; inde re-
sultante&#x0303; poterit formari iudici&#x0169; circa
excusatione&#x0303;, vel obligatione&#x0303; soluendi
tributa integrè, vel ex parte, & sub cōdi
tione, si petantur, vel absq; illa. Nam in
primis nunquā debet quis excusari ab
omnibus tributis solue&#x0303;dis, nisi tanta sit
paupertas, vt impotentia excuset; regu-
lariter vero obligatio pe&#x0303;dendi tribut&#x0169;
Principi adeo naturalis est, & per se or-
ta ex ratione iustitię, vt non possit quis<-P>@@

<-P>omnino excusari proprer apparentem
iniustitiā, aut nimi&#x0169; grauamen tributo-
r&#x0169;. Nam esto aliqua essent iniusta, alia
erunt iusta, & salte&#x0303; antiqua semper prę-
sumuntur iusta, & in cumulo tributor&#x0169;
semper includitur illa generalis ratio
contribuendi ad dand&#x0169; Principi iustum
stipendium, & auxilium ad publicas ex-
pensas sui muneris.</P>
<P>  Quia verò hæc cōtributio debet esse<marginalia>26.</marginalia>
proportionata personis, & non est eade&#x0303;
quātitas absoluta iusta respectu omni&#x0169;:
ideò si in particulari cōstet respectu hu
ius esse nimis graue&#x0303;, & improportiona-
tā, ex cusabitur quis à tanto, licèt non à
toto, & ita poterit, vel tant&#x0169; soluere ea
tributa, quæ petun{t$}, si moraliter iudica-
tur, illa sufficere iuxta proportione&#x0303; de-
bitā, vel poterit soluere ea, quæ sine du-
bitatione sunt iusta, & alia vitare nō &#xA753;-
pter solā dubitatione&#x0303; de illor&#x0169; iustitia,
sed quia omnia simul cōtinerent impro
portione&#x0303;, quę merito vitatur nō soluen-
do ea, quę minus certa sunt. Quanuis si
ordo iste cōmodè seruari non potuerit,
& facilius sit occultare alia tributa, &
ea soluere, quę minus certa sunt, satisfa
ciet quis suæ obligationi, illa soluendo,
d&#x0169;modo iusta quantitas tributor&#x0169; per-
soluatur; nā ibi quædā tacita recōpensa
tio interuenit. Vbi aute&#x0303; ex impropor-
tione ad personā, non apparet excessus,
& solum agitur de iustitia, vel iniustitia
tributi, regulę assignatę seruandæ sunt.
Neq; obstabit huic iustæ consideratio-
ni, & prudenti iudicio, quod tributa pe&#x0303;-
dātur publicano, qui illa conduxit, seu
emit, quia propter contract&#x0169; publicani
c&#x0169; Rege, nō augetur debitum subditor&#x0169;
& publicanus subrogatur loco Regis, &
ideo eo modo, & c&#x0169; illis limitationibus
vel moderationib&#xA770; ad ill&#x0169; traseunt, quo
debebantur Regi. Deniq; est optimum
consilium, & moraliter necessarium, vt
hoc iudicium practicum nō fiat ab vno
quoq; de ipso; tum quia non solet quis
esse ęqu&#xA770; iudex inpropria causa: t&#x0169; quia
nō solent esse singuli subditi sufficie&#x0303;ter
instructi ad hoc iudici&#x0169; ferend&#x0169;: vnus-
quisq; ergo sequi debet consili&#x0169;viri do-
cti, & prudentis, seu confessoris. Qui re-
gulariter, ac cęterisparibus, debèt incli
nare subdit&#x0169; ab solutione&#x0303; tributi præ-
sertim ante factum, quia ius Regis de se
& maius, & certius est, post factum ve-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0562.jpg/>
@@1@<SE562>Cap. 19. An leges irritantes contractus p&#x0153;nales sint. 555
<duolan 2><-P>ro facilius est, conuenire, vbi vtrinque
fuerit dubitandi ratio, vt dixit Syluest.
ver. Gabella, 3. q. 14. & fere alij sequ&#x0169;tur.</P>
<Z>CAPVT XIX.
Vtrum leges humanæ irritantes contractum pæ
nales, vel onerosæ sint.</Z>
<P><INI3>V</INI3>Nus ex effectib&#xA770; legis humanæ est<marginalia>1.|Lex buma|na irritat|contractus,|quia hoc ex|pedit ali-|quando cō-|muni bono</marginalia>
irritare cōtractus, vt in superiori
bus dixim&#xA770;, & n&#x0169;c supponimus tā
quā manifest&#x0169; ex vsu vtriusq; iuris ciui-
lis, & canonici. Sic enim in conficiendis
testamentis, & in contractibus minor&#x0169;,
& mulier&#x0169;, & in bonis Ecclesiasticis, &
in ipso etiā sacramento matrimonij ali-
quæ cōditiones sunt iure humano requi
sitæ, sine quibus contractus nō est vali-
dus ex vi eiusde&#x0303; iuris humani. Ratio a&#x0169;t
cur hocpossit facere lex humana est, &#xA757;a
nō repugnat legi naturali, & alioqui ex-
pedit ad cōmune bonum reipublicæ, vt
talis potestas sit in republica, seu eius
Principe. Prior pars constat, quia licet
potestas cōtrahendi validè sit naturalis
homini, tñ potest illa priuari, sicutpotest
priuari libertate, neq; id est contra ius
naturæ præceptiu&#x0169;, sed negatiu&#x0169;, vt su-
prà lib. 2. declarat&#x0169; est. Posterior autem
pars cōstat experientia, quia ad vitādas
fraudes, & alia incōmoda, sæpe hoc est
necessari&#x0169;, & ideò sicut data est reipu-
blicæ potestas præcipie&#x0303;di, ita & irritādi
act&#xA770;. Ite&#x0303;, quia pars cōmuintatis est ma-
gis republicę, quā sua, & ideò habet ope
rationes suas dependentes à republica,
quando tales sunt, vt in cōmune bonum,
vel dān&#x0169; cedere possint; ergo caput rei-
publicę habet potestatem in me&#x0303;bra sua,
vt possit operationes eor&#x0169; irritare, vel
mod&#x0169; eis præfigere, sine quo inualidæ
sint, quoad morales effectus, qui per eas
fieri possent. Ab hoc ergo effectu leges
aliquæ irritantes denominātur, quæ se-
cund&#x0169; illam ratione&#x0303; speciale&#x0303; considera
tione&#x0303; habent, quæ in hunc loc&#x0169; optimè
cadit: nam propter ill&#x0169; effectum inter
onerosas, & odiosas leges cōputantur,
quia valde oneros&#x0169; est homini, ei&#xA770; vol&#x0169;
tate&#x0303; ita ligare, vt neq; licitè, neq; valide
facere possit quod vult, & facere posset
nisi in lege impediretur. Ad explicandā
igitur harum legum obligatione&#x0303; opor-
tet declarare quale sit hoc onus, & an su
beat rationem pęnæ: inde enim consta-<-P>@@

<-P>bit, an hæ leges obligent ad modum pę-
nali&#x0169; legum, vel mor alium: nam quod
aliquo modo obligent, dubitari non po-
test, cum veræ leges sint, & intrinsecè
includāt omnia, quæ legi humanæ cōue-
niunt ex vi generis, seu quatenus vera
lex est.</P>
<P>  In quæstione igi{t$} proposita multi iu-<marginalia>2|Leges irri-|tantes eße|p&#x0153;nalessen|tiunt multi|quia estgra|uamen sub-|dito.|Panorm.|Bart.|Bald.|Decius.|Imola.|Gabella.</marginalia>
risperiti cense&#x0303;t, leges irritantes esse pę-
nales. Ita tenet Glos. in c. Decet. §. Ordina-
rij. ver. Processus, de Immunit. Ecclesist. in
6. sequitur Panorm. in c. vlt. de Fer. n. 18.
Ide&#x0303; habet. Bart. in l. Sanctio, in prin. ff. de
P&#x0153;nis, & plures alij. Et potest sumi ex c.
Super literis, de Rescri. ibi In suæ peruersita
tis p&#x0153;nā, & ex l. Turpia, ibi, Odio scribentis, ff.
de Lega. 1. vbi id notat Bald. Imò aliqui
vocant hāc pęnā naturale&#x0303;, & intrinsecā,
vt videre licet in Decio. c. 2. de Constit.
lect. 1. n. 5. c&#x0169; Imol. in cap. vlt. de Rescri.
circa Gloss. verb. Personalibus. Et ratio
reddi potest, quia irritatio actus, quem
homo suo iure, & naturali libertate pos
setvalide facere, est nō paru&#x0169; grauame&#x0303;,
& nocumentum subditi; ergo nō potest
nisi in pęnā iustè imponi. Et declaratur,
quia hæc annullatio nō fit, nisi inhabili-
tando personā ad tale&#x0303; actione&#x0303;, sed ōnis
inhabilitas personæ per lege&#x0303; inducta est
quędā pęna; ergo, Confirmatur, quia si
lex irritans non esset p&#x0153;nalis, non esset
restringenda, sed poti&#xA770; extende&#x0303;da, conse
que&#x0303;s est cōtra cōmune&#x0303; omni&#x0169; se&#x0303;s&#x0169;. Atq;
hinc inferunt aliqui eo ipso, quod lex ad
dit aliā pęnā, censeri nō irritare, ne bis
eunde&#x0303; act&#x0169; punire videatur, de quo pun
cto in cap. 23. dicemus.</P>
<P>  Alior&#x0169; vero sententia est, leges irritā<marginalia>3|Leges irri-|tantes non|esse p&#x0153;na-|les, sed di-|rectiuas se&#x0303;|tiunt.|Ioan. And.|Felinus.|Domin.|Innocent.|Probatur|quia nō est|p&#x0153;na sine|culpa.</marginalia>
tes nō esse pęnales, sed morales, seu &#xA751; se
directiuas cōmunitatis. Ita tenet Ioan.
And. in c. vlt. de Elect. in 6. Regula, Odia,
de Regul. iur. in 6. in Mercurial. F&#x0169;datur
quia pęna sol&#x0169; est, quando lex diminuit
patrimoni&#x0169;, aut tollit ius acquisit&#x0169;, q&#x0111;
non fit in actus irritatione. Idem tenet
Domin. in dict. c. vlt. de Elect. in 6. & ide&#x0303;
sentit Feli. in d. c. 2. de Constit. n. 3. citās
Innoc. in c. Si verè, de sent. excōmu. vbi
dixit, annullatione&#x0303; actus non esse natu-
ralem pęnam. Sed dictum illud alium
fortasse sensum habet, vt infrà capite
dicam. Ratio autem pro hac sententia
præter eam, quam tetigit Ioannes An-
dre. esse potest, quia pęna nō est, nisi prę
cedat culpa, sed annullatio actus fit sine<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0563.jpg/>
@@1@<SE563>556 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>culpa præuia; ergo nō est pęna. Dices, pę
nā interd&#x0169; imponi sine culpa, licet non
sine causa, vt suprà dicebam&#xA770; de lege pu
rè p&#x0153;nali. Sed cōtra hoc, quia etiam lo-
quendo hoc modo de p&#x0153;na latè sumpta
requirit culpā etiā lato modo, scilicet,
ciuile&#x0303;, seu in eo foro, in quo imponitur
pęna, esto nō sit necessaria culpa in foro
Dei, at hic nulla culpa requiritur, etiam
legalis. Vel aliter, quando ad pęnā non
requiritur culpa, sed causa, necessarium
salte&#x0303; est, vt illa causa sit actus liber pu-
nibilis ex iusta causa, quia pęna non est,
nisi propter actione&#x0303;, vel omissione&#x0303; libe-
rā; at nulla talis causa est necessaria ad
irritand&#x0169; act&#x0169;, sed alia, quæ cōsideratur
ex parte boni cōmunis; ergo illa nō suf-
ficit, vt sit pęna. Cōfirmatur, quia alias
ōnis irregularitas esset pęna, quia est gra
uamen, quod nō imponitur sine rationa
bili causa; cōse que&#x0303;s aute&#x0303; est planè fals&#x0169;.</P>
<P>  Vera tñ resolutio est, irritatione&#x0303; act&#xA770;<marginalia>4.|Irritatione&#x0303;|act&#xA770; in pro|prio cōcep-|tu nō inclu|dere q&#x0111; sit|p&#x0153;na, & sæ|pius nō esse|p&#x0153;nam, in-|terd&#x0169; vero|sic.|Baldus.|Decius.</marginalia>
in proprio, ac necessario conceptu non
includere, quod sit pęna, & ita sæpius nō
esse pęnā, interd&#x0169; vero posse verā ratio-
ne&#x0303; pęnæ habere, Hęc est resolutio cōmu
nis, vt videre licet in Bald. in l. Non dubi&#x0169;
C, de Legib. Panor. in c. 2. de Constit. &
melius decio. ibi lect. 1. Vt aute&#x0303; distinctè
& in specie declaretur, aduerto, duobus
modis posse irritari act&#x0169;, primo directe
aliquid cōstituendo, & præcipiendo, &
sol&#x0169; per consequutione&#x0303;, seu indirecte &#xA753;
hibe&#x0303;do, & irritando, ita videre licet in
lege dante formā actui, & per cōsequu-
tione&#x0303; irritante act&#x0169; fact&#x0169; sine tali for-
ma. Exempl&#x0169; optim&#x0169; est in decreto Tri-
dentini, sess. 24. circa contract&#x0169; matri-
monij: nā pro forma cōtractus posuit,
vt fieret præsente parocho, & duobus
testibus, & aliter fact&#x0169; irritauit. Simile
exe&#x0303;pl&#x0169; est de lege requirente ad valore&#x0303;
testame&#x0303;ti tale&#x0303; numer&#x0169; testi&#x0169;. Ite&#x0303; de lege
dante formā alienationib&#xA770; rer&#x0169; Eccle-
siasticar&#x0169;, Clem. 1. de Reb. Eccles. nō alie
nan. & c. Sine exceptione. 12. q. 2. Item de
dante formā eligendi c. Quia propter. de
Elect. Alius mod&#xA770; directe irritandi act&#x0169;
est negatiuus, seu prohibitiuus actus c&#x0169;
verbis sufficientibus ad irritand&#x0169; ill&#x0169;,
talis est lex prohibe&#x0303;s matrimoni&#x0169; inter
consanguineos, vel affines intra quart&#x0169;
grad&#x0169;, & irritans matrimoni&#x0169; clerici in
sacris, aut Religiosi professi, similes.
Hæc aute&#x0303; prohibitio ob triplice&#x0303; causā,<-P>@@

<-P>seu fine&#x0303; fieri potest. Primò per se prop-
ter cōmune bonum, quia ita expedit ad
diuin&#x0169; cultum, vel ad decentiā religio-
nis. Secundo in fauore&#x0303; aliquar&#x0169; perso-
nar&#x0169;, vt ad subueniend&#x0169; fragilitati ear&#x0169;
vt fit per leges irritantes aliquos cōtra-
ctus minor&#x0169;. Tertio in odi&#x0169; per sonæ, seu
actionis eius, vt in legibus irritantibus
acquisitionem Dominij in aliquibus do
nationibus, vel acceptationibus. Aliqui
addunt tertium irritandi mod&#x0169; per in-
habilitate&#x0303; personæ sicut solent Theolo-
gi explicare impedimenta matrimonij
& professionis, & sicut, Conc. Trid. ex-
presse declarauit fact&#x0169; ab ipso esse in de
creto edito contra clandestina matri-
monia. Sed hic modus licet verissimus
sit, in duobus pręcede&#x0303;tibus includitur,
nec potest ab illis separari, si respectiuè
sumatur. Nā quoties lex irritat actum,
reddit subditi voluntate&#x0303; inefficacem, &
impotente&#x0303; ad contrahend&#x0169;, vel transfe
rend&#x0169;, aut acquire&#x0303;d&#x0169; domini&#x0169;, vel quid
simile, & hoc est inhabilitare act&#x0169; ad cō
trahendum; vel sic cōtrahend&#x0169;. Aliquā-
do enim lex inhabilitat simpliciter per-
sonā ad actum alique&#x0303; in specie, vt inha-
bitat clericum in sacris, vel religiosum
profess&#x0169; ad cōtrahend&#x0169; matrimoni&#x0169;: ali
quādo inhabilitat respectiuè tāt&#x0169;, vt ad
contrahendum c&#x0169; consanguinea, vel ad
donand&#x0169; extraneis: aliquando sol&#x0169; inha
bilitat, ad sic contrahend&#x0169;, vt dixit Cōc. Tri<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
dent. in dicto decreto, Et in his ōnibus
respectiuè irritatur actus ipse, & volun-
tatis cōsensus, redditur inefficax ad ta-
le&#x0303; effectum faciendum. Per hoc aute&#x0303;, &
non aliter persona inhabilis fit ad eun-
de&#x0303; effect&#x0169;, Quia sicut actus humani vo-
luntate perficiuntur, ita inhabilitas per
sonæ ad tales actus in voluntate specta-
ri debet, quatenus actus eius redditur
inefficax, Et è cōuerso, nō potest act&#xA770; ir-
ritari, vel voluntas fieri inefficax, quin
persona eo ipso inhabilis redda{t$} c&#x0169; &#xA753;-
portione, vt dict&#x0169; est. Et ideò nobis suffi
cit duos illos modos irritationis distin
guere, quia interdum distinctā doctrinā
requir&#x0169;t; tertius verò in illis includitur
& nō habet aliquid speciale, quod opor-
teat declarare.</P><marginalia>5.|1. Cōclusio</marginalia>
<P>  Dico primo. Lex irritās act&#x0169; indire-
ctè tant&#x0169;, & &#xA751; consequutione&#x0303; ad institu-
tionem formæ seruandæ in aliquo con-
tractu, non est p&#x0153;nalis. Ita sentiunt au-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0564.jpg/>
@@1@<SE564>Cap. 19. An lex irritans sitp&#x0153;nalis. 557
<duolan 2><-P>ctores allegati, & plures quos refert, &
sequitur Matien. lib. 4. Recopil. tit. 4. l.<marginalia>Matient.|Glossa.|Sanc.</marginalia>
prima Gloss. 10. num. 35. Et alios refert
Sanc. lib. 3. de Matr. dist. 4. num. 9. &. 10.
Et ratio est clara, quia ibi nulla præce-
dit culpa, nec sufficiens causa pęnæ ex
parte eius, cuius actus irritatur, verbi
gratia, quando quis condit testament&#x0169;
minus solemne, quod ex illo defectu ir-
ritum est, nihil peccauit, nec aliquid fe-
cit punitione dignum, quia sicut libere
posset testamentum non condere, & non
ideò esset dignus p&#x0153;na, ita etiam libere
potuit minus solemne testamentum fa-
cere sine macula, vel causa pęnæ; ergo
nullitas illa non est pęna; ergo nec lex
est p&#x0153;nalis, sed directiua tali modo, &
cum tali efficacia vt constituat illā for
mam tanquam substantialem actui, etiā
si inde cōsequatur alteri incommodum
ex nullitate talis actus. Et confirmatur,
quia intentio talis legis non est punire
actum, vel negligentiam alicuius, cuius
signum est, quia in dicto casu detrimen-
t&#x0169;, quod ex nullitate testamenti sequi-
tur magis cedit in damn&#x0169; hæredis, quā
testatoris, neque id reputatur inconue-
niens, quia re vera lex neutrum punire
intendit, sed communi bono prouidere;
non potest ergo talis lex pęnalis reputa
ri. Nec obstat, quod interd&#x0169; in iure vi-
deatur hic effectus, prout fit per has
leges, vocari nomine pęnę, & in l. 1. C. de
Posthum. hæred. instit. ibi, Ne p&#x0153;nā patia-
tur præteritionis, qui suos non præterijt: nā ibi
lato modo sumitur pęna pro incommo-
do, vel damno quocunque.</P>
<P>  Dico secundo. Lex prohibe&#x0303;s act&#x0169;, &<marginalia>6.|2. Conclu-|sio.|Abba.|Deci.|Felin.|Rosella.</marginalia>
irritās ill&#x0169; intuitu boni cōmunis, vel pri
uator&#x0169;; nō est pęnalis. Hæc etiā assertio
est cōmunis vt patet ex Glos, cōmuniter
approbata in Clem. 2. de Hęret. ver. Ex
nunc. & Abb. c. 2. de Cōst. n. 7. Deci. nu. 14.
Felin. n. 7. Sylues. ver. Lex. q. 6. Rosella, n.
6. Qui omnes hāc irritatione&#x0303; à pęna di-
stinguunt. Exe&#x0303;pla illius sunt in legibus
irritantibus matrimonia inter consan-
guineos, vel affines, vel inter cognatos
spiritualiter: illa enim irritatio non est
introducta in p&#x0153;nā contrahentium, sed
per se, propter dece&#x0303;tiam religionis, vel
coniugalis honestatis. Ite&#x0303; huc spectāt le
ges irritantes professiones minor&#x0169;, vel
ann&#x0169; professionis, vel similes. Ratio ve-
ro est, quia illa irritatio non fit in odi&#x0169;<-P>@@

<-P>alicuius, nec in vindictā delicti, quod ad
p&#x0153;nā in rigore sumptam necessari&#x0169; est,
iuxta l. Sancimus. C. de P&#x0153;nis nec etiā fit
in recōpe&#x0303;satione&#x0303; alterius trāsgressionis
politicæ, vt explicat&#x0169; est. Deniq; decla-
ratur in hunc mod&#x0169;, quia pęna sol&#x0169; per
accide&#x0303;s introducitur, seuper occasione&#x0303;
ad cohibend&#x0169;, vel vindicand&#x0169;, hęc aute&#x0303;
irritatio per se impera{t$}, & fit, quia per
sed execditbono cōmuni; vel priuator&#x0169;.
Neq; obstabit, quod talis irritatio cedat
in nocument&#x0169; alicui&#xA770;, quia hoc est indi-
rectè, & per cōsequutione&#x0303;, non verò est
illud dān&#x0169; intent&#x0169; à legislatore, vt ille
puniatur. Vnde multi ce&#x0303;sent tale&#x0303; legem
non sol&#x0169; non esse p&#x0153;nalem, ver&#x0169; neq; o-
diosam esse, sed potius fauorabile&#x0303;, quod<marginalia>Decius.|Alex.</marginalia>
sentit suprà Dec. c&#x0169; Alex, in l. 1. de Liber.
& posthu. Sed hoc ex principijs positis
in principio huius libri iudicandum est.</P>
<P>  Dico tertio. Aliquæ leges irritantes<marginalia>7.|3. Cōclusio</marginalia>
pęnales sunt, scilicet, quæ irritatione&#x0303; in-
duc&#x0169;t in odi&#x0169; alterius transgressionis,
seu culpę. Ita doce&#x0303;t Bald. Panor. & Deci.<marginalia>Bald.|Panorm.|Decius.|Barthol.</marginalia>
suprà. Vt aute&#x0303; in &#xA753;prio sensu intelliga{t$},
oportet aduertere, aliud esse irritatio-
ne&#x0303; esse p&#x0153;nā, aliud verò effectione&#x0303; actus
irrite puniri p&#x0153;na: cōtingit enim lege&#x0303;
irritari act&#x0169;, & adijcere p&#x0153;nā in e&#x0169;, qui
tale&#x0303; act&#x0169; irrit&#x0169; facit sicut notant Bart.
in l. Prætor ait, §. Interdict&#x0169;. ff. de Oper. nou.
n&#x0169;c. n. 3. Abb. Fel. & alij in c. 2. de Testib.<marginalia>Abba.|Felin,|Conc. Trid.</marginalia>
& cōstat ex vsu iuri&#x0169; in l. Iubemus, 2. §. Sa-
ne. C. de sacros. Eccl. & ex l. 1. ff. de His,
quæ pro non scrip. hab. & in Extraua. 2.
de Simo. c&#x0169; alijspunientib&#xA770; illud delict&#x0169;
vltra irritatione&#x0303;, Et ex Cōc. Tri. Sess. 25.
Vbi irritat matrimoni&#x0169; contract&#x0169; sine
Parocho, & testib&#xA770;, & in super præcipit
puniri sic contrahe&#x0303;tes, & posset p&#x0153;nam
designare, licèt nō faciat. Deniq; ex c. 2.
de Reb. Eccles. nō alien. vbi contra eos,
qui res Ecclesistic. à Dñis temporalib&#xA770;
impetrant, & obtine&#x0303;t, dicitur. Irrita habeā
tur quæ obtine&#x0303;t, & à cōmunione Ecclesiæ excludā
tur, quæ lex pęnalis est quoad pęnā excō
municationis ferendā, quoad priore&#x0303; ve-
ro parte&#x0303; de irritatione nō est p&#x0153;nalis,
sed moralis. Imo neq; est institutiua irri
tationis, sed declaratiua, quia illa obte&#x0303;-
tio fuerat rapina quædā. Nā (vt ibi dici-
tur) qui sic obtine&#x0303;t bona Ecclesię ege&#x0303;ti&#x0169;
substātiā. rapi&#x0169;t, quia Dñs te&#x0303;poralis nō
potest illavalidè cōferre; ergo quod ob-
te&#x0303;tio sit irrita nō fit, sed declaratur per<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0565.jpg/>
@@1@<SE565>558 Lib. 5 De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>illam legem. Quando ergo actus irri-
tus sic punitur per legem, clarum est,
legem esse p&#x0153;nalem quoad nouæ p&#x0153;næ
impositionem, sed id quasi accidenta-
rium est, seu aduentitium irritationi, &
ideo illam pęnam hic non cōsideramus,
sed per generale&#x0303; doctrinam de lege pę-
nali metienda est. Agimus ergo priori
modo de ipsa irritatione, quę interdum
in pęnam præcipué introducitur.<marginalia>8.|Probatur|conclusio|inductione.</marginalia>
<P>  Sic autem probari potest cōclusio in-
ductione: nam inter impedimenta ma-
trimonij illa, quę sunt ratione delicti pę
nalia sunt, vt sunt vxoricidium c&#x0169; pro-
missione, adulterium cum aliquo viue&#x0303;-
te coniuge cum promissione futuri ma-<marginalia>C. Si viue&#x0303;-|te.</marginalia>
trimonij, vt habentur in toto titulo de
Eo, qui dixit in matrim. quam poll. per
adult. & cap. Si viuente. 31. q. 1. sic etiā
electio religiosi ad prælatione&#x0303; cui ipse
consentit sine superioris sui licentia
irritatur in pęnam suæ pręsumptionis,<marginalia>C. Si religi|osos.|C. Dispe&#x0303;d.</marginalia>
vt expressè dicitur in cap. Si religiosus, de
Elect. in 6. Idem colligitur ex cap. Dispe&#x0303;-
dio, de Rescrip. in 6. ibi, Simili p&#x0153;na, si con-
tra hoc fecerit puniendus, scilicet, irritatio-
ne cuiusdam rescripti, & alia plura iura
citantur à prędictis auctoribus, aliaque
exempla de irritatione donation&#x0169;, vel
acquisitionum, largitionum, aut fructu&#x0169;
frequentia sunt, & alijs locis tractata.
Denique quoties in iure additur parti-
cula, in p&#x0153;nam, vel, in odium, vel, in iniuriam,
vt in cap. Cum secundum, de Prębend. cen-
setur irritatio fieri in p&#x0153;nam, aliquan-
do veró sine his particulis, & ex modo
quo fertur satis intelligi potest, sub illa
habitudine ferri. Ratio vero clara est,
quia irritatio actus, est magnum graua-
men, & potest nocume&#x0303;tum afferre; ergo
de se esse potest sufficiens pęna, & ali-
quando est valde accōmodata delicto;
ergo potest per lege&#x0303; intendit sub ratio-
ne pęnæ: tunc ergo vel illa quatenus irri
tās habebit simul ratione&#x0303; legis pęnalis.
Nec obstabit, quod per irritatione&#x0303; non
minuatur patrimoni&#x0169;, aut tollatur ius
quæsit&#x0169; nam satis superq; sufficit, quod
impediatur acquirend&#x0169;, vel quod priue
tur homo potestate, quam habet ad effi-
ciendum valide actiones suas. Nam hoc
modo inhabilitas ad beneficium est ma-
gna p&#x0153;na, & in l, Senatus. ff. de Acquiren.<marginalia>L. Senatus.</marginalia>
empt. irritatio ve&#x0303;ditionis dicit pęna ve&#x0303;
ditoris etiāsi re sua nō priue{t$}, & similes<-P>@@

<-P>pęnę numerātur in l. Minoris, ff. de Pęnis.</P>
<P>  Ex his ergo possunt facilè sententiæ<marginalia>9|Sententia-|rum conci-|liatio.</marginalia>
adductæ conciliari: nā indefinite vtra-
que verum dicit; neutra enim autem
vniuersaliter. Vnde quæ dicit, legem
irritantem esse p&#x0153;nalem, vt sit vera,
permissiue, seu potentialiter est in telli
genda, id est, potest esse p&#x0153;nalis. Quæ
vero negat esse p&#x0153;nalem, intelligenda
est formaliter, seu ex necessitate, quia
lex irritans, vt talis est, non postulat,
quod sit p&#x0153;nalis, neque hoc est illi in-
trinsecum. Et ita etiam facile soluuntur
fundamenta illarum opinionum, si con-
tra ea, quę diximus, applicentur. Iura
enim allegata in prima opinione solum
probant, irritationem interdum esse pę
nam. Ratio verò ibi facta probat, hanc
posse esse p&#x0153;nam, non tamen nec essari&#x0169;
esse respectum p&#x0153;næ, vt fiat, quia per
accidens est, quod respectu alicuius sit
grauamen, propter bonum commune
multa grauamina toleranda sunt sine
culpa, sine personali causa, seu defectu.
Vnde non est verum, omnem inhabilita
tem personæ esse p&#x0153;nam: interd&#x0169; enim
ad perfectionem, & statum religiosum
pertinet; aliquando verò est, quid indif-
ferens. Ad confirmationem verò ibi ad
ditam de interpreta tione legis irritan-
tis, dicemus latius in lib. 8. nunc solum
respondemus, legem irritantem, si fue-
rit simul p&#x0153;nalis, restringendam esse;
aliàs verò interdum extendi posse, pro-
ut fauorem, vel vtilitatem cōmunis bo-
ni prospexerit: Et aliquando restringi
posse, nisi inde resultet aliquid contra
commune bonum, quia ad hoc sufficit,
vt sit onerosę, licèt p&#x0153;nales non sit. Ar-
gumenta verò, & iura allata in secunda
sententia, probant rectè irritationem
posse, & sæpe induci in p&#x0153;nam, non ta-
men hoc illi esse intrinsecum, nec in vni
uersum illi conuenire. Et hoc tantum
conuincitur exe&#x0303;plo irregularitatis ibi
adducto, quod etiam probat, posse da-
ri inhabilitatem, ac subinde irritatio-
nem, quę non sit p&#x0153;na. Discursus deni-
que ibi factus conuincit in illis casibus
irritatio fit sine culpa alicuius, & sine
causa y$unclear vt sic dicam) personali, non
posse irritationem esse p&#x0153;nam. Sæpe
autem imponitur irritatio pręcedente
culpa, & ratione illius, & ideo tunc me-
rito imponi potest in pęnam.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0566.jpg/>
@@1@<SE566>Cap. 20. An lex irritans prohibeat in conscientia actus illos. 559
<duolan 2><P>  Addo denique aliquando accidere<marginalia>10.|Posse in ea|de&#x0303; lege ir-|ritationem|actus ferri|perse in bo|num com-|mune, &|in p&#x0153;nam.</marginalia>
posse, vt in eadem lege irritatio actus
feratur, & per se propter commune bo-
num, & simul in p&#x0153;nam. Quia isti duo
respectus non repugnant simul coniun-
gi in eodem effectu; vel respectu eiusde&#x0303;,
vel respectu diuersorum. In exemplum
adduci possunt impedimenta irritantia
matrimonium propter delictum intro-
ducta: nam illa p&#x0153;nalia sunt, vt vidimus
& tamen etiam per sese erant expedie&#x0303;-
tia ad commune bonum, vt securitati,
& fidelitati coniugum cōsuleretur. Vn-
de licet alia p&#x0153;na tale delictum cōdig-
nè puniretur, nihilominus posset iustè
irritatio simul persistere sine duplica-
tione p&#x0153;nę, quia per se expediebat, etiā
si nō adijceretur in p&#x0153;nam. Dices, hinc
sequi, nunquam fieri irritationem in pę
nam, quin etiam propter se, & propter
suam vtilitatem fiat, quia semper talis
irritatio confert ad commune bonum,<marginalia>Obuiatur|obiectioni.</marginalia>
& propter illud fit. Respondeo, negando
sequelam, quia híc non consideratur
tantum communis vtilitas, quæ inueni-
tur in p&#x0153;na, vt p&#x0153;na est, quæ est vendi-
care delictum, & per illum modum coa-
ctionis pręcauere, ne similia fiant, quod
est commune omni p&#x0153;næ: sed vlterius
consideratur vtilitas medicinæ (vt sic
dicam) auferendo occasiones perpetrā-
di similia delicta, quæ vtilitas non est cō
munis omni p&#x0153;næ, nec de ratione eius,
vt ad vindicationem spectat. Hoc ergo
modo dicimus, per irritationem illam
matrimonij in prædictis casibus aufer-
ri occasiones perpetrandi simila deli-
cta, & hanc causam fuisse sufficiente&#x0303; ad
imponenda talia impedimenta, etiam
sine vindicatione delicti, quod per aliā
p&#x0153;nā fieri potuisset, sicut de facto etiā
fit. Aliquando verò imponitur in p&#x0153;nā
inhabilitas ad beneficia, propter reba-
ptizationem v. g. vel aliud simile deli-
ctum, ad quod vitandum nihil confert
illa inhabilitas, nisi per modum commi-
nationis, & vindictæ, sicut quælibet alia
grauis p&#x0153;na prodesse posset.</P>
<Z>CAPVT XX.
Vtrum leges irritantes. actus illos in conscientia
prohbeant.</Z><marginalia>1.|Ratio dubi|tandis.</marginalia>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi esse potest, quia
hæ leges sunt vera præcepta su-
perior&#x0169;, sed de ratione veri præ-<-P>@@

<-P>cepti, seu legis est, vt obliget in conscie&#x0303;-
tia, vt suprà ostensum est; ergo necesse
est, vt hæ leges in conscientia obligent
aliquo modo. Et confirmatur, quia su-
prà dictum est, etiam leges pure p&#x0153;na-
les resolui aliquo modo in obligatione&#x0303;
conscientiæ, quia aliás non saluaretur
in eis vera ratio legis, sed leges irritan-
tes non minus sunt veræ leges, quam pę
nales; ergo. In contrarium verò potest
fieri inductio: nam lex irritans testame&#x0303;-
tum minus solenne, nullam obligatione&#x0303;
in conscientia inducit, quia neque te-
statorem obligat ad seruandam solen-
nitatem, cum possit de rebus suis vali-
dè, & inualide disponere, sicut potest ali
ter eas consumere, si velit: nec etiam
obligat hæredem, cum illi nihil præci-
piat. Similiter lex irritans contractum
factum à minore non obligat illum in
conscientia, cuius signum est, quia po-
test illum iuramento confirmare, quod
non posset, si esset peccat&#x0169;, & sic de alijs.</P>
<P>  Ad resolutionem huius quæstionis<marginalia>2.|Distinguen|das eße du|as partes in|lege.</marginalia>
(cum proportione ad ea, quæ de lege
p&#x0153;nali diximus) oportet distinguere
duas partes in hac lege, vna est effectio,
vel omissio actionis, quam lex ista præ-
cipit, alia est irritatio actionis, quam
lex ipsa, iubet, vel facit. Circa primum
aduertere oportet ex dictis, tripliciter
ferri hanc legem, scilicet, per modum
affirmatiui præcepti, vel per mod&#x0169; ne-
gatiui, vel neutro modo, sed tant&#x0169; quasi
conditionaliter ad modum legis purè
p&#x0153;nalis. Primus modus habet propriè
locum in legibus, qui dant formam cō-
tractibus, vt patet in decreto Tridenti-<marginalia>Trident.</marginalia>
ni de Matrimonio, quo præcipitur, vt
matrimonium cum tali sole&#x0303;nitate fiat.
Item in canonibus dantibus formam in
electionibus, in alienationibus Eccle-
siasticis. & similibus: præcipiunt enim
talem formam seruari, & quoad hoc ha
bent formam affirmatiui præcepti. Si
quis autem rectè consideret, talia præ-
cepta, vt affirmatiua sunt, non sunt ab-
soluta, sed conditionata: non enim præ-
cipiunt alienationem fieri v. g. sed vt si
fiat, tali modo fiat, quia nimirum tales
leges non pręcipiunt exercitium actus,
vt sic dicam, sed solum formam, seu mo
dum seruandum in actu, quando fit. Vn-
de talia præcepta resoluuntur tandem
in negatiua, scilicet, vt talis actus, sine<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0567.jpg/>
@@1@<SE567>560 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>tali solennitate non fiat, sic Tridentin&#x0169;
sess. 25. cap. 15. de Regular. prius prohi-<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
bet, professionem fieri ante expletum
decimum sextum annum ætatis, & ann&#x0169;
probationis, & deinde irritat professio-
nem aliter factam. Quocirca secundus
modus legum negatiuarum prohiben-
tium, scilicet, absolutè actus, & irritan-
ti&#x0169; illos freque&#x0303;tior est. Sic enim prohi-
be&#x0303;tur matrimonia inter cōsanguineos,
vel affines, vel cum religioso professo,
aut clerico in sacris, vel prohibetur,
aut irritatur datio: vel acceptio simo-
niaca, & alia similia. Tertius autem mo-
dus potest interdum cum quolibet ex
superioribus coniungi. Aliquādo enim
lex dans formam actui, prius præcipit
sic fieri, seu non aliter fieri, & posteà ir-
ritat aliter factum, vt in exemplis ex
Concilio adductis satis patet: nonnun-
quam verò nihil pręcipit, vel circa act&#x0169;
ipsum, vel formam eius, sed tantum cō-
ditionaliter statuit, vt si absque tali for-
ma fiat, non valeat, vt patet in lege de
solennitate testamenti, & similibus, & si-
militer in legibus directè irritantibus
actus aliquos, non propter defect&#x0169; for-
mæ, sed propter alias causas, sæpe fer-
tur prius absoluta prohibitio actus, &
additur irritatio, vt patet in exemplis
adductis de matrimonio: aliquando ve-
rò nihil simpliciter prohibetur, sed ir-
ritatur actus si fiat, vt in casu cap. Quā-<marginalia>C. Quāuis.</marginalia>
uis, de Pact. in 6. cum similibus, de qui-
bus infrà.</P>
<P>  Circa alterám partem istarum leg&#x0169;,<marginalia>3.|Posse per|legem sta-|tui irrita-|tionem, vel|vt facien-|dam. vel ip|so facto.</marginalia>
scilicet, irritationem, aduerten dum est,
dupliciter posse per legem statui; nem-
pe, vel ipso facto, vel vt faciendam. Nam
sicut lex p&#x0153;nalis interdum imponit pę-
nam ferendam, interdum, per se illam
infert, ipso facto, seu ipso iure: ita irri-
tatio vtroque modo ferri potest per le-
gem, quia vterque modus est possibilis,
& vterque pendet ex arbitrio legislato-
ris, & consequenter ex mente eius, quæ
vno, & alio modo per verba legum sig-
nificari solet. Sæpe enim dicunt, talem
actum, si fiat, vel aliter fiat, esse irritum,
vel non valere, vt in l. Stipulatio non valet.
ff. de Verbor. oblig. cum similibus: ali-
quando verò solum dicunt, vt actus ir-
ritetur, vt de venditione vltra dimidiā
iusti pretij in l. 2. C. de Rescind. vendit
His autem duobus ordinibus legum so<-P>@@

<-P>lent Iurisperiti addere tertium, earum
legum, quas vocant nec assistentes, nec
resistentes contractui, quia non dant a-
ctionem ciuilem alicui contrahentium.
Sed hæ leges non solum irritantes non
sunt, verum etiā nec prohibentes actus,
quia nec irritant, nec confirmant con-
tractum, nec prohibent, nec pręcipi&#x0169;t,
& ita versari possunt & circa actus in-
iustos, vt est lex negans actionem con-
tra ve&#x0303;ditionem iniustam citra dimidiā,
& circa actus iustos, vt est lex negans
actionem propter solam obligationem
naturale&#x0303; ortam ex simplici promissio-
ne. Qui modus legum præsertim inter
ciuiles reperitur, & licèt irritantes non
sint, vt dixi, earum notitia aliquid con-
ferre potest ad obligationem legum ir-
ritantium intelligendam, vt ex dicen-
dis patabit.</P>
<P>  Iam igitur dico primò. Lex dans for-<marginalia>4.|1. conclus.</marginalia>
mam actui, licèt non obliget ad exerci-
tium actus, nihilominus ex se obligare
potest in conscientia, vel ad seruandam
formam in tali actu, si fiat, vel (quod per
inde est) ad non faciendum actum sine
tali forma, & de facto ita obligat, quan-
do vel materia legis id ex natura sua
postulat, vel in lege satis exprimitur, &
non aliàs. Assertio est clara ex dictis.
Primo enim iam ostensum est, per tales
leges nullum actum absolutè pręcipi, vt
est per se notum: nam lex dans formam
matrimonio, aut testamento, non præ-
cipit contrahere matrimonium; aut fa-
cere testamentum; ergo talis lex non in-
ducit obligationem ad faciendum act&#x0169;,
quia hæc non oritur, nisi ex præcepto
affirmatiuo absoluto. Sec&#x0169;da verò pars
etiam est per se clara de possibili, quia
illa potestas non excedit limites iusti-
tiæ, & pertinere potest ad conueniente&#x0303;
reipublicę gubernatione&#x0303;, & ab vsu oste&#x0303;-
di potest multis exemplis suprà addu-
ctis, quæ statim necessario repetemus.
Quia verò talis lex non semper inducit
talem obligationem, vt inductio in prin
cipio facta conuincit, ideò difficultas
tota est, quando hæc lex ita obliget in
conscientia, vt omissio formæ in tali
actu peccaminosa sit, vel, quod perinde
est, vt contrahere, vel alium similem a-
ctum facere sine debita forma per le-
gem humanam præscripta, peccatum
sit, vel non sit.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0568.jpg/>
@@1@<SE568>Cap. 20. An lex irritans prohibeat in conscientia actus illos. 561
<duolan 2><P>  Duo ergo signa præbuimus ad dig-<marginalia>5.|Duo signa|ad dignos-|cendam ob|ligationem|circa omis-|sione&#x0303; actus|ex obiecto.|Secundum|exprohibi-|tione in le-|ge, & addi|tur irrita-|tio.</marginalia>
noscendam hanc obligationem. Vnum
est, quando actus ex vi sui obiecti, & na-
turæ talis est, vt velle illum facere, quā-
do validè fieri non potest, turpe sit, &
contra rectam rationem. Quod maxi-
mè videtur contingere in materia reli-
gionis, & in actibus sacris, & in materia
iustitiæ: nam efficere actionem sacram
modo irrito, & inualido, sacrilegi&#x0169; est,
quia est contra reuerentiam debitam
rei sacræ, vt facere sacramentum irri-
tum, & sine debita forma, & materia.
Et hac ratione etiam si Concilium Tri-
dentinum expressè non prohibuisset, sed
tantum irritasset matrimonium factum
sine parocho, & testibus, esset graue pec
catum illud sic contrahere, quia esset
contra reuerentiam sacrame&#x0303;ti; idemq&#x0301;;
est de quolibet alio matrimonio cōtra-
cto cum impedimento irritante, & de
professione in religione facta, omissa
forma, seu conditionibus ab Ecclesia
requisitis ad valorem eius. Idem videre
licet in materia iustitiæ: nam electione&#x0303;
facere prætermissa substantiali forma,
graue peccatum est, quia necessario in-
uoluit iniustitiam, & ideo grauiter pu-
nitur in Trident. sess. 25. cap. 6. de Regu-
lar. Idem est quoties quis ex officio te-<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
netur facere actum, nam consequenter
tenetur facere validum, & ideo præter-
mittendo debitam formam contra iu-
stitiam faciet, vt si iudex proferendo
sententiam substantiales circ&#x0169;stantias
omittat, & sic de alijs.</P>
<P>  Videri autem potest hæc obligatio
in huiusmodi casibus nō prouenire pro<marginalia>6.</marginalia>
priè, ac formaliter ex lege positiua, sed
esse de iure naturali, quanuis non resul-
tet, nisi posita institutione talis formæ,
quam inuenit lex positiua, sicut profa-
natio calicis consecrati sacrilegium est
cōtra legem naturalem, licet supponat
consecrationem ex positiua institutio-
ne. Sed licet verum sit, tale peccatum
esse contra legem naturalem, etiam est
contra legem positiuam: nam eo ipso,
quod præfinit talem formam in tali ma
teria, constituit in illa medium iustitiæ,
vel religionis, & ideo, qui debitam for-
mam prætermittit, etiam legem huma-
nam violat, quia lex illa instituendo ta-
lem formam, ponit illam vt necessariam
ad honestatem, & consequenter prohi-<-P>@@

<-P>bet actum sine illa factum, sicut lex, quæ
taxat pretium rei, necessario prohibet
carius vendere, etiamsi verbis formali-
ter prohibentibus id non explicaret.
Aliud signum erat, quando prohibitio
actus aliter facti ponitur in lege, & ad-
ditur irritatio: nam tunc lex illa conti-
net præceptum negatiuum ratione cu-
ius obligat ad vitandum, seu non inten-
tandum talem actum. Quod interdum
fit directè prohibendo, vt patet in Con-<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
cilio Tridentino sess. 25. c. 15. Vbi prius
prohibet, fieri professionem ante exple
tum tempus professionis, vel ætatis, &
deinde irritat illam. Vnde interdum lex
addit specialem p&#x0153;nam præter irrita-
tionem propter actum sic factum: nam
p&#x0153;na est signum prohibitionis, vt in eo-
dem Concil. cap. 6. eiusdem sess. videri
potest.</P>
<P>  Quando verò neutrum ex his signis<marginalia>7.</marginalia>
in lege inuenitur, talis lex non obligat
in conscientia ad seruandam formam
præscriptam in actu, seu ad non fácien-
dum actum sine tali forma, & in hoc sen
su talis lex dici potest purè irritās. Hoc
videtur sufficienter probari exemplo
de testamento solenni. In quo id expres-
se asseruit Matiens. in lib. 5. Recopil. tit.<marginalia>Matiens.|Glossa.|Nauar.</marginalia>
4. l. 1. Gloss. 10. n. 18. & refert Nauarr. in
Man. c. 23. n. 56. qui loquitur de lege pu-
rè p&#x0153;nali: tacite tamen videtur sumere
argument&#x0169; à simili, idem ergo est in si-
milibus. Ratio autem est, quia efficere
testamentum, vel similem actionem va-
lide, non est de iure naturæ, nec etiam
præcipitur per legem dantem formam
substantialem actui; ergo non est pecca-
tum per se loquendo facere actum ill&#x0169;
inualidum. Quia quod non est contra
præceptum, non est peccatum; ergo nec
facere illum sine solennitate præscrip-
ta erit peccatum, quia si omittere sole&#x0303;-
nitatem esset peccatum, maximè id es-
set, quia fieret actus inualide, & sine fru-
ctu, vel effectu, quæ enim alia deformi-
tas ibi potest cogitari? Prima verò pars
antecedentis probatur, quia sicut ius
naturæ non obligat ad illam actionem
absolutè exercendam (vt suppono) ita
etiam non obligat ad effectum eius, vt
v. g. ad transferendum dominium mea-
rum rerum in ali&#x0169;, vel quid simile; ergo
etiam non obligat ius naturę ad efficie&#x0303;-
dam illam actionem valide, supposito,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0569.jpg/>
@@1@<SE569>562 Lib. 5. De Varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>quòd fiat, seu non prohibet illam face-
re inualide, quia ex hoc quòd fiat inua-
lidè, tantum sequitur, vt non habeat ef-
fectum, quod non est contra præcept&#x0169;.</P>
<P>  Dices, ex tali actu inualido sequi po-
test deceptio alterius, vel inimicitia, vel<marginalia>8.|Diluitur|obiectio.</marginalia>
simile inconuenie&#x0303;s, vel saltem ille actus
sic factus erit otiosus, & impertinens.
Respondeo in primis, licèt hoc totum
concedatur, non sequi, quod sit lege hu-
mana prohibitus. Deinde dico, hæc non
per se sequi, sed esse accidentalia, quia
potest interdum ratio aliqua, vel finis
honestus mouere ad testamentum facie&#x0303;
dum, etiam sine solennitate, vt, si aliter
non possit constare de voluntate mo-
rientis, saltem illo modo constet; Vel
certèvt sic exterius satisfaciat testator
importunis precibus alicuius extranei,
volens, vt alius ab intestato habeat hæ-
reditatem: tunc enim neque mentitur,
neque alicui facit iniuriam, sed vtitur
iure suo, & fortasse redimit vexationem
suam. Et ita ibi non interuenit decep-
tio, vel si sequatur, erit passiua (vt sic
dicam) non actiua, & idem est de inimi-
citia, & alijs incommodis. Altera deniq&#x0301;;
pars antecedentis ex dictis plane sequi-
tur, quia nec ex forma, seu verbis legis
positiuæ, nec ex materia eius colligitur
tale præceptum humanum, vt suppono;
ergo non est, nec cum fundamento po-
test affirmari.</P>
<P>  Dico secundò. Leges negatiuæ, quæ
directè prohibent actum, & ad maiore&#x0303;<marginalia>9.|Leges ne-|gatiuæ di-|recte prohi|bentes, &|irritantes|actum obli|gant in cō-|scientia ad|talem act&#x0169;|vitandum.|Nauar.</marginalia>
firmitatem, seu exaggerationem prohi-
bitionis, irritant illum, obligant in con-
scientia ad talem actum vitandum. Cō-
clusio est clara, de qua videri potest Na
uarr. suprà, & probatur, quia talis lex
est iusta in tali prohibitione pręcisè spe
ctata, & continet præceptum negatiu&#x0169;;
ergo obligat in conscientia ad vitand&#x0169;
talem actum. Patet consequentia, quia
hic est intrinsecus effectus legis iustæ,
siue prohibentis, siue præcipientis: hic
autem effectus non impeditur propte-
rea, quod lex addat irritationem pro-
hibitioni, sicut suprá dicebamus, addi-
tionem p&#x0153;næ non auferre obligatione&#x0303;
in conscientia, legis p&#x0153;nalis, est enim
cum proportione eade&#x0303; ratio. Quin po-
tius in præsenti auget obligationem, t&#x0169;
quia ex suo genere grauius est, magisq&#x0301;;
à recta ratione exorbitat facere actum<-P>@@

<-P>prohibitum, & irritum, quam tantum
prohibitum, tum etiam quia ille modus
prohibendi indicat maiorem grauita-
tem prohibitionis, tum ex parte neces-
sitatis vitandi talem actum, tum ex par
te intentionis legislatoris, satis enim
significat, se velle obligare quantum
possit.</P>
<P>  Statim verò occurrit inquirendum,<marginalia>10.</marginalia>
quo modo cognosci possit, quando lex
hoc modo obliget, seu (quod idem est)
quando contineat prohibitionem ante
irritationem, respondeo vtendum esse
principijs, ac regulis supra datis. Nam
primò consideranda sunt verba: si enim
præceptiua sunt, seu prohìbitiua abso-
lutè, tunc sufficiunt ad hanc obligatio-
ne&#x0303; inducendam, vt ex dictis constat, &
est exemplum in cap. Decet. 89. dist. Præ-<marginalia>Ca. Decet.</marginalia>
ter verba verò etiam ex materia pote-
rit obligatio colligi, vt si lex irritet ma-
trimonium cum adultera machinatri-
ce, etiam prohibet illud, & sic de alijs.
Præterea quoties irritatio imponitur
in p&#x0153;nam eiusdem actus, signum est ma
ximè prohiberi ipsum actum: nam talis
lex non solet esse purè p&#x0153;nalis: nō enim
rectè accommodatur huic materię, seu
p&#x0153;næ, & ideo admittenda non est, nisi
aliud euidenter constet, quod erit raris
simum. Et ideò moralis regula est, tale&#x0303;
legem continere prohibitionem actus
in conscientia, vel saltem supponere il-
lam, aut ex lege naturali, aut ex alia le-
ge positiua, sic lex irritans collationem
beneficij per confidentiam in conscien
tia prohibet illā, & lex irritans electio-
nem religiosi ad Episcopatum accepta-
tum sine licentia sui Prælati, prohibet
talem acceptionem; sic etiam turpia le-
gata dum irritantur in odium scriben-
tis, prohibentur, vel saltem prohibita
esse supponuntur in l. Turpia. ff. de legat.<marginalia>L. Turpia.</marginalia>
1. & per hæc facile erit de similibus iu-
dicare. In legibus autem irritantibus a-
ctus in fauorem alicuius, vel communi-
tatis, vel priuatæ personæ, non est hæc
regula ita vniuersalis: nam interd&#x0169; pro
hibent simpliciter actum, & tunc obli-
gant in conscientia ad illum vitandum
iuxta conclusionem positam, & ratione&#x0303;
illius; secus verò dicendum erit, quan-
do non ita prohibent præcipiendo, sed
tantum irritant iuxta dicenda in seque&#x0303;
ti assertione.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0570.jpg/>
@@1@<SE570>Cap. 20. An lex irritans prohibeat in conscientia actus illos. 563
<duolan 2><P>  Dico tertiò. Quanuis lex simpliciter,<marginalia>11.</marginalia>
& absolutè irritet actum, si fiat, non ne-
cessario obligat in conscientia ad non
faciendum illum de facto, seu materia-
liter, vt sic dicam, sed interdum est lex
purè irritans, & non prohibens actum.
Hæc assertio in generali probari potest
quia hoc non repugnat, & interdum suf
ficit ad intentionem legislatoris. Item
suaderi potest exemplo legis purè p&#x0153;-
nalis cum proportione applicato. De-
niq&#x0301;ue conuincitur aliquibus exemplis,
vt legis irritantis venditione&#x0303; fundi do-
talis factam ab vxore, etiam cum licen-
tia mariti, cum tamen illam non prohi-
beat in conscientia: vel irritantis re-
nunciationem hęreditatis paternæ, quā
facit filia, cum nuptui traditur, dote cō
tenta, & tamen licet illam faciat, non
peccat, quia cedere potest iuri suo. Quę
videtur esse ratio à priori, ob quam in
talibus legibus fit irritatio actus sine
prohibitione illius, quia huiusmodi le-
ges beneficium intendunt conferre illi,
cuius actum irritant, & ideò nolunt aliā
coactionem, vel obligationem in con-
scientia illi imponere.</P>
<P>  Hic verò statim se offert inquirend&#x0169;,<marginalia>12.</marginalia>
quo modo possint discerni hæ leges pu-
rè irritantes ab alijs, quę in conscientia
prohibent actus. Sed de hoc puncto dis-<marginalia>Quomodò|discerna{t$}|lex purè ir|ritās ab ea,|quæ in con|scie&#x0303;tia pro-|bibet act&#xA770;.</marginalia>
putaui latè in materia de Iuramen. lib.
2. cap. 20. & sequentibus, vbi varias re-
tuli distinctiones, & opiniones Docto-
rum, easq&#x0301;ue examinaui, & in summa di-
xi, primum omnium respiciendum esse
ad verba legis, an dirigantur ad perso-
nam præcipiendo, vel prohibendo; an
immediatè versentur circa actionem,
seu contractum illum, qualificando, seu
infirmando: nam priores ex vi suæ for-
mæ præcipiunt, & consequenter obli-
gant; posteriores verò non prohibent
actum ex vi talium verborum, licet ir-
ritent illum in fauorem alicuius, nisi ali
unde ex materia, fine, vel circunstantijs
contrarium colligi possit. Et ideò vlte-
rius considerandam esse dixi materiam
legis, & an ordinetur ad bonum publi-
cum, vel priuatum, & an ad talem finem
non solum irritatio, sed etiam prohibi-
tio expediat. Atque ita ex omnibus ri-
tè pensatis, colligi poterit, an lex sit pu-
rè irritans, vel etiam prohibens.<marginalia>13.</marginalia>
<P>  Dico quartò. Quando lex non irritat<-P>@@

<-P>actum ipso facto, sed præcipit irritatio-
nem eius, tunc ad irritationem non ob-
ligat, nisi for tasse iudicem. Explicuim&#xA770;<marginalia>Lex non ir|ritans act&#x0169;|ipso facto,|sed e&#x0169; præ-|cipiens non|obligat, nisi|forte, iudi-|cem.</marginalia>
obligationem harum legum quoad vi-
tandum actum, superest explicanda ob-
ligatio, quæ specialiter ex irritatione
oriri potest; & quoniam lex irritans po
test esse duplex, scilicet, vel præcipiens
irritationem, vel faciens, ideò de priori
hanc ponimus assertionem, de posterio-
ri verò dicemus in sequenti. Conclusio
ergo est clara, quia irritatio actus est
effectus publicæ potestatis; ergo si non
fit per legem, debet fieri per iudicem;
ergo antequam fiat, non potest obliga-
tionem inducere, quia non est. Item ta-
lis lex vel est præceptiua, vel punitiua
in tali irritatione imponenda: si ergo
consideretur vt punitiua, non obligat
ante sente&#x0303;tiam, quia non ponit p&#x0153;nam
ipso facto, quia solum iubet actum irri-
tari; vnde non obligat partes, seu priua-
tas personas ad efficiendam irritatio-
nem, seu ad dissoluendum contractum,
vel quid simile, ante sententiam conde&#x0303;-
natoriam iudicis, quia solum ad patie&#x0303;-
dum obligat, iuxta suprà dicta de lege
p&#x0153;nali. Si autem talis lex spectetur vt
præceptiua iudici pręcipit per se loque&#x0303;
do; ergo alios non obligat. Et hinc relin
quitur probata vltima pars, scilicet,
quod obliget iudicem, quia ad illum lo-
quitur, qui tenetur secundum leges iu-
dicare, sicut suprà dictum est de lege pę
nali, & iuxta ibi dicta hæc assertio cum
proportione explicanda est, neque alia
difficultas circa illam occurrit.</P>
<P>  Dico quintò. Ex lege irritante ipso<marginalia>14.|Ex lege ir-|ritāte si su&#x0169;|habeat effe|ctum, sequi|tur obliga-|tio ad om-|nia, quæ in|trinsecè ex|irritatione|nascuntur|secus si effe|ctus impe-|diantur.</marginalia>
facto, si suum consequatur effectum, se-
quitur obligatio in conscientia ad om-
nia, quæ intrinsecè ex irritatione nasc&#x0169;
tur: secus verò erit, si effectus impedia-
tur. Supponit hæc assertio, hanc legem
non obligare ad irritationem ipsam fa-
cie&#x0303;dam, quia illam non facit homo, sed
ipsa lex, & ita quoad hoc non obligat
lex, sed operatur. Solum ergo potest ob-
ligare ad sustinendam, seu exequutioni
mandandam irritationem à lege factā.
Et hoc est quod per hanc conclusionem
intenditur, quæ duas continet partes, &
vtraque est satis clara, & vniuersalis ad
omnes leges irritantes, siue in odium, si
ue in fauorem, siue in publicum, siue pri
uatum fiant. Prior ergo pars probatur,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0571.jpg/>
@@1@<SE571>564 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>quia si lex illa consequitur effectum su&#x0169;
actus est nullus, ergo nullum cōfert ius;
ergo si actus ille sit acceptio, vel ac qui-
sitio alicuius rei, ex tali lege sequitur
obligatio non vtendi, nec fruendi illa
re tanquam propria, nec contrectandi
eam illo modo, quo rem alienam cōtre-
ctare non licet. Vt si talis actus sit ma-
trimonium, non licèt ad coniugem ac-
cedere, neque alia iura coniugis, aut
mariti vsurpare. Si sit professio reli-
giosa non licet actus proprios religio-
sorum efficere, & sic de alijs, quę funda-
ri poterant in actus validitate: nam su-
blato fundamento ruunt omnia, quę ex
illo oriri, aut in illo fundari poterant.
Et potest hoc confirmari ex verbis Cō-<marginalia>Conc. Lat.</marginalia>
cilij Lateran. sub Leone X. sess. 9. vbi be-
neficiatis non recitantibus imponitur
p&#x0153;na irritans acquisitionem fructuum
beneficij his verbis, Beneficiorum suorum
fructus pro rata omissionis suos non faciāt. Vn-
de subiungit, Sed eos tanquam iniustè percep-
tos erogaret eneantur, &c. Ergo proportio-
nalis obligatio sequitur ex omni lege
irritante, & consequente effectum, quo-
cunque titulo, vel ratione irritatio fiat,
quia obligatio non sequitur ex titulo
irritationis, sed ex effectu ipso, & effe-
ctus idem est, quocunque titulo fiat.</P>
<P>  Dices, ex illis verbis probari quide&#x0303;
obligationem naturalem ex vi iustitiæ:<marginalia>15.|Diluiturob|iectio.</marginalia>
non tamen probari aliquam obligatio-
nem ipsius legis irritantis. Respondeo
in primis ideò in assertione non esse di-
ctum, legem positiuam obligare ad hoc
sed ex illa cum effectu eius sequi talem
obligationem, quod erit ver&#x0169;, siue hæc
obligatio, quę sequitur, naturalis sit, sup
posito effectu positiuæ legis, siue sit etiā
specialiter inducta per ipsam lege&#x0303;. Ad-
doverò probabilissimum esse, etiam ip-
sam legem irritantem actum, obligare
ad non vtendum illo actu vt valido, ac
subinde per contrarium vsum non sol&#x0169;
peccari contra legem naturalem, sed
etiam contra ipsam legem irritantem,
quia intentio irritantis principalis est,
ne talis actus vtilitatem habeat, seu mo
ralem vsum, & ideò irritando prohibet
vsum illius actus vt validi. Et ideò etiā
solet talis vsus speciali p&#x0153;na puniri: nō
solum attenta malitia contra legem na-
turalem, sed etiam spectata inobedien-
tia contra legem positiuam irritantem,<-P>@@

<-P>propter quā solent censuræ imponi per
Ecclesiasticas leges, cum ad talem p&#x0153;-
nam requiratur inobedientia, & contu-
macia contra Ecclesiastica præcepta.</P>
<P>  Posterior verò pars assertionis ex te-<marginalia>16.</marginalia>
nore prioris constat: nam illa prior sub
conditione tantum posita est, scilicet, si
effectus legis irritantis sequatur; ergo
cessante conditione, non procedet illa
prior pars assertionis, nec habebit loc&#x0169;
legis obligatio. Et patet ratione, quia
cessante causa adęquata, cessat effectus,
sed adæquata causa huius obligationis
est nullitas actus facta per lege&#x0303;, seu lex
irritans efficaciter, & cum effectu, vt
discursus facti satis ostendunt; ergo ces-
sante illo effectu, cessat causa obliga-
tionis, & consequenter etiam obligatio
ipsa. Posita autem est illa conditio, &
hæc posterior pars, quia interdum po-
test impediri hic effectus. Quibus aute&#x0303;
modis impediri possit in capite seque&#x0303;-
ti dicam.</P>
<Z>CAPVT XXI.
Quibus modis impediri possit irritatio actus, que&#x0303;
lex præcipit pro infecto haberi.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Vobus modis potest actus fieri<marginalia>1.|Duob&#xA770; mo-|dis fit irri-|tus actus,|per legem|immediatè|vel per sen|tentiam iu|dicis.</marginalia>
irritus per legem, vno modo me-
diante sententia iudicis, vel con-
demnatoria, vel salte&#x0303; declaratoria cri-
minis, alio modo immediatè per ipsam-
met legem statim, ac fit, seu intentatur
actus. In quibus modis manifestum est,
difficilius esse impedire irritatione&#x0303; so-
lius legis, quàm illam, quæ requirit sen-
tentiam iudicis, quia facilius est impe-
dire iudicem, ne sententiam proferat,
quàm legem, ne operetur, & ideò hic di-
cemus de irritatione per iudicem indu
cenda, & in sequenti de altera. Et quan-
uis dupliciter possit irritari actus per
sententiam iudicis scilicet, vel per sen-
tentiam condemnatoriam, & hominis
executionem, vel per declaratoriā tan-
tum, qua posita statim lex operatur, in-
ter quos modos est magna differentia,
vt infrà videbimus, tamen in præsenti
non multum interest, quia satis nunc est,
quod actus non sit irritus ante senten-
tiam: quod si aliquid speciale occurre-
rit adnotabitur.</P>
<P>  Regula ergo generalis sit, quoties lex<-P><marginalia>2.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0572.jpg/>
@@1@<SE572>Cap. 21. De impedimentis irritationis actus. 565
<duolan 2><-P>irritat actum dependenter à sententia<marginalia>Regula ge-|neralis.</marginalia>
iudicis, licèt actus à principio irritabi-
lis sit ratione legis, vt per se constat, ni-
hilominus eius irritatio multis modis
impediri potest: & dum non irritatur a-
ctus, permanet validus, siue iustè siue in-
iustè irritatio impediatur, vtroq&#x0301;; enim
modo id contingere potest. Primo enim
impeditur sine iniustitia, si actus sit oc-
cultus, ita vt in iudicio probari non pos
sit, quia ex vi talis legis nemo tenetur
actum suum irritare; vel contract&#x0169; dis-
soluendo, vel spoliando se rebus accep-
tis, vt capite præcedenti dictum est. Et
ideò nihil peccat, qui tale&#x0303; actum occul-
tum tanquam omnino firmum, & valid&#x0169;
perpetuò conseruat, quia re vera talis
est, quandiu à iudice non irritatur. Neq&#x0301;;
etiam peccat etiamsi actum occult&#x0169; re-
tineat ne irritetur, quia ex hoc capite
non violatur lex; nec alicui fit iniuria.
Caue&#x0303;dum est autem ne in ipsomet actu
aliqua commissa sit; nam illa rescinden-
da est. Vt licet venditio rei vltra dimi-
diā iusti pretij non sit irrita, sed rescin-
denda, licet non rescindatur de facto,
quia est occulta, tenetur venditor in cō
scientia, & absq&#x0301;; vlla coactione iudicis
restituere parte&#x0303; illam pretij, in qua ex-
cessit iustitiæ æquitate&#x0303;, & omnia dam-
na, quæ ob eam causam, vel propter di-
lationem restitutionis iniquam emptor
passus est. Et è conuerso si emptor fuit
iniustus in paruitate pretij tenebitur
supplere quod abstulit, & damna, quę ex
illa diminutione alteri sequuta sunt, ni-
hilominus tamen potest rem emptam
retinere, & fructus eius similiter, quia
cum actus fuerit validus, factus est do-
minus rei emptæ, cum sola obligatione
resarciendi iniuriam.</P>
<P>  Secundò potest hæc irritatio actus,<marginalia>3.</marginalia>
(etiāsi publicus, seu probabilis sit) sine
iniustitia impediri, aut ex consensu par-
tium, quia neutra vult act&#x0169; rescindere,
aut quia illa pars, cuius interest, nō vult
litem mouere, nec rescisionem inten-
tare. Tunc enim nihil agitur contra le-
gem, cum ipsa non imperet partibus, vt
actum rescindat, nec etiam sibi faciunt
iniuriā, vel quādo ex mutuo cōse&#x0303;su act&#x0169;
conseruāt, quia volenti, & consentienti
nō fit iniuria, vel quādo is, qui habet ius
non inte&#x0303;tat actione&#x0303;, quia ipse potest ce-
dere iuri suo, & alter non obligatur ad<-P>@@

<-P>irritatione&#x0303; procurandā. Semper tamen
tenebitur ad recompensatione&#x0303; facien-
dā, si iniuriā intulit, iuxta proximè dicta
in pręcedenti puncto. Atq&#x0301;; hinc etiā fit,
vt possit hæc irritatio impediri per le-
gitimā pręscriptione&#x0303; aduersus actione&#x0303;,
seu actore&#x0303;, qui fuit negligens in pete&#x0303;da
irritatione: nā si contra ill&#x0169; præscript&#x0169;
sit, consequenter est omninò firmatus
actus, & irritatio exclusa, quia hæc non
potest fieri, nisi mediāte actione, & actio
fuit per præscriptionem exclusa. Quod
verò te&#x0303;pus ad præscribendam actione&#x0303;
sufficiat, non est huius loci exponere.
Vide Molin. tract. 2. de Iustit. disp. 71.</P><marginalia>Molina.|4.</marginalia>
<P>  Tertio potest irritatio hęc impediri,
licet actus sit publicus, & probabilis, &
ad iudice&#x0303; delatus, vt ill&#x0169; irritet, quia iu-
dex c&#x0169; effectu illum non irritat, seu sen-
tentiā nō profert, nam siue iure, siue in-
iuria id facere omittat, quandiu c&#x0169; ef-
fectu act&#x0169; nō irritat, ille valorem suum
retinet cum omnibus effectibus, qui ab
illo nasc&#x0169;tur. Probatur, quia si omitta-
tur irritatio sine iniustitia alicuius, t&#x0169;c
manet res in eodem statu, in quo antea
erat, & nulla ratio nouę obligationis in
teruenit. si verò irritatio iniustè dene-
gata est, tenebitur quide&#x0303; ad recōpensā-
dum damnum, qui iniuriam intulit, siue
ille fuerit iudex, iniustè iudicando con-
tra allegata, & probata, siue fuerit fals&#xA770;
testis, siue alia tertia persona iniustè co
operando, siue ipsemet reus iniustè se
defende&#x0303;do; nihilominus tamen actus se&#x0303;
per cōseruabitur validus, & effectus ei&#xA770;
scilicet, domini&#x0169; acquisit&#x0169;, vel quid si-
mile, semper permanebit, quandiu cum
effectu actus nō irritatur. Vnde etiā fit,
vt si lex non irritet ipso facto, sed solum
præcipiat irritari act&#x0169;, t&#x0169;c solum irri-
tetur te&#x0303;pore latæ sente&#x0303;tiæ cōdemnato-
riæ. Vnde si cōtingat act&#x0169; rescindi ali-
quo tempore, postquā factus est non re-
trotrahetur rescisio ad initi&#x0169; actus, sed
sol&#x0169; tunc incipiet, c&#x0169; fit, quia antea act&#xA770;
fuit validus, & fructus v. g. illo tempore
accepti ex re acquisita per tale&#x0303; contra-
ct&#x0169; iustè accepti sunt, & cum absoluto,
& perfecto illorum dominio. Tantumq&#x0301;;
manere poterit obligatio recompe&#x0303;san-
di damna, si quæ alteri iniustè illata
fuere, vel in actu ipso in principio, vel
in mora facie&#x0303;di talem recōpensatione&#x0303;,
vt dictum est. Quæ omnia ex principijs<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0573.jpg/>
@@1@<SE573>566 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>iustitiæ necessariò sequuntur, & non pos
sunt habere controuersiam, & ideò lon-
giori probatione, aut disputatione non
indigent. Secus verò erit si lex irritet
actum ipso iure cum ordine ad senten-
tiam declaratoriā, nam tunc retro tra-
hetur irritatio, vt infra dicam.</P>
<P>  Quæri verò potest, si pars ipsa, quę re&#x0303;<marginalia>5.</marginalia>
alterius per contractum irritabile&#x0303; vali-
de comparauit, per iniustitiam nouam
impediat, ne contractus irritetur, vel
per vim, & metum ali&#x0169; cogendo, ne res-
cisionem contractus petat, vel subornā-
do iniquum iudice&#x0303;, aut falsos testes, &c.
an in eo casu teneatur ex iustitia rescin
dere contractum, etiamsi per iudice&#x0303; ir-
ri tatus nō fuerit. Quādo enim per alios
ponitur tale impedime&#x0303;tum sine iniusta
cooperatione ipsius partis, seu rei, non
tenetur ipse spoliare se re sua, vel con-
tract&#x0169; sua voluntate soluere, magis quā
antea teneretur, quia nulla noua ratio
obligationis in eo inuenitur. Alij verò
si iniusti fuerunt, tenebuntur ad recom-
pensationem, non verò ad restitue&#x0303;dum
in specie per rescisione&#x0303; cōtractus, quia
hæc non est in eorum potestate, cum pe&#x0303;-
deat ex alterius voluntate. scilicet, ipsi&#xA770;
rei. At verò quando ipsamet pars, seu
reus fecit talem iniuriam, videtur tene-
ri ad reparandum damnum, quod intu-
lit in eade&#x0303; specie, quia potest, & ex sola
sua vol&#x0169;tate pendet: nam damn&#x0169; illat&#x0169;
fuit priuare actore&#x0303; debita irritatione
contractus, & hāc potest facere reus sua
voluntate; ergo tenetur illam facere.</P>
<P>  In contrari&#x0169; verò obijci potest, quia<marginalia>6.</marginalia>
hæc est quædam p&#x0153;na, at verò nullus
reus obligatur ad restituendam p&#x0153;nam
ad quam conde&#x0303;nandus esset secundum
legem, si de facto non cōdemnatur, etiā
si per iniquam, & iniustam tergiuersa-
tionem, vel subornationem, condemna-
tione&#x0303; impediuerit. Vt probabiliter te-
net Nauar. cap. 18. n. 48. quem sequitur
Vasq. in pręsenti disp. 175. c. 2. ergo neq&#x0301;;<marginalia>Nauarr.|Vasq.</marginalia>
hic tenetur ad rescindendum cōtract&#x0169;,
etiamsi dolo euitet condemnationem
ad huiusmodi p&#x0153;nam. Licet alij aucto-
res contrarium opinantur c&#x0169; Soto lib.<marginalia>Soto.</marginalia>
1. de Iust. q. 6. ar. 6. Sed quicquid de hoc
sit, probabilius mihi videtur in pręsenti
puncto, hunc reum teneri in conscien-
tia ad rescisionem contractus alio vo-
lente: vt ad reddendam rem priori do-<-P>@@

<-P>mino, recuperato pretio, vel quid simi-
le. Et ratio prius facta apud me conuin-
cit, quam hoc modo amplius declaro.
Nam, vel ille tenetur restituere aliquid
actori in illo casu, vel non; hoc sec&#x0169;dum
videtur incredibile, quia plane irrogat
illi iniuriam, cum per media iniqua ill&#x0169;
impediat á consequutione iuris, quod
per leges illi competit. Item si falsus te-
stis per iniquam deceptionem illum im
pediat, tenebitur ei satisfacere; ergo &
actor tenetur. Quod si restituere tene-
tur, profecto debet in propria specie il-
lud restituere, quod iniustè impediuit,
quando quidem potest. Nam vbi resti-
tutio in propria specie fieri potest, non
habet locum recōpensatio pro vol&#x0169;ta-
te debitoris, quia alter habet ius in suā
rem propriā. Imo in præsenti casu cum
agitur de rescisione contractus, pręci-
puè videtur inte&#x0303;ta recuperatio rei pro
priæ in propria specie; ergo.</P>
<P>  Propter rationem verò in contrari&#x0169;<marginalia>7.</marginalia>
factam limito hanc sententiam, vt pro-
cedat, quando actus præteritus, qui res-
cindendus, seu irritandus est, fuit priua-
ctus pendens ex voluntate contrahen-
tium, per quā res vnius in alterum trās-
lata est, & postea per irritationem act&#xA770;,
intendit prior dominus peculiare emo-
lumentum, sibi debitum virtute legis.
Tunc enim illa rescisio contractus non
habet propriam ratione&#x0303; p&#x0153;næ, vel sal-
tem in tali causa, per quā actor ille ius
suum petit, non consideratur præcipuè
ratio p&#x0153;næ, sed res actoris, & reparatio
illius, & ideò cum ab illa consequenda
per iniqua media impeditur, illi fit iniu
ria contra iustitiam cōmutatiuam, quę
ad restitutione&#x0303; obligat in propria spe-
cie, vt dixi, quādo debitor in illa solue-
re potest. Et ita ad obiectionem quate-
nus contra hoc procedit, negatur con-
sequentia, quia in p&#x0153;na, licet per frau-
dem impediatur, non fit contra iustitiā
commutatiuam, vt est probabile. Vnde
si contingat act&#x0169;, qui irritandus est, sol&#x0169;
titulo pęnę esse irritand&#x0169;, & nō propter
speciale ius, quod actor prius haberet
in re&#x0303;, quę per tale&#x0303; act&#x0169; fuit in ali&#x0169; trās-
lata, sed solum quia inte&#x0303;dit, vt p&#x0153;na illi
applicetur, quia cedit in eius vtilitate&#x0303;:
in tali casu nō est improbabile, re&#x0169; non
teneri ad restitutione&#x0303;, etiā si per iniqua
media se defendat. Quia t&#x0169;c non peccat<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0574.jpg/>
@@1@<SE574>Cap. 22. An lex ipso iure irritans actu impediri possit. 567
<duolan 2><-P>cōtra iustitiā cōmutatiuā respectu pri-
uati actoris, sed solum contra iustitiam
legalem respectu cōmunis boni, vel cō-
tra obedientiam, & iustitiam, qua tene-
batur iudici, & reipublicæ. Vtv. g. si quis
sit consequutus beneficium validè, non
per resignatione&#x0303;, vel donatione&#x0303; alicui&#xA770;
priuatæ personæ, cuius antea benefici&#x0169;
esset, sed quia benefici&#x0169; vacabat, & or-
dinario modo, fuit ad illud electus, vel
prouisus c&#x0169; aliquo tame&#x0303; defectu, ratio-
ne cuius potest, & debet collatio cassari
tunc licet alius impetret ius ad benefi-
ci&#x0169;, & agat ad irritatione&#x0303; collationis,
& possessor se iniquè defendat, vel defe-
ct&#x0169; occultet, & irritatione&#x0303; collationis
impediat, non videtur teneri in conscie&#x0303;
tia ad relinquend&#x0169; beneficium, quia nō
fecit alteri iniustitiam, sed solum egit
ad excusationem p&#x0153;næ, ad quam alter
non habet speciale ius iustitiæ cōmuta-
tiuæ, quia no propter illius cōmodum
imposita est, sed tantum propter vindi-
cationem delicti, quæ ad iustitiam lega-
lem, seu boni communis spectat.</P>
<Z>CAPVT XXII.
Vtrum lex ipso iure irritans actum impediri ali-
quo modo possit, ne actum nullum reddat.</Z>
<P><INI3>A</INI3>Gimus de lege, quæ per se, & ante<marginalia>1.</marginalia>
omnem sente&#x0303;tiā actum irritat, &
loquimur de illa permanente in
sua vi, & statu, ita vt nec per abrogatio-
ne&#x0303;, nec per dispe&#x0303;satione&#x0303; sublata sit eius
obligatio. Videtur enim tunc fieri non
posse, vt talis effectus legis impediatur,
posita materia eius. Ratio est, quia talis
irritatio fit per efficacitate&#x0303; morale&#x0303; ip-
siusmet legis, & ita fit in eode&#x0303; mome&#x0303;to,
in quo actus fit; nullus aute&#x0303; potest legis
actione&#x0303; impedire. Quia solus Princeps
cōditor legis potest vim legis auferre,
& cōseque&#x0303;ter solus etiā potest effectum
illius impedire; at legislator non potest
in ipsomet te&#x0303;pore, in quo actus fit illum
irritare, nisi præcedat eius dispensatio,
seu decret&#x0169;, quo declaret, se nolle, vt in
eo casu lex nō obliget, nec habeat vigo-
re&#x0303;, de quo casu nō loquimur, sed de lege
integra, & immutata, vt dixi; ergo nōvi-
detur posse impediri talis effect&#xA770;. Et cō-
firmatur: nā si impediri posset maximè
per ignorātiā inuincibile&#x0303;: sed nō potest<-P>@@

<-P>impediri per ignorātiā; ergo. Maior c&#x0169;
conseque&#x0303;tia patet, quia nulla est pote&#x0303;-
tior excusatio, nec quæ magis causet in
uoluntari&#x0169;, quā ignorantia. Minor verò
patet, quia licèt ignorātia excuset cul-
pā, nōverò tollit vires legis tā in obligā
do, quant&#x0169; est de se, quàm in efficiendo.</P><marginalia>2.</marginalia>
<P>  In hoc puncto distinctione vtendum
est inter irritatione&#x0303; propriè p&#x0153;nalem,
quę in odi&#x0169; alicuius peccati principali-
ter imponitur, & illā, quæ per se induci-
tur propter bon&#x0169;, & fauore&#x0303;, aut cōmu-
nitatis, aut membror&#x0169; eius, siue directè
per prohibitione&#x0303;, aut irritatione&#x0303; actus,
siue cōseque&#x0303;ter per institutione&#x0303; formæ
necessarię ad valorem actus inducta sit.</P>
<P>  Primò igitur dicend&#x0169; est; quando irri<marginalia>3.</marginalia>
tatio tantùm in pęnam imposita est, per
ignorantiā, vel aliam simile&#x0303;, quęà culpa
excusat, impeditur. Doce&#x0303;t Card. in Cle-<marginalia>Cardin.|Bolognet.</marginalia>
me&#x0303;t. 1. de Elect. q. 18. Bolognet. in l. Om-
nes populi, ff. de Iust. & iur. n. 153. vbi alios
refert. Probatur, quia cessāte causa (vti-
que per se, & adæquata) cessat effectus,<marginalia>Cessāte cau|sa per se &|adæquata|cessat effe-|ctus.</marginalia>
sed in præsenti casu culpa est causa per
se, & adæquata talis irritationis, quia
hoc modo est causa p&#x0153;næ, & illa irrita-
tio p&#x0153;na quędā est, vt supponitur; ergo.
Vnde cōfirmatur ex generali principio
Quòd ignorātia excusās culpā, excuset
etiā p&#x0153;nā, quod suprà tradit&#x0169; est, & &#xA753;-
bat&#x0169;, sed nō est minor ratio in hac pęna
irritationis actus, vt cessare debeat, ces
sante culpa, quàm in alijs; ergo ide&#x0303; in il-
la dicend&#x0169; est. Et potest hoc cōfirmari
ex his, quæ diximus lib. 4. de Orat. c. 30.
n. 17. scilicet, e&#x0169;, qui ex obliuione natu-
rali omittit diuinum offici&#x0169;, facere fru-
ctus suos, nō obstante lege p&#x0153;nali irri-
tante acquisitione&#x0303; fructu&#x0169;, contra non
recitātes lata, quia per illam obliuione&#x0303;
cessat culpa, & consequenter etiā pęna;
ergo idem erit in omnibus similibus. Di
ces; collatio beneficij simoniacè facta
irrita est, quę irritatio est p&#x0153;nalis, & ni-
hilominus tenet, etiāsi ignorāti inuinci-
biliter simoniā beneficium collat&#x0169; sit,
vt lib. 4. de Simon. c. 57. n. 35. ostens&#x0169; est.
Respōdetur, illud esse speciale, quia fuit
in illa lege express&#x0169; in detestatione&#x0303; illi&#xA770;
delicti. Addo etiā ibi, se&#x0303;per interuenire
aliquā culpā, vel collatoris, vel alicuius
tertij, quæ sufficit ad sustinendā illā p&#x0153;-
nā, etiāsi recipiens excusetur: nā ad pu-
nitione&#x0303; alteri&#xA770;, ipse etiā &#xA751; accide&#x0303;s pati{t$}.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0575.jpg/>
@@1@<SE575>568 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>Dici etiam potest, illam irritationem
non tantum esse p&#x0153;nalem, sed etiam
per se inductam propter vitandam om-
nem indecentiam rerum sacrarum, quæ
ex simonia prouenit, & propter vitan-
dam omnem notam, & infamiam illius
in his, qui Ecclesiastica beneficia validè
consequuntur.</P>
<P>  Tandem circa hanc conclusione&#x0303; oc-<marginalia>4.|De ignorā-|tia irritatio|nis, an im-|pediat irri-|tationem a|ctus.</marginalia>
currebat quæstio, an ignorantia irrita-
tionis, & non prohibitionis, quę culpam
contra legem excusare valeat, impe-
diat irritationem actus. Sed hoc etiam
pendet ex quæstione supra tractata, an
ignorantia solius p&#x0153;næ, excuset illam,
etiamsi contra legem peccatum sit. In
qua, partem negantem veriorem esse
censuimus. Vnde consequenter in præ-
senti dicendum est, quando lex humana
prohibet actum, addendo irritationem
per modum p&#x0153;næ, si lex non ignoratur,
vt prohibens, licet ignoretur vt irritās;
actum contra legem factum esse irrit&#x0169;,
quia talis ignorantia non excusat pec-
catum contra legem, & consequenter
nec excusat p&#x0153;nam, licet ignoretur; er-
go neque excusat irritationem, quia ir-
ritatio non est talis p&#x0153;na, quæ requirat
specialem contumaciam, sicut excom-
municatio, & similes censuræ. Item hoc
modo incurritur irregularitas p&#x0153;na-
lis, licet ignoretur ipsa p&#x0153;na, si non ig-
noratur prohibitio, neque excusatur
culpa; ergo idem est de quacunque in-
habilitate personæ; ergo & de irritatio-
ne. Deniq&#x0301;ue inductione hoc ostendi po-
test in beneficiato non recitante culpa-
biliter, qui non facit fructus suos, etiam
si p&#x0153;nam ignoret, & sic de alijs. Quæ
doctrina etiam procedit indifferenter,
siue actus irritatus per legem, esset iam
damnatus, siue de nouo per illam dam-
netur, quia hoc valde extrinsecum, &
accidentarium est, vt de p&#x0153;na etiā dixi.
Et hoc magis cōstabit ex p&#x0169;cto seque&#x0303;ti.</P>
<P>  Dico secundò. Quoties lex, constitue&#x0303;-
do formam substantialem seruandam in<marginalia>5.|2. conclus.</marginalia>
actu, consequenter irritat illum, qui fit
sine tali sole&#x0303;nitate, impediri non potest
ille effectus prout à lege præscribitur,
stante tali defectu, ideoq&#x0301;ue non potest
esse validus actus factus contra talem
legem. Supponimus sermonem esse stan-
te lege in sua vi, & non interueniente
dispensatione Principis. Probatur ergo<-P>@@

<-P>primò ratione generali quasi philoso-
phica, quia forma sic statuta per legem
est substātialis tali actui sub tali, vel tali
ratione, scilicet, contractus, professio-
nis, testamenti, vel alia simili, sed absque
forma substantiali non potest res subsi-
stere; ergo neque actus ille potest suum
esse habere sine tali forma; ergo tali for
ma deficiente non potest impediri defe
ctus nullitatis. Secundo lex illa resistit
valori talis actus; ergo si voluntas Prin
cipis non derogat legi (vt supponitur)
non potest priuata voluntas alicuius il-
li resistere, vel illam impedire; ergo nul-
lum impedimentum cogitari potest ad
hoc sufficiens. Atq&#x0301;; hæc assertio magis
confirmabitur simul cum sequenti, nam
hæc lex in tantum irritat, in quantum
virtute prohibet, vel non admittit act&#x0169;
sine solennitate factum quoad valorem
eius, & ideò eadem est ferè ratio de il-
la, & de lege directè, & per se prohiben-
te, & irritante actum.</P><marginalia>6.</marginalia>
<P>  Dico ergo tertiò. Quando lex abso-
lutè, & simpliciter prohibet, & irritat
actum, non potest irritatio illa per cau-
sam inferiorem, vel propter particula-
rem occasionem impediri, seclusa Prin-
cipis dispensatione formali, vel pręs&#x0169;p-
ta, vt nunc loquimur. Hęc assertio com-
munis est, vt ex his, quæ statim allegabi-
mus, constabit. Et probatur sufficie&#x0303;ter
illa generali ratione, quòd lex est, quæ
operatur hunc effectum, & de se semper
est efficax, nec potest impediri ab infe-
riori voluntate, aut potestate, quando
ipsa absolutè loquitur, & prohibet. Ex-
plicaturq&#x0301;; in hunc modum. Quia vt effe
ctus sit validus, non obstante tali lege,
necesse est, vt intercedat aliqua suffici-
ens ratio interpretandi legem illam nō
procedere in illo casu, id est, non fuisse
mente&#x0303; legislatoris, obligare ad seruādā
tale&#x0303; formam in tali opportunitate, sed
hęc interpretatio admitte&#x0303;da non est in
tali lege irritāte, quādo illa exceptio in
ipsa lege, vel in alio iure nō habetur; er-
go. Maior euide&#x0303;s est ex dictis, quia con-
tra lege&#x0303; resistente&#x0303; nō potest valere act&#xA770;;
ergo è cōtrario, vt valere possit in ali-
quo casu necesse est, vt &#xA753; illo non sit po-
sita lex, Minor aute&#x0303; &#xA753;batur, quia tres tā
t&#x0169;, vel quatuor causæ, vel occasiones ex
cogitari possunt, ob quas in particulari
casu possit illa interpretatio fieri in ta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0576.jpg/>
@@1@<SE576>Cap. 22. An lex ipso iure irritans actu impediri possit. 569
<duolan 2><-P>li lege. Vna est defectus voluntatis in eo
qui facit contra talem legem per igno-
rantiam, alia erit similis defectus pro-
pter metum; tertia esse potest, quia cō-
trahens, seu operans cedit iuri suo.
Quarta esse potest necessitas aliqua,
quæ cogat per epijkiam interpretari
non fuisse mentem Principis pro eo ca-
su obligare. Quintò addi potest cessatio
causæ, & rationis legis. Sed de his dua-
bus dicem&#xA770; melius capite seque&#x0303;ti, quia,
si veræ sunt, in eis interuenit quædā in-
terpretatiua dispensatio legis. Ex alijs
verò tribus causis nulla est sufficiens.</P>
<P>  Et in primis quod ignorantia legis<marginalia>7.</marginalia>
irritantis non impediat irritationem
actus, siue ignorantia sit de sola vi irri-
tandi legis, siue absolute de tota lege.
indubitatum est apud omnes, vt patet<marginalia>Gloß.|Decius.|Felin.|Sotus.|Corduba.</marginalia>
ex Glossa in Clementi. 2. de Hæretic.
verb. Ex tunc, quam Cord. & alij com-
muniter ibi sequuntur, Decius in capi-
te 2. de Constitution. lect. 2. numer. 5. &
ibi Abbas, Felinus, & alij, Soto lib. 1. de
Iustitia. quæst. 1. art. 4. cum multis, quos
infra referemus tractando de promul-
gatione legis irritantis necessaria ad<marginalia>Sanc.</marginalia>
effectum irritandi, & plures etiam re-
fert Sanci. lib. 7. de Matrimonio disput.
9. num. 10. Probaturq&#x0301;ue sufficienter ex<marginalia>C. de Con-|ceß.|C. Dudum|C. Quoddā</marginalia>
cap. 1. de Concess. Præbend. & ex capite
Dudum, & cap. Quoddam, de Præbend. in
6. Ratio autem est supra tacta, quia ig-
norantia solum potest excusare à cul-
pa; hæc autem irritatio non pendet à
culpa, quia non est p&#x0153;na, vt cap. 19. di-
ctum est, quia non in odium, seu vindi-
ctam peccati ponitur, sed per se prop-
ter commune bonum; ergo ignorantia
non potest obstare huic effectui. Dices,
quādo actus simpliciter prohibetur per
legem, tunc irritatio p&#x0153;na est eiusdem
actus contra legem facti. Respondeo,
etiam illam non esse propriè p&#x0153;nam ex
primaria intentione legis: nam per se
intendit irritationem propter bonum
commune, vt patet de lege irritante ma
trimonium inter consanguineos, & alijs
similibus. Quæ etiam quoad hanc par-
tem leges morales sunt, & directiuæ, vt
suprà dixi, & ideo ignorantia non im-
pedit talem effectum. Vnde etiam au-
ctores, qui hanc vocant p&#x0153;nam, dicunt
esse adeò intrinsecam, vt per ignoran-
tiam non impediatur, vt ex multis re-<-P>@@

<-P>fert Sanci. lib. 3. de Matrim. disput. 17.<marginalia>Sanchius.</marginalia>
num. 10. Quanquam plures ex illis po-
tius condistinguant hanc irritationem
à p&#x0153;na, vt suprà retuli. Confirmatur à
simili: nam irregularitas, quæ non est
p&#x0153;na, incurritur, non obstante ignorā-
tia, vt ex propria materia constat, &
idem est de inhabilitate, quæ non est pę-
na, vt patet de inhabilitate ad matri-
moni&#x0169; contracta ex affinitate, vel cog-
natione; ergo idem erit in præsenti.</P>
<P>  Denique patet conclusio inductione<marginalia>8.</marginalia>
in testamento minus solenni, & simili-
bus. Vnicum tamen exemplum pro mul
tis sufficit de solennitate requisita ad
valorem matrimonij per Concili&#x0169; Tri-<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
dentin. Est enim certissimum si absque
illa nunc fiat matrimonium inter igno-
rantes, vbi Concilium est promulgat&#x0169;,
illud esse nullum, vt omnes moderni de
Matrimonio scribentes docuerunt, &<marginalia>Medina.</marginalia>
Medin. 1. 2. q. 90. ar. 4. Et omnes Theolo-
gi consentiunt, quia verba Concilij ab-
solutissima sunt, & illam addere excep-
tionem valde temerari&#x0169; esset. Imò ideò
Concilium voluit, necessariam esse pro-
mulgationem illius decreti in singulis
parochijs ad effectum irritandi, & post
illam vnius mensis tempus concessit,
ne matrimonia vlla inter ignorantes
fieri contingeret. Ignorantia ergo non
impedit hanc nullitatem. Idem videre
licet in alijs impedimentis irritantibus
vel matrimonium, vel professionem, &
similia. Dices; hæc irritatio sæpe fit in
gratiam contrahentis, at benefici&#x0169; non
confertur inuito; qualis est ignorās; er-
go. Respondeo primò, per potestatem
superiorem etiam inuito conferri be-<marginalia>Diluitur|obiectio.</marginalia>
neficium, quando illi, vel communi bo-
no expedit. Secundò dico, illum non es-
se inuitum, sed ad summum non volen-
tem, quod valde diuersum est: ignoran-
tia enim præcisè sumpta non causat in-
uoluntarium positiuè (vt sic dicam) sed
solum non voluntarium, & sæpe fit be-
neficium ignorantì, & sine cōsensu eius
expresso, vel tacito. Dici ite&#x0303; potest, nun-
quam deesse præsumptum consensum.
Quanuis re vera nec ille necessarius sit,
quia per has leges per se consulitur cō-<marginalia>9.|De contra-|he&#x0303;te matri-|monium ob|metum.</marginalia>
muni bono.</P>
<P>  Deinde quòd metus nō impediat, eo-
dem exemplo facilè ostendi potest, quia
si quis per metum mortis cogatur nunc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0577.jpg/>
@@1@<SE577>571 Lib. 5. De Varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>contrahere matrimoni&#x0169; sine parocho,
& testibus, nihil efficiet, & idem in vni-
uer sum esse de contrahente per metum
cum impedimento irritante, docet Ca-<marginalia>Caiet.|Medin.|Sot.|Nauar.</marginalia>
ietan. 1. 2. q. 96. ar. 4. & ibi Medin. & alij
moderni. Soto lib. 1. de Iustitia, q. 6. art.
4. & in 4. d. 22. q. 1. ar. 4. Nauarr. cap. 27.
n. 141. Idem ergo erit in quac&#x0169;que alia
lege irritante. Dices, in matrimonio il-
lud inueniri, quia ipse metus irritat cō-
tractum, & ideò operari non potest ad
alias irritationes impediendas. Respō-
deo primò, illam irritationem esse ac-
cidentariam ad id, de quo agimus: nam
licet daremus, metum non irritare ma-
trimonium, nihilominus matrimonium
inter consanguineos metu factum esset
irritum. Et ita ibi interueniunt duo im-
pedimenta, vt rectè notauit Sanci. lib.<marginalia>Sanci.</marginalia>
7. de Matrimon. disp. 5. n. 4. Et declarari
potest ex opinione dicentium, matrimo
nium contractum ex metu graui, illato
non solum ad contrahendum, sed etiam
ad consummandum, non irritare ma-
trimonium, ne vertatur in damn&#x0169;, quod
pro fauore concessum est: nam illi, vt
existimo non concederent, matrimo-
nium inter consanguineos fore valid&#x0169;,
licet fiat ex metu graui illato ad con-
trahendum, & consummandum. Neque
post Concilium Tridentinum dici po-<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
testvalidum fore matrimonium factum
sine parocho, & testibus ex timore simi-
li, vt bene etiam docet Sanci. suprà; er-
go tota ratio est, quia metus grauis non
sufficit impedire efficaciam legis irri-
tantis.</P>
<P>  Denique ratione sic declaratur, re-
torquendo obiectionem factam, quia<marginalia>10.|Metus mi-|nuit liber-|tatem irri-|tatione&#x0303; ve-|rò non im-|pedit.</marginalia>
metus de se solum minuit voluntatem,
& libertatem; at hoc impertinens est ad
impediendam irritationem actus, quæ
per legem fit, quin potius de se iuuat, vt
magis irritet, quia lex non fauet his vio
lentijs, sed potius resistit illis. Item ma-
gis impedit voluntarium ignorantia,
quam metus, & nihilominus ignorantia
non impedit irritationem; ergo nec me
tus impediet. Dices, rectè probari, me-
tum per se, & ex vi intrinseci effectus nō<marginalia>Diluitur 1.|obiectio.</marginalia>
impedire irritationem; nihilominus ta-
men propter vitādum grauissim&#x0169; dam-
num mortis posse impedire, quia lex hu
mana non obligat cum tanto rigore, &
ideò licet prohibeat, & irritet actum, si<-P>@@

<-P>imminet grauis mortis metus, nisi fiat
actus, non obligabit humana lex, nec im
pediet, quominus valide fiat. Respōdeo,
aliud esse considerare legem quoad pro
hibitione&#x0303; actus, aliud quoad irritatio-
nem. Nam quoad primum fieri potest,
vt metus excuset à culpa faciendi act&#x0169;
contra legem, saltem ex ea parte, qua
est contra humanam legem, vt patet, si
quis ex timore profiteatur ante imple-
tum annum professionis, vel si contra-
hat exterius c&#x0169; affine ad vitandā mor-
tem: tunc enim probabile est, non pec-
care contra prohibitionem Ecclesiæ,
quidquid sit, an peccet contra sacrame&#x0303;-
ti reuerentiam, quod ad pręsens non re-
fert. Quoad aliam verò partem irritā-
tem non est necesse, vt legis efficacia im
pediatur, quia illa non pendet ex culpa,
quæ ibi committatur, vt dict&#x0169; est. Neq&#x0301;;
est necessaria validitas actus ad vitan-
dam mortem, quia per cōminationem
mortis non cogitur aliquis, nisi vt fa-
ciat, quod in ipso est: non enim ipse irri-
tat actum, sed lex; ergo nulla est ratio,
cur tunc cesset efficacia legis.</P>
<P>  Vrgebis, quia interdum potest esse<marginalia>11.|Obuiatur|alteri obie-|ctioni.</marginalia>
necessaria validitas actus ad vitandam
mortem comminatam, vt si quis metu
cogatur ducere consanguineam, & sta-
tim consummare, tunc valor cōtractus
necessarius est, vt possit matrimonium
consummari sine peccato mortali. Res-
pondeo, metum mortis posse excusare
ab obligatione legis humanę, quæ ab il-
la nascitur; non tamen excusare ab obli
gatione legis naturalis, quæ nascitur,
pręsupposito aliquo effectu legis huma-
næ, quem effectum non potuit metus im
pedire, quia non pendet ex hominis vo-
luntate. Vt v. g. si quis simoniam cōmit-
tat circa rem consec ratā ex institutio-
ne Ecclesiæ, non excusabitur propter
metum, neque etiam si iniustitiam com-
mittat, vendendo rem vltra taxam le-
gis. Sic ergo in præsenti non excusatur
quis in eo casu ratione metus, quia re
vera per illum non inducitur ad agen-
dum contra legem Ecclesiæ, sed ad com
mittendam fornicationem. Per legem
enim Ecclesiæ immediatè fit, vt hę per-
sonæ sint inhabiles, vt idem Concilium
ait, quæ inhabilitas non est in potesta-
te hominis, vt per metum auferatur:
hinc verò consequenter fit, vt copula<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0578.jpg/>
@@1@<SE578>Cap. 22. An lex irritans possit impediri. 571
<duolan 2><-P>inter personas sic exterius contrahen-
tes semper sit fornicaria, & ideò cum
quis ad illam cogitur, non inducitur ad
agendum contra legem humanam, sed
contra naturale&#x0303;, & ideò metus talis nō
excusat. Quod si inquiras vnde constet,
Ecclesiam tam absolutè imposuisse illā
inhabilitate&#x0303;, vt non cesset etiā in tanto
discrimine, & quę ratio hui&#xA770; rigoris red
di possit. Respondeo, id cōstare ex sen-
su, & vsu totius Ecclesiæ, & cōmuni cō-
sensu Doctor&#x0169;. Ratio vero est, quia esset
contra efficaciam, & finem ipsius legis
huiusmodi exceptionem in ipsa ponere,
vel admittere. Maximè cum illud peri-
culum sit valde remotum, quod à lege
non debuit considerari: nam inde su-
merent homines occasionem incutien-
di huiusmodi met&#x0169; circa vsum qui sine
transgressione prioris legis irritantis
licitè fieri non potest, ad legem ipsam
eludendam.</P>
<P>  Sed instabis, nam interdum aliquis<marginalia>12.|3. Obiectio</marginalia>
incutit alteri hunc metum, vt ex nullita
te actus cōmodum reportet, cum mag-
no alterius detrimento, qui per violen-
tiam cogitur ita facere actum: videtur
ergo tunc alienum à ratione, vt lex fa-
ueat illi, qui iniuriam infert in damnum
illius, qui iniuriam patitur; fauebit au-
tem si is qui infert alteri iniustum met&#x0169;,
obtineat nullitate&#x0303; actus, quam ipse ini-
què intendit, & alteri iniuriam passo
perniciosa esset. Exemplum esse potest
in testamento minus solenni, si per me-
tum grauem quis cogatur in suo testa-
mento non seruare solennitatem requi-
sitam ad valorem eius, ne transeat hæ-
reditas ad eum, quem ipse vult institue-
re, sed ad alium, & fortasse ad ipsum, qui
incutit metum. In eo enim casu conse-
quetur ille iniquus virtute legis, quod
iniquè intendit, si actus non sit validus,
quod videtur absurdum. Item solenni-
tas illa introducta est in fauorem testa-
toris, vt tollantur occasiones defrau-
dandi mentem eius; ergo non debet ita
seruari, vt redundet in eius incommo-
dum iuxta regulam iuris. 61. in 6. Quod
in alicuius gratiā conceditur, non est in illius dis
pendium retorquendum: ergo in illo casu nō
operabitur suum effectum. Et idem erit
quoties metus redundauerit in fraude&#x0303;
legis, seu contra finem eius. Respondeo,
hæc omnia nihil obstare, quominus ac-<-P>@@

<-P>tus ille sine legis solennitate factus in-
ualidus sit, quia caret substantiali for-
ma, sine qua subsistere non potest. Et
quòd per iniquitatem, & iniustitiam illa
priuetur, par&#x0169; refert, quia nullitas for-
maliter prouenit ex carentia formę, ac-
cidentariumq; est, quòd ab hac, vel illa
causa proueniat. Nec lex cooperatur
ad alterius iniquam vim, sed illa nō ob-
stante effectum suum operatur, quia ita
expedit cōmuni bono. Et ideo etiam nō
consideratur priuatum incōmodum hu
ius, vel illius personæ, quod peraccide&#x0303;s
sequitur, & nō potest semper à lege im-
pediri. Et ita nō procedit t&#x0169;c regula iu-
ris citata, quia c&#x0169;proportione estintelli
genda, vel quando aliquid conceditur
propter priuatum cōmodum, & respe-
ctu eiusdem cessat, vel quando erat pro-
pter commune bonum, & generaliter
cessat, & in cōmune dispendium conuer
titur. In illo tamen casu particulari ma
nebit, qui iniuriam intullit, obligatus
ad restitutionem damni illati, tam in
conscientia, quàm in exteriori foro, si
metus, & iniuria in illo probari possit.</P>
<P>  Atque hinc vlterius constat, quid de<marginalia>13.|Nihil obs-|tare quomi|nus lex su&#x0169;|habeat effe|ct&#x0169; quoad|irritatione&#x0303;,|quando is|cuius inte-|rest, cedit|iuri suo: ab|cōmune bo|num.</marginalia>
tertio membro dicendum sit, scilicet,
an hæc irritatio cesset, quando is, cuius
inter est, cedit iuri suo. Dicendum est,
nihil hoc referre, vel obstare, quominus
lex effectum suum operetur. Et ratio à
priori est, &#xA757;a lex respicit cōmune bon&#x0169;
in tali irritatione, & hoc nō cessat, etiā
si priuatum incommodum per cessio
nem personæ voluntariè cessare videa-
tur. Nec potest quis renunciare, aut de-
rogare communi bono, cedendo pro-
prio, sicut non potest quis renunciare
priuilegio cōmunitati per se primo cō-
cesso, & sibi ratione totius corporis cō-
municato, vt latè dixi lib. 2. de Iurame&#x0303;.
cap. 23. princip. & cap. 26. num. 6. talis
ergo cessio in præsenti casu friuola est,
& nulla, vnde non potest irritationem
legis impedire. Quod etiam inductione
ostendi potest in vtroque modo irrita-
tionis suprà posito. Nam licèt testator
dicat, se cedere iuri suo, & velle, vt te-
stamentum sine debita sole&#x0303;nitate sit va-
lidum, & efficax, nihil efficiet, vt nunc
suppono, & videtur esse extra contro-
nersiam quoad valorem testamenti, vt
tale instrumentum est, etiam si de effi-
cacia voluntatis ad dandum domini&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0579.jpg/>
@@1@<SE579>572 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>in conscientia sit cōtrouersia, quæ n&#x0169;c
tractanda non est. Magis vero indubita<marginalia>Ide&#x0303; est de|solennitate|matrimon.|c&#x0169; testibus.|Sicut, & in|matrimon.|metu con-|tracto.</marginalia>
tum est in sole&#x0303;nitate perscripta per Cō-
cilium pro matrimonio contrahendo:
nam etiam si contrahentes maximè ve-
lint cedere iuri suo, & aliter contrahere
non poterunt, etiam si ex tali contractu
in tali casu nullum sequeretur incōmo-
dum, quia generalis lex hoc non consi-
derat. Idem est de lege irritante matri-
monium metu contractum: nam licèt
is, qui metum patitur, velit cedere iuri
suo, & valide contrahere, vt possit lici-
tè consummare, & sic mortem euadere,
non poterit, vt verior habet opinio,
quam recte tractat Sanc. lib. 4. de Ma-<marginalia>Sanci.</marginalia>
trimon. disp. 18. à num. 13. quia ita ex-
pedit ad commune bon&#x0169; per legem illā
intentum, & quia formalis dispositio le-
gis, & ratio eius semper subsistit, etiam
si persona illa particularis velit cedere
iuri suo propter irritandum priuatum
incōmodum, quod lex non considerat.<marginalia>14|Obiectiones</marginalia>
<P>  Sed obijci potest, quia lex postulans
annum integrum professionis ad vali-
ditatem professionis generalis erat an-
te Concilium Tridentinum, & tamen
poterat aliquis cedere iuri suo, & cessa-
bat irritatio; ergo idem erit in quac&#x0169;q;
simili lege quandiu ipsa expressè nō ex-
cludit hanc facultatem cede&#x0303;di iuri suo,
expresse disponendo, vt tale ius nō pos-
sit remunerari, sicut nunc in illo casu<marginalia>Conc. Trid</marginalia>
dispositum est per Tridentin&#x0169; sess. 25.
cap. 15. de Regular. Deinde obijci pos-
sunt iura canonica, & ciuilia, quæ dic&#x0169;t
sustinenda esse iuramenta contra leges
ciuiles irritantes, quando sine dispe&#x0303;dio
animæ impleri possunt, iuxta cap. Cum
contingat, de Iur. iur. cap. Quamuis, de Pactis<marginalia>C. Cum con|tingat.|C. Quanuis</marginalia>
in 6. Authent. Sacramenta, C. Aduersus ve&#x0303;-
ditorem. Supponunt enim hæc iura, posse
aliquem cedere iuri suo, etiam contra
legem irritantem, & ita licitè implere
quod iurauit, ergo tunc cessat irritatio
legis per ren&#x0169;ciationem proprij iuris.
Et ratio est, quia hę leges sæpe contine&#x0303;t
priuatum fauorem, cui vnusquisque re-<marginalia>C. Ad A|postolicam</marginalia>
nunciare potest, cap. Ad Apostolicam, de
Regular.</P>
<P>  Ad priorem partem respondeo, illam<marginalia>15.</marginalia>
legem antiquam non fuisse simpliciter
iritantem, sed sub illa conditione, nisi
vtraque pars, scilicet, nouitius, & con-
uentus cederet iuri suo, seu liberè con-<-P>@@

<-P>sentiret in professionem antea factam.
Vnde nec lex illa cōtinebat absolutam
prohibitionem, vt professio antea non
fieret, sed tantum sub eadem conditio-
ne. Nec erat tunc posita primario pro-
pter bonum status religiosi absolutè,
sed in cōmodum contrahentium, & de-
pendenter ab eor&#x0169; renunciatione. Quæ
omnia manifestè colliguntur ex cap. Ad
Apostolicam. de Regular. Imò ibi signifi-<marginalia>C. Aposto.</marginalia>
catur, tunc aliquo modo fuisse prohibi-
tam illam renunciationem, non simpli.
citer, sed ne passim fieret: vel ne indis-
cretè admitteretur talis renunciatio
anni probationis, qui in subsidium fragili-
tatis humanæ noscitur institutum. Itaque illa
lex non erat irritans, vel non erat ex il-
lis, de quibus nunc loquimur, quia nec
dabat formam substantiale&#x0303; contractui,
sed præfigebat tempus, nec prohibebat
absolutè contrari&#x0169;, sed cum certo mo-
do. Concilium autem Tridentinum ab-<marginalia>Conc. Trid,</marginalia>
solutam legem prohibentem statuit, &
clausulam absolute irritantem addidit,
& ideo iam non est locus renunciationi
proprij iuris, etiam si hoc ipsum Conci-
lium nō expresserit. Vnde potest potius
retorqueri argumentum, quod vbi lex
dat formam absolutè præcipiendo, vel
prohibendo, & irritando simpliciter
actum, non habeat locum priuata ren&#x0169;-
ciatio, nec actus nullitatem impedire
debet.</P>
<P>  Tunc verò occurrit altera pars in ob<marginalia>16</marginalia>
iectione posita, circa quam institui pos-
set longa disputatio de vi, & modo obli-
gationis illarum legum; & quomodo iu-
ramentum quodam modo contra illas
præualeat. Sed quia de hac re disputa-
ui latè in tract de Iuram. lib. 2. à cap. 20.
ideò breuiter dico, in primis leges illas
non esse simpliciterprohibentes, sed tā-
tum pure irritantes, imo nec absolute
irritantes, sed quasi sub conditione, nisi
ille, ob cuius fauorem latæ sunt, iuri suo
renunciauerit. Est enim magna differe&#x0303;-
tia inter legem simul prohibente&#x0303;, & irri
tantem, & purè irritantem: nam prior
non solum irritat actum, si fiat, sed etiā
prohibet, ne fiat, & ita regulariter talis
lex non fertur in fauorem priuatorum,
sed intuitu cōmunis boni, & ideo nihil
conferre potest, ad impediend&#x0169; effect&#x0169;
eius, renunciatio priuatæ personæ. Et
patet, quia illa renunciatio non potest<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0580.jpg/>
@@1@<SE580>Cap. 23. De Epii Kia in lege irritante 573
<duolan 2><-P>impedire, quominus peccatum sit face-
re actum contra legem prohibente&#x0303; ab-
solute, quia voluntas priuata nō potest
facere, vt lex prohibens non obliget:
neque respectu obligationis legishabet
locum renunciatio; ergo neque respe-
ctu irritationis habere potest loc&#x0169;, aut
vim, quia non est verisimile, legislatore&#x0303;
voluisse irritationem facere tant&#x0169; sub
ea conditione, prohibendo actum sine
conditione. At verò lex pure irritans
non prohibet actum absolute, sed fertur
in fauorem priuatorum, cui possent ipsi
renunciare. Et ideo dixit Panormit. in<marginalia>Panorm.</marginalia>
cap. Ad Apostolicam, de Regular. quòd lex
cuius fauori renunciare quis potest, nō
tam est prohibitio, quàm exhortatio,
vtiq; respectu illius: nam respectu alio-
rum potest cōtinere vim prohibitionis.
Sicut de priuilegio dicimus, non habere
rationem legis respectu eius, cui conce-
ditur, sed respectu aliorum. Tales ergo
videntur esse illæ leges, nos autem de le-
gibus prohibentibus, & irritantibus ab-
solutè loquimur. Quòd si fortasse leges
illæ continent absolutam irritationem
(vt est probabile) dicendum est, nō im-
pediri irritationem talis actus per iu-
ramentum, sed sustineri effectum eius,
qui non erat per legem prohibitus, & ita
formaliter, & in se non confirmari act&#x0169;
per legem absoluté irritatum propter
renunciatione&#x0303; priuatę personę, sed sol&#x0169;
virtute formari alia via sustinendo eun-
dem effect&#x0169;, vt in dicto loco latius tra-
ctatum est.</P>
<Z>CAPVT. XXIII.
Vtrum in lege irritante actum ipso facto, & ante
omnem sententiam habet locum
epij Kia.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi est, quia interpre-<marginalia>1.</marginalia>
tatio voluntatis legislatoris vide
tur posse habere locum in legibus
irritantibus non minus, quàm in prohi-
bentibus tantùm, vel præcipientibus;
ergo poterit cessare irritatio per conie
cturatam mente&#x0303; legislatoris, sicut ces-<marginalia>Ratio dubij</marginalia>
sat obligatio. Probatur æquiparatio,
quia sicut lex generaliter prohibe&#x0303;s po-
test in particulari casu non solum non
esse vtilis, sed etiam nocere, ita etiā lex
irritans quatenus talis est: seu (quod<-P>@@

<-P>idem est) sicut in priori lege potest ces-
sare ratio legis in particulari, non sol&#x0169;
negatiuè, sed etiam contrarie, ita etiam
in lege irritante, vt si ex irritatione cō-
tractus hic, & nunc sequātur absurda,
intentioni legislatoris contraria. Acce-
dit, quòd hac ratione multi iuris periti
docènt, legem annullantem actum in fa
uorem alicuius, non sortiri effectum, si
irritatio in eius nocument&#x0169; cedat, quia
tunc cessat ratio legis contrariè, quia
vertitur in damnum, quod propter cō-
modum fuerat concessum, & ita est con-
tra intentionem legislatoris, & contra
regulam iuris suprà citatam. Quod tra-
dit absolutè Felin. in cap. Tuis, de Testib.
n. 1. cum Roman. cons. 32. dicente, aliena<marginalia>Felin.|Nauarr.</marginalia>
tionem factam à minori, quāuis annulle
tur per ius, sustineri nihilominus, si in
vtilitatem minoris cedat. Sic etiam di-
xit Nauarr. Comment. 2. de Regul. n. 32.
contractum factum à religioso sine lice&#x0303;
tia Prælati, licèt per se non valeat, si ta-
men cedat in vtilitatem religionis su-
stineri, quia in eius fauore&#x0303; irritatio fa-
cta est. Atque eodem fere modo idem
Nauarr. in Comment. de Alienat. rer. Ec
clesiasticar. à nu. 15. dicit, alienationem
rerum Ecclesiasticar&#x0169;, non seruata for-
ma Ecclesiæ, & contra legem irritante&#x0303;
factam, esse validam: si est vtilis Eccle-
się, & in ea seruatur forma iure natura-
li debita. Idemque dicit de electione fa
cta contra formam iuris. Deniq; ex hoc<marginalia>aliquos af-|firmasse e-|piikiā suf-|ficere ad|matrimoni|um sine te-|stibus in ne|cessitate, v-|bi promul-|gatum est|Trident.</marginalia>
principio aliqui ausi sunt dicere, per
epijkiam posse nunc aliquando valere
matrimonium inter Catholicos factum
sine Parocho, & testibus, etiam in locis
vbi est Concilium promulgatum, scili-
cet, in casu extremæ necessitatis, vbi nō
adest parochus, & periclita{t$} salus ęter-
na hominis concubinarij age&#x0303;tis animā,
nisi prius matrimonium cum cōcubina
cōtrahat, & necessitas etiam magna vr-
get, vt filij legitimi efficiantur.</P>
<P>  Nihilominus censeo, in legibus irri-<marginalia>2.|Mens au-|thoris nega|tiua mora-|liter loque&#x0303;|do.</marginalia>
tantibus, quæ vel formam substantiale&#x0303;
humanis contractibus præfigunt, vel ab
soluteprohibent actus quos irritant, nō
esse admittendam exceptionem quoad
irritationem actus per solam epijkiam,
moraliter loquendo. In his enim rebus,
quæ ex varijs circunstantijs pende&#x0303;t, vix
potesttam vniuersalis regula constitui,
quæ nō patiatur aliquam exceptione&#x0303;, si<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0581.jpg/>
@@1@<SE581>574 Lib. 5. De Varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>fingendi, & excogitandi casus detur li-
centia: & ideò moraliter loquimur de
humanis rebus, prout secundum ordi-
narium cursum contingunt, & sic dici-
mus, actum irritum per legem simplici-
ter, & absolutè, non posse vnquam vali-
de fieri contra verba legis, per solam
epij Kiam. Probatur primò, quando lex
inducit substantialem formam, quia in
nullo casu potest res subsistere sine tali
forma; ergo in nullo etiam casu potest
irritatio cessare, quę oritur ex defectu
talis formæ. Dices, non subsistere rem
tunc sine forma substantiali, sed desine-
re formam illam substantiale&#x0303; esse, sicut
si in ea dispensatum esset. Sed contra,
quia forma substantialis cum cōstituat
rei essentiam, debet esse semper eadem,
quoad fieri possit, debet etiam esse im-
mutabilis in suo ordine, ita vtsalte&#x0303; so-
lus ipse illam mutare possit, qui illam
instituit. Et hac ratione dicimus, null&#x0169;
præter Christum Dominum posse face-
re, vt sacramentum sine substantiali for
ma valide fiat, neque in hoc admittitur
epijkia, neq; dispensatio per alium, quā
per ipsummet Christum; ergo idem c&#x0169;
proportione dicendum est in omni for-
ma substantiali per legem introducta.</P>
<P>  Secundo de omni irritatione prohi-<marginalia>3.|Ratio de|omni irrita|tione.</marginalia>
bente actum est efficax ratio, quæ lex
irritans voluntatem ad actum aliquem,
inhabilitat personā, vel simpliciter, vel
ad contrahendum nisi iuxta formam le-
gis, sicut in principio capitis pręceden-
tis declaratum est, sed inhabilitas per
lege&#x0303; inducta non potest restitui per mo-
dum epij Kiæ, quia epij Kia ad summum
potest conducere ad excusationem obli
gationis, ad dandam autem potestate&#x0303;,
quam homo non habet, aut restituendā
ablatam, non sufficit, quia ad hoc requi
ritur positiuus actus, qui tunc nō fit, nec
à superiore, nec ab aliquo, qui vim ha-
beat restituendi potestate&#x0303; ablatam, vel
auferendi inhabilitatem inductam. Nec
cogitari potest, quod per se cesset inha-
bilitas, vel quòd sub ea conditione indu
cta sit, vt in casu necessitatis auferatur,
vel quasi suspendatur; id enim est veluti
contra naturam inhabilitatis absolutè,
& sine restrictione inductæ: est etiam
contra morem talium legum, quoties
talem inhabilitatem simpliciter indu-
cunt, vt patet de inhabilitate ad cōtra-<-P>@@

<-P>hendum c&#x0169; cònsanguinea in gradu pro
hibito, quæ in nullo casu cessare potest
sine dispensatione.</P>
<P>  Et hac ratione dicunt communiter<marginalia>4.</marginalia>
Doctores, personam inhabile&#x0303; ad ma-
trimonium nō posse propter quodc&#x0169;q;
periculum, vel metum mortis contra-
here ma trimonium, & cons&#x0169;mare, quia
nunquam erit illud matrimonium vali-
dum propter inhabilitatem, quæ non
restituitur per metum, vel similem oc-
casione&#x0303;. Ita docuit Soto lib. 1. de Iustit.<marginalia>Soto.|Medina.</marginalia>
q. 6. ar 4.. in fine, & sequuntur Medi. 1. 2.
q. 96. ar. 4. dub. 2. ad 2. & alij moderni; er-
go idem erit in quacunque simili inha-
bilitate. Idem videre licet in irregulari-
tate, quę de se perpetua est, licet enim
in casu possit suspendi vsus eius circa
actum quem prohibet, & non irritat, nō
tamen potest ipsa auferri, nisi dispensa-
tio intercedat. Et idem est in excōmu-
nicatione, & alijs censuris, quæ non au-
feruntur propter extrinsecas occasio-
nes, vt sic dicam, nisi per absolutionem
auferantur, vel nisi in ipsa lege habeant
terminum præfixum, quo absoluto ces-
sent. Quod etiam in irritationibus, & in
habilitatibus locum habet, vt constat.
Nam interd&#x0169; imponunturvsque ad cer-
tum tempus, vt patet, quando requiri
tur tanta ætas, &c. Interdum per alias
leges fit exceptio, vt in extrema necessi
tate mortis quilibet minister sacramen
ti confessionis quantumuis inhabilis fit
habilis, non per epij Kiam, sedvirtute le-
gis scriptæ, vel traditæ,</P>
<P>  Contra hanc sententiam referri po-<marginalia>5.</marginalia>
test Molin. tract. 2. de Iustit. disp. 81. §. S&#x0169;t
vero, vbi sentit, aliquando hunc iuris ri-<marginalia>Molina.</marginalia>
gorem esse moderandum, quando non
tota solennitas, sed aliqua parua circ&#x0169;-
stātia bona fide omissa est, seruata æqui-
tate naturali. Nam tunc ipsamet natura
lis æquitas postulare videtur, vt actus
sustineatur. Sed de hoc puncto dicemus
in cap. 26. Nunc solum dico, regulæ pro-
positę standum esse. Eamque eò certio-
re&#x0303; esse futuram, quo materia legis fue-
rit grauior, vt sunt materiæ sacramen-
torum, aut status religiosi atque ita per
mod&#x0169; regulę moralis vniuersaliter cen-
seo esse veram, quia rationes factæ vni-
uersales sunt. Et licèt possit fortasse
habere exceptionem recurre&#x0303;do ad cō-
iecturatam mentem legislatoris, mihi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0582.jpg/>
@@1@<SE582>Cap. 23. De Epii Kia in lege irritante 575
<duolan 2><-P>tamen nunc talis exceptio nō occurrit,
quæ moraliter sit admittenda, Quia si
contractus est iam factus, & re vera fuit
inualidus propter solennitatem pręter-
missā, non habet postea locum epij Kia,
vel æquitas, propter effectus postea sub
sequutos, vel vtilitates, quę alteri parti
accesserunt: id enim accidentarium est.
Si vero agiturde contractu faciendo,
qui habeat effectum validum, & perma-
nentem, t&#x0169;c semper est res valde grauis,
quę intentari non potest contra legem
irritantem propter solam extrinsecam
necessitatem, sine adminiculo alicuius
legis. Ita enim intell igenda est assertio
posita, vt per se constat. Nam si in virtu-
te alterius legis fiat exceptio, iam non
erit epij Kia, sed ius. Et sic intelligenda
sunt, quę tractat Felin. in cap. Ex parte, de
Constit. n. 1. vers. Recepistis. Vbi ait, ratio-
ne periculi validum esse actum contra
formam mandati, in omissione consilij
Ita enim in iure fundat&#x0169; est, in cap. vnic.
§. vlt. Ne sed. vacan. in 6. Et ad e&#x0169;de&#x0303; mo-
d&#x0169; sunt similes exceptiones admitte&#x0303;dæ.</P>
<P>  Et ita responsum est ad rationem du-<marginalia>6.|Distinctio|inter pro-|hibitionem|& irrita-|tionem.</marginalia>
bitandi in principio huius p&#x0169;cti positā,
negatur enim æquiparatio inter prohi-
bitionem, & iritationem, quia prohibi-
tio natura sua admittit excusationem,
vel ignorantiæ, vel moralis impotentiæ
& ideò in casu morali freque&#x0303;ter cessat,
nam (si quis rectè consideret) ferè in
omni interpretatione legis per epijkiā
moralis quædam impotentia interue-
nit. Irritatio verò non fundatur in
obligatione, nec requirit voluntate&#x0303;, vel
potestatem subditi, sed potius inducit
impotentiam quandam, vel inhabilita-
te&#x0303; in illo, ipso etiam inuito, quæ per so-
lam excusationem auferri non potest.
Deinde in legibus simpliciter pręcipie&#x0303;-
tibus, vel prohibentibus non est tam ne-
cessaria ad commune bonum vniformi-
tas in obseruatione legis, quin morali-
ter possit sępe expedire, non obseruare
legem, in legibus autemponentibus sor
mam substantialem, vel inducentibus
inhabilitatem, magis necessaria est vni-
formitas, quia ordinariè s&#x0169;t grauiores,
& in earum transgressione est maius pe-
riculum, & ideò magis expedit bono
communi, quod inuiolabiliter seruen-
tur, quam quod in vno, vel alio casu
aliquod incommodum vitetur.</P>@@

<P>  Ad regulā à Felino positam dico, vel<marginalia>7.|Felin.</marginalia>
esse intelligendam de legibus non irritā
tibus ipso iure, sed pręcipientibus irri-
tari actum aliter factum: tunc enim c&#x0169;
actus sit validus, licet fortasse prohibea
tur fieri, non est mir&#x0169;, quòd per epijkiā
possit licitè fieri. Nam tunc penes iudi-
cem erit arbitrium, an irritādus sit po-
stea talis actus, cum ex necessaria occa-
sione fuerit factus. Vel certe si illi aucto
res loquuntur de actu irrito ipso facto
per legem, solum habebit locum eor&#x0169;
regula, quando irritatio non est absolu-
ta, sed conditionalis, vt solet esse quan-
do principaliter fit in fauorem alicuius
priuatæ personæ, quę includit conditio
nem, si illa non cesserit iuri suo, vel si ce
dat in illius incommodum. Et ita con-
tingere in obligatione minoris, sensit
clarè Gloss. in l. 2. ff. de Acceptilat. Et<marginalia>Glossa.</marginalia>
idem existimo esse dicendum de contra-
ctu religiosi: supposita illa sententia
Nauarri, de qua in proprio loco latius<marginalia>Nauarr.</marginalia>
disputabimus. Atque ita in his casibus
non sustinetur actus propter epijkiam
contra legem absolutè irritantem, sed
propter formā legis non irritantis sim-
pliciter. Aliud item exemplum ex Na-
uarro sumptum, si verum est, non fun-
datur in epijkia, sed inhoc, quod lex illa
fundata est in præsumptione, de quo di-
cemus in puncto seque&#x0303;ti. Denique exe&#x0303;-
pl&#x0169; illud de Matrimonio sine parocho,
& testibus probabile non est, vnde re-
torqueri potest argument&#x0169;, quia in illo
casu non valet matrimonium contra le-
gem irritantem, vt rectè sensit Nauarr.<marginalia>Nauar.</marginalia>
in cons. 6. de Clandestin. despon. dicens,
in nullo casu posse recedi à forma Con-
cilij, tum quia verba eius expressa, &
præcisa sunt, tum quia si daretur licen-
tia in vno casu, osti&#x0169; aperiretur ad ali-
os, quod esset magnum incōmodum cō-
tra vim, & intentionem legis. Quę ratio
in gradu suo in omnibus legibus irritā-
tibus locum habet. Idem late docet
Sanc. lib. 3. de Matrim. disp. 17. n. 4.</P><marginalia>Sanci.</marginalia>
<Z>CAPVT XXIIII.
Vtrum lex irritans interdum priuetur suo
effectu, quia in præsumptione
fundatur.</Z>
<P><INI3>M</INI3>Vltorum opinio est, sæpe legem<marginalia>1.|Opinio ne-|gatiua.</marginalia>
non irritare act&#x0169; in re ipsa, quia
fundatur in præsumptione, & sæ-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0583.jpg/>
@@1@<SE583>576 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>pe veritas non est conformis pręsump-
tioni. Ita sentiunt Doctores, qui dicunt,
legem præcipientem in præsumptione
fundatam non obligare in conscientia,
quando veritatis fundament&#x0169; in re ipsa
deficit, idem enim consequenter dicunt
de lege irritante, siue substantialem for
mam actus pręscribat, siue absolutèpro
hibeat actum. Quos auctores late retuli
lib. 3. cap. 22. & aliquos adducit Nauar.
in Comment. de Alienat. rer. Ecclesiast.<marginalia>Nauarr.</marginalia>
num. 16. vbi ipse idem sentit, & in Cō-
ment. de Spoli. num. 6. & ex hoc princi-
pio deducit alienationem rerum Eccle
siasticarum prętermissa forma iuris, li-
cèt à iure annulletur, validam esse in cō
scientia, si in re seruetur naturalis iusti-
tia, & Ecclesiæ vtilitas. Quod tenuer&#x0169;t
etiam Anton. in cap. Quia plerique, de Im-<marginalia>Anton.|Cap. Quia|plura.</marginalia>
munit. Eccles. & ibi Panorm. & in cap. 1.
de in Integrum restit. nu. 19. & alij. Idem
infert idem Nauarr. de Electione facta
siue solennitate à iure requisita ad valo
rem eius, scilicet, validam esse in cōsci-
entia, si iusta alioqui sit, & c&#x0169; forma iu-
re naturę sufficienti fiat. Quæ fuit etiā
sententia Innocent. in capit. Quia propter<marginalia>C. Si cele-|brat.</marginalia>
de Electio. & in cap. Si celebrat, de Cleri.
excomun. minis. & Archidiac. in Regul.
Beneficium de regul. iur. in 6. Panormit. &<marginalia>Felin.</marginalia>
Felin. in cap. 1. de Cōstit. Domin. in cap.
1. de Ssponsal. in 6.</P>
<P>  Sic etiam dicunt multi, testamentum<marginalia>3.|Testamen-|tum minus|solenne va|lid&#x0169; in con|scientiaeße|senti&#x0169;t mul|ti.|Couar.|Medin|Soto.</marginalia>
inofficiosum, seu minus solenne valid&#x0169;
in conscientia esse, & securum reddere
hęrede&#x0303; institutum, si constet illi de vo-
luntate libera testatoris, & quòd nulla
vis, vel fraus, aut deceptio intercesserit.
Quam esse magis communem sententiā
multis relatis tradit Couar. in cap. Cum
eßes. de testam. num. 5. & tenet Medin. C.
de Restitut. num. 23. in fine, & ex parte
Soto lib. 4. de Iustit. q. 5. art. 3. vbi mediā
tenet sententiam, scilicet, talem act&#x0169; va
lidum esse in conscientia, posse tamen
irritationem eius etiam in conscientia
per iudicem postulari, quam n&#x0169;c exami-
nare nostrum non est. Nec etiam potest
ad omnes actus applicari, aliqui enim
si semel valent irritari non possunt, vt
matrimonium, & professio, ad quos in-
terdum illa sententia extenditur ab au-
ctoribus. Nam Felin. in dicto cap. 1. de<marginalia>Felin.|Panorm.</marginalia>
Constit. num. 39. cum Panormit. in cap.
Porrectum. de Regul. num. 13. dicit, pro-<-P>@@

<-P>fessionem factam sine solennitate iuris
in conscientia ligare, & validam esse, si
cum sufficienti libertate, & iuste facta
est, & acceptata: Per dictum cap. Porre-
ctum, cum Gloss. 2. ibi. Ratio autem ge-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
neralis est, quia deficiente fundamento
deficit etiam quicquid in illo fundatum
erat; in tali autem irritatione fundame&#x0303;
t&#x0169; est res præsumpta; ergo illa non exi-
stente, non procedit irritatio, nec legis
lator videtur posse iustè illam inten-
dere.</P>
<P>  Hęc vero sente&#x0303;tia si in ea generalitate<marginalia>4.|Reijcitur|generalitas|prædictæse&#x0303;|tentiæ.</marginalia>
sumatur, quam adducta exempla postu-
lant, sustineri profecto non potest: quia
ex illa multa sequuntur valde absurda.
Nam si leges ponentes solennitate&#x0303; cer-
tam vt necessariam in testamentis, alie-
nationibus, electionibus, & alijs simili-
bus actibus humanis, in præsumptione
fundantur, idem dicendum erit de om-
nibus legibus, quæ circa professiones,
matrimonia, & vota similem solennita-
te&#x0303;, vt necessariam introducunt, & in vni-
uersum de omnibus, quæ circunstantias
speciales postulant non necessarias iure
naturæ, vt est lice&#x0303;tia tutoris in pupillo,
& cęt. quia omnes istæ leges fundantur
in periculis deception&#x0169;, vel in periculo
seu timore deceptionis, coactionis, aut
alterius iniustitię; ergo regula illa gene
raliter applicāda erit ad omnes has le-
ges. Et ita nunc matrimonium clande-
stinum factum honesta ratione, aut ne-
cessitate, & sine vlla iniquitate pręsum-
pta, esset validum, similiter professio fa-
cta ante legitimam ætatem, si constat
de perfecta intelligentia, & consensu
profitentis, idem de professione facta
ante expletum annum probationis, si
constet, nouitium in minori te&#x0303;pore ple-
nè fuisse expertum asperitatem regulæ,
& ex vtraque parte fuisse omnia iure
naturę necessaria, quia etiam illa lex la-
ta est ex simili pręsumptione, quòd in
tali ætate, vel tempore nō fit professio
cumperfecto iudicio, deliberatione, seu
experientia. Hæc autem, & similia ab-
surda s&#x0169;t, & nulla probabilis ratio diffe
rentiæ reddi potest, c&#x0169; negari nō possit,
has etiam leges latas esse ex illo genere
præsumptionis. Item idem dicendum
esset de legibus irritantibus acceptio-
nes, vel donationes etiam gratuitas pro
pter periculum corruptionis iustitię, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0584.jpg/>
@@1@<SE584>Cap. 24. De præsumptione in lege irritante, 577
<duolan 2><-P>in iudicibus, tabellionibus, &c. nā siquis
esset certus de sua voluntate, & animo
seruandi iustitiam, nec timeret corr&#x0169;-
pi, posset valide, & tuta conscientia con
tra legem irritantem recipere, quæ ma-
gna esset morum corruptio.</P>
<P>  Quapropter censeo, potius cōtrariā<marginalia>4.|Regula ge-|neralis ve-|ra.</marginalia>
regulam esse generaliter cōstituendam,
scilicet; actus factos contra leges insti-
tuentes substantialem solennitatem tā-
quam simpliciter necessariam ad eor&#x0169;
valore&#x0303;, esse nullos ex defectu talis sole&#x0303;-
nitatis, etiā si in re fiant ex vero consen
su, & sine vllo defectu contra lege&#x0303; natu-
ralem. Probatur primo ratione facta,
quia in multis casibus necessario ita di-
cend&#x0169; est, & eade&#x0303; est ratio de omnibus.
Est aute&#x0303; generalis ratio, quia illa forma
est substantialis ex institutione humana
iusta; ergo sine illa act&#xA770; est inualid&#xA770;, quia
nōpotest aliquid subsistere sine substan-
tiali forma. Vel clarius, lex humana ex
iusta causa potest inhabilitare, seu impo
tente&#x0303; reddere voluntate&#x0303; subditi, vt non
possit transferre domini&#x0169;, nisi tali mo-
do, & c&#x0169; talibus circ&#x0169;stantijs, ergo si lex
ita hoc absolutè disponit, & est iusta, se&#x0303;-
per id operatur, nec possumus nos eam
limitare ad casus particulares, in quib&#xA770;
re vera inuenitur mal&#x0169;, quod timetur,
c&#x0169; lex ipsa hoc non distinguat, nec ex ra
tione, in qua iustitia eius fundatur, id
colligi possit, vt mox explicabitur. Et
cōfirmatur, quia aliàs tales leges essent
valde inefficaces, & parum vtiles: vix
enim posset aliquid contra illas fieri,
quod non posset aliquo colorato titulo
sustineri, facilèq; formarent homines di
ctamina cōscientię de talibus titulis ad
suas cōscientias pacandas, vel fortassè
fallendas. Atq; hæc regula eade&#x0303; ratione
procedit in legibus absolutè irritanti-
bus act&#xA770;, quos simpliciter prohibet etiā
si in particulari nō intercedant ea ma-
la, quæ lex timet, quia eode&#x0303; modo pro-
cedit ratio, nimir&#x0169;, quod lex nō nititur
in particulari euentu, sed generale&#x0303; ra-
tione&#x0303; considerat, quę semper subsistit,
licet in particulari cesset. Et ita incidi-
mus in axioma cōmune, quòd legis effe-
ctus nō impedi{t$}, licèt ratio eius in par-<marginalia>Axioma|commune.</marginalia>
ticulari cesset, quando ratio generalis
subsistit, & lex potest in particulari sine
animæ discrimine seruari, vt recte no-<marginalia>Couar.|C. C&#x0169; esses.</marginalia>
tauit Couar. in dicto cap. Cum esses. n. 8.</P>@@

<P>  Vnde duo sunt maxime cōsideranda<marginalia>5.</marginalia>
in hoc puncto, vn&#x0169; est, has leges, de qui-
bus tractam&#xA770;, re vera nō fundari in prę-
sumptione, sed in solida veritate, & ideò
semper consequi effect&#x0169; suum. Quod in-
dicaui dicto lib. 3. c. 22. & n&#x0169;c explico in
hunc mod&#x0169;, quia præsumptio potest in
legislatore cogitari, vel ad fere&#x0303;dam le-
ge, vel ad irritandum hunc act&#x0169; in par-
ticulari, in quo cessant incōmoda, quæ
lex timebat: in neutro aute&#x0303; modo inue-
nitur præsumptio à veritate discordās.
De priori patet, quia aliud est pericul&#x0169;
mali, aliud mal&#x0169; ipsum; lex aute&#x0303; licet fe
ratur, ne mala eueniant, nō tame&#x0303; fertur
ex pręsumptione illor&#x0169;, sed ex certa sci-
entia periculi illor&#x0169;, præsumptio aute&#x0303;
non dicit certā scientiā, sed coniecturā
ergo ratio illius legis nō est præs&#x0169;ptio,
se certa scientia periculi. Et confirma-
tur, quia præsumptio propria versatur
circa facta particularia; lex autem illa
generaliter lata de nullo facto particu-
lari præsumit, sed tātum in generali pe-
ricul&#x0169; considerat, quod in omnibus in-
uenitur, siue in singulis perueniat ad ef-
fect&#x0169;, siue non, & ideò de periculo non
est pręsumptio, sed certitudo. Sic igitur
lex illa, quatenus à principio fertur, nō
fundatur in præsumptione. Neq; etiam
postea in effectibus particularibus, quā
do irritat singulos actus, inpręsumptio-
ne fundatur, sed in eo, quod cert&#x0169; est, ni-
mir&#x0169;, hunc act&#x0169; carere sole&#x0303;nitate à iure
requisita. Nec enim talis act&#xA770; irrita{t$} à
lege, &#xA757;a in eo interuener&#x0169;t fraudes, &c.
nec quia hoc de his cōtrahentibus hic,
& nunc præsumatur, sed solum quia ca-
ret solennitate, quidquid si de modo
naturali in eo seruato, vel omisso. Item
ille actus non irritatur nisi in virtute le
gis latę, & iuxta rationem eius, illa aute&#x0303;
non fuit lata ex pręs&#x0169;ptione, sed ex iusta
causa certa, quæ causa etiam in hoc ac-
tu particulari inuenitur, etiam si in illo
cessent fraudes, quia de se erat expo-
situs periculo illarum, quod solum lex
considerauit, & iuste potuit irritare ac-
tum aliter factum independenter à fu-
turo euentu. Ergo etiam in tali actu
particulari id facit, quia lex est iusta, &
ratio eius non cessat, & quamuis cessa-
ret in particulari, non impediretur effe
ctus eius.</P>
<P>  Et declaratur à simili: nam lex Cano-<-P><marginalia>6.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0585.jpg/>
@@1@<SE585>578 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>nica, quæ prohibet actum aliquem, quia
habet speciem, vel periculum simoniæ,<marginalia>Explicatur|me&#x0303;s aucto-|ris à simili|specie simo|niæ.</marginalia>
propter vitanda pericula simonię, obli-
gat in particulari, etiam vbi certo con-
stat, nullam simoniam fieri contra lege&#x0303;
naturale&#x0303;. & talis actus erit simoniacus
ex vi legis positiuæ, & consequenter ir-
ritus, si per legem fuerit irritatus, quia
lex illa non fundatur in præsumptione
facti, sed in certa scientia periculi, & in
generali ratione vitanda pericula; sic
ergo est in legibus, de quibus loquimur.
Et hoc recte videtur considerasse An-<marginalia>Ant. Gom</marginalia>
ton. Gom. in l 3. Tauri. n. 123. in fine, c&#x0169;
dixit, has leges non fundari in pręsum-
ptione, sed in re, de qua certo constare<marginalia>Burgos de|Paz.|Molina.|Couar.|Ledesm.</marginalia>
poterat, quod sequi{t$} ibi Burgos de Paz.
n. 1471. & ide&#x0303; apertè sentit Molin. tract.
2. de Iust. disp. 81. in rationibus secundę
opinionis, quas in hac parte admittit,
& in re idem sentit Couarru. in dicto
cap. Cum esset. Et Ledesm. 2. p. 4. quæst.
18. art. 1. dub. 12. ad 1. & sentiunt omnes,
qui tenent, hos contractus esse nullos
in vtroque foro, qui à citatis auctori-
bus late referuntur.</P>
<P>  Secundo considerandum est, quòd li-<marginalia>7.</marginalia>
cet proposita regula generaliter vera
sit, in applicatione eius ad particulares
leges necessari&#x0169; est, verba leg&#x0169;, inte&#x0303;tio-
ne&#x0303;, & materiam considerare, quia non
omnes ad e&#x0169;dem effect&#x0169; ordinantur, &
quædam irritant simpliciter, & absolu-
tè contractus intuitu cōmunis boni, in
quibus indistinctè procedit regula da-
ta. Vt maxime constat de lege Concilij
Tridentini irritante matrimonia clan-<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
destina, & idem est de similibus. Quædā
irritant non simpliciter, sed in fauorem
vnius partis, & quasi optionem illi relin
que&#x0303;do, vt eligat, quod sibi melius fuerit,
vel vtilius, vt fortasse est in cōtractibus
minorum, Ecclesiarum, religiosor&#x0169;. &c.
Aliæ possunt respicere cōmod&#x0169; vtrius-
que contrahentis, & irritare cōtractus
quasi sub conditione, nisi partes mutuo
sibi inuice&#x0303; remittant, & cedant iuri suo.
Aliquando etiam potest lex non irrita-
re voluntatem hominis operantis, nec
effectum eius impedire, sed solum irri-
tare scripturam, vt testamentum, vel
aliam similem, vt valorem non habeat
ad illos effectus præstandos, quos talis
scriptura valida solet efficere. In omni-
bus ergo his legibus generaliter verum<-P>@@

<-P>est, operari suum effectum independen-
ter à pręsumptione propriè dicta, id est,
quę fit de fraude, vel iniustitia, quę in ta-
li facto particulari interuenisse præsu-
matur, non tamen semper irritatio est
eiusdem modi, sed iuxta verba legis, quę
in particularibus quæstionibus conside
randa sunt; nostr&#x0169; enim nunc non est, ad
singulas leges doctrinam applicare.</P>
<P>  Atq; ex his tandem patet, quid de cō-<marginalia>8.|Quid de cō|munisupra|citata sente&#x0303;|tia censen-|dum.</marginalia>
muni sententia citata sentiendum sit; nā
quatenus sentit, has generales leges ir-
ritantes esse fundatas in præsumptione,
mihi non placet quoad modum loquen-
di, vt explicaui. Ne tamen hęreamus in
verbis, si intelligat, leges has fundari in
pręsumptione particulari non solius pe
riculi, sed etiam facti quam supra voca-
ui definitiuam, sic falsum est, tales leges
fundari in præsumptione, & ideò etiam
falsum est, cessare effectum earum, quā-
do in particulari cessant fraudes, vel si-
milia mala. Si autem per præsumptione&#x0303;
intelligant generalem timorem, & opi-
nionem periculorum, quæ imminent in
tali actu sine debita solennitate facto,
sic damus, leges has fundari in præsum-
ptione, negamus tamen deesse veritate&#x0303;
pręsumptam, etiam si in particulari fa-
cto fraudes non interueniant, quia præ-
sumptio illarum in eo sensu non fuit fun
damentum legis. Tunc ergo dici posset
cessare pręsumptio legis, quando gene-
raliter cessarent pericula, & rationes
timendi fraudes in tota cōmunitate, &
tunc cessaret quidem lex non solum in
particul ari actu, sed absolutè, quia esset
inutilis. & irrationabilis, non est autem
timend&#x0169;, quòd in natura corrupta ces-
sent hoc modo præsumptiones talium
legum, quia non sunt pręsumptiones re
vera, sed certa iudicia.</P><marginalia>9.</marginalia>
<P>  Vnde ad exempla adducta respōdeo,
null&#x0169; illor&#x0169; esse simpliciter admitte&#x0303;d&#x0169;.
Alienationes enim rer&#x0169; Ecclesiasticar&#x0169;
sine substātiali sole&#x0303;nitate factas censeo
esse nullas, c&#x0169; Innoc. in d. cap. Quia pleri&#xE8BF;
& alijs: an vero sit in potestate Ecclesię
confirmare illas, & addere solennita-
tem etiam altero renuente, alterius est
considerationis. Ide&#x0303; censeo de electioni
bus nō ritè factis, quant&#x0169;uis elect&#xA770; dign&#xA770;
sit, nec puto posse bona cōscie&#x0303;tia retine
re mun&#xA770;, vel præbendā, nisi defectus ali-
quo modo supplea{t$}. Sic etiā testament&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0586.jpg/>
@@1@<SE586>Cap. 25. An lex prohibens merè, actum irritet. 579
<duolan 2><-P>minus solenne pror sus irritum est, an
verò voluntas testatoris irritetur etiā
per leges, alterius considerationis est.
Deniq; quod de professione religiosæ
dicebatur, improbabile ōnino est: nā si
defectus sole&#x0303;nitatis substātialis contra
leges Ecclesiasticas interueniat, valida
nō erit, etiā si optima fide, & c&#x0169; omnib&#xA770;
circunstantijs iure naturali sufficienti-
bus facta fuerit, vt aperte n&#x0169;c cōstat ex
Concilio Trid. Neq; iā vllus hoc negat.
Imò nec Glos. vel Panorm. in d. c. Porre-<marginalia>Conc. Trid.|Glossa.</marginalia>
ct&#x0169; loquuntur de defectu formæ substan
tialis, sed accidentalis solennitatis, vt
legenti constabit.</P>
<Z>CAPVT. XXV.
Vtrum omnis lex prohibens purè, ac simpliciter
act&#x0169;, eo ipso irritet ill&#x0169;, ita vt omnis actus fa-
ctus contra lege&#x0303; prohibentem nullus sit.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Istinximus in superioribus duos<marginalia>1.</marginalia>
modos leg&#x0169; irritantium, quædam
enim irritant, directè prohibe&#x0303;do,
aliæ præcipiendo, seu dando certā for-
mam actui: in vtrisq; ergo necessari&#x0169; est
exponere, quando, vel quibus verbis id
faciant. In præsenti autem sol&#x0169; de pro-
hibe&#x0303;tibus agimus: in eis enim specialis
est difficultas, quę præcipuè oritur ex l.
Non dubium. C. de legib. vbi Imperator<marginalia>L. Non du|bium.</marginalia>
declarat, omnes cōtractus, & actus simi
les, qui fiunt cōtra lege&#x0303; prohibente&#x0303;, esse
inualidos, inutiles, & pro infectis ha-
beri; & subiungit, hoc procedere, etiam
si lex non dicat, vt actus non valeat, sed
sol&#x0169; vt non fiat. Dicetur fortasse, hanc
lege&#x0303; esse ciuilem, & non obligare in cō-
scientia. Sed contra hoc est. Primo, quia
etiā lex ciuilis obligat in conscientia.
Deinde, efficaciter operatur quod inte&#x0303;
dit, & ex ipso effectu irritationis sequi-
tur ex natura rei obligatio in conscien-
tia, vt explicat&#x0169; est. Præterea lex illa ca<marginalia>Greg. papa</marginalia>
nonizata est per Gregor. Papam lib. 7. in
dict. 2. Epist. 7. habetur in cap. Imperiali.
25. q. 2. & cōcordat regula iuris Canoni-<marginalia>C. Imperi.</marginalia>
ci. 64. in. 6. Quæ contra ius fiunt, debent pro in-
fectis haberi. Quæ sumpta videtur ex l. Pa-
cta, quæ contra. C. de Pactis. Sec&#x0169;do argui-<marginalia>L. Pacta.|quæ cōtra.</marginalia>
tur inductione: nam in primis lex natu-
ralis prohibe&#x0303;do act&#x0169; facit ill&#x0169; irrit&#x0169;, vt
suprà visum est. Deinde leges Ecclesiæ
prohibentes matrimonia inter consan-<-P>@@

<-P>guineos, irritant illa, quanuis nō habe&#x0303;t
talia verba pręter simpli ce&#x0303; prohibitio-
ne&#x0303;. Idem videre licebit in antiquis de-
cretis prohibentibus matrimonia reli-
giosor&#x0169; vsq; ad Innoc. II. quę nō habebāt
verba irritantia præter simplice&#x0303; prohi-<marginalia>Innoc. 2.</marginalia>
bitione&#x0303;. Tertio argumentamur ratione
quia voluntas inferioris non potest esse
efficax contra voluntate&#x0303; superioris; sed
quādo lex simpliciter prohibet act&#x0169;, re-
sistit illi vol&#x0169;tas superioris; ergo nō po-<marginalia>C. Venie&#x0303;t.</marginalia>
test esse efficax. Et facit cap. Venientes, de
Iur. iur. vbi dicitur, nonposse iurament&#x0169;
inferioris obligare cōtra voluntate&#x0303;, seu
decret&#x0169; superioris. Ide&#x0303; colligitur ex c.
2. de Testib. Quod pręsertim ver&#x0169; habet
in cōtractibus, & similibus actionibus,
quę sine adminiculo iuris validæ nō s&#x0169;t:
nā ius non cooperetur his actibus, qui
cōtra lege&#x0303; fiunt. Tande&#x0303; ex actione pec-
caminosa non potest aliquis consequi
fructum, neque effectum; sed hę actiones
prohibitæ, si fiant, sunt grauia peccata;
ergo eo ipso sunt etiam irritæ.</P>
<P>  Propter hæc, sententia pluri&#x0169; iurispe<marginalia>2|Legem sim|pliciterpro|hibente&#x0303; ac-|t&#x0169; licet nil|aliud ad-|dat, irrita-|re illud sen|ti&#x0169;t plures.|Barth.|Panor.|Tiraq.|Couar.|Greg. Lop.</marginalia>
ritor&#x0169; est, lege&#x0303; simpliciter prohibentem
act&#x0169;, etiam si nihil aliud addat, irritare
ill&#x0169; Ita sentit Barth. in d. l. Non dubi&#x0169;, vbi
Iason plures alios refert. Ide&#x0303; Bart. in l.
C&#x0169; lex. ff. de fideiusorib. n. 4. & 6. Glos. 1. in
c. Licet canon, de Elect. in 6. Panorm. cum
alijs in c. Nulli. de Reb Ecclesię nō alie-
nan. Ide&#x0303; in c. Ad Apostolicā, de Regular.
n. 10. Tiraq. referens plures in l. vlt. Cō-
nubiali&#x0169;, Glos. 4. n. 5. & 6. & in hanc sente&#x0303;
tiā inclinare videntur Couar. in c. Quan-
uis pact&#x0169;. p. 2. §. 4. n. 6. Gregor. Lop. in l. 28
tit. 11. partit. 5. num. 7, vbi eodem modo
intelligit illam legem. Et alios in seque&#x0303;-
tibus referemus.</P>
<P>  Hęc sente&#x0303;tia ita indistinctè s&#x0169;pta dif-<marginalia>3.|Cur diffici-|lis prædic-|ta sentent.|indistinctè|sumpta.|C. Rursus.|C. vnic. de|Voto.|C. Penult.|de Regula.</marginalia>
ficilis est: nā ei obstat aliud principi&#x0169; sa
tis recept&#x0169; in iure, Multa fieri prohibe&#x0303;tur,
quæ tame&#x0303; facta tenent. c. Ad Apostolicā, de Re
gular. Quod multis etiā exemplis facile
confirmari potest. Nā matrimoni&#x0169; pro-
hibetur habenti votum simplex castita-
tis, & tamen validum est, cap. Rursus. Qui
clerici, vel voue&#x0303;tes, c. vnico de Voto. in 6.
Ite&#x0303; qui habetvot&#x0169; ingredie&#x0303;di strictā re-
ligione&#x0303;, prohibitus est in laxiori profite
ri, si tñ id faciat, professio valida est, c.
Penult. de Regular. in sexto. Et in vniuer
sum prohibitum est, donari vni rem al-
teri promissam, & tame&#x0303; donatio valida<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0587.jpg/>
@@1@<SE587>580 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>est, & multa sunt similia, quę prædicta
communis sententia non negat. Et ob
eam causam varię limitationes, & distin
ctiones ab eius auctoribus inuentæ sunt
ad explicandam tam assertione&#x0303;, quàm
dictam legem, Non dubium, vt videri po-
test in Angel. verb. Lex. n. 18. & Syluest.<marginalia>Angel.|Syluest.</marginalia>
q. 28. Vbi quatuor adhibet limitationes
ex quibus sec&#x0169;da, quæ est de fauore pri-
uatę personæ, in capite pręcedenti tra-
ctata est; tertia verò spectat ad leges as-
signantes formam actibus, de quibus in
capite sequenti dicetur, alias vero hic
expendere necesse est.</P>
<P>  Primo dicunt multi, quoties lex pro-<marginalia>4.|Lege&#x0303; prohi|bente&#x0303; sim-|plicitersine|adiectione:|p&#x0153;næ irri-|tare senti-|unt. Syl.|Panorm.|Card.|Ioa. And.</marginalia>
hibet simpliciter sine adiectione p&#x0153;næ,
irritare, si tamen p&#x0153;nam adijciat, non
irritare. Ita Syluest. verb. Lex. quæstio.
28. cum Panormit. & Cardin. in Cleme&#x0303;-
tina prima de Rescript. & Ioann. Andr.
in cap. Sicut, ne Clerici, vel Mona. &
plures refert Felin. in cap. secundo de
Testib. Prioremque partem supponunt
ex dicta lege, Non dubium, cum commu-
ni sententia. Ad posteriorem autem sua-
dendam inducunt legem vltimam. ff. de
Repudijs, vbi ex p&#x0153;na adiecta colligit
Iurisconsultus actum non esse irritum.
Ite&#x0303; affertur lex, Sanctio. ff. de pęnis. Ratio
aute&#x0303; est, quia pęna adiecta indicat, nō
fuisse mente&#x0303; legislatoris duplici onere
grauare subditos, & pęna, & irritatione.</P>
<P>  Veruntamen in neutro membro vi-<marginalia>5|Reijcitur|prædicta se&#x0303;|tentia.</marginalia>
detur satisfacere hæc sententia: nam
contra primum procedunt principium,
& exempla adducta, & multa alia, quæ
postea dicemus. In altero autem mem-
bro non est in vniuersum verum, legem
imponentem p&#x0153;nam non esse irritan-
tem: ad summum enim posset ea regula
præscribi de lege purè p&#x0153;nali, quę cum
non prohibeat simpliciter actum, sed
solum quasi conditionaliter imponat pę
nam facienti illum, clarum est non irri-
tare, nisi id expressè declaret, quia cum
absolutè non prohibeat actum, nul-
lum irritationis signum in ea relinqui-
tur. Loquendo vero de lege propria,
seu directiuaprohibente simpliciter ac-
tum, non est dubium, quin possit, & irri-
tare actum, & adijcere pęnā, vt cap. 14.
ostens&#x0169; est. Dici verò potest, hoc habere
loc&#x0169;, quando vtr&#x0169;q; expresse ponitur in
lege, quę potest duas pęnas ini&#x0169;gere, sed
quia hoc non præsumitur, quando non<-P>@@

<-P>exprimitur, ideo secus est, quando sol&#x0169;
prohibet, & p&#x0153;nam adijcit.</P><marginalia>6.</marginalia>
<P>  Sed contra hoc est, quia sola p&#x0153;nę ad
iectio non est sufficiens indicium, quòd
actus prohibitus non irritetur, si alias
ab soluta verba prohibentia ad irritan-<marginalia>Anchar.|Panor.|C. Sicut.</marginalia>
dum sufficiunt, vt expressè notauit An-
chart. in cap. Sicut, ne Cleri. vel Monac.
& ibi Panormit. nu. 10. referens alios.
Et patet primò, quia irritatio non est
p&#x0153;na, vt suprà diximus, & ita licet ad-
datur alia p&#x0153;na, non est duplex, nec im-
moderata p&#x0153;na. Et quamuis sint duo
onera, sunt diuersarum rationum, & ha-
bent diuersas causas, & ideò merito cō-
iungi possunt: nam irritatio per se fit,
quia expedit ad bonum commune; p&#x0153;-
na vero imponitur propter culpam. Et
ita lex Sanctio, quæ in contrarium affere<marginalia>L. Sanctio.</marginalia>
batur, non est ad rem, tum quia loqui-
tur de duplici pęna propria, tum etiam,
quia loquitur de p&#x0153;nis non impositis
per eandem legem, sed per diuersas, &
vnam generalem, & aliam specialem de
quibus est longe diuersa ratio. Nam hic
loquimur de eadem lege irritante, &
puniente, quæ in rigore potest etiam
imponere duplicem p&#x0153;nam. Quia vio-
lans legem irritantem non minus, imò
per se loquendo grauius peccat, quàm
violans legem prohibentem, & non irri
tantem; ergo retenta irritatione, meri-
to potest lex adijcere p&#x0153;nam; ergo p&#x0153;-
na nullum est indicium, quod lex pro-
hibens non irritet. Nisi forte in aliquo
casu speciali, in quo ipse modus p&#x0153;næ
supponat valorem actus, vt contingit
in casu illius legis vltimæ, vt eam Bart.
suprà interpretatur, & infrà iter&#x0169; expe&#x0303;-
demus. Atque ita responsum est ad fun-
damenta illius sententiæ. Vn&#x0169; verò ad-
dere non omittam, videlicet, quando
ipsa prohibitio legìs est p&#x0153;na alterius
delicti, tunc non irritare, nisi expressis,
& euidentibus verbis id declaret. Ra-
tio est. Quia tunc lex illa non est directi
ua, ne per se intendit, vt talis actus non
fiat, sed in odi&#x0169;, & vindictam alteriuspec
cati, & ideò non est interpretanda iuxta
rigorem legisprohibentis, & irritantis,
sed iuxta regulas legum pęnalium, qua-
rum vna est, vt eas mitiori modo inter
pretemur. Accedit, quòd pęna non in-
curritur ante sententiam, nisi in ipsa le-
ge satis exprimatur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0588.jpg/>
@@1@<SE588>Cap. 25. An lexpurêprohiebns irritet actum. 581
<duolan 2><P>  Secundo est alia distinctio satis com-<marginalia>7.|Cum causa|prohibitio-|nis est tem|poralis le-|ge&#x0303; non irri-|tare, secus|cum perpe|tua sentit.|Bald.|Glossa.</marginalia>
munis. Cōsiderandam, scilicet, esse cau
sam prohibitionis legis, nā si causa tem
poralis est, sign&#x0169; est, legem prohibente&#x0303;
non irritare; si aute&#x0303; est perpetua, sign&#x0169;
est irritationis. Ita Bald. in dicta l. Non
dubium, n. 18. ex Gloss. in Clement. 1. de
Iure Patronat. verb. Inhibentes, Prior
pars probatur, quia effectus non exce-
dit causam, & ideo solet actus restringi
iuxta exigentiam causæ l. Si stipulator. ff.
de Verbor. obligat. Si lex prohibens ma-
trimonium fieri certis diebus, non irri-
tat, vt constat ex titulo, de Matrim, con-
tra interdict&#x0169; Ecclesię, quia temp orale&#x0303;
habet causam. Posterior vero pars re-
linquitur vt probata omnibus rationi-
bus in principio adductis: nā tunc maxi
me potest lex prohibens irritare, c&#x0169; ha-
beat causam proportionatam.</P>
<P>  In hac sententia possumus prius me&#x0303;-<marginalia>8.|Prædicta|distinctio|insufficie&#x0303;s.</marginalia>
brum pro nunc acceptare vt fauorabi-
le, & verum, quādo lex vtitur tant&#x0169; ver-
bo prohibente, non tamen illud admit-
timus vt sufficiens ad rem explicandā,
nec vt recte deduct&#x0169; ex illo fundame&#x0303;to.
Ratio prioris partis est, quia si prohibi
tio absoluta sufficit ad irritand&#x0169;, quòd
prohibitio, vel causa eius sit te&#x0303;poralis,
non sufficit, vt lex non censeatur irrita-
re. Probatur hoc fimul cum altera par-
te. Quia non repugnat causam esse tem
poralem, & legem prohibente&#x0303; irritare,
si id exprimat. Probatur, quia minor
ætas temporalis est: breui enim discur-
su temporis finitur, & tamen sunt multę
leges irritantes actus ex illo capite. An-
nus etiam probationis temporalis cau-
sa est, & tame&#x0303; defectus illius irritat pro-
fessionem. Ite&#x0303; adulteri&#x0169;, vel homicidi&#x0169;
c&#x0169; machinatione, transitoria causa fuit,
& tamen ratione illius data est lex irri-
tans. Dices, licet actus fuerit trāsiens,
impedimentum, quod reliquit, est per
manens, & perpetuum: Sed hæc est peti-
tio principij: nam illud impedimentum
non est causa legis, causa enim fuit pec-
catum commissum, sed est illud impedi-
mentum effectus legis, quia non ex na-
tura rei, sed veritate legis fuit introdu-
ctum; ergo ex causa temporali po-
test lex irritare actum, & reddere per-
sonam perpetuo inhabilem ad illum.
Et ratio est, quia actus licet tempora-
lis sit, est dignus tali irritatione per le-<-P>@@

<-P>gem introducta, vel certè si irritatio nō
sit p&#x0153;nalis, quæ ob præteritum act um
imponatur, habere potest rationabilem
causam temporalem, vt est ætas, quæ
ex certo tempore pendet, & sufficit, vt
pro tunc expediat, non solum prohibe-
re, sed etiam irritare actum tali tempo-
re factum: vt patet etiam in sententia
die festo, vel noctis tempore prolata. Er
go in lege prohibente non debet atten-
di, an irritet, nec ne, ex parte causæ te&#x0303;-
poralis, nisi alia verba pensentur.</P>
<P>  Aliud item membrum de quo est pro-<marginalia>9.</marginalia>
pria cōtrouersia, non potest indistinctè
defendi. Nam votum simplex castita-
tis, vel religionis de se perpetua causa
est prohibendi matrimonium, & tamen
non irritant. Item cognatio, quæ ex ca-
techismo contrahitur perpetua est, &
nihilominus lex prohibens matrimoni&#x0169;
ratione illius non irritat actum, capite
Per Catechismum, de Cognat. spirituali in
6. Ratio autem est, quia sola causa, etiā
si sit perpetua, non irritat act&#x0169; sine vo-
luntate legislatoris, quę voluntas debet
per legem sufficienter exprimi; non ex
primitur autem sufficienter per solam
prohibitionem, vt probant exempla ad
ducta, & principium illud, Multa fieri pro-
hibentur, quæ tamen facta tenent.</P><marginalia>10|3. Limita-|tio, quando|lex prohi-|bet actum|ratione suę|substantiæ,|non vero|quando ra|tione circ&#x0169;|stantiar&#x0169;.|Baldus.|Castrens.|Angel.|Syluest.</marginalia>
<P>  Tertius modus explicandi, seu limi-
tandi prædictam sententiam est, vt lo-
cum habeat, quando lex prohibet act&#x0169;
ratione suæ substantię, non verò, quan-
do prohibet ratione circunstantiarum,
vt quod fiat hoc tempore, hoc loco. Ita
Baldus cum Paul. Castrens. in dicta le-
ge, Non dubium, ex Glossa in Authenti-
ca, Decernit, Codice de Reception. arbit.
verbo, Sacramenti, Angelo, & Syluestro
suprà, & fere reliqui. In qua distinctio-
ne admittimus posteriorem parte&#x0303;, quæ
fauorabilis est. Non est autem intelli-
gendum, nō posse irritari actum, etiam
si tantum ratione circustantiarum, vel
quoad solas circunstātias prohibeatur,
d&#x0169;modo prohibitioni adda{t$} irritatio.
Si enim irrita est professio facta intra
annum probationis, licèt non prohibea
tur professio absolutè, nec ratione sui,
sed in tali tempore, & ratione circun-
stantiæ. Sic etiam acta iudicialia prohi-
bita in die festo irrita sunt, vt vidimus
tract. 2. de Religion. libro secundo. c. 30.
licèt solum ratione circunstantiæ tem-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0589.jpg/>
@@1@<SE589>582 Lib. 5. De Varietatelegum humanarum.
<duolan 2><-P>poris prohibeantur, & idem est de simi-
libus prohibitis fieri in loco sacro, vt in
eodem tractatu diximus lib. 3. cap. 4. nu.
13. irrita enim sunt, licèt sol&#x0169; propter
loci circ&#x0169;stantiam talis prohibitio fiat.
Hæ tame&#x0303; irritationes in legibus expri-
muntur, quod si non fieret, non censere&#x0303;-
tur irritæ ratione prohibitionis, vt in
eisdem locis diximus de contractibus
factis in loco, aut die sacro contra Ec-
clesiæ prohibitionem. Illa ergo pars ve-
ra est, non tamen propter rem prohibi-
tam, sed propter simplex verbum pro-
hibendi; & ita par&#x0169; confert pars illa ad
expediendā difficultate&#x0303;. Imò ex illa nō
null&#x0169; sumitur iudici&#x0169;, verb&#x0169; prohiben-
di de se non esse sufficiens ad irritand&#x0169;,
quanuis illud solum non cogeret.</P>
<P>  Aliud autem membrum non videtur<marginalia>11.</marginalia>
posse vniuersasiter defendi, vt patet pri
mò in prohibitione matrimonij, quæ fit
propter impedimentum voti simplicis
castitatis, aut religionis: nā ibi prohibe-
tur substantia matrimonij, & actus ipse
in se, & ratione sui, & tamen non irrita-
tur ex vi talis prohibitionis. Ad hoc ar-
gument&#x0169; eludendum addunt aliqui aliā
particulam, seu limitationem, scililet,
non satis esse, quodprohibeatur snbstan
tia actus, nisi etiam prohibeatur dire-
ctè, quod non ita fit per votum: nam ibi
directè præcipitur reddere Deo pro-
missum, & inde per quandam veluti re-
sultantiam prohibetur matrimonium,
quod est prohiberi indirectè. Sed hoc
displicet, in primis quia sine ratione, &
probatione adduntur istę limitationes,
& particulæ ad fugiendam difficultate&#x0303;.
Vnde etiam fit, vt in quocunque exem-
plo possit alia similis euasio inueniri, &
ita res grauissima confusa maneat, &
sine certa regula ad discernend&#x0169;, quan-
do prohibitio irritet. Deinde vrgeo
exemplum adductum, quia licèt prohi-
bitio matrimonij, comparata ad legem
naturalem seruandi vota, indirecta, vel
potius remota videatur, quia lex illa
abstrahit ab hac, vel illa materia, & à
præcepto negatiuo, & affirmatiuo, vt
alibi dixi, nihilominus lex obligans ad
non faciendum actum, cuius carentia,
seu priuatio Deo est promissa, satis di-
rectè prohibet talem actum, & prohibi-
tio matrimonij est contenta sub illa le-
ge tanquam species sub genere, quod<-P>@@

<-P>satis est ad prohibitionem, de qua lo-
quitur Lex, Non dubium, vt ex illius te-
nore constat; ergo erit illa prohibitio<marginalia>L. Non du|bium.</marginalia>
directa. Et præterea licèt demus ex so-
lo iure naturæ talem prohibitionem es-
se indirectam, nihilominus lex Ecclesia-
stica directe prohibet tali personæ ma-
trimonium. Nihil autem refert, quòd
prohibeat ob illam conditionem voti;
nam etiam prohibet matrimonium c&#x0169;
consanguinea ob tale&#x0303; cōditionem, imo
hic non prohibet simpliciter matrimo-
nium tali personæ, sed cum tali, ibi au-
tem prohibet simpliciter, quia habens
votum respectu omniumprohibitus est.
Vnde quoad prohibitione&#x0303; æqualia s&#x0169;t
vot&#x0169; simplex, & solenne, vt dicitur in di-
cto capite, Rursus, & nihilominus diffe-<marginalia>C. Rursus.</marginalia>
runt in irritatione, quæ per Ecclesiam
reddita est voto solenni, & non simpli-
ci; ergo signum est, prohibitione&#x0303;, vt sic,
quantumuis directam, & specificam nō
irritare. Denique si rationes communis
sententiæ in principio adductæ essent
validę, non multum referret prohibi-
tionem esse directam, vel indirectam,
quia vtroq; modo resistit voluntas Prin
cipis, & actus est deficiens grauiter;
ergo vel vterque modus prohibitionis
sufficit, vel neuter.</P>
<P>  Præter hanc verò sunt alię prohibi-<marginalia>12.</marginalia>
tiones Ecclesię de Matrimonio contra
hendo satis directę, quę non irritant, vt
sunt ōnes, quę constituunt impedime&#x0303;ta
prohibentia, & nō irritātia, & signatim<marginalia>C. Ex lite-|ris.</marginalia>
in c. 1. & c. Ex literis, de Eo, qui cognouit
consang. &c. Directe prohibetur inces-
tuosis matrimoni&#x0169; contrahere, quę pro
hibitio perpetua, & absolutè, ac directè
fit, & tamen nō irritat; ergo sol&#x0169; verb&#x0169;
prohibendi non satis indicat voluntate&#x0303;
legislatoris resistentem valori actus, ac
subinde necessarium esse aliquid aliud
quo talis vol&#x0169;tas oste&#x0303;datur, c&#x0169; esse pos-
sit prohibens, & nō irritans. Extra ma-
teriā etiam matrimonij inueni&#x0169;tur exe&#x0303;
pla: nam lex prohibens lud&#x0169; alear&#x0169; sa-
tis directè, & simpliciter prohibet ill&#x0169;,
nō quoad circ&#x0169;stantias loci, aut te&#x0303;poris
sed quoad substantiā actus, & nihilomi
nus non irritat illumactum; ergo. Maior
supponitur. Minor vero constat, quia
lucrata per talem ludum non sunt ob-
noxia restitutioni in conscientia. Licèt
enim de{t$} actio ei, qui perdit, ad pete&#x0303;d&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0590.jpg/>
@@1@<SE590>Cap. 25. An lex pure prohibens irritet actum. 583
<duolan 2><-P>illa coram iudice, nihilominus ante la-
tam sententiam, alter restituere non te-
netur; signum ergo est, acquisiuisse do-
minium, ac proinde actum fuisse valid&#x0169;,
licèt postea reuocari possit, quæ est cō-
munis sententia Theologorum in 4. dist.
15. & Summistarum verb. Ludus, Nauar.
in Sum. cap. 20. n. 19. Soto lib. 4. de Iustit.<marginalia>Nauar.|Soto.|Couar.</marginalia>
q. 5. ar. 2. & Couarr. in Regula Peccatum.
2. p. §. 4. qui alios refert, estq&#x0301;ue senten tia
communiter recepta in materia de Re-
stitut. Quę in hoc potissimum fundatur,
quòd iura prohibentia ludum, simplici-
ter prohibent, & clausulam irritantem
non addunt, vt patet ex toto titulo. ff. de
Aleator. & in cap. Episcopis 35. dist. sed ad<marginalia>C. Episco-|pis.|L. Alear&#x0169;</marginalia>
summum dant actionem ad repetend&#x0169;,
vt patet ex l. Alearum. C. de Religiosis,
& sumpti. fune. & ex l. 2. & vlt. tit. 7. lib.
8. Nouæ Recopilat.</P>
<P>  Denique est optim&#x0169; exemplum, quod
sumitur ex l. 1. §. Biduum, ff. Quando ap-<marginalia>13.</marginalia>
pella. sit, & habetur in cap. Biduum. 2. q.
6. vbi sic dicitur. Sane quidem non est sub
conditione ferenda sententia, sed si fuerit dicta
quid fiet. Et est vtile, statim tempora ad appel-
landum computari debere. Vbi constat, vt
Gloss. in verb. Non est, notat, prohibitā
esse talem sententiam, factam tamen te-<marginalia>Glossa.</marginalia>
nere. Et tamen illa prohibitio est satis
directa, & absoluta, ac de se habet cau-
sam perpetuam fundatam in illa regu-
la, quòd actus legitimi non recipiunt conditio-
nem, neq&#x0301;ue diem, vbi id notat Glossa. Di-
ces, sententiam non simpliciter prohi-
beri, sed tantum ne sub conditione fe-
ratur. Sed quid quæso, hoc refert, cum
sententia sic lata sit simpliciter prohi-
bita? Imò ille modus prohibitionis vi-
deri posset magis inducere nullitatem,
quia videtur pertinere ad formā actus,
scilicet, quod sente&#x0303;tia absolutè feratur,
& inde oriri prohibitionem sententiæ
sub conditione, qui modus prohibitio-
nis solet annullare actus, de quo dice-
mus in capite sequenti. Adde, quòd pro
hibitiones circa contractus, de quibus
loquitur lex Non dubium, non solent esse
absolutæ de non contrahendo, sed de
non contrahe&#x0303;do hoc, vel illo modo, vel
sine hac, aut illa conditione. Vt prohi-
betur minor alienare sine lice&#x0303;tia tuto-
ris, vel sine decreto iudicis, vel ne vxor
contrahat sine licentia mariti, & sic de
alijs; ergo vel per similes exceptiones,<-P>@@

<-P>& additiones eluditur illa sentèntia, vt
nunquam verificari possit, quòd lex di-
rectè prohibe&#x0303;s actum, irritet illum, vel
gratis, & sine ratione ad quosdam actus
applicatur, & in alijs negatur.</P>
<P>  Quarta distinctio, seu limitatio est,<marginalia>14.|Greg. Lop.|Quarta li-|mitatio.</marginalia>
quā tradit Gregor. Lop. suprà, ait enim,
procedere sententiā illam, quando nul-
litas actus est in præiudicium tantum
contrahentium, vel alicuius ex illis, nō
verò si cedat in præiudicium tertij. Po-
nit exemplum huius posterioris mem-
bri ex cap. Sicut, ne clerici, vel monach.
vbi clericus in sacris prohibetur offi-
cium tabellionis exercere, & nihilomi-
nus dicit ex sententia Ioan. Andr. ibide&#x0303;,
instrumentum ab eo confectum non es-
se nullum, quia tunc p&#x0153;na illa nullitatis
cederet in damnum contrahentium, qui
nihil peccarunt. At verò Ioan. Andr. nō
fuit motus illa ratione, sed alia tacta in<marginalia>Ioā. And.</marginalia>
prima limitatione, illa verò sententia,
& ratio fuit Petri de Anchar. ibi, quam<marginalia>Anchar.|Panorm.</marginalia>
Panormit. ibi n. 10. non reprobat, licet
in casu illo particulari alijs distinctio-
nibus vtatur. Aliud exemplum adducit
ex Bald. in l. Placet. C. de Episcop. & cle-<marginalia>Bald.|L. Placet.</marginalia>
ric. quia licet prohibitum esset Doctoribus
salariatis aduocare, si contra prohibitio-
nem agerent, acta eorum non essent ir-
rita.</P>
<P>  Veruntamen hæc sententia quoad ge<marginalia>15.|Reijcitur.</marginalia>
neralem regulam, quam admittit, non
satisfacit difficultatibus hactenus pro-
positis. Quantum ad exceptionem verò
non videtur fundata nec satis conseque&#x0303;
ter loqui. Primò quia quando actus pro
hibetur, vel irritatur, non in p&#x0153;nam,
sed per se propter aliquam rationem
virtutis, vel communis boni, non spe-
ctatur, an nullitas actus cedat in priua-
tum nocumentum, nec ne, sed simplici-
ter irritatur, quidquid inde sequatur;
ergo si prohibitio absoluta sufficit ad
irritandum, non obstabit, quòd nullitas
actus cedat in alterius præiudicium si-
ne culpa eius, quia hoc est per accidens
& non consideratur à lege. Antecedens
patet inductione, quia testamentum mi-
nus solenne irritatur à lege, etiam si ce-
dat in magnum incommodum hæredis
instituti, & sententia modo indebito la-
ta sæpe irritatur, etiam si alias iusta sit,
& irritatio illa cedat in detrimentum
partis habentis iustitiam, quæ ad sen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0591.jpg/>
@@1@<SE591>584 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>tentię nullitatem nullo modo coopera-
ta est. Et in simili materia, si lex prohi-
beat, ne quis exerceat tabellionis offi-
cium ante examen, potest, imò & solet
irritare actum antea factum, etiāsi for-
tasse solam prohibitionem ponat, vt po
steà videbimus, & tamen ex parte præ-
iudicij tertij eadem est ratio; ergo illa
non est sufficiens ad impediendam irri-
tationem, si aliàs verba prohibitionis
de se illam sufficienter significant. De-
nique in stipulatione, quæ fit per tertiā
personam, interuenit præiudicium il-
lius, pro quo alter stipulatur, & nihilo-
minus talis actus, quatenus prohibetur
vel irritatur iure ciuili, nullam obliga-
tionem inducit respectu alterius, quan-
uis ille nihil fuerit ad illum actum coo-
peratus; ergo ad nullitatem actus hoc
non consideratur. Vnde cum lex Non du
bium, generalissimè loquatur, sine funda
mento illi additur hæc exceptio, si ge-<marginalia>L. Non du|bium.</marginalia>
neralis regula eius admittitur, vt Gre-
gor. admittendam putat, & in hoc dici-
mus, non consequenter loqui. Neque in
eo, quod in exemplis, quę adducit negat
actum irritari, si absoluta est prohibi-
tio. Neque in posteriori exemplo id do-
cet Baldus, sed solum ait, Doctores il-
los posse puniri iuxta illam legem. In<marginalia>Baldus.</marginalia>
priori autem casu de clerico in sacris
officium tabellionis exercente, si ver&#x0169;
est, acta illius non esse irrita, vt commu-
nis habet opinio, magis consequenter
diceretur, hoc non esse simpliciter pro-
hibitum in illo iure, sed solum præcipi,
vt interdicatur, vt Panormit. notat.</P>
<P>  Est ergo quinta limitatio, seu distin-<marginalia>16.|Quinta li-|mitatio.</marginalia>
ctio de legibus prohibe&#x0303;tibus: nam quæ-
dam simpliciter prohibent, nullo adie-
cto verbo, quo actum sustineant, & illæ
censentur irritare, aliæ cum prohibi-
tione addunt aliquid, quod sine valore
actus non recte adderetur, nec habere
posset locum circa actum inualidum, &
tales leges non possunt irritare, ne con-
traria, & repugnantia continere con-
uincatur. Ita docent Cyn. Bart. Bald. &
ferè alij in dicta l. Non dubium, & latè Syl<marginalia>Cyn.|Bart.|Bald.|Syluest.|Refutatur.</marginalia>
uest. suprà. Sed profecto distinctio non
sufficit ad satisfaciendum difficultati-
bus propositis. Nam contra primum
membrum etiam sic limitatum, proce-
dunt exempla allata: quia in eis leges
prohibentes simpliciter loquuntur, ne-<-P>@@

<-P>que verba addunt, quibus specialiter
actum sustinere, aut irritare, videantur.
Contra secundum verò membrum ob-
ijci potest, quia supposita illa sententia
non videtur posse euitari repugnantia
in illis legibus. Nam si verbum prohi-
bendi est sufficiens ad irritandum; ergo
ex vi suæ propriæ significationis signi-
ficat irritationem, quam facit; ergo re-
pugnantia continet lex, quæ prius pro-
hibet actum, & postea sustinet. Verun-
tamen hoc non concludit contra illam
sententiam: nam responderi potest, ver-
bum quidem prohibendi absolutè sum-
ptum habere hanc vim, non tamen re-
pugnare, quin illi addatur aliquid, quo
eius significatio, & vis limitetur. Et ita
dixit Syluest. dicta q. 28. vers. Ego verò,<marginalia>Syluest.</marginalia>
quando fit talis additio, non esse prohi-
bitionem simpliciter, sed secund&#x0169; quid,
& ex parte: Nam talis lex (inquit) ex parte
prohibet, & ex parte concedit, & ita non est
lex simpliciter prohibens, de qua loqui-
tur lex Non dubium.</P>
<P>  Sed adhuc possumus instare, quia n&#x0169;-<marginalia>17.</marginalia>
quam fere talis lex sustinet actum dire-
cte, id est, concedendo, vel faciendo áli-
quid, sed potius præsupponendo, vt c&#x0169;
præcipit, actum prohibitum hoc, vel il-
lo modo irritari, vel cum effectum eius
agnoscit, & præcipit obseruari, aut alio
simili modo, talis ergo lex non confir-
mat actum positiuè, sed negatiuè se ha-
bet, quia non irritat; ergo quoad prohi-
bitionem simpliciter, & absolutè pro-
hibet, neque aliquid addit, quo prohibi-
tionem limitet, aut extrahat à propria
significatione, sed solum non addit irri-
tationem, & quod non addát, indicat ex
alijs effectibus, quos præsupponit. Ergo
signum est, prohibitionem de se quan-
tuncunque absolutam non irritare, &
consequenter non esse pro regula assi-
gnandum, vt lex prohibens irritet, nisi
expresse sustineat actum, sed potius è cō
trario, quòd non irritet, nisi vel expres-
se addat clausulam irritantem, vel ali-
quid, quo illam sufficienter indicet. Et
confirmatur: nam ille modus sustinendi
actum lege prohibitum non solum con-
tingit fieri per eandem legem, sed etiā
per diuersas, ita vt vna prohibeat, alia
verò illum sustineat, vel in modo punie&#x0303;-
di illum, vel præcipiendo, vt irritetur,
vt expresse dicit Ioan. Andr. in Gloss. ad<-P><marginalia>Ioā. And-</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0592.jpg/>
@@1@<SE592>Cap. 25. An lex purè prohibens irritet actum. 585
<duolan 2><-P>regulam Quæ contra ius. 64. de Regul. iur.
in 6. Tunc autem posterior lex sustinens
actum, quem prior simpliciter prohibe-
bat, non derogat áliqua ex parte priori
legi, nec concedit. quod illa abstulerat,
sed tantum supponit, priorem lege&#x0303; non
irritasse prohibendo, & ideò aliquid dis
ponit circa illum actum, sustinendo il-
l&#x0169;, id est, supponendo tenuisse; ergo ver-
bum prohibendi in priori lege absolutè
propositum, non fuerat sufficiens ad ir-
ritandum.</P>
<P>  Tandem ad omnia dicta confirman-<marginalia>18.</marginalia>
da vtor argumento sumpto ex antiqua
lege Ecclesiæ, quæ prohibebat matri-<marginalia>C. Aliter.|C. Cum in|bibitio.</marginalia>
monia clandestina, cap. Aliter. cum mul-
tis. 30. q. 5. cap. Cum inbibitio, de Clandest.
dispensat. Illa enim lex directè, in spe-
cie, & absolutè, & cum omni exaggera-
tione intra latitudinem prohibitionis,
vetabat illum actum, vt patet ex illis
verbis Penitus inhibemus, & nihilominus
non irritabat illum vsque ad Concili&#x0169;<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
Trident. vt est certa sententia Theolo-
gorum in 4. d. 28. Quam idem Concili&#x0169;
in principio illius decreti approbauit.
Suntq&#x0301;ue eius verba ad præsentem cau-
sam plurimum notanda. Simul enim do-
cet, matrimonia clandestina libero contrahen-
tium consensu facta, rata, & vera fuisse matri-
monia, quandiu Ecclesia illa irrita non fecit. Et
subiungit, Nihilominus Sancta Dei Ecclesi{a}
ex iustissimis causis illa semper detestata est,
atque prohibuit. Ergo absoluta prohibitio
cum quacunque exaggeratione, & dete-
statione actus non irritat illum ex men-
te Concilij.</P>
<P>  Quare hoc argumento conuicti ali-<marginalia>19.</marginalia>
qui respondent, esse speciale in materia
matrimonij, eamq&#x0301;ue excipiendam esse
à regula legis Non dubium, quod asseruit
Decius in cap. 2. de Testib. n. 7. Sed quā-<marginalia>Decius.</marginalia>
uis verum sit in matrimonio propter
materiæ grauitatem, & periculum, ma-
gis specificam, & indubitatam requiri
irritandi formam, tamen non est pro-
prium eius, quod sola prohibitio ad ir-
ritationem non sufficiat. Nam extendi-
tur ad omnes actus irretractabiles, seu
initerabiles, vt dixit Rota tit. de Desp.<marginalia>Rota.</marginalia>
impub. Decis. vni. aliás. 450. Vnde con-
sequenter videtur etiā extendi ad alios
actus, qui licet irritari possint, non ta-
men irritantur ex vi solius prohibitio-
nis, quia iam constat, prohibitionem ex<-P>@@

<-P>se non hàbere hanc vim, nisi aliud ei ad-
datur. Nam quod aliqui dicunt, spiri-
tualia difficilius solui, quam tempora-
lia, parum iuuat. Tum quia licet hoc ve-
rum sit de his, quæ per humanam pote-
statem irritari non possunt, vt quod sa-
cerdos consecret quant&#x0169;uis prohibea-
tur, &c. tamen de alijs non est ita, præ-
sertim quando est sermo de irritatione
antecede&#x0303;te, id est, quæ impedit, ne actus
valeat. Tum etiam quia matrimonium,
quatenus contractus humanus est, po-
test irritari per legem Ecclesiæ, vt con-
stat ex Tridentino, ergo si absoluta pro<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
hibitio sufficit ad irritandum contra-
ctum, cur antea non fecit in matrimo-
nio clandestino?</P>
<P>  Respondent amplius iuxta vltimam<marginalia>20.</marginalia>
limitationem positam, ideo non irritas-
se, quia per alias leges canonicas susti-
nebatur. Sed contra, quia lex canonica
nunquam fecit, vt talis actus esset vali-
dus, sed supposuit validum, & ad summ&#x0169;
declarauit, validum esse quandiu per le-
gem humanam non irritatur. Solum er-
go declarabatur validum eo tempore,
quia per legem prohibentem non irri-
tabatur, & non quia per aliam legem su-
stentaretur, vel potius, quia per natura-
lem legem sustentabatur (vt sic dicam)
& hoc solum declarari pote rat per le-
gem humanam, & declaratum fuit per
Tridentinum, quæ declaratio non ad-
debat valorem actui, sed illum suppone-
bat.</P>
<Z>Resolutio Auctoris.</Z>
<P>  Vt ergo, quod verum esse censeo, bre<marginalia>21.</marginalia>
uiter declarem, aduerto, posse nos lo-
qui vno modo de lege purè prohibente
ex sola rei natura, seu, quod idem est, at-
tenta sola verborum vi, supposita signi-
ficatione propria, & rigorosa verbi pro
hibendi, sine additione, extensione, aut
interpretatione aliqua iuris positiui.
Alio verò modo loqui possumus de ver-
bo prohibendi vt ampliato, seu exten so
per legem aliquam humanam constitue&#x0303;
tem regulam generalem sic interpretā-
tem iuridicè sensum legis prohibentis,
vt vim habeat irritantis, etiamsi per so-
lum verbum prohibendi sine additione
clausulę irritantis feratur. Opinio ergo
communis suprà relata videtur hoc po-
steriori modo procedere, & potest fun-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0593.jpg/>
@@1@<SE593>586 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>dari in dicta lege Non dubium, vel in alijs<marginalia>L. Non du|bium.</marginalia>
iuribus ciuilibus, aut canonicis, de qui-
bus oportet sigillatim dicere in capiti-
bus sequentibus; nunc solum in priori
sensu quæstioni satisfaciendum est.</P>
<P>  Dico ergo, ex sola rei natura legem<marginalia>22.|Ex sola na|tura rei le-|gem purè|proh ibente&#x0303;|non irrita-|re actum,|nisi aliomo|do talis ef-|fectus suffi-|cienter de-|claretur.|Felin.|Innocent.|C. Si verè.</marginalia>
purè prohibentem non irritare actum,
nisi alio modo talis effectus, seu inten-
tio legislatoris sufficienter declaretur.
Hæc assertio videtur esse specialiter cō
tra Baldum in cap. Nam concupiscentiam,
de Cōstit. in princ. vbi nullitatem actus
prohibiti vocat p&#x0153;nam naturale&#x0303; eius,
Quia omne (inquit) quod est prohibitum, natu-
raliter est inualidum. Quod dictum probat
Deci. in cap. 2. de Constit. lect. 1. num. 5.
Sed contrarium rectè docuit Felin. ibi.
n. 5. cum Innoc. in cap. Si verè, de Sentent.
excom. & alijs, quos refert. Vnde hanc
assertionem existimo esse communiter
receptam, quia Iuristæ, vt dixi, qui op-
positum sentire videntur, fundantur in
iure positiuo; alij verò hanc assertione&#x0303;
vt certam supponunt, & ex omnibus ad-
ductis conuinci videtur, & confirmabi-
tur amplius ex dicendis in seque&#x0303;tibus.
Ratio verò eius ita potest explicari,
quia prohibere actum, & irritare illum
sunt effectus valde diuersi; ergo vt per
legem fiant, debent per eius verba suf-
ficienter explicari: sed per solum verb&#x0169;
prohibendi non explicatur effectus ir-
ritandi; ergo non fit ex natura rei per
legem vtentem purè, & simpliciter ver-
bo prohibendi, quantumuis directè, &
specificè actum prohibeat. Antecedens
clarum est. Tum quia prohibere solum
est præcipere, & obligare, vt actus non
fiat; irritare autem non est præcipere,
sed facere, scilicet inefficacem redde-
re voluntatem, vel consensum eius, aut
inhabilitare personam. Tum etiā, quia
illi duo effectus sunt inuicem separabi-
les: nam sæpe prohibetur actus, & non
irritatur, vt per se, & ex dictis constat;
imò sæpe prohibetur actus, qui irritari
non potest, vt cum alicui sacerdoti præ-
cipitur ne sacrificet, aut Episcopo ne
ordinet. E contrario etiam interdum
irritatur actus, si fiat, licèt non prohi-
beatur, ne fiat, vt de lege purè irritante
dictum est. Sunt ergo illi duo effectus di
uersi.</P>
<P>  Prima verò consequentia, nimirum,
necessari&#x0169; esse vtrunque significari per<-P>@@<marginalia>23.</marginalia>

<-P>verba legis, vt per illam fiant, constat
ex natura, & potestate legis, & volunta-
tis humanæ. Nam licet apud Deum vo-
luntas sufficiat ad operandum: inter ho
mines non sufficit, nisi exterius sufficie&#x0303;-
ter exprimatur, vt in principio huius
materiæ, & in materia de Censuris oste&#x0303;
sum est, & est vulgare in omni materia
de iudicijs, & contractibus. Et ideò ver-
ba humana non plus operantur, quàm
significent. Si ergo verba legis non sig-
nificant illum duplicem effectum, non
possunt vtrunque efficere. Quòd autem
verbum solum præceptiuum, aut prohi-
bitiuum non significet effectum irritā-
di, manifestum etiā videtur, tum ex pri-
mæua impositione talis verbi: non est
enim impositum ad significandum effe-
ctum, quem lex per se efficiat, sed mora-
lem obligationem, quam imponit sub-
dito, quem mouere intendit, vt aliquid
faciat, vel cohibere, ne faciat: tum etiā
ex communi vsu illius verbi, que&#x0303; vsum
satis probant omnia, quæ contra com-
munem sententiam adduximus. Rectè
ergo concluditur, legem latam per sol&#x0169;
illud verbum ex natura rei non irritare
actum, quem prohibet.</P>
<P>  Et confirmari potest hæc ratio ex il-<marginalia>24.|In odiosis,|ac proinde|in irritatio|nibus eße|restringen|dumquoad|potest, in-|tra proprie|tatem ver-|borum.</marginalia>
lo principio valde consentaneo natu-
rali lumini, quòd in materia odiosa ver
ba sunt restringenda, quoad fieri possit
intra eorum proprietates, potius quam
extendenda, sed irritatio actus est valde
odiosa, & valde repugnans naturę, quia
quodāmodò aufert quoddam naturale
ius, modo in superioribus explicato; er-
go non debet extendi verbum prohibe&#x0303;-
di ad hunc effectum, quem de se non sig-
nificat, nisi alia verba, vel materiæ ne-
cessitas cogat. Iuuat etiā ad hoc secun-
do confirmandum regula. 75. in 6. Contra
eum, qui legem dicere potuit apertius, est inter-
pretatio faciend{a}, quæ iuuari etiā in præ-
senti potest ex regula 30. In obscuris mini-
mum est sequendum. In præsenti enim non
est dubium, quin potuisset legislator ex
primere clarius irritationem, si eam in-
tendebat; debuit ergo id facere, quia so
lum verbum prohibitionis ad minim&#x0169;
est ambiguum; ergo si id non fecit meri-
tò interpretamur, id non intendisse, &
minimum sequimur, tribuendo illi legi
minimum effectum, que&#x0303; ex vi talis ver-
bi habere potest. Confirmari hoc etiam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0594.jpg/>
@@1@<SE594>Cap. 26. Quomodò lex prohibens irritet actum. 587
<duolan 2><-P>potest, quia irritatio, quæ propter lege&#x0303;
violatam incurritur, p&#x0153;nalis est; p&#x0153;na
autem non incurritur ipso facto, nisi in
lege exprimatur; ergo nec irritatio. Nā
vt rectè dixit Innocent. in cap. Si verè, de
Sentent. excommun. n. 2. non est natura-<marginalia>C. Si verè.</marginalia>
lis p&#x0153;na contrahentium contra legem,
vel contra mandatum Principis, vt irri-
tum sit factum contra ius. Quod verissi-
mum est, quidquid Deci. & Bald. suprà
citati dicant, tum quia nulla ratio talis<marginalia>Decius.|Baldus.</marginalia>
connaturalitatis huius p&#x0153;næ reddi po-
test, tum etiam, quia lex naturalis mul-
ta prohibet fieri, quæ non irritat; imò
vt irritet, necesse est, vt materia cogat,
vt suprà visum est; ergo idem dicere de-
bemus de lege positiua ex natura rei lo
quendo.</P>
<P>  Neque contra resolutione&#x0303; hanc pro-
cedit prima ratio dubitandi in princi-<marginalia>25.|Satisfit ra-|tioni dubi-|tandi.</marginalia>
pio posita, quia tota fundatur in iure
positiuo, de quo postea dicendum est.
Ad inductionem autem, quæ fit in sec&#x0169;-
do argume&#x0303;to patebit responsio ex duo-
bus capitibus sequentibus. Ad ratione&#x0303;
verò tertio loco propositam responde-
tur, voluntatem inferioris non præua-
lere contra voluntate&#x0303; superioris in eo,
in quo illi resistit, sed solum in eo, in quo
superior nō resistit. Vt in præsenti, quia
superior prohibet actum, non potest il-
li subditus resistere. quin peccet, & simi
liter si superior irritaret act&#x0169;, non pos-
set inferior illum validè efficere. Tame&#x0303;
quia per legem purè prohibentem ex
natura rei superior resistit honestati, &
libertati actus, non tamen valori, ideò
licèt actus male fiat, validus est. Quia vt
actus valeat, non est necessarium, per se
loquendo, vt superioris voluntas, vel hu
manum ius iuuet, vel assistat illi positi-
uè, sed satis est, quod non resistat irritā-
do. Quia voluntas humana ex iure na-
turæ habet hanc potestatem contrahe&#x0303;-
di, donandi, & alia similia faciendi, quā-
diu per superiorem eius facultas non
est ablata, vel impedita etiam quoad ip-
sam potestatem, & valore&#x0303; actus. Et ideò
non obstat, quod actus malus sit: nam
per actum malum possunt similes effect&#xA770;
validè fieri, vt per se constat; imò sæpe
ius, & Deus ipse assistit actui quoad va-
lorem, & effectum eius, licèt non assistat
malitiæ, sicut patet in consecrationib&#xA770;,
matrimonijs, & professionibus pecca-<-P>@@

<-P>minosè factis. An verò interdum mali-
tia actus impediat valorem eius, ex ca-
pitibus sequentibus constabit.</P>
<Z>CAPVT XXVI.
Quibus verbis, aut modis lex prohibens actum,
irritet illum.</Z>
<P><INI3>P</INI3>Riusquam ad ius positiuum decla-<marginalia>1.</marginalia>
randum accedamus, oportet expo
nere, quid sit necessarium ex natu-
ra rei vltra prohibitionem, vt lex pro-
hibens actum, irritet. Cum enim dictum
sit, solum verbum prohibendi non suffi-
cere, oportet exponere, quę verba legis
sufficiant, vt per ea explicetur irritatio
actus prohibiti: & non agimus de pro-
hibitione actus propter defectum for-
mæ, de hac enim dicemus in capite se-
quenti, sed de irritatione actus simpli-
citer prohibiti. Ad hoc ergo explican-
dum, necesse est distinguere inter irri-
tationem p&#x0153;nalem, & non pęnalem, sed
per se intentam propter bonum cōmu-
ne. Itemq&#x0301;; in p&#x0153;nali distinguendum est
inter illam, quæ est tantum fere&#x0303;da, quia
solum fieri præcipitur, & quæ ipso facto
imponitur. Circa irritationem ergo tā-
tum ferendam in p&#x0153;nam, nihil fere no-
ui est, quod dicamus. Quia talis irrita-
tio nullo modo statim fit per legem, sed
per iudicem fieri debet, & per se loque&#x0303;-
do solum fit à tempore sententiæ latæ;
& tunc non retractantur præterita, nisi
specialem iniustitiam contineant, aut
delictum aliquod dignum maiori pęna,
vel nisi lex addat particulam, ipso facto.
Quia sine illa lex non obligat ad retro-
trahendam sententiam, per quam actus
irritatur. Aliàs lex imponens ipso factò
irritationem p&#x0153;nalem, nihil adderet
vltra illam, quę solum præcipit irritare
actum, quod verisimile non est. Igitur
talis lex nullam obligationem in con-
scientia inducit vsque ad sententiam la-
tam, & tunc eadem est ratio de illa, quæ
de alijs p&#x0153;nalibus legibus. Quando ve-
rò hæc p&#x0153;na imponitur ipso facto, du-
plici modo suprà insinuato imponi po-
test, scilicet, vel ita vt requiratur sen-
tentia iudicis, priusquā in effectu actus
sit nullus, etiam quoad naturalem obli-
gationem, vel ita vt statim ante senten-
tiam sit in se omnino irritus. Et quidem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0595.jpg/>
@@1@<SE595>588 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>hic posterior modus frequentius tradi-
tur ab auctoribus, tamen quòd prior sit
etiam verus, & maximè obseruandus sa
tis videtur in superioribus probatum,
idq&#x0301;ue supponit Molin. in disp. 88. tract.
2. de Iust. & sumitur ex regula generali<marginalia>Molina.</marginalia>
satis recepta, quod omnis p&#x0153;na ipso iu-
re imposita, intelligitur regulariter me
dia sente&#x0303;tia declaratoria criminis, quæ
suprà tractata est, & declarata, eamq&#x0301;ue
allegando multa, confirmat Felin. in ca-<marginalia>Felin.</marginalia>
pite vlt. de Rescript. n. 35.</P>
<P>  Quocirca ad cognoscendum modum
p&#x0153;nalis irritationis, non oportet no-<marginalia>2.|Quomodò|cognoscen|dus modus|p&#x0153;nalis ir-|ritationis.</marginalia>
uas regulas, vel indicia tradere, sed ap-
plicari debent, quæ de lege p&#x0153;nali dixi-
mus: nam eadem est ratio de hac p&#x0153;na,
quæ de alijs. Itaq&#x0301;; si non explicatur suf-
ficie&#x0303;ter Ipso facto, vel ipso iure, formaliter,
aut æquiualenter, actus simpliciter va-
let, & irritatio est ferenda. Si verò addi-
tur ipso facto, aut iure, aut aliquid æquiua-
lens, vt, non valeat, careat robore firmitatis,
cap. Decet. §. Ordinarij, de Immunit. Eccle-<marginalia>Ca. Decet.|§. Ordina-|rij.</marginalia>
siast. in 6. & nihil adiungitur, irritatio
quidem est ipso facto, non tamen obli-
gat vsque ad sententiam iudicis, & ita
non statim annullat actum quoad effe-
ctum suum, nec quoad obligationem na
turalem, donec sententia feratur, & re-
trotrahatur, vt explicátum est. Vt ergo
omnino annulletur actus, aliquid vltra
addere necesse est. Quid autem illud sit,
vix certa regula comprehendi potest;
maximè autem hoc significari solet per
verba, quę impediunt acquisitionem do
minij, vel obligationem ad restituend&#x0169;
statim, vt, non faciat suum, teneatur statim re-
stituere: nam ad huiusmodi effectus, neces
se est impedire statim valorem contra-
ctus. Idemq&#x0301;; censeo, si ex parte eius, qui
obligatur, lex dicat, ad nihil teneatur, vel
quid simile: nam respectu illius non est
p&#x0153;na, sed fauor, & ita statim potest illo
frui, nisi velit illi renunciare, & ita tunc
in rigore impeditur naturalis obliga-
tio, & consequenter actus est statim nul
lus. Secus verò est si lex dicat, non cogatur
soluere, vel, actor non audiatur, vel quid simi-
le, quia tunc lex non statim resistit va-
lori actus.</P>
<P>  Præterea est consideranda materia:<marginalia>3.</marginalia>
nam si lex dicat, irritari actum ipso fa-
cto, & actus sit irritabilis antecedenter
seu prius quam fiat, & non consequen-<-P>@@

<-P>ter, seu postquam validus est, tunc lex
statim irritat actum, vt videre licet in
legibus irritantibus matrimonia, vel
professiones. Si verò actus non sit irri-
tabilis, nec in fieri, nec postquam factus
est, & nihilominus lex dicat, irritari ta-
lem actum, intelligitur quoad vsum, vel
aliquos effectus eius, quomodò dicun-
tur aliquando in iure canonico irritari
ordinationes contra prohibitione&#x0303; Ec-
clesiæ factas, vt alibi latius explicatum
est. Præterea solet hęc irritatio actus in
se, & ante omnem sententiam explicari
per effectus, vt cum de matrimonio di-
citur, posse coniuges ad alia vota tran-
sire, vel non obstante tali cōtractu, pro-
lem esse illegitimam, vel debere perpe-
tuò separari; his enim modis solent in
iure, non solum canonico, sed etiam ci-
uili explicari impedimenta irritantia
matrimonium, vt patet ex cap. Super hoc,
de Eo, qui duxit, &c. cum alijs eiusdem
tituli, & similibus.</P>
<P>  De irritatione autem non p&#x0153;nali di-<marginalia>4.|Irritatio|non p&#x0153;na-|lis quomo-|dò induci-|tur.</marginalia>
cendum est, induci efficaciter, & statim,
nullaq&#x0301;ue expectata sententia, vel decla-
ratione iudicis, quoties lex ipsa decla-
rat irritationem ipso facto, vel quod nō
valeat actus ex t&#x0169;c, vel quid simile. Hoc
patet, quia hæc irritatio non est p&#x0153;na,
vt suprà ostensum est; ergo non est ne-
cessaria sente&#x0303;tia iudicis, vt incurratur;
ergo si lex declarat irritationem ipso
facto, non est quid amplius spectetur.
Item lex directiua statim obligat in cō-
scientia absque interuentu alterius prę
cepti iudicis, vel simile; sed talis lex etiā
vt irritans est directiua, & per se neces-
saria ad commune bonum; ergo. Tande&#x0303;
posset id confirmari inductione legum
irritantium matrimonia, professiones,
&c. Sed quia res videtur esse certa, & ex-
tra controuersiam, non immoror. Quæ
autem verba ad hoc sufficiant, satis in-
telligi potest ex proximè dictis, & suprà
de lege p&#x0153;nali. Et videri potest latè Fe-
lin. qui alia multa refert in cap. vlt. de<marginalia>Felin.|Tiraq.|Couar.</marginalia>
Rescript. n. 23. & sequentib. Tiraquel. in
l. vlt. Connub. Gloss. 4 à princ. Couar. in
cap. Quanuis pactum. 2. p. §. 4. Certum aute&#x0303;
in generali est, verba prohibentia non
sufficere, vt sępe dictum est, sed necessa-
rium esse, vt vel per expressa verba, vel
per effectus, vel per ipsam rationem le-
gis sufficie&#x0303;ter declaretur. Et ita cessāt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0596.jpg/>
@@1@<SE596>Cap. 27. An sola prohibitio aliquando irritet actum. 589
<duolan 2><-P>instantiæ, quæ in principio c. 25. assere-
bantur, de Matrimonio, & professione.
Nā potius in his maximè necessaria est
declaratio irritationis propter mate-
riæ grauitatem, & periculum, vt bene
tractat Sanci. lib. 7. de Matrim. disp. 2.<marginalia>Sancius.</marginalia>
Verum tamen est, antiqua decreta sæpe
hoc explicare per effectus irritationis,
vt sunt perpetua separatio, illicitus cō-
cubitus, & similes, de quibus in suis ma-
terijs dicendum est.</P>
<Z>CAPVT XXVII.
Vtrum aliquando sola prohibitio vi, & natura
sua irritet actum, sine adminiculo alterius
legis humanæ.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Actenus solum diximus, lege&#x0303; pro-
hibe&#x0303;tem non irritare act&#x0169; vi sua,<marginalia>2.</marginalia>
& quasi sola rei natura cōsidera-
ta. Oportet ergo exponere, an hæc regu
la sit indefinitè sumenda, id est, vt lex pu
rè prohibens non semper irritet, vel ge
neraliter, vt nunquam se sola irritet, &
hoc posteriori modo intellecta, an ali-
quam exceptione&#x0303; patiatur. Nā si ratio
facta in c. 25. valida est, videtur probare
purā legis &#xA753;hibitione&#x0303; nunquā irritare
act&#x0169;, quia verb&#x0169; &#xA753;hibe&#x0303;di n&#x0169;quā signifi-
cat nullitate&#x0303;, sed tant&#x0169; obligatione&#x0303; non
facie&#x0303;di, sed verba legis nunquā possunt
plus efficere, quàm significant; ergo.</P>
<P>  In contrarium verò est, quia sæpe le-<marginalia>2.</marginalia>
ges purè prohibentes videntur habere
hunc effect&#x0169; per sese, & non in virtute
legis Non dubium. Hoc in primis proba-
tur de lege naturali: nam suprà dictum
est, interdum irritare actum; & tamen in
illa non possumus distinguere verba ir-
ritantia à verbis prohibentibus, neque
etiam in ea locum habet decisio legis
Non dubium, cum illa sit merè positiua, &
non declaret tantum ius naturale; ergo
cōuenit hoc alicui legi naturali ex par-
te materiæ habentis eandem indecen-
tiam in continuatione, seu cōseruatio-
ne actus, quam habuit in prima effectio-
ne; ergo idem poterit contingere in le-
ge positiua prohibente actum. Nam si
eadem ratio, vel indecentia inueniatur
in ipso actu in facto esse, quæ fuit in fie-
ri, intelligetur per talem legem non so-
lum prohiberi, sed etiam irritari, quia
in perseuerātia circa talem actum sem-
per fieret contra legem. Et cōfirmatur<-P>@@

<-P>primò, quia in hoc sensu videtur opti-
mè intelligi, & defendi communis sen-
tentia supra relata, quæ asserit, quando
prohibitio habet causam perpetuam,
habere vim irritandi: scilicet, si perpe-
tuitas illa non referatur ad quancunq&#x0301;;
causam motiuam, sed ad intrinsecam
rationem pertinentem ad indecentiam
quam lex in actu considerauit, ad pro-
hibendum illum. Confirmatur secundò:
nam quoties lex prohibet actum inrui-
tu iustitiæ, tunc prohibitio facit esse in-
iustum actum prohibitum; ergo sem-
per talis lex irritat actum, quia semper
obligat ad tollendam iniustitiam factā,
& consequenter obligat in conscientia
ad restituendum, & ad habendum pro
in fecto, quod factum fuerat, quod est
annullare actum. Deniq&#x0301;; hoc modo vi-
dentur irritare actum multæ leges ci-
uiles, quæ ita prohibent actum, vt si fiat
contra legem, cedat in iniuriam tertij,
vt lex prohibens meliorare filium vltra
tertiam, aut similes: illæ enim in con-
scientia obligant, & impediunt valorem
actus, etiam si lex per verba tantum
prohibentia loquatur.</P>
<P>  Propter has posteriores rationes vi-
deri potest necessari&#x0169;, aliquam excep-<marginalia>3.</marginalia>
tionem addere generali regulæ suprà
positæ in prima assertione. Et ita sentit
Vasq. dicta disp. 164. c. 3. vbi aliquas re-
gulas cōstituit ad discernend&#x0169;, quando<marginalia>Vasquez.</marginalia>
ex parte materiæ, vel ex motiuo legis
prohibentis colligi possit nullitas, aut
valor actus, ex quibus duę tant&#x0169; ad rem
nostrā facere videntur. Vna est, quando
lex prohibet act&#x0169;, non intuitu iustitiæ,
sed alterius virtutis vt religionis, vel li-
beralitatis, aut similis, & non addit clau
sulam irritante&#x0303;, tunc nunquā annullare
actum. Vnde per argument&#x0169; à cōtrario
inferet aliquis, si lex prohibeat act&#x0169; in-
tuitu iustitiæ, hoc ipso irritare illum:
quod tamen nec ab illo auctore conce-
ditur, nec ver&#x0169; est, vt statim dicā. Et ita
ex illa regula non habetur, quādo actus
sit nullus propter solam prohibitione&#x0303;,
sed quando sit validus, non obstāte illa,
quod iam habemus ex generali regula
posita in cap. 25. Per hāc verò additur,
illam vniuersale&#x0303; regulam n&#x0169;quam pati
exceptione&#x0303; in legibus, quæ nō cōstitu&#x0169;t
act&#x0169; in materia iustitiæ. Quod licèt for-
tasse verum sit, non tamen soluit obie-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0597.jpg/>
@@1@<SE597>590 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>ctione&#x0303; factā de lege naturali, quæ inter-
dum reddit nullum act&#x0169; prohibit&#x0169;, etiā
si prohibitio non pertineat ad materiā
iustitiæ, sed honestátis, vel pietatis, aut
obseruātiæ, vt est prohibitio matrimo-
nij inter fratres, vel inter patrem, & fi-
liam, &c. Vnde etiam relinquitur diffi-
cultas, cur non sit idem in lege positiua
lata, v. g. intuitu religionis, si contingat
habere causam perpetuam, seu eandem
rationem in ipsa duratione actus, seu
effectus eius, quæ fuit in ipso fieri.</P>
<P>  Alia regula eiusde&#x0303; auctoris est. Quo-<marginalia>4.|Regula se-|c&#x0169;da à Vas-|quez tradi|t{a}.</marginalia>
ties lex ita prohibet simpliciter actum
certo generi personar&#x0169;, vt designet le-
gitim&#x0169; auctore&#x0303; illius, cōsequenter irri-
tare act&#x0169; contra illam prohibitione&#x0303; fa-
ctum, etiāsi nihil aliud pręter &#xA753;hibitio-
ne&#x0303; explicet. Non assignat aute&#x0303; generale&#x0303;
rationem huius regulę, sed varijs exem-
plis legum pertinenti&#x0169; ad testamenta, &
alienationes, illam confirmat. Vt sunt il
læ, quę prohibent aliquibus personis te-
stari, vel designant partem legitimā, de
qua testari possunt. Item leges, quæ pro-
hibent alienare propter incapacitate&#x0303;,
iudicatā secundum alique&#x0303; modum à le-
ge præscript&#x0169;. In hac verò regula in pri
mis desideratur propria eius ratio. Et
prætereà in multis legib&#xA770; videri potest
hæc regula repugnare pręcedenti. Nam
iuxta hanc regulā lex prohibe&#x0303;s minore&#x0303;
sexdecim annorum profiteri, irritaret
actum contra illā factum ex vi prohibi-
tionis, etiāsi amplius non procederet,
quia est lex prohibens actum certo ge-
neri personar&#x0169;, vt regula dicit. Conse-
quens aute&#x0303; & est fals&#x0169;, vt constat ex iure
antiquo, & repugnat priori regulę, quia
illa prohibitio non fit titulo iustitię, sed
religionis. Quòd si hæc regula restrin-
gatur ad legem prohibe&#x0303;tem intuitu iu-
stitiæ, sic non er&#x0169;t ad rem exempla, quæ
affer&#x0169;tur de prodigo, qui prohibitus est
alienare, quia illa prohibitio non fit ti-
tulo vitandi iniustitiam, sed vitādi pro-
digalitatem, & dissipationem bonor&#x0169;.
Et similiter lex prohibe&#x0303;s minori, ne te-
stament&#x0169; faciat, non irritabit testame&#x0303;-
tum, quia etiam illa lex non fit intuitu
iustitiæ, sed conuenientis dispositionis
tali&#x0169; bonor&#x0169;. Cur ergo prohibitio pura
testame&#x0303;ti personæ minori facta irritat
testame&#x0303;tum; prohibitio aute&#x0303; professio-
nis facta eidem nō irritat professione&#x0303;?</P>@@

<P>  Vnde Me&#x0303;doza infra citandus, sentie&#x0303;s,<marginalia>5.|Regul{a}|Mendozæ.</marginalia>
legem ciuile&#x0303; purè prohibente&#x0303; aliquādo
irritare act&#x0169; in conscientia, aliā distin-
ctione&#x0303;, ac regulā cōstituit. Distinguitq&#x0301;;
tres ordines leg&#x0169;, quædā sunt, quæ respi
ciunt vtilitate&#x0303; eius, cuius actus prohi-
betur; aliæ, quæ respiciunt vtilitate&#x0303; alte
rius tertij, quędam, quę publicę vtilitati
cōsul&#x0169;t. De primis affirmat, nō irritare
act&#x0169; in conscie&#x0303;tia, non sol&#x0169; purè prohi-
be&#x0303;do, sed etiā si addant clausulam irri-
tante&#x0303;, quam putat sol&#x0169; operari in ordi-
ne ad dandā, vel tollendam actionem in
foro exteriori. De secundis verò, & ter-
tijs legibus, ait irritare actus contra le
gem factos, etiā in foro conscientiæ, &
per exempla, quę ad duxit, indicat, loqui
de illis legibus, etiā si purè prohibeant.
Veruntamen prim&#x0169; me&#x0303;brum quoad po
steriore&#x0303; partem falsum est, vt cōstat ex
cap. præcedenti. Quoad secundum verò
facile potest admitti, iuxta generale&#x0303; re-
gulam nostrā c. 25. positā, quæ in talib&#xA770;
legibus nō est cur patiatur exceptione&#x0303;,
cum sint iuris priuati, nisi fortè prohi-
bitio pertineat ad defect&#x0169; substantiale&#x0303;
in forma actus iuxta dice&#x0303;da in cap. seq.
In secundo aute&#x0303; me&#x0303;bro de legibus respi
cie&#x0303;tibus vtilitatem alterius, non video,
quomodo f&#x0169;dari possit, quòd pura pro-
hibitio annullet act&#x0169;: nā lex de se indif-
fere&#x0303;s est, vt pręte&#x0303;dat vtilitate&#x0303; tertij, vel
tant&#x0169; prohibe&#x0303;do act&#x0169;, vel etiā irritādo.
Vt si lex prohibeat clerico facere do-
nationes prophanas ob vtilitate&#x0303; paupe-
r&#x0169;, potest id facere, vel tant&#x0169; prohiben-
do, vel etiā irritādo; ergo ex illo fine nō
satis colligitur irritatio per solā prohi-
bitione&#x0303;, nisi addatur in lege aliquod ver
b&#x0169;, quo significetur aliquid aliud ope-
rari, vt cōtingit in exe&#x0303;plo de lege pro-
hibe&#x0303;te meliorare fili&#x0169; vltra certā quā-
titate&#x0303;, vt cap. seq. dicam. Multò verò mi
nus potest sustineri illa generalis regu-
la in legibus prohibe&#x0303;tibus aliquid prop
ter cōmune bon&#x0169;, quia etiā propter ill&#x0169;
fine&#x0303; potest fieri &#xA753;hibitio sine irritatio-
ne, vt patet in &#xA753;hibitione ludi, vel dona-
tion&#x0169;, quę fiunt ministris iustitię. Et ide&#x0303;
inuenitur in exe&#x0303;plo, quo vtitur ille au-
ctor de lege taxāte rei preti&#x0169;, & prohi-
be&#x0303;te carius vendere: nam actus contra
illam legem non est nullus; valet enim
venditio, licèt iniusta sit, & relinquat
obligationem restituendi excessum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0598.jpg/>
@@1@<SE598>Cap. 27. An prohibitio aliquando irritet actum. 591
<duolan 2><P>  Dico ergo, legem purè prohibentem<marginalia>6.|Mens au-|ctoris.</marginalia>
nunquam irritare actum, nisi vel ex ea
cōstet, non solum prohibere actum, sed
etiam impedire effectum, seu obligatio-
nem, quæ per tale&#x0303; act&#x0169; induci poterat,
vel aliquo modo constituat, aut suppo-
nat substantiale&#x0303; formam actus, & ob il-
lius defect&#x0169; actum prohibeat. Hæc asser
tio quoad regulam generalem satis est
probata in prima assertione cum omni-
bus, quę in superiorib&#xA770; dicta sunt. Quo-
ad priore&#x0303; verò exceptionem declarabi
tur statim respondendo ad rationes du-
bitandi; quoad posteriore&#x0303; verò in cap.
seque&#x0303;ti. Et ratio in summa est, quia neq&#x0301;;
affertur exceptio, quæ ad illa duo capi-
ta non reuocetur, neq&#x0301;; alia regula oc-
currit, quæ constās esse videatur ad dis-
cernend&#x0169; per lege&#x0303; prohibente&#x0303;, quę irri-
tet, vel nō irritet ex vi prohibitionis. Et
hoc etiā confirmat ratio dubitādi in c.
25. posita, quæ semper habet vim, quan-
diu non datur alia ratio, ob quam sola
prohibitio ad irritand&#x0169; sufficiat, quādo
non habet locum adminicul&#x0169; legis Non
dubium. Deniq&#x0301;ue patebit hoc magis, res-
pondendo ad rationes dubitādi secun-
do loco positas.</P>
<P>  Ad cōparationem ergo quæ fit cum<marginalia>7.</marginalia>
lege naturali, negatur similitudo. Quia
lex naturalis non tant&#x0169; dictat, quid sit
honestum, vel turpe in actione aliqua,
sed etiā dictat quid tale sit in vsu illius
vinculi, vel effectus, que&#x0303; talis actus post
se relinquere posset. Nam si talis vsus
habet turpitudine&#x0303; intrinsecam eiusde&#x0303;
rátionis cum turpitudine prioris actio-
nis, tunc necesse est, etiam illum vsum
prohiberi ex vi eiusdem legis naturalis,
& consequenter impediri effectum, seu
vincul&#x0169;, quod solum propter tale&#x0303; vsum
induci poterat. Nā si induceretur, esset
etiam turpe, & contra rationem, quia
esset iniquitatis vinculum, vt in exem-
plo de matrimonio inter cōsanguineos
in primo gradu videre licet. At verò in
lege positiua nō procedit hæc ratio eo-
dem modo, nisi sit tantum declaratiua
iuris naturalis: tunc enim reputatur tā-
quam eadem lex, & ideò eade&#x0303; erit vtri-
usque ratio. Vt quando lex prohibet &#xA753;-
missionem turpem exparte obiecti, eo
ipso annullat illam, vel potius declarat
esse nullam, quia eadem turpitudo, quæ
est in actu promittendi, esset in obliga-<-P>@@

<-P>tione ad rem turpem, si per illam indu-
ceretur, & ideo in præsenti non agimus
de lege positiua declaratiua iuris natu-
ralis, sed de constitutiua noui iuris. Hęc
aute&#x0303; lex non prohibet act&#x0169;, quia mal&#x0169;,
sed prohibe&#x0303;do facit, vt sit malus. Potest
aute&#x0303; prohibere act&#x0169;, & non prohibere,
sed tollerare effect&#x0169; eius, vel quia causa
prohibitionis, quæ fuit in actu, cessat in
effectu, vel quia licet duret, non ita mo-
uet ad prohibend&#x0169; effectum, sicut act&#x0169;,
quia non apparet tanta indecentia, vel
deformitas in vno, sicut in alio. Hoc pa-
tet exe&#x0303;plis suprà adductis; nam lex pro-
hibens contrahere matrimoni&#x0169; contra
interdict&#x0169; Ecclesię, non irritat ill&#x0169;, quia
vinculum permanens, seu matrimoni&#x0169;
in facto esse non est ita contra interdi-
ct&#x0169; Ecclesiæ, sicut in fieri. Lex verò pro-
hibens matrimoni&#x0169; inter cognatos ex
solo catechismo prohibet act&#x0169;, & non
impedit effect&#x0169;, etiāsi ille modus cog-
nationis semper duret inter coniuges,
quia lex humana solum reputauit illam,
vt aliqualem indecentiam ad contra-
hendum de nouo; non verò ad perma-
nend&#x0169; in matrimonio semel contracto.</P>
<P>  Hinc verò colligimus, vbi cōstiterit,<marginalia>9.|Vbi consti-|terit legem|positiuam|prohibere|non solum|actum, sed|etiam obli-|gatione&#x0303; ex|illo resul-|tans, habe-|re vim irri|tandi act&#x0169;.</marginalia>
legem positiuam prohibere non solum
actum, sed etiam obligationem, & vincu
lum ex illo resultans, habere vim irritā-
di actum, quia tunc non solum actus, sed
etiam obligatio erit mala, quia prohi-
bita; obligatio aute&#x0303; praua, seu turpis es-
se non potest valida, quia esset vincul&#x0169;
iniquitatis: nam lex, quæ prohibet obli-
gationem, prohibet multo magis, vel a-
ct&#x0169;, ad que&#x0303; est obligatio, vel salte&#x0303; pro-
hibet, ne ex obligatione fiat. Tunc ergo
loc&#x0169; habet prima exceptio in assertio-
ne insinuata, si tamen illa dice&#x0303;da sit ex-
ceptio, c&#x0169; talis lex iam non sit purè pro
hibens actum, sed vltra progrediens ad
effectum eius impediendum. Et ideò ne-
cesse est, vt talis extensio in lege sufficie&#x0303;
ter declaretur. Potest aute&#x0303; (quant&#x0169; n&#x0169;c
occurrit) duobus modis declarari, vnus
est per verba expressa, & talis modus est
sine ambiguitate, aut scrupulo; illa ta-
men verba regulariter coincidunt cum
illis, quibus solent irritari contractus,
vel formaliter, vel ęquiualenter, & tunc
talis lex nō potest dici prohibe&#x0303;s tant&#x0169;,
sed absolutè irritans. Alius modus erit,
quando ratio legis prohibentis magis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0599.jpg/>
@@1@<SE599>592 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>aut æquè respicit effectum actus, quàm
ipsum actum, quia nimirum actus prohi
betur solum propter vitandum tale&#x0303; ef-
fectum: nam tunc signum est, magis pro-
hiberi ipsum effectum, iuxta illud, propter
quod vnumquodque tale, & illud magis. Exe&#x0303;-
plum esse potest in lege prohibente ap-
ponere p&#x0153;nam sponsalibus: ratio enim
illius prohibitionis est, vt matrimonia
sint libera cap. Gemma, de Spōsal. & ideò
lex prohibens appositionem talis pęnæ,
non solum negat actione&#x0303; ciuilem ad ta-
lem p&#x0153;nam extorquendam, sed etiam
impedit absolutè, ne vlla obligatio ad
p&#x0153;nam ex tali contractu nascatur, quia
semper talis obligatio obstaret liberta-
ti matrimonij. Aliud exemplum est de
lege ciuili prohibente promissione&#x0303; re-
uocandi testament&#x0169;, vel instituendi hæ-
redem, quæ lex censetur irritans ex vi
rationis prohibendi, quæ est, quia testa-
menta debent esse libera, iuxta l. 1. C. de
Sacros. Eccles. & ita intelligitur cōmu-
niter lex Stipulatio hoc modo. ff. de Verbor.<marginalia>L. Stipula-|tio hoc mo-|do.|Bart.|Couar.</marginalia>
obligat. Et similia exempla videri pos-
sunt in Bart. & alijs in l. Si quis pro eo. ff. de
Fideius. & Couarr. in cap. Quanuis pact&#x0169;.
2. p. in princ. n. 2. & 3. Est ergo verus etiā
hic irritādi modus; necessarium autem
est, vt satis constet de modo, & ratione
prohibitionis: nam in dubio semper prę
sumitur pro actus validitate. Et hanc
partem suadet etiam confirmatio pri-
ma supra posita, cui propterea aliter
respondere non est necesse.</P>
<P>  Circa secundam autem confirmatio-<marginalia>9.|Notand&#x0169;.</marginalia>
nem oportet aduertere, aliud esse act&#x0169;
esse iniust&#x0169;; aliud verò esse nullum: nam
venditio vltra iustum preti&#x0169; iniusta est,
& tamen non est nulla, etiam quādo ex-
cessus est vltra dimidiā, non satis est er-
go, quod lex prohibeat actum intuitu iu
stitiæ, vt illum irritet. Et ratio est, quia
non obstante iniustitia potest actus fieri
c&#x0169; sufficienti voluntate ad valore&#x0303; eius,
& postea conseruari potest remouendo
iniuriā, seu resarciendo iniustitiā factā,
& ideò sola iniustitia contra legem pro
hibentem non sufficit irritare actum, li-
cet sufficere possit talis lex ad induce&#x0303;-
dam obligatione&#x0303; ad aliquam restitutio-
ne&#x0303; faciendam. Sic lex taxans preti&#x0169; re-
rum, licet prohibeat carius vendere, nō
potest dici irritans actum factum con-
tra illam prohibitionem, quia (vt dixi)<-P>@@

<-P>venditio valida est cum obligatione re-
stituendi excessum. Solum videri posset
probabile, tunc legem prohibentem in-
tuitu iustitiæ irritare actum iniustum,
quādo iniustitia aliter resarciri non po
test, nisi annullando act&#x0169;, tunc enim va-
lor actus esset vinculum iniquitatis, da-
ret enim licentiā permane&#x0303;di in iniusti-
tiá, & ideò videtur prorsus impediri.
Sed neq&#x0301;; hoc potest in vniuersum affir-
mari, quia si quis duxit vnā contra spō-
sionem alteri factam, iniuriam priori fa
cit, quæ resarciri nō potest, si matrimo-
nium subsequens validum sit, & tamen
non propterea lex prohibens tale ma-
trimoni&#x0169;, irritat illud. Idem cōtingit in
venditione, & traditione rei prius pro-
missæ, vel venditę alteri sine traditione:
nā posterior cōtractus validus est, licèt
sit prohibitus, & in iust&#xA770;, siue iniuria pos-
sit aliter resarciri, siue non. Et ratio est,
quia posterior cōtractus cum traditio-
ne est posterior priori, & dissoluit illum,
& ita licet in ipso actu committatur in-
iustitia, nihilominus non continuatur,
sed cessat. Et illa, quæ semel facta fuit,
restituenda est, eo modo, quo fieri pote-
rit, quod si nō potuerit, est per accide&#x0303;s,
nec sufficit ad annullandum actum. Igi-
tur ex ratione iustitiæ, vel iniustitiæ per
se tantum spectata non potest colligi,
an lex annullet actum, sed spectandum
est semper, an verba, & ratio legis id re-
quirant. Aliæ verò leges, de quibus in
vltima confirmatione fit mentio, perti-
nent ad vltimam parte&#x0303; assertionis, quæ
in sequenti capite explicanda est.</P>
<Z>CAPVT XXVIII.
Vtrum ex vi iuris communis ciuilis, omnis actus
factus contra legem prohibentem irritus
sit ipso iure.</Z>
<P><INI3>I</INI3>N hoc capite explicanda est decisio<marginalia>1.|De Lege|Nō dubi&#x0169;.</marginalia>
legis Non dubium, & doctrina Iurista-
rum illam explicantium; ad illam er-
go breuiter declarandam. Dico primò,
lex ciuilis prohibens actum simpliciter
& quoad substantiā eius, etiāsi purè pro
hibeat, & aliam clausulam irritante&#x0303; nō
addat, irritat ill&#x0169;. Hæc assertio videtur
satis clara ex dicta l. Non dubium, nam in
ea expresse annullātur omnes cōtractus
contra legem facti, & posteà extenditur
decisio illa ad omnium legum, tam anti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0600.jpg/>
@@1@<SE600>Cap. 28. De irritatione ex vi iuris Ciuilis. 593
<duolan 2><-P>quarum, quàm nouellarum interpreta-
tiones, Vt (inquit) quæ lege fieri prohibentur,
si fuerint facta non solum inutilia, sed pro infe-
ctis etiam habeantur, licet legislator fieri tant&#x0169;
prohibuerit, nec specialiter dixerit, inutile eße
debere, quod factum est, Quid clarius?</P>
<P>  Veruntame&#x0303; non obstante hac verbo-
rum euidentia, quidam modernus Iuri-<marginalia>2.|Sententia|Ferdinād.|Mendoz.</marginalia>
sta conatus est hanc legem limitare, vt
non intelligatur de omnibus actibus cō
tra legem prohibente&#x0303;, sed solum de fa-
ctis in fraude&#x0303; legis. Distinguit enim ille
duos modos violādi lege&#x0303;, vnus est aper-
tè, & clarè agendo contra verba legis,
qui simpliciter dicitur cōtra lege&#x0303;; alius
est seruando verba legis, & fraudule&#x0303;ter
agendo contra intentionem, & prohibi-
tionem eius, qui dicitur in fraude&#x0303; legis.
Dicit ergo, Imperatorem in l. Non dubi&#x0169;
solum de actibus in fraudem legis factis
loqui, & illos irritare, non verò cęteros
actus omnes, qui contra legem prohibe&#x0303;
tem fi&#x0169;t. Ducitur ex principio eiusdem
legis, Non dubium est in legem commitere e&#x0169;,
qui verba legis amplexus, contra legis nititur vo
luntatem. Vbi apertè loquitur lex de actu
qui fit in fraudem legis, & ad hoc prin-
cipi&#x0169; conatur cætera verba omnia ac-
commodare. Et ideò (inquit) non dixis-
se Imperatorem, Quod ad omnes leges trahi
imperamus, sed dixisse, Quod ad omnes etiam
legum interpretationes trahi generaliter impe-
ramus. Non ergo constituit regulam pro
omnibus legibus prohibentibus aper-
tè, & nudè in ipsis verbis, sed pro qua-
cunque lege prohibente secundum ve-
ram interpretationem, vel è contrario
pro quocunq&#x0301;; actu facto contra legem,
non apertè, sed secund&#x0169; falsam, & frau-
dulentam interpretationem.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue hoc confirmat ex lege ori-<marginalia>3.</marginalia>
ginali, quę fuit Theodosij Imperatoris,
& habetur in C. Theodos. in lib. 1. No-<marginalia>C. Theod.</marginalia>
uellar. Theodos. qui habetur post finem
codicis tit. 4. ibi enim constat, Theodo-
sium condidisse illam legem per occa-
sionem quorundam curialium, qui cum
essent prohibiti, ne ad procurationes
rerum alienarum accederent, ipsi con-
ducebant illas, finge&#x0303;tes conductionem
non esse procurationem, quæ erat frau-
dulenta transgressio legis, cum condu-
ctio species quædam procurationis sit.
Et ideò de illis subiungitur in dicta lege
originali, Pristinæ legis laqueis fuisse irreti-<-P>@@

<-P>tos, & postea ex illa occasione decernun-
tur reliqua, quæ in C. Iustiniano legun-
tur in dicta l. Non dubium. Recte ergo li-<marginalia>L. Non du|bium.</marginalia>
mitatur ad trāsgressiones fraudule&#x0303;tas.
Quod si obijcias, quia non minus, imò
magis videtur violare legem, qui aper-<marginalia>Obuiatur|obiectioni.</marginalia>
tè agit contra illam, quàm qui sub dolo,
& fraudulenter. & ideò si lex illa irritat
act&#x0169; fraudulenter contra legem, multò
magis irritare, quę apertè contra illam
fiunt. Respōdent in primis negando as-
sumptum, vel quia in transgressione est
æqualitas, quia vtroq&#x0301;; modo agitur cō-
tra voluntate&#x0303; legislatoris, & in fraudu-
lentia est excessus: vel quia id est magis
pernicios&#x0169; reipublicæ, quia illo modo
multiplicātur trāsgressiones, & minus
vindicātur. Deinde respōdet, quidquid
sit de cōparatione trāsgression&#x0169;, Impe-
ratore&#x0303; ibi de fraudule&#x0303;ta tantum egisse,
quę ad suum institutum spectabat: aliud
verò genus transgressionum reliquisse
dispositioni aliarum legum, quia satis
esse poterat ex verbis manifesta.</P>
<P>  Sed licèt hoc ingeniosè excogitatum
sit, tamen non solum non habet funda-<marginalia>4.</marginalia>
ment&#x0169; in illa lege, sed etiā intentioni, &
verbis eius repugnat, siue integra spe-
ctetur, vt habetur in C. Theodosiano, si-
ue concisa, vt in Iustiniano. Hoc ita de-
claro, quia licèt ver&#x0169; sit, occasionem il-
lius legis sumptā esse ex illo facto curia-
li&#x0169;, & ideò initium eius sumptum esse à
detestatione eor&#x0169;, quæ fiunt in fraudem
legis; nihilominus in l. Theodosij de ip-
sis curialibus statim subiungitur. Atta-
men nefraudis suæ velamine legis lateant con-
temptores, neve eis fucata suæ calliditatis excu-
satio relinquatur: hac perpetua lege valitur{a}
sancimus, conducendi quo&#xE8BF;&#x0301; fundos alienos lice&#x0303;-
tiam curialibus amputari, locatas res fisci viribus
vindicari. Conductor itaque locatori, vel contra
locator conductori contra hāc legem nulla tene-
bitur actione. Et deinde subiunguntur ver-
ba, quæ alijs prętermissis Iustinian&#xA770; im-
mediatè subiunxit. Null&#x0169; enim pact&#x0169;, nullā
conuentionem, nullum contract&#x0169; inter eos vide-
ri volumus subsequut&#x0169;, qui cōtrah&#x0169;t, lege cōtra-
here prohibe&#x0303;te. In quo cōtextu prout apud
Theodosi&#x0169; habetur, expe&#x0303;do, quòd ante
datā hanc regulā generale&#x0303; Theodosius
expressè &#xA753;hibuit curialib&#xA770; cōductione&#x0303;.
Vnde agendo postea contra illam lege&#x0303;,
iam non agerent fraudulenter, sed aper
tè, & nihilominus statim annullat con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0601.jpg/>
@@1@<SE601>594 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>tractum, & vtriq&#x0301;; contrahentium dene-
gat actionem, & pro ratione reddit re-
gulam generalem. Nullum enim pact&#x0169;, &c.
Ergo non agit iam sol&#x0169; de agente frau-
dulenter contra legem, sed etiā de vio-
lante illam contra expressa, & specifica
verba eius, vt apertè etiam illa verba
sonant, qui contrahunt, lege contrahere prohi-
bente, quę durissimè detorquentur, ac li-
mitantur ad solam transgressione&#x0303; frau
dulentam contra mentem legis, maxi-
mè cum in eadem lege sæpius repetan-
tur, & ad prohibita expressè, & implici-
tè extendantur.</P>
<P>  Vnde vlterius expendo context&#x0169; Iu-
stiniani, ille enim, videns hanc fuisse me&#x0303;-<marginalia>5.|Expe&#x0303;ditur|textus Iu-|stiniani.</marginalia>
tem Theodosij, prætermisit omnia, quæ
ad casum particulare&#x0303; de curialibus per-
tinebant, & regulam generalem tant&#x0169;,
vt nullus contractus contra legem pro-
hibentem validus videatur, posuit; con-
tractus autem contra legem prohiben-
te&#x0303; magis dicitur ille, qui est contra ver-
ba, & mentem legis, quàm ille, qui est cō
tra mentem verbis retentis. Et ideò in
vtroq&#x0301;; textu extensio addita est ad om-
nium leg&#x0169; interpretationes, &c. quę non ideo
ita posita est, vt restringeretur ad frau-
dulentas legum transgressiones, sed po-
tius vt ad illas ampliaretur. Cum enim
decreuisset Imperator, omnem act&#x0169; cō-
tra legem prohibentem esse inualidum,
declarat, illud decretum trahe&#x0303;dum esse
ad omnium legum interpretationes, id
est, ad omnia, quę secundum veram me&#x0303;-
tem legum in eis intelliguntur compre-
hensa, licet verbis non satis expriman-
tur. Qui se&#x0303;sus manifestè patet ex ratio-
ne, & verbis subiunctis, Vt legislatori, quod
fieri non vult, tantum prohibuiße sufficiat Cæte-
raq&#x0301;ue quasi expreßa ex legis liceat vol&#x0169;tate col
ligere. Primum ergo omnium pro funda-
mento ponit, quod prohibitio sufficiat;
ergo maximè sufficit, quando est expres
sa. Item totam efficaciam ponit in vol&#x0169;
tate legislatoris; hęc aute&#x0303; magis resistit
in prohibitione expressa. Deniq&#x0301;ue ideo
actus per fraudulentiā factus censetur
irritus, quia ex legisvol&#x0169;tate reputatur
quasi expresse prohibit&#xA770;; ergo irritatio
per se primò tendit ad expresse prohibi
ta, & extenditur ad reliqua, in quantum
censentur sub his cōprehensa. Semper
ergo, & ánte omnia intelliguntur com-
prehe&#x0303;sa sub illa lege, quæ contra legem<-P>@@

<-P>expresse prohibentem fiunt, & ad instar
illor&#x0169; declarantur etiā irrita, quæ per
fraudulentiā fi&#x0169;t. Et ideo iterum in ea-
dem lege repetitur, inutile esse debere,
quod factum est contra legem prohibe&#x0303;-
tem, etiam si legislator prohibuerit tā-
tum, & non specialiter dixerit, si quid
contra fiat, inutile esse debere. Et iter&#x0169;
pręcipitur, vt quod fuerit subsequutum
ex eo, quod lege interdicente factum
est, cassum, & inutile sit.</P>
<P>  Et ita etiā concluditur ratio huius<marginalia>6.</marginalia>
interpretationis, quia propter quod v-
n&#x0169;quodq&#x0301;; tale, & illud magis, sed impli-
citè prohibita irritantur per hanc lege&#x0303;
quia cōtinentur in expressa prohibitio-
ne; ergo multò magis per eandem lege&#x0303;
irritantur expressè prohibita. Neq&#x0301;; cō-
trarię sententię fundament&#x0169; quidquam
vrget, quia hic sensus non minus colli-
gitur ex originali lege Theodosij, quam
ex cōpendiosa Iustiniani: nam licèt oc-
casio illius legis ferendæ sumpta fuerit
ex fraudulenta cuiusdā legis transgres-
sione, non propterea sola fraudulenta
transgressio punita est, sed potius pęna
trāsgressionis apertè exte&#x0303;sa est ad frau
dule&#x0303;tam. Et hoc ipsum tantum in initio
legis significatum est, cum dicitur, Nec
p&#x0153;nas insertas legibus euitabit, qui se contra le-
gis sententiam sæua prærogatiua verborum frau
dulenter excusat: non videtur ergo dubi&#x0169;,
quin ex vi illius legis irritentur actus
facti contra legem prohibentem, vbi-
cumque lex illa obligare potest.</P>
<P>  Nihilominus dico sec&#x0169;dò. Quāuis ex<marginalia>7.|2. conclus.</marginalia>
vi illius legis actus sit irritus ipso iure,
nihilominus talis irritatio non obligat
in conscie&#x0303;tia, nec fit cum effectu, donec
per iudice&#x0303; declaretur. Quod probo pri
mo ex principio supra posito de lege pę
nali, quod pęna etiā ipso facto imposita
non incurritur ante sententiā. Nam hęc
irritatio in illa lege lata p&#x0153;nalis est; er-
go non incurritur ante sententiā, ita vt
contrahe&#x0303;tes obligentur ad irritatione&#x0303;
contractus, vel ad alios effectus in illa
contentos. Minor patet, t&#x0169; ex illis ver-
bis eiusde&#x0303; legis, Nec p&#x0153;nas insertas legibus
euitabit. Nā hoc posit&#x0169; fuit, tanquā f&#x0169;da-
ment&#x0169; eor&#x0169;, quę dicenda erant. Ite&#x0303;, quia
illa irritatio posita est in odium trans-
gressionis legis; ergo est p&#x0153;na; ergo in
ea seruāda est conditio p&#x0153;næ. Secundò
ide&#x0303; persuadetur ex verbis eiusde&#x0303; legis.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0602.jpg/>
@@1@<SE602>Cap. 28. De irritatione ex iuris Ciuilis. 595
<duolan 2><-P>Nam in primis Theodosius loque&#x0303;s prius
in particulari casu de curialibus con-
ducentibus res alienas, præcipit, Loca-
tas res fisci viribus vindicari, vnde potest re-
cte colligi, ex vi talis legis non omnino
annullari locationem, sed quasi confis-
cari. Deinde addit, Nec locatorem condu-
ctori, nec conductorem locatori actione teneri,
negat ergo actionem, non statim irritat
in conscientia. Rursus conseque&#x0303;ter sub-
iungit, Nullum talem contractum videri vo-
lumus subsequutum inter eos, qui lege contrah&#x0169;t
prohibente: pondero enim verba illa, Vide-
ri volumus, quia ad actum hominis conue
nie&#x0303;tissimè referun{t$}, & ideò in benigni-
ori sensu sunt interpretanda; non enim
dicunt actum absolute esse nullum, sed
ita videri, idest. declarari, & iudicari de-
bere. Et eundem sensum habent illa, Nō
solum inutilia, sed pro infectis etiam habeantur,
Vtiq; in iudicio: nam hæc, & similia ver
ba ad iudicium hominis referri solent.
Deniq; huic interpretationi consonant
verba Ioannis Papę in cap. Vides. dist. 10.<marginalia>C. Vides.</marginalia>
Quod contra leges accipitur, per leges dissolui
meretur. Et in hac expositione illius le-
gis consentit nobiscum quoad hanc par
tem Mendoz. suprà, & inclinat Molin.
tract. 2. de Iustit. disp. 88. ad cōfirmatio-<marginalia>Mendoz.|Molin.</marginalia>
nem primi argumenti. Alij verò anti-
qui confuse loquuntur: aliquando enim
exponunt illam legem de nullitate ipso
iure, aliquādo verò de nullitate ope ex-
ceptionis, & si hoc posteriori modo in-
telligatur, clar&#x0169; est, non esse actum om-
nino nullum in conscientia donec per
exceptionem irritetur: in priori autem
sensu videtur dicendum statim induce-
re obligationem in conscientia.</P>
<P>  Vnde obijcere possumus cōtra asser-
tionem positam, quia videtur contra-<marginalia>8.|Obijcitur.</marginalia>
dictione&#x0303; inuoluere, quòd lex irritet ac-
tum ipso iure, vel facto, & quod non sta-
tim obliget in conscientia. Nam si con-
tractus v. g. est ipso iure nullus; ergo nec
transfert dominium, nec dat ius; ergo
non reddit tutum in conscientia e&#x0169; qui
aliquid possidet ex vi talis contractus;<marginalia>Respōdetur</marginalia>
ergo inducit obligationem in conscien
tia. Respondeo, negari non posse, inspe-
ctis verbis illius legis, quin indicent pę-
nam ipso iure latam, iuxta dicta suprà
de lege p&#x0153;nali, Quod patet ex illis, Non
solum inutilia, sed etiam pro infectis habeantur.
Et ex illis. Sed & siquid fuerit subsequutum,<-P>@@

<-P>ex eo, illud quo&#xE8BF; cassum, at&#xE8BF; inutile esse perspi-
cimus. Nihilominus tamen dico, contra-
hentes non obligari illa lege ad exeque&#x0303;<marginalia>Mens au-|ctoris.</marginalia>
dam in se talem p&#x0153;nam, nec ad rescin-
dendum contractum ante sententiam.
Idque clarius est, quando contrahentes
consentiunt, & neuter ab altero petit
dissolutionem, seu annullationem actus,
quia hic neuter alteri facit iniuriam, &
vterque videtur iuri suo cedere. Ver&#x0169;-
tamen etiāsi vnus priuatim petat, alius
non tenebitur in conscientia, quia neu-
ter tenetur in conscientia p&#x0153;nam subi-
re, vel admittere, donec per iudice&#x0303; co-<marginalia>Castro.</marginalia>
gatur, vt in simili rectè dixit Castro lib.
2. de l. p&#x0153;nal. cap. 2. corol. 3. Neque repu
gnāt illa duo, scilicet, nullitatem ipso fa
cto imponi, & non obligare in conscien-
tia ante sententiam: nam in p&#x0153;nis pri-
uatiuis, maximè quando requir&#x0169;t actio-
nem eius, qui punitur, frequenter hæc
duo coniunguntur, vt in superioribus
visum est.</P>
<P>  Dico ergo, talem actum dici esse nul-<marginalia>9.|Conclusio.</marginalia>
lum ipso facto, vel ipso iure, quia eo ipso
quod fit contra legem prohibentem, est
subiectus retractationi, & nullitati ab
ipso puncto, in quo fit, ita vt licet mul-
to postea tempore feratur sententia cō
tra valorem actus, nihilominus senten-
tia retrotrahatur vsq; ad illud tempus,
in quo factus est, & consequenter reuo-
cet, & annullet omnes effectus eius, &
auferat ōnes effectus, & vtilitates, quas
contrahens ex illo actu toto illo tempo-
re consequutus est, quos tamen posset in
conscientia retinere, si contra ill&#x0169; act&#x0169;
nihil in humano iudicio fieret. Quod au
tem hic modus irritandi actum ipso fa-
cto sit possibilis per legem humanam,
per se notum videtur ex dictis de p&#x0153;na
ipso facto imposita per legem: nam hęc
irritatio, de qua nunc loquimur, p&#x0153;na-
lis est, vt declaraui. Quod verò de hoc
saltem modo irritationis ipso sacto lo-<marginalia>L. Non du|bium.</marginalia>
quatur lex Non dubium, colligo primo ex
illis verbis, quæ sunt in lege Theodosij,
Locatas res fisci viribus vindicari, quæ planè
indicant, res illas locatas, eo ipso mane
re confiscatas; confiscatio autem ipso
facto incurritur, eiusque vis est, vt sen-
tentia declaratiua talis delicti vsque
ad tempus cōmissi delicti retrotraha-
tur, licèt ante sententiam nec possessio-
ne&#x0303; auferat, nec omnino domini&#x0169; tollat,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0603.jpg/>
@@1@<SE603>596 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>seu impediat, & cōsequenter neque ac-
tum omnino annullet in conscientia.
Sec&#x0169;do id colligo ex illis verbis vtrius-
que codicis. Nullum pactum. &c. vide-
ri volumus subsequutum. Quæ ad minus ha-
bent hunc sensum, quòd iudex ita debet
iudicare, & declarare illum actum, ac si
nullus contractus, aut conuentio per il-
lum facta esset, & consequenter declara
re debet, nullam obligationem, nullum
ve effectum habere potuissè: necesse est
ergo, vt talis sententia retrotrahatur,
quia declaratio fertur de ipso actu abso
lutè, & consequen ter ab eo puncto, in
quo factus est.</P>
<P>  Tertio id magis declaratur in illis<marginalia>10.</marginalia>
verbis, Huiusmodi facta non solum inutilia, sed
pro infectis etiam habe antur. Dicuntur aute&#x0303;
inutilia, quia nullum fruct&#x0169; parere pos-
sunt; reuocanda sunt ergo à principio,
aliàs non parum vtilia esse possent. Et
hoc explicatur, cum additur. Sed & si-
quid fuer it subsecutum ex eo, vel ob id, quod in-
terdicente factum est lege, illud quo&#xE8BF; cassum,
atque inutile esse perspicimus. Et eadem ra-
tione dicuntur pro infectis haberi, quia
ita de illis iudicandum est, ac si non es-
sent facta, & consequenter omnes fru-
ctus auferendi sunt. &c. Atq; hoc modo
explicatur verbum illud in l. Iubemus. §.
Sane. C. de Sacros. Eccles. vbi alienatio<marginalia>L. Iubem&#xA770;.</marginalia>
bonorum Ecclesiasticor&#x0169; indebito mo-
do facta, his verbis irritatur. Qui hoc ten
tauerit omnem fruct&#x0169; propriæ temeritatis amit-
tat, & pretia lucris Ecclesiæ aequìrantur, & præ
dia cum fructibus, pensionibus, vel accessioni-
bus totius medij temporis vindicentur, vt tan-
quam penitus à nullo empta, vel vendita tene-
antur. Ergo habere aliquid pro infecto,
nihil aliud est, quam incurrisse ipso fac-
to nullitatem, saltem fictione iuris. Nā
vt aduertit Barth. in dicta l. Non dubium
hæc verba, Pro infectis haberi, censeri, & si-
milia secundum iurisfictionem signifi-
cant, & ideo non repugnant naturali va
lori actus, imò illum supponunt, non so-
lum quoad materialem actionem exter
nam, vt Barth. interpretari videtur, sed
etiam quoad moralem valorem, seu na-
turalem obligationem, si alia via non
excludit, quia verba rigoris limitanda
sunt ad proprium, & sufficientem effe-
ctum. Recte ergo exponitur illa lex de
irritatione ipso facto, etiam si actus nō
sit ōnino nullus in se, & quoad naturale&#x0303;<-P>@@

<-P>obligationem, & consequenter optimè
conciliantur, quod sit irritus ipso facto
fictione iuris, & nihilominus non indu-
catur obligatio in conscientia ad disso-
lutionem eius vsque ad iudicis senten-
tiam.</P>
<P>  Sed obijci potest secundo, quia isto<marginalia>11.</marginalia>
modo iam erant irriti actus facti con-
tra legem prohibentem per antiquum
ius ante tempora Theodosij; ergo ma-
iorem irritationem addidit lex, Non du-
bium, aliàs superflua fuisset; ergo non tā-
tum inducit irritatione&#x0303; fictione iuris,
seu in ordine ad sententiam iudicis, sed
absolutè, & in se, in ordine ad iudicium
conscientiæ. Antecedens patet ex dicta
lege Pacta. quæ contra, C. de Pactis, vbi di-
citur, Pacta, quæ contra legem fiunt, nul-
lam vim habere indubitati iuris sit. Nam licèt
illa etiam sit lex Codicis, fuit lex Anto-
nini Imperatoris multo antiquioris, &
adhuc in eadem lege significatur, ius il-
lud esse antiquius, cum dicitur, Explorati
iuris eße. Neque dici potest, legem, Non
dubium, tantum fuisse declaratiuam iu-
ris antiqui, & non constitutiuam noui
iuris. Nam oppositum indicant multa
verba eiusde&#x0303; legis, vt illud apud Theo-
dosium. Hac perpetua lege valitura sancimus.
Et illud, Nullum pactum videri volumus sub
sequutum, & illud, Generaliter imperamus; il-
la enim verba, volumus, imperamus, mani-
feste sunt condentis nouum ius.</P>
<P>  Ad similem obiectionem latè respon<marginalia>12.|Mendoza.</marginalia>
det Mendoza, suppo sita sua interpreta-
tione, & in summa dicit, ex vi iuris an-
tiquioris fuisse irrita facta contra lege&#x0303;
expressè prohibentem, non tamen facta
in fraudem legis tantum, & non contra
verba eius, vt ipse longe petito princi-
pio declarat, legem autem, Non dubium,
addidisse irritationem actuum, qui in
fraudem legis fiunt, & ita nec esse super-
fluam, nec declaratiuam tant&#x0169;, sed con-
stitutiuam noui iuris. Quæ responsio
subsistere posset, etiā non admissa prio-
ri interpretatione, dicendo, legem, Non
dubium, & renouasse antiqu&#x0169; ius, & illud
amplius declarasse, & præterea illud ex-
tendisse dicto modo. Veruntamen exi-
stimo, responsionem illam neutro modo
esse necessariam. Non enim pęnam illā,
& irritationem, prout lata est ipso facto
per legem, Non dubium, in antiquiori iu-
re re pèriri, nimirum, cum illo addito,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0604.jpg/>
@@1@<SE604>Cap. 28. De irritatione ex vi iurisciuilis. 597
<duolan 2><-P>Vt ea, quæ contra legem fiunt, inutilia, & pro in-
fectis habeantur, licet ligislator prohibuerit tan-
tum, nec specialiter dixerit, inutile esse debere
quod factum est. Hoc enim est proprium
additament&#x0169; illius legis, propter quod
principaliter condita videtur, quod in
nullo iure antiquiori reperitur. Nam
quod attinet ad iura Digestorum; licèt
sæpe dicant, Turpes stipulationes nullius esse
momenti, L Generaliter. ff. de Verbor. obli-<marginalia>L. Genera-|liter.|L Stipula-|tio.|L. Siquis in|quilinos.</marginalia>
gat. & pacta contra bonos mores inuti-
lia esse. l. Stipulatio hoc modo. L. Titia, eodem
tit. & l. Siquis inquilinos. §. vlt. ff. de legat. 1.
vbi etiam additur, Siquis scripserit contra
legem aliquid, vel contra edictum prætoris, non
valere. Licèt hæc (inquā) & similia sint
antiqui iuris, in eis tamen nunquam ex-
plicatur, solam prohibitionem legis suf-
ficere ad irritandum actum ipso iure,
modo explicato. Tum quia cum dic&#x0169;t,
esse inutila, vel non valere, intelligi pos-
sunt, solum in ordine ad ciuilem obliga-
tionem, vel ad dandam actionem ciuile&#x0303;,
tum etiam quia illa iura semper loqu&#x0169;-
tur de actibus includentibus turpitudi-
nem, vt sunt illi, qui respiciunt obliga-
tione&#x0303; in futurum, & obligant ad aliquid
agendum, quod sit turpe, vel lege prohi-
bitum: talis enim pactio etiam ex natu-
ra rei irrita est, non in p&#x0153;nam, sed quia
materia ipsa est incapax talis obligatio
nis. Quod patet ex l. Veluti, quæ subiun-<marginalia>L. Veluti.|L. Genera|liter.</marginalia>
gitur post dictam l. Generaliter, ff. de Ver-
bor. obligat. vbi ponuntur exempla tur-
pis pacti; Veluti siquis homicidium vel sacri-
legium se commißurum promittat. Et similia
sunt pacta contra bonos mores, de qui-
bus alię leges loquuntur.</P>
<P>  Solum oportet aduertere, aliquando<marginalia>13.|Promissio-|ne&#x0303; cōtra bo|nos mores|nullā esse.</marginalia>
esse posse promissionem contra bonos
mores naturales, & tunc omnino nullā
esse, aliquando verò contra ciuiles tan-
t&#x0169; mores, & tunc satis esse, quod sit nulla
ciuiliter; cum proportione enim intel-
ligendum est. Et sic etiam in dicto §. vlt.
(quod de testame&#x0303;tis, & legatis tractat)
tunc dicitur aliquid esse scriptum con-
tra legem, quādo testator iubet aliquid
fieri contra legem, quod mandat&#x0169; nul-
lius momenti est. Et ita in his iuribus
non habetur irritatio pęnalis, sed quasi
intrinseca, & naturalis explicatur. Et
eodem modo intelligo legem, Pacta, quæ<marginalia>L. Pacta,|quæ contra</marginalia>
contra, C. de Pactis, in qua ideò hoc dici-
tur esse indubitati iuris, quia est magis<-P>@@

<-P>naturale, quam positiuum, & quia non
est p&#x0153;nale, sed intrinsecum actui. Et ita
videntur exponi similia iura in cap, vlt.
Extra de Pact. vbi Gloss. late id decla-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
rat, & recte aduertit, pactum turpe dici,
vel quia est de re turpi quoad factum
ipsum absolutè, vel quia est de re, quam
non decet, nec expedit fieri ex pacto, vel
obligatione, vt datio rei spiritualis, &
similes, de quibus latè diximus in lib. 2.
de Iuram. Irritatio ergo p&#x0153;nalis ipso
facto inducta per legem tantum prohi-
bentem non est antiqui iuris, sed per le-
gem, Non dubium, inducta est, quę quoad
hoc, & noua, & constitutiua, & non tan-
tum declaratiua fuit. Et ad hoc confir-
mandum valere possunt dicta iuriscon-
sultorum, quæ late refert Mendoz. su-
pra: censebant enim legem imperfectā,
quæ aliquid fieri vetabat, & factum non
rescindebat, vel alia pęna puniebat. Er-
go signum est, ex vi iuris antiqui solam
prohibitionem nō induxisse p&#x0153;nam ir-
ritationis, nisi illam expressisset; fuit
igitur hoc nouum ius.</P>
<P>  Tunc verò occurrit tertia obiectio:<marginalia>14.|3. Obiectio</marginalia>
nā ex dicta explicatione sequuntur duo
incōmoda extremè contraria. Vn&#x0169; est,
omnes contractus factos contra legem
prohibentem præcise esse irritos ex vi
iuris ciuilis ipso facto, saltem modo ex-
plicato, quod videtur durum, & incredi
bile. Sequela patet, quia lex illa genera-
lissimè loquitur, & extendit decisione&#x0303;
suam ad omnium leg&#x0169;, tam antiquior&#x0169;,
quàm nouar&#x0169; interpretationes, sub qui
bus videtur comprehendere leges om-
nes etiam post illam futuras. Nos etiam
impugnauimus omnes limitationes, &
distinctiones, quas iuristę adhibent; er-
go erit regula indistincte intelligenda
de omnì lege prohibente. scilicet, irri-
tare actum saltem ex institutione, & in-
terpretatione iuris ciuilis. Aliud incō-
modum est, quia sequitur nullum con-
tractum irritari ipso facto in foro ani-
mæ, seu conscientię, sed ad summ&#x0169; in or-
dine ad sententiam iudicis, quod nō vi-
detur etiam admittendum, vt de aliqui-
bus contractibus vxorum, minorum, tu-
torum, & alijs similibus communiores,
& probabiliores ferunt opiniones. Se-
quela patet, quia nulla lex ciuilis potest
expressius irritare contractus, quam
illa lex, Non dubium, ergo si illa non irri-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0605.jpg/>
@@1@<SE605>598 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>tat dicto modo, neque aliæ id facient.
Hæ obiectiones postulabant multas, &
graues quęstiones, quas hìc ex professo
tractare non possumus, & ideo nunc bre
uiter respondebimus, in fine autem re-
gulas aliquas trademus, quæ alijs quæ-
stionibus decide&#x0303;dis vtiles esse possint.</P>
<P>  Ad priorem ergo parte&#x0303; obiectionis<marginalia>15.|Vasquez.</marginalia>
Vasq. disp. 164. fatetur ex vi illius legis,
omnes contractus lege humana prohi-
bitos esse etiam nullos, & omnino irri-
tos ipso iure, quod ipse (vt videtur) in-
telligit in conscientia, & statim absque
alia declaratione, vel sententia iudicis.
Vnde à fortiori idem diceret de irrita-
tione ipso facto, prout à nobis est expli-
cata. Tres verò limitationes adhibet,
prima, vt hoc intelligatur tant&#x0169; in ter-
ris Imperij, quæ vera est, vt in quarta
assertione dicam. Vnde consequenter
dicendum est, interpretationem illius
legis, prout ad alias extenditur, solum
adaptari posse his legibus, quas Impera
tor interpretari potest, ideoq&#x0301;; ex vi illi&#xA770;
non cadere interpretationem illam in
iura canonica, neque in leges latas à su-
premo Principe non subdito Imperatò-
ri, vt in assertione tertia, & quarta ex-
plicabimus, & ita euitantur multæ instā-
tiæ, & exempla superius adducta.</P>
<P>  Sec&#x0169;da limitatio est, vt hoc intelliga-
tur, vbi lex illa viguerit: nam si per con-<marginalia>16.|Leges irri-|tantes posse|consuetudi-|ne abroga-|ri.</marginalia>
suetudinem abrogata sit, non habebit
effectum. Quam etiam veram censeo:
nā suppono, leges, etiā irritantes posse
consuetudine abrogari, vt infra lib. 7.
dicemus, & ita potuit in hac continge-
re. Imò ita de facto esse, & consuetudi-
nem contra legem illam præscripsisse<marginalia>Molina.</marginalia>
opinatur Molin. vbi suprà. Sed oportet
aduertere hanc consuetudine&#x0303; non esse
colligendam ex vsu illorum regnorum,
seu prouinciarum, in quibus lex illa per
se non obligat, quia consuetudo illar&#x0169;
regionum nihil operatur in terris Impe
rij, vt per se constat, & ideo nobis incer-
ta est derogatio talis legis, quia vsum,
& mores illarum prouinciarum ignora-
mus. Solum ergo dicere possumus, faci-
le fieri potuisse, vt derogata fuerit, quia
est nimis rigida, & multa nimis comple-
ctitur, cum leges prohibentes humanas
actiones, & contractus plurimę sint. Vn-
de etiam fieri potuit, vt pro aliquibus
actibus grauioribus fuerit recepta, &<-P>@@

<-P>pro alijs derogata, sed hoc ad fact&#x0169; pèr
tinet.</P>
<P>  Tertia limitatio est, vt intelligatur<marginalia>17.</marginalia>
de lege prohibente simpliciter actum
quoad substantiam eius, vel, vt ita dicā
quoad exercitium eius, non tamen de
lege prohibente circustantiā eius, præ-
cipuè temporis, aut loci, quæ valde ex-
trincesæ sunt. Quam etiam admittendā
censeo cum cōmmui sententia, quia pę-
næ restringendę sunt, & quia solæ prio-
res leges dici possunt simpliciter prohi-
bere actum; alię enim solum prohibent,
ne hic, vel nunc fiat. Neque per hoc tol-
litur, quin possit lex irritare actum ra-
tione talium circunstantiarum, sed di-
cimus id non fieri ex vi legis Non dubi&#x0169;,
ac subinde per alias leges solum tunc
fieri, quando id sufficienter explicaue-
rint: nam per solam prohibitione&#x0303; cir-
cunstantiarum id non faciunt. Et ita su-
prà circa tertiam limitatione&#x0303; hoc ap-
probauimus Instantię verò quę ibi fie-
bant contra alteram partem vniuersa-
lem, ferè omnes sumebantur ex legibus
canonicis, quæ nō procedunt contra le-
gem Non dubium, quę ciuilis est, & de il-
lis dicemus in capite sequenti. Aliæ ve-
ro de ludo, & de sententia conditionali,
videntur mihi probare (quod diximus)
actum non ita irritari per legem Non du
bium, vt in se nullum valorem habeat, an
tequam per sententiam declaretur, seu
annulletur.</P>
<P>  Limitatio autem, quę ibi additur de<marginalia>18.</marginalia>
directa, vel indirecta prohibitione, non
mihi videtur magni momenti, quia pa-
rum hoc referre videtur, si actus in se
vere est prohibitus; imo hoc ipsum vi-
detur excludi per ipsam legem Non du-
bium, quatenus decisionem suam exten-
dit ad omnes legum interpretationes,
omnesque fraudulentos modos violan-
di illas. Dixi denique sermonem esse de
legibus prohibe&#x0303;tibus actum quoad su&#x0169;
vsum, seu exercitium, quia si lex permit-
tat actum, & designet modum solumque
prohibeat act&#x0169; aliter fact&#x0169;, iā illud per
notinet ad aliud gen&#xA770; prohitionis, quod
nos vocamus quoad specificatione&#x0303;, seu
conditionatum, de quo dicendum est in
cap. 31. Deniq; dixi intelligendum hoc
esse de circ&#x0169;stantijs, quę sunt extra sub-
stantiam actus: nam si tantum sit circ&#x0169;-
stantia personæ non sufficiet. Quanuis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0606.jpg/>
@@1@<SE606>Cap. 28. De irritatione ex iuris Ciuilis. 599
<duolan 2><-P>enim lex prohibeat actum tali, vel tali
generi personarum, simpliciter prohi-
bet actum, etiam si non prohibeat om-
nibus personis, & habet locum interpre
tatio legis Non dubium, vt patet etiam ex
casu particulari, occassione cuius lata
est, scilicet, de lege prohibente curiali-
bus tantum, & non omnibus, quia respe
ctiuè ille actus simpliciter est prohibi-
tus in se, & in substantia sua.<marginalia>19.</marginalia>
<P>  Addo præterea, supposita nostra in-
terpretatione ad dictam legem, accep-
tari etiam posse primam limitationem
cōmunem, vt habeat locum circa leges
purè prohibentes, & non adijcientes
aliam p&#x0153;nam. Nam si legislator aliam
p&#x0153;nam addidit, videtur illa fuisse con-
tentus; ostendimus autem irritationem
introductam per legem Non dubium, p&#x0153;-
nalem esse; non ergo existimandum est,
voluisse Imperatorem multiplicare p&#x0153;-
nas, sed loquutum fuisse de lege tantum
prohibente. Atque hoc modo fauet re-
gula legis Sanctio, ff. de P&#x0153;nis, quod in hu-
iusmodi p&#x0153;nis generi per speciem derogatur, lex
autem, Non dubium, quoad hoc generali-
tatem quandam continet per vniuersa-
lem quandam interpretationem aliar&#x0169;
legum; ergo si in alia lege est p&#x0153;na spe-
cialis imposita, impedit generalem p&#x0153;-
nam, seu interpretationem. Et ita cen-<marginalia>Rota.|Cyn.|Dyn.|Barth.</marginalia>
suit etiā Rota tit. de Appellat. in nouis,
decis. 64. n. 7. c&#x0169; Cyn. Dyn. Bart. & alijs.
Neque contra hoc obstant superius ob-
iecta contra primam limitatione&#x0303;, quia
illa videntur procedere ex natura rei, &
supponendo, irritationem hanc non esse
p&#x0153;nalem, non autem fatemur, verbum
Prohibendi, ex se non inducere hanc irri-
tationem, & vt inducitur virtute legis
Non dubium, esse p&#x0153;nalem, & ita p&#x0153;nam
hāc oriri ex lege distincta ab altera pro
hibente, & non imponente aliam p&#x0153;nā.
Et ideo recte accōmodatur prædicta li-
mitatio.</P>
<P>  Atque ita etiam in bono sensu susti-<marginalia>20.</marginalia>
ne&#x0303;da est altera limitatio de lege, quę ad
dit alium modum dissoluendi actum, vel
verbum, quo magis valere significetur,
quam lex Non dubium, permittat. Nam
tunc standum est speciali legi, quæ de-
rogat generali, tum rati one specialita-
tis, tum etiam quia eo ipso non est tam
perfecta, absoluta, & pura prohibitio,
qualis in l. Non dubium, desideratur. Neq;<-P>@@

<-P>contra hoc obstant obiectiones factæ
contra quintam limitationem cōmune&#x0303;,
quia illę, vel procedunt contra eos, qui
dixerint legem prohibentem ex se irri-
tare, & non ex interpretatione, & addi-
tione generali cuiusdam legis ciuilis,
vel certè sumuntur ex legibus, & mate-
ria canonica, quæ non sunt ad rem, vt
diximus.</P>
<P>  Præterea secunda distinctio cōmunis<marginalia>21.</marginalia>
quatenus generalem regulam admittit
in lege habente perpetuam causam pro
hibitionis: improbari non potest, dum-
modo intelligatur non ex natura verbi
Prohibendi, nec ex quocunq; iure, sed tan-
tum ex ciuili, & cōmuni, & ex vi dictæ l.
Non dubium. Nam si in aliqua lege habe-<marginalia>L. Non du|bium.</marginalia>
re potest suum effectum, maximè in le-
ge habente causam perpetuam. Nec in-
stantiæ in contrarium procedunt con-
tra hunc sensum, qui a ex iuribus cano-
nicis desumptæ sunt. An vero perpetui-
tas hęc conferre per se possit ad irrita-
tionem, absque alia declaratione posi-
ta in lege dictum iam est. Limitatio ve-
rò, quæ altero membro, de legibus pro-
hibentibus, & habentibus temporalem
causam, vt in eis non procedat interpre
tatio legis Non dubium, non video quo
sufficienti fundamento probari possit.
Quia licet considerata sola vi prohibi-
tionis illud sit verum modo suprà expli
cato, tractando de lege naturali: tamen
stante iure positiuo, non est necessarium
quia lex Non dubium, non considerauit
causam prohibitionis, sed absolutā pro
hibitionem; potest autem esse absoluta
prohibitio, licet causa sit temporalis.
Item omnes tales transgressiones gene
raliter, & indistnctè punit lex Non dubi&#x0169;,
& licèt causa legis sit temporalis, nihi-
lominus trāsgressio eius potest esse gra
uis, & digna tali pęna; ergo. Deniq; hoc
probat discursus factus contra illam li-
mitatione&#x0303; secundā circa primum mem-
brum eius. Nam licét instantiæ ibi ad-
ductæ sint sumptæ ex iure canonico, ta-
men possent similes prohibitiones fieri
per leges ciuiles, & certè prohibitio fa
cta curialibus in eadem lege Non dubi&#x0169;,
causam temporalem habuit, scilicet, ne
solicitudo, & cura in illo munere impe-
diretur, aut rectitudo euerteretur: po-
terat enim officium esse temporale, &
ita etiam causa esse temporalis. Quod<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0607.jpg/>
@@1@<SE607>600 Lib. 5. De varietate legum humanarum
<duolan 2><-P>si dicatur perpetua, quia quādiu durat
officium, durat causa: hoc modo quæli-
bet lex prohibens dicetur habère cau-
sam perpetuam, quia quandiu causa du-
rat, ratio etiam prohibitionis perma-
net. Illam ergo limitationem quoad il-
lam partem non admitto, sicut illam in
simili nō admittit lex Stipuletur, 35. ff. de<marginalia>L. Stipule-|tur.</marginalia>
Verbor. oblig. Similiter etiam non ad-
mitto quartam à Gregor. Lopez positā
de præiudicio contrahentium, vel ter-
tij, quia nec fundament&#x0169; habet, nec ad
l. Non dubium, & verba eius rectè accō-
modatur.</P>
<P>  Alia vero limitatio addi posset, scili-<marginalia>20.</marginalia>
cet, vt illa dispositio procedat in actib&#xA770;,
qui introducunt vincula dissolubilia,
& effectus habent reuocabiles; non ve-
ro in his, qui semel validi irritabiles nō
sunt, vt sunt matrimonium, professio
religiosa, & similes. Veruntamen hæc li-
mitatio esset fortasse vtilis, si dispositio
illius legis ad ius canonicum extendere
tur: nam in materia illius iuris inueni-
untur huiusmodi actus indissolubiles. In
actibus autem merè ciuilibus, & huma-
nis non sacris non inuenitur illa irreuo
cabilitas, & ideò non est accommodata
limitatio cum dictum sit, dispositionem
illius legis tantum ad materiam ciuile&#x0303;
extendi. Præter quam quod licèt esset
possibilis, non habet fundamentum in
lege, nec fundamentum sufficiens: & cō
tra illam procedit ratio, quam statim
proponam. Alia denique limitatio esse
potest, vt lex illa restringatur ad mate-
rias graues, in quibus prohibitiones s&#x0169;t
etiā graues, & ideò actus contrarij sunt
digni tam graui p&#x0153;na: nam iniusta esset
lex tam grauiter puniens leuiores act&#xA770;.
Quę limitatio probabilis quidem est, nō
videtur tamen necessaria, quia si actus
prohibitus continetur in generalitate
verborum dictæ legis, non est cur exci-
piatur à p&#x0153;na, quia si transgressio fuit
leuis, etiam irritatio eius erit p&#x0153;na le-
uis, & ita semper seruatur proportio, &
ęqualitas: si autem actus non est abso-
lutè prohibitus, quia nō est materia ad
ciuilem prohibitione&#x0303;, tunc omnino est
extra materiam illius legis, nec oportet
de illo specialem exceptionem facere.<marginalia>21.|Satisfit 2.|parti obec-|ionis. Men|tdoza.</marginalia>
<P>  Ad secundam parte&#x0303; obiectionis Men-
doza suprà dicit in primis, in dubio ce&#x0303;-
sendum esse, leges ciuiles non irritare<-P>@@

<-P>actus simpliciter, & in se quoad natura-
lem obligationem, seu in foro conscien
tiæ, sed tantum dare, vel auferre actione&#x0303;
in ordine ad iudicium ciuile, & eodem
modo irritare aliquos actus in ordine
ad iudicis sententiam. Nec tamen ne-
gat posse leges ciuiles illud facere, sed
potius expresse id affirmat, requirit au-
tem, vt satis clarè lex declaret illam me&#x0303;
tem suam, & illum effectum, quia si res
maneat dubia, & obscura, semper inter-
pretabimur, legem irritare meliori mo
do. Quam regulam ego veram censeo,
sufficienterque posse probari ex dictis
circa interpretatione&#x0303; legis non dubi&#x0169;.
Obiectio autem facta videtur vrgere,
quia nunquam lex ciuilis censenda erit
explicare sufficienter irritationem ab-
solutam actus, id est, quoad totum valo-
rem, & obligationem naturalem, si lex
Non dubium, hanc non explicauit. Respō-
deo tamen breuiter negando sequelam,
quia in multis legibus ciuilibus potest
esse multo maior ratio intelligendi om-
nimodam irritatione&#x0303;, etiam quoad na-
turalem obligationem. Quæ ratio dis-
cernendi has leges partim ex verbis,
partim ex materia desumenda est, vt su-
pra explicuimus.</P>
<Z>CAPVT. XXIX.
Vtrum ea, quæ fiunt contra legem canonicam
prohibentem purè sint ipso
iure inualida.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi posita est in cap.<marginalia>1.|Leges can.|prohibe&#x0303;tes|act&#x0169; non ir|ritant ipso|facto nisi|aliunde cō-|stat: ex cō-|muni Theo-|logor&#x0169;, &|Iuristar&#x0169;.|Glossa.</marginalia>
25. Qua non obstante dicendum
est, actum huiusmodi nō esse ipso
iure irritum, quia leges canonicę prohi
be&#x0303;tes act&#x0169; directè, & in substantia eius,
non irritāt illum ipso facto, nisi ex alijs
verbis; vel alijs particularibus signis
constet de tali effectu: Hæc assertio su-
mi potest ex Glossa vlt. in cap. penult. de
Desponsa. impub. & videtur esse nunc
communis sententia Theologorum, imò
& Iurisperitorum: nam hac fere regula
vtuntur ad explicanda decreta Pontifi-
cum. Item hac regula vtimur in expli-
candis p&#x0153;nis, quæ ipso facto incurrun-
tur, hęc autem irritatio annexa prohi-
bitioni ordinariè p&#x0153;na quædam est, &
vbi non est p&#x0153;na, est graue onus, quod
non præsumitur in lege, nisi illud decla-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0608.jpg/>
@@1@<SE608>Cap. 29. An lex can purê prohibens inuadet actum. 601
<duolan 2><-P>ret. Ostensum est aute&#x0303; ex natura rei non
declarari sufficienter per verb&#x0169; prohi-
bendi, nulla est lex canonica, quæ aliam
vim, vel significatio nem illi verbo tri-
buerit; ergo. Atq; hęc ratio probat de
ōni irritatione ipso facto, siue incurre&#x0303;-
da per sententiā declaratoriam, siue an-
te illam. Deniq; hac ratione dilige&#x0303;tissi-
mè obseruant Pontifices, & Concilia in<marginalia>Pontifices,|& concilia|quo modo|irritent in|suis decre-|tis.</marginalia>
suis decretis, vt quando irritare vol&#x0169;t,
clausulam irritantem adijciant, per quā
etiam modum, & te&#x0303;pus irritationis de-
clarent. Estque optimum exemplum in
cap. Statutum, de Rescript. in 6. vbi cum
in §. Insuper, & sequentibus acceptio
munerum distincte prohibeatur legatis
Apostolicis, postea in §. Siquid autem,
additur irritatio acceptionis per obli-
gationem in conscientia ad restitutio-
nem, quia, nimirum, censuit Pontifex
solam obligationem non sufficere ad il-
lam obligationem.</P>
<P>  Dicunt vero aliqui, non hac ratione<marginalia>2.</marginalia>
addi clausulam irritantem, sed ne con-
trahentes possint renuntiare iuri suo,
quod facere possent, si lex tantum pro-
hiberet, & prohibendo irritaret quasi
in actu exercito, & non in actu signato
sicut per clausulàm irritante&#x0303; fieri vide,
tur. Sed hęc ratio sine fundame&#x0303;to exco-
gitata est, quia revera additur illa clau-
sula ad explicand&#x0169; irritandi effect&#x0169;, vt
ex exe&#x0303;plo proximè allato manifestè pa-
tet. Est etiā falsa illa diuersitas, quia sæ-
pe non possunt contrahentes ren&#x0169;ciare
prohibitioni, etiam si clausula irritans
nō addatur, vt patet in prohibione Con
cilij Trident. de nō contrahendo matri
monio, non pręmissis denunciationib&#xA770;;
non enim licet sine dispensatione aliud
facere, etiā si contrahe&#x0303;tes maximè vel-
int suo iuri renunciare, quia illa lex non
est fauor illorum, sed ipsius sacramenti,
& boni communis. Cur ergo Concili&#x0169;
ibi non addit clausulam irritantem, &
addidit illam in necessitate præsentiæ
parochi, & testium, nisi quia hic voluit
irritare actum, & non ibi? Idem expli-<marginalia>C. Non so-|lum.</marginalia>
catur optimè ex capite, Non solum, de
Regular. in 6. vbi prohibentur quidam
religiosi, aliquem ad professionem ad-
mittere ante elapsum probationis an-
num, & professio aliter facta expressè
irritatur, nō tamen omnino, sed quoad
talem religionem. Vnde nec ex vi pro-<-P>@@

<-P>hibitionis actus erat irritus, nec po-
tea irritatur plus, quam exprimatur, &
nihilominus tunc poterat illi legi re-
nunciari.</P>
<P>  Præterea declaratur ex duabus con-<marginalia>3.|Sixtus V. &|Clem. VIII|de professio|nibus quid|statuerunt.</marginalia>
stitutionibus à Sixto V. & Clemente
VIII. editis. Sixtus enim prius pro-
hibuit, professione&#x0303; fieri, nisi certo mo-
do, & quia aliter factam valere noluit,
clausulam irritantem addidit. Clemens
autem postea prohibitione&#x0303; confirmans
irritatione&#x0303; abstulit; supponit ergo pro-
hibitione&#x0303; nudam non irritare, atq; etiā
supponi prohibitione&#x0303; sine clausula irri-
tante posse sufficere, vt illi renunciari
nō possit: nā in illa prohibitione ita est,
vt per se cōstat. Ide&#x0303; videre licèt in cano
nibus, qui prohibe&#x0303;t aliquid recipere: nā
quandovol&#x0169;t irritare receptione&#x0303; id ex-
plicant; quādo vero non explicant, non
censetur irritatio, etiā si talis sit prohi
bitio, vt partes illi ren&#x0169;ciare nō possint
Exe&#x0303;pl&#x0169; quoad lege&#x0303; irritante&#x0303; sumi potest
ex lege irritante receptione&#x0303; simoniacā,
de lege verò tant&#x0169; prohibente ex prohi
bitione nō recipiendi in ordinatione in
Tridenti. Sess. 21. c. 1. de Reformat. cui le
gi nō poss&#x0169;t partes ren&#x0169;ciare, quia pro
bono cōmuni introducta est. Nō est er-
go illa, ratio addendi clausulā, sed quia
sine illa non fieret effectus. Nā potestas
ren&#x0169;ciandi aliunde nascitur, scilicet ex
eo, quod lex sit in priuat&#x0169; benefici&#x0169;, & fa
uore&#x0303; facta, cui ren&#x0169;ciari quis posset, d&#x0169;
nō impedi{t$}, quod nō tant&#x0169; in lege prohi
be&#x0303;te, sed etiā in irritāte loc&#x0169; nō habet.</P>
<P>  Contra hanc verò conclusione&#x0303; vrget<marginalia>4.|L. Non du|bium. quo-|modo à Gre|gor. canoni|zata.</marginalia>
obiectio supra facta, quia lex Non dubi&#x0169;,
canonizata est per Gregori&#x0169;. Respōde-
mus tamen, negando assumpt&#x0169;, quia Gre
gor. nunquā acceptauit illā, vt in cano-
nico iure habeat effect&#x0169;, sed vtitur illa
ad effect&#x0169; alteri&#xA770; legis etiā Imperialis.
Nam in illa Epist. 7. contra quoddam te-
stament&#x0169; cuiusdā Abbatissę allegauerat
Gregorius lege&#x0303; Iustiniani Imperatoris
prohibe&#x0303;tis, monachos testari, & conse-
que&#x0303;ter iubet retractari omnia per illud
testament&#x0169; facta, & bona monasterio re-
stitui, & ad hoc mandat&#x0169; cōfirmandum
subi&#x0169;git. Quia Imperiali constitutione aperte
sancitum est, vt ea, quæ contra leges fiunt, non
solum inutilia, sed etiam pro infectis haben-
dam sint, vbi clare alludit ad legem, Non
dubium, & illi tribuit effectum à nobis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0609.jpg/>
@@1@<SE609>602 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>supra explicatum, non tamen circa ca-
nones, sed circa alias leges Imperiales.</P>
<P>  Sed instari potest ex cap. Quæ contra,<marginalia>4.|C. Quæ cō-|tra quomo|do intellige&#x0303;|dum.</marginalia>
64. de Regul. iur. in 6. vbi pro regula sta-
tuitur, quæ contra ius fiunt pro infectis
haberi debere. Atque ita videtur ibi ca
nonizata regula legis Non dubium. Vnde,
licet inde non colligatur irritatio om-
nium similium actuum ipso facto, & sta-
tim in foro conscientiæ, saltem sequi-
tur, debere secundum ius Canonicum
omnes tales actus per sententiam iudi-
cis ita tractari, vt ab initio pro infectis
habeantur, & reuocentur omnia, quæ
ex illis processerant. Atque ita videntur
intelligere regulam illam Dinus ibi, &<marginalia>Dignus.|Glossa.|Sanchez.</marginalia>
Glossa, & alij Canonistæ, Alij vero de-
clarant illam regulam de his, quæ sunt
contra ius dans formam substantialem
actui, vt Sanci. lib. 3. de Matrimon. disp.
quinta, nu. 4. ad 4. aduertit. Sed hæc re-
strictio videtur nimia, & in textu non
fundata; maior autem videtut rigor
prioris sententiæ, qui etiam in regula
non explicatur, sed valde generaliter
loquitur. Et ideo censeo, esse quidem
applicandam ad omnia, quæ contra ius
fiunt; non tamen vniformiter, sed cum
proportione iuxta modum, quo acta
fuerint iuri cōtraria, seu iuxta modum
prohibitionis iuris, cui actus contra-
riatur. Per illam ergo regulam magis
videtur institui iudex, quā priuata per-<marginalia>Barth.</marginalia>
sona, quia vt suprà ex Barth. dixi, actus
factus contra ius per fictione&#x0303; iuris &#xA751;ro
infecto habetur: fictio autem iuris ma-
xime solet in ordine ad iudicium exter-
num fieri, & ideo dum regula dicit, ta-
lem actum pro infecto habendum, iudi-
cem instruit, vt videat, in quo gradu ac-
tus sit contra ius, & ita illum puniat, vel
tetractet.</P>
<P>  Potest aute&#x0303; actus esse contra ius, non<marginalia>5.|Quando de|clarandus.|actus nul-|lus.</marginalia>
solum cum fit, sed etiam postea cum im-
pletur, & tunc omnino est declarandus
actus nullus. Et fortasse de hoc maximè
loquitur illa regula, sicut suprà explica-
uimus legem Pacta quæ contra, vnde hæc
regula videtur desumpta. Et ita nullam
facit difficultatem: nam retractatio
talis actus non est ex vi legis positiuæ,
sed ex natura rei, quam lex declarat, vt
suprà dixi. Potest etiam esse actus con-
tra ius irritans ipso facto, & tunc etiam
retractandus est actus ab initio, vel nul-<-P>@@

<-P>lus declarandus. Potest denique esse
ius tantum prohibens, & tunc poterit
forte iudex dissoluere actum, & quoad
hoc habere illum pro infecto, id est, à
tempore, quo per sententiam irritatur,
non tamen poterit retrotrahi sententia
vsque ad initium actus, nisi lex talem
p&#x0153;nam per modum confiscationis ipso
facto explicuerit. Intelligi etiam hoc
debet de irritatione, cuius actus capax
fuerit. Interdum enim actus est indis-
solubilis quoad vinculum, qui irritari
non potest, vt matrimonium, & tunc si
fiat contra legem tantum prohibe&#x0303;tem,
non potest postea in se irritari, solet ta-
men secundum quid dissolui, separan-
do coniuges ad tempus, iuxta capite pri
mo de Matrimonio, contracto contra
interdictum Ecclesiæ, & similiter ordi-
natio recepta ab Episcopo suo, & sine
legitima licentia, licèt sit prohibita, va-
let; irritatur tamen aliquo modo quo-
ad vsum ordinis ad tempus, iuxta cap.
Episcopus in Di&#x0153;cesim. 7. quæst. 1. Alij vero<marginalia>C. Episcop|Di&#x0153;cesim..</marginalia>
actus, qui irritabiles sunt, licet valide
fiant contra legèm prohibentem, pote-
runt ratione delicti dissolui, & ita habe-
ri pro infectis ex vi illius regulæ. Quia
tamen hæc irritatio non fit nisi in p&#x0153;-
nam, quæ non designatur in illa regula,
tanquam ex necessitate omnino impo-
nenda, sed tanquam consentanea tali
delicto, iuxta caput Vides, distinct. 10.<marginalia>C. Vides.</marginalia>
ideo semper erit in prude&#x0303;ti arbitrio iu-
dicis spectare grauitatem culpæ, & an
talis pęna illi sit proportionata, vel ma-
gis alia, iuxta occurrentes circunstan-
tias, & tunc poterit sustinere actum, &
punire delictum.</P>
<Z>CAPVT. XXX.
Vtrum in Regnis non subditis Imperio, cō
tractus humani contra legem ciuile&#x0303;
purè prohibentem facti, sint
irriti ipso iure.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Espondeo breuiter. Vbi nō obli-<marginalia>1.|Conclusio|negatiua.</marginalia>
gat ius ciuile cōmune, seu Impera
torium leges ciuiles prohibentes
actus directe, & in se ipsis, ac simplici-
ter per se non irritant ipso facto ac-
tus contra ipsas factos. Hęc assertio se-
quitur ex præcedentibus, quia talis ir-
ritatio, vel esset ex natura rei ex vi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0610.jpg/>
@@1@<SE610>C. 30. De irritatione ex ipso iure in regnisextra Imperi&#x0169;. 603
<duolan 2><-P>verborum talium legum, & hoc non,
vt in prima assertione ostensum est, ex
vi legis. Non dubium, & hoc etiam non,
quia non obligat in dictis regnis, vt sup-
ponimus, vel ex vi iuris Canonici, & hoc
non, tum quia non datur tale ius facie&#x0303;s
illam generalem interpretatione&#x0303;, tum
etiam, quia licet esset, non obligaret in
materia ciuili, nisi in terris proprijs
Ecclesiæ, vel denique ex vi alicuius le-
gis talis regni facientis illam generale&#x0303;
inter pretationem, & hæc ostendenda
est, alias non est credenda, vbi autem
fuerit, habebit in suo territorio illam
vim, quam lex Non dubium, habet in ter-
ris imperij.</P>
<P>  Hinc verò colligere possumus, in no-
stro Hispaniæ Regno leges pure prohi-<marginalia>2.</marginalia>
bentes non irritare actus, nisi per spe-
cialem clausulam id sufficienter decla-
rent. Et cum proportione iudicandum
erit de alijs regnis iuxta illorum leges,
& consuetudines. Atq; ita de nostro re-<marginalia>Molina.|Vasquez.</marginalia>
gno sensit Molin. tract. 2. de Iustit. q. 88.
Vasq. disp. 164. c. 3. Ratio generalis esse
debet, quia nulla lex est in Hispania, quę
ita generaliter interpretetur simplice&#x0303;
legum prohibitionem; ergo cum ex na-
tura rei illa non sufficiat ad irritatio-
nem, non est vllum fundamentum ad ta-
lem interpretationem faciendam. Po-
testq; hoc duplici vsu confirmari. Vnus
est ipsorum reg&#x0169;, quia cum volunt an-
nullare actum, non sunt contenti prohi-
bitione, sed specialiter declarant irrita
tionem. Est accōmodatum exemplum
in lib. 5. Recopil. tit. 2. l. 1. vbi postquam
nonnullæ prohibitiones in dotibus, &
donationibus inter sponsos latæ fuerāt,
subditur in hæc verba. Et vt fraudes euiten
tur præcipimus, vt omnes contractus, pacta, &
promissiones factæ in huius legis nulla in se sint,
& nullius effectus. Immerito autem Matti-
enzo ibi in Gloss. vlt. addidit; idem fo-<marginalia>Mattienzo</marginalia>
re, etiam si hæc posteriora verba non
adderentur: nullam enim legem Regni
ad hoc confirmandum adducit, sed tan-
tum l. Non dubium, de qua iam dict&#x0169; est.<marginalia>L Nō du-|bium.|L. Fraus.</marginalia>
Et l. Fraus, ff. de Legibus, vbi solum dici-
tur, peccari in legem per fraudem, de
irritatione autem nihil dicitur. Addita
ergo fuere illa verba in illa lege, quia
necessaria erant ad dict&#x0169; effectum. Alia
consuetudo est ipsius Regni, ita enim
communi vsu accipiuntur leges prohi-<-P>@@

<-P>bentes accipere munera, vel ludere
aleis, vel soluere amissa in ludo, pecu-
nia credita, & similes, quando non ad-
dunt clausulam irritantem, quando il-
lam addunt, verba ita obseruātur, vt nō
maior intelligatur esse irritatio, quam
per illa significetur: & solum censeatur
incurri per modum p&#x0153;nę, ac subinde
cummodo, & restrictione legis p&#x0153;nalis
iuxta exigentiam verborum eius, vt su-
prà dictum est.</P>
<P>  Obijci tamen potest ex legibus His-<marginalia>3.|Quomodo|intelligatur|lex de con-|uentione cō|tra bonos|mores, aut|contra lege&#x0303;|regiam.</marginalia>
paniæ, l. 28. titul. 11. partit. quinta, vbi
in fine dicitur, omnem promissionem,
seu conuentionem factam cōtra legem
Regiam, vel contra bonos mores ob-
seruandam non esse, etiam si in illa fue-
rit addita p&#x0153;na, vel iuramentum. Vbi
Gregorius Lopez, numero septimo, vi-
detur, legem illam intelligere iuxta l.
Non dubium, ergo illa lex operatur in Re-
gno Hispanię, & in illo inducet genera-
lem interpretationem ad omnes leges
prohibentes, quam lex Non dubium, intro
duxit pro terris imperij. Respondeo ta-
men, illam interpretationem non esse
necessariam. Nam idem Gregorius Lo-
pez ad declarandam legem illam citat<marginalia>Greg. Lop.</marginalia>
l. Si stipuler. 35. ff. de Verbor. oblig. in qua
manifeste sermo est de promissione cō-
tra legem, vel contra bonos mores ob-
iectiuè, id est, de promissione faciendi
aliquid turpe, vel prohibitum per lege&#x0303;;
hæc autem promissio dicitur nō obliga
re, nō quia prohibitio legis irritet act&#x0169;,
sed quia facit, vt actus sit prauus, & con
sequenter, quia natura sua promissio
actus praui est nulla, inde fit, vt talis pro
missio ex natura sua non obliget. Et hic
sensus optime confirmatur ex eo, quod
etiam addito iurame&#x0303;to dicitur lex illa
non obligare, quia nimir&#x0169; iuramentum
non est vincul&#x0169; iniquitatis, neq; obligat
ad rem turpe&#x0303;. Si autem sermo esset de le
ge tant&#x0169; prohibente act&#x0169; promittendi,
vel pacisce&#x0303;di, nō esset vniuersaliter ve-
r&#x0169;, non obligare, etiā addito iurame&#x0303;to,
vt alibi ostens&#x0169; est. Accedit, quod in illa
lege non sol&#x0169; dici{t$}, tale pact&#x0169; nō obliga
re, sed etiā dicitur. Non deue ser guardado,
id est, obseruari nō debet, quę verba sig-
nificare videntur etiā obligatione&#x0303; non
obseruandi; signum ergo est, loqui lege&#x0303;
illam de promissione operandi contra
legem, & ita nihil ad causam facit.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0611.jpg/>
@@1@<SE611>604 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><Z>CAPVT XXXI.
Vtrum lex dans formam actui humano semper
irritet illum, qui fit sine tali forma etiamsi
clausulam irritantem non addat.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus de modo cognoscendi ir-<marginalia>1.</marginalia>
ritationem per lege&#x0303; directe pro-
hibentem, n&#x0169;c superest, vt expli-
cemus, quando lex, quę dat formā actui,
vel cōtractui, irritet cōsequenter act&#x0169;
sine tali forma, ac subinde cōtra talem
legem factum. Aliqui enim sine limita-
tione, vel declaratione respōdent, quo-
ties lex aliquid præcipit pro forma cō-
tractus, irritare actum aliter factum,
etiam si clausulam irritantem non ad-<marginalia>Formęeti-|ammorales|dāt esse re-|bus morali|bus.</marginalia>
dat. Fundari hoc potest, quia forma
est, quæ dat esse rei, quod principium
c&#x0169; proportione ver&#x0169; est, de forma mo-
rali respectu actuum moralium, Quia de-
fectus formæ prope substantiam rei destruit, vt
dicitur in lege Iulianus. §. Siquis, ff. Ad ex-
hibendum. Vnde est commune prouer-<marginalia>L Iulianus|Axioma Iu|ristarum.|Gratianus,</marginalia>
bium Iuristarum, Ex forma non seruata re-
sultat nullitas actus. Quod sumi potest ex
l. 1. 2. & 5. Codice. Quando prouocare
non est necesse, quas laté refert Gratia-
nus.? Diffinitiua 2. quæst. sexta. Et ex alijs
iuribus, quæ infrà referemus, & ex Glos-
sa iuncto textu in capite. Cum dilecta, ver
bo Irritam, de Rescrip. Panormitan. in<marginalia>Panormit.</marginalia>
capite Nulli, de Rebus Eccles. non alie-
nand. nu. septimo, & in capite Siquis, eo-
dem numero quarto, & in capite. Pruden
tiam, de Officio delegat. num. 5. & alijs<marginalia>Decius.|Tiraquel.</marginalia>
Doctor. eisdem locis, & Decius cons.
261. num. 4. Aliaque refert Tiraquel.
in l. Si vnquam. verb. Reuertatur. nu. 64.</P>
<P>  Hęc tamen sententia non potest indi-<marginalia>2.</marginalia>
stincte accipi: non enim omnis forma
actus, etiam per legem ordinata substā-
tialis est. Sæpe enim est accidentalis so-
lennitas, vt in sacramentis constat, &
in matrimonio capite Nostrates. 30. quę-
stione 5. & in sententia ferenda ex lege
prima, Cod. de Appellat. & in Electio-
nibus, vt capite. Quia propter, de Elect.<marginalia>Omissio for|mæ accide&#x0303;-|talis nō tol-|lit aut an-|nullat act&#x0169;</marginalia>
Omissio autem formæ accidentalis nō
tollit substantiam actus, & consequen-
ter non annullat illum. Ergo non om-
nis corruptio formæ, seu non omnis
formæ corruptio annullat actum. Sed
cum distinctione de forma substantiali,
vel non substantiali. Atque ita tota dif-
ficultas quæstionis eò reuocabitur, vt<-P>@@

<-P>sciamus, quando formæ lege pręscripta
sit substantialis, vel tantum accidenta-
lis: non enim id distinguere facile sem-
per est, prę sertim cum contingat in eo-
dem decreto, aut lege aliqua poni, quæ
accidentalia sunt, & alia, quæ ad substan
tiam pertinent, vt in dicto cap. Quia pro-
pter, notat Glos. verb. Sanior, & verb. Vi-
ris. Et in cap. 1. de Electio. in 6. verbo,
Formam. Propter quod Doctores varias
regulas assignant ad has formas dis-
cerne&#x0303;das, quarum pręcipuas cōmemo-
rabimus, quæ licèt singulę nō suffici&#x0169;t,
omnes tamen conferunt, vt ex omnibus
simul formę qualitas cognosci possit.</P>
<P>  Prima regula est. Quando forma prę-<marginalia>3.|Regula 1.</marginalia>
scripta per legem continet naturalem
æquitatem, tunc omissio eius reddit ac-
tum inualidum, non vero alias si lex nō
habeat clausulam irritantem. Exempl&#x0169;
essepotest in forma iudiciali, quę habet,
vt sine præcedenti infamia contra ali-
quem non procedatur, de illo in parti-
culari inquirendo, vel quòd accusatio
in scriptis fiat, & denuntiatio pręcede&#x0303;-
te monitione c. Inquisitionis. de accusat.
& cap. Licet, Heli. de Simon. c&#x0169; similibus.
Nam illa omnia nascuntur ex naturali
ęquitate, & ideò omnia substātialia re-
putantur, Potest aute&#x0303; prior pars huius<marginalia>Se&#x0303;sus 1. re-|gulæ prædi|ctæ.</marginalia>
regulę duplice&#x0303; habere sensum. Vnus est,
vt intelligatur de æquitate necessaria
ex se ad valore&#x0303; actus, ita vt eius omissio
impediat ex natura rei valore&#x0303;, actus, &
tunc à fortiori lex positiua ponens for-
mam præcise fundatam in illa æquitate,
ponit illā vt substantialem, ita vt omis-
sio illius reddat actum nullum, quod est
se not&#x0169;, quia talis lex non tam esset cō-
stitutiua, quā declaratiua iuris natura-
lis, quando ibi intercedere supponitur.
Vnde ad cognoscendam talem legem, &
eius æquitatem, vtendum est regulis su-
prà, positis de lege naturali. Et ideo hic
sensus non proprie spectat ad formam
positiuam, de qua agimus.</P>
<P>  Alius ergo se&#x0303;sus esse potest de forma<marginalia>4.|Secundus|sensus.</marginalia>
instituta legem moraliter necessaria ad
obseruandā æquitate&#x0303;, quia licet non in-
trinsecè, neq&#x0301;; necessario ex se illā conti-
neat, nihilominus sine illa, vel n&#x0169;quam,
vel freque&#x0303;tius nō seruabitur æquitas, &
c&#x0169; illa freque&#x0303;tius seruabitur. Et in hoc
sensu est probabilis regula, maximè
quādo periculum illud fraudes, seu ini-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0612.jpg/>
@@1@<SE612>Cap. 31. De lege dante formam actui humano. 605
<duolan 2><-P>quitatis non solum imminet in ipso a-
ctu, sed etiā in valore, & effectibus eius.
Nihilominus tñ etiāhoc modo regula &#xA751;
se non est inffallibilis, nec sufficiens: nā
licèt hoc sit magn&#x0169; iudicium, quod lex
constituat illamformam, vt substantiale&#x0303;
solum non sufficit sine alijs coniecturis,
vel maiori fundamento in verbis legis,
vt ex dicendis magis constabit. Vnde
certior est secunda pars negatiua regu-
læ. Nam si forma non est de re per se ad-
modum necessaria ad æquitatem, sed ad
ornat&#x0169;, vel ad melius esse, & alioqui non
adduntur verba irritantia, non est vnde
illa forma possit iudicari substantialis.
Secus vero erit, si lex addat clausulam
irritantem, quia legis efficacia ad hoc
extendi potest, & per illa verba satis sig-
nificatur ille effectus, vt videbimus.<marginalia>5:|2. Regula.|C. De cau-|sis.|Felin.|Bald.</marginalia>
<P>  Secunda regula est. Quando forma
talis est, vt renuntiari non possit, sub-
stātialis est, si vero possit renuntiari, nō
erit de substantia. Insinuat Gloss. in cap.
De causis. verb. Consensu partium, de Offic.
de legat. sequitur Felin. in cap. Tuis, de
testib. num. 1. vbi refert Baldum, & alios
qui posteriore&#x0303; tant&#x0169; parte&#x0303;pon&#x0169;t expres
se. Cuius ratio esse potest, quia substan
tia, & essentia rei est immutabilis, &
ideò si per voluntate&#x0303; partis cede&#x0303;tis iuri
suo potest actus valere sine tali solenni-
tate, signum est, illum non esse de sub-
stantia. Et consequenter è contrario,
quando est tam necessaria, vt etiam per
voluntatem contrahentium auferri nō
possit, magnum argumentum est substā-
tialem esse.</P>
<P>  Tamen hæc etiam regula generalis<marginalia>6.|Regula prę|dicta nō est|generalis,</marginalia>
non est, & quantum attinet ad res mo-
rales parum habet vtilitatis. Nam in
primis circa priore&#x0303; partem multæ sunt
solennitates actuum accidentales tan-
tum, quæ tanta necessitate sunt præ-
ceptę, vt non possint licitè omitti, etiā
ex voluntate operantium. Vt constat
de solennitate Sacramentorum accide&#x0303;-
tali, vel sacrificij Missę, & de publicis
denuntiationibus matrimonio præmit-
tendis, & de forma pro excommunica-
tione pręscripta in cap. 1. de Sentent. ex-
communic. in 6. Et ratio est, quia etiam
pręceptum de forma accidentali potest
non respicere priuatum commod&#x0169; ope-
rantis, sed commune, vel rei decentiā,
& æquitatem secundum se, & ideo non<-P>@@

<-P>potest priuatus operans illi renuntiare.
Dices, quamuis non possit ita renuntia-
re vt licitè illam omittat, posse tamen,
ita vt valide. Sed hoc nihil iuuat, quia illa
renuntiatio nulla est, nullumque effect&#x0169;
habet, nam siue fiat, siue non fiat, idem
erit, nam facta, & nō facta renuntiatio-
ne actus est validus, & vtroq; modo est
peccaminosus. Si ergo t&#x0169;c actus est va-
lidus, nō est quia forma renuntiari pos-
sit, sed quia supponitur esse accidenta-
lis, quod aliunde colligere necesse est.</P>
<P>  Alteram etiam partem huius senten-<marginalia>7.|Panorm.|Felinus.|C. De testi|bus.</marginalia>
tiæ impugnat Panormitan. in dicto cap.
Tuis, de Testib. Quia iuramentum est de
substātia testimonij iudicialis capite De
testibus, eodem, & tamen per partes re-
nuntiari potest dicto capite Tuis. Res-
pondent Felin. & alij, iuramentum esse
quidem necessarium ad valorem testi-
monij, si partes nō renuntient iuri suo,
nihilominus tamen non esse de substan-
tia, quia absolutè loquendo separari
potest ab actu. Sed hęc speculatio pa-
rum refert ad rem moralem: hic enim
de substantia vocamus quidquid tam
necessarium est ad valorem àctus, prout
hic, & nunc fit, vt eius omissio reddat
actum nullum; loquendo aute&#x0303; hoc mo-
do, argumentum conuincit, aliquam
circunstantiam posse esse necessariam,
cui renuntiari possit, sicut erat annus
probationis ante Concilium Tidenti-
num. Vnde in illo exemplo verum qui-
dem est, iuramentum non esse de sub-
stantia, seu necessitate omnis testimo-
nij validi, quia potest aliquando esse
validum saltem de consensu partium.
Nihilominus tamen loquendo de re se-
cundum se spectata, & integro persi-
stente iure vtriusque partis, sic dici po-
test iuramentum de substantia testimo-
nij, quia necessarium est ad valorem
eius. Sicut etiam tempus præfixum à
Delegāte, vt intra illud terminetur cau
sa, absolute dici potest de substantia,
quia post illud nihil valet processus, nisi
partes consenserint intra dictum tem-
pus in eiusdem prorogatione, vt dicitur
in dicto cap. De causis.</P>
<P>  Tertia ergo regula est. Quando lex<marginalia>8.|3. Regula.</marginalia>
instituit actum cum solennitate ab ipsa-
met lege inue&#x0303;ta, signum est formam esse
substantialem, & absolute necessariam:
secus vero quādo forma illa addi{t$} actui<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0613.jpg/>
@@1@<SE613>606 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>prius instituto. Exempla esse possunt in
formis sacramentorum, quę sunt de sub
stantia eorum, quia peculiariter à Chri-
sto Domino denuo institutæ. Item in le-
gibus humanis sunt sreque&#x0303;tia exempla
de solennitate alienationum in Clemen<marginalia>Cleme&#x0303;tina.</marginalia>
tina vinica de Rebus Eccles. non alie-
na. capite, Sine exceptione. 12. quæstio. 2.
vel de solennitate electionum in capi-
te, Quia propter, de Electio. & similibus.
Hæc verò regula in vniuersum non sa-
tisfacit, tamen in vno sensu potest esse
valde vtilis. Prior pars declaratur,
quia etiā accidentalis solennitas potest
aliquando simul cum substantiali insti-
tui, vt mixtio aquæ cum ipsa institutio-
ne Eucharistiæ incepit: & in consecra-
tione altaris, aut calicis forte non tan-
tum substantialis, sed etiam accidenta-
lis solennitas simul ab Ecclesia inuenta,
& præcepta est. Et è cōuerso licèt actus
non instituatur de nòuo, forma substan-
tialis ei de nouo additur, vt in testame&#x0303;-
tis, alienationibus, & electionibus con-
stat: & nouissimè in cōtractu matrimo-
nij per Concil. Tridentinum id fact&#x0169; est.
Et similiter forma antiqua, quæ antea
substantialis non erat, potest per nouā
lege&#x0303; substantialis fieri. Annus enim pro-
bationis non ita erat de substantia pro-<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
fessionis ante Concilium Tridentinum,
sicut modo est; erat tamen iam institu-
tus, & suo modo necessarius; ergo in vni
uersum loquendo, signum illud nec ne-
cessarium est, nec sufficiens.</P>
<P>  Explicatur verò altera pars, possetq;<marginalia>9.|4. Regula.</marginalia>
esse noua regula. Quia quando legisla-
tor, qui inuenit, & pręcipit formam, dat
etiam potestatem ad efficiendum act&#x0169;,
seruata tali forma, magnum argumen-
tum est, & sec&#x0169;dum ius ferè infallibile,
talem formam esse de substantia actus,
quando verò supponuntur potestas, &
noua solennitas additur, non censetur
esse substantialis, nisi per speciale&#x0303; clau-
sulam declaretur. Prior pars valde cō-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
munis est, tenet Glossa in Clement. 1. de
Iure patronat. verbo Inhibentes, vbi ait,
Quando à principio datur potestas sub
tali forma, defectum formæ irritare
actum. Et idem sentit Felin. in cap. Ex<marginalia>Felin.</marginalia>
parte, de Constitut. in princ. Nam quia
ibi Pontifex dat facultatem quibusdam
personis conferendi certas præben-
das cum consilio Episcopi, si confe-<-P>@@

<-P>rant sine consilio Episcopi, dicit, colla-
tionem esse nullam, quia non seruata
est forma, cum qua data est potestas. Et
idem habet in cap. Cum dilecta, de Res-
cript. Et recte probatur ex l. Cum hi. §.
Si prætor. ff. de Transact. Et hoc confir-
mat optimè exemplum sacramento-
rum: nam quia potestas, quæ in sacra-
mentis exercetur, data est ab ipsomet
auctore sacramentorum, forma ab eo-
dem data substantialis est: solennitas
verò postea ab Ecclesia addita acciden
taria est. Hinc etiam, quando potestas
delegatur, & datur forma procedendi
in causa, defectus talis formæ censetur
actum vitiare, vt probat dictum capite
Cum dilecta, de Rescript. ibi. Propter quod<marginalia>C. Cum di|lecta.</marginalia>
processum ipsorum contra nostri formam rescri-
pti, ac iuris ordinem attentatum, irritum decer-
nimus, & inanem, & cap. Venerabili, iuncta
Glossa de officio de legat. ibi. Quorum
proceßus cassauimus, quia contra mandati no-
stri tenorem, &c. vbi Glossa, Cassauimus, ex-
ponit, id est, Cassos, & irritos denuntiauimus.
Idem in cap. vltimo de Restitut. spoliat.
ibi, Irritum iudicauimus, vtique propter
defect&#x0169; in forma commissum. Ratio ve-<marginalia>Potestas li|mitatur se-|cund&#x0169; præ|scriptāfor-|mam illius|qui dat po-|testatem.</marginalia>
rò est, quia potestas limitatur iuxta for
mam præscriptam ab eo, qui potesta-
tem dat. Et ideo actus, in quo forma
non seruatur, excedit potestatem, & ita
est nullus, tanquam sine potestate fac-
tus; ac proinde forma censetur substā-
tialis. Quod intelligitur etiam si non
addatur speciale verbum irritans. In
hoc enim est differentia inter hanc for-
mam, & alias, quæ supponunt potesta-
tem, quia ex speciali modo suo affert se-
cum limitationem potestatis, & ideo nō
indiget alia particula irritante.</P><marginalia>10.</marginalia>
<P>  At vero quando supponiturpotestas,
& præcipitur forma, seu specialis mo-
dus procedendi, si non addatur clausu-
la irritans, forma consequitur acciden-
talis, & omissio illius non censetur irri-<marginalia>Glossa.|Felin.</marginalia>
tare actum. Et ita tradit Gloss. in dicto
verbo Inhibentes. & Felin. cum alijs in di-
cto cap. Ex parte, Limitat. 2. Et sumi po-<marginalia>C, Dilectus</marginalia>
test ex cap. Dilectus, 2. de Præbend. & ex
l. 1. Codice de Appellat. vbi sententia à
Prætore lata, non seruato ordine, di-
citur iniusta, non nulla. Idem sumo ex l.
Penult. C. de sentent. ex breui. recitat.
vbi sententia recitata sine scripto, licèt
antea esset contra formam non cense-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0614.jpg/>
@@1@<SE614>Càp. 31. De lege dante formàm actui humano. 607
<duolan 2><-P>batur nulla, donec ibi claususa irritans
addita est. Quod optime f&#x0169;datur in hac
regula, quidquid dicat Tiraquel. in lege
vlt. Connub. Gloss. 4. nu. 6. Sic etiam for-
ma seruāda infere&#x0303;da excōmunicationis
sententia, cap. 1. de Sent. excōmunic. in
6. accidentalis est, quia datur pro his
qui iā habe&#x0303;t potestate&#x0303; excōmunicādi, &
non additur aliquid, quo maior necessi-
tas in tali forma significetur. Ratio ve-
rò est opposita priori parti, quia hęc
forma supponit absolutam potestatem,
quę poterat valide operari sine tali for-
ma, & ideò si noua lex expresse non tol-
lit, aut minuit potestatem, censetur ac-
tus ab antiqua potestate manare, & ita
esse validus, licet indebito modo fiat
propter solennitatem, vel formam no-
uam non seruatam. Vt ergo talis forma
substantialis censeatur, necesse est, vt
in lege exprimatur. Et fortasse ita fact&#x0169;
est in cap. Nouit, de His, quę fiunt à Præ-<marginalia>C. Nouit.</marginalia>
lato sine consensu capituli.</P>
<P>  Declarari aute&#x0303; potest hęc regula ex
alia, quam frequenter tradunt Iuristæ<marginalia>11.|Declaratio|regulæ.</marginalia>
(potestq; etiā ad ea, quę de legibus pro
hibentibus dicta sunt, deseruire) nimi-
rum, Vbi lex formam constituendo, ad-
dit, actum aliter fieri non posse, induce-
re formam substantialem, sinequa actus
non valet. Quæ regula si vera est, habe-
bit locum, etiamsi supponatur potestas
ante formam institutam. Quia per ad-
ditione&#x0303; illius negationis. Aliter nō possit,
&c. non sol&#x0169; fertur simplex prohibitio,
sed etiam limitatur ipsa potestas, vel
potius aufertur respectu actus facti sine
tali forma. Et hac ratione potest exten-
di hæc regula ad omnes leges prohiben
tes actum sub illa verborum forma. Et
aliter non possìt, vel simpliciter, Nemo possit
&c. Exemplum esse potest in lege prohi-
bente, maritum alienare dotem inuita
muliere, vt in §. 1. Instit. Quibus aliena-
re liceat, &c. vbi ponitur verbum, Non
posse. Simile est de lege prohibente pa-
trem meliorare filium vltra talem por-
tionem hæreditatis, & in similibus, quę
loquuntur per verba potestatiua possit,
vel non poßit. vt videre licèt in toto titu-
lo 6. lib. 5. Recopil. legum Hispaniæ. Et
idem est de legibus, quæ statuunt, mino-
rem impuberem non posse contrahere,
vel etiam puberem, si habeat curatore&#x0303;,
vt in l. 4. tit. 11. parti. 5. & lib. 17. tit. 16.<-P>@@

<-P>& similes sunt leges, quæ taxant quanti-
tatem rei, quę donari potest, vel similes,
quæ vel formaliter, vel virtute addunt
clausulam, vt amplius non possit dona-
ri. Et ideo dixi in cap. 22. interdum le-
gem prohibentem irritare actum prohì
bitum, licèt non addat propriam clau-
sulam irritantem, quia intelligitur pro-
hibere propter defectum formæ, quam
supponit, vel virtualiter cōstituit. Hoc
enim intelligitur facere lex, quæ prohi-
bet per verbum, Non possit, quia cum po-
testas sit primum fundamentum valoris
actus, qui negat potestatem tollit radi-
cem valoris, & consequenter excludit
substantiale&#x0303; formam, quæ adhiberi non
potest, nisi ab habente potestatem.</P>
<P>  Hanc autem regulam de verbo Non<marginalia>12|Barth.</marginalia>
possit, tradit Barth. in l. Cum lex. ff. de Fi-
deiuss. & in l. vlt. num. 6. ff. de Ferijs, & se-
quitur Felin. in dicto cap. Cum dilecta, de
Rescrip. nu. 6. verb. Septimum signum, &<marginalia>Felin.|Tiraquel</marginalia>
latissime locupletat Tiraquel, in l. vlti.
Connub. Gloss. 4. per totam. Constituit
autem Barth. quandam differentiam in-
ter verb&#x0169; Non potest, quod est de pręsen-
ti, & non poßit, quod respicit futurum: nā
in hoc posteriori dicit esse validam re-
gulam, quia tunc negatur potentia etiā
in futurum, quę tamen non negatur per
verbum pręsentis. Sed hæc differentia
nullius momenti est, vt notat Tiraquel.
suprà nu. 9. & Couar. in cap. Quamuis pa-<marginalia>Couar.|Iass|L. Gallus.</marginalia>
ctum. 2. p. §. 4. nu. 4. cum Iass. in l. Gallus. ff.
de Lib. & postu. Et rátio reddi potest,
quia lex semper loquitur, & ideo licèt
perverbum de pręsenti dicat, Non potest,
semper hoc dicit, quando postea cōtra-<marginalia>Exponitur|verb&#x0169;, Nō|poßit.</marginalia>
ctus fit, quia semper lex durat, & ita sem
per resistit actui aufere&#x0303;do potestatem;
illa ergo distinctio nullius momenti est.</P>
<P>  Potest tamen nō immerito circa hāc
declarationem dubitari, quia verbum<marginalia>13.</marginalia>
Non potest, ambiguum est: sæpe enim nō
significat negationem potentiæ facti, vt
sic dicam, sed iuris. Nam id simpliciter
possumus, quod iure possumus, vnde sim
pliciter dicimur, non posse, quæ licitè fa
cere non possumus; ergo ex verbo Non
poßit, non satis colligitur impotentia an
nullans actum, sed tantum prohibitio fa
ciens, vt actus non liceat. Et sane Glos.
quę ad hoc frequenter citatur in cap. 1.
de Regul. Iur. in 6. verb. Non potest, solum
dicit negationem additam verbo Potest,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0615.jpg/>
@@1@<SE615>608 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>inducere necessitatem, quod est verum
quia inducit necessitate&#x0303; obligationis,
non tamen inde fit, vt inducat necessi-
tatem impotentiæ ad oppositum actum
quoad valorem eius. Vnde cum in illo
primo capite dicitur, Non potest licitè,
Gloss. in verb. licitè notat, illud ádditum
licitè superabundare, quia idem dictum
fuerat per verbum Non potest, quia id
possumus, quod iure possumus. Nam quę
contra bonos mores fiunt, nec facere
nos posse credendum est, vt dicitur in l.
Filius, qui. ff. de Condition. Insti. Vnde in<marginalia>L. Filius.|C. Faciat.</marginalia>
cap. Faciat. 22. d. ait August. debere face-
re hominem pro salute alterius, quod
potest, non tamen debere peccare pro
alterius salute, quia nimirum, illud non
potest, quòd non liceat. Et ita in capite
literas, de Restit. spoliat. dicitur, coniuge&#x0303;<marginalia>C. Literas.</marginalia>
conscium de impedimento consangui-
nitatis, non posse alteri cōmisceri, quia
licitè non potest. Ergo cum verba legis,
quæ rigorem continent, benignius sint
interpretanda, licèt lex dicat, non possit,
sufficienter intelligitur, id est, licitè, non
ergo id sufficit ad irritand&#x0169;, sed ad pro-
hibendum. Vnde Bart. & alij citati pro<marginalia>Barth.</marginalia>
illa declaratione videntur apertè fun-
dari in regula legis Non dubium, quòd fa
cta contra legem prohibente&#x0303;, sunt nul-
la. Supposita autem nostra sententia, &
vbi lex Non dubium, non operatur, non
videtur illa interpretatio admittenda.<marginalia>L. Non du|bium.</marginalia>
Atq&#x0301;ue ita ex vi illorum verborum non
constituetur forma substantialis ad va-
lorem actus, sed solum forma, seu mo-
dus necessarius ad honestatem actus, si-
ue in ordine ad valorem substantialis
sit, siue accidentalis.</P>
<P>  Hęc obiectio apud me conuincit, do-<marginalia>14.|Iudicand&#x0169;|de verbo,|Non pos-|sit, iuxt{a}|materiam,|& circun-|stantias.</marginalia>
ctrinam, & regulam datā de verbo Non
potest, non esse infallibilem, neque suffi-
cientem, si pręcisè, & nudè spectetur, sed
esse materiam, & alias circunstantias
considerandas, vt plenum iudicium de
sensu illius verbi feratur. Quod etiam
sensit Couarr. in dicto cap. Quanuis. 2. p.
§. 4. n. 10. qui aliam etiam ambiguitate&#x0303;
insinuat. Nam licèt verbum Non possit, in
lege positum referatur ad fact&#x0169; ipsum,
seu valorem eius, & non ad conscientiā,
potest esse dubium, an tollat potentiam
solum ciuilem, seu ad se obligandum ci-
uiliter, vel etiam naturaliter. Et ideò
necessariò sunt alia verba legis expen-<-P>@@

<-P>denda, & vbi illa defuerint, materia erit
consideranda. Potestq&#x0301;; in primis consi-
derari, an actus, cui forma pręscribitur,
pendeat ex potestate concessa, à Princi-
pe, vel republica, vel ab auctoritate iu-
ris, vt est sententia, electio, alienatio
bonorum communium, vel Ecclesiasti-
corum, & quælibet administratio publi-
ca, vel quæ publica auctoritate fit, vt est
officium tutoris, seu curatoris, & simi-
lia: an verò sit actus propriæ auctorita-
tis, & dominij, vt est facere testament&#x0169;,
alienare res proprias, &c. In priori
enim genere actionum valde probabi-
lis præsumptio est, vbi lex prohibet a-
ctum, vel modum actus cum clausula
Non possit, vel non possit aliter, &c. Limita-
re ipsam potestatem, ita vt actus aliter
factus sit inualidus, t&#x0169; quia videtur lex
loqui de potestate, quam ipsa, vel Prin-
ceps cōcedit, tum etiam, quia idem qui
dat potestatem, censetur tunc ponere
formam, & ita procedit regula suprà
data, quod illa forma sit substantialis.
Exemplum saltem à simili sumi potest
ex l. vlt. C. de Vendend. reb. ciuit. lib. 11.
ibi, Non aliter, nisi imperiali auctoritate ven-
duntur, &c. Vbi Barth. notat, illam esse
formam substantialem.</P>
<P>  At verò quando actus est priuati do-<marginalia>15.|Quid dice&#x0303;-|dum quan-|do act&#xA770; est|priuati do-|minij.</marginalia>
minij, qui de se non pendet à potestate
concessa à lege, vel republica, diuersa
ratio est, tum quia ibi non est auferen-
da potestas, quæ à lege, vel republica
proueniat, sed quæ vnicuique, vel iure
naturæ, vel iure gentium conuenit; tum
etiam quia ibi lex supponit potestatem
ad actum, cui formam præbet, & ideò
ex vi verborum non videtur esse forma
substantialis, nisi per verba satis expref
sa declaretur, qualia non videntur esse
sola illa, aliter non possit, nisi aliunde con-
stare possit, intentionem legis esse limi
tare simpliciter potestatem operandi,
& non tantum licitè operandi, & ideò
ordinariè addi solent verba irritantia
ad hoc explicandum. Item si non addā-
tur aliæ circunstantiæ spectandæ sunt.
Et in primis tota series verborum con-
sideranda est, & præcipuè an verbum,
Non poße, cadat super effectum, seu obli-
gationem, quæ induceretur, si actus va-
leret: nam tunc si gnum est formæ sub-
stantialis. Vt cum dicitur, sine expressione
causæ non posse constitui obligationem. L. Iuris<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0616.jpg/>
@@1@<SE616>Cap. 32. De lege dante formā, irritante&#x0303; clausulā addente. 609
<duolan 2><-P>gentium. §. Non posse. ff. de Pact. Deinde in-
spiciendum est, an iuxta materiæ quali-
tatem, & vsum per talia verba soleat
auferri administratio bonorum, vel ita
limitari, vt sine alterius consensu, vel
sine facultate iudicis fieri non possit.
Nam tunc etiam censetur lex præscri-
bere substantialem formam, vel aufer-
re simpliciter potestatem moralem. Et
ita contingit in legibus testamentorum
& alienation&#x0169;, quas suprà afferebamus.
Nam licèt dominia rerum sint de iure
gentium quoad rerum diuisionem in ge
nere, nihilominus in particulari modus
acquirendi, vel transferendi dominia,
pendet multum ex iure humano, & ideò
quando lex tollit potestatem donandi,
aut absolutè, aut sine alterius licentia,
& consensu, vel negat facultatem testā-
di, vel instituendi hæredem, vel è con-
uerso tollit potestatem institue&#x0303;di alios
præter istos, aut ex illis meliorandi, nisi
in tali parte, & similia, censetur substan-
tialem formam præscribere, & simpli-
citer auferre potestatem, ac subinde in-
ualidare actum. Deniq&#x0301;ue consuetudo,
& communis acceptatio legis in hoc,
vel in illo sensu multum in huiusmodi
dubio valere potest.</P>
<Z>CAPVT XXXII.
Quomodò lex dans formam actui, & addens
clausulam irritatem impediat valo-
rem actus.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Egula recepta, & moraliter lo-<marginalia>1.</marginalia>
quendo generalis est. Si lex det
formam, & addat clausulam, vt
actus aliter factus non valeat, vel sit ir-
ritus, aut inutilis, vel quid simile; tunc
forma est substantialis, & necessaria sim
pliciter ad valorem actus. Hæc regula
communiter recepta est, & sumitur ex<marginalia>Gloßa.|C. Statut&#x0169;.</marginalia>
Gloss. in cap. 1. verb. Ipso iure, & in cap.
Statutum, in principio, verb. Committantur,
de Rescript. in 6. Tradit Felin. in capite
Cum dilecta, de Rescrip. n. 6. verb. Quintum<marginalia>C. Cum di-|lect{a}.</marginalia>
signum, vbi alios refert. Et constat ex di-
ctis de virtute legis simpliciter prohi-
bentis cum clausula irritante actum,
nam perinde est prohibere cum eadem
clausula ne aliter fiat. Vnde solum opor
tet aduertere, necessarium esse, vt ver-
ba contineant irritationem de præsen-<-P>@@

<-P>ti, seu ipso iure, quia alias non explica-
bunt necessitatem simpliciter ad valo-
re&#x0303; actus, vt statim magis explicabitur.</P>
<P>  Adhibetur enim cōmuniter huic re-<marginalia>2.</marginalia>
gulæ declaratio, videlicet, vt procedat,
quando solennitas præscribitur, vt ob-
seruāda in ipsamet effectione actus: t&#x0169;c
enim substantialis est; secus verò erit, si
solennitas supponat actum iam factum,
quia tunc signum est, esse tantum acci-
dentalem. Hanc declarationem posuit
Barthol. in l. Vniuersa. C. de Precib. Impe-<marginalia>Bart.</marginalia>
ratori offerend. & in l. Si ita quis. 135. §.
Ea lege. n. 5. ff. de Verbor. obligat. vbi in
Scholijs multi alij referuntur. Sequitur
Panormit. in dicto cap. Quoniam frequen-
ter, vt lite non contestata. n. 10. & ibi Fe-<marginalia>Panorm.|Felin.|Tiraquel.|Baldus.</marginalia>
lin. n. 4. qui alios refert. Alios etiam re-
fert Tiraquel. suprà n. 4. præsertim Bal-
dum in Rubr. C. de Rescind. vendit. Exe&#x0303;-
pla prioris partis sunt, de solennitate
requisita in testamento efficiendo, cap.<marginalia>Cap. Cum|esses.</marginalia>
Cum esses, de Testamentis. l. Hac consultißi-
m{a}. C. Qui testamenta facere possunt.
Vbi certus modus, & numerus testium
ad testamentum postulatur in ipsomet
actu. Idem est de solennitate ad electio-
nem requisita dicto cap. Quia propter. Al-
terius verò partis exempl&#x0169; est in lege
postulante, vt donatio facta insinuetur,
vel quòd ex re ve&#x0303;dita talis Gabella sol-
uatur, aliàs non sit venditio. Ratio aute&#x0303;
prioris partis est, quia quando forma
in ipsomet actu postulatur, & additur,
vt actus aliàs factus Non valeat, ipsa im-
mediatè resistit valori actus. Et ideò ta
lis forma substantialis censetur, prout
nunc loquimur. Alterius verò partis ra
tio est, quia quando conditio est poste-
rior, supponit actum factum sine resi-
stentia legis, & consequenter validum,
ac proinde licèt postea videatur illum
irritare propter subseque&#x0303;tem omissio-
nem, illud est per modum cuiusdam pę-
næ. Et ideò non statim habet effectum,
donec applicetur p&#x0153;na, nisi lex expres-
sis verbis maiorem rigorem declaret,
iuxta regulas suprà positas de lege p&#x0153;-
nali.</P>
<P>  Et propterea dixi, hanc declaratio-<marginalia>3.</marginalia>
nem intelligendam esse, quando lex ad-
dit absolutè verbum Aliter non valeat, aut
aliud simile, quia si non addat huiusmo-
di verbum, etiamsi in ipsomet actu so-
lennitatem apponat, non sequitur esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0617.jpg/>
@@1@<SE617>610 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>substantialem: nam etiam forma acci-
dentalis potest interdum requiri in ip-
samet rei effectione. Exemplum esse po
test de iuramento à iudicibus præstan-
do in principio litis, iuxta legem Rem
non nouam, C. de Iudicibus. Quod in ipso<marginalia>L. Res non|noua.</marginalia>
actu postulatur, & tamen, licèt omitta-
tur, actus est validus, vt ibi Gloss. vltim.
notat. Idem est de forma seruanda in fe
renda sententia excōmunicationis iux-
ta cap. 1. de Sentent. excommun. in 6. &
ita loquuntur citati auctores. Qui tame&#x0303;
videntur aliud membrum omississe: nā
interdum solennitas requiritur ante a-
ctum, vt in alienatione rerum Ecclesia-
sticar&#x0169; prærequiritur tractatus; in ele-
ctione verò inquisitio, vel informatio.
Existimo autem iuxta mentem horum
auctorum, hanc solennitatem antecede&#x0303;
tem comprehendi in primo membro
tanquam pertinentem ad substantiam
actus. Quod sensit Barth. suprà, & in l.
Ita quis. §. Ex lege. ff. de Verbor. obligat.<marginalia>Barth.|Felin.</marginalia>
expressè Felin. in dicto cap. Cum dilecta,
n. 6. verb. Et hinc est. Et ratio est, quia t&#x0169;c
actus censetur moraliter incipere à ta-
li solennitate antecedente, & iam tunc
lex resistit actioni, si aliter fiat. Sic ergo
declarata hęc limitatio, & doctrina pro
banda videtur, & quoad secundum me&#x0303;-
brum de conditione subsequente, est fa
uorabilis, & non indiget noua exposi-
tione.</P>
<P>  Circa alterum autem membrum de
forma requisita in ipsomet actu cum<marginalia>4.</marginalia>
clausula irritante, occurrere possunt
quæstiones. Vna est, an irritatio illa in-
telligatur ipso iure induci statim, & an-
te omnem sententiam, vel requiratur
sententia saltem declaratoria talis de-
fectus. In qua breuiter dicendum est, ir-
ritatione&#x0303; hanc regulariter non esse p&#x0153;-<marginalia>Irritatione&#x0303;|dictam ali-|quādo pos-|se p&#x0153;nale&#x0303;;|vt plurim&#x0169;|non eße.</marginalia>
nalem, vt per se constat, quia per se im-
ponitur, vel potius sequitur ex defectu
formæ, etiam si culpa non intercedat.
Nihilominus aliquando posse esse in pę-
nam. Exemplum sumi potest ex capite
Nouit, de ijs, quæ fiunt à Prælat. sine, &c.
Vbi pręcipitur Episcopis, ne instituant,
vel destituant Abbates sine suorum fra-
trum consilio, & assensu, & postea irri-
tantur actus illi, si aliter fiāt, vbi Gloss.
vlt. notat, illas irritationes esse ipso iu-
re, male autem illas fundat in l. Non du-
bium, quia (vt supra dixi) parum illa con-<-P>@@

<-P>fert ad canones interpretādos; sunt er-
go ipso iure, quia ibi satis exprimitur.
Quod autem illa irritatio fuerit p&#x0153;na-
lis, clarius colligitur ex Integra in col-
lect. 1. lib. 3. tit. 9. cap. 4. vbi sic dicitur,
Quod si forte contra prohibitionem nostram at-
tentare præsumpseris, nos tales institutiones, &c.
auctoritate Apostolica caßamus, & omni robo-
re, & stabilitate carere decernimus. Pondero
enim verbum Præsumpseris, ex illo enim
satis constat, irritationem ferri in odi&#x0169;
inobedientiæ, & transgressionis.</P>
<P>  Quando ergo irritatio non est p&#x0153;na-
lis, clarum est, non esse necessariam sen-<marginalia>5.|In irritatio|ne non p&#x0153;-|nali non es|se opus sen|tentiam vt|act&#xA770; sit nul|lus.</marginalia>
tentiam vllam, vt actus sit nullus, eo mo
do, quo per legem irritatur. Quia ad il-
lam nullitate&#x0303; per se non requiritur cul-
pa, sed defectus formæ sufficit, nec est
vlla ratio, cur sententia necessaria sit,
nisi in ipsamet lege formaliter, vel vir-
tute postuletur, iuxta ea, quæ in seque&#x0303;ti
quæstiuncula dicentur. At verò quando
est irritatio p&#x0153;nalis, videri potest pro-
babile, applicandam esse regulam legis
p&#x0153;nalis, scilicet, non incurri ante sen-
tentiam declaratoriam, etiamsi ipso iu-
re lata sit, licèt retrotrahe&#x0303;da sit postea
sententia vsque ad initium actus. Nihi-
lominus tamen quia hæc p&#x0153;na non est
pura p&#x0153;na, sed includit etiam defectum
substantialis formæ, ideò regulariter lo
que&#x0303;do, probabilius videtur incurri sta-
tim ex illo capite, licèt ratio p&#x0153;næ non
sufficeret. Dico autem regulariter, quia
ex verbis legis poterit fortè interdum
exceptio fieri, vt in dicto cap. Nouit, ver
bum illud Præsumpseris, indicat (iuxta cō-
munem doctrinam) p&#x0153;nam illam nō in-
curri, si defectus committatur sine præ-
sumptione ex ignorantia, vel alia simili
negligentia, & consequenter indicat, il-
lam solennitatem non esse substantiale&#x0303;,
sed esse tantum requisitam sub illa p&#x0153;-
na, & ideò probabile est, tunc non in-
curri ante sententiam declaratoriam.</P>
<P>  Alia quæstio esse potest, an hæc leges<marginalia>6.|An prædi-|ctæ leges ir|ritent in cō|seienti{a}.</marginalia>
irritantes ex defectu formæ, irritent
omnino actum, etiam quoad obligatio-
nem naturalem in conscientia, vel tan-
tum in foro exteriori. Sed de hac quæ-
stione multa sunt tacta in superioribus,
& in tractatu de Iuram. lib. 2. Et vix po-
test in ea generalis regula statui, quia
possunt leges vtroq&#x0301;; modo ferri, & ideò
verba ear&#x0169;, & materia, ac circ&#x0169;stantiæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0618.jpg/>
@@1@<SE618>Cap. 32. De lege dante formā, irritante&#x0303; clausulā addente. 611
<duolan 2><-P>consideranda sunt, ad discernendum ir-
ritationis modum. Vt sumi potest ex
Couarr. in cap. Quanuis. 2. p. §. 4. & Molin.
tract. 2. de Iustit. disp. 81. & 88. Quod ma<marginalia>Couar.|Molina.</marginalia>
ximè locum habere censeo in legibus
ciuilibus: nam leges diuinæ positiuæ in-
stituentes substantiales formas aliquo-
rum actuum, clarum est consequenter
irritare statim, ac ipso facto, & in con-
scientia actum, cui deficit talis forma
integra, vt patet ex materia de Sacra-
mentis, & sacrificio. Deinde idem sen-
tio de legibus canonicis, quatenus in-
stituunt formas similes, maximè fi attin
gant sacramentorum materias aliquo
modo, vel etiam sacramentalium, pro-
portione seruata. Ita videre licet in so-
lennitate substantiali requisita ad con-
tractum matrimonij ex institutione Cō
cilij Tridentini. Idemq&#x0301;; sæpe disponunt
iura in ordinationibus, quas irritant, si
absque tali, vel tali modo fiant, cap. A-
lienationes. 12. q. 2. cum similibus. Sed ibi<marginalia>C. Aliena|tiones.</marginalia>
irritatio accommodanda est materiæ,
nam est tant&#x0169; quædam suspensio, ideoq&#x0301;;
si ipso facto imponitur, statim sine alia
sententia incurritur tanquam censura.
Idem etiam obseruari potest in conse-
crationibus, aut benedictionibus ab Ec
clesia institutis, vt in prima tonsura, in
consecratione altaris, aut calicis, quia
si non seruentur formæ ab Ecclesia in-
stitutæ, nullæ erunt, & iterandæ sunt
absque alia declaratione, nec antea li-
cebit vti talib&#xA770; rebus vt benedictis, aut
consecratis. De alijs verò actibus ma-
gis temporalibus, vel externis, vt sunt
alienationes, & electiones, & iudicia,
&c. Videri potest res magis dubia, nihi-
lominus idem dicendum censeo, quia hę
leges non fundantur in propria præs&#x0169;-
ptione; vt dixi, & ita directè intendunt
veritatem, aut nullitatem actus in se,
non in ordine ad solám probationem,
aut actionem in humano iudicio.</P>
<P>  In legibus autem ciuilibus facilius id
potest accidere, quia in illo iure præci-<marginalia>7.|Actus irri|tos iure ci-|uili ex de-|fectu for-|mæ sæpius|in conscien|tia irritos|eße.</marginalia>
puè intenditur exterior pax, & guber-
natio, quæ per iudices exhiberi solet.
Nihilominus tamen frequentiusverum
esse existimo, cōtractus, & actus irritos
iure ciuili ex defectu formæ in conscie&#x0303;-
tia irritos esse, præsertim quando per-
tinent ad publicam administrationem,
vt sunt sententiæ, electiones, & similes,<-P>@@

<-P>quæ à legibus ipsis, & potestate publica
multum pendent, & ideo si lex ipsa resi-
stit irritando, statim operatur, quia non
f&#x0169;datur in falsa præsumptione, sed quia
ita expedit communi bono. In alijs ve-
rò legibus, quæ magis consulunt cōmo-
dis singulorum, & ponunt formam con-
tractibus, testamentis, & similibus, ali-
quando solent leges non irritare obli-
gationem internam, nec impedire natu
ralemvalorem actus, sed tantum vel ne-
gare actionem in iudicio, vel irritare
instrumentum sic factum, vel scripturā,
vt non faciat fidem in iudicio: aliquan-
do verò omnino irritant actum, etiam
quoad valorem naturalem. In quo ver-
ba legis rigorosè pensanda sunt, & stri-
ctè semper sunt interpretanda, quia ma
teria est odiosa. Semper tamen verum
existimo, esse licitum in conscientia, vti
his legibus ad irritandos actus, & eum,
qui ab aliqua obligatione, vel promis-
sione excusatur, vel rem aliquam per
sententiam iustam secundum illam lege&#x0303;
latam, obtinet tuta conscientia rem ob
tinere, & à solutione obligationis excu-
sari, quandiu lex ciuilis per canonicam
non est derogata, & tāquam iusta in suo
foro seruatur. Quia licet fortasse lex
per se solam non tollat omnino obliga-
tionem naturalem, dat potestatem iudi-
ci, vt omnino irritet act&#x0169;, & consequen-
ter tollat illam, vel mutet rei domini&#x0169;:
nam hoc non excedit potestatem legis
ciuilis, & supposita tali lege, necessari&#x0169;
est, vt seruari possit sine occasione in-
iustitię, & peccati. Vt v. g. in lege statue&#x0303;-
te solennitatem testame&#x0303;ti, licet demus,
per se solam irritare testamentum. non
tamen voluntatem defuncti, & ideò pos
se hærede&#x0303; institutum in testamento mi-
nus solenni tuta conscientia retinere
hæreditatem, quandiu ab illo non exi-
gitur, quia moraliter certus est de vo-
luntate defuncti: nihilominus is, qui ab
intestato deberet succedere, poterit tu-
ta conscientia litem mouere, & postu-
lare hæreditatem, & si obtinuerit, reti-
nere illam, quia lex hoc illi concedit, &
saltem per sententiam efficaciter appli
catur. Et per hæc alia similia, in quibus
magna est varietas opinionum, proba-
biliter coniectari possunt.</P>
<P>  Vltima quæstio esse potest, quanta<marginalia>8.</marginalia>
corruptio substantialis formę sufficiat,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0619.jpg/>
@@1@<SE619>612 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>vel necessaria sit ad annullandum act&#x0169;:
est enim talis forma diuisibilis, & plura<marginalia>Quæ corru|ptio formæ|sufficiat ad|annullan-|dum act&#x0169;.</marginalia>
verba, actiones, aut testes, vel quid simi-
le requirit. Vnde omitti potest vel in to
tum, vel in parte, aut graui, aut leui. Et
quidem si omittatur omnino, vel in par
te graui, certum est, annullari actum.
Dubium verò esse solet, quādo id, quod
omittitur, leue est, aut minimum. Aliqui
enim existimant, tunc actum non irri-
tari, quia in moralibus parum pro nihi-
lo reputatur. Ita sentit Molin. tract. 2.<marginalia>Molin.|Barth.</marginalia>
de Iustit. disp. 81. in fine, & refert Moli-
nam lib. 2. Primogen. cap. 6. nu. 33. cum
Barth. & alijs dicentem, omissionem
modicæ solennitatis non vitiare, & ide&#x0303;<marginalia>Aluar. Va|lasc.</marginalia>
sentit Aluát. Valas. tom. 1. Consil. in 52.
n. 8. ex l. vnic. §. vlti. ff. de Ventre inspici.
ibi. Quale est enim, si quid exijs, quæ leuiter
obseruanda Prætore dixit, non sit factum. Et<marginalia>Greg. Lop.|Sentiunt in|hoc parum|pro nihilo|reputand&#x0169;.</marginalia>
hanc sententiam referens Gregor. Lop.
in l. 5. tit. 6. partit. 6. Gloss. 4. eam non im-
probat. Hoc etiam videtur supponere
Felin. cum multis, quos refert in capite
Ex parte, de Constit. n. 5. in princip. Quòd
si inquiras, quæ omissio solennitatis sit
leuis censenda, respondent, hoc esse ar-
bitrio prudentis relinquendum.</P>
<P>  Contrariam sente&#x0303;tiam, scilicet, act&#x0169;<marginalia>9.|Act&#x0169; irri-|tari in qua|cun&#xE8BF; omis|sione se&#x0303;ti&#x0169;t|antiqui.|Albert.|Angel.|Ioā. And.|Azor.|Decius.</marginalia>
vitiari, & irritari ex quacumque omis-
sione formæ substātialis, vel partis eius,
tenent plures antiqui, quos suprà refert
Gregor. Lop. sup. Alber. Angel. Ioā. An-
dr. in quorum sententiam ipse inclinat.
Tenet etiam Azor. tom. 1. lib. 5. cap. 28.
§. Anima aduertendum. Exempla verò po-
nit, si in testamento vnus testis, vel in ele
ctione vnus ex electoribus deficiat. Quę
quidem indubitata sunt, vt per se con-
stat, & tradunt Deci. in l. Hac consultissima,
C. Qui testam. fac. pos. n. 12. responderi
tamen non immeritò potest, illam non
iudicari prudenter leuem solennitate&#x0303;,
sed valde grauem. Aliud exemplum est,
quia inuersio ordinis præscripti ad pro
cedendum, vt in petendo consilio ante,
vel post actum, nam videtur leuis defe-
ctus, & nihilominus irritat actum, iuxta
cap. Cum dilecta, de Rescrip. Sed hæc etiā
nō reputabitur leuis omissio, quia pro-
pter consilium potuisset sententia mu-
tari, vt notauit Felin. in cap. Ex parte su-<marginalia>Felin.</marginalia>
prà citato. Aliud exemplum potest su-
mi ex l. Cum hi, §. Si prætor. ff. de Transact.
vbi non sol&#x0169; dicitur esse transactio nul-<-P>@@

<-P>la, quando Prætor eam permittit sine
causæ cognitione, sed etiam (inquit (si non
de omnibus inquisierit, quæ oratio mandat, hoc
est, de causa, de modo, de personis, quanuis de
quibusdam quæsierit. Ergo quicquid præ-
ter mittatur de forma substantialivitia-
tur actus. Et ad hoc facere potest, quod
essentia rei consistit in indiuisibili, vt
Philosophi dicunt; sic ergo forma con-
sistit in integritate, & ideo paruus defe-
ctus vitiat illam, vt significauit etiam
Bald. in cap. Cum alio, de Rescrip. n. 4.</P><marginalia>Bald.|C. C&#x0169; alio.|10.|Sententia|securior.</marginalia>
<P>  Hæc ergo sententia videtur practicè
securior, maximè quia si hoc relinqui-
tur arbitrio prudentis, multum eneruā-
tur leges formam substantialem insti-
tuentes, vix autem potest alia regula
dari, si semel datur locus, seu licentia
aliquid excipiendi. Non displicet aute&#x0303;
distinctio, quam tradit Felin. ex Barth.<marginalia>Distinctio|Felini, Bar|thol. Felin.|& Immol.</marginalia>
& Immol. in cap. Cum dilecta, de Rescrip.
n. 6. §. Tertium signum. scilicet, vbi constat,
ordinem esse substantialem, omissione&#x0303;
eius indistinctè vitiare actum, siue leue,
siue graue præiudicium parere videa-
tur, si autem sumus in dubio, tunc posse
distingui inter leue, & graue pręiudici&#x0169;.
Idem enim meritò dici potest in omni
dubio de forma substantiali. Applicari
etiam in præsenti potest cum propor-
tione doctrina, quę de mutatione in for<marginalia>Mutatio|corrumpe&#x0303;s|sensum ver|borum sem|per irritat|actumlicet|sit mutatio|vnius tan-|tum literæ.</marginalia>
ma sacrame&#x0303;ti tradi solet, nam si sit for-
malis, vt sic dicam, semper vitiat act&#x0169;,
id est, si mutet, vel corr&#x0169;pat sensum ver-
borum, etiam si hoc cōtingat per vnius
tantum literæ mutationem, si verò sit
merè materialis, non vitiat, id est, si ver
ba eandem significatione&#x0303; retinent. T&#x0169;c
enim semper mutatio, vel omissio gra-
uis est, etiāsi circa re&#x0303; paruā esse videa-
tur: è cōtrario verò posterior mutatio
dici potest leuis, etiam si in re sensibili
maior appareat. Ita ergo in præsenti, si
omissio in re, quæ videtur parua, sit cō-
tra intentione&#x0303;, & mente&#x0303; legis, tunc sem-
per vitiat, & non est censenda leuis, sed
grauis, quia multum interesse potest: si
aute&#x0303; non sol&#x0169; est materiáliter leuis cir-
cunstantia, sed etiam parumvidetur re-
ferre ad fine&#x0303; legis, tunc non videtur vi-
tiare, quia quasi nihil reputatur. Et ita
possunt cōciliari dicti auctores: nā, si at-
tentè considere&#x0303;tur exe&#x0303;pla, quæ affer&#x0169;t,
seu occasiones in quibus loquuntur, vi-
dentur in prædicto sensu fuisse loquuti.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0620.jpg/>
@@1@<SE620>Càp. 33. Quando incipiat lex irritare. 613
<duolan 2><Z>CAPVT XXXIII.
Quando lex irritans incipiat efficere hunc effe-
ctum irritandi actus.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vamuis superius dictum sit de<marginalia>1.</marginalia>
promulgatione legis, tame&#x0303; quia
nonnullæ leges irritantes cen-
sentur in hoc habere aliquid speciale,
explicandum in præsenti breuiter est.
Primo ergo suppono, legem irritantem
non annullare actum, donec solenniter
promulgata sit. In hoc omnes conue-
niunt. Et ratio est, quia ante talem pro-
mulgationem non est lex. Dices; hoc es-
se verum quoadvim obligandi, quia ob-
ligatio fit mediante notitia, quæ per
promulgationem datur, non est autem
idem de virtute irritandi, quia irrita-
tio non pendet à notitia, & ideò fit etiā
contra ignorantes, vt suprà diximus.
Respondetur, quanuis in hoc sit aliqua
diuersitas, quia irritatio in particulari
non fit per applicationem conscientiæ,
sicut obligatio: nihilominus in hoc con-
ueniunt, quòd vtraq&#x0301;ue fieri debet per
publicam, & notoriam regulam, & con-
sequenter omnibus propositam, quod
non fit, nisi per promulgationem. Et ra-<marginalia>Lex irritās|est genera-|lis regula|actionum,|ac proinde|debet esse|publicata,|vt obliget.</marginalia>
tio est, quia etiam lex irritans est gene-
ralis regula actionum humanarum, &
ideò per se loquendo debet esse iusta,
ac subinde publicè posita, etiam vt ir-
ritans, quia necessarium est, vt homines
sciant, quomodo possint, ac debeant
actiones suas facere, vt validę sint, alio-
quin infinita incommoda in communi-
tate sequerentur, & ideò ex natura ne-
cessaria est promulgatio legis, etiam ad
hunc effectum.</P>
<P>  Secundo suppono, per se, & ex vi talis<marginalia>2.|Vnam pu-|blicatione&#x0303;|factam in|curia Prin|cipis suffi-|cere, vel in|metropoli,|iuxta dicta</marginalia>
effectus vnam promulgationem suffice-
re factam in curia Principis, vel in me-
tropoli regni cum proportione hoc ap-
plicando ad leges ciuiles, & canonicas,
iuxta superius dicta de vtrisque. Et pro
batio etiam inde sumenda est, quia ne-
que ex natura rei, seu sola ratione, neq&#x0301;;
ex iure aliquo positiuo aliud postulatur
in his legibus. Aliqui verò moderni op-
positum sentiunt, quoad leges canoni-
cas irritantes, nimirum, non habere
hunc effectum post Romanam promul-
gationem, donec in singulis prouincijs
promulgentur. Sentit Medina 1. 2. q. 90.<-P>@@<marginalia>Medina.</marginalia>

<-P>artic. 4. citatur etiam Soto, sed imme-
ritò, vt dicam. Fundamentum est, quia<marginalia>Soto.</marginalia>
irritationes Ecclesiasticę sunt de rebus
grauioribus, & maioris momenti, &
ideò non expedit aliter fieri. Responde-
tur, solam coniecturam non sufficere
ad certam regulam constituendam, sine
positiua lege, in re quæ ex solo iure na-
turæ necessaria non est. Illa ergo ratio
ad summum declarat conuenientiam
quandam, ob quam potest interdum ex-
pedire alium modum promulgationis
statuere, inde verò solum inferri potest,
ad prudentiam Prælatorum, & Pontifi-
cum pertinere, vt iuxta materiæ quali-
tatem, modum etiam promulgationis
in sua lege determinent: non tamen ex
natura rei esse necessarium, si in lege
non exprimatur. Exemplum optimum<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
est in Concilio Tridentino sessione 24.
vbi in lege irritante matrimonium clā-
destinum expressè declarauit, necessa-
riam fore promulgationem in singulis
di&#x0153;cesibus, quia materia erat grauissi-
ma, & multa possent incommoda sequi
si aliter fieret. Tamen inde per argume&#x0303;-
tum ab speciali potius sumitur conie-
ctura, id non esse necessarium, nisi in le-
ge exprimatur, quod à fortiori patebit
ex dicendis.</P>
<P>  Tertiò supponendum est, post factam<marginalia>3.|Post pro-|mulgatio-|nem suffice|re duos me&#x0303;|ses, vt lex|irritās ha-|beat effect&#x0169;|illud&#xE8BF; tem|pus necessa|rium eße.</marginalia>
promulgationem in curia Principis, suf
ficere ordinarium tempus duorum me&#x0303;-
sium, vt postea lex irritans incipiat ha-
bere suum effectum. Ita sentiunt omnes,
& colligitur ex Authentico Vt nouæ con-
stitutiones, quod plane loquitur de lege
irritante. Et ratio est, quia nulla lex est,
vel constitutio, quæ maioris temporis
lapsum in legibus irritantibus postulet,
quam in alijs. Neq&#x0301;ue etiam ex sola rei
natura est necessarium, quia quod suf-
ficit ad obligandum, sufficit etiam ex
hac parte ad irritandum. Vnde fit, vt
tempus illud eodem modo in his legi-
bus declarandum sit, quo in alijs iux-
ta ea, quæ superius diximus. Intelligi-
tur enim quoad leges Summi Princi-
pis, & respectu earum regionum, ad
quas illud tempus sufficiens est: nam si
longius distent, maius tempus est con-
cedendum prudentis arbitrio, quod ma
ximè in his legibus necessari&#x0169; est, prop-
ter incommoda, quæ ex irritatione se-
qui possent.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0621.jpg/>
@@1@<SE621>614 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><P>  Hinc quartò dicendum est, in legi-<marginalia>4.</marginalia>
bus ciuilibus illud tempus necessarium
esse, vt lex incipiat irritare actum con-
tra eam factum. Ita docent omnes Do-
ctores, quos statim referam. Et ratio
est, quia nulla etiam lex est ciuilis, quæ
ad hunc effectum minori tempore sit
contenta. Quin potius dictum Authen-
ticum, quod tempus bimestre conce-
dit, loquitur de legibus testamentorum
quæ includunt irritationem. Item quia
ante lapsum illud tempus lex illa non
habet vim legis respectu talis loci, pro
quo illud tempus necessarium est, vel
saltem non est illi sufficienter applica-
ta; ergo sicut non obligat, ita neque ir-
ritat ibi. Tandem si lex irritat actum,
obligat ad non faciendum illum modo
superius dicto, sed ante lapsum illud te&#x0303;-
pus non obligat; ergo neque irritat.</P>
<P>  Solum superest difficultas de legibus
canonicis: nam multi Canonistæ sen-<marginalia>5.|Leges can.|habere effe|ctum irri-|tādi statim|ac fiat Ro-|mæpromul|gatio solen|nis senti&#x0169;t|plures.|Panorm.|Felin.|Ioā. And.|Glossa.|Turrecr.|Ioann. Sta-|philus.|Nauar.|Sotus.|Syluest.|Rosel.</marginalia>
tiunt, eas habere effectum irritandi sta-
tim ac fit Romæ promulgatio solen-
nis. Ita tenent Panormitanus, Decius,
Felinus, & ferè alij in capite secundo de
Constitution. & in cap. Nouerit, de Sen-
tentia excommunicationis, Ioan. Andr.
in fine libri Sexti super datam eius, &
Gloss. iuncto textu in capite primo de
Concession. Præbend. in 6. Turrecrem.
in capite In istis, distinct. 4. artic. 4. Ioan.
Staphilus libro de Gratijs, & expecta-
tiuis, forma 8. numero 8. Nauarr. in
Summa cap. 23. numer. 44. & consil. 31.
de Regular. numero 5. & Soto libro 1.
de Iustitia. quæstione prima articul. 4.
Syluest. verb. Lex. quæstione 6. dicto 3.
& Rosel. numero 6. Fundantur in ali-
quibus decretis, quæ videntur suppo-
nere, constitutiones Apostolicas habe-
re statim hunc effectum, cap. Dudum,
cap. Si postquam, cap. Cum singul{a}, de Prę-
bend. in 6. Vnde ratio solum est, quia
Pontifices possunt hoc facere, & decla-
rarunt, se velle; ergo faciunt.<marginalia>6.|Dictam re|gulā non in|telligi deō|ni leg. can.|sed tant&#x0169; in|legib&#xA770; Pōt.|habentibus|particulā,|Ex nunc.</marginalia>
<P>  Est autem in primis obseruandum,
hanc sententiam non esse intellige&#x0303;dam
absolutè de omnibus legibus canoni-
cis, quia in hoc sensu neque vllo iure
probatur, neque esset conueniens, pro-
pter rationes factas in secundo, & quar
to fundamento, quæ hic etiam locum
habent. Quocirca quando lex Eccle-
siastica irritans simpliciter fertur sine<-P>@@

<-P>adiectione alicuius particulæ, quæ suf-
ficienter excludat illud tempus, plane
illa non irritat ante lapsum ordinarium
tempus in singulis prouincijs ad obli-
gandum necessarium. Probatur, quia
dum lex noua non excludit ordinarium
ius antiquum, nec repugnat illi, censen-
da est secundum illud ferri, quia sem-
per iuris derogatio vitanda est, quoad
fieri possit, vt infra dicam; sed ex iure
communi, & antiquo requiritur illud
tempus, imò quatenus necessarium est
ad humanam notitiam, videtur esse ex
natura rei necessarium; ergo si lex no-
ua illud non excludit, secundum illud
intelligenda est. Atq&#x0301;ue hoc etiam con-
firmant superiores rationes. Vnde à for
tiori constat, quando lex canonica ex-
pressè concesserit maius tempus ad ob-
ligationem, consequenter etiam con-
cedere illud ad irritationem, nisi aliud
clarè exprimat, quia etiam est ordina-
rium ius, vt lex non prius irritet, quàm
obliget.</P>
<P>  Prædicta ergo sententia ad summum<marginalia>7.</marginalia>
habet locum in legibus Pontificijs ha-
bentibus illam particulam, ex nunc, vel
similes: nam illæ videntur excludere om
nem temporis dilationem, quia aliàs
essent superfluę, & ita de illis loquuntur
expressè Panormitanus, & alij suprà al-<marginalia>Panorm.|Gloss.|Card. Bon.</marginalia>
legati. Et eodem modo loquitur Glossa
ibi communiter approbata per Cardi-
nal. Bonifaci. & alios in Clement. 2. de
Hæretic. verb. Ex tunc, & sequuntur mo-
derni Theologi communiter. 1. 2. quęst.
90. artic. 4. Sanci. qui alios refert, lib. 3.
de Matrimonio disput. 17. numer. 10. à<marginalia>Sanchez.</marginalia>
quorum sententia recedendum non est.
Quia re vera hæc videtur esse mens Pō-
tificum. Obseruandum autem est, hu-
iusmodi leges, in quibus tales particu-
læ apponuntur, regulariter loquendo,
esse de quibusdam rebus, vel actioni-
bus, in quibus Pontifex potest liberè
disponere, & dispensare, vt sunt bene-
ficia, & collationes eorum, & ideo in
his, sæpe inhabilitat personas, vel im-
pedit valorem collationis à die promul
gationis. Vt nouissimè fecit Clemens<marginalia>Clemens|VIII.</marginalia>
VIII. in hoc regno Lusitanię; constitue&#x0303;-
do nouum impediment&#x0169; ex defectu ge-
neris ad quædam Ecclesiastica benefi-
cia, & Sixtus V. hoc etiam fecit, & de-<marginalia>Sixtus V.</marginalia>
clarauit in professionibus religiosor&#x0169;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0622.jpg/>
@@1@<SE622>Cap. 33. Quando incipiat lex irritare. 615
<duolan 2><-P>quia etiam valor professionis pendet
ex acceptatione sedis Apostolicæ.<marginalia>8.</marginalia>
<P>  At verò in alijs rebus, quæ non ita
pendent ex voluntaria institutione Pon
tificum, sed supponunt aliquod natu-
rale ius, quod per humanam legem in-
terdum modificatur, id nunquam fit si-
ne concessione sufficientis temporis,
vt lex ad notitiam deueniát. Tum quia
regulariter esset nociuum bono com-
muni, tum etiam quia videretur aliquo
modo iuri naturæ repugnare, vt decla-
ratum est exemplo legis Concilij Tri-
dentini irritantis matrimonia clande-
stina. Quanuis autem hoc ita sit, nihi-
lominus semper pro lege est præsumen-
dum, & ideo quandocunq&#x0301;ue lex Cano-
nica habuerit similem clausulam, quam
primum ad notitiam deueniat, seruan-
da est, vt nullitatis periculum euitetur.
Quod si per ignorantiam aliquid con-
tra illam factum fuerit, & habet esse
permanens, à cuius subsistentia, & veri-
tate alij effectus pe&#x0303;dent, supplendus est
defectus, propter eandem causam peri-
culi euitandi.<marginalia>9.</marginalia>
<P>  Sed quid si lex ita intellecta nimis
grauis videatur, & bono communi con-
traria, licebit ne ab illa supplicare ad
ipsum Pontificem, & interim legem non
seruare. Respondetur, licèt in rescri-
ptis particularibus admittatur hoc ge-
nus appellationis, vel suspensionis, ca-<marginalia>Cap. Sig-|nificasti.</marginalia>
put. Significasti, de Rescriptis, cum his,
quæ ibi notantur, quia talia rescrip-
ta sæpe pendent ex facto, cuius igno-
rantia in Pontifice admittitur. In legi-
bus autem communibus non admitti-
tur ille modus appellationis, vel sus-<marginalia>C. Consu-|luit.|L. Sceuo-|l{a}.</marginalia>
pensionis, vt notant Doctores in capi-
te Consuluit. 3. de Appellation. & in lege
Res. Digest. Eodem. tradit Rebuffus in
lege Secuol{a}. §. Si qua p&#x0153;n{a}, Digest. de
Verborum significatione. Quia igno-
rantia iuris, & boni communis non prę
sumitur in Pontifice, & lex commu-
nis licèt in vno loco afferat incommo-
dum, non ideo cessat efficacia eius.
Quapropter in eo casu supplicari qui-
dem potest Pontifici, interim tamen
seruetur lex, quia semper poterit sine
malitia seruari, & alioqui de se obligat,
etiam si aliquod incommodum, aut dif-
ficultatem contineat.<marginalia>10.</marginalia>
<P>  Quæret verò aliquis tam circa le-<-P>@@

<-P>ges ciuiles, quàm canonicas irritantes,<marginalia>Aliud in-|terrogat&#x0169;.</marginalia>
an pro eo tempore, pro quo non dum
obligant, neque efficiunt suum effectum
annullandi actum, vel inhabilitandi per
sonas non consentientes, saltem effi-
ciant illum, volente, & acceptante ir-
ritationem, vel inhabilitatem eo, ad
quem commodum, vel incommodum
talis irritationis spectare potest. Vi-
deri enim potest, posse aliquem vti le-
ge irritante sibi fauorabili, etiam ante
tempus à lege præscriptum ad obligan-
dum, tum quia illud tempus concedi-
tur in gratiam, & beneficium contra-
hentium, cui potest quisque renuncia-
re, tum etiam quia licet legislator no-
lit obligare, verbi gratia intra duos
menses, nihilominus placitum erit illi,
si lex antea seruetur à quolibet sciente
illam; ergo pari ratione credendum est,
velle, vt actus sit irritus, si subditus etiā
velit statim subdi legi. Et huic parti
videtur fauere Barthol. in lege Omnes<marginalia>Bart.</marginalia>
populi. Digest. de Iustitia, & iure, quæstio-
ne quinta principali. numero decimo
septimo, vbi ait, quòd licet statuta, quæ
afferunt præiudicium non operentur
ante præfinitum tempus, nihilominus
illa, quæ afferunt commodum, statim
suum operantur effectum. Et eadem di-<marginalia>Turrecr.</marginalia>
stinctione vtitur Turrecrem. in §. Leges.
d. 4. num. 4.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est, quoties<marginalia>11.|Mens au-|ctoris.</marginalia>
lex irritans differt effectum irritandi,
vel inhabilitandi vsque ad certum tem-
pus, & post factum certum modum pro-
mulgationis, non posse legem effectum
illum antea efficere, neque hoc pende-
re ex voluntate subditorum, sine com-
modum, siue incommodum illis diffe-
rat: nam hoc est valde accidentarium,
& lex respicit commune bonum, cui
expedit certam regulam in hoc præs-
cribi. Exemplum euidens est in decre-
to irritante matrimonium clandestin&#x0169;:
nullibi enim potuit habere effectum,
nec inhabilitare aliquam personam ad
illo modo contrahendum, etiamsi ipsæ
maximè vellet, nisi seruato ordine, &
modo à Concilio Tridentino præscrip-
to, quia legislator noluit illam legem
habere illum effectum aliter, vel alio
modo, quia ita expediebat ad cōmune
bonum Ecclesiæ. Idem ergo est in om-
nibus similibus legibus, quando in eis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0623.jpg/>
@@1@<SE623>616 Lib. 5. De varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>modus promulgationis, & tempus in-
choandi irritationem designatur. Idem
autem dicendum est, quando lex nihil
speciale declarat, sed secundum ius cō-
mune obligare, & operari incipit: nam
eadem est ratio de tempore præscripto
à iure communi respectu talis legis, quę
est de tempore specialiter designato à
lege, quando in ea exprimitur, quia
etiam prior suspendit suum effectum
vsque ad tale tempus, nec illud ponit in
voluntate subditorum. Tum quia non
considerat priuatum commodum, sed
commune bonum, tum quia possent in-
de sequi deceptiones, & alia incommo-
da, & scandala, tum deniq&#x0301;ue quia lex in-
distincte loquitur pro omnibus.</P>
<P>  Quapropter nunquam hæc lex inci-<marginalia>12.</marginalia>
pit operari prius circa volentem, quam
circa inuitum: nam si lex est sufficien-
ter promulgata, & tempus sufficiens ad
operandum cucurrit, operatur etiam
in ignorantes, & inuitos: si verò non-
dum est completa promulgatio cum
tempore sufficiente ad euulgationem
eius, nihil operatur etiam circa volen-
tes, quia hoc non pendet ex voluntate
eorum, sed Principis. Quod autem affe-
rebatur de obligatione legis, partim
simile est, partim dissimile. Est quidem
simile, quatenus non potest subditus,
etiam si velit, esse obligatus à lege ante
simile tempus, quia legislator noluit
antea obligare. Est autem dissimile,
quoad executionem legis in actu præ-
cepto, vel prohibito: nam hunc potest
subditus sine obligatione facere, si ve-
lit, irritationem autem non potest fa-
cere, quia non est ab ipso, sed à lege.<marginalia>Barth.|Turrecr.</marginalia>
Neq&#x0301;ue Bartholus, aut Turrecremat. de
legibus irritantibus loquuntur, sed de
priuilegijs, quæ ad priuatum commo-
dum conceduntur.</P>
<Z>CAPVT XXXIIII.
Vtrum leges punientes aliquos actus, illos
comprehendant, qui inua-
lidè fiunt.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc quæstio legibus p&#x0153;nalibus, &<marginalia>1.</marginalia>
irritantibus communis esse po-
test, & ideò librum hunc, in quo
de vtrisque disputauimus, in illius in-
uestigatione, & resolutione conuenien-<-P>@@

<-P>ter absoluemus. Contingit ergo legem
p&#x0153;nalem fieri contra eum, qui tale sa-
cramentum confert, vel qui matrimo-
nium sic contrahit, vel qui testamen-
tum, vel alium similem actum facit, que&#x0303;
posteà quispiam exterius facit, cum ali-
quo tamen impedimento actum irri-
tante. Dubium ergo est, an sic faciens
actum prohibitum sub tali p&#x0153;na, p&#x0153;-
nam incurrat. Ratio dubitandi est, quia
si actus est nullus, non nisi æquiuoce ta-
lis actus nominatur, baptismus enim
nullus, non est baptismus, sed falsa effi-
gies bapt ismi, & testamentum solenni-
tate substantiali carens non est testa-
mentum; at verò lex p&#x0153;nalis non punit
actum apparentem, sed verum; ergo nō
comprehendit talem actum. Confirma-
tur primò, quia verba legis pęnalis stri-
ctè, & in rigorosa proprietate acci-
pienda sunt; ergo non sunt extendenda
ad actum fictum, sed ad verum restrin-
genda. Confirmatur secundo inductio-
ne. Nam qui exterius negat fidem ti-
more pęnarum, animo illam retinens,
non incurrit pęnas hæreticorum, quia
licet appareat hæreticus, re vera non
est. Item qui percutit alium lethaliter,
si cum effectu alter non moriatur etiam
per miraculum, non incurrit pęnas ho-
micidij, vt irregularitatem, &c. Solum
quia ille actus non peruenit ad effect&#x0169;;
ergo idem erit in omni actu, qui prop-
ter nullitatem non inducit effectum.
Item tabellio inducens falsitatem in ali
quo instrumento publico, si contingat
illud instrumentum aliàs esse inuali-
dum, & nullum, non incurrit pęnas fal-
sarij. lex 1. Codic. de Sepulchr. violat.
in fine.</P>
<P>  In contrarium verò est, quia licèt a-<marginalia>2.</marginalia>
ctus sit nullus quoad effectum mora-
lem, nihilominus est verus actus realis
exterius factus in tali materia contra
prohibitionem legis; ergo non minus
propter illum incurritur p&#x0153;na legis,
quam si esset validus. Antecedens con-
stat in exemplis adductis: nam qui fa-
cit scripturam falsam, re vera facit
illam exterius, & in ea ponit falsita-
tem, quod autem illa scriptura po-
steà valeat, vel non valeat, est per ac-
cidens quoad animum transgrediendi
legem. Idem est in matrimonio clan-
destine contracto, si contingat esse in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0624.jpg/>
@@1@<SE624>Cap. 34. An lex puniens actus, includat inualidos? 617
<duolan 2><-P>ter affines, vel quid simile. Et ratio
est, quia lex de se prohibet illum actum
externum vt procedentem à tali animo
agendi contra legem, & hoc totum ibi
inuenitur; ergo p&#x0153;na legis etiam com-
prehendit sic operantem. Et confirma-
tur, quia actus ille sic factus est dignus
talis p&#x0153;næ, quia est prauus, & quantum
in se est repugnans intentioni legis; er-
go. Confirmatur tandem, quia aliàs per
actum nullum nunquam incurretur p&#x0153;
na legis, quia non est maior ratio de
vno, quàm de alio, & si priores rationes
efficaces sunt, in omnibus procedunt;
consequens autem est falsum, aliàs ex-
communicatus absoluens sacramenta-
liter non fieret irregularis, quia abso-
lutio, quam præbet est nulla, idemq&#x0301;ue
esset de reba ptizante scienter, quia etiā
secundus baptismus est nullus, & sic de
alijs.</P>
<P>  In hac re nonnulla sunt certa, vnum<marginalia>3.|Prim&#x0169; p&#x0169;-|ctum cer-|tum.</marginalia>
est, actum intentatum contra legem pro
hibentem, etiam si contingat nullum
esse, prauum esse, & dignum p&#x0153;na, atq&#x0301;ue
adeò iustè po sse per iudicem condignè
puniri. Hoc probant rationes secun-
do loco factæ, quia ille est actus huma-
nus, & moralis, & rationi contrarius,
quia quantum est ex animo operantis
legi contrarius est; ergo est p&#x0153;na dig-
nus, & consequenter etiam potest per
iudicem puniri, quia est vindex trans-
gressorum legum, & non solum actus
consummati, sed etiam intentati con-
tra legem digni sunt p&#x0153;na. Et in hoc
omnes conueniunt, dubitant autem, an
ille actus reputandus sit consummatus,
vel solum intentatus, & consequenter,
an debeatur illi ordinaria p&#x0153;na legis,
vel extraordinaria, & quod ad nos ma-
gis spectat, si lex imponat p&#x0153;nam, vel
censuram ipso facto, an incurratur per
talem actum.</P>
<P>  Secundo certum est, aliquando per
actum nullum incurri p&#x0153;nam legis, hoc<marginalia>4.</marginalia>
etiam probant nonnulla exempla ad-
ducta in posterioribus rationibus. Ter-
tio verò non minus certum est, non
semper incurri huiusmodi p&#x0153;nam per
actum nullum, hoc persuadent etiam
nonnulla exempla priori loco posita,
& alia statim afferemus. Difficultas er-
go superest in explicando, quando actus
nullus sufficiat ad p&#x0153;nam legis, quando<-P>@@

<-P>verò non sufficiat, & quæ regula in hoc
possit obseruari.</P>
<P>  In quo puncto regula communiter<marginalia>5.|Regula $unclear|muite$unclear|$unclear</marginalia>
recepta est, inspiciendam esse primariā
intentionem legis: nam si principaliter
intendat punire purum factum exter-
num, & prauum animum facientis, non
respiciendo ad iuris effectum, tunc p$unclear
actum nullum incurritur p&#x0153;na le$unclear
iuxta l. Quid ergo. §. Cum autem, d$unclearis,<marginalia>L. Quid er|go.|Gloßa.</marginalia>
qui not. infam. vbi Glossa verb. C$unclearmea,
& alij id notant. Si verò lex principali-
ter respicit effectum, & propter illum
punit actum, tunc non sequuto effectu,
cessabit p&#x0153;na legis, & consequenter
non incurretur per actum nullum, quia
per illum non inducitur effectus, prop-
ter quem præcipuè ponitur p&#x0153;na legis.
Hanc regulam sumo ex Bartholo in le-<marginalia>Barth.|Felin.|Cap. Ex|tenore.</marginalia>
ge Continuus. §. Cum quis. num. 3. ff. de Ver-
borum obligatione. Et eam tradit Fe-
lin. in capite Ex tenore, de Rescript. n. 9.
& sequentibus, vbi alios allegat, & va-
ria adducit exempla, in quibus non cō-
ueniunt omnes Doctores, quos allegat;
& plures adducit declarationes, & limi-
tationes, quæ ostendunt, regulam esse
satis obscuram. Nam licèt me&#x0303;bra eius
veritatem continere videātur, quia lex
operatur iuxta præcipuam inte&#x0303;tionem
ferentis illam: nihilominus obscurum
remanet, quando lex intendat punire
purum factum, vel effectum, & quæ re-
gula in hoc seruanda sit. Ad hoc ergo
explicandum breuiter nonnullas asser-
tiones, seu regulas subijciam.</P>
<P>  Dico ergo primò. Quoties vna, & ea-<marginalia>6.|Prima cō-|clusio.</marginalia>
dem lex, & irritat actum, & ponit p&#x0153;-
nam facienti, talis p&#x0153;na per actum nul-
lum incurritur. Hæc assertio sumitur
ex Bartholo in lege Non dubium. Codice
de Legibus, numero 20. & in lege Prætor<marginalia>Barth.|Felin.|Tiraquel.</marginalia>
ait, §. 1. ff. de Oper. nou. nunci. nume-
ro 2. & ex Felino suprà, & alijs, quos re-
fert Tiraquel. de Vtroque retract. li-
bro primo, §. 26. numerò octauo. Estq&#x0301;ue
satis consentanea priori parti regulæ
præcedentis, quia tunc satis manifestè
apparet intentio legis. Nam si irritan-
do actum punit illum, satis apertè
ostendit, velle punire actum, etiam si
non habeat iuris effectum, cum ipsa-<marginalia>Obuiatur|rationi Bal|di.</marginalia>
met lex illum impediat. Neque contra
hoc obstat ratio Baldi in lege Ea qui-
dem. Codice Si mancipium, arguentis, per<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0625.jpg/>
@@1@<SE625>618 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>actum nullum p&#x0153;nam non incurri, quia
ex nihilo nihil fit. Hoc (inquam) non ob-
stat, quia actus nullus non est omnino
nihil: nam licet in ratione venditionis,
v. g. sit nullus, est tamen venditio inten-
tata ex prauo animo profecta, ideoq&#x0301;ue
meritò puniri potest, & de facto puni-
tur per talem legem. Neq&#x0301;ue etiam erit
$unclearonueniens, quod lex simul irritet
au$unclearm, & puniat, quia irritatio potest
non esse p&#x0153;na, sed per se conuenire, aut
propter cōmune bon&#x0169;, aut ad resarcie&#x0303;-
dum aliquod damnum, vltra quam re-
stitutionem est actus punibilis, vel licèt
sit p&#x0153;na, potest actus esse dignus ea mul
tiplici modo. Priori modo irritauit
matrimon ium clandestinum Concilium
Tridentinum, & nihilominus iubet pu-
niri sic nulliter contrahentes. Posterio-
ri autem modo irritatur à iure vendi-
tio simoniaca beneficij, & nihilominus
multiplici alia p&#x0153;na punitur. Et conso-
nat optimè lex 1. Codice de Sepulchro
violat. dicens, eum, qui vendit rem sa-
cram, licèt iure venditio non subsistat,
læsæ tamen religionis incidere in cri-
men. Idem confirmari potest ex lege Si
quis legatus, in princ. ff. Ad l. Corneli. de
Falsis, & ex cap. Si religiosis, de Elect. in 6.<marginalia>L. Si quis|legatus.</marginalia>
& ex Clement. 1. de Consanguinit. & Af-
finit.</P>
<P>  Obijci verò potest lex Ea quidem. C.
Si mancipium ita fuerit, &c. Vbi di-<marginalia>7.|Obijcitur l.|Ea quide&#x0303;</marginalia>
citur, quòd siquis vendidit seruum sub
conditione, vt non posset ei libertas
concedi, p&#x0153;na adiecta non seruanti cō-
ditionem, licèt postea dominus manu-
mittat, non tenebit factum, nec seruus
consequetur libertatem; prior autem
venditor serui, non poterit exigere pę-
nam à manumittente, quia actus fuit
frustratorius. Ibi autem fuerat posita
p&#x0153;na in eodem contractu annullante
manumissionem, & ita Bartholus ibi in-
de colligit, non satis esse de facto con-<marginalia>Bart.</marginalia>
tra fieri, ad p&#x0153;nam contrahendam.
Respondeo, ibi non esse sermonem de
lege annullante, & puniente, sed de pri-
uato pacto prohibente concessionem
libertatis sub tali p&#x0153;na, quod pactum
ex vi formæ suæ potius videbatur non
annullare actum, sed punire tantum,
iuxta dicta de modo irritandi legum
prohibentium. Vnde quia illa lex hoc
non obstante declarauit, manumissio-<-P>@@

<-P>nem esse nullam, noluit p&#x0153;nam adiectā
exigi, non quia factum inefficax, seu fru
stratorium non possit puniri, sed quia
illo modo pactum fuisset nimis rigoro-
sum, & inæquale.</P>
<P>  Dico secundo. Quando lex punit<marginalia>8.|2. conclus.</marginalia>
actum sub nomine includente nullita-
tem ex vi alicuius legis, aut institutio-
nis, tunc p&#x0153;na legis incurritur per a-
ctum irritum, & effectu carentem. Con-
clusio est clara, & sequitur apertè ex
vi prioris partis regulæ communis in
principio positæ, quia tunc satis osten-
dit lex voluntatem puniendi purum fa-
ctum ex malo affectu procede&#x0303;tem, cum
loquatur de actu, qui iuris effectum ha-
bere non potest. Item quia alias lex illa
frustratoria esset; nunquam enim puni-
ri posset malefactor ex vi illius, quia
actus, de quo talis lex loquitur: vt sup-
ponitur, nunquam potest non esse nul-
lus, vel ex se, vel ex efficacia prioris
legis; ergo vt lex talis vtilis sit, & ha-
bere possit effectum, necesse est, vt
actum nullum puniat. Prætereà quia
eadem est ratio huius, & præcedentis
assertionis. Ideò enim lex irritans ex-
presse actum, & adijciens p&#x0153;nam pu-
nit actum nullum, quia supponit illum
nullum, & nihilominus punit, sed in prę-
senti etiam lex p&#x0153;nalis supponit actum
nullum, & de illo loquitur; ergo illum
punit non obstante nullitate: nam quòd
hæc nullitas supponatur ex alia lege,
vel per eandem fiat, nihil omnino re-
fert. Deniq&#x0301;ue declaratur exemplis: nam
p&#x0153;na legis contra rebaptizantem la-
ta, sine dubio incurrirur per actum nul
lum, quia per rebaptizationem non po-
test fieri actus validus; similiter p&#x0153;na
legis punientis secundas nuptias, viue&#x0303;-
te primo coniuge, incurritur per ma-
trimonium nullum ex eodem capite,
quòd secundum matrimonium non po-
test esse validum durante primo, & simi-
liter p&#x0153;na legis punientis clericum in
sacris, vel religiosum professum vxore&#x0303;
ducentem, per matrimonium irritum
incurritur, quia non potest aliter ab
huiusmodi personis fieri. Idem ergo est
in omnibus similibus, in quibus eadem
ratio militauerit.</P>
<P>  Vnde etiam colligo, ampliando asser<marginalia>9.|Corollar.</marginalia>
tionem, non solum incurri tunc pęnam
per actum irritum, ver&#x0169; etiam nō posse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0626.jpg/>
@@1@<SE626>Cap. 34. An lex puniens actus includat inualidos. 619
<duolan 2><-P>incurri per actum validum, nam si con-
tingat, actum, qui putabatur nullus, esse
valid&#x0169;, nō incurretur p&#x0153;na legis quod
mir&#x0169; videri potest, est tamen ver&#x0169;. Ex-
plicatur: nam si quis putās, aliquem esse
baptizatum, illum iterum baptizaret
animo rebaptizandi, & postea in re cō-
staret illum non fuisse baptizatum, vel
priorem baptismum habuisse essentiale&#x0303;
defectum, & fuisse inualidum, ille talis
non incurreret p&#x0153;nam legis punientis
rebaptizantes, quia ille non fuit rebap-
tizator verè, & in re, sed tantum putati-
uè, seu ex conscientia erronea, lex aute&#x0303;
punit verum rebaptizantem, non puta-
tum. Idem cum proportione est de illo,
qui contrahit alterum matrimonium,
putans esse secundum, & posteà intelli-
git primum fuisse nullum: nam tunc nō
incurrit pęnas. Idem dixi in materia de
Censuris de illo, qui celebrat, vel sole&#x0303;ni-
ter ministrat, sacramentum putans se
esse excōmunicatum: nam si postea in-
telligat priorem excommunicationem
fuisse nullam, non est factus irregularis,
quia hæc p&#x0153;na non est imposita excom-
municato putato ministranti, sed vere
ligato. Ita ergo est cum proportione in
præsenti. Atq; ita ampliatur etiam pri-
mum membrum regulæ cōmunis suprà
positæ, quia hæ leges, de quibus tracta-
mus, non solum non puniunt propter
effect&#x0169;, sed etiam desinunt punire, quā-
do actus habet effectum. Vnde directè,
& quasi formaliter puniunt act&#x0169; quate-
nus nullus est, & quia fit cum illo defe-
ctu irritante, qui per ipsum nomen de-
licti exprimitur, scilicet, rebaptizatio-
nis, secundarum nuptiarum, & similium.
Et ita facile tollitur admiratio, quia hu
iusmodi lex intendit punire tale delict&#x0169;
verum, & non tantum putatum; non est
autem tale delictum in re, quando actus
non est irritus, sedverus, & habens suum
effectum.</P>
<P>  Quæri aute&#x0303; potest circa hanc, & prę-<marginalia>10.</marginalia>
cedentem assertionem, an procedant,
si actus intentatus, ex alio capite præ-
ter id, quod lex punire intendit, nullus
sit, v. g. accipit quis secundam vxorem,
viuente prima, putans non interuenire
ibi aliud impedimentum, posteà verò
inuenitur, secundum matrimoni&#x0169; fuisse
etiam nullum ex alio capite, v. g. quia se-
cunda vxor erat consanguinea, vel affi-<-P>@@

<-P>nis in gradu irritante, incurretur ne
tunc p&#x0153;na legis punientis secundas nu-
ptias? Idem est de rebaptizante, si in se-
cundo baptismo fuit alius defectus. Vi-
detur enim in his, & similibus casibus
incurri p&#x0153;na, quia ibi fit actus exterior
purus, & ex prauo affectu, quem lex in-
tendit punire; ergo inuenitur quidquid
necessari&#x0169; est ad p&#x0153;nā talis legis incur-
rendam. Declaratur, quia si secunda
nullitas non tollit primam; ergo neque
additio nouæ nullitatis potest p&#x0153;nam
prioris impedire. Nihilominus dico,<marginalia>Fit satis|quæstiun-|culæ.</marginalia>
tunc non inccurri p&#x0153;nam legis punien-
tis actus propter specialem nullitatem,
& prauitate&#x0303; resultante&#x0303; ex illa circ&#x0169;stan
tia, quam importat nomen, sub quo lex
punit talem actum. Itaque lex puniens
rebatizantem, intendit punire ill&#x0169;, qui
quantum ex se facit, seu facere intendit
baptismum secundum validum, & ita fa
ceret, si primum non obstaret. Idemq;
est cum proportione de sec&#x0169;dis nuptijs.
Et hac ratione dixi in materia de bap-
tismo, eum, qui exterius rebaptizat ho-
mine&#x0303; baptizatum sine intentione bapti
zandi, non incurrere p&#x0153;nas, quia re ve-
ra non facit ex se propriam rebaptiza-
tionem, sed fictam: idemque est de con-
trahente exterius cum secunda sine cō-
sensu, & voluntate, etiam quantum ex se.
Idem ergo erit etiam si cum intentione
ide&#x0303; facit, si à parte rei interuenit alius
de fectus etiam ignoratus, quia tunc so-
lum ex conscientia erronea intendit fa-
cere secundas nuptias, in re autem ipsa
eas verè non intentat, quia intentat nu-
ptias alias nullas. Vnde etiam fit, vt si
religiosus contrahat matrimonium c&#x0169;
ea, quam ignorat esse consanguineam,
animo contrahendi quantum ex se est:
& in re illa non sit consanguinea, non in-
currit p&#x0153;nas latas contra religiosum
ducentem vxorem, sed potius incurret
p&#x0153;nam legis prohibentis matrimoni&#x0169;
c&#x0169; consanguinea, quatenus ignorantia
talis impedimenti culpabilis fuit, quia
matrimonium illud prout intentatum
à religioso ex alio capite iam non erat
verum, sed apparens. Et iuxta hanc do-
ctrinam intellige&#x0303;dam puto priore&#x0303; par-
tem regulæ generalis supra positæ, cum
supponit tales leges punire actum pur&#x0169;
cum prauo affectu: intelligi enim debet
de puro actu alias sufficiente de se ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0627.jpg/>
@@1@<SE627>620 Lib. 5. De Varietate legum humanarum.
<duolan 2><-P>effect&#x0169;, si non interuenit impediment&#x0169;,
propter quod solum intendit talis lex
punire talem actum; & similiter intelli-
gi debet de prauo affectu, cui in re sub-
est talis actus, & non tantum in cogita-
tione, vel erronea conscientia.</P>
<P>  Declaratur, & confirmatur; nam si-
quis scienter rebaptizaret in aqua ro-<marginalia>11.</marginalia>
sacea, sciens in illa nō posse perfici ba-
ptismum, non incurreret p&#x0153;nas reba-
ptizantis; ergo licet ex ignorantia pu-
tet sufficere, non incurret: nam consci-
entia erronea non sufficit ad p&#x0153;nam hu
manæ legis, si in re non subest actus, que&#x0303;
lex punire intendit. Atque hanc doctri-
nam sumo ex Iurisperitis, qui dicunt, no
tarium facientem instrument&#x0169; falsum,
non incurrere p&#x0153;nam falsarij, si instru-
mentum illud ex alio capite falsum in-
ueniatur, sed alio modo extraordinario
esse puniendum. Quia licét lex illa pu-
niat actum ratione falsitatis, quæ suffi-
cit ad annullandum instrumentum, non
tamen punit illum, nisi quatenus aliàs
validus esset, si falsitas nō interueniret.<marginalia>Bald.</marginalia>
Ita docuit Bald. in l. 1. C. de Sepulchro
violato in fine, licèt contrarium sentiat
in dicto cap. Extenore. num. 9. in princi-
pio citans Barth. in l. Siquis legatus, ff. Ad
l. Cornel. de Falsis. Qui non simpliciter<marginalia>Bart.</marginalia>
id affirmat, sed cum varijs distinctioni-
bus, & nunquam dicit, illum notarium
incurrere p&#x0153;nam ordinariam falsi, sed
esse puniendum propter atrocitatem
delicti, quod potest intelligi de pęna ex-
traordinaria, vt dixit etiam Baldus. Si-
mile est quod dixit idem Bald. in l. 2. C.
de Episcop. audien. Emphyteutam, qui
inconsulto domino rem vendit, non ca-
dere in cōmissum, si venditio alias fuit
nulla ex defectu sole&#x0303;nitatis, vel ex qua-
cunq, alia causa extra illam, quod in-
consulto domino facta sit. Vt explicuit<marginalia>Tiraquel.|Gloßa.</marginalia>
rectè Tiraquel. de vtroque retract. lib.
1. §. 1. Gloss. 2. n. 6. cum Cardin. & mul-
tis alijs, quos refert, & latius idem pro-
sequitur in legibus Connub. Gloss. 8. q.
24. à n. 205. Vbi in n. 217. generalem
constituit regulam, quando lex punit
actum nullum, intelligendā esse de actu,
qui non aliunde est nullus, nisi ex illo de
fectu, quem lex punire intendit.</P>
<P>  Dico tertio. Quando lex punit actum<marginalia>12.|3. Conclus.</marginalia>
qui tempore talis legis validus erat, li-
cet malè fieret, & postea fit nullus per<-P>@@

<-P>legem posteriorem, p&#x0153;na prioris legis
non habebit loc&#x0169; in illo actu postea nul
liter facto. Ratio sumenda est ex secun-
da parte regulę suprà posita, quia tunc
prior lex p&#x0153;nam imponens, dirigebat
suam intentionem ad actum validum, &
solum intendebat punire malitiam, quę
in aliquo modo faciendi talem actum
adiungebatur; ergo postquam annulla-
tus est actus, deficit materia illius legis,
nam postea actus, qui exterius fit, reve-
ra non est ille, de quo lex prior loque-
batur, nec malitia eius est eadem, sed
longe alia, valde enim diuersum est, act&#x0169;
validum inordinatè facere, vel intenta-
re facere actum nullum. Et licet inter-
dum fortasse hoc secundum sit grauius,
tamen simpliciter est diuersum, & ideo
ad illud non extenditur p&#x0153;na prioris le
gis, præsertim quia licet sit grauius, po
test non esse itanociuum, nec habere il-
la incommoda, quæ prior lex conside-
rabat. Et pręterea ipsa irritatio est quę-
dam incommoditas, quæ vicem p&#x0153;næ
supplere potest. Exemplum esse potest
in matrimonio clandestino, quod ante
Concilium Tridentinum validum erat,
licet esset prohibitum sub aliquibus p&#x0153;
nis, nunc autem irritum est ex vi decreti
dicti Concilij, & ideo illud inualide cō-
trahentes non incurrunt antiquas p&#x0153;-
nas, vt aliqui moderni probabiliter opi
nantur, & late tractat Sanci. lib. 3. de<marginalia>Sanchez.</marginalia>
Matrim. disp. 2. Quibus fauet Concili&#x0169;
Tridentinum, quatenus præcipit, vt clā<marginalia>Trid. Con.</marginalia>
destine, & irritè contrahentes arbitrio
Ordinariorum puniantur: sentire enim
in hoc videtur, illos non incurrere alias
p&#x0153;nas per leges, vel constitutiones prę
scriptas. Est autem hoc valde probabi-
le, loquendo de p&#x0153;nis, quatenus per le-
ges antiquiores Concilio erant statutę:
nam si aliquæ sunt postea per nouiores
leges statutę, vel renouatæ, in eis non
procedet in rigore hæc conclusio, sed
ex alijs principijs de illis erit iudicād&#x0169;.</P>
<P>  Dico quarto. Quando lex prohibet<marginalia>13.|4. Conclus.</marginalia>
actum, qui valide fieri potest, non ob-
stante prohibitione, & adijcit p&#x0153;nam,
illa non incurritur regulariter, nisi per
actum validum. Ratio est, quia tunc lex
principaliter respicit actum secundum
substantiam suam, & effectum, & non tā
tum secundum externam apparentiam,
vt v. g. Si lex prohibet venditionem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0628.jpg/>
@@1@<SE628>Cap. 34. An lex puniens actus includat inualidos. 621
<duolan 2><-P>principaliter respicit ad alienationem,
atque adeo ad venditione&#x0303; validam; er-
go illam etiam directe punit; ergo per
venditionem inualidam non incurritur
illa p&#x0153;na. Idem ergo intelligendum est
in similibus. Quod etiam confirmat vul
garis regula, quod verba cum effectu
sunt intelligenda, vt dicitur in cap. Re-
latum, de Cler. non refi. vbi Glossa mul-
ta refert, & habetur in l. 1. ff. Quod quid&#xE8BF;
iuris vbi etiam dicitur, non nocere co-
natum, si nullum habuit effectum, vtiq;
quando verba legis de se actum perfe-
ctum significant. Et plura refert Tira-
quel. lib. 1. de Retract. §. 1. Gloss. 2. n. 5.<marginalia>Tyraquel.|Rebuf.</marginalia>
& 6. & Rebuff. in l. Boues, de Verb. signif.
limit. 2. & 3. Iuuat etiam generalis re-
gula, nomen simpliciter dictum signifi-
care veram rem, & non fictam & conse-
quenter si actum fignificet, significare
actum validum, non nullum. Vt nomen
Sententiæ significat sententiam validam,
cap. vlt. & Clem. vlt. de Re iudic. &<marginalia>Clem. vlt.</marginalia>
Condemnationis verbum illam significat,
quæ rata est l. 4. §. Condemnatum, ff. de Re
iudic. nomen exhæredatio illam indicat,<marginalia>L. Non pu|tauit.</marginalia>
quæ recte fit l. Non putauit. §. Non quæ-
uis. ff. de Bonor. possess. cōtra tabulas.
Et ratio est, quia actus validus, & nul-
lus non nisi analogicè tales sunt, & ideo
simpliciter vox sumpta stat pro valido,
de quo vide Rebuf. in d. l. Boues. limit.<marginalia>L. Boues.</marginalia>
1. num. 9. & Ripa in dicto §. Condemnatum
d. num. 4. Et augetur ratio: nam maximè
hoc debet procedere in p&#x0153;nis, quia re-
stringendæ sunt, & ad verborum pro-
prietatem, & rigorem coarctandæ.<marginalia>14.|Obuiatur|obiectioni.</marginalia>
<P>  Sed obijci potest: nam sequitur, sa-
cerdotem excōmunicatum, ac denun-
ciatum ministrantem alicui sacramen-<-P>@@

<-P>tum p&#x0153;nitentiæ. non incurrere irregu-
laritatem, consequens est falsum; ergo.
Sequela patet, quia illud sacramentum
est nullum ex defectu iurisdictionis; er-
go per illum actum non incurritur irre-
gularitas, quæ est p&#x0153;na sacerdotis ex-
communicati ministrantis sacramenta.
Propter hanc, & fimiles exceptiones
dixi in assertione, accipiendam esse re-
gularitèr, non infallibiliter. Illum ergo
casum de sacerdote excōmunicato ab-
solute tractaui in Tom. 5. disp. 11. sect.
3. n. 13. & probabilius iudicaui, non ob-
stante nullitate absolutionis, incurri ir-
regularitatem in eo casu, & idem nunc
etiam videtur. Quia considerata inten-
tione canonum, sub illa prohibent ex-
communicato omnem vsum potestatis
ordinis, etiam si fiat cum illo defectu,
quem necessario habere debet, provt
fit ab excommunicato. Itaque lex, quæ
fert talem p&#x0153;nam, iam supponit defe-
ctum in tali actu facto ab excommuni-
cato, & illum intendit punire, & ideo
etiam si nullus fit, dummodo illam nul-
litatem habeat ex vi excommunicatio-
nis, punit illum. Et hoc est maximè in
legibus attendendum, reduciturque ad
regulam in secunda assertione positam
quia si lex explicitè, vel virtute suppo-
nit nullitatem in actu, vel defectum, vn-
de illa solet oriri, licet nō semper oria-
tur, censetur punire etiam actum illum
qui nulliter fit ex vi censuræ, vel alteri-
us similis defectus; quando autem nul-
litas prouenit ex alio capite, cessat præ
dicta ratio, & procedit generalis regula,
quod lex loquens de actu, intelligitur de
actu valido, quia solum ille simpliciter
talis existimatur.</P></duolan 2>
<Z>FINIS LIBRI QVINTI.</Z>
------------------------------------------------------------
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0012-0629.jpg/>
@@1@<SE629>622
#(IMAGE)
<Z><A+3>INDEX CAPITVM</A+3>
<A+2>LIBRI SEXTI.</A+2>
<A+1>DE INTERPRETATIONE,
cessatione, & mutatione legis
humanæ.</A+1></Z>
<P>Cap. I. De ratione recte interpretandi lege humanam.</P>
<P>Cap. II. De extensione in legibus humanis per earum interpretationem.</P>
<P>Cap. III. De extensione legis ad casum non comprehensum sub aliqua verborum significatione.</P>
<P>Cap. IIII. Expediuntur nonnulla dubia circa extensionem legis.</P>
<P>Cap. V. De restrictione legis per interpretationem.</P>
<P>Cap. VI. De cessatione obligationis legis in particulari contra verba legis.</P>
<P>Cap. VII. De excusatione legis per epikeiam.</P>
<P>Cap. VIII. De vsu epiKeæ sine recursu ad Principem.</P>
<P>Cap. IX. De ceßatione legis causa cessante.</P>
<P>Cap. X. De dispensatione in lege humana.</P>
<P>Cap. XI. De effectibus dispensationis humanæ legis.</P>
<P>Cap. XII. De materiali causa dispensationis.</P>
<P>Cap. XIII. De forma dispensationis humanæ legis.</P>
<P>Cap. XIIII. De potestate ordinaria dispensandi in legibus humanis.</P>
<P>Cap. XV. Dubia circa potestatem inferiorum in legibus humanis.</P>
<P>Cap. XVI. De potestate ordinaria dispensandi, & commutandi.</P>
<P>Cap. XVII. De potestate delegata ad dispensandum in legibus humanis.</P>
<P>Cap. XVIII. De iustitia causæ ad iustam dispensationem.</P>
<P>Cap. XIX. De validitate dispensationis legis humanæ sine iusta causa.</P>
<P>Cap. XX. De cessatione dispensationis cessante causa.</P>
<P>Cap. XXI. De nullitate seu inualiditate dispensationis.</P>
<P>Cap. XXII. Quando obtenta dispensatio sit subreptitia.</P>
<P>Cap. XXIII. Quæ taciturnitas inualidat dispensationem.</P>
<P>Cap. XXIIII. De dispensatione ab vno vinculo tacitis alijs.</P>
<P>Cap. XXV. De abrogatione legis.</P>
<P>Cap. XXVI. Quis possit legem abrogare.</P>
<P>Cap. XXVII. Quibus modis fit abrogatio, & de effectibus eius.</P>

@@0@<filename:W0012-0630.jpg/>
@@1@<SE630>623
#(IMAGE)
<Z>#(IMAGE) <A+1>LIBER SEXTVS.</A+1> #(IMAGE)
<A+3>DE INTERPRE-</A+3>
<A+2>TATIONE, CESSA-</A+2>
<A+1>TIONE, ET MVTATIONE</A+1>
HVMANARVM LEGVM.</Z>
<duolan 2><P><INI7>D</INI7>IXIMVS in tribus
libris proximè præce
dentibus de omnibus
quæ spectāt ad ratio-
nem, & efficaciam le-
gis, tam ciuilis, quàm
canonicæ, & ad quas-
dam earum generales species, quæ om-
nes mutationem admitt&#x0169;t, & ideo prius-
quam de iure humano non scripto, vel
de priuato dicamus, de mutatione legis
humanæ scriptæ dicendum est, simulq;
canonicam, & ciuilem comprehende-
mus, quoniam vtraque mutationem ad-
mittit, & doctrina quoad hanc partem
communis est, ac ferè vniformis. Di-
stinguendæ autem sunt variæ muta-
tiones, quæ in humana lege fieri pos-
sunt: potest enim mutari interdum
quasi ab intrinseco, & de se, aliquando
verò ab extrinseco agente, & vtraque
mutatio accidere potest, vel in parte so
lum, vel in tota lege. Dico autem legem
mutari ex se, & ab intrinseco, quādo ex
defectu materiæ, vel finis, aut rationis
eius obligatio cessat. Et quando hoc cō
tingit tantum in parte, seu in particula-
ri occasione, dicitur legis interpreta-
tio, seu æquitas, aut epijKia, quando ve-
rò integra mutatio accidit, cessatio di-
ci potest, & ita à nobis appellatur. Ab
extrinseco autem mutatur lex, quando
per contrariam actionem aufertur eius
obligatio, & si quidem id fiat ex parte,
vocatur dispensatio, sub qua commu-
tationem cōprehendo, si autem fiat in
tota lege, vocatur abrogatio, seu irrita-<-P>@@

<-P>tio, aut ablatio legis. Ex quibus qua-
tuor membra consurgunt sigillatim per
tractanda, interpretatio, cessatio dispe&#x0303;-
satio, & abrogatio legis. Quibus addi
solet mutatio legis per additionem, vt
constat ex D. Thoma q. 97. art. 1. Ver&#x0169;-
tamen si additio legis fiat sine diminu-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
tione, vel abrogatione præexistentium
legum, magis pertinet ad introductio-
nem nouæ legis, quam ad mutationem,
de qua tractamus, & ideo nihil de muta-
tione illa nobis dicendum superest. Si
autem lex noua antiquioribus deroget,
iam non est pura additio, sed mutatio,
quæ sub abrogatione comprehenditur,
& ita quatuor illa membra suffici&#x0169;t. Et
quod ad primum spectat, licet sola in-
terpretatio, per quam lex declaratur in
speciali casu nō obligare per epijkiam,
ad legis mutationem pertinere videa-
tur, nihilominus, vt illa melius intelliga
tur, & propter materiæ complement&#x0169;
operępretium erit aliquid de interpre-
tatione humanarum legum generaliter
præmittere.</P>
<Z>CAPVT I.
De ratione recte interpretandi legem humanam
quoad legitimum sensum eius.</Z>
<P><INI3>T</INI3>Riplice&#x0303; legis interpretationem di<marginalia>1.|Glossa.|Panormit.|Dec.|Syluest.</marginalia>
stinguere possumus ex Glossa in l.
Si de interpretatione. ff. de Legib. &
Panormit. & Deci. in cap. 1. de Postul.
Præla. Syluest. verb. Interpretatio, scilicet
authenticam, vsualem, & doctrinalem.
Authenticam voco, quæ fit auctoritate<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0631.jpg/>
@@1@<SE631>624 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>illius, qui potest legem condere; vsuale&#x0303;,<marginalia>Vide Bart.|in l. Caßar|ff. de Publ.|& vecti. in|Repetit. nu|22. q. 3. de|virtute hu|ius verbi,|Interpreta|ri, vbi mul|ta dehac re</marginalia>
quæ consuetudine, & ipso vsu fit, & do-
ctrinalem, quæ fit per doctrinam, & au-
thoritate interpretum, hic de hac ter-
tia præcipuè loquimur, & ideò breuiter
alias duas expediem&#xA770;. Dicta verò Glossa
aliud membrum addit, illius interpreta
tionis, quæ fit per sententiam iudicis.
Sed hæc sub consuetudine includitur, vt
patebit inferius loco suo.</P>
<P>  Primo ergo certum est, dari posse in-
terpretationem aliquam legis, quæ au-
thoritatem legis habeat, hanc verò fie-<marginalia>2.|Dari poße|interpreta-|tione&#x0303;, quæ|legis autho|ritatem ha|bet.</marginalia>
ri nō posse, nisi vel ab ipsomet legislato
re, vel successore, vel superiorem iurisdi
ctione&#x0303; habente. Tota assertio facilepro-
batur, quia interpretatio hæc sæpe est
necessaria ad bonum commune, & non
excedit potestatem legislatoris, potest
ergo cum authoritate legis ab eo fieri,
non vero ab inferiori, qui legem feren-
di non habet potestatem, vel non talem,
vt cadat in actum superioris. Et hoc est,
quod dicitur in l. vlt. C. de Legib. omne&#x0303;
legis interpretationem ab Imperatore
datam, ratam, & indubitatam habendam eße.
Et reddit rationem, quia si leges condere
soli Imperatori conceßum est, etiam leges inter-
pretari, solo dignum imperio esse oportet. Quod
necesse est intelligi de hac interpreta-
tione, quam authenticam vocamus, de
qua etiam dicitur in capit. Inter alia, de
Sentent. excōmunicationis. Vt vnde ius
prodijt, interpretatio quoque procedat. Estque
optimum, & nouum exemplum in moti-
bus proprijs Sixti V. de illegitimis: nam
per priorem de illis disposuit, per poste
riorem verò priorem interpretatus est,
& vterque eandem legis authoritatem
habet. Est autem aduertendum, non tā-
tum eandem personam posse hoc modo
legem suam interpretari, sed etiam eā-
dem sedem, vt ita dicam, seu successo-
rem in eadem potestate, vt clare proba-
tur in dicto cap. Inter alia. Et ratio est,
quia lex non procedit à persona, nisi vt
habente potestatem, & lex semper pen-
det ab eadem potestate, in quacunque
persona sit; ergo qui in eadem potesta-
te succedit, semper potest prædecessore&#x0303;
leges interpretari. Verum quidem est,
eundem hominem posse certius explica
re suam mentem, & sensum, quem re ve-
ra habuit, quando legem condidit, quia
solus ipse voluntatem suam certo cog-<-P>@@

<-P>noscit; successor verò sol&#x0169; potest illam
coniectare. Nihilominùs tamen potest
successor interpretari sens&#x0169;, in quo lex
recipienda est, & obseruanda, & hoc mo
do dicitur hęc authe&#x0303;tica interpretatio.
Vnde etiam manifestum est, posse supe-
riorem hoc modo legem inferioris in-
terpretari, quia non est necesse, vt att in
gere certo possit personalem (vt ita di-
cam) sensum, & mentem eius, quia hoc
neq&#x0301;; in successore est necessarium, sed sa
tis est, vtpossit definire, ac statuere, quo
modo talis lex accipienda sit, & custodi
enda, quod melius potest facere per iu-
risdictione&#x0303; superiorem, quam per æqua
lem, vt constat. Superiorem enim voco
non tantum in dignitate, vel extrinseca
perfectione, sed in subordinatione, &
prælatione. Quomodo iurisdictio. Re-
gis est superior iurisdictione Præfecti,
aut Proregis, & iurisdictio Papę inrisdi-
ctione Episcopi, non verò ita compa-
ratur Archiepiscopus ad Episcopum,
vnde non potest sic interpretari legem
eius.</P>
<P>  Vnde etiam intelligitur, frequenter<marginalia>3|Hanc inter|pret atione&#x0303;|non solum|esse nudam|declaratio-|nem, sedali|quādo mu-|tationem.</marginalia>
contingere, vt hęc interpretatio non sit
nuda declaratio sensus prioris legis, sed
mutatio etiam aliqua, vel addendo, vel
minuendo, quia totum hoc cadit sub po
testatem eius, cuius authoritate fit ta-
lis interpretatio, & potest esse ad com-
mune bonum necessarium. Vnde licèt
contingat, interpretationem nō videri
omnino adęquatam proprietati verbo-
rum legis, non est dubitādum de autho-
ritate, & efficacia interpretàtionis,
quia c&#x0169; auctor eius possit aliquam mu-
tationem facere, sæpe cum interpreta-
tione illam miscet sub eodem interpre-
tationis nomine illam comprehenden-
do, fortasse per modestiam, & comitate&#x0303;,
vt videre licèt in cap. 1. de Iuram. cal&#x0169;.
& cap. vnic. de Cleri. coniug. in 6. cum
similib&#xA770;. Deniq&#x0301;; obseruare oportet, hęc
omnia intelligenda esse de lege, quæ di-
recte fit ad interpretandam priorem.
Sępe enim vnam lege&#x0303; per aliā interpre-
tamur, licèt neutra ad hunc finem con-
dita sit, sed ex certo sensu vnius verio-
rem alterius sensum colligimus, aut cō-
iectamus, vel propter cōsonantiam, vel
propter verborum vsum, vel propter si-
militudinem rationis, aut aliquid simile
tunc aute&#x0303; interpretatio non est authen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0632.jpg/>
@@1@<SE632>Cap. 1. De interpretatione legis humanæ. 625
<duolan 2><-P>tica, sed sub doctrinali comprehendi-
tur, quia non habet legis authoritatem,
vt per se constat. Vt ergo authentica sit
interpretatio, oportet, vt habeat om-<marginalia>Quæ requi|runtur vt|interpreta-|tio dicatur|authentica</marginalia>
nes legis humanę conditiones, atq; adeo
vt sit iusta, procedens à legitima pote-
state, sufficienter promulgata, &c. Vnde
consequenter fit, vt hęc ipsamet lex hu-
mana interpretatiua alterius, expo-
sita sit dubijs, & obscuritatibus, ac
subinde vt etiam propter illam aliæ in-
terpretationes necessarię sint. Ideoque
obseruant Doctores, quòd constitutio
declarans aliam, in his, quæ non expri-
mit, recipit omnes interpretationes,
quas constitutio declarata, vt sumitur
ex Glossa in Clementin. Statum, verb. Con-
suetudo, de Electio. & in cap. Is qui, verb.
Vel electi. de Elect. in 6. & habetur ex-
presse in Authent. de Filijs ante dotal.<marginalia>Glossa.|Barth.|Matienz.|Burgos.</marginalia>
instrum. natis in fine collatio. 3. vbi id
notant Gloss. & Barth. & alij, quos re-
ferunt Matienz. lib. 5. Recop. titu. 4. l. 2.
glos. 9. n. 10. Burg. de Paz l. 1. Tauri. n. 288</P>
<P>  Secundo dicendum est, multum vale-<marginalia>4.|interpreta-|tionem ex|vsu sumptā|interd&#x0169; pos|se esse au-|thenicam.</marginalia>
re interpretationem ex vsu desumptam
ad legis obligationem pręscribendam,
& interdum talem esse posse, vt authen-
tica sit, & pro lege habenda. Hęc asser-
tio cōmunis Doctor&#x0169; est, vt sumitur ex
c. C&#x0169; dilectus, de Cōsuetud. quatenus in eo
dicitur, consuetudine&#x0303; esse optimam le-
gum interpretem, quod etiam habetur
in l. Si de interpretatione. ff. de Legib. Perti-
net autem ad materiam de consuetudi-
ne, & ideò illam prosequemur in c. 7. li-<marginalia>5.|Aliquan-|do necssa-|ria est do-|ctrinalis in|terpretatio|in legibus|bumanis.</marginalia>
bri sequentis ad finem.</P>
<P>  Tertio dicendum est, leges humanas
etiam admittere doctrinalem interpre-
tationem, quæ licèt per se non inducat
obligationem, quia non habet potesta-
tem introducendi legem, habet tamen
su&#x0169; authoritatis grad&#x0169;, qui potest inter,
dum esse tam certus, vt inducat necessi-
tatem. Hoc totum adeò not&#x0169; est, vt pro-
batione nō indigeat, nā hęc est humana
cōditio, vt vix possit homo tam perspi-
cuis verbis sensum su&#x0169; explicare, quin
ambiguitates, & dubia nascantur, præ-
sertim quia lex humana loquitur breui-
ter, & in generali, & in applicatione eius
ad varios casus in particulari oriuntur
frequenter dubia, propter quæ iudici&#x0169;
prudentum, & declaratio doctrinalis
necessaria est. Denique ex hac necessi-<-P>@@

<-P>tate orta est iuris ciuilis peritia, cuius
pręcipuus finis est, verum sensum, ve-
ramque interpretationem legum huma
narum tradere. Quod munus cōmenda-
tur in l. vni. C. de Professor. Qui Constā-
tip. li. 12. quatenus honorari iubet eos,
qui illo munere probè vtuntur.</P>
<P>  De hac igitur interpretatione cer-<marginalia>6.|Conuenien|tia dd. ma-|gnā habet|authoritate&#x0303;</marginalia>
tum est, non habere vim legis, quia non
procedit à potestate iurisdictionis, sed
à scientia, & iudicio prudentum, & ideo
dicimus per se non inducere obligatio-
nem. Quia verò in omni arte iudicium
peritorum in illa magnam inducit pro-
babilitatem, ideo etiam in hac leg&#x0169; hu-
manar&#x0169; interpretatione hæc doctrina-
lis interpretatio magnum habet autho-
ritatis pondus. In quo varij gradus esse
possunt: nam si in alicuius legis intelli-
gentia omnes interpretes conueniant,
faciunt humanam certitudinem, & re-
gulariter loquendo, etiam inducent o-
bligationem seruandi legem, & vten-
di illa in praxi iuxta talem interpreta-
tionem. Tum quia tanta consensio Do-
ctorum indicat communem acceptatio
nem, & obseruantiam legis in illo sensu,
tum etiam quia vix potest accidere, vt
contra cōmunem omnium Doctor&#x0169; in-
terpretatione&#x0303; tam efficax ratio occur-
rat, vt in cōscientia reddat securam cō-
trariam intelligentiam. At vero vbi va-
riæ sunt Doctorum interpretationes,
iuxta pondus rationum, & Doctor&#x0169; au-
thoritatem iudicandum est, occurre-
bat hìc disputatio de electione opinio-
num, illa verò ad materiam de Consci-
entia spectat.</P>
<P>  Sed circa hanc interpretationem in-<marginalia>7.|Tria notan|da vtverus|sensus legis|colligatur.</marginalia>
terrogari potest, quibus principijs, seu
regulis vtend&#x0169; sit ad verum sensum, &
obligationem legis collige&#x0303;dam. In quo
puncto latissimè scrib&#x0169;t iuris inter pre-
tes, quia proprie ad illos spectat, quia
vero etiā Theologis aliqua directio in
leg&#x0169;, ac canon&#x0169; intelligentia necessaria
est, eā breuiter cōprehendem&#xA770;. Tria igi-
tur capita obseruanda sunt, quæ supra
tractando de forma legis distinximus,
scilicet, verba legis quatenus significa-
tiua sunt, mens legislatoris, & ratio, &
de singulis aliquid est dicendum, quo-
niam ex his omnibus pendet vera in-
terpretatio legis. Circa verba dicen
dum est, in omni lege humana primum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0633.jpg/>
@@1@<SE633>626 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>omnium expectandam esse verborum
proprietatem, id est, propriam signifi-
cationem, nam ex illa maximè sumen-
da est vera interpretatio legis, semper-
que est præferenda, nisi aliquid obstet.
Sic enim de testatore dicitur in l. Nōn<marginalia>L. Non ali|ter.</marginalia>
aliter. ff. de Legat. 3. Non aliter à significa-
tione verborum eius recedi, quàm cum manife-
stum est, aliud ipsum sensiße, ergo multo ma
gis de verbis legislatoris idem asseren-
d&#x0169; est. Vnde in l. 1. §. Si is, qui nauem. ff. de
Exercitoria actio. dicitur, In dubijs non
eße recede&#x0303;d&#x0169; à verbis edicti. & in l. Prospexit.
ff. qui & à quibus, verbis inhære&#x0303;dum esse,
etiam si res grauis esse videatur, Quod
quidem (ait) per quam durum est sed ita lex
scripta est. Hinc etiam in cap. 2. §. Sed neque
de Translati. Episcop. cōcessa cessione
Episcopatus, non censetur cōcessa trās-
latio. Et ratio redditur, nam si circa trans-
lationem idem fieri voluisset, quòd de cessione
dixerat, & de translatione poterat expressisse. Si-
gnificans, non esse recedendum à pro-
prietate verborum, quoad fieri possit
similia habentur in cap. Ad audientiam,
de Decim.</P>
<P>  Ratio verò clara est, quia verba in cō<marginalia>8.</marginalia>
muni sermone vsurpantur in propria
significatione, nam idcirco illam reci-
piunt; ergo multò magis hoc intelligen
dum est seruari in legibus, quia debent
esse claræ, & non expositæ circunue&#x0303;tio-
nibus, & falsis interpretationibus, vt su-
pra diximus. Vnde confirmatur ab in-
cōmodo, quia aliàs nihil esset certum in
legib&#xA770; neq; per illas posse&#x0303;t regulari actio
nes homin&#x0169;, quia vnusquisq; posset suo
arbitrio ad im proprios sensus illas de-
riuare. Confirmatur secundo, quia pro-
pter hanc regulam docent Patres, ver-
ba Scripturæ in proprio sensu esse acci-
pienda, nisi ex circunstantijs, vel alijs
locis aliud constet, quod maxime obser
uandum est, vbi dogmata fidei, aut mo-
rum traduntur; idem ergo est cum pro-
portione in lege, quæ est regula morum.
Denique etiam Dialectici dicunt, ana-
logum simpliciter sumptum accipi pro
principali significato; verba aute&#x0303;, si prę
ter sensum propri&#x0169; habere possunt im-
propri&#x0169;, sunt quasi analoga, & in eis sen
sus proprius est quasi principale analo-
gat&#x0169;; ergo absolutè posita in lege, acci-
pie&#x0303;da sunt in proprio, ac principali sta-
tu. Atq&#x0301;; hanc regulā tradunt iurisperiti<-P>@@

<-P>cōmuniter, vt late refert Tiraquel. in l.<marginalia>Tiraq.|Constanti.|Rog.</marginalia>
Si vnquam, §. Libertis. nu. 45. & sequentib.
& attingit breuiter Constanti. Rog. tra-
ctat. de Iura interpret. q. 2. nu. 20. Quādo
autem, vel quomodo hęc regula deficiat,
ex dicendis patebit.</P>
<P>  Obseruand&#x0169; est autem in hoc puncto
in verbis iuris, seu legum, duplice&#x0303; pro-<marginalia>9.|duplexver|borum pro|prietas.</marginalia>
prietatem solere distingui, vnam natu-
ralem vocant, aliam ciuilem. Prior nō
sic appellatur, quia fignificatio aliqua
verbor&#x0169; legis sit à natura, constat enim
omnia verba humanarum legum ad pla
citum, & ex impositione, significare,
sed quia quędam significatio est ex sim-
plici, & primęua verborum impositio-
ne, & in ea solent sigificari res prout ve-
rè, ac naturaliter sunt, sicut dictio mors
significat naturalem mortem. Signifi-
catio aute&#x0303; ciuilis dicitur, quæ est per ex
te&#x0303;tione&#x0303;, parificatione&#x0303;, vel fictione&#x0303; iuris,
vt dictio, Mors, significare solet ciuilem,
qualis fit per religiosam professionem,
& filius adoptatus dicitur filius, & sic
de alijs. Quibus addi posset tertia sig-
nificatio, quæ vocari potest vsualis,
quia est ab vsu, & consuetudine loquen
di, quæ magnam vim habere solet in si-
gnificatione vocum interpretanda, a-
deo vt in legum expositione proprieta-
ti etiam verborum vsus præfere&#x0303;dus sit,
vt iuris periti cum Barth. docent in l.
Non dubium. Codice de Legib. in l. Labeo.
ff. de Suppelle. lega. & in l. 1. ff. de Suis, &<marginalia>Butr.</marginalia>
legit, Hęred. Panormitan. in Pro&#x0153;m. De-
cretali&#x0169;. vbi latissime Felinus plurima
congerit. Ne vero tot membra multi-<marginalia>Panorm.|Felin.|Significatio|vsualis ad|naturalem|vel ciuile&#x0303;|reducenda|est.</marginalia>
plicemus, hanc significationem ad du-
as præcedentes reuocamus: nam si v-
sus verbi sit communis totius populi
in vulgari modo loquendi, iam illa sig-
nificatio est facta magis propria ma-
gisque naturalis, quam primæua, quia
vsus habet vim derogandi institutio-
nem, & mutandi impositionem huma-
nam. Si autem vsus sit solius iuris, talis
significatio sub ciuili continetur.</P>
<P>  Regula ergo proposita de priori pro
prietate est intelligenda, per se loquen-<marginalia>10.|Quomodo|regula tra|dita sit in-|telligenda.</marginalia>
do, & nisi circunstantiæ occurrentes,
vel alia iura cogant, extensionem, vel
limitationem facerè, vt in sequenti-
bus prosequemur. Atque ita sumitur
ex lege vltima, Codice de His, qui ve-
niam ætatis, & cætera. Vbi perfecta,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0634.jpg/>
@@1@<SE634>Cap. 1. De ratione interpretandi legem humanam. 627
<duolan 2><-P>vel legitima ætas simpliciter dicta acci
Pidicitur pro naturali, non pro illa, Quæ
imperiali beneficio suppletur. Idem sumitur
ex cap. Susceptum, de Rrescrip. in 6. vbi id
notat Glossa verb. Non morte. citans alia
iur. & latius Tiraquel. dicta l. Si vnquam,<marginalia>Glossa.</marginalia>
verb. Susceperit. num. 17. Sed obseruan-
dum circa hoc est, regulam hanc potis-
simum habere locum in vocibus vsuali-
bus, vt sic dicam, quas leges, seu iura ac
cipiunt ex cōmuni lege hominum; sunt
verò aliæ voces, quę sunt propriæ ipsius
iuris, & ab ipso inuentæ, sicut vnaquæq;
ars propria habet vocabula, quibus vti
tur, vt in iure canonico tales sunt vox
Censura, excommunicatio, & similes, & in iu-
re ciuili vsucapio, præscriptio, & similes; in
his ergo vocibus significatio ciuilis,
seu sec&#x0169;dum ius est significatio natura-
lis illar&#x0169;, nā est ex primæua impositione
& res per talem voce&#x0303; significata nō ha-
bet aliam naturam, nisi quam habet ex
institutione iuris, & ideo sec&#x0169;dum eam
significationem sunt tales voces in legi-
bus accipiendæ, & proprietas illarum
ex iure sumenda est.</P>
<P>  Sed quid si vox habeat plures signifi-<marginalia>11.|Quādo uox|habeat plu-|res signifi-|catiōes quid|faciendum,</marginalia>
cationes proprias in naturali &#xA753;prieta-
te. Respondeo, tunc vtendum esse regu-
la, quæ in omnibus sermonibus ambi-
guis, seu æquiuocis prudenter obserua-
ri solet, videlicet, vt legismateria, alięq;
circunstantiæ atte&#x0303;te pondere&#x0303;tur, nā ex
illis determinàbitur facile verborum
significatio. Maxime vero legis initi&#x0169;
considerare, & cum illo sequentia con-
iungere necesse est, quia ad illud debe&#x0303;t
trahi sequentia, nisi aliquid obstet. Nā
in pro&#x0153;mio constitutionis solet causa
finalis, & principaliter mouens conti-
neri, & ideò illud maxime spectandum
est ad legis intelligentiam, vt commu-
niter tradunt iurisperiti, quos latè re-
fert Tiraquel. in tractat. Ceßante causa, li-<marginalia>Tiraq.|Molin.|Gutier.</marginalia>
mitat. 1. num 64. & 65. & Molin. lib. 1. de
Primog. cap. 5. à num. 3. & Gutierr. in
Practicis lib. 3. quæst. 17. num. 90. Vn-
de etiam in contractibus initi&#x0169;, & cau-
sa spectantur. l. Si procuratorem, in prin-
cipio. ff. Mandati; ergo multo magis in le-
gibus obseruandum est initium, vt ad
illud cætera accommodentur. Quin po-
tius additur in leg. 24. ff. de Legibus. In
ciuile esse, nisi tota lege perspecta, vna ali-
qua eius patricula proposita iudicare. Itaque<-P>@@

<-P>ex antecedentibus, & consequentibus
cum materia, & alijs circunstantijs
determinanda est æquiuoca verbi sig-
nificatio. Quod si verba legis adeo es-
sent æquiuoca. vt neque ex anteceden-
tibus, neque ex subsequentibus, nec ex
materia, aut ratione legis constare pos-
set definitus sensus eius; illa nō esset lex,
quia non solum non esset clara, verum
etiam neque mentem legislatoris satis
significaret. Vix autem fieri potest, quin
altera significatio sit rei de qua tracta-
tur, magis accommodata, & illa feren-
da est iuxta regulam legis 68. ff. de Re-
gulis iuris. Quoties idem sermo duas senten-
tias exprimit, ea potissimum accipietur, quæ rei
gerendæ aptior est. Idem à simili sumitur
ex leg. Si seruus plurium. §. vltimo. ff. de
Leg. 1.</P>
<P>  Circa intentionem, seu mentem le-<marginalia>12.|Quid circa|inte&#x0303;tionem|consider an|dum legis-|latoris.</marginalia>
gislatoris considerandum est, ab illa po
tissim&#x0169; pendere tam substātiam, quàm
efficaciam legis, quia, vt probatum est
in lib. 3. mens legislatoris est anima le-
gis, vnde sicut in viuente substantia, &
operatio vitæ ab anima maximè pe&#x0303;det,
ita in lege à mente legislatoris. Illa est
ergo vera interpretatio legis, per quā
mentem, & voluntatem legislatoris as-
sequimur, & ideo quac&#x0169;que ratione de
me&#x0303;te legislatoris constare possit, sec&#x0169;-
d&#x0169; illam maxime erit lex interpretāda.
Quod potest confirmari ex principio
generali, quod ex Gregor. traditur in<marginalia>Gregor.</marginalia>
cap. Humanæ aures, 22. quæst. 5. Non debet
aliquis verba considerare, vtique nuda, sed in
tentionem, & voluntatem, quia no debet inten-
tio verbis deseruire, sed verba intentioni. Quæ
verba non inueniuntur in Gregorio, sed
sunt Celestini vt infrà videbimus. De-<marginalia>Celestin.</marginalia>
nique confirmatur ex vsu iurium, con-
siderantium vtique mentes legislator&#x0169;,
c. Si postquam, de Elect. in 6. ibi: Ex sui me&#x0303;te
exigit, &c. & in c. Sec&#x0169;do requires, de Appel-
lat. ex inte&#x0303;tione legislatoris verba exte&#x0303;
duntur, quia verba intentioni deseruiunt, vt
ibi allegatur. Sic etiam in l. Cum mulier.
ff. Solut. matrim. ex me&#x0303;te legis negatur
marito propter lenocinium accusatio
vxoris de adulterio. Ide&#x0303; probatur opti-
mè ex l. Scire etiam. §. Aliud. ff. de Excusat.
tuto. ibi, Sed et si maxime verba legis h&#x0169;c ha
bebant intellect&#x0169;, tamen mens legislatoris aliud
vult. Simile etiā de Testame&#x0303;tis dicitur in
lege, Nō aliter in princip. ff. de Legat. 3.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0635.jpg/>
@@1@<SE635>628 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><P>  Quæret vero aliquis qui possit fieri,<marginalia>13.</marginalia>
vt mens præter verba aliquid conferat
ad legem interpretādam. Quia homines
non possunt mentem alterius hominis
percipere, nisi ex verbis eius, nam vt
Gregor. dicit. 26. Moral, & infertur in<marginalia>Gregor.</marginalia>
dicto cap. Humanæ aures, initio. Apud ho-
mines corverbis, apud Deum vero verba pensan
tur ex corde, hic autem agimus de huma-
no iudicio, & intellige&#x0303;tia, quomodo er-
go potest sensus legis, quæ in verbis cō-
sistit, ex mente sumi, cum ipsa mens per
verba tātum nobis possit innotescere?
Et confirmatur: nam si legislator per
verba legis suam mentem non declara-
ret, non constitueretur lex, nec oriretur
obligatio, etiam si ex aliis coniecturis
possemus aliquo modo voluntatem le-
gislatoris cognoscere, quia (vt supra
dictum est, lex non constituitur volunta
te Principis nisi per verba legis suffici-
enter expressa, quia voluntas sola non
sufficit per se ad obligandum, nec etiā
est satis, quod aliunde priuatim innotes-
cat, sed necesse est, vt in ipsa lege suffi-
cienter contineatur: ergo nō possumus
è contrario per voluntatem cognosce-
re verborum sensum.</P>
<P>  Ad interrogationem respondetur, c&#x0169;<marginalia>14.|Quomdo|mens legis-|latoris pōt|esse regula|interpretā-|di.</marginalia>
dicimus mentem legislatoris deseruire
ad interpretandam legem, non esse sen-
sum, ipsamvoluntatem legislatoris me-
rè internam, vel secundum se spectatam
esse posse regulam interpretādi legem,
contra hunc enim sensum recte proce-
dunt obiectiones factæ; sed sensus est,
verba nudè sumpta sæpe esse ambigua,
& ex varijs intentionibus, ac voluntati-
bus posse procedere, & ideo ex adiun-
ctis, id est, ex materia, aut circunstantijs
prudenter pensandum esse, ex qua volun
tate, & intentione processerint, & tunc
ad intentionem legislatoris accommo-
dādam esse verborum significationem,
& interpretationem. Ita sumitur ex sen-<marginalia>Hilar.</marginalia>
tentia Hilarij lib. 4. de Trinit. dicente,
Intelligentia dictorum ex causis est aßumenda
dicendi, quia non sermoni res, sed rei est sermo
subiectus, cap. Intelligenti{a}. de Verbor&#x0169;
significatione. Verum est igitur, homi-
nes iudicare de mente loquentis ex ver
bis, non tamen ex illis nudè, & abstra-
cte sumptis, sed vt coniunctis omnibus
circunstantijs, à quibus determinari
possunt ad hanc mutationem potius,<-P>@@

<-P>quam aliam iudicandam. Vnde ad con-
firmationem fatemur, legem non con-
stitui per internam voluntatem, nisi in
lege ipsa sufficienter manifestetur, vt
probat ratio facta. Nihilominus ta-
men vt verba legis sufficienter indice&#x0303;t
intentionem, & voluntatem legislato-
ris, non est necesse, vt abstracte, & nu-
dè sumpta illam indicent, sed possunt,
ac debent ex omnibus adiunctis deter-
minari.</P>
<P>  Secundo interrogari hic potest, an<marginalia>15.</marginalia>
mens legislatoris plus conferat ad ve-
ram interpretationem legis, quam ver-
ba, vel è conuerso. Nam ex dictis vide-
tur sequi, plus menti esse tribuendum,
quam verbis, quia mens est præcipuum
in lege, nam est vita eius. Item prop-
ter, quod vnumquoque tale, & illud ma-
gis, sed verba sunt propter mentem, &
non è contrario, ergo præferenda est
mens verbis. Vnde in capite, In his,
de Verborum significatione, dicitur,
Non debet aliquis considerare verba, sed vo-
luntatem, cum non intentio verbis, sed verba
intentioni debeant deseruire. In contrarium
vero facit, quia licet ordine intentio-
nis mens sit prior verbis, sic enim di-
cuntur verba esse propter me&#x0303;tem, quia
ad illam indicandam instituta sunt, ni-
hilominus ordine executionis, seu in ge
nere causæ instrumentalis priora sunt
verba, nam per illa deuenimus in cog-
nitionem mentis, & voluntatis legisla-
toris; ergo præferenda est verborum
vis in legis interpretatione. Et confir-
matur: nam illud est præfere&#x0303;dum, quod
certius est, sed verborum propriètas
est certa, & clara; mens autem legisla-
toris sol&#x0169; per cōiecturas cognoscitur,
in quibus sæpe homines falluntur; ergo
preferenda sunt verba per se loquendo,
vel salte&#x0303; regulariter. Quod videtur sen-
tire Tiraquel. in dicta l. Si vnquam, verb.
Libertis. n. 23. c&#x0169; Bald. in c. Licet de Elect.</P><marginalia>Tiraq.|Bald.|16.</marginalia>
<P>  Respondeo, hanc comparationem
non posse fieri inter verba legis, & vo-
luntatem legislatoris, vt in se est mere
interna, cum voluntas non hoc modo
cognoscatur, neq; vt sic deseruire possit
ad intellige&#x0303;dam legem. Potest ergo fie-
ri comparatio, vel inter verba ex vna
parte, & alias coniecturas, quibus men-
tem legislatoris indagamus, ex alia, vel
inter vim, & proprietatem verborum,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0636.jpg/>
@@1@<SE636>Cap. 1. De interpretatione legis humanæ. 629
<duolan 2><-P>& mente&#x0303; legislatoris sufficienter cōie-
ctatam per varia signa simul sumpta.<marginalia>Quo sensu|verba sunt|signa vol&#x0169;|tatis legisla|toris.</marginalia>
Priori ergo modo dicend&#x0169; videtur, ver
ba per se loquendo esse potissimum sig-
num vol&#x0169;tatis legislatoris, & illo maxi-
mè vtendum esse ad mentem legis pers-
piciendam, non tamen illo solo, sed si-
mul cum alijs, à quibus interdum vinci,
ac superari potest. Primum horum in-
tend&#x0169;t Doctores allegati, & cōstat, quia
significatio verborum est magis expres-
sa, & certa. Item quia verba sunt, quæ
ex intentione legislatorispotissim&#x0169; as-
sumuntur ad declarandam voluntatem
suam; ergo illa etiam primo, ac princi-
paliter consuli debent ad eādem volun-
tatem cognoscendam. Altera verò pars
sufficienter probata est in principali re
gula, & in declaratione pręcedentis du-
bitationis. Vnde cōstat, in secundo sen-
su comparationis mentem legis, vtc&#x0169;q;
sufficienter cognita sit, esse verbis prę-
ferendam, quod satis probant rationes
priori loco factæ. Probatur etiam ex l.
Non dubium. Codice de Legib. dicente,
Contra legem agere, qui per occasionem ver-
borum contra legis nititur voluntatem; est er-
go voluntas verbis pręferenda. Item in
l. Nominis, de Verborum signific. dicitur
Ex lege esse tam quod est ex sententia legis, quā<marginalia>Glossa.</marginalia>
q&#x0301;uod ex verbis. vbi Glossa exponit, Tam
quod est ex sententia præter verba, quàm quod
est ex verbis, & sententia: nam quod est ex
verbis sine sententia, non est lex, vt vi-
sum est. Hoc denique modo dicitur in
dicta l. Non aliter, ff. de Leg. 3. à verbis<marginalia>Interdum|proprietas|verborum|relinquen-|di, vt me&#x0303;s|legislatoris|inuestige-|tur.</marginalia>
legis recedi, vbi de mente legislatoris
constat. Dicimus aute&#x0303; à verbis legis re-
cedere, quando illa extendimus, vel re-
stringimus, vel multo magis quando à
proprietate verbor&#x0169; aliquantul&#x0169; rece-
dimus, quod etiā facere licet, quādo ne-
cessari&#x0169; est, vt à mente legislatoris non
recedamus, quia tunc verbare vera nō
significant voluntate&#x0303; legislatoris secun
dum suam proprietatem, sed secundum
aliquam translationem, vnde est illud
Gregorij in cap. Præterea, de Verbor. si-
gnificat. Plerumque dum proprietas verbor&#x0169;
attenditur, sensus veritatis amittitur.<marginalia>17.|Quibus mo|dis mens le|gislatoris|indagāda.</marginalia>
<P>  Tande&#x0303; verò interrogari potest, quib&#xA770;
modis, vel coniecturis vtend&#x0169; sit ad me&#x0303;
tem legislatoris indagādam præter nu-
dam vim verborum. Respondeo multa
assignari à iurisperitis, præcipua verò<-P>@@

<-P>capita sunt hæc. Primo materia legis,
nam illi maxime debent verba deserui-
re iuxta sententiam Gregorij supra ci-
tatā. Sic in cap. 2. de Translat. Episcop.<marginalia>Gregor.</marginalia>
§. Sed neque exponitur, Ecclesiam dici vidua
tam, etiam si habeat Episcopum non cō-
secratum, vel inutilem, quia materia ta-
lem sensum postulabat. Sic etiam in l. Si
vero. ff. Locati, verbum Donationis per ver-
bum transactionis exponitur, materia exi
gente. Secundò quoties verborum pro-
prietas induceret iniustitiam, vel simile&#x0303;
absurditate&#x0303;, circa me&#x0303;tem legislatoris,
trahenda sunt verba ad sensum etiam
improprium, in quo lex sit iusta, & ratio
nabilis, quia hæc pręsumitur esse mens
legislatoris, vt multis iuribus declara-
tum est in tit. de Legib. ff. Et in eis ratio
oste&#x0303;ditur. Nam in l. 18. dicitur. Benignius
leges interpretandæ sunt, quo voluntas ear&#x0169; con-
seruetur. Ergo si necessaria sit etiā impro
pria interpretatio, vt vol&#x0169;tas sit, vel prę
sumatur iusta, in eo sensu accipienda est
lex, quia alias nō conseruabitur volun-
tas legislatoris, c&#x0169; lex iniusta nō sit lex.
Et in l. 19. additur, In ambigua voce legis ea
potius accipienda est significatio quæ vitio caret,
præsertim cum voluntas legis ex hoc colligi pos-
sit. Quia nimir&#x0169; sine vitio esse præsumen
da est. Quod habet verum, etiam si illa
ambiguitas sitper analogiam, vel impro
prietatem, & idem sumitur ex l. Nulla iu-
ris ratio, eodem.</P>
<P>  Tertio ex comparatione ad alia iura<marginalia>18.</marginalia>
potest indagari me&#x0303;s legislatoris in ali-
qua lege, etiā pręter vim, & proprietate&#x0303;
verbor&#x0169; eius, idq; dupliciter. Primo ex
repugnantia, & contrarietate aliar&#x0169; le-
g&#x0169;, quæ oriretur in vno verborum sensu
& vitatur in alio, tunc enim interpreta-
mur mentem legislatoris non fuisse de-
rogare superioribus legibus, aut illas
corrigere, & ideò vsum fuisse verbis in
ea significatione, quæ cum alijs iuri-
bus stare possit. Quia non receditur à
iure antiquo, nisi quatenus in nouo ex-
primitur, l. Præcipimus in fine. Codice de
Appellation. & notat Glossa in capite,
Cupientes. §. Quod si. verb. Petere, de Elect.
in sexto. Correctio enim, & mutatio le-
gis odiosa est, & de se non admittitur,
nisi vbi omnino vitari non potest. Vn-
de addunt iurisperiti, vitandam esse,
etiam si opus sit verba posterioris legis
minus propriè interpretari. Ita docent<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0637.jpg/>
@@1@<SE637>630 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>Anton. de Butr. in cap. Cum dilectus, de<marginalia>Vide Gutie|res in Pra|ct. lib. 3. q.|15. n. 34.|& 25.|Anton. de|Butr.|Imola.|Felin.|Panorm.</marginalia>
Consuet. n. 15. & ibi Imol. n. 12. & Felin.
in cap. Non potest, de Re iudic. num 8. §.
Limita dupliciter, cum Panormita. in cap.
Cum olim, de Re iudic. in fine, qui ad hoc
etiam inducit Glossam vlt. interpretan-
tem illum textum iuxta hanc regulam.
Nam cum textus ille requirat concor-
diam eligentium, & cōcordia in rigore
significare videatur, vt nullus discre-
pet: nihilominus sufficere censet, vt fiat
maiori parte consentiente: nam hæc est
concordia iuridica, de qua intelligen-<marginalia>Semper ali|qua propri|etas verbo-|rum seruā-|da.</marginalia>
da èst illa lex, cum non declaret, se velle
communi iuri derogare. Vnde colligo,
ita licere ob eam causam verba legis
impropriè interpretari, vt tamen ser-
uetur aliqua proprietas verbor&#x0169;, salte&#x0303;
secundum consuetudinem iuris, vt in
exemplo adducto constat, & idem inue-
nitur in alijs, quæ afferri solent. Estque
valde consentaneum rationi, quia esto
non semper legislatores loquantur iux-
ta naturalem proprietatem verborum,
semper tamen videntur loqui saltem se-
cund&#x0169; aliquam iuris proprietatem, aut
consuetudinem, quando materia aliud
non postulat. Neque maior extensio vi-
detur admittenda, ne detur occasio, &
licentia corrumpe&#x0303;di iura, quod est ma-
ius incommodum, quàm admittere ali-
quam iuris correctionem. Altera via
colligendi mentem legislatoris per cō-
parationem ad alia iura, est per con-
cordiam. Vbi enim conueniens sensus
legislatoris sumi nō potest ex verbis in
rigore, ac naturali proprietate sump-
tis, & alia significatio suppetit, in qua
sensum accommodatum reddunt, mult&#x0169;
iuuabit, si talis significatio verborum
consentanea sit alijs iuribus, in quibus
similiaverba in illo sensu accipiun{t$}, vel
æquiparantur: t&#x0169;c enim valde &#xA753;babilis
fit talis interpretatio ex mente legisla-
toris, quia secundum ius loqui præsu-
mitur. Et hoc maximè habet locum,
quando talis interpretatio benigna est,
& nullum alium habet incōmod&#x0169;: nam<marginalia>19.|Ratio legis|valde cōdu|cit ad men|te&#x0303; legislato|ris indagā-|dam.</marginalia>
benigna interpretatio legis, cæteris pa
ribus pręferenda est, iuxta l. Benignius. ff,
de Legib.</P>
<P>  Vltimo circa rationem legis adden-
dum est, illam quidem non sufficienter
continere mentem legislatoris, si tame&#x0303;
de illa constet, multum valere ad eande&#x0303;<-P>@@

<-P>mentem legislatoris inuestigandam. Ita<marginalia>Bald.|Decius.|Tiraquel.</marginalia>
docuit Bald. in c. Licèt, de Elect. & Deci&#xA770;
in cap. Secundo requiris. de Appellat. & plu
res alij apud Tiraq. in dicta l. Si vnquam
§. Libertis, nu. 23. & prior pars constat, t&#x0169;
quia ratio legis nō est textus legis, tum
etiam quia multa per legem humanam
statuuntur arbitrio potius, quam certa
ratione, & ideò, non omnium, quæ per leges
statu&#x0169;tur. ratio reddi potest, vt dicitur in l. Nō
omnium, de Legib. Quanuis enim lex sem
per sit rationi cōsentanea, nihilominus
electio inter ea, quæ rationabilia sunt,
sæpe nō habet ratione&#x0303;, & ideo nō se&#x0303;per
est inuestiganda, vt dicitur in l. Et ideo, ff.
eode&#x0303;: ergo sola ratio legis nō continet
legislatoris voluntate&#x0303;, quia pro suo ar-
bitrio potuit nō in ōnibus illi cōforma-
ri, sed sol&#x0169; quaten&#xA770; voluit, & suis verbis
explicauit. Vnde intulit Bald. suprà, ma-<marginalia>Bald.</marginalia>
ioris mome&#x0303;ti esse verba, quā rationem,
etiam magistrale&#x0303;, vt ipse loquitur, quia ver
ba sunt quasi legis substantia, & imme-
diatè continent voluntate&#x0303; legislatoris.
Ratio aute&#x0303; solum remote illā indicat.</P>
<P>  Nihilominus tamen posterior etiam<marginalia>20.</marginalia>
pars verissima est. Oportet tame&#x0303; circa
illam aduertere, duplicem esse posse ra-
tione&#x0303; legis, vnam in lege nō expressam,
sed ab interpretibus excogitatam. Aliā
in lege ipsa explicatā. Prior ergo ratio
licèt aliquid conferat ad assequendam
legislatoris mente&#x0303;, nō est tame&#x0303; certum
iudici&#x0169;, sed probabilis tant&#x0169; cōiectura,
tum quia sępe ratio non est certa, sed in
opinione Doctor&#x0169; posita est, tum etiam
quia multo minus certum est, illā fuisse
ratione&#x0303;, quę mouit ipsum legislatorem,
c&#x0169; possint esse aliæ, à quibus moueri po
tuerit, & consequenter est incertum, ad
quam ratione&#x0303; magis accōmodandus sit
sensus legis. At verò quando ratio legis<marginalia>Ratio legis|in ipsa lege|conte&#x0303;ta ma|gnum indi-|ci&#x0169; mentis|est legisla-|toris.</marginalia>
in ipsa lege cōtinetur, magnum indici&#x0169;
esse potest mentis legislatoris, & post
verba ipsa, videtur secundum certitudi-
nis locum obtinere, quia tunc ratio le-
gis est aliquo modo pars eius, nam in ea
cōtinetur, vt supponitur. Vnde necesse
est, vt pręceptum, & voluntas legislato-
ris sit rationi suæ accommodata, & con
sequenter, vt verba significantia actum
præceptum, si ambigua sint, ex ratione
ibi expressa determinatione&#x0303; accipiant;
ergo ex tali ratione efficaciter proba{t$}
mens legislatoris. Quod ideò manifest&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0638.jpg/>
@@1@<SE638>Cap. 2. De extensione in legibus humanis per ear&#x0169; interpret. 631
<duolan 2><-P>visum est Bartholo, & multis alijs Iuris-<marginalia>Barth.</marginalia>
peritis, vt sæpè non distinguāt inter hāc
rationem, & mentem legislatoris, & v-
tramq&#x0301;ue pariter vocant animam legis,<marginalia>Decius.</marginalia>
vt suprà lib. 3. dixi, & attigit. Deci. loco
proximè citato. Veruntamen licet illa
duo sint valde propinqua, in rigore sunt
distincta, vt ibi probaui, & ideo ratio
est medium ad indagandam mentem, &
moraliter certum, quādo est in lege ex-
pressa: non tamen ita infallibile, quin
aliæ etiā circunstantiæ ponderādæ sint,
quia etiam ipsius rationis sensus potest
esse ambiguus, & ex alijs circunstantijs
certior redditur. Et contingere etiam
potest, vt ex eadem ratione voluntas va
rijs modis, & ad diuersa moueatur, &
ideò ad plene cognoscendam legislato-
ris voluntatem, quæ est propria mens
eius, non sufficit sola ratio, etiam in le-
ge expressa, sed omnia expende&#x0303;da sunt,
& attentè consideranda.</P>
<Z>CAPVT II.
Quando, & quomodo habeat locum extensio in
legibus humanis per earum interpre-
tationem.</Z>
<P><INI3>L</INI3>Egis interpretatio, si præcisè, ac<marginalia>1.|Legis inter|pretatio de|claratur.</marginalia>
sec&#x0169;dum vocis rigorem sumatur
solum consistit in declaratione, &
intellige&#x0303;tia proprij, & (vt sic dicam) im-
mediati sensus ipsius legis, sistendo tan-
tum in vsitata, & propria significatione
verborum, & in sensu legis ex illis sic in-
tellectis resultante, & hanc interpreta-
tione&#x0303; videtur vocasse declaratiuā Bar-
thol. in l. Omnes populi. ff. de Iustit. & iure,<marginalia>Barth.</marginalia>
q. 6. principali, & de illa tractat in quæ-
stiunc. 3. nobis verò nihil de illa dicen-
dum superest, pręter dicta in capite prę
cedenti. Alio ergo modo sumitur inter-
pretatio prout aliquid specialiter ope-
ratur circa legem, quæ multiplex est se-
cundum varios effectus, vnus est corre-
ctio, vel abrogatio legis, de qua infra di
cemus, quia specialiter fit per vnam le-
gem circa alias, vel per posteriores cir-
ca præcedentes; alij verò sunt, qui in v-
naquaq&#x0301;; lege secundum se spectari pos-
sunt, vt sunt extensio, restrictio, excep-
tio, vel excusatio, seu cessatio obliga-
tionis legis, vel aliorum effectuum eius,
& de singulis aliquid dicendum est, vt<-P>@@

<-P>generales regulę habeantur ad decide&#x0303;-
dos casus ex legum intelligentia pen-
dentes.</P>
<P>  Primo igitur circa extensionem ad-<marginalia>2.|Quadru-|plex exten|sio legis.</marginalia>
uerto, quadruplicem extensionem in le-
ge posse cogitari. Vna est intra verbo-
rum proprietatem secundum naturale&#x0303;
significationem, alia est vltra proprie-
tatem naturalem, & intra proprietate&#x0303;
ciuilem, siue per communis iuris vsum,
siue per aliquam iuris fictionem, tertia
esse potest vltra vtramque proprietate&#x0303;
per aliquam improprietate&#x0303;, siue in sig-
nificatione alicuius verbi, aut nominis,
siue in connexione verbor&#x0169;, siue in sub-
intelligenda, vel supplenda aliqua par-
ticula non expressa in lege. Et ita in hoc
tertio membro potest esse infinita va-
rietas, & inæqualitas per maiorem, vel
minorem improprietatem. Quartò po-
test cogitari extensio vltra omnem sig-
nificationem verborum etiam impro-
priam, solum propter rerum, vel casu&#x0169;
similitudinem, aut identitatem forma-
lem in ratione legis. Quintò addi potest
extensio vltra mentem legislatoris. Sed
hanc non admittimus, vt infra dicemus
nec vltra dictos modos extensionis vi-
detur alius possibilis per comparatio-
nem ad verba, vel rationem legis, quæ
est veluti terminus, à quo procedit ex-
tensio. Potest aute&#x0303; extensio fieri ad per-
sonas, ad res, seu casus, ad loca, vel ad
te&#x0303;pora, & ita ex parte termini ad quem
(vt ita dicam) possunt etiam extensio-
nes multiplicari.</P>
<P>  Dico ergo primò. Omnis lex non o-<marginalia>3.|Quousque|lex odiosa|extende&#x0303;da|est.</marginalia>
diosa per se loquendo, extendenda est
ad omnia, quæ verba in significatione
propria, ac naturali comprehendunt,
non verò vltra illa, nisi alia specialis ra
tio id requirat. Exempla sunt, si lex lo-
quatur de filijs, vt filias etiam compre-
hendat, quia illa vox in significatione
propria communis est, non verò ita cō-
prehendit nepotes exvi significationis,
nisi alia ratio cogat. Et ideò dixi, per se
loquendo, nam ex accidenti possunt ver-
ba intra illam significationem coarcta-
ri, vt si ex ampla intelligentia, etiā pro-
prijssima sequatur aliquod absurdum,
vel correctio alterius legis, vel aliquid
simile, vt in capite sequenti explicabi-
mus. Sic ergo explicata assertio cōmu-
nis est in cap. 1. de Cōstit. vbi bene Deci.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0639.jpg/>
@@1@<SE639>632 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>lect. 1. n. 23. & sequentib. Panormit. n. 14.<marginalia>Dec.|Panormit.|Glossa.</marginalia>
& sumitur ex Glossa in l. Non possunt. ff. de
Legib. in fine. Prior ergo pars affirmās
patet, quia tunc nulla est ratio exten-
dendi legem vltra naturalem proprie-
tatem verborum; ergo non debet fieri,
quia regulariter homines loquuntur se-
cundum proprietatem verborum, & si
absolutè, & indefinitè loquuntur, de to-
to significato verborum loqui intelli-
guntur. Et hoc maximè habet locum in
legibus, in quibus indefinitus sermo æ-
quiualet vniuersali, quia sunt regulæ ge
nerales, & doctrinàlem sermonem con-
tinent, vt optimè probari potest ex lege
Prospexit. ff. Qui, & à quib&#xA770;, & tradit Bart.<marginalia>Barth.</marginalia>
in l. 1. §. Sed etsi ff. de Ventr. in Possess. mi-
ten. n. 3. vbi in scholijs multa refer&#x0169;tur.
Et confirmatur, quia lex, quæ non con-
tinet odium, aut speciale grauamen in-
ter fauores reputari potest, vt in prin-
cipio libri præcedentis dixi; ergo intra
prædictos salte&#x0303; limites extendenda est.</P>
<P>  Altera verò pars negatiua cum sua<marginalia>4.</marginalia>
moderatione exceptiua, etiam est cla-
ra, quia per se loquendo, ac regulariter
homines vtuntur verbis in significatio-
ne maximè propria, multo ergo magis
id est obseruandum in legibus. Et hoc
etiam confirmant multa ex his, quæ in
superiori capite adduximus, & nonnul-
la iuris principia, vt quod vbi lex non di-
stinguit, nec nos distinguere debemus, quod su-
mitur ex dicta l. Prospexit. & l. 1. ff. de Le-
gat. præst. Cui æquiualens est, vt quod ab-
solutè dicitur, simpliciter, & sine diminutione
accipiatur, l. De pretio. ff. de Publiciana, &c.
cui consonat l. Cum prætor. 170. ff. de Re-
gul. iur. iuuat etiam quod simplicibus legi-
bus est amic{a}, vt dicitur in §. Cæterum. In-
stit. de Legat. agnat. succ. & alia similia.
Et hæc assertio ex sequentibus magis
declarabitur, quando verò specialis ra-
tio maiorem exte&#x0303;sionem postulet, quā-
do verò tantam non patiatur, dicemus
capite sequenti.</P>
<P>  Dico secundò. Quando lex est fauo-<marginalia>5.|Lex fauo-|rabilis ad|omne&#x0303; pro-|prietatem|verborum|est extende&#x0303;|d{a}.</marginalia>
rabilis, vel specialis aliqua ratio iuris
intercedit, extendenda est ad omnem
proprietátem verborum, non solum na-
turalem, sed etiam ciuilem, seu iuridi-
cam, nonverò vltra illam, nisi maior ne-
cessitas id postulet. Hæc posterior pars
latius tractabitur in assertione sequen-
ti, nunc verò sufficienter constat ex di-<-P>@@

<-P>ctis in capite præcedenti, quia verbor&#x0169;
proprietas tenenda est, nisi necessitas
cogat, quia aliàs nihil erit certum, & cō
stans in dispositione legum. Prior ergo
pars assertionis, quæ præcipuè nunc in-
tenta est, communis est, & clara. Et in
communi suaderi potest, quia vnaquęq&#x0301;;
ars vtitur verbis sibi proprijs, & iuxta
propriam cōsuetudinem, vel institutio-
nem; ergo multò magis id seruādum est
in legibus. Nec enim coge&#x0303;dus est legis-
lator, vt quoties loqui vult de filijs na-
turalibus, & adoptiuis, specificè id fa-
ciat, sed aliquando vti poterit voce cō-
muni; ergo in legibus habere potest lo-
cum extensio secundum totam signifi-
cationem propriam verborum non so-
lum naturalem, sed etiam ciuilem; ergo
maximè ita sunt accipienda verba in fa
uorabilibus legibus, iuxta vulgata prin
cipia iuris. Quod tamen semper est in-
telligendum per se, & nisi aliud obstet,
iuxta alia principia, & regulas, quas &#xA753;-
ponemus. Idemq&#x0301;ue erit, quando eadem
omnino ratio in lege expressá in omni-
bus illis significationibus inuenta fue-
rit, tunc enim satis indicat eadem ra-
tio, intentionem legislatoris fuisse de
omnibus illis loqui.</P>
<P>  Atque ad hanc regulam spectant va-<marginalia>6.</marginalia>
riæ quæstiones, quæ de hac extensione
tractantur à Doctoribus, quarum resò-
lutio ab illa pendet, & à posteriori, &
quasi per inductionem illam cōfirmat.
Vná, & satis celebris est, an lex loquens
verbis propriè significantibus cas&#x0169; ve-
rum, extendatur etiam ad fictum, quem
sub lata significatione verba compre-
hendere possunt, modo explicato. Quā
quæstionem tractant Barth. & alij Legi-<marginalia>Barthol.</marginalia>
stæ. In l. Si is, qui pro emptore. ff. de Vsucap.
& in l. Omnes populi, ff. de Iustit. & iur. & in
l. Cum ex oratione. ff. de Excusat. tutor. &
in l. 3. §. Hæc verba. ff. de Negot. gest. nam<marginalia>Exte&#x0303;sio ad|mitenda in|materia fa|uorabili, nō|verò in o-|dios{a}.</marginalia>
ex his, & alijs iuribus inter se collatis
constat, interdum legis verba extendi
ad casum fictum, interdum verò non ex-
tendi. Vnde ordinaria regula est, in ma-
teria stricta, id est, odiosa, correctoria,
& similibus non admitti extensionem il-
lam, in materia autem ampla, id est, fa-
uorabili, admitti. Vt c&#x0169; lex loquitur in
fauorem filiorum, adoptiui etiam veni-
re solent, vt docent Baldus, & alij apud<marginalia>Baldus.</marginalia>
Menoch. lib. 4. præsumpt. 89. n. 36. & lex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0640.jpg/>
@@1@<SE640>Cap. 2. De extensione in legibus humanis per ear&#x0169; interpret. 633
<duolan 2><-P>loquens de legitimis, legitimatos com-
prehendit, teste Barth. in dicta l. Si is, qui<marginalia>Barth.|Menoch.</marginalia>
prò emptore. n. 30. & Menoch. supra n. 22.
Vnde potest hic notari alia regula, sci-
licet, quando lex omnino æquiparat fi-
ctum cum vero, tunc quoad dispositio-
nes, seu effectus eiusdem iuris, ordina-
riè habere locum extensionem legis se-
cundum totam proprietatem ciuilem,
seu legale&#x0303;, quia lex disponere censetur
secundum eiusdem iuris vsum, & insti-
tutionem. Vt v. g. dicit lex, legitimatum
nihil differe à legitimo, vtiq&#x0301;ue quoad
dispositiones iuris, vel secundum iura
factas, Authent. Quibus modis nat. effi.
&c. cap. 1. & 3. Inde ergo fit, vt nomine
legitimorum ordinariè veniant etiam
legitimati, nisi aliud constet aliunde de
mente legis. In quo etiam consideran-
dum occurrit, hoc maximè habere lo-
cum, quando effectus per legem indu-
ctus est quasi dispensatio in aliquo de-
fectu non à natura, sed ab hominibus in
troducto, vt est ingenuitas concessa cō-
tra seruitutem, nam seruitus non est cō
ditio naturæ, & ideò seruus factus inge-
nuus per legem, simpliciter venire solet
in legibus nomine ingenui, vt patet ex
dicta l. Cum ex oratione. Maximè verò in
materia fauorabili. Et alia exempla af-
feremus in sequentibus.</P>
<P>  Dico tertiò. Extensio legis per im-<marginalia>7.|Lex aliquā|do extendi|tur vltr{a}|proprieta-|tem verbo-|r&#x0169;tam na-|turale&#x0303;, quā|ciuilem.|Abb.|Dec.|Felin.|Couar.|Nauar.|Glossa.</marginalia>
proprietatem, seu vltra proprietatem
verborum, tam naturalem, quàm ciuile&#x0303;
rarò locum habet, admittenda verò est,
quando aliàs vel lex fieret illusoria, &
nullius mome&#x0303;ti, vel iniustitiam, aut aliā
absurditatem contineret. Hanc conclu-
sionem in terminis posuit Abb. in cap. 1.
de Constit. n. 14. & sequitur ibi Deci. &
alij, & Felin. referens alios in cap. Trans-
lato, de Constit. n. 14. Couarr. 3. Variar.
cap. 3. n. 9. Nauarr. in Sum. cap. 27. n. 51.
& in cap. P&#x0153;næ, de P&#x0153;nit. dist. 1. n. 16. &
21. & sumitur ex Gloss. penult. in cap. 2.
de Vsur. in 6. Qui omnes præcipuè lo-
quuntur de posteriori parte assertionis.
Nam prior, scilicet, quod hæc licentia
extendendi legem ad improprium sen-
sum, per se non liceat, sed tantum neces
sitate cogente, per se nota est, & ex di-
ctis in capite præcede&#x0303;ti satis probatur.
Quod verò propter dictam causam li-
ceat, optimè probatur ex l. Scire etiam. §.
Aliud. ff. de Excusat. tutor. vbi propter<-P>@@

<-P>vitandum absurdum lex ibi dicens, Vel
intra centum milliaria, exte&#x0303;ditur, vt etiam
intra quatuor centum locum habeat.
Et à simili etiam sumitur ex l. Nam absur
dum. ff. de Bon. libert. & optime in l. Si sti-
pulatio. ff. de Oper. liber. Et confirmari
hoc potest ex cap. Si ciuitas, de Sententia
excommunic. in 6. vbi interdictum ciui-
tatis extenditur ad suburbia, ne vili pe&#x0303;-
di valeat sententia interdicti. Idem pro
batur ex cap. Significauit, de Iudæis, vt il-
lud benè expendit Nauarr. in Sum. cap.
27. n. 51. Ratio autem est, quia est vulga-<marginalia>Nauar.</marginalia>
ris regula, omnem dispositione&#x0303; ita esse
interpretādam, vt valeat potius, quàm
pereat; ergo multò magis lex, quæ mag-
no consilio fit, at verò si iniustitiam cō-
tineret, non esset lex; ergo ita est inter-
pretanda, vt & sit lex, & non sit iniusta,
etiamsi ad hoc necessari&#x0169; sit verba ex-
tendere vsque ad improprietatem. Et
eadem ratione vitanda est omnis absur
ditas à lege per eius interpretationem,
quia si esset absurda, irrationabilis es-
set, & consequenter non esset lex. Idem
denique erit si sit inutilis, & nullius mo-
menti, quia etiam hoc modo nihil ad cō
mune bonum conferet, ac subinde non
erit lex. Et præterea cum lex auctori-
tate publica fiat, & magno consilio, non
potest præsumi facta in eo sensu, vt sit
iniusta, absurda, vel inutilis. Vnde etiam
de statuto dixit Albert. cons. 20. n. 11. nō<marginalia>Albert.|Mascard.</marginalia>
esse ita interpretandum, vt elusorium
fiat, & sequitur Mascard. concl. 596. n. 2.
Imò etiam in lege odiosa fit hæc exten-
sio, ne fiat fraus legi, & ita fiat inutilis,
vt in l. 4. Ad Macedon. sub mutuo com-
prehenditur venditio pecunia credita.
Et ad id valet L. Cum quis. 126. de Regul.
iur. & Glossa vlt. in cap. vlt. de Vsur. in<marginalia>Glossa.</marginalia>
6. vbi nomen testamenti ad codicillum
extendit in materia p&#x0153;nali, ne lex fiat
illusoria, estq&#x0301;; ibi communiter probata.
Et plures alios in eandem sententiā re-
fert Tiraq. in ll. connub. Gloss. 5. n. 115.<marginalia>Tiraquel.|Sarmient.</marginalia>
& Sarmien. lib. 1. Select. c. 12. n. 7. Atq&#x0301;; in
his assertionibus nō videtur esse cōtro-
uersia inter auctores, nā in his generali
b&#xA770; regulis cōueni&#x0169;t, licèt alij plures, alij
pauciores limitationes adhibeāt, quas
n&#x0169;c nō expe&#x0303;dimus, quia pendent magis
ex particularib&#xA770; materijs, seu ex appli-
catione generalis doctrinæ ad illas, quā
ex formali ratione interpretādi leges.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0641.jpg/>
@@1@<SE641>634 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><Z>CAPVT III.
Vtrum lex extendi poßit ad casum non compre-
hensum sub aliqua verborum significatio-
ne, propter solam rationis similitu-
dinem, vel identitatem.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Væstio hæc valde controuersa<marginalia>1.</marginalia>
est inter auctores, & non paruā
habet difficultatem, & ideò spe-
cialiter tractāda est. Multi ergo sentire
videntur, tantam extensionem fieri non
posse. Et potest suaderi primò, quia ra-
tio legis non est lex, nec formaliter illā
constituit tanquam forma substantialis
eius, quia hæc est voluntas legislatoris
significata per verba; ergo si verba in
aliqua fignificatione non extenduntur
ad aliquem casum, quanuis fortasse ra-
tio in eo militet, non est de illo lata lex.
Dices, voluntatem legislatoris esse ra-
tioni conformem, & ideò tantum ex-
tendi, quantum ratio eius. Sed contra
hoc argumentor secundò, quia stante
eadem ratione potest Princeps velle v-
num, & non aliud, vel pro sola libertate,
vel certè, quia non expedit multa præ-
cipere, aut prohibere, neque omnia o-
mittere, & ideò eligit vn&#x0169; pro arbitrio
suo, quod sæpe potest facere sine culpa;
imò etiam interdum propter aliquam
rationem. Nam licèt nos lateat, fortas-
se non defuit legislatori aliquod moti-
uum, propter quod vnum præciperet,
& non aliud, non obstante aliqua simili-
tudine rationis. Vnde confirmatur ter-
tiò, quia ipsa determinatio expressa ver
borum ad vnum casum, & taciturnitas
alterius, indicat potius legislatore&#x0303; vn&#x0169;
voluisse præcipere, vel prohibere, & nō
aliud, ex illa coniectura iuridica, quia si
voluißet, expreßißet, cap. 2. de Translat. E-
piscop. cap. Ad audientiam, de Decim. Vn-
de potius solet interdum sumi argume&#x0303;-
tum ab speciali, quia dum hoc in specia
li prohibetur, & alia tacentur, signum
est alia non prohiberi. Denique lex non
est vltra totam significationem exten-
denda sine necessitate, aut ratione co-
gente; híc autem nulla est, sed sola con-
iectura similitudinis rationis, quę & in-
firma est, quia nunquam potest illa simi-
litudo omnimoda satis probari, cum nō
oporteat, legislatorem omnem ratione&#x0303;
exprimere, quæ ips&#x0169; mouit, & per alias<-P>@@

<-P>coniecturas, quas adduximus, illa suffi-
cienter eliditur, argumento cap. Verisi-
mile, de Præsumptionibus, ergo propter
solam rationem non est lex extendenda
vltra verba. Et hanc sententiam signifi-
cat Glossa in cap. Infidei, verb. Inquisitio-<marginalia>Gloss.|Anton.|Domin.|Adrian.|Mater.|Cordub.|Tiraquel.</marginalia>
nis, de Hæret. in 6. tenet Anton. in cap.
vlt. de Consuet. n. 57. Domin. in cap. 1. de
Temporib. ordin. in 6. n. 9. Adrian. in 4.
Mater. de Excommunic. q. 3. excep. 8. &
Cordub. lib. 1. q. 11. opin. 2. ad 3. & multi
alij apud Tiraquel. in l. Si vnquam, verb.
Libertis. à n. 2. vbi infinita pene conge-
rit, & allegat vsque ad num. 30. & præci-
puè in num. 20. & 21.</P>
<P>  Multi verò alij affirmant, tantam es-<marginalia>2.|Ratio legis|aliquando|extenditur|vltra signi|ficationem|verborum.|Tiraquel.|Constant.|Roger.|Molin.|Couar.|Angel.|Imola, &|Gemi.|Syluest.|Panorm.</marginalia>
se vim rationis legis, vt propter illam
comprehe&#x0303;dere censeatur casus in lege
omissos, si in eis par ratio militet, licèt
aliter sub verbis legis non contineātur.
Pro qua sente&#x0303;tia multa etiam congerit
Tiraquel. supra à n. 42. Vbi etiam plures
auctores allegat. Idem Cōstanti. Roger.
in tract. de Iur. interpret. §. 1. à num. 21.
Molin. lib. 1. de Primogen. c. 5. n. 7. & se-
quentib. Couarr. in cap. Alma. 2. p. §. 4. n.
7. vers. Secundò. Angel. verb. Lex. n. 6. & 8.
cum Imol. & Gemi. Syluest. q. 18. cum Pa
normit. in cap. In insulis, de Regular. n. 3.
vbi ait, dispositione&#x0303; legis extendi prop-
ter rationem expressam in lege, etiamsi
verba id non patiātur. Idem ferè habet
in cap. 1. de Iuram. calum. n. 8. Fundame&#x0303;-
tum potissim&#x0169; est, quia ratio legis, præ-
sertim in ipsa expressa, indicat sufficie&#x0303;-
ter, intentionem legislatoris esse pro-
hibere aliquid, non quatenus materia-
liter (vt sic dicam) tale est, sed vt subest
tali rationi, ac subinde prohibere quid-
quid talem rationem æqualiter induit;
ergo dispositio talis legis tam vniuer-
salis est, quàm eius ratio, etiamsi verba
eius id non exprimant. Et confirmatur,
quia hoc modo decisio vnius casus per
sententiam Principis censetur habere
vim legis pro omnibus similibus, quia,
nimirum, casus ille particularis mate-
rialiter sumptus solum censetur esse tā-
quam quòddam exemplum, in quo ra-
tio de cisionis exercetur, quia verò ra-
tio est, quę fundat decisionem, ideò vni-
uersalis esse censetur pro casibus simi-
bus; ergo idem est cum proportione in
quacumque lege. Et ad hoc confirman-
dum allegantur varia iura, quę nunc nō<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0642.jpg/>
@@1@<SE642>Càp. 3. De extensione legis hum. vltra verbor&#x0169; significatione&#x0303;. 635
<duolan 2><-P>licet sigillatim expendere, quia intelle-
cta generali doctrina, potest vnusquisq&#x0301;;
iuxta eam singula interpretari.</P>
<P>  In hac re difficile est iudicium ferre,
propter varia dicta Doctorum, & iuri&#x0169;,<marginalia>3.|De lege hu|mana pror|pria sermo|esse debet.</marginalia>
quæ ab ipsis allegantur. Vt tamen quod
sentio dilucide, & breuiter explicare va
leam, suppono, sermonem esse de lege
humana propria, id est, disponente, & in-
ducente nouam obligationem, quæ ex
sola ratione naturali non oriretur, nam
si lex hominis tātum sit declaratiua ra-
tionis natur alis, sine dubio tantum ex-
tendetur, quant&#x0169; ipsa ratio. Nec de hoc
esse potest controuersia. Deinde differe&#x0303;
tiam cōstituo inter paritatem rationis,
& identitatem. Paritatem rationis vo-
co, quando licet rationes sint diuersæ,
habent inter se æqualitatem, vt sunt v.
g. ratio amicitiæ, aut gratitudinis, quæ
inter se diuersæ sunt, possunt aute&#x0303; æqui-
parari, & moraliter æquales iudicari.
Identitatem autem voco, quando in di-
uersis materijs vna, & eadem ratio pie-
tatis promouendæ, aut nocumenti eui-
tandi intercedit. Quam distinctionem
attingunt Iuristæ allegati, & paritatem
vocant similitudine&#x0303; rationis, aliam ide&#x0303;-
titatem, vt videre licet in Baldo, & alijs,
quos Tiraquel. citat, & expressius Ro-
chus Curt. tract. de Consuet. ad cap. vlt.<marginalia>Roch.|Alex.|Paul. Cast.|Tiraquel.</marginalia>
eod. sect. 4. n. 23. ex Alex. cons. 75. & Pau-
lo de Castr. cons. 338. & in cons. 84. vt il-
lum refert, & sequitur Tiraquel. in dicta
l. Si vnquam, verb. Libertis. n. 45.</P>
<P>  Primo igitur censeo, solam similitu-
dinem rationis per æquiparatione&#x0303;, seu<marginalia>4.</marginalia>
æquiualentiam sine identitate non suf-
ficere, vt legis obligatio ex vno casu ad
simile&#x0303; extendatur, vt ex persona ad per-
sonam, aut alio simili modo, quando sub<marginalia>Similitudo|rationis nō|sufficit, vt|obligatio le|gis ex vno|casu ad si-|milem ex-|tendatur.|Paul. Cast.|Alex.|Roch.|Gloss.</marginalia>
verbis legis in aliqua significatione nō
comprehenditur. Ita opinantur in pri-
mis auctores citati in prima opinione.
Deinde idem planè sentiunt Paul. Ca-
strens. Alex. & Rochus proximè citati.
Ad idem potest citari Glossa in cap. 1.
de Temporib. ordin. in 6. verb. Italiæ. Nā
licèt in principio videatur repugnare,
in vltimis verbis tandem exponit illum
textum, non admittendo extensionem
propter similitudinem rationis, verum
est, non fundari in hoc, quod similitudo
rationis nō sufficeret, sed in hoc, quod
ratio aliqua dissimilitudinis excogita-<-P>@@

<-P>ri potuit. Veruntamen etiam hinc sumi
potest argument&#x0169; pro cōclusione, quia
si verba legis nullo modo casum com-
prehendunt, sola similitudo rationis nō
potest sufficere, vt dispositio legis cen-
seatur habere locum in alio casu simili,
quia nunquam potest similitudo esse tā-
ta, quin facile sit aliquam rationem dif-
ferentiæ inuenire. Sed vlterius declara-
tur, incipiendo à certioribus. Nam in
primis ferè omnes fatentur, hanc exte&#x0303;-
sionem per similitudinem rationis non
habere locum, vbi alia lex aliter dispo-
nit in alio casu, quantuncumq&#x0301;ue simili,
vt expressè docent Barthol. in Authent.<marginalia>Barth.</marginalia>
Quas actiones. C. de Sacros. Eccles. n. 8. & 9.
& in l Omnes populi. ff. de Iustit. & iur. q. 6.
principali, quæstiunc. 4. consentit Abb.<marginalia>Abb.</marginalia>
cons. 29. n. 4. vol. 2. & in cap. Translato, de
Constitut. n. 4. vbi clarè loquitur de ra-
tione simili, non eadem, vt Barth. etiam<marginalia>Roch.|Felin.</marginalia>
loqui videtur, vt illum etiā Rochus ex-
posuit. Idem Felin. in dicto cap. Translato.
de Constit. n. 13. Et ratio est, tum quia
legum correctio est iuris strictissimi, vt
infra dicemus, & ideò non habet in illa
locum extensio propter solam similitu-
dinem rationis, tum etiam quia fortius
vinculum est legis expressę, quam sit ra-
tio alterius legis propter solam simili-
tudinem; ergo non potest hæc lex con-
tra alteram præualere. Ex quo obiter
colligo, solam similitudinem rationis
non sufficere, vt casus sit comprehen-
sus in lege ex mente legislatoris: nam si
esset comprehensus, re vera eximeret
illum à contraria lege antiquiori.</P>
<P>  Deinde in legibus p&#x0153;nalibus est fa-<marginalia>5.|Duo in le-|ge p&#x0153;nali|distinguen-|d{a}.</marginalia>
cilior, magisq&#x0301;ue recepta assertio (ide&#x0303;q&#x0301;;
intelligatur cum proportione in irritā-
tibus, & in omnibus odiosis.) Vt autem
caueatur ęquiuocatio, quæ in hoc com-
mitti potest, distinguenda sunt in lege
p&#x0153;nali duo, scilicet, præceptum, vel pro
hibitio, & p&#x0153;næ impositio. Quod ergo
attinet ad p&#x0153;nam, certum existimo, nō
posse legem p&#x0153;nalem quoad p&#x0153;nam ex
tendi propter solam similitudinem ra-
tionis, quantacumq&#x0301;ue ista sit. Quod
pręter auctores proximè allegatos sen-<marginalia>Glossa.</marginalia>
sit Gloss. in cap. In p&#x0153;nis. 49. de Regul. iur.
in 6. dicens, quod de p&#x0153;nis non arguimus ad
similia, quia p&#x0153;næ non excedunt proprium ca-<marginalia>Anton. de|Butr.</marginalia>
sum. Idem docuit Anton. de Butr. in cap.
vlt. de Consuet. n. 57. & 58. & bene Castr.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0643.jpg/>
@@1@<SE643>636 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>lib. 1. de Lege p&#x0153;nal. cap. 7. docum. 3.<marginalia>Castro.|Molin.|Emman.|Roder.|Sanc.</marginalia>
Eandem opinionem tenet, & commune&#x0303;
Doctorum esse dicit Molin. tract. 2. de
Iustit. disp. 176. §. Quartò. Emman. Roder.
tom. 1. Quæstion. regular. q. 11. ar. 6. re-
gula 14. Sanci. lib. 10. de Matrim. disp. 4.
Probari autem potest primo ex genera-
li regula iuris, in p&#x0153;nis benigniorem in
terpretationem esse faciendam; at exte&#x0303;
sio p&#x0153;næ propter solam similitudinem
non fit per interpretationem benignā,
sed nimis rigorosam; ergo. Sec&#x0169;do, quia
hæc extensio vel fieri posset à casu ad
casum similem ęqualem, vel grauiorem,
vel à persona ad personam, velà p&#x0153;na
ad p&#x0153;nam, vel à loco ad locum, aut alia
simili circunstantia; nihil autem horum
potest dici cum probabilitate; ergo.</P>
<P>  Probatur prima pars de casu ad ca-<marginalia>6.</marginalia>
sum, quia p&#x0153;næ impositio licèt secund&#x0169;
generalem ratione&#x0303; ęqualitatis, seu pro-
portionis fundetur in ratione iustitiæ,
tamen in determinatione talis p&#x0153;nę ad
talem casum pendet ex voluntate legis-
latoris, magis quàm ex ratione, vt con-
stat, quia nulla certa ratio cogebat Prin
cipem ad imponendam hanc p&#x0153;nā pro
tali delicto, posset enim imponere aliā,
vel nullam per legem imponere, sed cō-
mittere iudici; ergo rationis similitudo
ex parte delictorum non sufficit ad ex-
tendendam p&#x0153;nam ad casum similem,
quia præter rationem necessaria est vo-
luntas legislatoris, quæ ibi non interue-
nit. Declaratur, & cōfirmatur hęc pars,
quia in p&#x0153;nis, quæ ipso facto imponun-
tur, manifestum est, neminem obligari
in conscientia ad exequendam, vel ob-
seruandam in se p&#x0153;nam legis, nisi com-
miserit illud specificum delictum, prop-
ter quod est imposita, vt in censuris, ir-
regularitatibus, & alijs impedimentis
canonicis manifestum est, vt constat ex
doctrina sępe repetita in materia de Ce&#x0303;
suris. Imò Doctores omnes in illa pon-
derant non solum specificam rationem
delicti, sed etiam modum, & consumma-
tione&#x0303; eius iuxta rigorosum sensum ver-
borum esse necessarium. Vnde ridicul&#x0169;
esset dicere, parricidam, vel incendia-<marginalia>Declara-|tur exe&#x0303;plo.</marginalia>
rium templi, aut imaginum, incurrere
censuram canonis, Si quis suadente, quia
hæc delicta æquiparantur in grauitare
percussioni clerici; ergo idem dicend&#x0169;
est in p&#x0153;nis imponendis per iudicem,<-P>@@

<-P>eadem enim ratio militat, quia lex im-
ponens p&#x0153;nam certam pro furto, in ri-
gore non obligat iudicem ad imponen-
dam illam p&#x0153;nam pro alio delicto, etiā
si simile, vel æquale sit. Quādo verò pos-
sit iudex, vel etiam debeat ex alio prin-
cipio vti ea similitudine, seu imitatione
legis punientis vnum delictum ad pu-
niendum aliud, paulò post explicabo.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hæ rationes conuincunt in alijs<marginalia>7.</marginalia>
extensionibus secundum alias circun-
stantias, quando variata circunstantia,
variatur factum, quod lex considerauit.
Vt patet in primis in variatione perso-
næ: nam si lex definitè punit religiosum
concionantem hoc, vel illud, non punit
clericum secularem idem delictum cō-
mittentem, quia licèt sit in specie idem,
non tamen est idem, quod lex voluit, &
expressit. Item hic procedit illa ratio,
quod punire hanc, vel illam personam
pendet ex voluntate legislatoris, & ideò
non sufficit similis ratio, quia nec sem-
per homò vult omnia, quæ participant
similitudinem rationis, nec semper ex-
pedit omnia velle, sed vnum prę alio eli
gitur arbitrio legislatoris, vel propter
alia motiua, quæ apud se habere potuit.
Et hæc est iuridica ratio exponendi om
nes canones p&#x0153;nales, & destructo hoc<marginalia>Iuridic{a}|ratio expo-|nendi om-|nes cano-|nes.</marginalia>
generali fundamento, tollitur certitu-
do in his legibus explicandis. Et idem
discursus fieri potest de loco: nam si lex
punit delictum factum in tali loco, ita
vt ex illa constet, habuisse respectum ad
illum, non extenditur ad alium, licèt ea-
de&#x0303;, vel similis ratio in eo esse videatur.
Quod quidem dixit Barth. in Authent.<marginalia>Bartb.</marginalia>
vlt. C. de Sacros. sanct. Eccles. quando c&#x0169;
illa extensione inducitur correctio le-
gis; ego verò censeo absolutè, ac per se
idem esse dicendum ex vi mutationis lo
ci, & facti, quod lex considerauit. Et ide&#x0303;
est de malo peccandi: nam si lex punit
peccantem scienter, non extenditur ad
peccantem ex ignorantia, etiamsi con-
tingat, delictum ex alijs circunstantijs
esse grauius, & sic de alijs, propter ean-
dem rationem. Denique idem est euide&#x0303;-
tius de extensione à p&#x0153;na ad p&#x0153;nam:
nam si certa p&#x0153;na imponitur per lege&#x0303;,
non potest iudex illam mutare, aliam si-
milem impone&#x0303;do, quia astringitur lege
ad soluendum, vt ita dicam, in tali spe-
cie, nisi per modum dispensationis ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0644.jpg/>
@@1@<SE644>Càp. 3. De extensione legis hum. vltraverbor&#x0169; significatione&#x0303;. 637
<duolan 2><-P>iusta causa aliud ei permittatur, vt su-
prà dictum est. Et in p&#x0153;nis, quæ incur-
runtur ipso facto, non potest quis muta-
re p&#x0153;nam in aliam similem, quando po-
test p&#x0153;nam lege præscriptam exequi,
imò licèt non possit, non tenetur aliam
æquiualentem præstare, vt in superiori-
bus dictum est, & in alijs legibus est  cer
tum, in eis non habere locum commu-
tationem proprio arbitrio factam, vt
infrà dicetur, nulla ergo extensio, vel
argumentatio per similitudine&#x0303; rationis
habet locum in pęnis, quoad proprium
reatum earum, etiamsi maxima con-
gruentia, vel similitudo intercedere vi-<marginalia>Tom. 3. in|3. p. q. 67.|ar. 8. in cō-|ment.|8.|Ioā. And.</marginalia>
deatur, vt dixi etiam in tom. 3. tertiæ
partis q. 67. art. 8. in comment.</P>
<P>  Superest dicendum de altera parte
legis p&#x0153;nalis, quę est prohibitio, vel prę
ceptum, nam Ioan. Andr. in cap. Dispen-
di{a}, de Rescript. lib. 6. dixit, per simili-
tudinem rationis exte&#x0303;di dispositionem
legis p&#x0153;nalis, licèt non extendatur p&#x0153;-
na. Et potest suaderi, quia eadem est ra-
tio de hac lege, quæ de qualibet alia ob-
ligante per vim directiuam, quia etiam
lex p&#x0153;nalis vt præcipiens, vel prohibe&#x0303;s
habet suam vim directiuam, solum hoc
potest in ea considerari speciale, quod
ratione adiunctæ p&#x0153;næ videtur potius
restringenda, quam extendenda, quoad
hoc vt p&#x0153;na restringatur, & non exten-
datur. Sed hoc non cogit, quia p&#x0153;na est
quid accessorium, & directio legis est
principale, & ideò non est habe&#x0303;da ratio
accessorij, si principale per se spectat&#x0169;
petit, vel admittit extensionem; sed lex
directiua non adijciens p&#x0153;nam exten-
ditur propter similitudine&#x0303; rationis; er-
go & lex p&#x0153;nalis quoad dispositionem,<marginalia>Reijcitur|sententi{a}|Ioan. An-|dr.</marginalia>
& directionem. Sed hæc sententia in pri
mis in eo displicet, quòd separat p&#x0153;nā
à dispositione legis: nam licèt verum sit,
p&#x0153;nam legis non posse extendi ad eum,
qui illam legem non violat, cui adiecta
est, etiamsi aliam similem violet, vt pro
bant omnia dicta in superiori puncto,
nihilominus si propter rationis simili-
tudinem extenditur dispositio legis pę-
nalis, consequenter dicendum est, vio-
lari legem illam per actum illum, in quo
similis ratio militat, aliàs quomodo lex
extenditur ad illum actum? Si autem
lex violatur, p&#x0153;na eius incurritur, quia
adæquata est ipsi legi, & sequitur trans-<-P>@@

<-P>gressionem eius, tanquam accessorium
principale. Deinde displicet ipsa asser-
tio, quia licèt æquiparatio facta cum
alijs legibus directiuis non p&#x0153;nalibus
videatur probabilis, nihilominus fun-
dame&#x0303;tum etiam in alijs legibus censeo
esse falsum.</P>
<P>  Dico ergo, nullam lege&#x0303; extendi quo-<marginalia>9.|Similitudo|rationis nō|sufficit ad|vinculum|conscientiæ|induce&#x0303;d&#x0169;.</marginalia>
ad vinculum obligationis in conscien-
tia, quod per se imponit, propter solam
similitudinem, vel paritate&#x0303; rationis ad
casum omissum, & nullo modo compre-
hensum sub significatione verborum le
gis, etiamsi de tali casu nihil per aliam
legem disposit&#x0169; sit, & siue lex p&#x0153;nā ad-
dat, siue non addat. Vt hanc assertione&#x0303;
probem, suppono distinctione&#x0303; quādam,
qua vt&#x0169;tur Imol. Gemin. Tiraq. & Sylu.
locis citatis, qui dicunt, duplicem esse<marginalia>Imol.|Gemin.|Tiraquel.|Syluest.</marginalia>
mente&#x0303; legislatoris; vel potius interpre-
tationem mentis legislatoris, vnam cō
prehensiuam, aliam extensiuam, quod
ego intelligo purè exte&#x0303;siuam, generale
nomen imperfectiori me&#x0303;bro applicanr<marginalia>Duplex in-|terpretatio|mentis le-|gislatoris.</marginalia>
do. Cōprehensiua interpretatio, vel ex-
tensio est, quando per illam declaratur,
tale&#x0303; casum, vel personam cōprehensam
fuisse in mente legislatoris, licet verbis
non satis eā declarauerit, vt est casus in
cap. Si postquam, §. Si verò. de Elect. in 6. ibi,
Quæ non solum vt quis veniat, sed etiam ex sui
mente exigit, quod vsque ad finem negotium pro
sequatur, cum similibus. Purè verò exte&#x0303;-
siua mens, seu interpretatio dicitur il-
la, per quam extenditur dispositio legis
ad casum non comprehensum sub men-
te legislatoris, propter similitudinem,
vel paritatem rationis.</P>
<P>  Hoc posito sic argumentor, interpre<marginalia>10.|Interpreta|tio purè ex|tensiua non|sufficit, vt|dispositio le|gis obliget|in tali ca-|su.</marginalia>
tatio purè extensiua, & non comprehe&#x0303;-
siua n&#x0169;quam sufficit, vt dispositio legis
obliget in casu, ad quem fit extensio ex
vi talis legis, sed extensio, quæ fit per si-
militudinem rationis sine adminiculo
verborum, nunquam est comprehe&#x0303;siua,
sed pura exte&#x0303;sio; ergo ratione illius tā-
tum nunquam lex obligat per vim di-
rectiuam. Quę ratio procedit tam in le-
ge fauorabili, quàm in pęnali, correcto-
ria, & quomodocumq&#x0301;; odiosa, vt per se
patet. Maiorem videntur plane suppo-
nere Imòl. & Gemin. Imò etiam Syluest.<marginalia>Imol.|Gem.|Sylu.</marginalia>
& probatur, quia formalis ratio consti-
tutiua legis est mens legislatoris, sub
qua voluntatem eius præcipuè intelli-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0645.jpg/>
@@1@<SE645>638 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>go; ergo quod non fuit sub mente legis-
latoris comprehensum, non potest sub
lege comprehendi; ergo non potest ca-
dere sub legis obligationem; ergo si in-
terpretatio sit purè extensiua, non po-
test sufficere ad obligatione&#x0303; legis. Pro-
batur consequentia vltima (nam cæte-
ra omnia per se nota videntur) ex data
declaratione terminorum, quia illa di-
citur pura extensio, quæ fit vltra totum
id, quod sub mente legislatoris compre
henditur. Quod autem talis sit extensio,
quæ fit per solam similitudinem ratio-
nis, quod in Minori sumebatur, proba-
tur, quia sola similitudo rationis non
ostendit, sub voluntate legislatoris cō-
prehensa fuisse omnia, quæ similitudine&#x0303;
rationis inter se habent, vt probant om
nia dicta de p&#x0153;nis. Nam sicut obligatio
ad p&#x0153;nam talem non nascitur ex sola
ratione, sed ex voluntate legislatoris,
quæ stante simili ratione potest velle
hanc, vel illam p&#x0153;nam, & non aliam, ita
obligatio directiua nascitur ex volun-
tate, & hæc non semper tantum exten-
ditur, quantum rationis similitudo, vt
in p&#x0153;nis probatum est, & in rationibus
pro prima sententia adductis.</P>
<P>  Respondet autem Syluest. verb. Lex.<marginalia>11.|Syluest.</marginalia>
q. 18. sicut physicè est impossibile, esse
eandem causam, quin sequatur idem ef-
fectus, ita loquendo iuridice, esse impof
sibile, esse eandem rationem, & non esse
idem ius, cum ratio ipsa sit formaliter
ius, & lex, nisi hoc sit ex voluntate legis-
latoris, quam tame&#x0303; sequi non tenemur,
nisi exprimatur. Veruntamen hæc ob-
iectio, ablata quadam æquiuocatione,<marginalia>Refellitur|responsio|Syluest.</marginalia>
quam inuoluit, magis confirmat nostrā
sententiam, quam eam oppugnet. Æqui-
uocatio ergo sæpe committitur in illo
verbo Eadem ratio, nam si rigorosè sume-
retur pro vera identitate rationis, pro-
vt à similitudine distinguitur, non pro-
cederet ratio contra nos, qui hæc duo
distinximus, & nunc de sola similitudi-
ne tractamus, Syluester autem latius lo
quitur de ratione eadem, prout antea
dixerat. Si ratio sit par simpliciter, seu eadem,
aut certè maior. Sic ergo loquendo de ra-
tione eadem, pro simili, pari, vel maio-
ri, falsa est Maior, & inepta comparatio,
quæ fit causæ physicæ, quæ naturaliter
agit, ad ratione&#x0303;, quæ moraliter inducit
liberam voluntatem legislatoris: quod<-P>@@

<-P>ipsemet Syluest. vidit, cum addidit, nisi<marginalia>Syluest.</marginalia>
hoc sit de voluntate legislatoris; si ergo legis-
latoris voluntas potest efficere, vt lex
non tantum extendatur, quantum par
ratio, non est iuridicè impossibile, esse
eandem rationem, & non esse idem ius.
Falsumq&#x0301;ue est dicere, quod talis ratio
sit formaliter ius, & lex, nam talis ratio
per se non sufficit, ius, aut legem consti-
tuere sine voluntate legislatoris, aliàs
non posset legislatoris voluntas facere,
ne lex tantum extendatur, quantum illa
ratio, quia non potest tollere ab illa ra-
tione, quod illi est intrinsecum, & for-
male. Nam ob hanc causam non potest
voluntas legislatoris humani facere, vt
illa ratio naturalis, quæ per se inducit
obligationem naturalis legis, & est qua-
si formale ius naturale, non extendatur,
quantum natura sua potest. Secus verò
est de ratione congruitatis, seu conue-
nientiæ, quæ in lege humana reperitur,
illa enim ratio per se non est formaliter
ius, aut ratio, sed potius est vol&#x0169;tas, vel
saltem non sufficit ratio sine voluntate.
Vnde libenter admit timus illud princi-
pium, quod Syluest. sumit, quia non te-
nemur sequi voluntate&#x0303; legislatoris, nisi
exprimatur, nihil aute&#x0303; illum iuuat, quia
licèt legislator non exprimat, se nolle,
vt lex extendatur ad omnia, in quibus
similis ratio inuenitur, non ideò ratio
sola per se obligat, vt ostensum est, nisi
accedat voluntas legislatoris. Vnde re-
torquetur ratio, quia per talem legem
non exprimitur vol&#x0169;tas legislatoris ob-
ligans ad talem extensione&#x0303;, ergo nulla
est talis obligatio. Probatur conseque&#x0303;-
tia, qui voluntas legislatoris non obli-
gat, nisi exprimatur, & illa non exprimi-
tur; ergo ex illa non potest esse obliga-
tio, nec etiam ex sola ratione; ergo ex
nullo capite.</P>
<P>  Sed dici potest, quod licet ratio sola<marginalia>12.|Obiectio.</marginalia>
non sit lex sine voluntate, tamen est sig-
num voluntatis, præcipuè quando in ip-
sa lege exprimitur; ergo tunc tantum
extenditur voluntas; quantum ratio, &
ita ex ratione resultabit interpretatio
non tantum purè extensiua, sed etiam
comprehensiua, & sic etiam procedit,
quod Bald. & alij dicunt, rationem esse<marginalia>Bald.</marginalia>
ipsam legem, quia inuoluit voluntatem,
& ideò æquè extendi legem ipsam, ac
rationem eius. Sed hoc, licèt possit ha-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0646.jpg/>
@@1@<SE646>Càp. 3. De extensione legis hum. vltraverbor&#x0169; significatione&#x0303;. 639
<duolan 2><-P>bere apparentiam aliquam in propria<marginalia>Solutio.</marginalia>
identitate rationis, de qua statim, non
tamen in rationis paritate, aut simili-
tudine, quia de illa falsum est assumpt&#x0169;;
nam ratio per se nō est sufficiens, ne d&#x0169;
adæquatum signum voluntatis, etiamsi
in lege exprimatur, quia est tantum sig-
num honestatis, vel vtilitatis, quam le-
gislator in tali materia respicit, vt in il-
la per legem, ac voluntatem suam neces
sitatem inducat. Et ideò necessarium
non est, nec moraliter verum, aut ordi-
narium, quod voluntas legislatoris ex-
tendatur ad omnia, in quibus potest in-
ueniri similis ratio. Quia (vt dicebam)
voluntas pro sua libertate potest circa
vnam materiam disponere, & non circa
aliam, licet in vtraque inueniatur simi-
lis ratio, quia fortasse non expedit in
omnibus disponere, & pro suo arbitrio
legislator eligit vnam materiā potius,
quàm aliam. Exempl&#x0169; morale est, quia
in lege taxante pretium panis, aut vini<marginalia>Exempl&#x0169;|morale.</marginalia>
eadem profecto, vel potius similis ratio
cōsiderari potest, & nihilominus lex po
sitiua interdum taxat pretium panis, &
non vini, vel olei, & sic de alijs. Item ali-
quando lex canonica disponit aliquid
in vna religione mendicante, quod pos-
set simili ratione generaliter dispone-
re, & tamen si lex specialiter loquatur
de Prædicatoribus, vel Minoribus, non
extenditur ad alios, vt patet ex capite
Constitutione, c&#x0169; cap. Non sol&#x0169;, de Regular.
in 6. Nam prohibitionem factam Mino-
ribus, & Prædicatoribus recipiendi no-
uitios ante ann&#x0169; probationis elapsum,
eodem extendit Bonifac. VIII. ad alio-<marginalia>Bonifac. 8.</marginalia>
rum mendicantium ordines, & addit,
Nos pari similitudine rationis inducti, plane
ostendens, antea non habuisse locum
extensionem illam, non obstante simili-
tudine rationis.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ita ex illo textu fatetur Sylu.
probari sententiam hanc quoad leges<marginalia>13.|Syluest.</marginalia>
p&#x0153;nales, & dispositiones, seu prohibi-
tiones earum, & in hoc esse communem
sententiam, eamq&#x0301;; alijs in locis docuis-
se Ioan. Andr. scilicet, in regula Odia, in
6. & in Clement. 1. de Elect. Imol. & Ge-<marginalia>Ioā. And.|Imol.|Gemin.|Panorm.</marginalia>
min. in dicto cap. Statutum, Panormitan.
etiam in cap. 1. de Re iudic. nu. 15. Nam
licèt dicat, legem p&#x0153;nalem extendi ad
limites rationis expressę, statim subdit,
secus vbi allegaretur simile sub facilioribus ter-<-P>@@

<-P>minis, vel paribus, & citat Innoc. in cap. C&#x0169;<marginalia>Innocent.</marginalia>
speciali, de Appellat. apud quem nihil in-
uenio. At verò in legibus non p&#x0153;nalib&#xA770;,
nec correctorijs plures ex dictis Iuri-
stis admittunt extensionem, sed nec ra-
tionem sufficientem afferunt, nec diffe-
rentiam sufficientem inter leges p&#x0153;na-
les, & non p&#x0153;nales, quoad vim directiuā
assignare possunt, vt suprà dicebā, quia
si leges p&#x0153;nales non admitt&#x0169;t hanc ex-
tensionem, non est propter p&#x0153;nam ad-
iunctam, quæ est quid accessorium, sed
quia voluntas legislatoris ex vi solius
rationis similis non comprehendit ca-
sus omissos, quæ ratio eandem vim ha-
bet in legibus nō p&#x0153;nalibus. Præsertim
quia obligatio in conscientia etiam est
res grauissima, quæ non est extendenda
sine maiori fundamento, quandoquide&#x0303;
ratione adiunctæ p&#x0153;næ similis extensio
non admittitur. Denique dicti auctores
nullo modo rationib&#xA770; factis satisfaci&#x0169;t.</P>
<P>  Aduerto autem, assertionem à nobis<marginalia>14.|In quo sen-|su procedit|assertio. de|claratur.</marginalia>
positám procedere tantùm ex vi eiusde&#x0303;
legis, & de rigore obligationis, in ordi-
ne ad obseruationem, vel transgressio-
nem eius, hoc enim modo censemus, le-
gem non obligare ad aliquid, quod sub
verbis eius aliquo modo non compre-
henditur, quantuncumq&#x0301;ue similis, & æ-
qualis, vel maior ratio in illo locum ha
beat. Quod aduerto, quia Iuristæ sæpè
in hac quæstione loquuntur de vsu leg&#x0169;
in ordine ad externa iudicia, & ad sen-
tentiam in eis ferendam, vel ordinem
seruandum. Et ita dicunt, deficiente le-
ge, procede&#x0303;dum esse à similibus ad simi-
lia, & vtendum esse lege disponente in
vno casu, ex ratione simili illi, quæ in
alio casu inuenitur, in quo lex nihil dis-
ponit. Et in hoc sensu dicere solent, ca-
sum similem expresso, non censeri omis-
sum, cum in vtroque par ratio militare
videtur, ad quod multa allegat Tiraq.<marginalia>Tiraquel.|Gloßa.</marginalia>
de Retract. consanguin. §. 2. Gloss. 1. n.
19. Hæc autem duobus modis possunt
intelligi. Primò vt procedatur ex pru-
denti arbitrio, & rationali coniectura,
ac præsumptione, quidquid sit de obli-
gatione legis. Et in hoc nullus prudens
dubitare potest, t&#x0169; quia nihil est magis
consentane&#x0169; rationi, & prude&#x0303;tiæ, quàm
pręcedentum vestigia imitari, & præci-
puè per leges superioris approbata, t&#x0169;
etiam, quia iura omnia ad hoc inclināt.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0647.jpg/>
@@1@<SE647>640 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>Vnde dicitur in leg. Nam. ff. de Legibus.
Quando lex in vno disponit, bonam esse occa-
sionem, cætera, quæ tendunt ad eandem vtili-
tatem, vel interpretatione, vel certa iurisdi-
ctione supplendi, vbi Glossa addit, proce-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
dendo de similibus ad simili{a}, & alijs iuri-
bus id confirmat. Imò sæpe supremus
legislator mouetur ex similitudine æ-
quitatis alterius legis, latę etiam à Prin
cipe inferiori, ad aliam legem similem,
vel proportionalem edendam, qui est
casus proprius cap. Cum dilect{a}, de Cō-
firmat. vtili, vbi Glossa, verb. Similitudine
prouocati, alia iura refert, & multa ad<marginalia>Glossa.|Felin.|Bald.</marginalia>
hoc congerit Felin. in cap. Translato, de
Constit. à num. 10. vbi cum Bald. dicit,
hanc extensionem habere locum etiam
in p&#x0153;nis procedendo à similibus ad si-
milia, scilicet, in casibus non prouisis in
iure, quod verissimum est, & vsu recep-
tum. Et potest etiā assignari ratio, quia
iudex debet secundum leges iudicare,
iuxta doctrinam D. Thom. 2. 2. q. 60. art.
5. Ergo vbi deest lex expressa, optimè<marginalia>D. Thom.|Menoch.</marginalia>
faciet, vtendo similitudine rationis. Et
sic dixit Menoch. lib. 1. de Præsumpt.
q. 5. nu. 8. quando præsumptio, licèt non
sit scripta expresse in lege, magnam c&#x0169;
scripta affinitatem, vel similitudinem
habet (quod maximè contingit ob ma-
iorem, vel eandem rationem) de illa
iudicandum esse, ac de ipsa scripta, &
ita inquit, Cum casus omnes lege comprehen-
di non potuerint, procedimus de similibus ad
simili{a}.</P>
<P>  Secundo potest id intelligi, vt ad hoc<marginalia>15.</marginalia>
teneantur iudices, etiam ex obligatio-
ne legis, quod non est tam certum, est ta
men valde probabile. Si tamen idverum
est, non oritur obligatio ex sola lege
disponente in casu simili per se specta-
ta, sed ex alijs legibus approbantibus
consuetudinem illam, & ordinantibus,
vt seruetur, vt sumi potest ex l. Non pos-
sunt. ff. de Legib. ibi, Is, qui iurisdictioni præ-
est, ad similia procedere, atque ita ius dicere
debet, vbi verbum debet, licet ambiguum
sit, satis indicat obligationem, maximè
concurrente communi consensu, & cō-
suetudine. Dici etiam potest, hoc exten-
sionis genus esse necessarium secundum
ius, quia se habet, sicut præsumptio
iuris, & de iure, contra quam non ad-
mittitur directa probatio, & ideò iudi-
ces eam sequi in iudicando tenentur,<-P>@@

<-P>nisi contingat oppositum aliunde euide&#x0303;
ter constare. Ita ergo in præsenti, vbi
aliàs non constiterit manifestè de con-
traria mente legislatoris, tenebitur iu-
dex vti extensione legis secundum ra-
tionem similitudinis, vbi casus aliter
non potest aperto iure decidi.</P>
<P>  Secundò principaliter dicendum est,<marginalia>16.|Ex identi-|tate ratio-|nis infer-|tur exte&#x0303;sio|ad cas&#x0169; in|verbis non|compreben|fum.</marginalia>
ex identitate rationis rectè fieri exten-
sionem comprehensiuam legis ad ca-
sum non comprehensum in verbis, si
constiterit rationem illam esse adęqua-
tam, solamq&#x0301;ue animum legislatoris in-
duxisse, quod ex materia, & circunstan-
tijs, ac verbis legis inspiciendum est.
Hanc assertionem pono propter sente&#x0303;-
tiam valde communem, asserentem, ex
identitate rationis extende&#x0303;dam esse le-
gem, quam in aliquo sensu veram esse,
negare non possumus. Primò propter
auctoritatem Canonistarum, & Legista-
rum, qui ferè in hac assertione conue-
niunt, nam licèt differre soleant in ma-
iori, vel minori illius extensione, vt in-
frà dicam, tamen in generali ferè om-
nes illam admittunt. Secundo propter
varia iura, quæ hoc indicant, quanquā
(si attentè expendantur) ferè nunquam
separant omnino rationem à verbis,
quia non colligunt ex identitate ratio-
nis mentem legislatoris fuisse compre-
hendere alique&#x0303; casum non satis expre-
sum in verbis, nisi vel extende&#x0303;do verba
in aliqua significatione saltem lata, vel
impropria, vel quia alia necessitas co-
git, vt, quòd aliàs lex esset iniusta, vel
absurda.</P>
<P>  In hoc ergo solet assertio probari pri-<marginalia>17.</marginalia>
mò ex vltima regula iuris in 6. In legem
committit, qui verba legis complexus, contra le-
gis nititur voluntatem. Quæ habetur in leg.<marginalia>L. Non du|bium.</marginalia>
Non dubium, C. de Leg. & sumitur ex leg.
Scire, & l. Contr{a}. ff. de Legib. tamen, vt
eisdem locis Glossæ aduertunt, ille di-<marginalia>Glossa.</marginalia>
citur amplecti verba, & non voluntate&#x0303;
legis, qui non accipit verba in ea signi-
ficatione, quem legislator inte&#x0303;dit, quā-
q&#x0301;ue posset facilè ex legis ratione intel-
ligere, & ita licèt verum sit, legem com-
prehendere, quidquid ratio eius exigit,
non tamen sine aliquo significato ver-
borum, cui ratio accommodetur. Et
ita Glossæ in omnibus dictis locis ex-
empla ponunt in eo, qui fraudulenter
adhæret materialibus verbis, & ab in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0648.jpg/>
@@1@<SE648>Cap. 3. De extensione legis hum. vltraverbor&#x0169; significatione&#x0303;. 641
<duolan 2><-P>tenta significatione recedit, vt si prohi-
betur agere, non agit per se, agit autem
per alium, si prohibetur mutuare, non
mutuat, sed vendit pecunia credita, &
sic de alijs. Deinde afferri potest dict&#x0169;
cap. Si postquam, §. Si verò. de Elect. in 6.
vbi lex præcipiens alicui, vt ad curiam
veniat, extendit, vt etiam præcipere
intelligatur, vt ille à curia sine licen-
tia ante finitum negotium non disce-
dat. Quod dicitur esse ex mente, licet
non videatur esse ex verbis, quia ratio
præcipiendi aduentum non est propter
ipsum tantum, sed propter negotium
præsentialiter peragendum. Nihilomi-
nus tamen hæc extensio, quæ compre-<marginalia>Verba cum|suis circun|stantijs con|sideranda|sunt.</marginalia>
hensiua sine dubio est, licet sit vltra ex-
pressam, & rigorosam significationem
verbi veniendi, considerata nihilomi-
nus materia, & circunstantijs, non est
omnino extra latam, & vsitatam signi-
ficationem verbi veniendi, nam qui di-
cit se ire aliquò ad aliquod negotium,
virtute dicit, se ire ad permanendum
ibi, quandiu negoti&#x0169; postulauerit, quod
moraliter magis intelligitur in eo, qui
venit ex præcepto, quia magis pendet
ex voluntate præcipientis.</P>
<P>  Tandem facit cap. Quia in insulis, de<marginalia>18.</marginalia>
Regul. Quod de monachis loquitur, &
extenditur secundum omnes ad omnes
religiosos in insulis habitantes, vt ante
decimum octauum annum non admit-
tantur, ob ratione&#x0303; textus, scilicet, quia
in illis locis durior est monachorum
congregatio. Sed data hac extensione,
constat ex vsu nomen monachorum sæ-
pe in lata significatione pro religiosis
sumi, & sic inuenitur in multis alijs.
Aliquando autem videtur fieri exten-
sio omnino præter verba, imò quodam-
modò contra illa, vt in dicta l. Scire etiam.
§. Aliud, sed ibi cogebat alia necessitas
vitandi absurdum, vt suprà dixi. Aliud
exemplum sumo ex lege Illud. ff. Ad leg.
Aquil. vbi dispositio quædam loquens
de furto, ad omne damnum iniuriosum
extenditur, & subditur probatio, quia
ratio, quę in furto mouit, eadem in dam
no iniuriæ inuenitur, vnde sequitur, vt
idem debeat existimari. Sumitur etiam
optimum exemplum ex leg. Cum mulier.<marginalia>L. C&#x0169; mu.$unclear|lier.</marginalia>
ff. solut. matrimon. Dixerat enim lex,
Cum mulier adulterata fuerit viri lenocinio,
non priuatur dote. Et subiungit, Audien-<-P>@@

<-P>dum eße, qui dixerit ex mente legis, virum
non posse accusare vx orem in eodem casu, vti-
q&#x0301;ue ex ratione legis, quæ attenta iusti-
tia æque vtrumque postulat, nimirum,
quia tunc vxor non intendit iniuriam
marito, quia volenti non fit iniuria,
quæ ratio tam excludit maritum ab
accusatione, quàm à retentione dotis.
Quanuis dici etiam possit, hoc virtu-
te fuisse comprehensum in verbis legis,
licèt non expressè, sed per quandam
consecutionem, quia qui iustè puniri
non potest, profecto, nec accusari po-
test, vtiq&#x0301;ue seruata proportione, & res-
pectu eiusdem.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc facilè exponitur vltima<marginalia>19.|Vt ratio sit|adæquata|legi duo re|quiruntur.</marginalia>
pars assertionis, videlicet, vt hæc ex-
tensio comprehensiua ex identitate ra-
tionis locum habeat, necessarium esse,
vt ratio sit adæquata legi. Duo autem
ad adæquationem necessaria sunt, vn&#x0169;,
vt ratio per se sola moueat sufficien-
ter, & efficaciter ad legem condendam:
aliud, vt sit veluti finis vnicus integre
intentus per legem. Ratio prioris par-
tis est, quia si illa ratio per se spectata,
& sola non moueat, sed coniuncta cum
alijs ergo licèt in alijs casibus inuenia-
tur, non potest ex illa inferri, fuisse com
prehensos sub mente legislatoris, quia
potuit non moueri ad illos ex defectu
aliarum rationum, vel circunstantiar&#x0169;.
Ratio verò alterius partis est, quia si
ratio non sit integrè, & adæquatè inte&#x0303;-
ta, non oportet, vt comprehendat om-
nia, quæ illam participare possunt. At
verò quando sic est adæquata, & inte-
grè intenta, oportet saluari integrè, &
ideò ex vi illius fit omnis ampliatio,
quæ necessaria est ad vitandam omnem
fraudem, & circunuentionem legis. Et
ita procedunt vulgaria iura in hac ma-
teria, L. Adigere. §. Si patronus, iuncto §.
Si verò. ff. de Iure patronat. & optimè in
l. Cum pater. §. Dulcissimis. ff. de Legat. 2. &
alia, in quibus ex ratione exte&#x0303;ditur lex
ad eos casus, in quibus fieret fraus legi,
nisi lex ita ampliaretur.</P>
<P>  Addo verò vlterius vt regula data &#xA753;-<marginalia>20.|Ratio legis|debet esse|intrinseca|ad ōnes ca-|sus ad quos|exte&#x0303;ditur.</marginalia>
cedat, necessarium esse, rationem legis
esse adeò intrinsecam, & vniuersale&#x0303; ad
casus omnes, qui ex vi illius in lege cō-
prehendi dicuntur, vt in ea habeant cō-
nexionem necessariam in ordine ad iu-
stitiam, & prudentiam legis, id est, vt sit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0649.jpg/>
@@1@<SE649>642 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>contra rectam ratione&#x0303;, vel contra pru-
dentiam, in quibusdam casibus ob tale&#x0303;
rationem disponere, & non in omnibus
eandem ratione&#x0303; æque participantibus.
Nam si talis non sit ratio, non potest so-
la illa cogere ad talem extensionem fa-
ciendam, nisi aliunde sumatur ex verbis
eiusdem legis, vel ex alijs iuribus. Pro-
batur ratione sæpe facta, quia lex pen-
det ex voluntate, voluntas autem pro
sua libertate potest vnum velle, & non
aliud, etiam si in vtroque sit eade&#x0303; ratio
volendi. Et quando non intercedit dicta
connexio, poterit etiam id fieri sine in-
iustitia, vel etiam sine imprude&#x0303;tia, quia
forte non expedit, vel non oportet om-
nia velle, seu de omnibus similibus ęquè
disponere, & quando non est disparitas
inter illos, libera est electio, etiam se-
cundum prudentiam, vel certè licèt in
propria ratione legis sit æqualitas, ex
alijs circunstantijs potest in aliqua ma-
teria magis mouere.</P>
<P>  Exemplum sumi potest ex cap. 1. de<marginalia>21.</marginalia>
Tempor. ordin. in 6. vbi prius ponitur
ratio generalis vitandi periculum im-
minens, quod indigni ordinentur, si ex-
tra patriam in locis remotis ad ordines
admittantur, & nihilominus postea non
fit prohibitio generalis, sed per illa ver
ba, Vt nullus Episcopor&#x0169; Italis, &c. vbi Glos-
sa quærit, an extendatur prohibitio ad<marginalia>Glossa.</marginalia>
Episcopos Germaniæ quoad Italos ibi
peregrinantes, & prius dubitat propter
rationis identitatem, tandem verò ait,
non esse admitte&#x0303;dam extensione&#x0303;. Quod
mihi certè verissim&#x0169; semper visum est,
tum quia non frustra Pontifex in specie<marginalia>Tom. 5. de|Ce&#x0303;sur. disp.|31. sect. 1.|suspensione|2. §. Ibi ta-|men.</marginalia>
loquutus est de Episcopis Italiæ, & de
clericis vltramontanis, qui ab eis ordi-
nantur sine literis dimissorijs, & de illis
tantum loquitur, applicando ad illos
specialiter rationem generalem, quod
facere potuit, vel quia magis in ea pro-
uincia periculum imminebat, quia fre-
quentius ad illam confluunt vltramon-
tani, quam è conuerso Itali vltra mon-
tes, vel quia facilius poterat vltramon-
tanus habere remedi&#x0169; in Italia existe&#x0303;s,
quam è contrario, vt ibi Glossa notauit.<marginalia>Gloßa.</marginalia>
Et ita licèt ratio sit eadem, tamen ap-
plicatio non est eadem, & potuit prude&#x0303;-
ter ad vnam materiā fieri, & nō ad aliā.
Et ideò illa ratio vt generalis non fuit
adæquata illius legis, sed illa secundum<-P>@@

<-P>specialem gradum, & modum periculi
in tali regione imminentis. Quę doctri-
na potest facilè ad alia exempla appli-
cari, nam in præceptis Ecclesię possunt
multa inueniri similia.</P><marginalia>22.</marginalia>
<P>  At verò quando ratio legis est talis,
vt in ea habeant connexionem, tam quę
in lege exprimuntur, quam quæ viden-
tur omissa, tunc rectè ex vi rationis in-
telliguntur omnia comprehensa, vt pro
bat optimè exemplum adductum ex l.
Cum mulier, & similia. Et ratio est, quia
lex præsumitur esse iusta, & prudenter,
ac debito modo à legislatore lata, non
esset autem talis, nisi esset adæquata ra-
tioni suæ. Inde verò fit, quod sæpe indi-
cauimus, hunc modum extensionis le-
gis ex vi rationis semper fieri, aut me-
diante ampliatione, & extensione ver-
borum in aliqua significatione saltem
minus propria, aut ad vitandam absur-
ditatem aliquam, vel iniustitiam legis,
vt sufficienter patet ex discursu, & ex-
emplis adductis. Et specialiter decla-
rari potest, quia ex vi rationis non po}-
test fieri extensio comprehensiua, nisi
sufficienter per illam indicetur volun-
tas legislatoris, quia voluntas mente
retenta, & non manifestata non obli-
gat; ergo vel manifestatur per verba,
quia ratio cogit, vt sic illā interprete-
mur, vel si omnino desunt verba, quia
eadem ratio cogit, vt ea suppleamus,
vel alio modo ad talem sensum illa ac-
commodemus. Hoc autem nunquam li-
cere potest, nisi quando id necessarium
est ad vitandum aliquod absurdum in
lege, cuius optimum exemplum est in
dicto §. Aliud.</P>
<P>  Quapropter non probo regulam da-<marginalia>23.|Refellitur|regula Pa-|norm.</marginalia>
tam à Panormit. in cap. Quia in insulis. de
Regular. n. 3. quod legis dispositio am-
pliari debet, vel restringi ad limites ra-
tionis expressæ, etiamsi verba non pa-
tiantur, nec sit alia necessitas præter
applicationem eiusdem rationis. Vnde
infert textum ill&#x0169;, licet expresse loqua-
tur de Monasterijs insularum, quia pro
ratione reddit, quod ibi est dura congrega-
tio, extendi ad omnem duram religione&#x0303;
vbicumq&#x0301;ue existentem. Quod profecto
mihi incredibile est, quia illo modo in-
finita esset extensio in legibus facien-
da, & quia regula illa nulla ratione niti-
tur, vt ostendi, & quia in illo particulari<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0650.jpg/>
@@1@<SE650>Cap. 4. Expediuntur nonnulla dub. circa interpret. legis. 643
<duolan 2><-P>exemplo Pontifex non cōsiderauit quā-
cumque asperitate&#x0303; religionis, sed illam,
quæ ex tali situ loci nascitur, & illa est
propria, & (vt ita dicam) identica ra-
tio legis, durities verò aliunde proue-
niens alterius est considerationis. Vnde
magis est ibi similitudo rationis, quàm
identitas, & procedunt omnia dicta in
priori puncto. Nec iura, quæ Panor mit.
allegat, illi quicquam fauent, nam fere<marginalia>Panormit.</marginalia>
omnia in discursu capitis longe aliter
explicata sunt, & l. Pater. §. Fundum. ff. de
Leg. 3. quam etiam adducit, potius pro-
bat opposit&#x0169;, nam quia testator expres-
se dixit, Quoad vixerit, non extenditur dis-
positio ad successores hæredis, etiam si
ratio sumpta nudè id postulare videre-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
tur, vt Glossa etiam aduertit.</P>
<Z>CAPVT IIII.
Expediuntur nonnulla dubia circa extensionem
legis ob identitatem rationis, vel
alijs modis.</Z>
<P><INI3>C</INI3>Irca superiorem doctrinam non-
nulla dubia super sunt, quæ breui-<marginalia>1.</marginalia>
ter expedie&#x0303;da sunt. Primum est in
quibus legibus locum habeat prædicta
extensio. Multi enim auctores dic&#x0169;t, hāc
extensionem per identitatem rationis
habere locum in lege fauorabili, & ma-
xime si cedat in salutem animæ. Quod
tradit Panormit. in cap. Ex tenore, Qui
Fil, sint legit. & ibi Ioan. Andr. Hostiens.
& omnes. Item Felinus. & alij in capite<marginalia>Panormit.|Ioan. And.|Hostiens.|Felin.|Barth.|Couar.|Flam.</marginalia>
Translato, de Constitu. & in capit. vltimo
de Pręscrip. Bart. Authe&#x0303;t. Sacrame&#x0303;ta pube-
rum. Cod. Si aduers. vendit. vbi in scholio
multi alij referuntur, & alios refert Co-
uar. in 4. 2. p. cap. 6. n. 12. Flami. de Resi-
gnat. beneficior. lib. 11. q. 2. n. 17. Potest
verò hoc intelligi, vel quando extensio
fit ex vi solius rationis propter necessa-
riam connexionem aliorum casuum c&#x0169;
illa, seu propter iniustitiam aliquam, vel
absurditatem legis vitandam, vel quan-
do fit nō ex necessitate, sed ex congrui-
tate, quia verba facile illam extensio-
nem complectuntur. In priori sensu nō
est illud proprium legis fauorabilis, sed
amplius extenditur, vt iam dicam. Vn-
de non est exclusiue id accipiendum, sed
tanquam magis certum, & facilius ad-
mittendum. Idemque dicendum erit de
lege fauorabili animę cōparata ad alias
fauorabiles. In posteriori autem sensu<-P>@@

<-P>est hoc propri&#x0169; legis fauorabilis, quia
generatim, & quasi per antonomasiam
conuenit ei, quæ animę fauorem conti-
net. Est autem intelligendum de exten-
sione intra aliquam proprietatem ver-
borum, vt iam declaratum est.</P>
<P>  Vnde infero, eo modo, quo lex reci-<marginalia>2.|Extensio cō|prehensiua|ob rationis|ide&#x0303;titatem|etiam adle|gem p&#x0153;na-|lem exten-|ditur.|Syluest.|Imol.|Gem.|Panormit.</marginalia>
pit extensionem comprehe&#x0303;siuam ex so-
la identitate rationis, non solum habe-
re locum in lege fauorabili, aut non pę-
nali, sed etiam in p&#x0153;nali. Ita docent plu
res ex citatis auctoribus, præsertim
Syluest. & Angel. cum Imol. & Gemin. in
dicto cap. 1. de Tempor. ordi. in 6. & in
dicto cap. Si post quam. Panormit. freque&#x0303;-
ter, cap. vlt. de Rescrip. num. 10. & 11. &
in cap. Nihil, de Elect. num. 9. vbi etiam
de correctorijs loquitur, & in Clement.
1. de Rescrip. n. 2. & in Clem. 1. de Elect.
n. 8. quibus locis varia in vtramque par
tem adducit, ipse autem non solum est
constans in illa sententia, sed etiam val-
de illam extendit. Idem tenet alios refe-<marginalia>Roch.|Cur.|Nauar.|Couarr.|Ant. Gom.|Gutier.</marginalia>
rens Rochus Curt. de Consuet. Sect. 4.
num. 23. Item Nauarr. in cap. P&#x0153;næ, de
P&#x0153;nit. d. 1. vbi pluribus modis hoc ex-
tendit. Item Couarr. in cap. Alma. 2. p.
§. 4. num. 7. Anton. Gom. 1. Variar. cap.
5. num. 1. & cap. 11. num. 12. Gutier. lib.
1. Canonicar. quæstion. cap. 10. nu. 13.
Debet autem hoc intelligi, non de exte&#x0303;-
sione solius p&#x0153;næ, hęc enim nunquam
fieri potest, vt dixi, nec in illa potest in-<marginalia>Limitatur|regula.</marginalia>
ueniri identitas rationis, cum magis pe&#x0303;
deat ex voluntate quoad determinatio-
nem, seu qualitatem p&#x0153;nę. Nec etiam
debet intelligi de extensione quoad so-
lam obligationem præcepti (vt aliqui
ex dictis auctoribus sentire videntur)
quia si obligatio extenditur, conse-
quenter extendetur p&#x0153;na, quia abso-
lutè ponitur contra legis transgresso-
res, & quia est accessorium, quod sequi-
tur suum principile, nisi ipsa lege ex-
presse restringatur ad certum peccandi
modum. Tunc enim ex defectu illius
poterit non incurri p&#x0153;na, vt in materia
de Censuris sæpe dictum est. Et ideo c&#x0169;
proportione intelligitur assertio de to-
ta lege etiam pęnali. Præterea debet in-
telligi quando talis comprehensio ex
vi rationis necessaria est vt verè, & in-
tegre impleatur ratio legis, vel vt sit iu-
sta, & rationabilis, vt explicatum est,
tunc enim est euidens necessitas, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0651.jpg/>
@@1@<SE651>644 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>non minus efficax, & iusta, ac rationabi-
lis debet esse lex p&#x0153;nalis, quàm quæli-
bet alia.</P>
<P>  Et hinc facile soluuntur contraria,<marginalia>3.|Gem. Imol|& Syuest.|Solutio.</marginalia>
quæ obijci possunt ex illis regulis, quod
p&#x0153;næ sunt restringendæ, & leniendę, &
benigne interpretandæ. Hæc enim om-
nia de extensiua interpretatione intelli
gi possunt, vt Gemin. Imol. Syluest. &
alij volunt. Sed non placet expositio,<marginalia>Refellitur.</marginalia>
quia etiam in non p&#x0153;nalibus illa inter-
pretatio locum non habet, salte&#x0303; quoad
propriam legis obligatione&#x0303;, de qua nos
præcipue tractamus. Dico ergo, exten-<marginalia>Extensio cō|prehensiua|duplex.</marginalia>
sionem comprehensiuam duplicem di-
stingui, vnam necessitatis, aliam cōgrui
tatis, sicut enim præsumptio duplex di-
stinguitur à iuristis, vna necessaria, alia
probabilis, seu vol&#x0169;tatis; ita etiam ex-
tensio comprehensiua ex vi rationis du
plex esse potest, vna omnino necessaria
ad iustitiam, vel rectitudinem, & in gra-
tiam obseruantium leges, alia non ne-
cessaria, seu vol&#x0169;taria, quia licet in vno
sensu possit lex multa comprehendere
iuste, & sine inconueniente, alia minor
comprehensio sufficit ad iustitiam legis
& proprietatem verborum cum ratio-<marginalia>Vera inter|pretatiò re|gular&#x0169; ge-|neralium.</marginalia>
ne etiam legis seruandam. Dico ergo,
generales illas regulas de non amplian-
dis legibus p&#x0153;nalibus, intelligi de inter
pretatione (vt ita dicam) voluntaria,
id est, sine qua potest conseruari prude&#x0303;s
dispositio, & iustitia legis, quia infra hāc
latitudinem benignè semper est inter-
pretanda lex p&#x0153;nalis. Quando verò ex-
tensio est necessaria ad iustitiàm legis,<marginalia>Glossa.</marginalia>
secus est, & ita intelligenda est Gloss. in
Clement. 2. de Aetat. & qualit. verb. In
his, ideoque merito dicunt multi ex di-
ctis auctoribus, hanc cōprehensiuā non
esse propriam extensionem, sed adæqua
tam legis interpretationem, quæ in p&#x0153;-
nalibus etiā seruanda est. Propter quod
etiam supra dicebamus, per se loquen-
do debere p&#x0153;nalem legem ampliari ad
omnia comprehensa sub aliqua propria
significatione verborum, licet ample-
ctenda sit minus ampla, dummodo pro-
pria sit.<marginalia>4.|Quid in le-|ge correcto|ria dicen-|dum.|Panorm.</marginalia>
<P>  Atque ex prædicto fundame&#x0303;to sequi-
tur, idem esse dicendum etiam in lege
correctoria, vt apertè dicunt Panormit.
Rochus, & alij suprà allegati, & Tira-
quel. cum multis dicto §. Libertis, nu. 45.<-P>@@

<-P>& sumitur ex Gloss. in Clem. 1. de Elect.<marginalia>Rochus.|Tiraq.|Matienz.|Gutier.|Butr.|Iason.|Menoch.</marginalia>
verb. Eligatur. Imò idem sequitur, etiam
si simul p&#x0153;nalis, siue odiosa, & correcto
ria sit, vt ex eisdem sumitur, & ex alijs,
quos refert Matienz. lib. 5. Recopil. tit.
11. l. 19. Gloss. 2. n. 5. Gutier. de Iuram. 3.
p. cap. 2. nu. 8. Et de lege exorbitante ge
neraliter idem tradit Bart. in l. Si constā-
te. ff. Solut. matrim. n. 44. Iaso nu. 73. Me-
noch. lib. 4. præsump. 89. nu. 37. Tiraq. in
dicta l. Si vnquam. §. Libertis, nu. 44. & 61.
Denique in quacumque lege, quant&#x0169;uis
grauis cogitetur, dummodo æquitatem
legis retineat, ratio facta procedit, re-
ctè applicata, & explicata rationis ide&#x0303;-
titate, eritque semper multò facilior ex
tensio, si verba in aliqua significatione,
licèt latissima, possint casum compre-<marginalia>Rochus.</marginalia>
hendere, vt per varia exempla exponit
Rochus dicta sect. 4. n. 12.</P>
<P>  Quidam autem hoc limitarevide&#x0303;tur,<marginalia>5.|Quorundā|limitatio.</marginalia>
dum dicunt, hanc extensionem in pęna-
libus, correctorijs, & exorbitātibus, ha-
bere locum, quando alioqui sunt fauora
biles, vt dicit Tiraq. suprà dicto nu. 61.
vel quando sunt propter vtilitatem ani
mæ, vt ait Felin. in cap. Translato. nu. 13.
de Constitut. vel in fauorem Ecclesiæ, vt
dixit Glossa in cap. Sciant cuncti, de Elect.<marginalia>Felin.|Glossa.|Nauar.|Rochus.</marginalia>
in 6. vel in fauorem boni publici, vt ait
idem Felin. infra nu. 14. & Nauarr. in di-
cto cap. P&#x0153;næ, & sentiunt alij, quos re-
fert, Rochus dicta sect. 4. n. 20. Hæc vero
& similia vel dicta sunt de extensione
non necessaria, vel non exclusiuè, seu re-
strictiuè intelligenda sunt, sed quasi per
antonomasiam, & ob maiorem certitu-
dinem, sicut in simili, paulo ante expli-
caui. Nam si extensio est comprehensi-
ua, & necessaria ad iustitiam, & plenam
obseruantiam legis iuxta vim rationis
eius, tunc generaliter seruāda est regu-
la in quacumque lege quomodoc&#x0169;que
exorbitante, dummodo vera lex sit: si
vera ratio non cogat similiter ad talem
extensionem, tantamque comprehensio
nem, tunc licet in alijs p&#x0153;nalibus vitā-
da sit exte&#x0303;sio, in his priuilegiatis (vt ita
dicam) admitti potest, & interdum de-
bet, quia (vt supra dixi) licet lex p&#x0153;na-
lis sit, vel odiosa ex vno capite, potest ex
alio tantum continere fauorem, tantiq;
mome&#x0303;ti, vt in ea seruanda sint principia
legis fauorabilis, potius quàm odiosæ.
Et iuxta hæc possunt non difficile varia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0652.jpg/>
@@1@<SE652>Cap. 4. Expediuntur nonnulla dubia circa extensionem legis. 645
<duolan 2><-P>dicta Doctorum conciliari, quę in spe-
cie verborum non sol&#x0169; diuersa, sed etiā
contraria sępe videbuntur, non tamen
sunt, quia de diuersa extensione, & de di
uersa rationis vnitate, seu similitudine,
aut identitate loquuntur, licet hæc om-
nia pauci distinguant.</P>
<P>  Quærunt verò dicti auctores, an hæc<marginalia>6.</marginalia>
intelligenda sint tantum de ratione ex-
pressa in lege, vel etiam de non expressa,
sed ab interpretibus excogitata. Sæpe
enim auctores videntur doctrinam da-
tam restringere ad rationem in lege ex-<marginalia>Panormit.|Barth.</marginalia>
pressam. Ita Panormit. in cap. 1. de Iura-
ment. calum. nu. 8. & in cap. Nihil, de Ele
ctio. n. 9. & idem sentit. Bart. in dicta Au-
thent. Quas actiones, & alij ibi præsertim
vbi extensio fit in materia non fauorabi
li, vt p&#x0153;nali, vel correctoria. Et ad hoc<marginalia>Ratio sub-|inte&#x0303;llecta|quem effe-|ct&#x0169; habet.</marginalia>
induci potest lex. Præter, §. Iulius. ff. de Le-
gat. 3. ibi, Cum hoc nudum præceptum eßet. &
indicat ibi Glossa. Nihilominus contra-
rium docent multi, videlicet, sufficere
rationem subintellectam, licet expressa
non sit, d&#x0169;modo satis certò constet, illā,
& non aliam potuisse esse rationem le-<marginalia>Bart.|Bald.</marginalia>
gis. Ita sentit Barth. in l. Item quæritur, §.
Qui impleto. ff. Locati. nu. 10. & Bald. in l.
Maximum, C. de Lib. præter. n. 4. & Cyn.
in l. Non dubium. C. de Legib. & Panormit.<marginalia>Panormit.|Glossa.|Felin.|Angel.|Syluest.|Ant. Gom.</marginalia>
in Clement. 1. de Rescriptis, cum Glossa
ibi, idem in cap. Fin. de Rescri. Felin. in
cap. Translato, de Constitut. vltimo notab.
Angel. verb. Lex. num. 8. Syluest. q. 18.
Anton. Gom. Variar. cap. 11. n. 12. Fun-
damentum est, quia potest sufficienter
constare de ratione legis, etiam si scri-
pta non sit, ergo idem operabitur. Pro-
batur consequentia, quia non habet di-
ctum effectum; quia scripta est, sed quia
in se talis est. Nihilominus tamen quia
quādo est scripta, pars est legis, & de illa
certissimè constat, & per context&#x0169; cō-
stare etiam potest, quomodo determi-
net alia verba legis, ideo regulariter
vix habet locum cum obligatione hæc
extensio ex vi rationis, nisi scripta sit.
Quando verò non est scripta, iuxta le-
gis qualitatem, & materiam poterit ex-
tensio fieri cum maiori, vel minori cer-
titudine pręsumptionis, & interd&#x0169; po-
terit esse tam euidens, vel communiter
recepta, vt ad obligationem legis suffi-
ciat.<marginalia>7.</marginalia>
<P>  Vlterius inquiri potest, an præter di-<-P>@@

<-P>ctos modos extensionis legis, alij dari<marginalia>Ad supra|dictos mo-|dos exten-|sionis om-|nes alij mo|di reducun|tur.|Nauar.|Franc.|Domin.|Glossa.|Barth.|Bald.|Rochus.|Ripa.</marginalia>
possint: solent enim recenseri alij pecu-
liares modi extendendi leges, etiam pę-
nales, & onerosas, qui atting&#x0169;tur à Na-
uarr. in dicto cap. P&#x0153;næ, ex Franc. & Do
minic. in cap. 1. de Tempor. ordin. Sed si
rectè spectentur, omnes ad superiores
reduc&#x0169;tur, & iuxta illos intelligi debe&#x0303;t,
vt veri sint. Quod breuiter declaro, at-
tingendo præcipuos. Vnus est, vt fiat ex
tensio legis ad correlatiua ex Glossa,
Barth. & Bald. quos ibi citat Nauarr.
supra, & idem dicit in sum. cap. 22. num.
72. & Rochus dicta sect. 4. nu. 13. & 16. &
Ripa in l. Ait prætor. §. Si iudex. ff. de Re iu-
dic. vbi alij. Intelligend&#x0169; aute&#x0303; hoc est
in primis de correlatiuis, vt talia s&#x0169;t vt
maritus, & vxor, pater, & filius, me&#x0303;sura
& me&#x0303;surat&#x0169;, vt se respiciunt, nā si mate
rialiter spectentur, non habent conne-
xionem. Deinde necessarium est, vt eade&#x0303;
ratio in eis vigeat, ita vt non possit in
vno procedere, nisi attingat aliud, vel
certe, vt ratio iustitiæ postulet, vt dispo-
situm de vno habeat locum in alio: alio-
qui relatio parum refert ad extensione&#x0303;.
Exempla varia in dictis auctoribus vi-
deri possunt.</P>
<P>  Alius modus extensionis est per radi<marginalia>8.|Iustinian.</marginalia>
cationem plurium casuum in eode&#x0303; prin
cipio, seu radice, nā vna etiam lege pro-
hibentur, iuxta illud Iustiniani Impera-
toris in l. vlt. C. de Nuptijs, Cum ex vna
radice vitium nascitur, consequens est, vt eade&#x0303;
lege tollatur. Qui modus etiam debet in-
telligi, quando ratio, & radix prohibi-
tionis vna, & eadem est in vtroq; casu,
vt exposuit Glossa in cap. Fraternitatis, de
Testib. verb. Nouis. Item explicādus est
de ide&#x0303;titate rationis eo modo, quo illā
declarauimus. Erit aute&#x0303; res euidentior,
si radix ipsa sit materia legis, nam si lex
excludat radicem, quidquid ex ea ori-
tur, videtur exclusum, vt dixit Bald. in
dicta l. Maximum. C. de lib. præter. nu. 4.
Similis modus extensionis est inter ea,<marginalia>Anton. de|Butr.|Rochus.|Nauarr.|Gloßa.</marginalia>
quę se consequuntur, seu connexa sunt,
qui modus posuit Anton. de Butr. in c.
vlt. de consuet. limitat. 4. & latè Rochus
ibi sect. 4. nu. 16. & attingit Nauar. dicto
cap. P&#x0153;næ. nu. 11. & 12. ex Glossis, quas
allegat. Et varia exe&#x0303;pla adducunt, quæ
maiori indigebant examine, sed nō pos-
sumus ad singula descendere. Existimo
igitur, sec&#x0169;dum eadem principia posita<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0653.jpg/>
@@1@<SE653>646 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>esse de extensione iudicandum, scilicet,
vt connexio tanta sit, vt non possit, v. g.
vn&#x0169; prudenter, vel iustè prohiberi, quin
prohibeatur aliud, sicut de correlatiuis
dictum est. Contingere etiam poterit,
vt vnum sub alio contineatur, tanquam
imperfectum sub perfecto eiusdem ra-
tionis, vt affinitas sub consanguinitate,
vel tanquam pars sub toto, vel cōmuta-
tio sub dispensatione, & tunc procedit
regula à minori, non è contrario, & sic
intelligit Panormit. in cap. Dilecti filij, de<marginalia>Panormit.</marginalia>
Arbit. num. 4. & 5. & colligitur ex illo
textu. Item potest fieri, vt ratione con-
nexionis vnum comprehendi censeatur
sub alio secundum communem vsum, &
tunc non fiet extensio ex vi solius ratio-
nis, sed etiam propter significationem
verborum, in qua plurimum valet com-<marginalia>Felin.</marginalia>
munis vsus, vt latè Felin. in Pro&#x0153;m. De-
cret. nu. 3. & sequentib.<marginalia>9.</marginalia>
<P>  Alius præterea modus exte&#x0303;sionis est
per æquiparationem casuum per aliam
legem prius factam, nam tunc disposit&#x0169;<marginalia>Gloßa.|Barth.|Abb.|Roch.|Nauar.</marginalia>
in vno per aliam legem consequenter
censetur dispositum in alia, iuxta Glos-
sam, & Doctores in l. Siquis seruo. Cod.
de Furtis, & Bart. & alios in l. Vt tantum,
ff. de Seru. corr. & notat Abb. alia refe-
rens in cap. De multa, de Præben. nu. 18.
Roch. dicta sect. 4. nu. 14. Ias. in l. Transige-
re. C. de Transact. Nauarr. dicto cap. P&#x0153;-
næ, nu. 14. & idem fere. num. 15. Hic verò<marginalia>Quomodo|hic modus|sit intellige&#x0303;|dus.|Syluest.|Angel.</marginalia>
modus extensionis si in sola ratione le-
gis fundetur, iuxta prædicta moderan-
dus est; si autem fundatur in dispositio-
ne alterius legis, tunc ponderanda sunt
verba legis facientis æquiparationem,
& in eo seruanda est regula, in quo facta
est æquiparatio, & non vltra, vt attingit
Syluest. verb. P&#x0153;næ, q. 4. & ibi Angel. &
latius Crottus in l. Si constante. 2. Lect. ff.<marginalia>Crottus.|Bern. Diaz|Bart.|Rochus.</marginalia>
Solut. matrim. & Bernard. Diaz regul.
429. Et tunc propriè non fit extensio in
eadem lege, sed vna extendit effectum
alterius, & ideo solet hæc extensio vo-
cari à iuristis passiua, & non actiua, vt
videre licet in Bart. supra, & Rocho. n. 9.</P>
<P>  Alius item modus addi potest, quan-<marginalia>10.</marginalia>
do lex loquitur in determinato casu
gratia exempli, nam tunc extende&#x0303;da est
ad casus similes. Quem modum ponunt<marginalia>Syluest.|Angel.</marginalia>
Syluest. verb. Lex, q. 20. verb. Quarto, &
Angel. ibi nu. 7. Sed hic etiam modus lo-
cum habet iuxta distinctionem datam<-P>@@

<-P>de identitate, vel similitudine rationis,
nam sola similitudo, nisi sit etiam in ide&#x0303;-
titatespecifica, non sufficit, c&#x0169; hac vero
ide&#x0303;titate fufficit, vt patet ex multis de-
cisionibus canonum: & in legibus, quæ
ferri possunt per sententiam Principis
in particulari casu, vt suprà dictum est,
& nihilominus intelliguntur esse gene-
rales leges. Identitas autem illa optime<marginalia>Ide&#x0303;titas ex|motiuo col|ligenda.</marginalia>
explicatur per motiuum, & ratione&#x0303; vir-
tutis, sub qua talis actus prohibetur, vel
pręcipitur, nam si fuerit lex lata in tali
casu intuitu religionis obseruandę, vel
sacrilegij vitandi, vbi in simili casu ea-
dem specifica ratio religionis, vel sacri
legij interuenerit, lex extendetur, & ide&#x0303;
est de ratione iustitiæ. Et hoc declara-
tur benè ex l. 1. ff. vti possi. iuncto §. Nam
interdict&#x0169; prætoris loquens, depossessione do
mus, extenditur ad possidentem agr&#x0169;,
vel quancumque rem similem, quia ni-
mirum eade&#x0303; est ratio iustitię in illis om-
nibus, cuius intuitu interdictum latum
est. Et ita ex materia, vel ex ratione le-
gis, vel ex alia lege, vel ex naturali ratio
ne, non erit difficile intelligere, quando
lex loquatur in particulari casu gratia
exempli, vel per aliam occasionem. Et<marginalia>Quādo lex|loquens in|speciali ca-|su ad simi-|les extendi|tur.|Gloßa.|Rebuff.|Vgol.</marginalia>
sic etiam procedit alia freque&#x0303;s regula,
quod lex loquens in speciali casu, quia
frequentius accidit, extenditur etiā ad
similes, licèt rariores sint, d&#x0169;modo eius-
de&#x0303; rationis sint in ratione virtutis, aut
vitij, ad quam respèxit lex. Quod nota-
uit Glossa in 1. C. de his, qui ad Eccles.
verb. Iudæi, & in l. vnic. C. de Rapt. virg.
verb. Sponsam. Idem Rebuff. in tract. No-
minat. q. 5. nu. 25. Vgol. de Excommun.
tab. 2. cap. 23. §. 6. nu. 6. Et eadem regula
vsus sunt in 5. tom. disp. 15. sect. 4. circa
finem. explicādo cap. Quoniam multos. 11.
q. 3. Omnia vero fundantur in identita-
te rationis, quæ attentè, & secund&#x0169; om-
nes circunstantias positas spectāda est,
vt explicaui.</P>
<P>  Vltimo inquiri potest, an huiusmodi<marginalia>11.|Quomodo|extensio ad|personas,|loca, & te&#x0303;-|pusspectat.</marginalia>
extensio locum habeat non solum in ca-
sibus, seu actionibus, sed etiam in perso
sonis, locis, ac temporibus, &c. Ad quod
potest generaliter responderi affirman
do, si ratio, aut verba legis, seruata pro-
portione talem extensione&#x0303;, vel amplia-
tionem requirant. Addo tamen propriè
& immediate hanc extensione&#x0303; fieri ad
casus, seu actiones, quia illæ sunt proxi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0654.jpg/>
@@1@<SE654>Cap. 4. Expediuntur nonnulla dub. circainterpret. legis. 647
<duolan 2><-P>ma materia legum, & ideo de his pręser
tim loquuti sumus, consequenter verò
etiam fieri ad p&#x0153;nas, quatenus fieri po-
test ad maleficia, seu delicta. Addo etiā
proprissimè fieri ad personas, tum quia
etiam lex loquitur ad personas, & illas
obligat, t&#x0169; etiam quia actiones per res-
pectum ad personam variari possunt. Et
ideo etiam de hac ampliatione legis fre
quentissime loquuntur auctores, & va-
ria eius exempla videri possunt in Ro-
cho supra dicta sect. 4. nu. 12. Tiraquel.<marginalia>Rochus.|Tiraq|Ant. Gab.</marginalia>
in dicto §. Libertis, n. 28. & seque&#x0303;tib. Anto.
Gabr. lib. 6. tit. de Verbor. significat. fe-
re per totum.</P>
<P>  Ad loca vero potest quidem fieri ex-<marginalia>12.</marginalia>
tensio intra latam vocis significatione&#x0303;,
quando saltem sub illa potest nomen lo-
ci in lege positam extendi ad alia loca
vel quia nomen est ambiguum, & ex fre-
quentiori vsu, vel ex materia, aut ratio-
ne legis determinatur, vel quia per con
nexionem vnus locus sub alio contine-
tur, vt suburbia nomine populi, velpopu
li subiecti sub nomine ciuitatis, iuxta l.
Qui ex vico. ff. Ad municip. & quę in simul
docent Barth. in l. 2. C. Quæ sit long. cō-<marginalia>Barth.|Rochus.</marginalia>
suet. q. 36. Roch. dicta sect. 4. n. 17. Seclu-
sis autem omnino verbis, aut nunquam,
aut rarissimè potest fieri talis extensio.
Et ratio in generali reddi potest, quia si
locus sit extra territori&#x0169; legislatoris,
clarum est, non posse ad illum fieri exte&#x0303;-
sionem legis, quoad obligationem eius,
iuxta regulam cap. 2. de Constitut. in 6.
Sed ad summum per imitationem pote-
rit ad vnum locum applicari lex alteri&#xA770;
per modum exempli, vel authoritatis.
Si autem extensio fiat ad alium locum
contentum in territorio, non verò com
prehensum vllo modo sub loco, pro quo
legislator expresse voluit legem ferre,
non poterit esse extensio comprehensi-
ua, cum intentio legislatoris satis limi-
tetur per definiti loci expressionem, vt
supra attigi cap. 1. de Tempor. ordin. in
6. nam ratio ibi adducta videtur gene-
raliter procedere, moraliter loque&#x0303;do.</P>
<P>  At vero extensio legis ad tempus fi-<marginalia>13.</marginalia>
eri non potest, nisi ad præteritum, vel fu
turum, nam de præsenti semper lex lo-
quitur, vt constat, & non sunt plures te&#x0303;-
poris differentię. De extensione autem
ad pręteritum dictum est lib. 3. cap. 14.
tractando, quomodo lex feratur circa<-P>@@

<-P>præterita, declarando, non disponendo,
& ideò talis exte&#x0303;sio recte fit per vim ra-
tionis in lege expressæ, quando ex illa
colligi potest, legem esse declaratiuam,
& non tantum constitutiuam: idemque
erit, quoties ex quolibet alio verbo, vel
ex materia id constare potuerit, nec ali
ter fit illa extensio. Respectu autem fu-
turi temporis non est vera extensio, nā
hæc est propria legis natura, vt ad futu-
ra feratur, iuxta l. Leges, & constitutiones.
C. de Legib. & ideo potius regula erit,
lege&#x0303; de se comprehendere futurum te&#x0303;-
pus, nisi restringatur, quia lex semper
loquitur, & ideo licet de præsenti loqua
tur, semper in quolibet futuro te&#x0303;pore,
quando est præsens, idem disponit. Ad-
dit vero Panormit. in cap. 2. de Consti-<marginalia>Panorm.</marginalia>
tut. nu. 2. quòd si lex remittat delictum,
tunc non extenditur ad futura, ne det
materiam delinquendi. Plus verò dici-
tur. in l. Cum lux. ff. de Legib. videlicet, C&#x0169;
lex in præteritum quid indulget, in futurum ve-
tare, vtique ex mente legis, & ita ibi fit
quędam extensio ad futura, quia indul-
gendo pręterita, supponit, illa esse mala,
vel prohibita, quam prohibitionem nō
reuocat indulgendo præterita, sed po-
tius tacitè confirmat.</P>
<Z>CAPVT V.
Quando, & quomodo poßit lex per inter-
pretationem restringi.</Z>
<P><INI3>M</INI3>Ateria huius capitis eadem fere<marginalia>1.</marginalia>
est, quę pręcedenti, nam cum re-
strictio opponatur exte&#x0303;sioni, eā-
dem fere doctrinam cum proportione
admittit, sic enim oppositorum eadem
solet esse ratio, nam quot modis vnum
dicitur, tot dicitur reliquum. Quia ve-
ro materia solet esse obscura, & per ple-
xa, ideò aliqua in particulari dicere, ne-
cessarium visum est. Restrictio ergo, si-
cut extensio, accipi solet, vel per compa<marginalia>Restrictio|quo modo|accipie&#x0303;da.</marginalia>
rationem ad verba iuxta varias eorum
significationes supra positas, scilicet,
aut propriam naturalem, aut propriam
ciuilem, aut impropriam, vel per cōpa-
rationem ad rationem legis per cōpa-
rationem autem ad mentem non potest
dari restrictio, nimir&#x0169;, quæ aliquid exi-
mat ab obligatione legis, quod fuerit cō
prehensum sub mente legislatoris, id<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0655.jpg/>
@@1@<SE655>648 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutationelegis hum.
<duolan 2><-P>enim repugnantiam inuoluit, stando in
vi interpretationis, nisi intercedat dis-
pensatio, quæ superiorem potestate&#x0303; re-
quirit, vt infra dicetur. Nam mens le-
gislatoris, seu voluntas est ipsa lex, seu
vnde habet lex vim obligandi; ergo im-
possibile est per interpretationem ali-
quid eximere à lege, quod non exima-<marginalia>Restrictio|quo tendit.</marginalia>
tur à mente legislatoris. Igitur omnis
restrictio legis eò te&#x0303;dit, vt mente&#x0303; ipsam
legislatoris ad pauciora coarctet, quā
verba, vel ratio legis præ se ferre vide-
antur. Ad maiorem autem claritatem
distinguere possumus, aliud esse non ex-
tendere legem, aliud restringere illam,
nam inter extensionem, & restrictione&#x0303;
potest medium intelligi, per adæquatio-
nem ad verba sec&#x0169;dum eorum propriè-
tatem, & rationem. Hæc autem non po-
test habere locum, vbi & verba legis nō
possunt, nisi vnam propriā significatio-
nem habere, naturalem, vel ciuilem, nā
si vtramque habeant, eo ipso, quod se-
cundum alteram tantum intelliguntur,
est restrictio, & si ad vtramque amplien-
tur; est extensio, & ideò rara est hæc ad-
æquata interpretatio sine restrictione,
vel ampliatione, ideoq; nihil de illa spe-
cialiter dicere oportet, quia in capiti-
bus pręcedentibus, explicando quomo-
do liceat extendere leges, simul decla-
rauimus, intraquos terminos contineri
debeat quælibet extensio, & consequen
ter declaraui, quæ extensio, seu amplia-
tio non liceat.</P>
<P>  Atq; hinc etiam facile explicari po-<marginalia>2.|Aliquādo|nō licet le-|ge&#x0303; restrin-|gere.</marginalia>
test quando restrictio legis non liceat.
Dum enim restrictio extensioni contra-
ria sit, quoties ampliatio legis secund&#x0169;
regulas datas necessario facie&#x0303; da fuerit
tunc non licebit restringere lege&#x0303;, vtiq&#x0301;;
secundum idem, nam si ampliatio fiat in
vno, & restrictio in alio non er&#x0169;t cōtra
ria, & sic nō repugnabit simul fieri cir-
ca eandem legem diuersis respectibus.
Atque eadem ratione quoties non licet
extendere legem vltra verborum pro-
prietatem, tunc licita est, imò, & neces-
saria restrictio, quando verba alia signi-
ficata minus propria habere possunt,
quia tunc non extensio legis est illius
restrictio. Nunc ergo pauca addenda
supersunt in particulari ad maiorem de
claratione&#x0303;, quāuis magna ex parte per
&#xA753;portione&#x0303; ad exte&#x0303;sione&#x0303; accipie&#x0303;da sin{t$}.</P>@@

<P>  Dico ergo primo. Restrictio legis fie-<marginalia>3.|Restrictio|fieri debet|ad aliquod|in conue-|niens eui-|tandum.</marginalia>
ri potest, ac debet ad vitandam iniusti-
tiam, seu iniquitatem, vel aliam absur-
ditatem in ipsa lege. Ita docent omnes,
& est clarum ex eadem ratione facta in
simili de extensione, quia ita debet lex
intelligi, vt sit iusta, & honesta, & pręsu-
mi debet ex mente facta, quæ nullam ab
surditatem complectatur; ergo quant&#x0169;
fieri possit, ita restringenda est ad vitā-
da similia incommoda, quando ad eum
fine&#x0303; restrictio necessaria fuerit. Quod
optime probat ratio textus in cap. Sug-
gestum, de Appellat. ibi, Quia decretalem epi-
stolam, qua tales muniri, videntur, non ad de-
primendam cuiusque iustitiam, sed ad remouen-<marginalia>Panormit.</marginalia>
dum grauamen, nos fecisse cognoscas. Vbi Pa-
normit. nu. 2. aduertit, lege&#x0303; posse restrin
gi secundum rationem naturalem, etiā
si non sit in lege expressa. Et idem repe-
tit in cap. Proposuit, eodem num. 4. Vnde
recte dixit Glossa in Authent. Vt sine pro
hibitione, &c. verb. Ex istimamus, ineptum esse,<marginalia>Glossa.</marginalia>
dicere, non fallere regulam, vbi æquitas idsua-
det. Est autem hoc intelligendum de ra-
tione naturali ostendente iniustitiam,
vel absurditatem in lege, si absquere-
strictione intelligatur, nam si solum os-
tendat esse æquam, vel rationi consonā
restrictionem, posse tamen sine illa le-
gem esse iustam, & rationalem, talis ra-
tio nō erit sufficiens ad restringendam
legem contra proprietatem verborum
eius, ex alio principio in superioribus
declarato, quod legis obligatio ces-
sat in particulari, licet ratio eius nega-
tiue deficiat, si non deficit contrariè,
nam eadem est ratio in præsenti. Dico
autem hoc intelligi de restrictione con-
tra proprietatem verborum, nam si in
aliquo sensu proprio lex possit tale&#x0303; re-
strictionem admittere, tunc ratio osten
dens in restrictione æquitatem, licèt nō
ostendat pręcisam necessitatem, pote-
rit sufficere ad restrictionem facie&#x0303;dam,
si alioqui materia iuuet, & restrictio ce-
dat in fauorem, & maiorem benegnita-
tem iuxta l. Semper. ff. de Regul. iur.</P>
<P>  Atque ex hoc principio infertur, dis-<marginalia>4.</marginalia>
positionem lègis indistincte loquentis,
ita esse restringendam, vt non cedat in
præiudicium innocentis, nam inferre
innocenti nocumentum, àliènum esse
præsumitur ab intentione legislatoris,
quia iniustitiam inuoluit, vt rectè pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0656.jpg/>
@@1@<SE656>Cap. 5. Derestrictione legis per interpretationem. 649
<duolan 2><-P>batur ex l. 2. C. de Noualib. & fauet cap.
Super eo, de Offic. deleg. vbi, Non tamen est
nostræ intentionis di&#x0153;cesano præiudicium gene-
rare, Vbi sermo quide&#x0303; est de delegatione
& Glossa ibi illud extendit ad omnia re-
scripta, tamen eade&#x0303; ratio est in legibus,
quia hæc restrictio in naturali iustitia
fundata est. Et ita docet Alb. in c. Cau-<marginalia>Alb.</marginalia>
sam, quæ, de Rescrip. Et idem solet dici
de consuetudine, quę legi æquiparatur,
Felin. in cap. Auditis, de Præscrip. verb.<marginalia>Felin.|Archid.</marginalia>
Quinta declaratio, & Innoc. in cap. Dilecto,
Offic. Arch. num. 7.</P>
<P>  Dico secundo. Quando ratio legis nō<marginalia>5.|Quando ra|tio legis nō|estadæqua|ta verbis|restringen|da est.</marginalia>
est adæquata verbis legis, restringenda
est ad terminos suæ rationis, & non est
secund&#x0169; totam verbor&#x0169; generalitatem
intelligenda. Hęc assertio satis cōmunis
est, vt constat ex allegatis in cap. 2. & 3.
nam quoad hoc idem cum proportione
sentiunt de extensione, & restrictione, &
specialiter docet Abb. in cap. Quia in in-
sulis, de regular. & in cap. Post translatione&#x0303;,
de Renunc. & in cap. Suggestum, de appel-
lat. & ibi Deci. notab. 1. & 2. Anton. de
Butr. in cap. Post translationem, de Renun-<marginalia>Dec.|Ant. Butr.</marginalia>
ciat. nu. 34. & latissimè Tiraq. referens
multos, in tract. Cessante causa. 1. p. nu. 144.
vbi multa repetit ex his, quæ etiam
habet in dicta l. Si vnquam, §. Libertis. Hęc
autem regula necessario intelligi debet
de ratione expressa, & scripta in lege,
quia vbi lex nō exprimit ratione&#x0303;, nemo
potest prudenter talem rationem le-
gis excogitare, quæ nō sit adæquata dis-
positioni legis, & ita nunquā potest lex
restringi ex ratione tant&#x0169; cogitata, vel
præsumpta, quantunc&#x0169;q; verisimilis ap-
pareat. Quia licet forte Doctores aliam
adæquatam ratione&#x0303; legis non inueniāt,
fortasse legislator illam habuit, satisq&#x0301;;
est, quòd per vèrba legis significauit, se
ita generaliter voluisse, & quod nullum
signum restrictionis ostenderit, Quia
quod Principi placuit, legis habet vigorem, lege
1. ff. de constitut. Principis, & fieri etiā
potest, vt lex illa sit ex his, quarum ra-
tio non potest inueniri, vt dicitur in
lege Non omnium, ff. de Legibus. Nisi for-
tasse lex inueniretur iniusta, si vltra ta-
lem rationem, etiam cogitatam, obli-
garet, nam tunc incidemus in casum
præcedentis assertionis. Hæc ergo as-
sertio de ratione expressa in lege neces-
sariò intelligenda est, & sic fundari po-<-P>@@

<-P>test, tum quia licèt verba legis genera-
lia sint, per adiunctam rationem limitā
tur, in ciuile autem est, nisi tota lege perspecta,
vna aliqua particula, eius proposita iudicare, vel
respondere, vt dicitur in l. 24. ff. de Legib.
ergo non est iudicād&#x0169; de tali lege, eius-
ve obligatione ex solis verbis pręcepti-
uis secundum se spectatis, sed ex illis vt
limitatis per rationem, quæ est veluti
anima eius, vt in superioribus dict&#x0169; est.
Et confirmatur, quia vol&#x0169;tas Principis
rationabilis est, voluntas aute&#x0303; non vult
rationabiliter, nisi quæ sub ratione cō-
prehe&#x0303;d&#x0169;tur, præsertim quādo illā habet
& proponit pro expresso motiuo, & fine
adęquato. Tande&#x0303; cōfirmatur, quia limi-
tata causa limitat&#x0169; parit effect&#x0169;, sed ra-
tio est sola causa volendi; ergo voluntas
limitatur iuxta limites rationis, etiam
si verba plus sonare videantur.</P>
<P>  Hęc verò assertio difficultate nō ca-<marginalia>6.|Aliquæ le|ges quæ di|ctis repug-|nare viden|tur expli-|cantur.|Gioßa.</marginalia>
ret, quę in primis sumitur ex Glossa in l.
Non omnium. ff. de Legib, in fine, dicente,
interd&#x0169; lege&#x0303; obligare vbi nō habet loc&#x0169;
eius ratio. Allegat l. 1. ff. de Popular. §.
Secundo loco, verb. Sexus. Sed illa lex par&#x0169;
cogit, nam ibi proponitur occasio le-
gis particularis, ratio aute&#x0303; vniuersalis
est. Magis, ergo vrget lex. Prospexit,
ff. Qui, & à quibus, in qua expresse dici
videtur, si verba legis vniuersalia sunt,
illis stand&#x0169; esse, etiamsi in aliquibus ra-
tio legis non ita procedere videatur. Vt
si lex prohibet mulieri de adulterio ac-
cusatæ alienare seruos, ne quæstioni sub
ducātur, dicitur cōprehendere omnes,
etiāsi sint extra ministeri&#x0169; domus in a-
gro, vel alibi, imò & postea cōparatos,
quia licèt ratio legis non videatur illos
cōprehendere, verba id faci&#x0169;t. Quod (in-
quit) perquā dur&#x0169; est, sed ita script&#x0169; est. Ratio
aute&#x0303; reddi potest, quia ratiolegis nō est
lex, imò nec proxima virt&#xA770; legis, sed hęc
est vol&#x0169;tas legilatoris, hæc aute&#x0303; non est
se&#x0303;per adęquata rationi, nā sæpe genera
lior est vol&#x0169;tas, nec &#xA753;pterea erit irra-
tionabilis, aut imprude&#x0303;s, quia ad maio-
re&#x0303; securitate&#x0303;, aut cautelāpotest vol&#x0169;tas
vltra ratione&#x0303; extendi. Et cōfirma{t$}, quia
supra dict&#x0169; est, interd&#x0169; posse voluntate&#x0303;
esse magis restrictam, quàm sit ratio, &
ideò nō semper exte&#x0303;di legem ad omnia,
ad quę exte&#x0303;ditur ratio; ergo pari ratio-
ne è cōtrario potest voluntas esse gene-
ralior, quā ratio; ergo nō est lex restrin-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0657.jpg/>
@@1@<SE657>650 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>genda ex ratione, quia lex pro ratione
indicat legislatoris voluntatem, Cōfir-
matur tādem, quia aliàs cessante ratio-
ne legis in particulari, cessaret obliga-
tio legis, hoc autem non ita est, vt infra
dicam; ergo.</P>
<P>  Respōdeo breuiter, assertione&#x0303; esse in-<marginalia>7.|Declara-|tur in quo|sensu dicta|aßertio sit|intellige&#x0303;da</marginalia>
telligendam de ratione legis adæquata,
& intrinseca, & (vt ita dicam) cōstituti-
ua proximi obiecti eius, & hoc probare
obiectiones proximè factas, & ita intel-
lecta assertione illas solui. Itaq; sicut di-
ximus, nō quanc&#x0169;q; identitate&#x0303; rationis
sufficere ad extensione&#x0303; legis, sed opor-
tere, vt ratio sit adęquata, & ita intrinse
ca, vt in illa connexione&#x0303; habeant omnia
cōprehensa sub lege, quia per illam ali-
quo modo cōstitu&#x0169;tur sub tali obiecto:
ita c&#x0169; proportione de restrictione cen-
semus. Quia si ratio non sit adæquata,
licèt sit minus vniuersalis, quā verba, ex
alia ratione, vel aliquid rationi adiunge&#x0303;
do, potest cōprehendere sub lege ōnia,
quæ absolutè significat. Deinde etiā ne-
cessari&#x0169; est, vt ratio sit quasi cōstitutiua
obiecti legis quia alias non potest ce&#x0303;se-
ri adęquata, vt licet Ecclesia pręcipiat
ieiuni&#x0169; propter cōprimenda vitia, non
est illa ratio adęquata, vnde licèt illa de
ficiat, ratio legis adęquata potest subsi-
stere, quę est honestas te&#x0303;perantiæ in tali
actu, seu materia. Quod si materia legis
nō sit propter se intenta, sed tant&#x0169; pro-
pter aliud, tunc oportebit, vt ratio cōti
neat proxim&#x0169;, & adæquat&#x0169; finem legis,
quia tunc censebitur tanquā intrinsec&#xA770;.
Vt in dicta l. Prospexit, ratio illis verbis
conte&#x0303;ta, Ne mancipia quæstioni subducantur,
non fuit intrinseca, & cōstitutiua obie-
cti legis, nam materia eius absolutè fuit
seruor&#x0169; alienatio, seu distractio, quę ma
teria in se non habebat ratione&#x0303; intrinse
cā, ob quam prohiberetur, fuit ergo illa
ratio finis extrinsec&#xA770; prohibitionis, qui
licèt fuerit pręcipuus, & ideò exprima{t$},
potuit non esse adęquatus: nā potuit ab-
soluta prohibitio, fieri ad tollendas oc-
casiones fraud&#x0169;, & deceptionum, & ad
cōprehendendos casus ōnes moraliter
cōtingentes. Vnde si velimus illā ratio-
ne&#x0303; interpretari, vt sit adęquata legi vni-
uersaliter loquenti, sume&#x0303;da erit non tā-
t&#x0169; secund&#x0169; act&#x0169;, sed etiam secund&#x0169; prę-
sumptione&#x0303;, & secundum potentiam, vel
morale&#x0303; contingentiam. Quanuis enim<-P>@@

<-P>mancipia, quæ sunt in agro, vel postea
em&#x0169;tur, ordinariè nō possint esse testes
in tali crimine, nihilominus, fit absoluta
prohibitio, ne illo colore subducantur,
qui poss&#x0169;t esse testes, finge&#x0303;do, fuisse in a-
gro, vel absentes, vel postea emptos, nā
qui ordinariè in agro habitāt, potuer&#x0169;t
inueniri in domo pręsentes te&#x0303;pore deli-
cti, & sic potest ratio ad omnes extendi.
Quod c&#x0169; proportione applicari potest
ad alias leges, vt non facile absoluta ea-
rum verba ex ratione limitentur, hoc
enim seruandum esse, optime ex illa le-
ge, Prospexit, probatur.</P>
<P>  Hoc etiā suadet ratio in obiectione<marginalia>8.</marginalia>
facta, nā si ratio legis cōtineat intrinse.
c&#x0169; motiu&#x0169; virtutis, vel vitij, cui&#xA770; intuitu
act&#xA770; præcipitur, aut prohibetur, sine du-
bio lex non cōprehendet casum, in quo
talis ratio inue&#x0303;ta nō fuerit, quia est ad-
ęquata, cōstituit eni&#x0303; materiā legis & lex
nō loqui{t$} extra propriam materiā, & ita
illa ratio dici potest virtus legis, nō per
mod&#x0169; principij efficie&#x0303;tis, aut formæ in-
trinsecę, sed per mod&#x0169;proprij obiecti, &
materiæ, quæ in suo genere est causa le-
gis, & necessaria ad illā. Si vero ratio le-
gis contineat fine&#x0303; extrinsec&#x0169;, sic, vel nō
erit adęquata ratio, & sic non procedet
contra regulā, vel certè si accipiatur se
cund&#x0169; omne&#x0303; habitudine&#x0303;, quam partici-
pare potest in ordine ad maiore&#x0303; caute-
lā, securitate&#x0303;, vel vtilitate&#x0303; legis, sic non
potuer&#x0169;t extendi verba legis vltra ra-
tiones in tota hac latitudine sumptas,
quia iā vol&#x0169;tas legis omni ratione care
ret, quod pręsumi nō potest. Et ita etiā
patet facile respōsio ad primā confirma
tione&#x0303;, cōcedo enim seruari aliquo mo-
do cōmutatam proportione&#x0303; inter exte&#x0303;-
sione&#x0303;, & restrictione&#x0303; per ratione&#x0303; legis, vt
satis declaratum est. Tamen in hoc est
aliqua diuersitas, quod voluntas potest
etiā prudenter non velle omnia, in qui-
bus eadem ratio militat, quia non sem-
per expedit, quando aliàs non sunt ne-
cessario connexa, non potest autem vo-
luntas aliquid prudenter velle sine ali-
qua ratione, & ideò vbi constiterit ra-
tionem legis esse adæquatam, non est
verisimile, extra illam extendi mentem
legislatoris.</P>
<P>  Ad vltimā confirmatione&#x0303;. Panorm. in<marginalia>9.|Panorm.</marginalia>
d. cap. Quia in insulis, sentit etiam esse le-
ge&#x0303; restringe&#x0303;dam pro omnibus casibus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0658.jpg/>
@@1@<SE658>Cap. 5. De restrictione legis per interpretationem. 651
<duolan 2><-P>in quib&#xA770; cessat ratio legis, prout in lege
exprimitur, vt in illo textu, quia pro ra-
tione redditur. Quia in insulis dura est con-
gregatio monachorum, ait decisionem eius
non habere locum in insulis, in quibus
nō fuerit dura cōgregatio monachor&#x0169;.
Sed quidquid sit de illo textu particula-
ri (cuius decisio, vt credo, magis pe&#x0303;det
ex significato illius vocis, Insulæ, quale
sit) generaliter loquendo, non potest,
admitti doctrina, nisi intelligatur de ces
satione rationis cōtraria, & quæ tollat
obiectum legis, vt infra dicetur. Respō-
deo igitur, negando sequelam intelle-
ctam de cessatione rationis legis merè
negatiuè, & in particulari. Et ratio est,
quia licèt ratio sic cesset quasi in actu,
nihilominus potuit mouere ad prohi-
bendum act&#x0169;, quia de se erat obnoxius
illi rationi, & ita ille actus fuit absolutè
comprehensus sub ratione legis etiam
si postea in illo cessauerit. Et si recte res
cōsideratur, tunc non omnino cessat ra-
tio legis. Quod in dicto cap. magis ex-
ponemus.</P>
<P>  Dico tertio, lege&#x0303; restringi aliquando<marginalia>10.|Lex ex sub|iecta mate-|ria aliquā|do restrin-|genda.</marginalia>
ex subiecta materia, & pręsèrtim per cō
paratione&#x0303; àd aliam lege&#x0303;. Sub hac asser-
tione breuiter cōprehendo varios mo-
dos restringendi leges, qui ab authori-
tatibus traduntur. Vnus ex subiecta ma
teria, quia verba legis iuxta subiectam
materiam intelligenda sunt, & ideò etiā
secund&#x0169; illam coarctari possunt. Exem
plum sumitur ex l. Adigere. ff. de Iur. Pa-
tronat. vbi prohibetur patronus, ne li-
bert&#x0169; iure iurando cogat, ne vxore&#x0303; du-
cat: & nihilominus dicitur inferius, qui
tale iurament&#x0169; exigeret à liberto eunu
cho, nō peccaturum contra lege&#x0303;. Nam
iuxta materiā subiectā lex loquitur de
libertis, qui possint liberos procreare&#x0303;.
Ver&#x0169; est, optime posse restrictione&#x0303; illā
reduci ad ratione&#x0303; legis; quia ferè sem-
per hęc restrictio ex materia est cōiun-
cta c&#x0169;ratione, & ideo nihil amplius de
illa dicere necesse est.</P>
<P>  Aliquando verò fit restrictio legis ge<marginalia>11.</marginalia>
neraliter loque&#x0303;tis vt loc&#x0169; nō habeat in
casu aliquo speciali, propter speciales
circunstantias, vel prærogatiuas rer&#x0169;,
aut personar&#x0169;. Quia iuxta generale&#x0303; re-
gulā iuris, In generali concessione non veni&#x0169;t
ea, quæ quis non esset in specie verisimiliter con-
ceßurus. 81. n. 6. & in c. Si Episcopis, de Pęnit.<-P>@@

<-P>& remiss. in 6. Eode&#x0303; enim modo in pręse&#x0303;
ti dicere possumus, in generali prohibi-
tione, vel præcepto legis nō venirè ea,
quę Princeps nō esset in specie verisimi
liter præcepturus, quia sicut cōcessio,
ita, & lex ex vol&#x0169;tate pendet. Hæc aute&#x0303;
restrictio dupliciter fieri potest, vno mo
do ex speciali iure determināte, vt tales
personę nō veniant sub generali clausu-
la, vt in c. Quia periculos&#x0169;, de Sent. excōm.
in 6. & tunc est clara ratio, & restrictio,
sol&#x0169;q; verba legis specialis expende&#x0303;da
sunt, & seruanda. Cōtingere ite&#x0303; hoc po-
test, quia in speciali casu est aliter per le
ge&#x0303; statut&#x0169;, aut priuilegi&#x0169; dispositum, &
generalis lex cōtraria, illis nō derogat,
iuxta regulā iuris, quòd generi per spe-
ciem non derogatur. Et de hoc modo
specialiter dicturi sumus tractando de
legum correctione, & derogatione.</P>
<P>  Deniq&#x0301;; contingere potest illa restri-<marginalia>12.</marginalia>
ctio sine speciali iure sol&#x0169; ex cōiectura-
ta mente legislatoris, verisimiliter ap-
plicando regulā illorum canonum non
cōprehendi sub generali lege ea, quę in
specie uō esset quis voliturus. Et sic est
difficilis restrictio, & inter iurisperitos
multum controuersa, vt videre licet in
Anton. Gabr. lib. 6. tit. de Legib. cons. 1.
vbi refert contrarias opiniones, & ear&#x0169;
auctores. Illa tñ cōmunior est, quæ affir-
mat, etiā hoc modo posse hāc restrictio-
ne&#x0303; fieri, quia generalis illa præsumptio,
quòd nemo in generali sermone cōpre-
he&#x0303;dit id, quod in specie esset voliturus,
in iure fundata est, & in ratione natura-
li, quia illa præsumptio fundatur in de-
fectu voluntatis, quę præsumitur ex in-
cogitantia tali&#x0169; circunstantiarum. Sub
hac autem regula fieri potest applica-
tio ad casum sub lege contentum, arbi-
trio prudentis de illo iudicando. Neque
potest in hoc certior regula constitui,
quia sine dubio vsus huius restrictionis
in particulari difficilis est. Vnde Socin.
in Regul. iuris. 284. ponens regulam,
quod lex generaliter loquens, genera-
liter est intelligenda. 55. limitationes
ponit, quæ ad hoc genus restrictionis
pertinent, & in eo videri possunt, & in
tomo 2. regular. verbo. Lex. Hic vero
<Z>statim occurrebat dicendum de
casu dubio, de quo in capite
sequenti tracta-
bimus.</Z></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0659.jpg/>
@@1@<SE659>652 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><Z>CAPVT VI.
Vtrum interdum ceßet obligatio legis in particu
lari, contra verba legis, etiam si per
Principem non tollatur.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Actenus explicuimus interpreta-<marginalia>1.</marginalia>
tionem legis humanæ, quoad ge-
neralem sensum eius, quo obliga-
tione&#x0303; inducit, nunc dicendum est de mu<marginalia>Duplexmo|dus muta-|tionis in le|ge.</marginalia>
tationibus, quę in ea cōtingunt, propter
quas desinit obligare. Duplex autem
modus mutationis potest in lege intelli-
gi, vnus veluti ex se, & ab intrinseco
ex defectu alicuius causę conseruantis,
vel alicuius conditionis necessariæ ad
obligationem eius; alius modus est ab
extrinseco per actione&#x0303; superioris agen-
tis, facientis in lege mutationem. Nam
sicut lex humana voluntate introducta
est, ita per similem voluntate&#x0303; potest mu-
tari. Vnde prior mutatio cōtingit. quā-
do perseuerante eadem Principis vol&#x0169;-
tate propter mutationem aliarum rer&#x0169;
lex desinit esse, vel obligare: posterior vè
ro è contrario fit, quando stātibus om-
nibus alijs ad obligatione&#x0303; legis requisi-
tis, per vol&#x0169;tatem Principis lex muta{t$},
& prior generaliter dici potest cessa-
tio, posterior verò ablatio legis vocari<marginalia>Alia diui-|sio muta-|tionis legis</marginalia>
potest. Et vtraq; mutatio potest duplici
ter accidere, scilicet, vel partialiter in
aliquo actu, vel occasione, aut te&#x0303;pore,
vel persona particulari, perseuerante
lege in generali; vel totaliter per abla-
tione&#x0303; totius legis, & ita quatuor resul-
tant mutationes, scilicet, cessatio legis
partialis, quæ dici potest exceptio à le-
ge, vel totalis, & dicetur absolutè, & sim
pliciter cessatio, vel ablatio partialis,
quę generaliter comprehenditur nomi-
ne dispensationis, & solet etiam dici de-
rogatio, & totalis ablatio, quæ dici{t$} re-
uocatio, seu abrogatio legis. De his er-
go quatuor mutationum generibus si-
gillatim dicendum est: & prius de cessa-
tione partiali, deinde de totali, postea
vero eode&#x0303; ordine de vtraq; ablatione.</P>
<P>  Primum igitur omnium quæremus,<marginalia>2.</marginalia>
an contingat cessatio legis vniuersalis
in particulari euentu, etiamsi ab alio nō
auferatur eius obligatio. Quæ quæstio
coincidit cum illa, quam sub alio titulo
proponit D. Thom. 1. 2. q. 96. art. 6. sci-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
licet. An liceat subdito interdum cōtra<-P>@@

<-P>verba legis agere: constat enim, hoc nō
posse licere, durante obligatione legis
quia tunc nō potest subditus ab ea dis-
cordare sua authoritate, sed ei parere
tenetur; ergo si interdum licet, est, quia
cessat obligatio eius; est ergo vna, & ea-
de&#x0303; illa quęstio. Et similiter est eadem c&#x0169;
quæstione tractata à D. Tho. 2. 2. q. 120.<marginalia>D. Thom.|Se&#x0303;sus quæ|stionis ape|ritur.</marginalia>
quando liceat vti epijkia in vsu, seu exe-
cutione leg&#x0169;. Vt aute&#x0303; intelliga{t$} sensus
quæstionis, & distinguatur ab alijs, quæ
in superioribus capitibus tractata sunt,
& nō confundatur epijKia cum genera-
li interpretatione legum, aduerto, aliud
esse inquirere de sensu verbor&#x0169;, an vni-
uersalia sint, & hos, vel illos casus cōpre
hendant, seu an in hac, vel illa significa-
tione accipiātur, & hoc pertinet ad ge-
nerale&#x0303; doctrinā datam capitibus pręce
dentibus, & magis ex professo ad iuris
prudentiā. Nō vero spectat hoc ad epij-
kiā, quia epiikia (vt Arist. dixit) est emen
datio legis propter vniuersale, ibi aute&#x0303;
nō agitur de emendatione legis, sed de
eius sensu, nec supponitur vniuersalitas
legis, sed inquiritur, qualis, & quāta sit.
Aliud ergo est, supposito se&#x0303;su legis quo-
ad verbor&#x0169; vniuersalitate&#x0303;, & quod ex vi
suę significationis vniuersalis, prout in
lege vsurpatur, hunc act&#x0169; cōprehendāt:
nihilominus in particulari euentu pro-
pter circ&#x0169;statias occure&#x0303;tes cesset obli-
gatio legis circa tale&#x0303; act&#x0169;, quia pro t&#x0169;c
nō potuit cadere sub potestate&#x0303;, vel non
cecidit sub voluntate&#x0303; legislatoris, sed
ab illa excipi{t$}, & hæc exceptio est eme&#x0303;-
datio legis, quæ per epijkiā fieri dicitur
& in hoc se&#x0303;su tractatur præsens quæst.</P>
<P>  Videtur ergo nunquam posse hoc mo<marginalia>3.</marginalia>
do cessare obligatio legis vniuersalis in
casu particulari. Primo quia si id posset
accidere maxime cessante ratione legis
in aliquo particulari euentu, sed tunc
etiam nō licet, ergo nunquā. Maior pa-
tet, quia duo tant&#x0169; sunt in lege, ex quib&#xA770;
tertium, id est, voluntatem legislatoris,
ac subinde obligationem legis, vel eius
cessationem cognoscere valeamus, sci-
licet, verba, & ratio, vt ex hactenus di-
ctis constat, sed verba de se non cessant,
in casu, de quo tractamus, imò illum
cōprehendunt, alias nō ageretur in illo
contra verba legis, ergo solum super-
est ratio, vt ex eius cessatione, legis
cessatio in particulari oriatur. At hoc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0660.jpg/>
@@1@<SE660>Cap. 6. De cessatione obligationis contra verba legis. 653
<duolan 2><-P>verum non est, quia vt supra dixi, vol&#x0169;-
tas legislatoris potest esse vniuersalior,
quā ratio eius, imò interd&#x0169; quoad nos
ōnino cessat, ratio, quia nō cognoscitur
& nihilominus lex suam vim retinet; er-
go. Sec&#x0169;do argumentari possumus, quia
alias posset subditus sua authoritate in-
terpretando lege&#x0303;, illā nō seruare, quod
videtur esse contra lege&#x0303;. 1. C. de Legib.
vbi dicitur ad sol&#x0169; Principe&#x0303; pertinere,
delarare, an in aliquo casu lex seruanda
nō sit propter æquitate&#x0303;, vnde multi Do-
ctores hanc interpretatione&#x0303; dispensa-
tione&#x0303; vocant; ergo sine illa lex nunquā
perse cessat. Terrio argumentor testi-
monio Glossarum, & iurisperitor&#x0169;, qui
ita sentire videntur. Nam Glossa in cap.
Post Translatione&#x0303;, de Renunciat. verb. Ces-
sante, dicit, si ius commune statuitur ex
causa, non cessare, licèt cesset causa,
nisi aliunde in ipso iure sit expręss&#x0169;. Ide&#x0303;
sentit Glos. in l. Non dubi&#x0169;, C. de Legib.
verb. Amplexus, dice&#x0303;s, non licere agere
cōtra verba scripta legis propter men-
te&#x0303; legislatoris, nisi hęc me&#x0303;s in alia lege
sit inscriptis redacta, & citat Placenti.
pro illa sententia, & l. Prospexit. ff. Qui, &
à quib. c&#x0169; alijs similibus, & in eande&#x0303; sen-
tentiā quā plures refert Tiraq. in tract.
Ceßante causa. n. 165. & sequentib.</P>
<P>  Nihilominus res certa est, intendum<marginalia>4.|Interdum|cessat obli-|gatio legis|in particu|lari.|D. Thom.|Caiet.|Sot.|Scot.|Gabr.|Tiraquel.|Arist.</marginalia>
cessare obligatione&#x0303; legis in par ticulari
etiāsi verba legis illum casum cōprehe&#x0303;-
dere videantur, & in nulla alia lege ex-
ceptus sit, nec à Principe sit in lege dispe&#x0303;
satum. Ita docet D. Thom. dicta p. 96. ar.
6. & 2. 2. q. 60. ar. 5. ad 2. & q. 120. per to-
tā, & his locis Caiet. & alij expositores,
& Soto lib. 1. de Iustit. q. 6. ar. 8. Ide&#x0303; suppo
nunt tanquam manifestum Theologi in
3. d. 37. Scot. Gabr. & alij. Est etiam apud
iuristas receptissimum, vt late refert su
pra Tiraq. à n. 130. Hanc etiā veritate&#x0303;
tanquam euidentem lumine naturæ tra
dit 5. Ethic. cap. 10. vbi hac ratione in-
ter partes iustitiæ ponit æquitate&#x0303;, quā
Arist. de finit esse. Emendationem legis ea
ex parte, qua deficit propter vniuersale. In qui-
bus verbis cōprehendit rationem no-
strę assertionis, quam paulò superius la-
tius explicuerat, dice&#x0303;s, necessari&#x0169; esse,
vt lex humana interdum desinat obliga
re in particulari aliquo eue&#x0303;tu, quia lex
vniuersaliter fertur, & fieri non potest,
vt vniuersalis dispositio legis humanæ<-P>@@

<-P>in omnibus particularibus ita sit recta,
quin aliquando deficiat, quia res huma
næ, circa quas humanæ leges versantur,
innumeris subsunt mutationib&#xA770;, & casi-
bus contingentibus, quos nec legisla-
tor humanus semper præuidere potest,
nec si posset, illos omnes posset cōueni-
enter in particulari excipere, quia infi-
nitam cōfusionem, & prolixitatem in le
gibus induceret, quod esse multò maius
incōmod&#x0169;. ergo necesse est, vt lex huma
na generaliter lata in aliquibus casibus
non obliget propter mutationem rer&#x0169;
in eis contingentem. Neque inde fit ait
Arist. lege&#x0303; non esse rectā, quin potius re-
cta non esset, si in talibus casibus obliga
ret: & ad eius rectitudinem sufficit, quod
acceperit id, quod plerumque accidit, vt dici-
tur etiam. ff. de Legib. l. 3. & sequentib.
Defectus ergo, ait idem Philosophus, non
est in lege, neque in legislatore, sed in natura, id
est, in materia mutabili, nec potuit le-
gislator, aut lex totam contingentem
mutabilitatem distinctè explicare pro-
pter rationem explicatam. Et ideo ex
natura rei in lege humana subintelligi-
tur illa conditio, vel exceptio, licèt non
explicetur distinctè, quia alias non esset
lex iusta, & rationabilis. Ergo ex ipsa
iustitia legis humanæ, considerata natu-
rali conditione materiæ, in qua versa-
tur, sequitur necessario, vt eius obliga-
tio aliquando in particulari cesset, non
per extrinsecam ablationem, sed ex so-
la materię, seu rerum mutatione.</P>
<P>  Atq; propter hanc legum humanar&#x0169;<marginalia>5.|Aristot.</marginalia>
cōtingentiā posuit Arist. supra speciale&#x0303;
virtutem, seu parte&#x0303; iustitiæ, quam epij-
Kiā appellauit, & à multis Latinis vo-<marginalia>επιειηεια</marginalia>
catur ęquitas, nā licèt hæc vox interd&#x0169;
pro iustitia, interd&#x0169; pro animi modera-
tione, & alijs etiā modis sumatur, tñ ali-
quando cōdistingui{t$} à iure vtiq&#x0301;, scripto
& rigoroso, vt explicaui supra lib. 1. c. 2.
& si ide&#x0303; est, quod epijkia, vel par&#x0169; ab illa
difert. Et ita etiā iurista sæpe de ęquita-
te loquuntur, quam Barth. in l. 1. C. de
Legib. in fine, conuenientiam quandam, seu,<marginalia>Barth.|Panormit.|Ioā. And.</marginalia>
benignitatem iuris, appellauit. Panor. vero
in cap. vlt. de Transact. num. 6. cum spe-
culatore & Ioannes Andr. dicit, esse Iu-
stitiam dulcore misericordiæ temperatam. Est
autem considerādum (vt hoc obiter ex
plicemus) in hac æquitate præstanda
cōcurrere, & iudicium intellectus pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0661.jpg/>
@@1@<SE661>654 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>ferentis sententiam, hic & nunc nō obli
gare lege&#x0303;, etiāsi vniuersaliter loquatur,
& actum voluntatis parentis huic iudi-
cio, & operātis cōtra verba legis. Vter-
que ergo in suo ordine est actus virtutis
probabiliterq; existimo, propter illos
nō multiplicari virtutes, seu nō esse ne-
cessari&#x0169; addere aliquā speciale&#x0303; virtu-
te&#x0303;. Nam prior actus si sit in principe seu
superiore interpretante lege&#x0303;, erit actus
prude&#x0303;tiæ Regalis, vel politicę, si verò sit
in ipsomet subdito, erit iudici&#x0169; cōmu-
nis prudentiæ, pręsuppone&#x0303;s regulariter
generalia principia iuris naturalis, vel
etiā humani, quaten&#xA770; ab eis tale iudici&#x0169;
in particulari pendet. Quod iudici&#x0169; in
omni materia prudentiæ necessari&#x0169; est,
illudq; (vt opinor) Arist. 6. Ethic. cap. 11.<marginalia>Aristot.|γνὼμη.</marginalia>
Sententiā, appellauit. Grecè Gnomi. Et in
præsenti materia c&#x0169; proportione inue-
nitur, nec habet speciale&#x0303;difficultate&#x0303;, vel
ratione&#x0303; propter quā propri&#x0169; habit&#x0169; po-
stulet, distinct&#x0169; ab eo, quo in alijs mate
rijs virtut&#x0169; prude&#x0303;tia sententiā profert.
Anvero in quac&#x0169;q; prudentia iudici&#x0169;, &
imperi&#x0169; pertineant ad eunde&#x0303;, vel ad di-
uersos habit&#xA770;, alteri&#xA770; cōsiderationis est.</P>
<P>  Alius vero actus vol&#x0169;tatis, qui ex ta-<marginalia>6.</marginalia>
li iudicio sequitur, nō semper ad vnam
virtute&#x0303; pertinet, sed pro materiæ capa-
citate, & motiui, seu rationis operādiva
riari potest. Nā in Principe, v. g. ex illo
iudicio sequi potest actusvolendi ita in-
terpretari legem, & hic potest pertine-
re ad iustitiam legalem, quia per se ad
cōmune bon&#x0169; ordinatur. Potest etiam
pertinere ad cōmutatiuam, si procedat
ex motiuo non grauandi talem subdit&#x0169;
contra ęquitatem illi debitā. Et vtroq;
modo potest intelligi, quod Aristot. ait,
epijKiam esse partem iustitiæ, nam in fi-
ne capitis concludit, esse iustitiam, & nō
alium quemquam habit&#x0169;. Quod autem
ibi pręfert æqu&#x0169; iusto legali, respectiuè
intelligend&#x0169; est, intelligit enim per iu-
stum legale illud, quod cōsistit in obser-
uatione, vel impositione legis, & respe-
ctu illius pręfertur in particulari ca-
su id, quod in illo æqu&#x0169; iudicatur, quia
in illo vel nimis rigorosum, vel iniust&#x0169;
esset obligationem legis im ponere. Ab-
solutè vero nō est minus iustum, legem
iustam ferre absolute, quam excusatio-
nem eius per epijKiam admittere. Imò
illud maiorem prudentiam requirit, &<-P>@@

<-P>vniuer saliore&#x0303; iustitiam. At vero in sub-
dito non potest sequi exillo actu intelle
ctus proprius actus iustitiæ in vol&#x0169;tate,
quia nō est necessari&#x0169;, vt ex care&#x0303;tia obli
gationis vnius legis sequatur actus iu-
stitię, sed sequi potest actus te&#x0303;perantię,
vt si per epij kiāquis comedat carnes in
die ieiunij, vel quid simile. Si ante&#x0303; epij-
kia versetur in mater ia iustitiæ, t&#x0169;c act&#xA770;
ille poterit pertinere ad materiā iusti-
tiæ, vt per se cōstat. Et in vniuersum po-
terit ille actus deseruire generali iusti-
tiæ, & ex motiuo illius fieri, siquis sec&#x0169;-
d&#x0169; epijkiam operetur, quia per hoc nō
recedit à mente Principis, nec ab eo,
quod æquum est: quomodo etiam obe-
die&#x0303;tia potest ibi intercedere, vel operā-
do secundum tacitam voluntatem supe
rioris, vel saltem ita operando, quia t&#x0169;c
obedientia legis non læditur, & alia ho.
nesta ratio operandi occurrit.</P><marginalia>7.</marginalia>
<P>  Sed quęret aliquis, an hæc excusatio
seu cessatio obligationis, & epijKia ha-
beat loc&#x0169; in præceptis tant&#x0169; negatiuis,
vel etiā in affirmatiuis. Nā de negatiuis
nō potest esse dubi&#x0169;, quia cum obligent
semper, & pro semper, in eis est maxime
necessaria hęc excusatio, & potest facile
accidere occasio nō seruandi pręcept&#x0169;
in te&#x0303;pore, &#xA753; quo obligat, & ita propris-
sime erit excusatio, seu cessatio obliga-
tionis. At vero pręcepta affirmatiua nō
obligāt pro semper, sed pro opportuno
te&#x0303;pore, & ideo licèt pro aliquo te&#x0303;pore
occurrat occasio, in quo exequend&#x0169; nō
sit affirmatiu&#x0169; præcept&#x0169;, non erit vera
excusatio ab obligatione pręcepti, nec
cessario obligationis eius, c&#x0169; ipsum non
obliget pro singulis te&#x0303;poribus, sed dice-
tur potius dilatio obligationis, quia nō-
d&#x0169; occurrit occasio, pro qua tale præ-
cept&#x0169; obligat. Nihilominus tamen ęque<marginalia>ἐπιεικεια|ταμ ιν πρ^#.ä|ψεπτισ αφφιρ|ματιθισ,|^=θᾱ νεγατι|θισ λοψθμ|ηαβετ.</marginalia>
solet epijkia attribui præceptis affir-
matiuis, ac negatiuis, quod recte expli-
cat&#x0169; verum quidem est. Videtur autem
mihi id proprius dici (nisi sit quęstio de
modo loquendi) in pręceptis affirmati
uis, quæ habent cert&#x0169; tempus designat&#x0169;
pro quo impleri debent, nā si eodem te&#x0303;-
pore veniat nō cogitat&#x0169; impediment&#x0169;,
habet loc&#x0169; proprijssime epijkia. Ide&#x0303;q;
erit in quibusdā pręceptis affirmatiuis,
quę propter negatione&#x0303;, quā inuoluunt,
vel inqua fundan{t$}, obligāt pro se&#x0303;per, seu
ad statim moraliter. Vt est pręcept&#x0169; re-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0662.jpg/>
@@1@<SE662>Cap. 7. De excusatione legis per epijKiam. 655
<duolan 2><-P>stituendi, & similia. In his enim quęlibet
dilatio per occasionem iustā dici potest
excusatio, & epijkia. Quando aute&#x0303; præ-
ceptum affirmatiu&#x0169; nec pro statim ob-
ligat, nec pro certo tempore, sed arbi-
trario, tunc non videtur in illa habere
propriè locum excusatio, vel epijKia
propter argumentum factum, quanuis
lato modo interdum appelletur.</P>
<P>  Superest ad rationes in principio po-
sitas respondere; pe&#x0303;dent autem ex qui-
busdam dubijs, quæ in capitibus seque&#x0303;-
tibus commodius expedientur.</P>
<Z>CAPVT VII.
Quando habeat locum excusatio ab obligatione
legis per epijKiam, seu æquitatem.</Z>
<P><INI3>I</INI3>N hoc capite explicandum est, quid<marginalia>1.</marginalia>
sit necessarium, vt obligatio genera-
lis legis in particulari casu cesset.
Aliqui putant sufficere, vt ratio legis in
tali casu particulari cesset negatiuè, id
est, quod in eo nō inueniatur ratio, quæ
legislatorem mouit ad ferendam lege&#x0303;.
Citatur pro hac sententia D. Thom. 2.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
2. q. 147. art. 1. ad 1. & 2. quia significat,
præceptum ieiunij non obligare eos, in
quibus necessitas, propter quam præ-
ceptum est ieiunium, non inuenitur. Sed
immeritò allegatur D. Thom. quia ibi
ad obligationem pręcepti solum requi-
rit generalem rationem, quę communi-
ter, & vt plurimum communitati con-
ueniat, ad excusationem autem in par-
ticulari requirit causam rationabilem.
Potest autem hæc opinio tribui Caie-<marginalia>Caiet.|Nauar.</marginalia>
tano tom. 1. Opusc. tract. 1. q. 2. & Na-
uarr. in Sum. cap. 16. n. 37. qui speciali-
ter hoc admittunt in lege, quæ aliquid
pręcipit, vel prohibet solum propter vi-
tanda incommoda, nam eo ipso, quod
in particulari non sequantur illa incō-
moda, dicunt, cessare obligationem le-
gis, etiamsi ex obseruatione legis nulla
incommoda sequantur. Et Caiet. ponit
exemplum in lege prohibe&#x0303;te matr imo-
nium clandestinum ante Concili&#x0169; Trid.
Sed de hoc exemplo, & de hoc genere
legum, quæ solum dantur propter vitā-
da incommoda, dicam commodiùs in
sequenti capite. Eandem sententiam te-
net Panorm. in cap. Quoniam, de Probat.<marginalia>Panorm.</marginalia>
nu. 6. vbi doctrinam extendit ad legem<-P>@@

<-P>ieiunij, & alias similes leges Ecclesiæ, &
allegat Archid. in cap. Vtinam. 76. d. Post<marginalia>Archid.|D. Thom.</marginalia>
B. Thomam (vt ait) alludens ad locum ci-
tatum D. Thomæ, illum enim Archid.
adducit. Idem latius docuit Panormit.
in cap. Quia in insulis, de Regul. generale&#x0303;
regulam constituens, cessante ratione
legis in particulari, cessare legis obli-
gationem, & ita exponit caput illud. C&#x0169;
enim in monasterijs monachorum exi-
stentibus in insulis requirat ætatem an-
norum. 18. ad professionem, quia in insu-
lis durior est congregatio monachorum, ait Pa-
normit. vbi non fuerit durior, etiamsi<marginalia>Angel.|Syluest.|Adrian.</marginalia>
monasterium sit in insula, non requiri
illam ætatem, sequitur Angel. verb. Lex.
n. 4. casu. 7. inclinat etiam Syluest. ibi
q. 8. & q. 9. verb. Octauò. & Adrian. quo-
lib 6. post secundam conclusionem.</P><marginalia>2.</marginalia>
<P>  Fundari solet hæc sententia in asser-
tione tertia posita in quarto capite, &
in omnibus iuribus, & rationibus, quæ
ad illam confirmandam adducta sunt, &
in Reg. Cessante causa cessat effectus. cap. Cum
ceßante, de Appellat. quæ ita potest ap-
plicari. Nam ratio legis adæquata, &
qualis dicto capite explicata est, est in
suo genere causa adæquata obligatio-
nis legis; ergo illa cessante, in quocum-
q&#x0301;ue casu particulari, cessat obligatio le
gis. Antecedens probatur, tum quia ra-
tio legis est anima legis; ergo nō minus
est causa adæquata obligationis, quam
ipsa lex, quia sicut corpus sine anima
mouere aliud non potest, ita nec lex si-
ne ratione potest subditum obligare.
Tum maximè, quia iustitia legis pendet
ex ratione, & ita deficiente ratione, de-
ficit iustitia, & consequenter vis obli-
gandi. Tum denique quia lex ordinari
debet ad bonum commune; ergo non
desce&#x0303;dit ad particulares casus, nisi me-
diante influxu communis boni, sed vbi
cessat ratio legis non influit commune
bonum, quia ibi non participatur; ergo
nec lex ibi obligat, quæ deficiente in-<marginalia>3.|Vt obliga-|tio legis ces|set oportet|deficiat ra-|tio legis nō|negatiuè so|lum, sed ali|quo modo|contrariè.</marginalia>
fluxu causæ primæ, seu vniuersalis, se-
cunda, seu particularis non operatur.</P>
<P>  Hoc verò fundamentum debile est,
ideoq&#x0301;; prædicta sententia, nisi sano mo-
do explicetur, defendi non potest. Dice&#x0303;-
dum ergo est, vt obligatio generalis le-
gis in particulari casu cesset, non satis
esse, quod ratio legis negatiuè deficiat,
sed necessarium esse, vt deficiat contra-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0663.jpg/>
@@1@<SE663>656 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>riè aliquo mòdo. Hanc doctrinam tra-<marginalia>Caiet.|Soto.|Ledesm.|Nauar.|Couar.|Medin.|D. Thom.</marginalia>
didit Caiet. 2. 2. q. 120. & sequitur Soto
dicto art. 8. & q. 7. art. 3. vers. Sed argues,
& lib. 3. q. 4. ar. 5. in fine. Ledes. 2. p. q. 17.
ar. 2. dub. 3. in fine, & q. 18. art. 2. dub. 12.
& 14. Nauarr. suprà, Couarr. in 4. 2. p. §.
9. n. 8. Medin. de Contra. q. 14. Et eam in-
dicat D. Thom. dum semper exempla e-
pijkiæ ponit in casibus, in quibus lex de
ficit contrariè, vt si redditio depositi
sit ad nocendum innocenti, vel si obser-
uare præceptum non aperiendi portas
ciuitatis noctu, sit in perniciem pluri&#x0169;
ciuium, quos hostes persecuntur, & ita
in 2. 2. q. 120. ar. 1. requirit casum, in quo
legem seruare, sit nociuum, & subdit, in
his ergo, & similibus casibus malum est sequi le-
gem positam. Vbi Caietan. sic declarat ra-
tionem epijKiæ, quia sequi verba legis, in<marginalia>Caietan.</marginalia>
quibus non oportet, vitiosum est. Et eode&#x0303; mo-
do loquitur in 1. 2. q. 96. artic. 6. & idem
sentit 2. 2. q. 147. ar. 3. ad 2. Vbi genera-
liter ait, Præcipuè si casus sit talis, in quo si le-
gislator adeßet, non decerneret eße legem ser-
uandam. Et idem sumitur ex Arist. suprà,
vt statim explicabo. Duas autem partes
habet hæc sententia, vna est affirmans,
cessare obligationem legis, quando ra-
tio legis cessat contrariè, & hanc sup-
ponimus vt clarā, tum à sufficienti par-
tium enumeratione, tum quia lex obli-
gare intendens pro tali euentu esset ini-
qua, vel inhumana, vt magis ex puncto
sequente constabit.</P>
<P>  Altera ergo pars est negans, suffice-<marginalia>4.|Probatur|non suffice-|re ratione&#x0303;|legis nega-|tiuè cessa-|re.</marginalia>
re, quòd ratio legis negatiuè cesset. Et
hæc probatur primò contraria ratio-
ne, quia si sol&#x0169; negatiuè ratio legis ces-
set, non erit malum seruare legem, nec
etiam erit iniustum, vel inhumanum ad
eam seruandam obligare; ergo non est
cur cesset eius obligatio. Consequentia
probatur ex Arist. dicente, tunc epijkiā
habere locum, quando lex peccat, id est,
peccaret, & iniusta esset, si in tali casu
obligaret, & ideo etiam dicit, EpijKiam
eße directionem legis, vtique ne à recto de-
ficiat. Vnde sic concluditur, sicut epij-
kia, ita etiam cessatio obligationis sol&#x0169;
habet locum, vbi obligatio ipsa esset cō
tra rationem iustitię, vel debitam legis-
lationem, si ad talem casum extendere-
tur, sed obligando in casu, vbi tantum
negatiuè deficit ratio legis, non pecca-
ret lex, quia nec malum aliquod, nec<-P>@@

<-P>quidpiam inhumanum præciperet; er-
go. Maior patet, quia t&#x0169;c nulla superest
sufficiens ratio, cur cesset legis obliga-
tio, nam cessante ratione illo modo, po-
test manere iusta voluntas obligandi.
Minor autem, & primum antecedens
patet, quia potest actus esse de se bonus
etiamsi ratio legis in eo cesset, vt ieiu-
nium erit bonum, etiamsi non sit neces-
sarium alicui ad macerandam carnem,
vel satisfaciendum pro peccatis, & ca-
rentia actus poterit esse bona, etiamsi
finis legis prohibentis illum cesset, vt
abstinere à clādestina dispe&#x0303;satione, &c.
& idem est in similibus.</P>
<P>  Vnde argumentor secundo inductio-<marginalia>5.|Multa ab-|surda ex cō|traria sen-|tentia sequ|untur.</marginalia>
ne, quia innumera sequentur absurda, si
tanta licentia detur non seruandi leges
in casibus particularibus, solum quia in
eis negatiuè cessat ratio legis. Sic enim
in præceptis Ecclesiæ possent viri per-
fecti excusari à ieiunio, quia non sen-
tiunt illius necessitatem ad fines ab Ec-
clesia intentos. Imò fornicatio posset
censeri non prohibita in casu, in quo
euidenter cessaret ratio talis prohibi-
tionis, vt si nullum omnino esset pericu-
lum malæ educationis prolis, propter
quam vitandam concubitus vagus pro-
hibitus est. Et in materia obedie&#x0303;tię pos-
sunt facilè similia exempla multiplica-
ri. Vnde est optima ratio à priori, quia
licet ratio legis in particulari cesset ne
gatiuè, semper manet aliqua vniuersa-
lior ratio, ob quam expedit etiam tunc
seruari legem, tum quia esset valde cō-
trarium bono communi, si propter illā
solam causam possent leges non serua-
ri, tum etiam, quia per se est honesta ra-
tio seruandi legem vniformitas parti&#x0169;
cum toto, vbi sine incommodo seruari
potest.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hinc retorquetur ratio contra-<marginalia>6.</marginalia>
riæ sententię. Quia licet ratio legis ces-
set in hac persona quoad particularem
necessitatem, vel vtilitatem intentam
per legem, non tamen cessat quoad vim
obligandi illam per legem, quia licet il-
la ratio tantum vt plurimum locum ha-
beat, est sufficiens, vt lex iustè feratur
pro omnibus, qui illam seruare possunt,
etiamsi ratio illa in eis cesset. Quod sic
declaro, nam licet legislator aduertat,
& præuideat rationem defecturam in
aliquibus, vel distinctè, vel tantum con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0664.jpg/>
@@1@<SE664>Cap. 7. De excusatione legis per epijKiam. 657
<duolan 2><-P>fusè cogitatis, nihilominus potest iuste
velle, vt indistinctè obliget omnes, dum
contrarium impedime&#x0303;tum æquitati re-
pugnans non obstiterit; ergo ita est in-
terpretanda voluntas legislatoris; ergo
ex vi illius obligabit lex. Antecedens pa
tet, quia voluntas in illa vniuersalitate
sua nititur in alia ratione generaliori,
quia ita expedit ad commune bonum,
& priuato non nocet, quia semper est il-
li vtile obedire, & iustitiam legalem ser
uare, quam in tali obseruatione legis
intueri potest. Primaverò consequentia
clara est, tum quia verba generalia le-
gis hanc voluntatem indicant, & nulla
est sufficie&#x0303;s ratio exceptionis, tum etiā
quia illa voluntas est prudentior, & ra-
tionabilior; ergo illa præsumenda est.
Deniq&#x0301;; secunda consequentia constat,
quia voluntas iusta legislatoris est ani-
ma legis, & quia lex obligat ad materiā
præceptam, non ad finem præcepti, vt
suprà dictum est.</P>
<P>  Et ita expenditur contrarium funda-<marginalia>7.</marginalia>
mentum, quia iam declaratum est, quo-
modo hæc obligatio in eo casu perti-
neat ad bonum cōmune, quia licèt tunc
subditus non participet illam vtilitate&#x0303;
intentam per legem, participat genera-
lem vtilitatem, quæ est in obseruanda
lege, & in vniformitate cum suo corpo-
re, & ex hoc capite lex illa est iusta, &
fundatur in ratione altiori. Et hinc pa-
tet responsio ad primam rationem in
principio pręcedentis capitis positam,
procedit enim quando ratio tant&#x0169; ne-
gatiuè cessat, non tamen quando cessat
contrariè. Solet autem instari contra
hanc resolutionem ex præcepto corre-
ctionis fraternæ. Sed de hoc puncto di-
cam commodiùs infrà cap. 8. vbi hæc
assertio magis confirmabitur.</P>
<P>  Vt autem magis explicetur, oportet<marginalia>8.|Quidrequi|ritur vt ra|tio vel finis|legis ceßet|contrariè.</marginalia>
amplius declarare, quid sit necessari&#x0169;,
vt ratio, vel finis legis cesset contrariè.
Et specialiter an sit necessarium, vt in
tali casu seruare legem sit mal&#x0169;, & pec-
catum. Caiet. enim dicta q. 120. ar. 1. ex
professo contendit, tunc solum habere
locum epijKiam, quando lex ita deficit,<marginalia>Caiet.|D. Thom.</marginalia>
vt seruare illam sit iniquum. Putatq&#x0301;ue
esse sententiam D. Thomæ in 3. dist. 37.
q. 1. art. 4. vbi docet, epijKiam tunc sol&#x0169;
habere locum, cum obseruando legem discre-
paret quis ab intentione legislatoris, quod so-<-P>@@

<-P>lum videtur contingere, quando disce-
deret à rectitudine. Clarius tame&#x0303; fauet
in alijs locis allegatis, indicat enim, t&#x0169;c
solum cessare in particulari legis obli-
gatione&#x0303;, quando obseruantia illius ma-
la esset, imò interdum solum excipit ca-
sum, in quo esset nociua reipublicæ. Ad
idem inducit Caiet. Aristot. dicentem,<marginalia>Arist.</marginalia>
epijkiam esse directionem legis, quia pec
cat propter vniuersale, solum autem pecca-
re posset, si obligaret ad actum iniqu&#x0169;.
Item epijcia est pars iustitiæ; ergo ma-
teria eius est operatio, quę non esset re-
cta, si secundum legem vniuersalem fie-
ret, & non sec&#x0169;dum æquitatem epijciæ.
Tandem argumentor ab incōuenienti,
quia aliàs fornicatio posset esse licita, si
necessarium non esset, rationem legis
contrariè in dicto sensu deficere. Et c&#x0169;
hac sententia Caietani transeunt ferè
Soto, & alij posteriores Theologi.</P><marginalia>9.|EpijKi{a}|habet loc&#x0169;|licet licit&#x0169;|sit act&#x0169;præ|ceptum fa-|cere.</marginalia>
<P>  Videtur tamen hæc sententia nimis
rigida, & limitata, quia sæpe potest ho-
mo excusari ab obseruantia legis gene-
raliter loquentis, etiamsi posset licitè
actum per illam præceptum facere, vel
prohibitum omittere; ergo non tantum
cessat obligatio legis in particulari,
nec solum habet locum epijcia, quando
obseruare legem esset iniquum, sed ali-
quando, ac sæpe illum habebit, etiam si
iniquum non sit, solum quia est nimis
graue, aut difficile. Consequentia clara
est, quia si epijcia solum haberet locum,
quādo seruare legem esset iniqu&#x0169;, quo-
ties licita esset epijcia, esset etiam sub
obligatione, quia vitare id, quod iniqu&#x0169;
est, semper cadit sub obligationem; er-
go è contrario, si absque tali obligatio-
ne potest interdum non seruari lex, po-
test etiam licita esse epijcia, etiam in ca
su, in quo sine peccato posset lex obser-
uari. Antecedens autem mani festum est
ex supra dictis de obligatione legis hu-
manæ cum periculo vitæ, vel alio mag-
no incommodo, nam inde constat, prop
ter vitandum magnum grauamen lici-
tum esse non seruare legem, quanuis si
velim cedere iuri meo, possim facere
actum præceptum cum illo grauamine;
ergo excusatio non semper est cum ob-
ligatione non faciendi actum præcep-
tum, nec oritur semper ex iniquitate
actus, sed ex alio iure, quod homo ha-
bet, vt non tam seruiliter (vt sic dicam)<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0665.jpg/>
@@1@<SE665>658 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>obligetur. Deinde fit res clara exe&#x0303;plis,
nam interdum potest homo, qui per se
obligatur ad confessionem integrā pec
catorum, excusari à confessione alicu-
ius, quia non potest illud aperire sine
graui periculo infamiæ: & nihilominus
poterit confiteri illud licitè, si sua spō-
te velit, se exponere periculo illius in-
famiæ, hoc enim nullum peccatum est.
Item damnatus ad iustam morte&#x0303; famis,
non tenetur abstinere à cibo, si copiam
illius habeat, & tamen potest sine pec-
cato abstinere, si velit; ergo idem esse
potest in præsenti. Vt in statu Carthu-
sianorum abstinendi à carnibus, etiam
si esset propria lex obligans de se in cō-
scientia, posset sine peccato non serua-
ri propter periculum mortis, & nihilo-
minus probabilissimum est, posse etiam
seruari, si quis velit secum illo rigore
vti. Et in ieiunijs, alijsq&#x0301;; ordinarijs obli-
gationibus Ecclesiæ sæpe est licita ex-
cusatio propter ægritudinem, vel simi-
lem causam, & nihilominus si quis act&#x0169;
præceptum faciat, non obstante excu-
satione, non solum non peccabit, verum
sæpe etiā opus supererogationis faciet.</P>
<P>  Quapropter mihi certum videtur, ad<marginalia>10.|Quod mu-|nus est pro|prium epij|Kiæ.</marginalia>
virtutem, & prudentiam pertinere, non
solum discernere, quando obseruatio
præcepti quoad verba mala sit, sed etiā
iudicare, quando non obliget, etiamsi
absque peccato ad literam seruari pos-
sit. Vnde siquis dixerit, vtrumq&#x0301;ue spe-
ctare ad materiam, & munus epijciæ,
nihil fortasse ab scopo aberrabit. Nec
contra hoc vrgent rationes Caietani.
Omnes enim facilè soluuntur, aduerte&#x0303;-
do, non solum esse alienum à prudenti
legislatore iniqua præcipere, sed etiam
inhumana, & grauior, quàm humana
conditio patiatur, vel quam ratio com-
munis boni postulet, vt ex dictis suprà
in communi de lege manifestum est. Er-
go non solum peccaret lex præcipien-
do, quod non debet, id est iniquum, sed
etiam pręcipiendo, quando, vel quomo-
dò non debet, id est, obligando cum ma-
iori rigore, quam par sit. Vtrumque er-
go peccatum legis emendat epijcia, &
in vtroque habet locum definitio Arist.
& discursus eius, & eodem modo est in-
telligendus D. Thomas. Nam intentio
legislatoris non solum est recta præci-
pere, sed etiam rectè, & ideo qui obser-<-P>@@

<-P>uat legem tanquam obnoxius illi, quā-
do per illam non obligatur propter oc-
currentem causam excusantem, ab in-
tentione legislatoris discrepat, etiamsi
actus, quem facit, malus non sit. Ad ra-
tionem autem, quod epijkia est pars iu-
stitiæ, respondeo, etiam hic interuenire
rationem iustitiæ ex parte legislatoris
non obligandi in tali casu per suam le-
gem, etiamsi exequi illam mal&#x0169; non sit,
ideoq&#x0301;ue si ad ipsum legislatorem fieret
recursus in tali casu, deberet secundum
iustitiam interpretari, legem tunc non
obligare. Vnde ex parte subditi satis
est, quod possit iustè, & non declinando
à rectitudine, non seruare legem in tali
casu, si velit, etiamsi ad hoc non oblige-
tur, nam ad hoc etiam specialis prude&#x0303;-
tia necessaria est. Sicut in materia iusti-
tiæ, ex æquitate aliquando iudicamus,
aliquem non obligari ad restituendum,
cade&#x0303;do à statu suo, licèt si id faciat, pec-
cati argui non possit. Ad vltimam verò
sequelam de fornicatione negatur illa-
tio, quia non dicimus ad epijciam suffi-
cere, vt ratio legis negatiuè cesset, in
qua illatio illa f&#x0169;datur, sed dicimus pos-
se cessare contrariè, etiamsi obseruan-
tia legis praua non fiat: si nimis intole-
rabilis fiat, nam tunc etiam est contra
legislatoris intentionem, & hoc est ces-
sare contrariè.</P>
<P>  Constat ergo, epijciam non solum ha<marginalia>11.|Nō solum|iniqu&#x0169;, sed|valde diffi-|cile corri-|git epijcia.</marginalia>
bere locum, quando aliàs lex in tali ca-
su præciperet rem iniquam, sed etiam
quando præciperet rem acerbam, & ni-
mis difficile&#x0303;, in vtroque enim casu pec-
caret lex, præcipiendo iniustè, vel quia
malum præciperet, vel quia immodera-
tè, & vltra potestatem legislatoris. Ad-
do verò vlterius habere locum epijciā
in casu, in quo non deesset potestas in
legislatore ad obligandum, sed ex cir-
cunstantijs iudicatur, non fuisse hanc
mentem eius. Quia non semper Præla-
tus vult obligare cum toto rigore, & in
omni euentu, in quo posset obligare. Vt
v. g. non solum censetur quis excusari à
præcepto ieiunij propter ægritudinem
grauem, in qua non posset superior ob-
ligare, sed etiam propter minorem de-
bilitatem, qua non obstante potuisset
Ecclesia obligare, sed nihilominus cre-
ditur ex benignitate noluisse, quæ in-
te&#x0303;tio legislatoris colligi potest ex alijs<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0666.jpg/>
@@1@<SE666>Cap. 7. De excusatione legis per epijKiam. 659
<duolan 2><-P>circunstantijs temporis, loci, & perso-
narum, & ex ordinario modo præcipie&#x0303;-
di cum illa moderatione subintellecta,<marginalia>Arist.</marginalia>
licet non exprimatur. Et h&#x0169;c certè mo-
dum videtur significasse Arist. cum di-
xit, epijKiam emendare legem, quòd &
ipse legislator, si adesset, hoc modo di-
xisset, id est, ita esset moderaturus, & in-
terpretaturus legem suam. Sic etiam di
xit D. Thom. munus epijKiæ esse, præ-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
termissis verbis legis, intentionem le-
gislatoris sequi. Ergo ad epijkiam non
est necesse, interpretari casum non cō-
prehendi sub lege, quia legislator non
potuit sua lege illum comprehendere,
sed etiam sufficiet, si interpretemur, no
luisse illum comprehe&#x0303;dere, licet potue-
rit, nam & hoc sufficit ad excusationem
ab obligatione legis, & sæpe contingit,
aliam esse legislatoris vol&#x0169;tatem ab ea,
quā nudaverba præ se ferunt, vt ex præ-
cedentibus capitibus constat. Et ita ibi
etiam interuenit emendatio legis, qua-
tenus plus verbis videtur comprehen-
dere, quàm fuerit in voluntate legisla-
toris. Igitur rectè vocatur hæc epijkia.
Et ita tres modi, vel rationes vtendi e-
pijKia distingui possunt, vt vnus sit pro-<marginalia>Triplex|modus vte&#x0303;|di epijkia.</marginalia>
pter cauendum aliquid iniquum, alius
propter vitandam acerbam, & iniustam
obligationem, tertius propter conie-
ctatam legislatoris voluntatem, non
obstante potestate.</P>
<P>  Quod si quis inquirat, quibus regulis<marginalia>12.|Quando v-|tenda sit e-|pijci{a}.</marginalia>
vtendum sit ad faciendas huiusmodi ex
ceptiones. Respondeo breuiter, in pri-
mo modo præcipuè considerandum es-
se, an in eo casu occurrat aliud præcep-
tum, præsertim iuris diuini, & naturalis,
cui repugnet executio legis humanæ,
secundum verba eius, & consequenter,
an actus t&#x0169;c habeat iniustitiam, vel ma-
litiam inseparabilem, vel saltem contra
præceptum grauius, & magis obligans,
& iuxta hæc principia debet fieri iudi-
cium. In secundo modo consideranda
sunt supra dicta de modo obligandi le-
gis humanæ, & iuxta illa iudicandum
erit, an hoc factum particulare cum his
circunstantijs excedat potestatem le-
gis humanæ. In tertio verò magis est
vtendum coniecturis, ex circunstantijs
desumptis, & præsertim ex vsu, & modo
regiminis, & ex more interpretandi si-
miles leges.</P>@@

<P>  Vnum tamen in particulari inferam<marginalia>13.|Aliquan-|do obliga-|tio legis ces|sat propter|bonum per|sonæ parti-|cularis.</marginalia>
ex dictis propter opinionum varietate&#x0303;,
non solum posse cessare obligationem
legis, quando in particulari eue&#x0303;tu esset
contra bonum commune, seruare lege&#x0303;,
sed etiam si sit tantum contra bonum
particularis personæ, dummodò sit no-
cumentum graue, & nulla alia ratio cō-
munis boni obliget ad illud inferend&#x0169;,
vel permitte&#x0303;dum, nam tunc iustitia, vel
charitas iubet euitare tale nocument&#x0169;
proximi, cui non potest lex humana ra-
tionabiliter opponi. Ita Soto suprà, &<marginalia>Soto.|D. Thom.</marginalia>
omnes, nec refragatur D. Thomas, nam
licet in dicto art. 6. loquatur de detri-
mento communis boni, sub illo compre
hendit detrimentum particularium ci-
uium, nam in damnum ciuitatis redun-
dat, vt manifestè patet in exemplo, quo
vtitur, & alia sunt facilia, nam propter
subueniendum proximo grauiter infir-
manti interdum licere potest, missam
omittere in die festo, & sic de alijs. Di-
cunt verò aliqui hoc solum habere lo-
cum, quando tale est detrimentum pro-
ximi, vt non possit cedere iuri suo, vt
est in periculo vitæ, vel simili, nō autem
quando potest cedere iuri suo, vt erit in
bonis temporalibus, quia tunc detrime&#x0303;
tum priuatum non vergit in damnum
cōmunitatis, si enim vergeret, non pos-
set priuatus illi renunciare. Sed hoc ve-
rum non est, tum quia etiam propter vi-
tandum graue nocume&#x0303;tum proximi te&#x0303;-
porale, quod ipse posset voluntariè su-
stinere, si vellet, licitum est interdum nō
obseruare præceptum, vt v. g. si incen-
dium domus imminet, vel quid simile,
quia lex nec obligat illum, qui patitur
damnum ad cedendum iuri suo, nec ali&#x0169;
ad non succurrendum illi ipso inuito
propter audiendam Missam v. g. Item
quia illud damnum semper redundat in
communitatem, cuius interest, vt bona
ciuium non dilapidentur.</P><marginalia>14.</marginalia>
<P>  Aliter limitant Iuristæ dictam asser-
tionem, vt procedat, quando detrimen-
tum, vel proprium, vel proximi est in bo
nis acquisitis, non verò in acquirendis,
nam ex hoc sumi non potest sufficiens
excusatio, quia illud non est verum de-
trimentum, seu damnum emergens, sed
tantum lucrum cessans, quod non consi-
deratur, aliàs possent homines non ser-
uare præcepta, vt suis lucris atte&#x0303;dere&#x0303;t.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0667.jpg/>
@@1@<SE667>660 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutationelegis hum.
<duolan 2><-P>Ita ferè Barth. in l. Non dubium. C. de Le-<marginalia>Barth.|Tiraquel.|Salicet.|Felin.</marginalia>
gib. num. 9. quem alij multi secuti sunt,
quos latè refert Tiraquel. in dicto tract.
n. 151. Statim verò n. 152. refert Salicet.
contradicentem, & plura contra illam
distinctionem congerit Felin. in cap. Si
quando, de Rescrip. n. 11. Nobis ergo non
seruit distinctio, nam si damnum sit le-
ue, licèt sit in bonis acquisitis, potest nō
sufficere ad excusandum ab obligatio-
ne legis, si verò lucrum cessans sit iust&#x0169;,
& graue, sæpe æquiparatur damno, mo-
raliter loquendo, vt constat ex l. vnic.
C. de Sentent. quæ pro eo quod interest,
profer. in fi. Et vsu receptum videmus,
excusari aliquem ab obseruatione festi,
ne occurrentem, & transeuntem occa-
sionem magni lucri amittat. Igitur li-
cèt vitatio damni emergentis ex gene-
re suo iustior, & grauior causa sit, tame&#x0303;
etiam alia potest sufficere, & in vniuer-
sum loquendo, omnia sunt consideran-
da, vt prudens iudicium in contingenti
casu feratur.</P>
<Z>CAPVT VIII.
Quomodò de excusatione occurrente constare
debeat, vt epijcia vti, & legem non seruare
liceat, sine recursu ad Principem.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc omnia postulantur in poste-<marginalia>1.</marginalia>
riori ratione dubitandi c. 5. pro-
posita, & inter se sunt connexa,
ideoq&#x0301;ue simul tractanda ac definienda
sunt. Varijs ergo modis occurrere po-
test casus excusationis, scilicet, cum eui
dentia, & certitudine, quod tunc mal&#x0169;
sit, & iniquum seruare legem. Secundo
cum simili certitudine, quod lex nō ob-
liget, licet seruari possit sine peccato.
Potest autem contingere, vt hoc secun-
dum non sit æquè certum, sed tantum
probabile, vel etiam dubium. Tertiò po
test esse casus tant&#x0169; probabilis in vtro-
que. Quartò dubius in vtroque. Quintò
potest esse certum, in obseruatione le-<marginalia>Si lex ex a-|liqua circ&#x0169;|stātia fit ini|qua cessat|obligatio si|ne recursu|ad princi|pem</marginalia>
gis nullum esse peccatum, excusatione&#x0303;
autem eius esse tantum probabilem, aut
dubiam. Primo ergo dicendum est, quā-
do certò constet, materiam legis ex ac-
cidenti euentu, vel circunstātia factam
esse iniquam, seu contrariam alteri prę
cepto, aut virtuti magis obliganti, tunc
cessare obligationem legis, & propria<-P>@@

<-P>auctoritate posse omitti sine recursu ad
Principem. Sumitur ex D. Thom. dicta<marginalia>D. Thom.</marginalia>
q. 120. ar. 1. ad 3. dicente, In manifestis non
est opus interpretatione, sed excusatione. Idem
ferè habet dicta q. 96. ar. 6. ad 2. vbi etiā
Caiet. & omnes. Et ratio est, quia ibi su-<marginalia>Caietan.</marginalia>
perioris auctoritas nullum effectum ha
bere potest, nam etiamsi post recursum
ad illum vellet, & subditus legem serua-
ret, non posset illi obedire, quia obedie&#x0303;-
dum est Deo magis, quam hominibus;
ergo impertinens est in eo casu, licentiā
postulare. Dices; interdum propter bo-
num ordinem seruandum, necessaria est
licentia petita, etiamsi non sit necessa-
ria obtenta; ergo salte&#x0303; ob hanc causam
erit consulendus Princeps in huiusmo-
di casu, quādo periculum non imminet,
& datur locus, ac tempus ad id præstan-
dum. Respondeo ex communi sente&#x0303;tia,
etiam hoc non esse necessarium in tali
casu. Quia nulla est lex, quæ obliget ad
illam facultatem petendam, nec ex na-
tura rei est necessaria, quia subordina-
tio subditi ad legislatorem per se illam
non postulat. Si autem in aliquo casu pu
blico id iudicetur necessarium ad vitā-
dum scandalum, vel propter aliam simi
lem causam, id est accidentarium.</P>
<P>  Secundò dicendum est. Quando cer-<marginalia>2.|Certitudo|legis nō ob-|ligantis tol|lit recurs&#x0169;|ad princi-|pem.</marginalia>
to constat, legem non obligare, etiam si
possit sine peccato seruari, subditus &#xA753;-
pria auctoritate potest illā nō seruare.
Probatur eàdem ratione, & ita Docto-
res de his duobus casibus indistinctè lo
quuntur, solum ergo illos distinguo, vt
notem differentiam, quia in priori casu
non solum potest subditus, sed etiam te-
netur, legem non seruare, siue petat li-
centiam à superiore, siue non petat; at
vero in hoc posteriori casu, licèt possit
agere contra verba legis, ad hoc non
obligatur, quando certus est in obser-
uantia legis non committi peccatum.
At si de hoc dubitet, pro ratione dubij
iudicandum erit. Nam si dubium sit tā-
tum formidinis, & probabiliter iudicet
non esse peccatum conformari verbis
legis, liberè poterit id facere si velit,
quia iudici&#x0169; probabile tollit practicè
dubium. Si autem dubium sit proprium,
& negatiuum, tenebitur subditus parte&#x0303;
securiorem sequi, & abstinere ab opere
licèt videatur conforme verbis legis,
quia t&#x0169;c nullum habet principium, quo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0668.jpg/>
@@1@<SE668>Cap. 8. De vsu epijKiæ sinerecursu ad Principem. 661
<duolan 2><-P>expellat practicum dubium, quia tunc
ille est certus, se non peccare, non ob-
seruando legem, cum supponatur esse
certus, quòd illa non obliget; ergo tene-
tur illam viam certā sequi, & relinque-
re dubiam. Patet conseque&#x0303;tia, quia t&#x0169;c
nec iuuari potest auctoritate legis, seu
superioris ad deponendam conscientiā
dubiam, quia iam illi certo constat, le-
gem non comprehendisse opus illud, de
quo est dubium, vt supponitur, nec etiā
potest iuuari iudicio probabili, quia
nullum habet, vt etiā supponitur; ergo
nullo modo licet operari c&#x0169; tali dubio,
quod necessario esse debet practicum.</P>
<P>  Tertiò dicendum est, qui probabili-<marginalia>3.|Iudicium|probabile|tollit recur|s&#x0169; ad prin-|cipem.|Caiet.|Soto.|Medin.|Syluest.|Cordub.|Henriq.|Sanc.|Nauar.</marginalia>
ter iudicat, legem non comprehendere
casum illum, securè potest excusari ab
obligatione legis, etiam si formidet, vel
vtrinq&#x0301;; habeat rationes probabiles du-
bitandi. Ita tenent Caiet. & Soto suprà,
& Medina, & alij moderni in dicto art.
6. Sumitur ex Syluest. verb. Pap{a}, q. 16.
in fine, saltem iuxta distinctionem infrà
dandam. Idem Cordub. Enriq. & Sanci.
infra referendi, & idem sentit Nauarr.
in Summa, Prælud. 9. num. 16. & cap. 23.
n. 43. dicens, excusari à peccato morta-
li, qui transgreditur legem humanam
bona fide, & ex iusta causa, illam verò
esse causam iustam, ob quam legislator,
si adesset, eum pro excusato haberet.
Vtrumq&#x0301;ue autem concurrit in præsen-
ti, vt constat. Vnde fundamentum asser-
tionis est, quia licet sequi iudicium pr&#x0303;o
babile, conscientiam dubiam practicè
deponendo.</P>
<P>  Hanc verò assertionem limitant Ca-<marginalia>4.|Limitatio|Caietan &|Sot.</marginalia>
ietanus, & Soto suprà, vt locum habeat,
quando occasio est subita, & vrgens pe-
riculum, ita vt non detur tempus con-
sulendi superiorem, alioqui dicunt, in
illo casu recurrendum esse ad superio-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
rem. Et ita exponunt D. Thomam vten-
tem illa distinctione, quia non potest in
alio dubioverificari, vt statim dicemus.
Hæc verò doctrina aliquibus modernis
non placet, neq&#x0301;ue putant, distinctionem
illam D. Thomæ de casu, in quo potest,
vel non potest conueniri superior, posse
applicari ad casum formidolosum cum
iudicio probabili, quia quòd superior
possit, vel non possit cōueniri, nihil re-
fert ad certitudine&#x0303; iudicij de tali casu,
an sub lege comprehendatur, nec ne.<-P>@@

<-P>Ideoq&#x0301;; distinguunt duos modos epijkiæ<marginalia>Duplexmo|dus epijciæ|notandus.</marginalia>
supra tactos, scilicet, vel excipiendo ca
sum à potestate legislatoris, vel à sola
voluntate. Et in priori dicunt, posse sub
dit&#x0169; ex probabili iudicio, quòd talis ca-
sus non comprehendatur sub potestate
legis, excusari a legis obseruatione; nul
la expectata interpretatione superio-
ris, non sol&#x0169; in casu subito, & vrge&#x0303;te, sed
etiam in quolibet alio. Probatur, quia
tunc non agitur de interpretanda supe-
rioris vol&#x0169;tate, sed de potestate, quam
non tenemur interpretari ex iudicio ip
sius Principis, quando ipse illam non de
clarauit, sed ex principijs Theologiæ,
aut iuris. Et declaratur amplius, nam li
cet Pontifex possit suam potestate&#x0303; de-
clarare per claue&#x0303; scientiæ, nihilominus
quandiu illa non vtitur, non tenemur il-
lum consulere de potestate sua, sed re-
gulis doctrinalibus vti; ergo etiā in par
ticulari casu, qui à potestate legislato-
ris excipitur secundum aliquas doctri-
nas probabiles, non est necessarium ad
interpretationem Principis recurrere,
etiam si tempus detur, sed licitum erit
probabili iudicio iuxta probabile&#x0303; opi-
nionem vti. Confirmatur, quia si subdi-
tus iudicat, nunc verba legis non obli-
gare, quia probabiliter iudicat, esse pec
catum in tali facto, tunc vtrinq&#x0301;ue vide-
tur esse periculum speculatiuum, vel fa-
cie&#x0303;di contra hanc lege&#x0303;, vel contra aliā;
ergo licitum est subdito seruare aliam,
quam probabiliter iudicat esse grauio-
rem, & magis obligare, neq&#x0301;ue ad hoc in-
diget interpretatione superioris. Si ve-
rò iudicium probabile est, superiorem
excedere potestatem suam, præcipien-
do rem grauiore&#x0303;, vel cum maiori peri-
culo, quā possit, tunc subditus &#xA753;babili-
ter credit nō potuisse ferri præceptum
pro tali casu, & aliàs suā libertate&#x0303; pos-
sidet; ergo potest ius suum anteferre, &
contra verba legis pro sua libertate o-
perari absque alia interpretatione.</P>
<P>  At verò in altero modo epijKiæ, in<marginalia>5.|2. pars sen-|tentiæ Ca-|ietan.|Vasq. disp.|176. c. 3.</marginalia>
quo casus excipitur à sola voluntate, &
non à potestate legislatoris, ait hæc opi
nio, non solum esse recurrendum ad su-
periorem, quando fieri potest in casu
probabili, sed etiam si casus sit moræ
impatiens, nec det tempus recurrendi
ad superiore&#x0303;, nō licere vti iudicio pro-
babili ad non seruandam legem, sed om<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0669.jpg/>
@@1@<SE669>662 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>nino esse ad literam seruandam. Ratio
est, quia tunc est certum, nihil peccari
seruando legem; itemq&#x0301;; est certum ver-
ba legis de se comprehendere casum il-
lum, & à legislatore comprehendi po-
tuisse; ergo quandiu non constat certò,
legislatorem casum illum excipere vo-
luisse, non licet à verbis legis recedere
propter solum probabile iudici&#x0169;. Pro-
batur consequentia, tum quia verba le-
gis suam vim, & auctoritate&#x0303; habere der
bent, & quasi ius suum possident, & ideò
pręferenda sunt; tum quia hęc est tutior
pars, quæ semper præferenda est; tum
etiam quia tunc non peccat lex, etiamsi
casum illum comprehendat; ergo non
potest per epijKiam emendari; tum de-
niq&#x0301;ue quia si hæc licentia detur, infini-
ta sequentur incommoda. Et ideò Iuris-
periti dicunt, cum verba legis sunt cla-
ra, non esse ab illis recedendum in casu
dubio, vt patet ex Panormit. in cap. 1.
de Constit. n. 14. Deniq&#x0301;ue hic applicari<marginalia>Panorm.</marginalia>
potest illa ratio, quia in casu, in quo po-
test conueniri superior, non licet vti il-
lo probabili iudicio; ergo nec tunc etiā
quando non potest cōueniri, quia quod
possit, vel non possit conueniri non fa-
cit, vt sit magis certum iudicium.</P>
<P>  Nihilominus sententiam Caietani, &
Soti censeo esse practice certam quoad<marginalia>6.|Quando nō|potest con-|ueniri supe|rior licetv-|ti epijci{a}|ex probabi|li iudicio.</marginalia>
hanc partem, vt quādo non potest con-
ueniri superior, liceat ex probabili sen-
tentia, aut iudicio epijKia vti, siue ca-
sus excipi iudicetur à potestate legisla-
toris, siue à sola voluntate. Ratio est,
quia iudicium probabile in rebus mo-
ralibus sufficit ad prudenter operan-
dum, præsertim vbi regula certa appli-
cari non potest, vt ex materia de Con-
scientia suppono. Item quia alius mo-
dus operandi est vltra humanam condi-
tionem, & prudentiam, cum omnis ferè
cognitio humana coniecturalis sit, &
præsertim in rebus agendis. Item quia
imponeretur grauissimum onus homi-
nibus, si nunquam liceret eis vti epijKia
ex iudicio probabili, quando non patet
aditus ad superiorem. Quis enim aude-
ret vnquam excusari à lege positiua &#xA753;-
pter necessitatem occurrentem? cum
nemo sit tam certus de sufficientia cau
sæ, quin dubitet, vel formidet. Item in
his casibus non possent simplices sequi
consilium hominis docti, & pij, nec ip-<-P>@@

<-P>se posset tale consilium dare, quia nun-
quam ferè ducitur, nisi iudicio proba-
bili. Constat autem contrarium esse in
vsu totius Ecclesiæ, & approbari ab om
nibus Doctoribus. Addo, sine causa cō-
stitui in hoc differentiam inter epijkiā
per exceptionem à potestate, vel à vo-
luntate, nam licèt in hoc sit verum dis-
crimen, quod in priori modo possit or-
dinariè esse maior certitudo, quam in
secundo, quia certius cognoscitur po-
testas, quæ libera non est, quàm volun-
tas, quæ libera est, nihilominus stante
æquali incertitudine, cum probabilita-
te in iudicio, eadem est ratio, saltem
vbi certo constiterit, legem posse ser-
uari sine peccato, quia tunc etiam ver-
ba legis retinent vim suam, & ferè ap-
plicari possunt aliæ rationes in poste-
riori membro allatæ. Maximè, quia quo
ties epijkia non fundatur in iudicio cer
to, licet excipiat casum à potestate le-
gislatoris, semper debet etiam inniti
in coniecturata mente eiusdem legis-
latoris, quod scilicet, noluerit talem
casum comprehendere. Nam cum non
est certum, superiorem non posse hoc
præcipere propter rei arduitatem, aut
inordinationem, si ipse superior nihi-
lominus ex certa scientia id præcipiat,
declarans, se posse, & iudicans in tali
actu non esse inordinationem, vel ni-
miam grauitatem, subditus tenetur o-
bedire, dum non est certus, etiamsi pro-
babiliter iudicet, quia præualet ius su-
perioris, & subditus debet suum iudi-
cium deponere, vt est communis do-
ctrina, & in praxi necessaria; ergo in il-
lo casu de epijKia non sufficit probabi-
le iudicium de defectu potestatis, nisi
accedat etiam iudicium, quod superior
in eo casu sic dubio noluerit obligare;
ergo cum hoc tantum sit probabile, nō
sufficit, vel certè si sufficit iudicium
probabile de potestatis, & voluntatis
defectu, sufficiet etiam iudicium pro-
babile de defectu solius voluntatis.</P>
<P>  Vltimo posset sufficienter confutari
illa opinio quoad hanc partem, quia<marginalia>7.|Alter{a}|pars opinio|nis Caieta.|& Soto re-|fellitur.</marginalia>
rationes eius non sufficiunt ad impo-
nendum grauissimum onus, deberent
enim conuincere, vel illud sufficien-
tissimè probare, maximè contra com-
munem sententiam. Ad principale er-
go fundamentum negatur consequen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0670.jpg/>
@@1@<SE670>Cap. 8. De vsu epijKiæ sinerecursu ad Principem. 663
<duolan 2><-P>tia, ad primam probationem respon-
deo, verba legis sine voluntate non ha-
bere vim, nec auctoritatem ad obligan-
dum. Verba enim legis secundum se tā-
tum sunt ad ostendendam voluntatem
legislatoris tanquam signum expressum
eius, non est tamen hoc signum tam cer
tum, quin possit ex circunstantijs limi-
tari, & extendi, vt suprà visum est; ergo
quando ex circunstantijs occurrenti-
bus probabiliter limitantur verba, vt
non comprehendant casum alique&#x0303;, iam
ex vi verborum non est certum, casum
talem comprehendi sub lege, licèt sit
certum comprehendi sub significatio-
ne verborum legis. Vnde cum dicitur,
verba legis quasi possidere ius obligā-
di, respondeo, inde solum probari in ca-
su omnino dubio, vel cæteris paribus
præferenda esse verba legis, & secun-
dum illa esse iudicandum de voluntate,
non verò vbi est in contrarium iudici&#x0169;
probabile. Ad aliud autem de parte tu-
tiori respondeo, satis esse sequi practi-
cè tutam, vt alibi dixi. Deinde dico, ma-
gis cauendum esse, ne recedatur à vo-
luntate legislatoris, quàm àverbis eius,
vt iura docent. Ad illud, quod tunc non
peccat lex, respondeo, licèt non peccet
præcipiendo malum, vel nimis arduum,
peccare posse, plus significando, quàm
legislator voluerit, & hoc posse per epij
kiam emendari. Neq&#x0301;ue hinc sequentur
incommoda, si re vera iudicium proba-
bile, & prudens seruetur, quòd verò se-
qui possint per abusum, impertinens
est, multoq&#x0301;ue maiora sequentur, si ho-
mines non possint, in huiusmodi euen-
tibus iudicijs probabilibus vti. Panor-
mitanus autem, & Iuristæ loquuntur de<marginalia>Panorm.</marginalia>
iudice, qui tenetur secundum leges iu-
dicare, & inter partes iustitiam distri-
buere, & ideò debet sequi verba legis,
quādo sunt clar&#x0303;a, nisi in eodem iudicio
possit sufficienter probari, aliam fuisse
voluntatem Principis, nam tunc secun-
dum illam posset iudicare.</P>
<P>  Maior mihi difficultas est circa aliā<marginalia>8.|Quando nō|est pericu-|lum in mo-|ra quid fa-|ciendum?</marginalia>
partem opinionis Caietani, quòd stan-
te iudicio probabili, non liceat illo vti
sine interpretatione, vel consensu su pe-
rioris, quando non est periculum in mo
ra, sed conueniri potest. Quia in inter-
pretanda etiam lege naturali vtimur
sententia probabili sine recursu ad Pa-<-P>@@

<-P>pam, vel Pręlatos; ergo in legibus huma-
nis potest etiam id fieri quoad particu-
larem vsum. Sic enim dicunt Iuristę, pos
se iudicem ad ferendam sente&#x0303;tiam pro-
babili ter inter pretari legem in casu du
bio, nec oportere, vt ad superiorem re-
currat, vt constat ex Barthol. in l. 1. C.<marginalia>Barth.</marginalia>
de Legib. n. 8. & 9. & alijs ibi, & in cap. 1.
de Constit. Dices, id esse verum, quando
agitur de interpretatione legis quoad
sensum eius. Sed contra, nā cur non erit
idem, quando aliter coniecturamus me&#x0303;
tem, seu vol&#x0169;tatem legislatoris? vel cur
potius erit necessarius recursus ad su-
periorem, quando probabiliter constat
de vol&#x0169;tate eius præter eius verba, quā
cùm probabiliter tant&#x0169; constat de sen-
su eius in ambigua significatione ver-
borum. Deniq&#x0301;; in quolibet alio euentu
licet vti in conscientia probabili sente&#x0303;-
tia sine recursu ad superiorem, etiam si
ab illo posset expectari certius respon-
sum; ergo.</P>
<P>  Nihilominus in hoc etiam non est re-<marginalia>9.</marginalia>
cedendum à communi sente&#x0303;tia, quæ vi-
detur vsu omnium piorum, & prudent&#x0169;
confirmata. Et ad hoc suadend&#x0169; valere
possunt rationes factæ in secundo mem-
bro pręcedentis sententię. Et prætereà,
quia inordinatum est vti coniecturis, &
propter illas solas relinquere verba le-
gis, vbi potest certo constare de mente,
& voluntate legislatoris. Et ideò in om-
ni epijKia sol&#x0169; probabili debet hic or-
do seruari. Et quanuis ordinariè magis
necessarius sit in epijKia, quę est de sola
voluntate legislatoris, quam in illa, quę
circa potestatem versatur, nihilominus
in vtraq&#x0301;ue seruandus est, iuxta materiæ
necessitatem, vel probabilitatis grad&#x0169;,
quia, vt dixi, semper ibi miscetur conie
ctura de voluntate legislatoris. Neq&#x0301;ue
contra hoc obstat illa ratio, quòd iudi-
cium nō redditur certius ex hoc, quod
sit, vel non sit recursus ad superiorem.
Hoc enim est verum de certitudine spe
culatiua, nō verò de certitudine practi-
ca. Nam c&#x0169; potest consuli superior, ces-
sat necessitas vtendi iudicio probabili
de vol&#x0169;tate eius, quod secus est, quādo
est pericul&#x0169; in mora, & ideò t&#x0169;c potest
illud iudici&#x0169; probabile ad praxim appli
cari ex principijs certis, quod in neces-
sitate vti possum&#xA770; iudicio probabili ad
euitādum aliquod grauamen, vel ad cō-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0671.jpg/>
@@1@<SE671>664 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>uenientem obseruationem legum, vt in
casu magis difficili, & dubio explicabi-
tur in puncto sequenti.</P>
<P>  Quartò dicendum est de casu dubio,<marginalia>10.</marginalia>
in quo iudicari nō potest probabiliter,
an casus comprehendatur sub legis ob-
ligatione, nec ne. In quo sententia com-<marginalia>In dubio|non proba-|bili ad supe|riorem re-|currend&#x0169;.|D. Thom.|Conrad.|Caiet.|Medin.|Soto.|Med.</marginalia>
munis est, recurrendum esse ad superio-
rem, si fieri possit, vel si non possit, ser-
uandam esse legem. Ita D. Thom. dicta
q. 120. ar. 1. ad 3. & dicto ar. 6. ad 2. Idem
Conrad. Caiet. & Medin. & Soto suprà,
Medin. C. de P&#x0153;nit. tract. de Ieiun. cap.
de His, qui tenentur ad ieiun. Quæ sen-
tentia per se euidens est in casu patie&#x0303;te
moram, vt consulatur Princeps, nam si
in casu tantum formidoloso, & proba-
bili hoc fieri debet, multo magis in casu
dubio. Item tunc impossibile est opera-
ri cum conscientia certa practicè, quia
ex tali dubio nascitur practica dubita-
tio, an tunc lex violetur, nec ne, agendo
contra verba eius, & nullum est morale
principium, quo possit practicè depo-
ni illa conscientia dubia, inconsulto su-
periore, quando ille potest consuli; ergo
nunquam licet cum illo dubio agere cō
tra verba legis, quia operari cum con-
scientia practicè dubia semper est ma-
lum. Deniq&#x0301;ue tunc lex possidet su&#x0169; ius,
& in alijs melior est conditio possiden-
tis; ergo.</P>
<P>  Difficultas verò est, an idem sit dice&#x0303;-
dum in casu vrgente, in quo superior<marginalia>11.|1. opinio.</marginalia>
consuli non potest. Multi indistinctè di-
cunt, etiam tunc non licere vti epijkia,
sed seruandam esse legem, & eius verba.
Ita Caiet. 1. 2. q. 96. art. 6. qui ita inter-<marginalia>Caiet.|Di Thom.|Soto.|Med.|Medin.|Sanci.</marginalia>
pretatur D. Thomam ibi ad 2. indistin-
ctè loquentem. Idem Soto dicto art. 8.
Med. dicto ar. 6. ad fin. dist. 3. & alter Me-
din. suprà, & omnes moderni, & Sanci.
lib. 2. de Matrimon. disp. 41. n. 37. Ratio
est, quia impotentia consulendi Princi-
pem, non potest in eo casu dare certitu-
dinem practicam, cum dubitans nec iu-
dicium probabile habeat de cessatione
obligationis legis in illo casu. Item in
casu dubio præs&#x0169;ptio est pro lege, quia
verba eius per se sufficiunt ad obliga-
tionem, vnde ad minimum se habet tan-
quam posside&#x0303;s in casu dubio, cuius me-
lior est conditio; ergo. Contrarium ni-
hilominus tenet Syluest. dicto verb. Pa-<marginalia>2. opinio.|Syluest.</marginalia>
p{a}, q. 16. dict. 2. in fine, cum enim dixis-<-P>@@

<-P>set in dubijs interpretatione&#x0303; legis per-
tinere ad superiores, subdit, Quod limita,
si commodè possunt haberi, aliàs secus, vt cum
in repentinis periculum est in mora. Idem c&#x0169;
maiori extensione habet verb. Dispen-
satio. q. 4. sequitur Cordu. lib. 3. q. 13. an-
te regulam. 1. Enriq. lib. 14. de Irregul.<marginalia>Cordub.|Henriq.</marginalia>
cap. 3. n. 3. liter. X. Duci videntur ex illo
vulgari principio, quòd necessitas ca-
ret lege, hoc enim allegat Sylu. ex Gra-
tian. in §. Sed notandum, post cap. Remissio-<marginalia>Gratian.</marginalia>
nem. 1. q. 1. & habetur in cap. 2. de Obser
uat. ieiun. illa autem videtur grauissi-
ma necessitas, cum res sit dubia, & non
detur locus consulendi superiorem, nā
videtur nimis graue obligare hominem
propter solum dubium quando non est
in potestate eius dubium expellere. Ite&#x0303;
qui dubitat de lege, vel de voto, non ob-
ligatur, quando non potest expellere du
bium; ergo neque qui dubitat, an hic, &
nunc lex obliget.</P>
<P>  Mihi prior sententia vera videtur,<marginalia>12.|Prior sen-|tentia cum|moderami|ne approba|tur.</marginalia>
adhibito moderamine. Dico ergo, si du-
bium nascatur ex concurrentia legum,
quæ pro eodem tempore simul impleri
non possunt, & homo dubitat, quid face-
re debeat, tunc licitè posse agere cōtra
verba vnius legis, implendo eam, quam
tunc, facta diligentia morali iuxta per-
sonæ, & temporis capacitate&#x0303;, bona fide
iudicat esse grauiore&#x0303;, & magis obligare.
Quia ille homo non debet esse perple-
xus, nec necessariò peccare, & faciendo
quod in se est, satisfacit vni legi, & aliā
non transgreditur. Et hunc casum absq&#x0301;;
vllo dubio non exclud&#x0169;t priores aucto-<marginalia>Doctores|primæ sen-|te&#x0303;tiæ expo-|nuntur.</marginalia>
res, sed vt tritum, & vulgarem illum sup
ponunt. Vnde loquuntur de casu, in quo
certò constat, lege&#x0303; sine peccato impleri
posse, & dubium est de obligatione. Et
tunc certitudo practica fundatur in il-
lo principio, quòd in dubio satisfacit
quis eligendo parte&#x0303; tutiorem: tunc etiā
rectè applicatur illud principium, quòd
necessitas caret lege. Deinde tunc non
est epijkia voluntaria, vt sic dicam, sed
necessaria, quia in eo casu non sol&#x0169; po-
test quis non seruare legem positiuam,
sed etiam tenetur, vt seruet aliam natu-
ralem, quam reputat grauiorem. Vnde
etiam rectè potest in eo casu proferri
iudicium positiuum, non solum proba-
bile, sed etiam certum, in eo casu le-
gem positiuam non ligare, quamquam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0672.jpg/>
@@1@<SE672>Cap. 9. De ceßatione legis causa cessante. 665
<duolan 2><-P>hæc certitudo magis sit practica, quàm
speculatiua.<marginalia>13.</marginalia>
<P>  At verò quando ex alia parte non est
periculum peccati, & subdito constat,
posse sine peccato seruare verba legis,
nullo modo potest in casu dubio de ob-
ligatione, agere contra legem, quia ma-
nifestè se exponeret periculo peccandi
transgrediendo legem, de qua iudicium
probabile formare nō potest, quòd ces-
sauerit obligare, vt planè ostendunt ra-<marginalia>Doctores|secundæ se&#x0303;|tentiæ quo|modo intel|ligendi.</marginalia>
tiones prioris opinionis. Et fortasse au-
ctores secundo loco allegati non loqu&#x0169;-
tur de hoc dubio, sed de dubio formidi-
nis, iuxta dicta in præcedenti puncto.
Nec tunc allegari potest necessitas suf-
ficiens, quia illa non est necessitas vitā-
di aliud peccatum, vt supponitur, nulla
autem alia potest esse sufficiens ad non
seruandam legem, nisi etiam sufficiens
sit ad probabiliter iudicandum, legisla-
torem in tali necessitate, vel non potuis
se, vel noluisse obligare, nam si tantum
sufficit ad dubitandum, profectò & par-
ua est necessitas, & maior est necessitas
seruandi legem, vitando periculum pec-
cati, & quasi conseruando illam in pos-
sessione sua. Nec est simile, quando du-
bitatur de tota lege, an sit lata, nec ne,
quia tunc lex nondum possidet, sicut in
simili dixi de Vot. lib. 4. de Vot. c. 5. & 6:</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ex his tandem responsum est
ad secundam rationem dubitandi capi-<marginalia>14.</marginalia>
te quinto positam. Nam l. 1. C. de Legi-
bus intelligitur primo de interpreta-
tione authentica, quæ vim habeat obli-
gandi, & necessitatem inducat ita in-
telligendi legem. Ita Bart. ibi num. 8.
& sentit Bald. in leg. Cum de nouo. eodem.<marginalia>Bart.|Bald.</marginalia>
Secundo etiam intelligitur de interpre
tatione in casu dubio, in quo subditus
non potest restringere lege&#x0303; contra ver-
ba eius, vt dictum est, & ita exponit Pa-
normitanus cap. 1. de Constitut. numer.<marginalia>Panorm.|Bald.</marginalia>
14. & insinuat Bald. in lege secunda, C.
de Legib. num. 2. & sumitur ex leg. Cum
de nouo, Cod. eodem, vbi id notat Cynus.
Glossæ verò, & auctores relati ibidem<marginalia>Cynus.|Gloßa.</marginalia>
in tertia obiectione ad verum sensum
facilè trahi possunt, nam prima Glossa
loquitur, quando ratio legis negatiuè
tantum cessat, & non contrariè. Altera
verò Glossa intelligenda est in casu du-
bio, in quo non licet æquitatem sequi
contra ius scriptum inconsulto Princi-<-P>@@

<-P>pe, nisi ipsamet æquitas scripta sit, vt
dicitur in l. Placuit. C. de Iudici. iuxta
vulgatam lectionem eius. Et in eodem
sensu videntur loquuti auctores in ea-
dem obiectione allegati.</P>
<Z>CAPVT IX.
Vtrum aliquando lex tota per se ipsam ceßet,
causa eius cessante.</Z>
<P><INI3>C</INI3>VM lex sit de se perpetua, & pro<marginalia>1.|Lex de se|perpetu{a}|est, & pro|communi-|tate fertur.</marginalia>
communitate feratur, manifest&#x0169;
est, non posse cessare ex defectu
causæ efficientis, non enim finitur per
mortem ferentis, vel successoris, vt ex
dictis in lib. 1. constat, & consequenter
nec per solam temporis successionem
tollitur, quia indefinitè constitui debet.
Quod si aliquando potest ad certum te&#x0303;-
pus ferri, illud extraordinarium est, &
tunc in suamet constitutione habet ta-
lis lex quasi annexam reuocatione&#x0303; pro
tali tempore, quæ pertinet ad alium mo
dum ablationis legis infrà tractandum.
Prætereà non cessat lex ex defectu eo-
rum, pro quibus fertur, nam communi-
tas ciuitatis, aut populi de se perpetua
est, nam per continuam successionem
conseruatur, & licèt ciuitas, vel popu-
lus omnino deleri possit, id rarum est,
& non habet moralem consideratione&#x0303;.
Igitur solum potest lex cessare per mu-
tationem obiecti, circa quod versatur,
quæ (physicè loquendo) potest multi-
pliciter contingere, tamen in præsenti
solum oportet considerare mutatione&#x0303;
in materia legis quoad rationem pro-
priam, ob quam sub obligationem le-
gis constituitur, nam si illa perseuerat,
non cessabit lex ex illo capite, ac sub-
inde simpliciter non cessabit, nisi reuo-
cetur, quia non habet aliam causam mu
tabilem, à qua in sua conseruatione pe&#x0303;-
deat, vt declaratum est. Si autem in ob-
iecto sub ea ratione spectato fiat muta-
tio, vndecumq&#x0301;; illa mutatio proueniat,
eadem est quæstio, an ex vi talis muta-
tionis in materia legis desinat ipsa lex,
idem enim est quærere, an cessante om-
nino, & totaliter ratione, vel fine legis,
cesset etiam lex, ita vt omnino extin-
guatur, & de medio tollatur. Dico au-
tem, cessante omnino, & totaliter ratione legis;
quia iam hic non consideratur cessatio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0673.jpg/>
@@1@<SE673>666 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>in vno, vel alio actu, nec alia similis mu-
tatio partialis, quæ solum contingit in
vna occasione, vel in aliqua parte ma-
teriæ legis pro aliquo tempore, nam de
hac par tiali mutatione satis dictum est
in capite præcedenti. Quāuis aliter pos
sit in pręsenti considerari partialis mu-
tatio, vel perpetua in aliqua notabili
parte materiæ legis, vel temporalis in
tota materia, de quibus in fine dicam.</P>
<P>  Altera verò distinctio tradita capite<marginalia>2.|Cessatio po|test eße cō-|traria, aut|negatiua.</marginalia>
præcedenti de duplici cessatione ratio-
nis, vel finis legis, scilicet, contraria, &
negatiua, hic etiam valde necessaria est
tum vt videamus, an vtraque locum ha-
beat respectu integræ legis, tum vt ex-
plicemus, per quam illarum desinat esse
lex. Tunc ergo dicitur mutari contra-
riè obiectum legis, quan do propter mu
tationem materię, vel rerum, seu circ&#x0169;-
stantiarum fit, vt sit iniustum, vel quo-
cumq&#x0301;ue modo turpe seruare legem, vel
si fiat impossibile, aut saltem ita diffici-
le, & arduum, vt moraliter iudicetur im
possibile respectu totius cōmunitatis,
vel denique si fiat prorsus inutile, & va-
num respectu boni communis. Mutatio
autem negatiua erit, si in tota materia
legis iam non inueniatur ratio, ob quā
lex posita fuit, licet ea sublata, adhuc
materia per se mala non sit, nec impos-
sibilis, nec inutilis, aut in iusta.</P>
<P>  Quando ergo mutatio fit contrariè
in tota materia legis, nulla est difficul-<marginalia>3.|Mutatio cō|trariè legis|vigore&#x0303; ex-|tinguit.|August.</marginalia>
tas, nec controuersia, omnes enim fate&#x0303;-
tur, tunc legem ipso facto cessare, quia
eo ipso incipit non esse iusta; ergo inci-
pit non esse lex, quia, vt sæpe ex Augu-
stino diximus, lex iniusta non est lex.
Antecede&#x0303;s patet, quia lex de re iniqua,
impossibili, vel non conferente aliquid
ad bonum commune est iniusta, & nul-
la, vt ex dictis in lib. 1. constat, sed per
mutationem contrariam in obiecto fa-
ctam res præcepta incipit esse iniqua,
impossibilis, vel inutilis, vt explicatum
est; ergo si lex vlterius duraret, iam es-
set de re iniqua, ac subinde ipsa esset
iniqua, aut esset de re impossibili, vel
inutili, & consequenter ipsa esset iniu-
sta. Vnde fit, in huiusmodi euentu non
esse necessarium, vt Princeps illam re-
uocet, vt licitè possit non seruari, neq&#x0301;;
etiam vt consuetudine tollatur, nam
priusquam consuetudo introducatur,<-P>@@

<-P>iustè incipiet non obseruari: & ideò di-
xi ipso facto cessare. Hoc autem per se
notum est, quando incipit esse iniqua
ipsa obseruatio legis, quia repugnat
durare obligationem ad aliquid iniqu&#x0169;
faciendum. Idem autem est; si fiat im-
possibilis, quia ad impossibile nemo
obligatur, & respectu communitatis suf
ficit, quod sit impossibilitas moralis;
ergo cessabit tunc lex ipso facto respe-
ctu communitatis; ergo etiam respectu
singulorum. Eademq&#x0301;ue ratio est, si fiat
materia inutilis, & vana respectu boni<marginalia>Euidentia|neceßaria|est vt lexvi|gorem su&#x0169;|perdat.</marginalia>
communis, nam eo ipso fit incapax ob-
ligationis legis respectu communita-
tis, & consequenter etiam respectu sin-
gulorum. Oportebit autem, vt talis mu-
tatio vniuersaliter facta in tota mate-
ria legis manifesta sit, & euidens, nam
in dubio semper lex retinet ius, & qua-
si possessionem suam, semperq&#x0301;ue pro il-
lius iustitia præsumitur. Pręsertim quia
quando mutatio non est euidens, & ma-
nifestè nota omnibus, signum est, non
esse tantam, nec tam vniuersalem, &
ideò hic non videntur necessariæ aliæ
distinctiones de maiori, vel minori du-
bio, sed simpliciter exigenda est noti-
tia certa, satis verò erit, quod ex pu-
blica, & constanti populi opinione con-
surgat.</P>
<P>  Solum ergo superest nonnulla diffi-<marginalia>4.</marginalia>
cultas, quando ratio legis tantum ne-
gatiuè cessat generaliter, videtur enim
id satis non esse, vt tota lex cesset. Pri-
mò quia eadem videtur esse ratio, &
proportio totius ad totum, quæ partis
ad partem, sed cessante illo modo ra-
tione legis in particulari, non cessat
obligatio legis, ergo nec cessante in ge-
nerali, tota lex perit. Secundò, quia ces-
sante negatiuè ratione legis, non con-
stat statim cessare voluntatem Princi-
pis; ergo non est necesse statim cessa-
re legem. Patet consequentia, quia lex
à voluntate Principis habet suam effi-
cacitatem ad obligandum. Antecedens
autem supra probatum est, quia vol&#x0169;tas
potest vel à principio pluribus rationi-
bus moueri, & Princeps potest pręcipuā
vel notiorem exprimere, & non omnes,
vel certè potest voluntas in principio
vna ratione moueri, & deinde alia con-
tinuari, vt suprà de tributis dicebamus.
Tertio quando ratio, vel finis tantum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0674.jpg/>
@@1@<SE674>Cap. 9. De cessatione legis ceßante causa. 667
<duolan 2><-P>negatiuè desinit, adhuc potest lex sine
peccato seruari; ergo seruanda est ex
eade&#x0303; obligatione donec reuocetur. An-
tecede&#x0303;s ex declaratione terminor&#x0169; sup
ponitur. Consequentia vero probatur,
quia tunc nullum est periculum in ob-
seruatione legis, & potest esse magnum
in illius transgressione, tum quia nō po-
test esse statim certum, voluntate&#x0303; Prin-
cipis cessasse, t&#x0169; quia possunt sequi ma-
gna moralia incōmoda, si tanta lice&#x0303;tia
populo tribuatur. Denique pro hac sen
tentia referri possunt auctores dice&#x0303;tes,
legem non cessare, licet eius ratio ces-
set, quos in principio capitis præceden-
tis retuli.</P>
<P>  Nihilominus cōmunis consensus est,<marginalia>5.|Cessante ra|tione legis|quando ces|ßat lex.</marginalia>
cessante ratione legis generaliter, seu
frequentius in tota communitate, lege&#x0303;
cessare. Ita ce&#x0303;sent in primis omnes, qui
affirmant, cessante ratione legis in par-
ticulari etiam negatiuè tantum, cessare
in illo particulari obligationem legis,<marginalia>Panormit.</marginalia>
nā à fortiori coguntur id dicere in vni-
uersali, & ita possunt pro hac sententia
allegari Panorm. in cap. Quia plerique, de
Immunit. Ecclesia. Vbi idem plane sen-<marginalia>Innoc.|Anton.|Ledesm.|Couarr.|Fortun.|Castro.|Caiet.|D. Thom.|Soto.</marginalia>
tiunt Innoc. Anto. & alij cap. præced. al-
legati. Clarius vero hoc docent Ledef.
2. p. quarti. q. 17. art. 2. dub. 3. ad 4. & q.
18. à dub. 12. post secundam conclusio-
nem, & dub. 14. post. 3. conclus. Couarr.
in 4. 2. p. §. 9. num. 8. & in cap. Cum eßes, de
Testam. n. 9. vbi refert Fortun. de Vltim.
fin. illat. 15. & 16. Idem Castro lib. 1. de
Legib. P&#x0153;nal. cap. 5. docum. 3. Caiet. 2. 2.
q. 147. art. 5. & in alijs locis supra citatis
& communiter expositores D. Thomæ
dict. art. 6. q. 96. in 1. 2. & Soto eode&#x0303; mo-
do loquitur, addit tamen limitationem,
quam expendere necesse est, priusquam
veram rationem, & resolutionem eius
tradamus.<marginalia>6.</marginalia>
<P>  Dubitari ergo potest, an intellige&#x0303;d&#x0169;
sit, cessante ratione legis in vniuersali
cesset lex ipso facto, ita vt possit à subdi
tis licitè non seruari, nulla expectata
Principis declaratione, vel reuocatio-
ne, vel solum dicatur cessare, quia defi-
ciente causa, tenetur Princeps lege&#x0303; tol-
lere. Reliqui enim auctores (Soto ex-
cepto) licèt punctum expresse non attin
gant, plane loqu&#x0169;tur de cessatione ipso
facto. Et potesthoc cōfirmari, quia alias
non esset hic modus peculiaris desitio-<-P>@@

<-P>nis legis, distinctus ab illius reuocatio-
ne, sed ad summ&#x0169; assignaretur per hoc
quædam legitima causa abrogandi le-
gem. Sicut possunt etiam alię plures as-
signari. Item quia pro fundamento su-
mitur, cessante causa, cessare effectum,
quod intelligitur de cessatione ipso fa-
cto, vt sumitur ex cap. Et si Christus, de Iur.
iur. Et ideo solet explicari de causa pro
pria, & adæquata, à qua effectus in con-
seruari pendeat, vt ibi Glossa sentit, &<marginalia>Glossa.</marginalia>
clarius Gloss. in cap. Post translationem. de
Renunciat. verb. Cessante, & in §. Sed scien-
dum, post cap. Statuimus. 61. distinct. verb.
Causa, in fine & in cap. Quod pro remedio. 1.
q. 17. per textum ipsum. Cum autem hic
loquimur de cessatione causæ, vel ratio-
nis, vel finis legis, de adęquata causa lo-
quimur, alioqui non dicetur simpliciter
cessare causa; ergo illa cessante debet
ipso facto cessare lex, quia ab illa pe&#x0303;det
tam voluntas principis, quàm vtilitas
legis. Vnde si talis ratio à principio nō
fuisset, non posset lex iustè ferri; ergo
nec potest sine illa iuste conseruari.</P><marginalia>7.</marginalia>
<P>  Nihilominus Soto contrarium aper-
te sentit, nam in lib. 1. de Iustit. q. 6. ar. 8.
Sic ait. Si in toto genere causa cessauerit, tunc
& lex quoque cessare debet, veruntamen ante-
quam Princeps, vel consuetudo illam abroget,
vim suam nō amittit. Vbi loquitur clare de
cessatione causæ negatiue, nam ea inter
ueniente in particulari, negat sufficere,
vt obligatio legis in particulari cesset.
Idem fere repetit in lib. 3. q. 4. ar. 5. ad 1.
Nam licet Principi, inquit, incumbat illam
mutare, tamen subditis nō licet contra facere, d&#x0169;
ius naturæ id permittit (vtiq; quod erat per
legem præceptum) nisi iam eße inciperet
contra ipsum. Itaque quandiu ratio legis
non ita cessat, vt quod præcipit incipiat
esse contra ius naturę, non putat cessare
legem ipso facto, donec abrogetur. Non
declarat autem Soto, quo fundamento
ductus fuerit, insinuat autem, quandiu
materia legis est $uncleara pax obligationis,
tandiu durare legem, nisi reuocetur, Per
solam autem cessationem rationis, etiā
in vniuersali non fit materia legis inca-
pax obligationis, quia potest non esse
mala, & esse vtilis reipublicæ, etiā si for-
tasse nō sit talis, vel necessaria, sicut an-
tea, hoc enim non est satis, vt statim per
se censeatur lex ablata. Confirmari hoc
potest ab incommodis, quia contra de-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0675.jpg/>
@@1@<SE675>668 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>bitum ordine&#x0303; est, vt lex à superiori po-
sita sine consensu illius non seruetur, d&#x0169;
licitè, & facilè seruari potest, nam inde
etiam scandala, & perturbationes, vel
fraudes in republica oriri possunt. Vn-
de posset media via excogitari, nimir&#x0169;,
cessante causa, vel ratione legis in vni-
uer sali, cessare quidem legem in se ipso
facto, nihilominus tamen non posse sub
ditos licitè incipere agere contrà illā,
donec Princeps declarauerit cessasse,
quia ita expedit ad commune bonum.
Ad eum modum, quo diximus in supe-
riori libro, p&#x0153;nam incurri sæpe ipso fa-
cto, ante sententiam vero delaratoriam
non obligare.</P>
<P>  Vt meam sententiam explicem, sup-<marginalia>8.|Duplexma|teria legis.|humanæ.</marginalia>
pono ex supra dictis, duplicem esse ma-
teriam legis humanæ. Quędam enim ta-
lis est, vt per se spectata sit honesta, &
contineat actum virtutis, vt est præcep-
tum ieiunij, orationis, &c. alia est mate-
ria per se indifferens, vt portare, vel nō
portare arma, extrahere à loco has res,
vel illas, & similia. Et hinc oritur alia
differentia inter ipsas leges, nam cum
omnes leges humanæ constituant act&#x0169;,
vel omissionem in aliqua specie virtu-
tis, aut vitij, vt supra visum est, quando
materia legis in se, & per se habet ho-
nestatem, per legem constituitur proxi-
me in illa specie virtutis, ad quam per
se, & intrinsecè pertinet illa materia, vt
ieiunium ponitur in specie temperātię,
& omissio eius intemperantia est, & sic
de alijs. Et idem est, quoties medi&#x0169; vir-
tutis in tali materia potest per effica-
ciam legis constitui. Vt est in lege taxā
te pretium, nam ante lege&#x0303; illud non erat
medium iustitię, postquam verò lege de
finitum est, in illo consistit medium, &
ideo actus illius legis in specie iustitiæ
constituitur, & illius violatio iniustitia
est. At vero quando actus est indiffere&#x0303;s
de se, & à lege non præcipitur, constitu-
endo in illo intrinsecum medium virtu-
tis, sed solum propter vtilitatem ad ali-
quem finem extrinsecum, lex illum præ-
cipit, aut prohibet, tunc tota honestas
actus ex illo fine sumenda est, & sub illa
accipit propriam obligationem, & ne-
cessitatem ex vi legis. Vnde tandem fit,
vt in prioribus legibus finis extrinse-
cus materię præcepti nunquam sit ad-
æquatus legi, nam semper intrinseca ho<-P>@@

<-P>nestas, & ratio virtutis habet rationem
finis proximi, & intrinseci; imò hic finis
est per se sufficiens, licet omnis finis ex-
trinsecus cesset, at vero in posteriorib&#xA770;
legibus finis extrinsecus est adęquatus,
quia materia perse, & propter se nō est
capax pręcepti, sed tantum propter vti-
litatem in ordine ad aliquem finem ex-
trinsecum.</P>
<P>  Dico ergo primo. Lex pręcipiens ac-<marginalia>9.|Lex præci|piens act&#x0169;|virtuosum|non cessat,|deficiente|quocum&#xE8BF;|sine extrin|seco.</marginalia>
tum de se bonum, cōstituendo illum in-
trinsecè in aliqua materia virtutis, non
cessat deficiente vniuersaliter quoc&#x0169;q&#x0301;,
fine extrinseco legis, etiam si in illo ge-
nere fuerit adæ quatus respectu inte&#x0303;tio-
nis legis latoris, & fortasse ita spectatus
quod sine illo legem non tulisset. Proba
tur ratione facta pro opinione Soti,
quia cessante omni fine extrinseco, ma-
teria talis legis manet per se honesta, &
capax legis propter solum intrinsecum
finem, id est, propter honestatem talis
actus, & hic finis intrinsecus semper est
intentus à legislatore, quando quidem
in tali genere virtutis constituit neces-
sitatem, & medi&#x0169; illius actus; ergo ces-
sante quocumq; fine intrinseco, habet
lex illa vnde sufficienter subsistat; ergo
non euacuabitur. Et confirmatur, nam
(si attente res consideretur) tunc non
cessat causa adæquata legis, nam potis-
sima causa finis, & ratio quasi proxima
illius legis, est honestas actus; ergo non
est, cur cesset lex. Denique quandiu du-
rat materia præcepta cum sua ratione
formali, manet obligatio præcepti.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Quia (vt D. Thomas tradidit. 1. 2. q. 100.
ar. 9. ad. 2.) aliud est, quod legislator in-
tendit præcipere, aliud, ad quod inten-
dit præcipere vnde sicut præceptum de
se obligat ad primum, & nō ad secund&#x0169;,
ita è contrario, quandiu durat primum,
si in eo perseuerat ratio sufficiens præ-
cepti, durat præceptum, licet finis ex-
trinsecus cesset. Exemplis res declara-
tur, nā lex de ieiunio licet feratur pro-
pter macerationem carnis, & fingatur
communitas non indigens illo medio
ad illum finem, quia habet multa alia,
vel quid simile: nihilominus lex ieiunij
obligabit, vt est certum, at si actus desi-
neret esse actus temperantiæ, vt in casu
necessitatis extremæ, tunc cessaret lex.
Similiter si lex taxaret pretium tritici,
quādiu in illo permanet ęquitas iustitię<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0676.jpg/>
@@1@<SE676>Cap. 9. De cessatione legis cessante causa. 669
<duolan 2><-P>ita vt non fiat euidenter inæquale, legis
obligatio durat, etiamsi rationes ōnes
extrinsecæ, vel aliæ vtilitates cesse&#x0303;t: Si
autem ita res mutaretur, vt quantitas
pretij euidenter esset iniqua, cessaret
lex, & sic de alijs.</P>
<P>  Vnde infertur, si in tali lege cesset ad<marginalia>10.|Cessāte ad|æquato fi-|ne tā extri&#x0303;|seco quam|intrinseco|legis ceßat|lex.</marginalia>
<P>  ęquatus finis tam intrinsecus, quàm
extrinsecus, tunc cessare legem siquis
tamen aduertat, tunc cessatio finis non
est tantum negatiua, sed transit in con-
trariam, quia materia iam non manet
materia virtutis, sed fit vitiosa, & ideo
non potest esse materia legis obligātis.
Et signum est, quod tunc non solum in
generali, sed etiam in particulari ces-
sabit obligatio legis in tali actu, vel ma-
teria eius. Vnde etiam fit, vt tunc lex
cesset ipso facto sine alia recordatio-
ne, vel declaratione quia deest fun-
damentum eius, nec potest eius obli-
gatio cadere in materiam inhabilem.
Solet esse vulgare exemplum in lege im-
ponente tributum ad certum opus, vel
finem, quo finito lex per se cessat, quia
tunc non solum negatiuè, sed etiam cō-
trariè cessat ratio legis, quia ex tunc in-
cipit tributum illud esse iniustum. Quan
do vero non cessat intrinsecus finis, li-
cet extrinseci cessent, sicut non cessat
lex ipso facto, ita neque necessarium est,
vt debeat per Principe&#x0303; abrogari. Quia
materiæ honestas potest esse sufficiens
ad sustentandam legem, nisi aliunde fi-
eret lex nociua reipublicę, vel intolera-
bilis, nam tunc ex alio capite posset esse
obligatio reuocandi legem, imò etiam
posset lex per se cessare, si nocument&#x0169;,
vel grauamen esset generale, & nimium,
quia tunc non esset cessatio negatiua,
sed contraria, vt constat. Vltimo tamen<marginalia>Differe&#x0303;tia|inter lege&#x0303;|& præcep-|tum.</marginalia>
aduerto circa hanc assertionem, sermo-
nem esse de propria lege, nam si sit ser-
mo de præcepto ab homine, & ex sola
obedientia, sic fieri sępe potest, vt ces-
sante fine, vel causa pręcepti, cesset obli
gatio eius, etiam si actus præceptus sit
alias intrinsecè honestus, vt ieiuni&#x0169;, vel
oratio, vt si superior præcipiat ieiunare
semel in hebdomada hoc mense, si con-
stat, pręceptum imponi propter specia-
lem necessitatem, vel occasione&#x0303;, & illa
ante mensem finitur, intelligimus ces-
sasse præcept&#x0169;. Quia respectu illius prę
cepti tota ratio præcipiendi est finis ex<-P>@@

<-P>trinsecus, non extrinseca honestas, licèt
hæc præsupponatur: cuius signum est,
quia transgressio talis præcepti non est
intemperantia, verbi gratia, sed inobe-
dientia, secus vero est in lege propria,
per quā primo intenditur honestas vir-
tutis, sub qua actus quasi essentialiter
constituitur.</P>
<P>  Dico secundo. Quando lex pręcipit<marginalia>11.|Lex præci|piens act&#x0169;|indiffere&#x0303;te&#x0303;|ob fine&#x0303; ex-|trinsecum|cessante ad|æquato fi-|ne cesset|lex.</marginalia>
actum de se indifferentem propter fine&#x0303;
extrinsecum, tunc cessante in generali
adęquato fine talis legis, per se, & ipso
facto cessat talis lex, & obligatio eius.
Ratio est, quia t&#x0169;c cessatio finis negati
ua trāsit in cōtrariā, quia facit materiā
inc apace&#x0303; legis. Proba{t$}, quia actus de se
indiffere&#x0303;s nunquā potest per se, vel pro-
pter se pręcipi, quia vt sic nō est per se
amabilis honeste, imo si ita fiat, nōhone
ste fiet, & quod certius est, talis actus nō
est materia legis, nisi propter aliquācō-
munem vtilitatem, ad quam possit pro
desse, vel esse nec essarius, præcipiatur.
At vero cessante fine legis in generali,
actus ille necessario incipit esse inutilis
ad cōmune bonum; ergo eo ipso fit inca
pax obligationis legis humanę, ac sub-
inde cessat ipso facto lex. Consequentię
cum Maiori satis patent ex dictis. Mi-
nor autem est euidens ex hypothesi, nā
ponimus cessare fine&#x0303; adæquatum, prop-
ter quem præcipiebatur ille actus, non
potest autem cessare ille finis, nisi vel
quia bonum proxime intentum per
illum actum desinit esse commodum ad
commune bonum reipublicæ, vel quia
ipse met actus desinit esse vtilis ad tale
commodum, vtroque aute&#x0303; modo fit ille
actus inutilis, & otiosus respectu cōmu-
nis boni, & cōsequenter desinit esset ma
teria legis. Dices, fieri posse, vt, licèt ac-
ctus sit inutilis ad finem à lege intent&#x0169;,
ad alios fines vtilis sit. Respondeo, illud
esse per accidens, & materiale, quia lex
non considerauit in tali actu, nisi talem
rationem commodi, & publici boni, &
ideo illa ablata non manet materia il-
lius legis, & consequenter, nec lex. Nam
licet actus possit esse vtilis sub alia con-
sideratione, de illo nō est lex lata illo in-
tuitu, & ita illa vtilitas nondum cense-
tur necessaria reipublicę, donec de illo
actu illo intuitu feratur lex.</P><marginalia>12.</marginalia>
<P>  Et hinc sequitur primo, in huiusmodi
euentu non esse necessarium decretum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0677.jpg/>
@@1@<SE677>670 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>Principis, vt liceat nō seruare lege&#x0303; post-<marginalia>Decretum|Principis|non requi-|ritur vt ta-|lis lex desi|nat obliga-|re.</marginalia>
quam sic cessauit, nam ipso facto desijt
lex, solum ergo est necessarium, vt de ta-
li cessatione publicè, & manifeste con-
stet per euidentiā facti generaliter noti
in tali republica, seu cōmunitate, quia
eo ipso, quod lex cessat dicto modo non
est lex; ergo ex se non obligat; ergo vt
cesset cum effectu, respectu communi-
tatis, satis est, quod illi sit publicè nota.
Nec datur sufficiens ratio, cur necesse
sit expectare decretum Principis, quia
vel esset necessarium per mod&#x0169; reuoca-
tionis, & hoc nō, quia lex perse desijt; vel
per modum authenticæ declarationis,
& hoc etiam dici non potest cum funda-
me&#x0303;to, quia nec ex natura rei hoc est ne-
cessari&#x0169;, nec in iure positiuo inuenitur
illud esse specialiter præceptum. Neq;
in hoc debet cessatio legis cumpęna cō-
parari, quia p&#x0153;na est de se violenta, &
ab extrinseco illata, & ideo ex se requi-
rit actionem, vel influxum iudicis, nisi
contrarium expresse per lege&#x0303; dispona-
tur, & ideò nō incurritur ipso facto, nisi
lex hoc declaret, & licet incurratur ipso
facto non excluditur sententia declara
toria delicti, nisi vbi lex illam excludit,
vel alias constat, quia semper est fauor
rei, quòd non sit obnoxius p&#x0153;næ, donec
condemnetur. At verò cessatio legis in
illo casu non est violenta, imò per illam
quasi restituitur respublica ad pristin&#x0169;
stat&#x0169;, & ad suālibertate&#x0303;, & in fauore&#x0303; eius
cedit, & ideò nulla est necessitas talis dè
creti per modum sententiæ declarato-
riæ. Dices, esse necessariam per modum
promulgationis, nam hęc necessaria est
in ablatione legis, cum à Principe reuo-
catur. Respondeo, esse diuersam ratio-
nem, nam reuocatio pendet ex volunta-
te Principis, quā oportet omnibus pro-
poni: cessatio autem legis, cessante cau-
sa eius, non pendet ex voluntate Princi
pis, sed ex facto ipso, & ideò satis est, fa-
ctum esse omnibus notum. Vt si per lege&#x0303;
fuit impositum tributum ad ædificatio-
nem pontis, & publicè constat, opus esse
finitum, & iam nihil in eo expendi, satis
per hoc promulgatum est, tribut&#x0169; ces-
sasse, & sic de alijs. Sufficit ergo publica
notitia, & satis certa de generali cessa-
tione causæ, & hæc ad minimum neces-
saria est, nec existimo sufficere, vt vni,
vel alteri in particulari sit nota, quia<-P>@@

<-P>donec lex cesset respectu cōmunitatis,
non cessat refpectu particularium per-
sonarum, & vt cesset pro communitate
necessarium est, causam ita cessasse, vt
hoc possit cōmunitati constare, ac sub-
inde vt res sit publicè nota. Et hoc ma-
xime locum habet, quando obseruatio
legis incipit esse iniusta, nam tunc eui-
dentius constat de cessatione legis, po-
test autem dici iniusta, non solum quan-
do confert speciale nocumentum, sed
etiam quādo est omnino inutilis, & sine
ratione.</P>
<P>  Secundopotest ex dictis intelligi, quā<marginalia>13.|Iuristar&#x0169;|distinctio|examina-|tur.</marginalia>
probabilitatem habeat distinctio, quā
non nulli iuristæ tradiderunt, inter le-
gem; quę fertur propter tollenda incō-
uenientia, quæ ex aliquo facto frequen-
ter sequuntur, & lege&#x0303;, quę perse fertur
propter aliquod bonum, & vtilitatem.
Nam priorem dicunt cessare quoties
inconuenientia cessant, posteriorem au
te&#x0303; minime cessare, licet cesset ratio vti-
litatis. Ita insinuat Gloss. in dicto cap.<marginalia>Glossa.</marginalia>
Et si Christus, de Iur. iur. verb. Cessante, in
principio, & priorem partem probat ex
illo textu exemplo iuramenti, quod pro
hibetur tantum ratione periculi peie-
randi, & ideo cessante periculo, licet. Al
teram vero partem probat ex cap. Dixit
Dominus. 32. q. 1. & cap. Tantum. 32. q. 7.
quæ iura nihil ad rem faciunt, nam lo-
quuntur de matrimonio, quod est vincu-
lum indissolubile, de quo alia est ratio.<marginalia>Nauar|Caiet.</marginalia>
Eandem distinctionem indicat Nauarr.
in sum. cap. 16. nu. 36. & 37. vbi sentit c&#x0169;
Caiet. clandestinum matrimonium (sal-
tem ante Tridentinum Concilium) po-
tuisse licere cessantibus inconuenienti-
bus, propter quę prohibetur: & nihilo-
minus ait cessante fine legis in particu-
lari, non cessare legis obligatione&#x0303; quan
do finis ille erat bonum aliquod acqui-
rendum per medium à lege præscript&#x0169;.
Vnde ibi nō solum loquitur de cessatio-
ne legis in vniuersali, sed etiam in parti-
culari, vt supra notaui.</P>
<P>  At certe formaliter loquendo, nulla<marginalia>41.</marginalia>
videtur essedifferentia, quia si lex datur
propter vitanda incommoda, pro fine
habet remotionem incōmodorum; er-
go eadem est ratio de cessatione illius
finis, & de alijs tam in vniuersali, quam
in particulari. Sol&#x0169; ergo potest esse dif-
ferentia quędam quasi materialis, nam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0678.jpg/>
@@1@<SE678>Cap. 9. De cessatione legis ceßante causa. 671
<duolan 2><-P>lex, quæ ponitur tantum propter incō-
moda vitanda, non solet præcipere ac-
tum per se propter bonitatem eius, vel
prohibere propter malitiam, sed solum
propter occasionem mali vitandam, &
tunc cessante fine generaliter negatiuè,
cessat etiam contrariè, quia actus fit in-
utilis, & inca pax materię legis. Sicut
diximus alibi de voto facto non ingre-
diendi talem dom&#x0169; propter vitandam
occasionem, ablata inde occasione iam
non obligare votum, quia tunc non in-
gredi talem domum, est materia indiffe-
rens, & impertinens ad religionem; ita
ergo proportione seruata, erit in lege.
At verò lex, quæ præcipit actum prop-
ter se, & propter aliquem bonum finem,
non statim desinit, cessante fine, quia in
ipso actu potest manere intrinseca ho-
nestas, propter quam pręcipiatur; si au-
tem non reperiatur, sed sit actus de se
indifferens, idem prorsus dicendum
erit de lege, quæ illum præcipit propter
bonum acquirendum, quod de lege pro
hibente illum propter incōmodum vi-
tandum, vt ex dictis satis patet. Et è cō-
trario si lex præcipiens, vel prohibens
aliquid propter vitandum incommod&#x0169;,
habeat materiam per se honestam, & cō
uenientem, vltra vitationem incommo-
di, tunc non cessaret lex, etiamsi necessi
tas vitandi incommodum cessaret, tunc
enim procedunt omnia in prima asser-<marginalia>Distinctio|diligenter|notanda.</marginalia>
tione dicta. In quo etiam attente consi-
derandum est, an aliquid prohibeatur
ratione periculi, vel tantum ratione fu-
turi effectus, nam ordinariè prohibitio
fir propter periculum, quod per se inest
actui, & ideo licèt certe constet, nō futu
rum effectum, seu damnum, nihilominus
non cessabit obligatio legis, & effectus
eius, quia semper actus est de se obno-
xius illi incommodo, vt in præced. libro
latius dixi cap. 23. Vnde non mihi pro-
batur exemplum de clandestino matri-
monio, quo Caiet. & Nauar. vtuntur, nā
illi actui ita est annexum periculum, vt<marginalia>Caiet.|Nauarr.</marginalia>
nec in vniuersali, nec in particulari pos-
sit ab eo separari, & ideo nunquam ces-
sat obligatio eius, eo quod certissimum
sit, omnia incommoda esse præcaue&#x0303;da.
Vnde eo modo, quod nunc matrimoni&#x0169;
fact&#x0169; coram parocho, & testibus potest
esse clandestinum ex defectu denuntia-
tionis iuxta cap. vlt. §. 1. de Clandestin.<-P>@@

<-P>de spon. nō est licit&#x0169; tale matrimonium
etiamsi negatiue cesset finis præcepti,
nisi aliæ causæ legitimę occurant, ob-
quas per epijkiam iudicetur, præcept&#x0169;
hic, & nunc de illa accidentali solemni-
tate nō obligare. Et hoc modo videtur
tandem explicare exemplum illud Na-
uarr. vbi supra.</P>
<P>  Tertio hinc obiter expeditur difficul<marginalia>15.|Quando o-|bligatiofra|ternæ cor-|rectiōis ce|ssat decla-|ratur.</marginalia>
tas in capite pręcedenti huc remissa de
pręcepto correctionis fraternæ, cuius
obligatio etiā in particulari cessat, ces-
sante spe vtilitatis correctionis, ac sub-
inde per cessationem negatiuam ratio-
nis legis, vnde cum illa spes, vt pluri-
mum generaliter cesset, cōsequenter di
cendum erit, totum pręceptum cessare.
Ad quod Medin. Ledesm. & Couarr. su-<marginalia>Medin.|Ledesm.|Couarr.</marginalia>
pra respondent, legem correctionis fra-
ternæ datam esse proprer priuatum bo-
n&#x0169; singulor&#x0169;, & ideo in vnoquoq; posse
cessare, quoties in particulari cessa-
uerit finis eius, etiam negatiue tantum;
secus verò esse in legibus, quarum finis
communis est, & vniuèrsalis, vt sunt prę
ceptum ieiunij, & similia. Sed vt verum
fatear, non satis intelligo distinctionis
sensum, aut rationem, nā omnis lex est
propter cōmune bonum, licet illud nō
in communitate immediate, sed in singu
lis intendatur, & acquirendum sit. Sic
enim lex ieiunij est propter Ecclesiæ bo
n&#x0169;, tamen vtilitas eius exercetur in sin-
gulis. Ita vero etiam est commune præ-
ceptum de correctione fraterna, eius
autem fructus in singulis in particulari
procuratur, nulla est ergo differentia.
Facilius ergo respōdetur, vt attigit etiā
Ledesm. supra, in correctione fraterna<marginalia>Ledesm.</marginalia>
non interuenire epijkiam, nec cessatio-
nem obligationis propter cessationem
finis, quia est præceptum affirmatiuum,
quod nō obligat pro semper, nec etiam
habet determinatum tempus, pro quo
obliget, sine qua determinatione, vt su-
pra dixi, nō habet locum epijkia. Quan-
do ergo non est spes fructus non cessat
obligatio pręcepti affirmatiui corrige&#x0303;-
di fratrem, sed solum illa obligatio, quæ
de se indefinita est, non coarctatur ad
hoc tempus, quia recta ratio dictat, pro
tunc non obligare, quia non est tempus
vtile, neque subiectum est dispositum.
Sicut præceptum eleemosynæ obligat
ad subueniendum indigenti, si tamen<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0679.jpg/>
@@1@<SE679>672 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>subuentio futura esset nociua, vel si cer-
to constaret, indigente&#x0303; non vsur&#x0169; elee-
mosyna, non obligaret præceptum, non
per cessationem, aut epijKiam, sed quia
non est talis occasio, pro qua obliget
illud præceptum, quod naturale est, &
non tantum positiuum. Addo eo modo,
quo dici potest, cessare ibi ratione&#x0303; præ-
cepti, non cessare tantum negatiuè, sed
etiam contratiè, quia tunc correctio
non esset actus virtutis, sed otiosus, &
inutilis, & potest esse nociuus proximo
potius, quam vtilis.<marginalia>16</marginalia>
<P>  Tandem ex his facile est respondere
ad rationes dubitādi in principio posi-
tas. In quarum prima petebatur diffi-
cultas, quia ex dictis videtur sequi, non
esse differentiam inter cessatione&#x0303; legis
in vniuersali, vel in particulari, propter
cessationem finis, tantum negatiuè c&#x0169;
proportione, scilicet, in vniuersali, vel
particulari; hoc autem videtur esse cō-
tra communem sententiam supra rela-
tam. Sequela patet, quia in vniuersali
nunquam cessat lex, cessante fine eius pu
rè negatiuè, sed oportet, vt cesset cōtra
riè, salte&#x0303; hoc modo, quod fiat actus in-
utilis, & consequenter incapax materię
legis; ac si hoc modo cesset in particu-
lari, etiā cessabit obligatio legis; ergo.<marginalia>Differentia|inter ceßa-|tionem le-|gis in vni-|uersali, &|in particu-|lari.</marginalia>
Respondeo, differentiam in hoc consi-
stere, quod cessante adæquato fine legis
modo explicato, conseque&#x0303;ter cesset ab-
soluta ratio cōstituendi legem, quia c&#x0169;
illa cessatione finis est necessario coni&#x0169;-
ctum, vt materia reddatur inutilis ad
legem. At verò si finis in vniuersali sub-
sistat, etiam si in particulari actu cesset,
manet ratio integra cōmunis legis, quæ
non respicit ad singula, sed ad id, quod
frequentius accidit: & ideo licet in par-
ticulari cesset negatiuè ille finis, non fit
inutilis actus, nec in eo cessat contrariè
ratio legis, quia semper ratio illa cōmu
nis potest mouere ad illum actum prop-
ter cōmune bonum, & propter confor-
mitatem ad legem, & ad totum corpus,
vt capite præcedenti explicatum est.</P>
<P>  Ad secundam rationem de voluntate<marginalia>17.</marginalia>
Principis facile respondetur ex dictis,
cùm cessante ratione legis in generali,
eo ipso fiat inutilis lex, & materia eius
fiat incapax obligationis iustę, cōseque&#x0303;-
ter necessarium esse, vt cesset voluntas
legislatoris; tum quia solum voluit iu-<-P>@@

<-P>ste obligare, & quantum licitè posset,
neque aliud præsumendum est, tum etiā
quia facta mutatione in materia legis,
non posset obligare, etiā si vellet. Quod
si fingatur (vt in eodem argumento ad-
ditur) cessante priori ratione aliam suc-
cedere, vt in tributis dici solet, respon-
sum iam est, priorem legem cessasse, &
aliam non esse latam. Vnde si velit Prin-
ceps obligare ad e&#x0169;dem actum propter
nouam rationem insurgentem, oportet,
vt denuo legem ferat, seu illam volunta
tem promulget, alias non poterunt sub-
diti ex vi prioris legis obligari. Tertia
vero ratio, vel probat primam assertio-
nem, si cessante fine extrinseco legis ad
huc materia eius honesta sit, & propter
se conferens ad bonum commune, vel si
ratio illa procedat, quādo omnino ces-
sat finis legis, negatur, tunc posse legem
licitè seruari, quia esset actus vanus, &
otiosus, & licèt illemet actus possit for-
te honeste fieri propter aliam commo-
ditatem particularem intentam ab ope
rante, illud est valde extrinsecum, & ac-
cidentarium, vt lex prior perseueret,
quæ non obligabat ad operandum illo
modo, vel propter illum finem. Neq; ex
tali nō obseruatione legis, quæ iam eui-
denter, & publicè cessauit, possunt sequi
moralia incommoda, sicut non time&#x0303;tur
ex eo, quod lex euidenter, & publicè in-
iusta non seruetur, & maiora ex contra-
ria obligatione sequerentur.</P>
<P>  Deniq; iuxta hæc, quæ diximus de to-<marginalia>18.|Lex quo-|ad vnā par|tem potest|reddi inu-|tilis nō quo|ad aliam.</marginalia>
tali cessatione legis, iudicari poterit de
cessatione alicuius partis legis non res-
pectu personæ, vel casus particularis,
sed respectu totius cōmunitatis. Potest
enim lex plura præcipere, vel varia me&#x0303;-
bra cōtinere, & quoad vnum fieri inuti-
lis, & non quoad alia. Et tunc idem iu-
dicium est de illa parte, cuius ratio ces-
sauit, quādo est ab alia separabilis, quod
de tota aliqua lege, nam est eade&#x0303; ratio.
Imò illa lex, quæ videtur vna, in re est
multiplex, & ita cessat vna, licet nō ces-
sent aliæ. Si vero lex ita cōtineret mul-
ta, vt essent inseparabilia, & ita esset,
quasi indiuisibilis obligatio, quia bon&#x0169;
ex integra causa, & malum ex quocunq&#x0301;;
defectu, attente considerandum est, an
propter defectum in vna parte, tota lex
reddatur iniusta, vel inutilis, velmagis
nociua, quam proficua, & tunc cessabit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0680.jpg/>
@@1@<SE680>Cap. 10. De dispensatione legis humanæ. 673
<duolan 2><-P>tota lex; si vero nō obstante illo defectu,
lex iusta permaneat, & magis vtilis, quā
nociua, nō cessabit ipso facto, donec re-<marginalia>Quādo lex|dicitur sus-|pendi non|extingui.</marginalia>
uocetur. Illud etiā est considerand&#x0169;, vt
lex simpliciter cesset, necessari&#x0169; esse, vt
eius ratio perpetuo cesset generaliter:
nā si ad te&#x0303;pus tant&#x0169; sic cessarevideatur,
t&#x0169;c potius suspendetur obligatio legis,
quā ipsa extinguatur, quia non fit simpli
citer inutilis, vel iniusta, sed tantùm pro
hoc tempore, & ideò limitata causa li-
mitatum parit effectum ergo suspendi-
tur lex, non extinguitur.</P>
<Z>CAPVT X.
Dari ne poßit dispensatio in lege humana,
& quid illa sit.</Z>
<P><INI3>P</INI3>Ostquam de cessatione legis dict&#x0169;
est, sequitur dicendum de mutatio-<marginalia>1.</marginalia>
ne eius, seu ablatione per actionem
extrinseci agentis habentis potestatem
ad tollendam, quę duplex etiam esse po-
test, scilicet, partialis, quam nunc com-
pre hendimus nomine dispensationis, &
latius dici potest derogatio legis, & to-<marginalia>Dispensa-|tio. abroga|tio.</marginalia>
talis, quæ dicitur legis abrogatio. De
hac posteriori dicemus postea, hic ve-
ro de priori tractamus, & non de omni,
quia non omnis derogatio legis est pro-
pria dispe&#x0303;satio, vt explicabimus, sed de
illa tantum, quæ propriam dispensatio-
nis rationem habeat, sub qua nunc cō-
mutationem comprehendimus, nam ad
dispensationem reducitur, vt capite se-
que&#x0303;ti declarabo. Vnde supponere opor
tet, dispensationem, de qua tractamus,
diuersam omnino esse ab interpretatio-
ne, quæ per epijkiam fit, siue in casu eui-
dente, aut probabili, siue in casu dubio,
in quo authoritas superioris postula-
tur. Licet enim hæc nomina soleant cō-
fundi, distingui nihilominus debent vt
in discursu latius, & commodius expli-
cabo. Epijkia enim non est actus iuris-
dictionis, sed doctrinæ, & prudentiæ, vt
supra visum est, dispensatio autem, de
qua tractamus, est actus iurisdictionis,
vt videbimus. Interpretatio autem in
casu omnino dubio, licèt pręter pruden
tiam, iurisdictionem requirat, non sup-
ponit obligationem legis certam, sed
potius iu dubio declarat, illam cessasse,
non autem in rigore aufert illam. Dispe&#x0303;<-P>@@

<-P>satio autem de qua tractamus supponit
obligationem legis, etiam certam, & fer
tur ad tollendam obligationem, etiam
si pręexistat. Vnde fit, vt in lege diuina
habeat loc&#x0169; interpretatiohominis, etiā
in casu dubio, nōverò dispensatio, vt in-
fra lib. 1. dicam: at vero in lege&#x0303; humanā
nō interpretatio tantum in casu dubio,
sed etiam proprijssima dispensatio in
casibus, in quibus de pręexistente legis
obligatione nulla poterat esse dubita-
tio, concedi per hominem potest.</P>
<P>  Et quidem quod ad rem spectat, nul-<marginalia>2.|Superior|dispensare|potest cum|certa per-|sona, lege|obligante|quoad ali-|as.|Dur.|Richard.|Scot.|Gabr.|Soto.|Ledesm.|Turrecre.|Rebuff.|Couar.|Nauar</marginalia>
lus dubitare potest, quin obligatio legis
humanæ certo pręexistens, & ligans ta-
lem personam, possit per superiore&#x0303; ex
causa auferri, mane&#x0303;te obligatione legis
in reliqua cōmunitate. Ita communiter
Doctores, & primum allegari possunt
omnes, qui de voto hoc asserunt, quos
retuli lib. 6. de Voto cap. 9. Deinde de le-
ge idem tradunt Duran. in 1. d. 47. q. 4. n.
6. Richard. in 4. d. 17. ar. 2. q. 7. Scot. in 3.
dist. 37. & ibi Gabr. not. 3. Soto lib. 1. de
Iustit. q. 7. ar. 3. Ledesm. in 4. 2. d. q. 5. ar.
6. &. q. 17. art. 3. optime Turrecremat. in
cap. Sicut quædam, d. 14. & in §. Nisi rigor,
post cap. Requiritis, 1. q. 7. Rebuf. in Pract.
p. 2. tit. de Dispensat. nu. 1. & 2. vbi alios
Canonistas refert Couarr. in 4. 2. p. cap.
6. §. 9. n. 42. vbi alios etiam refert, & ide&#x0303;
supponit Nauar. in Sum. Prælud. 9. n. 17.
Et res est manifestissima, tā in iure quā
in vsu. Hac enim ratione August. Epist.<marginalia>August.|Gelas. Pa-|pa.</marginalia>
50. dispensatione&#x0303; vocauit, vulnus contra
integritatem seueritatis, & habetur in capite
Ipsa pietas. §. Si inquirat. 23. q. 4. & Gelas. Pa-
pa in cap. Necessaria rerum dispensatione. 1.
q. 7. vocat illam relaxationem, mode-
rationem, ac temperamentum cano-
num paternorum, quæ fieri potest dili-
genti cōsideratione adhibita, sic etiam
dixit Cyril. in Epistol. ad Gennadi. Dis-<marginalia>Cyril.</marginalia>
pensationes nonnunquam cogunt parum à debi-
to exire. & infra, Dispensationum modus nulli
sapientum displicuit. caput. Dispensationes. 1.
q. 7. prout in decteto Gregoriano ha-
betur, & similia sumuntur ex cap. Tanta,
& cap. Si qui, eadem q. & apertè ex cap.
De multa, de Prębe&#x0303;d. vbi post rigorosam
prohibitionem de pluritate beneficio-
rum, subditur. Circa sublimes tamen, & litte-
ratas personas, quæ maioribus sunt beneficijs ho-
norādæ, cum ratio postulauerit, poterit per sede&#x0303;
Apostolicam dispensari.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0681.jpg/>
@@1@<SE681>674 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><P>  Vnde etiam aperte hoc cōfirmat vsus<marginalia>.3</marginalia>
nam certè cum Papa dat licentiam ali-
cui habendi plura beneficia, non decla-
rat in illo cessasse legem ex pręexistente
causa idemq; in lege ieiunij, in modo ob
seruandi censuras, & in alijs priuilegijs
euidenter quotidie fit. Vnde incredibi-<marginalia>D, Thom.</marginalia>
le est, D. Thomam 1. 2. q. 97. art. 4. intelle-
xisse, in legum relaxatione solum habe-
re locum interpretationem in casu du-
bio, non vero rigorosam dispensatione&#x0303;
per ablationem obligationis certò prę-
existentis, vt aliqui illi imponunt, & in
eandem sententiam allegatur Caietan.<marginalia>Caiet.</marginalia>
ibid. & Anton. 1. p. tit. 17. §. 20. Incredi-
bile (inquam) est, in re tam clara tales
Theologos, & pręsertim D. Thomā hal-
lucinasse. Vnde D. Thom. quodlib. 19. ar.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
15. expresse dicit. Dispensatio humana non
aufert ligamen legis naturalis, sed positiuæ. Au-
ferre autem ligamen non est interpreta
ri. Item hoc modo etiam potest inter-
pretatio humana authentica auferre li-
gamen iuris naturalis in casu dubio, &
in dicta quæst. 96. art. 6. ad 3. negat ca-
dere in ius diuinum dispensationem, c&#x0169;
tamen id non posset de interpretatione
negare. Idem latius Quodlib. 4. art. 13.
Denique in 4. d. 38. q. 1. art. 4, expresse
distinguit dispensationem per modum
relaxationis iuris, vel per mod&#x0169; decla-
rationis, & primam etiam admittit in
voto, & in dicto cap. 9. ostendi, nunquam
D. Thomam mutasse illam sententiam,
& modum loquendi eius in illa materia
declaraui. Idem ergo à fortiori sensit
de lege, & ita etiam in dicto articulo 6.
expone&#x0303;dus est, vt magis statim exponā.
Et Antonin. clare ide&#x0303; sentit. Nec Caiet.<marginalia>D. Thom.|Caietan.</marginalia>
aliud docuit, quam D. Thom. Adde, fate-
ri Caiet. dispensationem in lege huma-
na sine causa datam esse validam, at illa
non potest fieri per declaratione&#x0303; vt est
per se euidens; ergo. Vnde omnes, qui
idem tenent, quos infra referemus, hoc
idem necessario sentiunt.</P>
<P>  Quod ergo ad rem spectat, cert&#x0169; est,<marginalia>4.</marginalia>
propriam dispensationem legis cadere
in legem obligantem, & tollere obliga-
tionem eius in particulari casu, vel per-
sona. Et ratio est clara, quia sicut lex hu
mana à voluntate humana orta est, ita
per eandem tolli potest, & quia ad huma
nam gubernationem erat hæc potestas
necessaria in hominibus, vt infra latius<-P>@@

<-P>dicetur. Quod vero spectat ad nomen
dispensationis, negari non potest, quin
latè soleat etiam interpretationem sig-
nificare, nam cōmunis vsus sapientum<marginalia>D. Thom.|Bonauent.|Scot.|Gabr.|Dur.|Anton.</marginalia>
id obseruat, vt cōstat ex D. Thom. & Bo-
nauent. 4. d. 38. Scot. Gabr. Dur. Anton.
& alijs, & ex specula. tit. de Dispensatio.
§. 1. & ferè ex cōmuni vsu Canonistarum
Hoc autem nihil obstat propositæ veri-
tati, quam de re ipsa explicuimus.</P>
<P>  Vt autem hęc resolutio, & tota mate-<marginalia>5.</marginalia>
ria exactius declaretnr, ratio propria
dispensationis accuratius declaranda
est. Et in primis supponimus, dispensa-
tionis vocem ex primaria impositione
distributionem, seu administrationem
significare; nam dispensator in Latina
proprietate administratore&#x0303; domus, vel
familiæ significat, cuius est dispensatio;
Quę significatio non solum in iure ciui-
li, l. Dispensatori. ff. de Soluti. & l. Vrbana. 166
ff. de Verbor. significat. Sed etiam in te-<marginalia>Genes.|3. Reg.|Luc. 12.</marginalia>
stamento veteri est valde vsitata, Genes.
43. 44. & 3. Reg. 18. In nouo autem testa
mento translata est hæc vox ad signfi-
candum specialem, & Ecclesiasticum
administratorem, vt Lucæ cap. 12. Quis
putas, est fid elis dispensator, & prudens, quem
constituit Dominus super familiam suam; hoc
est ergo munus dispensatoris, actus ve-
ro declaratur, dum subditur, Vt det illis in
tempore tritici mensuram, distributio ergo
munerum, actionum, & bonorum Do-
mini inter eos, qui sunt de familia gene-
raliter dici potest dispensatio. Et sic
Apostoli, & eorum successores dicun-<marginalia>1. Corinth.|1. Pet. 4.</marginalia>
tur dispensatores mysteriorum Dei pri
ma Corinthiorum quarto, & prima
Pet. 4. & actus respōdens illi muneri, di-
citur dispensatio. prima Corinthior. 9.
Dispensatio mihi credita est, in qua signfica-
tione etiam Euangelij prædicatio dis-<marginalia>Michaelt|Pa&#xA751;a.</marginalia>
pensatio dicitur, vt ex eodem loco cō-
stat, & ex Michaele Papa in capite, Dis-
pensatio, distinctio. 43. & sacramentorum
ministratio, & tota Ecclesię guberna-
tio dici potest dispensatio multiformis
gratiæ Dei. Vnde Petrus postquam di-
xit, Sicut boni dispensatores, Subdit, siquis
loquitur quasi sermones Dei, siquis ministrat
tanquam ex virtute, quam administrat Deus.
Sic etiam idulgentiarum distributio di-
citur dispensatio thesauri in Extraua-
gante, Vnigenitus, de P&#x0153;nitentia, & re-
missione.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0682.jpg/>
@@1@<SE682>Cap. 10. De dispensatione legis humanæ 675
<duolan 2><P>  Ex hac ergo generalitate applicata
est vox dispensatio ad significand&#x0169; act&#x0169;<marginalia>6.</marginalia>
quo quis ab obligatione legis eximi{t$}, &
&#xA757;a vnus mod&#xA770; esse potest per interpreta-
tione&#x0303;, ideo potuit etiā in ea significatio
ne vsurpari. Tamen in hac etiam signifi-
catione sumpta non quāc&#x0169;q&#x0301;; interpre-
tatione&#x0303; legis, sed illam solam, quæ in ca-
su dubio, & per potestate&#x0303; superioris da-
tur ad liberandum subditum ab obliga-<marginalia>Dispensatio|est actus iu|risdictiōis.</marginalia>
tione legis significat. Quia hæc tantum
est actus administrationis, & potestatis
à Deo cōmissæ. Et illa tantum tollit ali-
quomodo onus legis, quod sine tali po-
testate auferri non posset, Vnde meri-
to dixit Rom. cons. 325. n. 12. dispensa-
tionem esse actum iurisdictionis, vbi in
scholio hoc latè confirmatur. Denique
multo magis certum est, nomen dispen-
sationis in iure tract&#x0169; esse ad significā-
dam ablationem vinculi legis in aliquo
particulari casu. Quin potius in mate-
ria legum, & iuris illa vox simpliciter di
cta quasi per antonomasiam significat
huiusmodi relatione&#x0303;. Et ita nos n&#x0169;c illa
vtimur, nec timemus Latinor&#x0169; reprehe&#x0303;-
sione&#x0303;, qui hanc vocem barbarā esse di-
cunt: nam vnaquæq; ars habet faculta-<marginalia>Becius.</marginalia>
tem instituendi propria vocabula, quæ
suo vsui deseruiant, Aduertit aute&#x0303; Deci
in c. At si clerici. §. De adulterijs, de Iudic.
n. 3. hanc vocis vsurpationem iure ca-
nonico introductā esse, nā in iure ciuili
non inuenitur, præter quā in lib. de Pa-
ce constant. in prin. vbi pro gratia, aut
remissione p&#x0153;næ sumitur, quæ solet in
iure ciuili indulgentia appellari, vt no-<marginalia>Bald.</marginalia>
tauit Bald. in dicto c. At si clerici. Verun-
tamen, quia nomen indulgentiæ secun-
d&#x0169; Ecclesiasticum vsum iam habet aliā
accōmodationem, vt suo loco explicui-
mus, & liberatio à lege, quę per interpre
tationem puram fit, alia nomine habet
æquitatis, epijKiæ, vel interpretationis,
ideò merito nomen dispensationis in di
cta significatione nunc vsurpatur.</P>
<P>  Atq; hinc facile est definre dispensatio<marginalia>7.|Dispe&#x0303;satio-|nis defini-|tio.</marginalia>
ne&#x0303;, dequa tractam&#xA770;. Ex definitionib&#xA770; a&#x0169;t
quæ circunferri solent, hæc videtur suf-
ficiens. Dispensatio est Legis humanæ rela-
xatio. Nam licet dispe&#x0303;satio latius pateat,
tñ vt de illa nunc tractamus, ad illā defi-
nitione&#x0303; coarctanda est, & per illam suffi-
cienter explicatur. Quædā vero Glossa
addit, esse relaxatione&#x0303; iuris cōmunis fa-<-P>@@

<-P>ctam c&#x0169; causę cognitione ab eo, qui ius
habet dispensandi in §. C&#x0169; causæ cognitione,
esse de necessitate dispensationis, & po-
test sumi ex Panorm. in c. 2. de Chismati.<marginalia>Panormit.|Nauar.|Sanci.</marginalia>
n. 4. & sentit Nauar. in Sum. Prælud. 9. n.
15. & alij, quos latè refert Sanci, lib. 8. de
Matrim. disp. 1. n. 2. Sed absq&#x0301;; dubio illa
particula nō est ponenda in definitione,
nam datur vera dispensatio sine causæ
cognitione, vt postea dicem&#xA770;, & tandem
fatetur Panorm. supra, & ideò particulā<marginalia>Panormit.|Barth.|Deci.|Oldr.|Feder.</marginalia>
illam abstulerunt Bart. cons. 18. volum.
2. Deci. in dicto §. De adulterijs, & Oldrad.
cons. 327. & Freder. sen. cons. 30. qui om-
nes absolutè sic definiunt, Dispensatio est
iuris cōmunis relaxatio. Atque ita omittunt
etiā causam efficiente&#x0303;, nec immerito, t&#x0169;
quia est intrinseca, t&#x0169; etiam quia in rela
xatione ipsa continetur, si enim non sit
à potestatem habe&#x0303;te, nō erit relaxatio,
tum deniq; quia quædam nugatio cō-
mittitur, cum dispensatio definitur per
potestatem dispe&#x0303;sandi, & melius dicere-
tur ab habente potestatem supra ipsum
ius.</P>
<P>  Præterea melius dici videtur, Iuris hu<marginalia>8.</marginalia>
mani, quàm iuris communis, quia dispen-
satio, de qua tractamus, etiam potest
cadere in statuta, & quasc&#x0169;que alias le-
ges, licèt in iure cōmuni non contine-<marginalia>Rebuff.</marginalia>
antur. Responderi autem potest ex Re-
buff. tit, de dispens. num. 20. dispensatio-
ne&#x0303; dari in iure cōmuni, in statutis vero,
& regulis dari indultum, per illud enim
non dicitur ius solui, imò sæpe redditur
ad commune ius. Sed non video ratione&#x0303;
horum verborum, nam relaxatio statu-
ti re vera est dispe&#x0303;satio, & relaxatio iu-
ris cōmunis dici potest indultum, nam
hoc nomen generic&#x0169; est, vt infra de pri-
uilegijs dicemus. Et sæpe statutum non
est contra ius cōmune, vnde per relaxa-
tione&#x0303; eius non redditur ad ius cōmune,
item statut&#x0169; simpliciter est ius pro ta-
li communitate; ergo relaxatio eius est
propria dispensatio. Imò licet statutum
sit contra ius commune, eius relaxatio
erit dispensatio respectu eorum, qui li-
gantur statuto, licèt sit dispensatio
magis fauorabilis, quam aliæ, quæ
omni modo iuri repugnant. Denique
quanuis dari possit dispensatio in vo-
tis, in iuramentis, & in matrimonio
rato, quæ videntur attingere ius diui-
num, nihilominus illas dispensationes<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0683.jpg/>
@@1@<SE683>676 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>nunc excludimus, & omnes, quæ in ius
diuinum, vel naturale, siue à Deo, siue ab
homine dari, aut cogitari possunt, quia
(vt dixi) de illis nunc non tractamus. In
proposita ergo definitione relaxatio po
nitur loco generis, quia dispensatio re
vera est solutio quędā, & remissio, quia
verò aliæ sunt species remission&#x0169;, addi-
tur per mod&#x0169; differentiæ particula iuris
humani, ad excludendas omnes alias rela
xationes, & per eande&#x0303; excluditur indul-
ge&#x0303;tia Ecclesiastica, quæ licet sit relaxa-
tio alicuius vinculi, & reatus, nō est rela
xatio iuris humani, sed est remissio cu-
iusdam reatus, quæ primo, ac per se fit,
apud Deum, quanuis ex illa sequi possit
ablatio alicuius præcepti positi ab ho-
mine iniungentis p&#x0153;nitentiam, vt ex
materia de indulgent. constat.<marginalia>9.|Distingui-|tur dispen-|satio ab ab-|solutione.</marginalia>
<P>  Deinde (quod notand&#x0169; est) per illā par
ticulā distinguitur dispensatio ab abso-
lutione à ce&#x0303;suris, vel alia simili. Quāuis
aliqui interd&#x0169; ita illas cōfundant, vtpu-
tent dispensatione&#x0303; esse absolutione&#x0303;, &
in rescriptis Apostolicis sub illa cōpre-
hendi, quia absolutio à censura, v. g. est
relaxatiovinculi per lege&#x0303; humanā intro
ducti, & impositi. Hęc verò sente&#x0303;tia fal-
sa est, quia in indultis Pōtificijs hęc duo
distingu&#x0169;tur, & cōcessa potestate absol-
uendi, nō censetur cōcessa potestas dis-
pensandi, nec è cōtrario; ergo illa duo
longe differunt. Absolutio enim nō da-
tur contra ius, sed secundum ius, vnde
in illa nulla fit iuris relaxatio: dipe&#x0303;satio
aute&#x0303; datur cōtra ius, vt ex dictis cōstat.
Recte ergo dicimus, in definitione illa
per posteriore&#x0303;particulā, absolutione&#x0303; ex
cludi, quia ñ est relaxatio iuris humani,
sed alterius vinculi, quod licèt sæpe per
ius human&#x0169; sit induct&#x0169;, vel imposit&#x0169;, per
absolutionem nō tollitur cōtra ius, sed
secundum ius, & ita per absolutione&#x0303; nō
relaxatur ius. Et hoc sensit Gloss. in cap.<marginalia>Gloßa.</marginalia>
Cupie&#x0303;tes. § Cæter&#x0169;, de Elect. in 6. verb. Suspe&#x0303;
sos, dicens de absolutione à censura, Verè
loquendo ibi p&#x0153;na non remouetur (vtiq; cōtra
ius) Sed quod ius statuit remouetur, quanuis
paulo superius eadem Glossa impropriè
vtatur nomine absolutionis pro remis-
sione p&#x0153;næ ad cert&#x0169; tempus impositæ,
ante te&#x0303;pus implet&#x0169;, nam illa re vera po-
tius est dispe&#x0303;satio. Et ide&#x0303; in re sentit Pa<marginalia>Panorm.</marginalia>
normit. in c. Tam litteris, de Testibus n. 3.
licet voces non explicuerit.</P>@@

<P>  Potestq&#x0301;, res ipsa facile declarari, quia<marginalia>10.</marginalia>
absolutio siue àpeccatis, siue à censuris
seu pęnis, nō datur nisi supposita dispo-
sitione ex parte pęnitentis, & potestate
ex parte absoluentis. Tunc autem nulla
lex per talem act&#x0169; relaxatur, nā potius
lex præcipit pęnitente&#x0303; absolui in eo eue&#x0303;
tu, vt est manifest&#x0169; in absolutione à pec-
catis. Ide&#x0303; aute&#x0303; cum proportionè est in
absolutione à censura, quia censura de
se non est pęna perpetua, vel ad definit&#x0169;
te&#x0303;pus, sed donec à contumacia receda-
tur, quia est pęna medicinalis, & ideo in
sua intrinseca ratione includit, vt abla-
ta contumacia, ipsa etiā tollatur, & ita
iura dispon&#x0169;t; illa ergo ablatio non est
dispensatio in aliqua lege, sed potius le-
gis excecutio. Ergo absolutio in hoc re-
cte distinguitur à dispe&#x0303;satione, quòd illa
est sententia quædā, per quam (si clauis
non erret) nōvulneratur lex, nec minui-
tur ius, sed potius executioni mādatur,
dispensatio vero non est sententia, sed
actus quidam iurisdictionis voluntariæ
quo vulneratur lex. d&#x0169; ex parte tollitur<marginalia>D. Thom.</marginalia>
vt optimè docuit D. Tho. in 4. dist. 20. q.
1. ar. 5. quęstiunc. 4. ad 3. inde colligens
aliam differentiam inter absolutione&#x0303;, &
dispensatione&#x0303;, quòd idem nō potest ab-
soluere seipsum, potest tamen ide&#x0303; sec&#x0169;
dispensare, vt infra dicetur possumus
etiam ex dictis aliam differentiam colli
gere inter dispensationem, & absolutio
nem, quod illa est stricti iuris, vt infra
dicetur, hæc verò est iuris fauorabilis,
& ampliabilis, quia est secundum ius.</P>
<P>  Pręterea per eandem particulam de-<marginalia>11.|Simplex li|centia non|potest dici|dispe&#x0303;satio.</marginalia>
finitionis excluditur simplex licentia,
quæ nō potest dici dispe&#x0303;satio, nec cōtra
ius, sed secund&#x0169; ius. Illā enim voco sim-
plicem facultate&#x0303;, per quā re vera nō au-
fertur obligatio legis, sed conceditur
operatio, vt fiat iuxta mod&#x0169; à legepręs-
cript&#x0169;. Quod etiam est necessarium ad-
uertere, quia in multis legibus potest
aliquis facultatem concedere, qui non
potest dispensare, & valde diuersa causa
solet requiri ad similem facultatem cō-
cedendam, vel ad dispensandum. Exem-
pla esse possunt, v. g. in voto pauperta-
tis, nam Prælatus religionis potest da-
re licentiam ad aliquid donandum, nō
tamen potest dipensare in paupertate
capite, Cum ad monasterium, de Statu
Monach. Similiter Episcop&#xA770; potest dare<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0684.jpg/>
@@1@<SE684>Cap. 11. De effectibus dispensationis legis humanæ. 677
<duolan 2><-P>facultatem ad ingrediend&#x0169; monasteri&#x0169;
moniali&#x0169; ex legitima causa, non tamen
potest dispensare, quia nihil in eo gene-
re potest cōcedere, nisi iuxta tenore&#x0303;, &
rigore&#x0303; legis. Et similiter sunt multę le-
ges, vel statuta, quę nō prohibe&#x0303;t aliquid
simpliciter, sed ne fiant sine tali faculta-
te, tali modo concessa; tunc ergo dare fa
cultate&#x0303; non est dispensare, sed seruare,
& exequi lege&#x0303;. Et ideo etiā hęc licentia
nō est tam stricti iuris, sicut dispensatio,
debet tñ esse intentioni iuris acōmoda-
ta. Imò probabile est, per se non esse ac-
t&#x0169; iurisdictionis, sed dominij, vel supe-
rioritatis cuiusdā, & potest esse tant&#x0169; cō
ditio quædā requisita ex voto, vel alio
simili modo, longe ergo differt à dispen-
satione.</P>
<P>  Adhuc tñ non videtur adæquata illa<marginalia>12.</marginalia>
definitio, primo, quia conuenit abroga-
tioni legis humanæ, quia illa est multò
maior relaxatio humanæ legis. Propter
quod dicere aliquis potest, melius defi-
niri dispensatione&#x0303;, vt sit derogatio hu-
manæ legis, nā per genus illud excludi{t$},
vt non sit abrogatio, nam vt dicitur in l.
102. ff. de Verbor. significat. Derogatur le-
gi, c&#x0169; pars detrahitur, abrogatur legi c&#x0169; prorsus
tollitur. Vnde etiā dixit Lactan. lib. 6. c. 8.<marginalia>Lactant.|Cicer.</marginalia>
de lege naturali, Neque ex hac derogari ali-
quid licet, neq prorsus tolli. ex Cicer. li. 3. de
Republ. Sed hoc etiā potest impugnari,
quia licèt omnis dispensatio sit quædā
iuris derogatio, non tñ è contrario om-
nis derogatio legis humanę videtur esse
dispensatio, nam si pars aliqua legis pro
tota cōmunitate auferatur, est propria
derogatio; & tñ non diceturdispensatio,
quia de ratione dispe&#x0303;sationis legis esse
videtur, vt eade&#x0303; lex, prout per dsipensa-
tione&#x0303; relaxatur, circa quosdā tollatur,
in se vero maneat. Nomen aute&#x0303; relaxa-
tionis optime retineri potest, quia in
ipsomet indica{t$}, vincul&#x0169;, quodaufer{t$}, nō
auferri, aut prors&#xA770; tolli, sed laxari tant&#x0169;
& ideo abrogatio non dicetur propria
relaxatio, ideoq&#x0301;; etiam ablatio legis ex
parte, licet si perpetua sit, & pro tota cō
munitate, nō diciturproprie dispe&#x0303;satio,
sed derogatio; è cōtrario verò si lex to-
ta relaxetur, etiā pro tota cōmunitate,
ad vn&#x0169; tantum act&#x0169;, vel ad certum tem-
pus, illa propriè dice{t$} dispe&#x0303;satio, quia
per illam non tollitur lex, sed suspendi-
tur, & illa etiam est quædam relaxatio.</P>@@

<P>  Altera obiectio esse potest, quia priui<marginalia>13</marginalia>
legi&#x0169; etiam est relaxatio iuris humani,
& tñ non est dispe&#x0303;satio. Propter hoc ali-
qui varias tradunt dissere&#x0303;tias inter pri-
uilegi&#x0169;, & dispensatione&#x0303;, sed melius illa
comparatio tractabitur in lib. 8. vbi de
priuilegijs dicetur. Nunc ergo breuiter<marginalia>Priuilegi&#x0169;|dicit potest|interd&#x0169; dis|pensatio.</marginalia>
dici potest, priuilegi&#x0169;, quod fuerit con-
tra ius, & illud relaxauetit, esse dispensa
tionem, illud autem priuilegi&#x0169;, quod nō
fuerit contra ius, non esse relaxationem
iuris, ideoq&#x0301;; nec dispensationem esse, &
ita nihil contineri sub definitione, quod
dispensatio nō sit, Vel etiā dicere possu-
mus, dispensatione&#x0303; esse relaxatione&#x0303; iu-
ris per modum actus secundi, seu tran-
seuntis, priuilegi&#x0169; aute&#x0303; concedere ali-
quod ius per mod&#x0169; act&#xA770; primi, & perma
nentis, & ideo nō esse proprie ipsam re-
laxatione&#x0303;, sed esse ius vtendi aliqua re,
vel facultate supposita relaxatione fa-
cta à Principe, ideoq&#x0301;; non tam esse, quā
supponere dispensatione&#x0303;, Sed hæc poste
rior respōsio obscurior est, & de illa di-
cemus loco citato, n&#x0169;c prior nobis suf-
ficit, quia null&#x0169; est inconueniens, dispe&#x0303;-
satione&#x0303; vocare priuilegium, & aliquod
priuilegi&#x0169; dispensatione&#x0303;, nec iura repu-
gnant, nec cōmunis modus loquendi.</P>
<P>  Tandem obijci potest, quia relaxatio<marginalia>14.</marginalia>
nō est dispensatio, sed dispe&#x0303;sationis effe
ctus; ergo nō recte per illā definitur. Si-
cut lex nō dicitur esse obligatio, quāuis
hęc sit legis effectus, nec vot&#x0169; etiā dici{t$}
esse obligatio, sedpromissio ex qua obli
gatio nascitur. Sed hæc obiectio parui
momenti est, quia sola vocis interpreta
tione dissoluitur, posita aute&#x0303; est ad ex-
plicand&#x0169; magis act&#x0169;, in quo dispensatio
consistit. Ad obiectione&#x0303; ergo responde-
tur, relaxationis nomine intelligi act&#x0169;
ill&#x0169;, quo superior relaxat subdito legis
obligatione&#x0303;, & effect&#x0169;, vnde perinde est
dicere dispe&#x0303;satione&#x0303; esse relaxatione&#x0303;, ac
dicere esse act&#x0169;, quo lex relaxa{t$}. Potest
etiā distingui relaxatio in actiuā, & passi
uā, & responderi actiuā relaxatione&#x0303; esse
ipsam dispensatione&#x0303;, passiuam verò esse
dispe&#x0303;sationis effect&#x0169;. Et ide&#x0303; reuoluitur,
nā actiua relaxatio nihil est aliud, quam
actus, quo vincul&#x0169; legis soluitur. Vnde
obiter intelligitur, dispe&#x0303;satione&#x0303; quoad
effect&#x0169; su&#x0169; tant&#x0169; priuatiuè opponi effe-
ctui legis, &#xA757;a nō inducit positiu&#x0169; effect&#x0169;
sed tollit vincul&#x0169;. Et ideo statut&#x0169; specia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0685.jpg/>
@@1@<SE685>678 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>le, vel priuat&#x0169; derogās vniersali legi, li-
cèt dici possit relaxatio iuris nō potest
dici dispe&#x0303;satio, quia nō est relaxatio pu
ra (vt sic dicā) nec per se primo, sed qua-
si consequens ad aliā obligatione&#x0303;, defi-
nitio aute&#x0303;debet intelligi de pura relaxa
tione, & per se primo inte&#x0303;ta, talis enim
est disputatio. At vero dispensatio ipsa
positiu&#x0169; quid est, & cōtrariè opponitur
legi, est enim actus legi contrarius, non
integre, sed ex parte tolle&#x0303;s effect&#x0169; eius.
Ex quo poterat hic excitari quæstio,
quisnā sit hic actus, in quo dispe&#x0303;satio cō
sistit, & an sit rationis, vel vol&#x0169;tatis act&#xA770;,
sed nō oportet in hoc immorari, nā ap-
plicari possunt c&#x0169;proportione dicta de
lege. Et hic multo clarius est, dispensa-
tione&#x0303; non esse nisi actum vol&#x0169;tatis Prin-
cipis, quo vult, liberum esse subditum à
iugo legis suę, aliquo exteriori signo suf
ficienter manifestatum.</P>
<Z>CAPVT XI.
De effectibus dispensationis humanæ legis.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Via dispensatione&#x0303; per eius effe-<marginalia>1.</marginalia>
ct&#x0169; descripsimus, ideo illi statim
annectimus explicatione&#x0303; effect&#xA770;
dispe&#x0303;sationis ante causas eius, quia hic
effectus habet quodāmodo ratione&#x0303; ob-
iecti, & ita illo cognito perficietur dis-
pe&#x0303;sationis cognitio, & quia materia est
facilis, breuiter expedietur. De diui-
sionibus aute&#x0303; dispensationis specialiter
nō tracto, quia inter causas, & effectus
dispensationis melius explicab&#x0169;tur. Pri<marginalia>Effectus|dispensatio|nis quis.</marginalia>
mo ergo ex definitione constat, quasi ad
ęquat&#x0169; effectum dispensationis esse, tol-
lere vincul&#x0169; legis ex parte, nam hoc mo
do relaxat lege&#x0303;, nō aufert, alias nō esset
dispensatio legis, sed ablatio. Potest au-
te&#x0303; hic effectus esse ex parte, vel ratione
personæ, vel ratione te&#x0303;poris. Et ita po-
test primo diuidi dispensatio in suspe&#x0303;sio
ne&#x0303; legis, & exe&#x0303;ptione&#x0303; à lege. Potest enim
Princeps concedere toti cōmunitati, vt
pro vno anno pręcisè lege&#x0303; nō seruet, quę
sine dubio est propria dispensatio, quia
est relaxatio legis, & nō ablatio, nā trā-
sacto tempore statim per se obligat sine
alia cōstitutione, vel promulgatione, &
ideò rectè dicitur suspensio legis, sicut
etiā priuilegia interd&#x0169; suspendi solent,
& non auferri, vt infra videbimus. Fre-<-P>@@

<-P>quentius vero Princeps cōcedit vni per
sonę, vel alteri vt non seruet lege&#x0303;, & illā
voco exemptione&#x0303; à lege quando sine te&#x0303;
poris determinatione, perpetuo, vel ad
vitam cōceditur, nā si cōcedatur ad de-
finit&#x0169; te&#x0303;pus, erit vtroq; modo partialis
ablatio vinculi, & ita est quasi mista ex
suspensione, & exe&#x0303;ptione. Aliquando ve
ro dispensatio datur ad vn&#x0169; tant&#x0169; act&#x0169;,
& tunc etiam est per mod&#x0169; suspe&#x0303;sionis
ab obligatione legis pro breuissimo te&#x0303;-
pore, nisi actus habeat effect&#x0169; permane&#x0303;-
tem, ac perpetuum, vt legitimatio, ac si-
miles, quæ proprie sunt exemptiones à
lege, & inter priuilegia numerantur.</P>
<P>  Ex quo vlterius sequitur, quot s&#x0169;t effe<marginalia>2.|Præcipu&#xA770;|effectus dis|pe&#x0303;sationis|est vincul&#x0169;|tollere in|conscie&#x0303;tia.</marginalia>
ctus legis, tot posse dispe&#x0303;sationi c&#x0169; pro-
portione attribui, t&#x0169; quia quot modis
dicitur vn&#x0169; oppositorum, tot dicitur, &
reliqu&#x0169;; tum etiam quia dispensatio ab-
solutè, & indefinite dicitur iuris huma-
ni relaxatio; ergo quidquid lex humana
ligat, potest dispensatio absoluere. Pri-
mus aute&#x0303;, ac pręcipuus effectus legis est
obligare in conscientia, sub quo duo cō
cluduntur, qui sunt pręcipere, & prohi-
bere, vt supra visum est; igitur primus,
ac præcipu&#xA770; effectus dispensationis erit
obligatione&#x0303; in conscientia tollere, quia
vt diximus non supponit obligationem
ablatam, sed illam aufert. Et ideò rectè<marginalia>Gemin.</marginalia>
dixit Geminian. cons. 106. nu. 6. & cons.
38. n. 9. dispensationem esse actum, qui
facit de illicito licitum, quia respectu
dispensati tollit lege&#x0303;, per quam res erat
mala, tantum quia prohibita. Sic etiam
recte dixit Turrecrem. in cap. vlt. d. 14.
n. 3. omne dispensabile, ait, est illicitum
illi cum quo dispensatur, factibile aute&#x0303;
licitum per alterius potestatem. Non est
tamen necessarium, vt omnis dipe&#x0303;satio
hoc faciat, vt statim dicam, sed satis est,
hunc esse pręcipuum effectum dispensa-
tionis, quemque semper efficit, si dispe&#x0303;-
satus illo indiget.</P>
<P>  Alius effectus legis dicitur esse per-<marginalia>3.|Alter effe|ctus dispe&#x0303;-|sationis.</marginalia>
mittere, sed iam supra diximus, pro-
pter puram permissione&#x0303;, nō esse neces-
sariam lege&#x0303;, sed quaten&#xA770; ipsa permissio
ponitur sub præcepto, vt sic, posse esse
effect&#x0169; legis. Sic ergo videri potest, non
posse permissione&#x0303; esse effect&#x0169; dispensa-
tionis, nā per dispensatione&#x0303; in illa lege
permitte&#x0303;te potius fiet, vtpermissio tol-
latur, vel salte&#x0303;, vt præcepta nō sit, & cō-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0686.jpg/>
@@1@<SE686>Cap. 11. De effectibus legis humanæ. 679
<duolan 2><-P>sequenter, vt licite tolli possit. Aliunde
vero omnis dispensatio videtur habere
hunc effectum permittendi, quia eo ip-
so, quòd aufert obligationem legis, v.
g. ieiunij, permittit non ieiunare, licèt
non cogat. Et sic de alijs omnibus cum
proportione. Quod verè dict&#x0169; est, opor-
tet tamen cauere æquiuocatione&#x0303;, nam
dispensatio plus est, quàm permissio, &
permissio propriè sumpta, & secundum
communem vsum non est dispensatio.
Aliquando enim permittere non aliud
significat, quam voluntariè non impe-
dire: quod non est dispe&#x0303;sare. Nam Deus
permittit peccatum, in quo non dispe&#x0303;-
sat. Aliter verò permittere significat
idem, quod sinere impunè operari ma-
l&#x0169;, vt in republica dicuntur aliqua pec-
cata permitti, & quando id fit ex decre-
to legis, dicitur permissio esse legis ef-
fectus, illa verò non relaxat legem, quā-
doquidem non excusat culpam, quam
propria dispensatio tollit. Et ideo neq&#x0301;;
illa dicetur dispensatio. Solum ergo po-
test dici dispensatio permittere, quia li-
cet reddat actum bonum, seu non mal&#x0169;,
necessitatem illius non imponit. Posset
verò hic inquiri, an dispensatio interd&#x0169;
possit obligare ad actum contrarium
illi, in quo fit dispensatio. Sed breuiter
dico, non posse, formaliter loquendo, li-<marginalia>Dispensatio|formaliter|loque&#x0303;do nō|potest obli-|gare ad a-|ctum con-|trarium il-|li in quo sit|dispe&#x0303;satio.</marginalia>
cet concomitanter cum dispensatione,
v. g. in irregularitate, possit simul impo
ni præceptum suscipiendi ordines, vel
quid simile. Aut etiam è contrario po-
test fieri statutum speciale obligans, &
derogans iuri communi, sed illa etiam
non est dispensatio, vt suprà declaraui.
Dispensatio ergo, vt talis est, non indu-
cit obligationem, & idem dicam in lib.
8. de Priuilegio, vbi plura de hoc puncto
trademus.</P>
<P>  Alius effectus legis est p&#x0153;na, & hanc<marginalia>4.|Alius effe-|ctus dispen|sationis.</marginalia>
etiam relaxat dispensatio conseque&#x0303;ter
ad primarium effectum, nisi alia limita-
tio in ea exprimatur, quia ablata culpa
transgressionis, consequenter tollitur
reatus p&#x0153;næ. Aliquādo verò potest dis-
pensatio habere su&#x0169; effectum circa so-
lam p&#x0153;nam, idq&#x0301;ue duobus modis. Pri-
mo antecedenter ad reatum eius, vt si
alicui conceditur, vt non incurrat p&#x0153;-
nam legis, licèt committat contra illam
non auferendo ab illo legis obligatio-
nem; illa enim est dispensatio in p&#x0153;na,<-P>@@

<-P>& non in culpa. Hęc autem videri potest
permissio quædam potius, quàm dispe&#x0303;-
satio, tamen non est propria permissio,
nam licèt quis fiat immunis à p&#x0153;na le-
gis, non ideo permittitur impunè pec-
care, poterit enim aliter puniri, & licèt
sub illa ratione videatur permissio, qua
tenus est ex parte exemptio à lege, est
propria dispensatio. Sicut solet abro-
gari lex quoad p&#x0153;nā, & non quoad vim
directiuam, quæ non est absoluta per-
missio, quia transgressio illius poterit
aliter puniri, & quatenus aliqualis per-
missio est, per abrogationem tollitur.
Et simili modo potest è contrario fieri
dispe&#x0303;satio in lege quoad obligationem
culpæ, & non quoad p&#x0153;nam incurren-
dam. Quanuis enim hæc dispensatio ra-
rior sit in vsu, non est impossibilis. Nam
sicut dari potest lex purè p&#x0153;nalis res-
pectu totius communitatis, vt suprà vi-
sum est, ita potest lex, quæ est mista res-
pectu communitatis, fieri per dispensa-
tionem purè p&#x0153;nalis respectu alicuius,
& ita auferet vinculum conscientiæ, li-
cet non tollat grauamen p&#x0153;næ.</P>
<P>  Alio modo potest dispensatio per se<marginalia>5.</marginalia>
fieri in p&#x0153;na iam contracta per præce-
dentem culpam, vt quando fit remissio
p&#x0153;næ per legem impositæ, nam illa etiā
est quædam legis relaxatio, vt constat.
Et interdum fit hæc dispensatio post cō
tractum reatum p&#x0153;nę, cum non dum est
p&#x0153;na ipsa incursa, vt quādo est tantum
ferenda, & non dum est lata sententia:
aliquando verò fit indulgentia post pę-
nam illatam, vel per ipsam legem, vel
per sententiam: & tales sunt dispensa-
tiones in irregularitatibus, & in alijs
p&#x0153;nis, quæ non sunt censuræ. Nam cen-
suræ non dispensantur postquam incur-
sæ sunt, sed absoluuntur, vt capite præ-
cedenti explicaui. Possunt autem dispe&#x0303;-
sari priori modo, scilicet, antequam in-
currantur, sicut fit per priuilegia, vt ali
quis non possit excommunicari, vel sub
p&#x0153;na excōmunicationis obligari, etiā
si præcepto simplici obligari possit. Et
quæ dicta sunt de p&#x0153;na applicari pos-
sunt ad irritationem actus, & ad taxa-
tionem pretij, & similes effectus, nam
prout sunt à lege humana per dispensa-
tionem auferri possunt, vel simul cum
alijs, vel etiā per se soli, quando ab alijs
separabiles sunt.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0687.jpg/>
@@1@<SE687>680 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><P>  Atq&#x0301;; hinc facilè declarari potest alia<marginalia>6.</marginalia>
diuisio dispensationis, quā attigit Glos-
sa vlt. in cap. Nos consuetudinem, d. 12. quæ
in specie loquitur de dispensatione ir-
regularitatis ad ordines, & distinguit in
semiplenam, & plenam. Imò addit etiā
pleniorem, & plenissimam. Nos autem<marginalia>Dispe&#x0303;satio|plena, & to|talis. & se-|miplena ac|partialisap|pellatur.</marginalia>
generaliter diuidere possumus in plenā,
seu totalem, ac puram, & partialem, seu
mistam. Prior est, quando per dispensa-
tionem tota obligatio legis, omnisq&#x0301;ue
effectus eius tollitur, nullo onere super-
addito. Posterior autem contingit duo-
bus modis, prior est, quando lex non in
toto, sed in parte dispensatur, vt in exe&#x0303;-
plo de irregularitate, si quis dispe&#x0303;setur
tantum ad ordines minores est partia-
lis dispensatio, quæ ab illa Glossa semi-
plena vocatur. Si autem dispensetur ad
ordinem sacrum infra sacerdotium tā-
tum, à dicta Glossa vocatur plena com-
paratione prioris. Vnde pleniorem vo-
cat, si sit ad sacerdotium, plenissimam
si ad Episcopatum. Tamen in rigore om
nis dispensatio, quæ totum impedimen-
tum non aufert, semiplena est, & partia-
lis. Vnde si auferatur obligatio ad p&#x0153;-
nam, & non ad culpam, partialis etiam
est dispensatio, & valde diminuta; si ve-
rò fiat è contrario, maior quidem est,
sed nondum est perfecta, & integra, &
ita dicendum est in alijs effectibus ex-
plicatis.</P>
<P>  Alio verò modo potest partialis dici,<marginalia>7.|Dispe&#x0303;satio|partialis a-|liquādo cō|mutatio es-|se potest.</marginalia>
quæ licet auferat totam obligationem,
loco illius imponit aliam, quæ proprio
nomine vocatur commutatio. Et quan-
do onus impositum est pecuniari&#x0169;, seu
eleemosynæ vocatur redemptio. Quæ
voces in votis magis vsitatæ sunt. Tame&#x0303;
cum proportione in præsenti accōmo-
dantur. Solum notanda est differentia<marginalia>Differe&#x0303;tia|inter vot&#x0169;,|& legem.</marginalia>
inter votum, & legem, quod in voto fie-
ri potest commutatio propria auctori-
tate, si sit in melius, vel si sit in æquale,
iuxta probabilem opinionem. In lege
verò non potest fieri cōmutatio in quā-
tuncumq&#x0301;ue melius, nisi interueniat au-
ctoritas dispensantis. Et ratio differen-
tiæ est, quia votum propria voluntate
factum est, & per se primò solum respi-
cit diuinum cultum, & ideò si respectu
Dei maior est cultus, intelligitur satis-
fieri promissioni illi factæ, ideoq&#x0301;ue per
voluntatem promittentis potest com-<-P>@@

<-P>mutari. Lex autem, & materia, ac obli-
gatio eius determinatur per voluntate&#x0303;
superioris, & per illā constituitur actus
in tali specie virtutis, tanquam necessa-
rius ad honestatem eius, & ideo nisi ob-
ligatio auferatur auctoritate dispe&#x0303;san-
tis, non potest opus pręceptum in quod-
cumq&#x0301;ue opus consilij commutari, neq&#x0301;;
vna p&#x0153;na in aliam, & ideò hæc commu-
tatio in lege magis inducit rationem
dispensationis, & seruata proportione,
in omnibus illam imitatur.</P>
<P>  Quæri verò potest, quando dispensa-<marginalia>8.</marginalia>
tio incipiat habere effectum suum, in
qua quæstione (vt locum habeat) sup-
ponendum est, absolutè, & sine expressa
dilatione esse à dispensante concessam,
nam si concessa sit sub aliqua conditio-
ne, clarum est, non habere effectum. Dif
ficultas ergo est de dispensatione perfe-
ctè concessa ex parte Principis per ab-
solutum fiat. Hæc verò quæstio habet cō<marginalia>Dispe&#x0303;satio|non habet|effect&#x0169; an-|tequā pur-|niat ad noti|tiam illius|c&#x0169; quo di-|spensatur,|si fiat quo-|ad obliga-|tionem in|conscie&#x0303;tia.</marginalia>
nexionem cum simili quæstione de pri-
uilegio, & ideò simul illam disputabo
infrà lib. 8. cap. 25. Nunc breuiter reso-
lutio mea est, dispensationem legis quo
ad obligationem in conscientia, & quo-
ad omnem effectum, qui ex illa pendet,
non concedi de facto, & moraliter lo-
quendo, ita vt suum effectum habeat,
priusquam ad notitiam dispensati per-
ueniat, & illam per se ipsum acceptet.
Ratio est, quia ante notitiam talis dis-
pensationis non potest esse licitus vsus
eius, & ideò verisimile non est, aliter cō
cedi. Quando verò dispensatio non tol-
lit obligationem conscientiæ, sed alia
onera, non repugnat, statim à conces-
sione acceptata saltem per procurato-
rem, vel per epistolam habere de se su&#x0169;
effectum, in quo tenor dispensationis, &
intentio concedentis attendenda est.</P>
<P>  Hic autem aduertere oportet, in dis-<marginalia>9.|Dispe&#x0303;satio-|nis effectus|per se, & &#xA751;|accidens.</marginalia>
pensationibus sæpe distingui proxim&#x0169;
effectum dispensationis à remoto, qui
possunt etiam dici effectus per se, & per
accidens: nam dispe&#x0303;satio per se, ac pro-
ximè solum tollit vinculum aliquod, seu
incapacitatem, & hunc voco effectum
per se, quia per ipsammet dispensatio-
nem fit, inde verò sequitur vel contra-
ctus matrimonij, vel receptio valida be
neficij, qui non immeritò censentur dis
pensationis effectus, quia sine illa fieri
non possunt, sunt tamen remoti, & per<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0688.jpg/>
@@1@<SE688>Cap. 12. De causa materiali dispensationis. 681
<duolan 2><-P>accidens, quia solum pendent à dispen-
satione tāquam à remouente prohibe&#x0303;s.
Igitur quæ diximus, de prioribus effe-
ctibus intelliguntur, nam illi (vt dixi)
fiunt per influx&#x0169; dispensantis circa dis-
pensatum, vel acceptantem, vel non re-
pugnantem, iuxta exigentiam effectus.
Alij verò posteà fiunt per solam volun-
tatem dispensati, quando in sola actio-
ne eius consistunt, vel per voluntatem
alterius, vt quando recipiendo consum-
mātur. Hicverò occurrebat statim quę-
stio, an ad hos posteriores effectus ne-
cessarium sit, dispensationem alteri ma
nifestare, vt si irregularis dispensetur
ad ordines, vel ad beneficia, an ad con-
sequendum effectum necessarium sit, dis
pensationem allegare. Aliqui enim ita
affirmarunt, quod habebit locum, si de-
fectus, seu impedime&#x0303;tum sit publicum,
aut notum alteri; per se autem id non
est necessarium, quia dispensatus iam
est habilis, seu capax beneficij, & vt ta-
lis operari potest, non explicata causa
habilitante, neq&#x0301;; declarato modo inha-
bilitatis, id enim impertinens est, quia
neq&#x0301;; ex natura rei est necessarium, neq&#x0301;;
in iure postulatur. Ita Panormit. in cap.<marginalia>Panorm.</marginalia>
penult. de Præscript. num. 14. Rebuff. in
Pract. tit. de Dispensat. n. vlt. cum Ioan.
Andr. & alijs, quos allegat in cap. 2. de
Filijs Præsbyter.</P>
<P>  Alia item quæstio circa hos effectus<marginalia>10.</marginalia>
tractari potest, scilicet, an quoad illos
large, vel strictè sit dispensatio interpre
tanda; illa verò coincidit cum alia simi-
li de priuilegijs, quam infra lib. 8. cap.
27. tractabo, & omnia, quæ de rigoroso
priuilegio dixerimus, in dispensatione
cum proportione procedunt. Et ideò<marginalia>Dispensa-|tio per se lo|quendo est|strictè in-|telligenda.</marginalia>
nunc solum supponimus, dispensatione&#x0303;,
per se loquendo, ac regulariter, restrin-
gendam esse, quia à iure exorbitat, &
ius vulnerat, & ita procedit in illa re-
gula, Quæ à iure, de Regul. iur. in 6. & su-
mitur ex cap. 1. de Filijs pręsbyter. in 6.
Hæc verò restrictio non debet esse vl-
tra proprietatem verbor&#x0169; iuxta supra
dicta cap. 2. & 3. nec debet esse tanta, vt
excludat ea, quæ necessaria sunt ad va-
lorem, & effectum dispensationis, quæ
ve cum illo sunt necessario connexa, seu
ad illam necessaria, vt rectè aduertit<marginalia>Angel.|Syluest.|Gloßa.</marginalia>
Angel. verb. Dispensatio. n. 9. & Syluest. q. 5.
n. 9. qui allegant Glossas, & Doctores. Et<-P>@@

<-P>ratio est per se clara, nam qui dat for-
mam, dat conseque&#x0303;tia ad formam, aliàs
esset frustratoria dispensatio. Deniq&#x0301;ue
esse nō debet tam vniuersalis restrictio,
vt de omnibus dispensationibus indif-
ferenter intelligatur. Nam excipiendæ
sunt illæ, quæ ratione materiæ, vel gra-
uissimæ, aut pijssimæ causæ, omnibus
pensatis, censentur fauorabiles, iuxta
principia posita in capite primo, & di-
cenda de priuilegijs, & videri potest Pa
normit. in cap. Ad aures, de Rescrip. n. 8.<marginalia>Panorm.|Felin.|Dominic.</marginalia>
& in cap. Ac si clerici. §. De adulterijs, de Iu-
dici. vbi etiam Felin. nu. 16. & in capite
Causam quæ, de Rescrip. n. 15. cum Domi-
nic. in cap. Nos consuetudine, d. 12.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue addit Couarr. in 4. 2. p. cap.<marginalia>11.|Couar.</marginalia>
8. §. 8. n. 11. hoc pręcipuè intelligi de dis-
pensatione ab homine, non à lege, quia
lex iam constituit ius. Quod duobus mo
dis potest intelligi, primò, vt si lex ali-
qua specialis dispenset in anteriori le-
ge vniuersali, illa dispensatio censenda
sit fauorabilis, quod verum est, quando
talis lex inserta est in corpore iuris, si-
cut de simili priuilegio infra dicemus.
Alio modo potest intelligi, vt quoties
lex ipsa expresse concedit, vel permittit
dispensationem, talis dispe&#x0303;satio non sit
strictè interpretanda, & hoc modo non
est id simpliciter verum, quia illa dispe&#x0303;-
satio cum fit, ab homine est, & vulnerat
ius. Potest ergo intelligi non absolutè,
sed comparatè, nam illa non tam rigo-
rose restringenda videtur, sicut illa, quę
est contra legem absolutè prohibente&#x0303;,
nulla facta mentione dispe&#x0303;sationis, quia
hęc magis videtur exorbitare à iure. Et
in his comprehenduntur breuiter om-
nes limitationes, quæ ad prædictam re-
gulam adhiberi solent. De quibus vide-
ri potest Sanci. lib. 8. disput. 1. & quæ de
priuilegijs dicemus.</P>
<Z>CAPVT XII.
De materiali causa dispensationis.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicata ratione, & effectibus dis<marginalia>1.</marginalia>
pensationis, causas eius explica-
re incipimus. Et in primis mate-
rialis occurrit, in quo soleo veluti duas
partes distinguere in his actibus, quę ad
alterum tendunt, scilicet, rem, vel actio-
nem, circa quam opus versatur, & per-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0689.jpg/>
@@1@<SE689>682 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>sonam, ad quā ordinatur; hæc ergo duo
in dispensatione distinguenda sunt, quia
dispensatio actio est, quæ de se ad alte-
rum tendit, & ita in ea hæc duo inueni&#x0169;-
tur, quod dispe&#x0303;satur, & cui dispensatur.
Vtrumq&#x0301;ue ergo explicandum est, quod
breuiter in hoc capite expediem&#xA770;, quia
est res partim facilis, & ferè iam in di-
ctis explicata, partim connexionem ha-
bens cum his, quæ de priuilegijs dicen-
da sunt. Priorem ergo partem de mate-
ria proxima dispensationis tractat latè
Turrecrem. in cap. Sicut quædam. 14. dist.<marginalia>Turrecr.</marginalia>
ille verò latiùs ibi agit de dispensatio-
ne, quàm nos in præsenti, sub illa enim
comprehe&#x0303;dit etiam interpretationem,
quæ in ius diuinum, aut naturale cade-
re potest, & ita etiam latè loquitur de
materia dispensabili, & ab ea excludit
solum bona necessaria ad salute&#x0303;, & ma-
la intrinsecè talia, & reliqua omnia cō-
prehendi dicit sub materia dispensabi-
li, quā distinguit in tres ordines. In vno
sunt bona, quæ ex natura rei bona sunt,
ac necessaria, vt in pluribus, interdum
verò propter circunstantias non expe-
diunt, vt reddere depositum. In alio or-
dine sunt ea, quę è contrario per se ma-
la sunt regulariter, aliquādo verò pro-
pter circunstantias expediunt, vt occi-
dere hominem. Et hæc ait esse dispen-
sabilia per mod&#x0169; interpretationis, vel
epijkiæ, non per modum relaxationis, &
(quod mirum est) sub his conditionibus
comprehendit vota, & similia. In vltimo
verò ordine ponit actiones de se indif-
ferentes, quæ per leges fiunt bonæ, aut
malæ, & hunc ordinem dicit complecti
materiam propriè dispensabilem.</P>
<P>  Sed quod ad primos duos ordines spe-<marginalia>2.|Vota, & iu|ramentain|quo ordine|dispensan-|di contine&#x0303;-|tur.</marginalia>
ctat, ego in primis censeo vota, & iura-
menta non esse sub his ordinibus consti
tuenda, nam præcepta illorum potius
continentur sub materia indispensabi-
li: ipsæ verò promissiones aliud genus
dispensabilitatis habent, vt iam dicam.
Deinde addo, hos duos ordines actuum,
si rectè sumantur, nullo modo compre-
hendi sub materia dispensabili, non tan-
tum ab homine, sed simpliciter. Quia
priora bona, licèt per se bona sint, non
tamen sunt pro semper necessaria, & de
terminatio temporis, pro quo necessa-
ria sunt, nullo modo potest dici dispen-
satio; imò nec epijkia, vt in superiorib&#xA770;<-P>@@

<-P>dixi. Illa verò mala, quæ in secundo or-
dine collocantur, prout intrinsecè, seu
ex se mala sunt, dispensationem, aut in-
terpretationem non admittunt, abstra-
ctè autem sumpta sine certis circunstā-
tijs, aut habitudinibus, non sunt mala
ex se, & ideò licet fieri possint bene, nō
per dispensationem, vel interpretatio-
nem, sed per determinationem ad aliā
specie&#x0303; actus in genere moris talia fi&#x0169;t.</P>
<P>  Pro explicanda ergo quasi adæquata<marginalia>3.</marginalia>
materia dispensabili, de qua tractamus,
aduerto, aliud esse vinculum legis posi-
tiuæ (naturalem enim omitto, quia in-
dispensabilem esse suppono) aliud verò
esse vinculum contractus, sub quo pro-
missiones, siue ad Deum, siue ad homi-
nem comprehendo: vtrumque enim vin
culum dispensabile, seu solubile est per
potestatem superiorem, alioverò, & alio
modo. Nam promissiones, vel contra-
ctus non dispensantur, tollendo obliga-
tionem alicuius legis; sed quasi abrogā-
do factum, seu remittendo promissio-
nem, vt in materia de Voto libr. 6. fusè
explicaui, & illa doctrina tam in iura-
mento, quàm in humana promissione,
& in matrimonio rato (si dispensabile
est) locum habet. Tota ergo illa materia
illo modo dispensabilis, ad præsentem
materiam non spectat, tractamus enim
de sola dispensatione in vinculo legis
positiuæ, quæ alterius rationis est, vt cō
stat. De hac verò vlterius subdistingue&#x0303;-
d&#x0169; est, nam sicut duplex est lex positiua,
diuina vna, altera humana; ita duplex
est materia dispensabilis, vna à vinculo
legis diuinę, altera àvinculò legis huma
næ, in pręsenti autem non tractamus de<marginalia>Materi{a}|adæquata|huius dispe&#x0303;|sationis est|lex huma-|na, & vin-|culum ex il|la resultāt.|4.</marginalia>
priori materia, quia solum tractamus
de vinculo legis humanæ, & de modo,
quo potest in particulari auferri, & ideò
adæquata materia huius dispensationis
est lex humana, aut vinculum eius, aut
omnis obligatio, quæ ex lege humana
præcisè nascitur.</P>
<P>  Vnde omnes effectus morales, qui ex
huiusmodi lege nasci solent, & de se sunt
perpetui, vel tempore definito per lege&#x0303;
necessariò durant, sub hac materia dis-
pensabili comprehenduntur. Atq&#x0301;ue ita
omnia impedimenta matrimonij, siue
impedientia tantum, siue etiam irritā-
tia, & omnes irritationes actuum per le
ges introductæ, & irregularitates, infa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0690.jpg/>
@@1@<SE690>Cap. 12. De causa materiali dispensationis. 683
<duolan 2><-P>miæ, & aliæ p&#x0153;næ, vel debita p&#x0153;narum
ex lege orta, sub materia dispensabili
continentur, quatenus à lege pendent.
Quia non fit in eis mutatio, nisi dero-
gando legi, & è contrario auferendo
vinculum legis, ipsa tolluntur, quia à le-
ge pendent (vt sic dicam) in fieri, & con-
seruari. Et ideò dixi quatenus à lege pende&#x0303;t,
nam sub quacumque alia ratione con-
siderentur, non erunt materiæ huius dis
pensationis, de qua tractamus, etiam si
alio modo sint mutabilia, vel auferibi-
lia per humanam potestatem. Vt v. g. fi-
lius spurius ante mortem patris per dis
pensationem legitimari potest, vt sit hę-
res tanquam legitimus, quia illud impe-
dimentum, & ille effectus pendet ex le-
ge pro eo tempore, & ita non aliter tol-
litur, nisi tollendo vinculum legis. Si au-
tem pater iam sit mortuus, & alij acqui-
sierunt hæreditatem, iam non poterit
talis filius dispensari quoad illum effe-
ctum, quia iam non impeditur sola lege,
sed alio titulo iustitiæ, quia iam alij fra-
tres facti sunt domini omnium bonor&#x0169;
patris. Quod si in aliquo casu possit
Princeps aliquid de bonis paternis ab
alijs tollere, & illi conferre, non erit illa
dispensatio in lege, sed erit ex alia po-
testate quasi superioris dominij in bo-
na subditorum, ad distribuendum illa,
prout communi bono fuerit expediens.</P>
<P>  Hic verò occurrere posset quæstio,<marginalia>5.</marginalia>
an omnes leges, quæ sunt in Ecclesia, &
à Deo immediatè non manar&#x0169;t, sub hac
materia dispensabili comprehendātur,
id est, an traditiones Apostolicæ dispe&#x0303;-
sabiles sint, quando ab ipsis Apostolis
immediatè origine&#x0303; traxerunt. Aliquan-
do enim iura canonica, & eorum inter-
pretes videntur hoc negare, vt de ieiu-
nio quadragesimæ, de quota decimar&#x0169;,
de irregularitate bigamiæ, & similibus,
de quibus generaliter dicitur in capite
Contra statuta. 25. q. 1. & in cap. Sicut quædā,
dist. 14. aliqua esse à Patribus statuta,
quæ omnino sunt immutabilia. Sed hæ
quæstiones, & similes attingunt genera-
lem disputationem de Potestate Papæ,
de qua quantum ad præsens spectat, in
cap. 11. aliquid dicemus. Nunc dico ge-<marginalia>Regula ge-|neralis.</marginalia>
neralem esse regulam, & sine exceptio-
ne, omnem materiam necessariam tan-
tum ex lege humana, à quocumque pu-
ro homine, vel hominum cōgregatione<-P>@@

<-P>lata sit, esse materiam dispe&#x0303;sabilem per
potestatem hominibus datam. Hanc po<marginalia>D. Thom.</marginalia>
nit D. Thom. Quodl. 4. art. 13. Et ratio
est, quia ex parte materiæ non est repug
nantia, vt constat, quia voluntas huma-
na mutabilis est, & circa materiam mu-
tabilem versatur. Et potestas non deest,
vt dicto cap. 11. dicam, & videri possunt
quæ dixi in 5. tom. disp. 49. sect. 6. Dicta
autem iura, & similia loquuntur de dog-
matibus fidei, & de institutionibus, ac
præceptis diuinis, vt sunt de sacramen-
tis, & sacrificio, vt ex Glossis, & Docto-
ribus constat, & ratio ipsa, ac contex-
tus facilè demonstrat.</P>
<P>  Circa alteram parte&#x0303; huius materiæ,<marginalia>6.|Ad quas|&#xA751;sonas exte&#x0303;|ditur dispe&#x0303;|satio.</marginalia>
scilicet, personam, cui concedi potest
dispensatio supponendum est, dispensa-
tionem esse act&#x0169; potestatis iurisdictio-
nis, sine qua validè concedi non potest,
vt tradit Roman. cons. 325. Quoad prim&#x0169;.
n. 12. vers. Ex quibus verbis, vbi in scholio
alij referuntur, & dicitur esse commu-
nis sente&#x0303;tia. Et ratio est manifesta, quia
eius est soluere, cuius est ligare, cap. In-
ferior. dist. 21. sed ligare imponendo lege&#x0303;
ad iurisdictionem pertinet; ergo etiam
auferre obligatione&#x0303; eius, quod per dis-
pensationem fit, quia oppositorum ea-
dem est proportionalis ratio. Solet aute&#x0303;
constitui differentia, quod imponere
legem est actus iurisdictionis quasi inuo
luntariæ, quia lex imponitur etiam no-
lenti, dispensatio autem est actus iuris-
dictionis voluntariæ, quia conceditur
volenti, vel etiam petenti: nam superior
ex officio suo non solet derogare iuri,
sed ad iustam instantiam alicuius. Hoc
tamen non impedit, quominus dispen-
satio sit verus actus iurisdictionis, tum
quiavoluntaria iurisdictio vera iurisdi-
ctio est, tum etiam quia potestas ligan-
di, & soluendi eadem est, licet respectu
subditi actus ligandi soleat esse coactus
& soluendi voluntarius. Aliquando etiā
(vt suprà dicebam) si dispensationi præ-
ceptum adiungatur, potest subditus cō-
pelli ad dispensationem acceptandam,
si ad commune bonum expediat.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc colligitur, personam iu-<marginalia>7.|Omnis sub|ditus qua|talis est ca-|pax dispen|sationis.</marginalia>
risdictioni alicuius subiectam, esse, quā-
tum est ex parte sua, seu status sui ca-
pacem dispe&#x0303;sationis, quia nulla alia cō-
ditio potest cogitari necessaria ex par-
te personæ, vt sit capax dispensationis.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0691.jpg/>
@@1@<SE691>684 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>Item omnis superior respectiuè potest
cum suis subditis dispensare in legibus,
vel præceptis à se positis, vt infrà dice-
mus; ergo & è contrario omnis persona
subdita, quatenus alterius legibus, vel
præceptis subest, capax est dispensatio-
nis. Neq&#x0301;ue in hac generali resolutione
ratio dubitandi occurrit. Solum notan-
da est obiter differentia inter legem, &
dispensationem, quod lex ferri non po-
test, nisi ad communitatem, vt lib. 1. di-
ctum est; dispe&#x0303;satio autem per se primò
versari potest circa personam priuatā,
quia solum est particularis exceptio à
communi lege; potest autem etiam ferri
circa communitatem aliquam, quæ sit
pars maioris communitatis, sicut vni
religioni, vel Ecclesiæ, aut ciuitati con-
ceditur priuilegium, per quod excipi-
tur à lege communi. Item potest dispen-
satio cōcedi toti communitati pro vno
actu, vel pro certo tempore per modum
suspensionis, vt supra dictum est.</P>
<P>  Solum ergo superest difficultas, an è<marginalia>8.|Dispensa-|tio non ver|satur neces|sario circa|personāsub|ditam.</marginalia>
conuerso omnis persona capax dispen-
sationis, debeat esse subdita, ac subinde
an dispe&#x0303;satio necessariò versari debeat
circa personam subditā. Videtur enim,
hoc etiam sequi ex illo principio, quod
dispensare est actus iurisdictionis, iuris-
dictio enim tant&#x0169; exercetur circa sub-
ditos, cap. C&#x0169; inferior, de Maiorit. & obe-
dien. quia nulla potestas agit extra sphę
ram suæ actiuitatis; ergo etiam è con-
trario sola persona subdita est capax
dispensationis. In contrarium aute&#x0303; est,
quia inde sequeretur, Pontifice&#x0303; non es-
se capacem dispensationis, quia non est
persona subdita, idemq&#x0301;ue sequitur de
supremo Principe temporali in ordine
ad dispensationem in legibus ciuilibus,
quibus ipse ligatur, & respectiuè eadem
difficultas est de omni Pręlato respectu
legum suar&#x0169;, quatenus eis ipse ligatur.
Tota ergo difficultas ad hoc reuocatur
an legislator possit secum dispensare in
suis legibus, quatenus illis etiam ipse li-
gatur. Hoc dubium attigi in tertio to-
mo 3. p. disp. 82. sect. 2. circa finem, vers.
Solet verò; & simile de indulgentijs in 4.
tom. disp. 52. sect. 1. n. 20. & de votorum
dispensatione tom. 2. de Relig. lib. 6. c.
11. in principio, breuiterq&#x0301;ue definiui,
Pontificem posse indulgentias sibi ap-
plicare, seu thesaurum pro se etiam dis-<-P>@@

<-P>pensare, siue dispensando pro tota com
munitate, cuius ipse est præcipuum me&#x0303;-
brum, siue sibi soli immediatè, & directè
indul ge&#x0303;tiam concedendo. Et simili mo-
do posse secum in legibus. & in votis dis<marginalia>S&#x0169;mus Pō-|tifex potest|sibi indul-|gentias cō-|cedere & se|c&#x0169;in legib&#xA770;|& votis di-|spensare.</marginalia>
pensare, vel committendo alteri pote
statem, vt secum dispenset, si iustum esse
iudicauerit (quod melius, & consulen-
dum esse iudicaui) siue per se se rem iu-
dicando, & dispensationem sibi conce-
dendo. Quæ sententia in Summo Ponti-
fice communis est, vt eruditè refert Sā-
ci. lib. 8. disp. 3. n. 6. eademq&#x0301;ue resolutio
locum habet in quoc&#x0169;q&#x0301;; supremo Prin-<marginalia>Eadem re-|solutio insu|premo prin|cipe.|Sanc.|Caiet.|Syluest.|Cordub.</marginalia>
cipe, seu Rege temporali quoad leges
ciuiles, quia seruat eandem proportio-
nem, & sumitur ex cap. Per venerabilem,
qui filij sint legitimi. Et apertè docet
Caiet. 1. 2. q. 96. art. 5. in fine, & Syluest.
verb. Lex. q. 14 Cordub. lib. 5. q. 31. Ide&#x0303;q&#x0301;;
sentiunt priores auctores, qui de Ponti-
fice hoc affirmant, & de Regibus non
negant.</P>
<P>  Ratio verò est, quia non omnis actus<marginalia>9.</marginalia>
iurisdictionis requirit distinctione&#x0303; per-
sonalem inter eum, qui iurisdictionem
exercet, & eum, circa quem exercetur,
sed tantum illi actus, qui requirunt co-
actionem, vel propriam sententiam, per
quam dicitur ius inter partes, & ideò
requirit tertiam personam distinctam
ab illis. At verò dispensatio per se est
actus iurisdictionis voluntarię respectu
eius, cum quo dispensatur, & ideò ex ea
parte non requirit personam ab illo di-
stinctam. Respectu etiā ipsius legis, aut
legislatoris, vel boni communis, quibus
potest aliquo modo præiudicare dispe&#x0303;-
satio, non potest requiri persona à le-
gislatore distincta, nam ad ipsum perti-
net suam legem tueri, & communi bono
consulere; ergo non repugnat ex natu-
rā rei, supremum legislatorem secum
dispensare in lege à se lata, quia circa
se exercet voluntariam iurisdictionem,
& contra rempublicam etiam non est
coactio, sed prudens administratio cu-
iusdam rei communis. Vnde confirma-
tur primò, nam supremus Princeps po-
test distribuere bona communia inter
membra communitatis, comprehende&#x0303;-
do etiam se ipsum, & ita ipse imponit
tri buta sibi soluenda, prout ratio iusti-
tię exigit, sed dispe&#x0303;satio in lege est qua-
si commune bonum distribuendum, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0692.jpg/>
@@1@<SE692>Cap. 12. De materiali causa dispensationis. 685
<duolan 2><-P>applicandum membris prout expedie-
rit; ergo non minus potest Princeps hoc
facere circa se ipsum, quā circa alios.
Confirmatur secundò, quia Princeps se
ipsum ligat sua lege; ergo multò magis
potest se soluere, quia ligare magis spe-
ctat ad iurisdictionem inuoluntariam,
& coactiuam, & ideò non potest se ip-
sum immediatè, & (vt ita dicam) priua-
tim per legem ligare, sed solum conco-
mitanter cum communitate, cui legem
imponit, idq&#x0301;ue non sola voluntate pro-
pria, sed adminiculo iuris naturalis, vt
suprà vidimus: soluere autem se ipsum
potest directè, & priuatim, quia dispen-
satio & est actus, qui per se exercetur
circa vnam personam, & est iurisdictio-
nis voluntariæ, ideoq&#x0301;ue magis potest
Princeps se ipsum immediatè eximere
à legis suæ obligatione ex iusta causa.
Deniq&#x0301;ue si hoc non repugnat ex natu-
ra rei Pontifici, aut supremo Principi,
nec ex iure positiuo potest repugnare,
tum quia nullum tale ius reperitur, tum
quia ipse est supra ius, seruata propor-
tione, atq&#x0301;ue ita non potest per tale ius
sua potestate priuari, sed potius per il-
lam posset in tali iure dispensare, & cō-
sequenter in quacumq&#x0301;; lege à se lata.</P>
<P>  Non desunt tamen qui contra hanc<marginalia>10.</marginalia>
resolutionem opinentur, Pontificem nō
posse secum dispensare in communibus
legibus Ecclesiæ. Idem enim tenet Sup-<marginalia>Sup. Gabr.</marginalia>
plementum Gabr. 4. distinct. 38. quæst. 1.
artic. 5. circa finem, verb. Si quas ratio-
nes, & aliqui Canonistæ, quos Sanci. su-
prà refert numero quarto. Veruntame&#x0303;
eorum fundamentum solutum est ex di-
ctis, solum enim argumentantur, quia
actus iurisdictionis requirit distinctio-
nem per sonarum. Ad quod iam dictum
est, non esse vniuer saliter verum, sed so-
lum in actu iurisdictionis inuoluntarię,
vel in actu sententiæ, per quam dicitur
ius inter partes, qua ratione etiam in
absolutione sacramentali, quia est ve-
ra sententia, & absolutio, ideò ita insti-
tuta est iure diuino, vt non possit exer-
ceri ab aliquo (etiam Summo Pontifi-
ce) erga se ipsum. At verò in actu dis-
pensandi, & alijs, qui sunt iurisdictionis
voluntariæ, non inuenitur talis repug-
nantia, nec institutio specialis, vt de-
clarat&#x0169; est, & ideò optime potest Prin-
ceps secum dispensare. Et tunc etiam<-P>@@

<-P>ille est actus iurisdictionis, & suo modo
exercetur circa subditum, quia eadem
persona, vt homo subditus legibus, est
inferior sibi ipsi vt est Princeps, & con-
ditor legum, quę distinctio formalis suf-
ficit, vt possit talem actum circa se ip-
sum exercere, vt in citatis locis dixi,
& Sancius suprà latissimè declarat, &
confirmat.</P>
<P>  Superest verò explicandum, an idem<marginalia>11.</marginalia>
dicendum sit de alijs Episcopis, & Præ-
latis, & cum proportione de alijs ciui-
libus magistratibus, qui leges condere,
vel in eis dispensare possunt. De quibus
loqui possumus, aut respectu legum,
quas ipsi condunt, quatenus eis obli-
gantur, aut respectu legum suorum su-
periorum, seu iuris Pontificij, aut Re-
gis. Loquendo enim priori modo sine<marginalia>Episcopi &|cæteri Præ|lati possunt|in legibus à|se latis di-|spensare se|cum.</marginalia>
vlla controuersia dicendum est, posse
secum dispensare in suis legibus sicut
Papa, vel Rex in suis. Est enim eadem
proportio, ac subinde eadem ratio, quia
scilicet, talis lex principaliter, ac per se
pendet ab Episcopo, ergo distributio
obligationis eius (vt sic dicam) ab ea-
dem voluntate, & potestate pendet; er-
go non minus potest dispensare secum,
quam cum alijs. Probatur consequen-
tia, quia per se loquendo, eius est solue-
re, cuius fuit ligare, & res per easdem
causas tolli potest, per quas fuit consti-
tuta, nisi aliud obstet. Hic verò solum
obstare posset identitas personæ dispe&#x0303;-
santis, & dispensatæ; hæc autem non ob-
stat ex natura rei, vt ostensum est; nec
etiam est speciale ius, quo hoc prohi-
beatur Episcopis, aut similibus legum
conditoribus, & ear&#x0169; dispensatoribus;
ergo. Atq&#x0301;ue ita sentiunt auctores suprà
allegati, quia vel loquuntur absolutè de<marginalia>Caiet.|Syluest.</marginalia>
legislatoribus, vt Caiet. vel de Principe,
vt Syluest. d. q. 14. & isti planè intendunt
loqui de omnibus, qui ligantur legibus
suis, vel loqu&#x0169;tur de Papa, & sic d&#x0169; alios
non excludunt, comprehendunt eos, in
quibus eadem proportio seruatur. Vna
verò difficultas hic superest de modo,
quo legislator posset secum dispensare,
quam infrà melius tractabo cap. 14.</P>
<P>  Loquendo aute&#x0303; alio modo de his prę-<marginalia>12.</marginalia>
latis, vel magistratibus inferioribus, qui
potestatem habent dispensandi in legi-
bus superior&#x0169;, maior est difficultas, sed
spectat ad cap. 11. Nam quod ad pręsens<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0693.jpg/>
@@1@<SE693>686 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>attinet, certum est, dispensationem non
repugnare propter identitate&#x0303; personæ,
nam quoad hoc est eadem ratio, tamen
in potestate actiua dispe&#x0303;sandi potest es-
se diuersitas. Nam respectu propriæ le-
gis ex natura rei sequitur, vt qui illam
tulit, possit in ea dispensare, nisi prohi-
beatur, in lege aute&#x0303; superioris hoc non
sequitur ex natura rei, sed pe&#x0303;det, ex mo-
do potestatis à superiori concessæ, de
qua potestate in dicto cap. 11. dicemus.<marginalia>Quomodò|Prælati pos-|sunt secum|dispensare|in legibus,|quas ipsine&#x0303;|tulerint.|D. Thom.</marginalia>
Nunc ergo solum dicimus, quotiesc&#x0169;q&#x0301;;
cōstiterit, potestatem datā esse sub hac
amplitudine, Prælatos posse secum dis-
pensare, sicut de Prælatis religion&#x0169; sen-
sit D. Thom. 2. 2. q. 185. ar. 8. in fine cor-
poris, vbi ait, Pręlatos religionum posse
secum dispensare in præceptis, seu or-
dinationibus suæ regulæ. Idemq&#x0301;; posse
Episcopos regulares quoad eadem prę-
cepta regulæ. Quod eode&#x0303; modo docent<marginalia>D. Anton.|Syluest.|Tabien.|Turrecr,</marginalia>
Anton. 3. p. tit. 20. c. 2. §. 7. & Syluest. Reli-
gio. 6. q. 1. & verb. 7. q. 12. Tabien. verb.
Episcopus. q. 6. Turrecre. in c. De monachis.
16. q. 1. Constat autem, præcepta regulę
nō esse lata ab ipsis Prælatis ordinarijs,
sed vel à tota religione, quæ superior
est, vel à generalibus, Aliqui verò dic&#x0169;t
D. Thomam non loqui de propria dispe&#x0303;
satione, sed de licentia, quæ non est dis-
pensatio, vt suprà dixi. Veruntamen D.
Thomas, & alij clarè loquuntur de pro-
pria dispensatione derogante legi pro-
hibenti, vel præcipienti absolutè. Quā-
uis doctrina à fortiori vera sit de licen-
tia, si tamen illa est Prælato necessaria,
nam fortasse proprius diceretur, quo-
ties regula statuit, vt aliquid non fiat si-
ne licentia, ad subditos tantum loqui,
non ad Prælatos, nam illi non indigent
licentia, sed discretione, & prudentia.
Nisi vbi regula apertè disposuerit, vt
Prælatus inferior aliquid non agat sine
licentia maioris prælati, tunc enim id
agere non posset, ipse sibi ordinariè li-
centiam concedendo, quia esset contra
regulam. Quòd si in casu vrgente oc-
curreret causa iusta sic operandi, tunc
posset secum dispensare ad id agendum
sine licentia, & hoc possunt etiam reli-
giosi facti Episcopi; illa verò non esset
mera licentia, vel impropria dispensa-
tio (vt alij loquuntur) sed esset propria
relaxatio legis in particulari casu, &
ita esset proprijssima dispensatio.</P>@@

<Z>CAPVT XIII.
De Forma dispensationis in lege human{a}.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Ermo est de forma externa, & sen-<marginalia>1.</marginalia>
sibili, nam interior actus nō habet
aliam formam insensibilem, sed ip-
se est quædam forma spiritualis, de quo
actu quis, vel qualis sit iam dictum est,
quiaverò exterius manifestari debet, vt
inter homines operari possit, ideò sig-
n&#x0169; illud, quo manifestatur exterius, vo-
catur forma eius, sicut in lege ipsa dixi-
mus. De hoc ergo signo inquirimus, qua
le esse oporteat. Ad hoc aute&#x0303; explican-
d&#x0169; pręmittenda est alia diuisio dispe&#x0303;sa-<marginalia>Dispe&#x0303;satio|tacita, & ex|press{a}.</marginalia>
tionis in expressam, & tacitā: expressa di
citur, quæ proprijs, & apertis verbis cō
ceditur, tacita verò, quæ alijs signis, vel
factis indicatur. Et explicando hęc duo
membra, & sufficientiam illorum, hanc
formam sufficienter explicabimus.</P><marginalia>2.|Ad dispen|satione&#x0303; ex-|preßā nul-|la determi|nata verba|requirun-|tur.</marginalia>
<P>  Circa expressam dispensatione&#x0303; in pri
mis aduerto, licèt ad illam regulariter
requirantur verba, nulla tamen esse de-
terminata, vel ex natura rei, vel in iure
ad dispensationem concede&#x0303;dam, ac su-
binde illa sufficere, quę iuxta cōmunem
vsum, & dispensantis voluntatem, & effe
ctum dispensationis satis indicare va-
leant. Vnde licèt aliqui dicant, illam es-
se expressam dispensationem, quæ per
verbum dispensandi datur, vt patet ex Re-
buffo in Pract. p. 2. tit. de Dispensat. nu.<marginalia>Rebuss.</marginalia>
19. nihilominus non est intelligendum
illam solam esse expressam, id enim nul-
lo iure probatur, & sunt alia verba, vel
æquiualentia, vel sufficientia, licèt non
sint tam clara, vt damus licentiam indulge-
mus, & interdum posset sufficere verb&#x0169;
permittimus, cum ex materia constiterit,
de quo genere permissionis sit sermo.
Verbum ergo proprium dispensandi est
regulariter vsitatum in iure, & rescrip-
tis Pontificum, & ideò ponitur quasi
exemplar aliorum, quæ ad expressam
dispensationem sufficiunt, non vt sim-
pliciter necessarium.</P>
<P>  Deinde aduerto, ad hanc dispensatio-<marginalia>3.|In dispen-|satione re-|quiritur vt|materia suf|ficienter ex|primatur.</marginalia>
ne&#x0303; expressam necessari&#x0169; esse, vt materia
ei&#xA770; sufficie&#x0303;ter exprimatur, id est, de qua
obligatione, lege, aut impedimento, vel
inhabilitate detur dispe&#x0303;satio, & cui de-
tur. Quia aliàs verb&#x0169; dispensandi nō ha
beret satis determinatā, & indiuiduam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0694.jpg/>
@@1@<SE694>Càp. 13. De forma dispensationis in lege humana. 687
<duolan 2><-P>significatione&#x0303;, & ita nihil posset opera-
ri. Nō est aute&#x0303; necesse, vt materia dispe&#x0303;-
sationis specificè se&#x0303;per declaretur, sed
potest sufficere generale verb&#x0169;, vt dispe&#x0303;
so tec&#x0169; in quac&#x0169;q&#x0301;; irregularitate, vel in
impedime&#x0303;to, si quod habes, vel quid si-
mile. Nam id, quod in generali verbor&#x0169;
significatione cōprehenditur, censetur
etiā expressum, licèt non sit specificum,
iuxta Gloss. in l. Lucius. ff. de Vulgar. verb.<marginalia>Glossa.|Tiraquel.</marginalia>
Non ad matre&#x0303;, & notat latè multa allegā-
do Tiraq. post leges Cōnubiales Glos. 7.
n. 86. 87. & sequentib. Et in præsenti est
manifest&#x0169;, quia expressa dispensatio di-
stinguitur contra tacitam, seu præsump
tam; constat aute&#x0303; generalem concessio-
nem verbis expressam, non esse pręsum-
ptam, aut tacitā respectu specier&#x0169; sub
generali significationeverbor&#x0169; indubiè
contentar&#x0169;, igitur ex parte materiæ suf
ficit generalis expressio. Et ide&#x0303; erit c&#x0169;
proportione de persona, cui fit conces-
sio, si dispensatio simul cōcedatur mul-
tis, nā tunc expressa erit dispe&#x0303;satio pro
singulis, si omnes vno generali verbo cō
prehe&#x0303;dantur. Si aute&#x0303; dispensatio vni tā-
t&#x0169; concedatur, t&#x0169;c oportebit, vt perso-
na illa in particulari designetur, ad quā
dirigitur dispe&#x0303;satio, siue id fiat nomine
proprio, siue circumlocutione aliqua,
siue pronomine demonstratiuo, iuxta
varias scribendi, aut loquendi formas.</P>
<P>  Vnde est tertiò supponendum ad va-<marginalia>4.|Ad valore&#x0303;|dispensatio|nis non re-|quiritur|Scriptura,|nec ad sub-|stantiam il|lius.</marginalia>
lorem, & substantiā dispensationis, etiā
expressæ, non requiri scripturam, sed
verba ore prolata sufficere. Nā si in le-
ge ipsa nō est necessaria scriptura, mul-
tò minus erit necessaria in dispensatio-
ne legis. Item infra ostendemus, scrip-
turam non esse de substantia priuilegij;
ergo nec erit de necessitate dispensa-
tionis. Deniq&#x0301;; nullum est ius, quod scri-
pturam requirat, & vocale verbum nō
est signum minus expressum, quam scri-
ptum; ergo. Dico aute&#x0303; non requiri scrip
turam ad substantiā dispe&#x0303;sationis, quia
ad probationem pro foro externo po-
terit esse necessaria, & regulariter illa
postulatur, illa verò deficiente alię pro-
bationes poterunt sufficere, nisi in ali-
quo casu plus in iure requiratur. Imò
aliquando etiam potest esse necessaria
dispensatio scripta, vt in conscientia li-
ceat illa vti, sed hoc non habet locum,
nisi in casibus in iure expressis, de qui-<-P>@@

<-P>bus videri potest Glossa in cap. 1. §. Post-
quam. verb. In scriptis, de Censib. in 6. Ide&#x0303;q&#x0301;;<marginalia>Gloßa.</marginalia>
est quando Pontifices in aliquibus bul-
lis requirunt licentiam in scriptis ob-
tentam, vt habemus exemplum in Trid.
sess. 25. cap. 5. de Regular. extra hos ve-
rò casus verba dispensantis sufficiunt.
Tunc ergo satis est designare personā,
cui fit dispensatio per signa quęlibet de
terminatiua, & designatiua indiuidui.
Vt concedimus huic, tibi, &c. In scriptura ve
rò ordinariè necessarium est nominare
per sonam, vel ad illam semel nominatā
sufficientem facere relationem. Perso-
na autem dispensans in forma scripta
necessariò est nominanda, in verbali au
tem concessione satis est, quod ipsa lo-
quatur, & verb&#x0169; de pręsenti proferat, vt
ex materia etiā de Sacramentis cōstat.</P><marginalia>5.</marginalia>
<P>  Quartò aduerto, nonnullos auctores
dixisse, de necessitate huius formæ esse,
vt à petitione dispe&#x0303;sationis inchoetur,
quia dispe&#x0303;satio nōdatur motu proprio,
sed tantum postulata. Quia c&#x0169; dispensa-
tio sit iuris relaxatio, non debet Prin-
ceps proprio motu eam concedere, sed
rogatus, & quasi coactus, argume&#x0303;to l. 4.
§. 1. ff. de Damn. infect. quod sentit Men-<marginalia>Mendos.|Roderic.</marginalia>
dos. de signatur. grat. tit. de Dispensat.
& sequitur Roderic. tom. 1. q. 22. art. 3.
Imò multi existimant, ad valorem dispe&#x0303;
sationis necessarium esse, vt vel ab ipso
indigente petatur, vel ex eius mandato,
ac subinde esse nullam, si ab aliquo ter-
tio sine mandato impetretur. Ita Panor<marginalia>Panorm.</marginalia>
mit. per illum textum in cap. Innotuit. de
Elect. n. 10. idem in cap. Nonnulli, §. Sunt,
& alij, de Rescript. vbi idem tenet Ho-<marginalia>Hostiens.</marginalia>
stiens. Fundamentum sumitur ex dicto
cap. Innotuit. vbi negatur dispe&#x0303;satio, quia
fuit petita sine mandato.</P>
<P>  Vtrumq&#x0301;ue autem censeo esse falsum.<marginalia>6.|Dispensatio|per amic&#x0169;|impetrata|valet.</marginalia>
Assero itaq&#x0301;; in primis, dispensationem
impetratam ad petitionem amici, sine
mandato partis dispensandæ ex se vali-
dam esse, & operari posse, si ab eo, cui
concessa est acceptetur. Ratio est, quia
nullum est ius, quod pro forma validæ
dispensationis illam conditione&#x0303; requi-
rat, sine iure autem null&#x0169; est fundamen-
tum ad id asserendum, quia ex natura
rei quodlibet donum, vel eleemosyna,
vel gratia potest validè per amic&#x0169; impe
trari ei, qui nihil procurabat. Conseque&#x0303;
tia est euidens. Antecedens aute&#x0303; patet,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0695.jpg/>
@@1@<SE695>688 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>quia in iure ciuili nihil est, quod obstet,
& potius in l. Vniuersis, C. de Precib. Im-
peratori offerend. dicitur, Rescriptum
per quencumq&#x0301;; impetratum valere; er-
go etiamsi impetrator non sit procura-
tor cōstitutus, valebit ex vi illius legis,
quia absolutè, & sine vlla restrictione lo
quitur. In iure autem canonico dictum
cap. Innotuit, nihil probat, tum quia ibi
non dicitur, dispensatione&#x0303; futuram fuis
se nullam, si absq&#x0301;; mandato fuisset con-
cessa, sed solum dicitur, Pontificem ob
eam causam noluisse illam concedere,
quod longè diuersum est. Tum etiā, quia
ibi non negatur dispensatio, quia pete-
batur sine mandato personę dispensan-
dæ, sed quia petebatur sine mandato ca
pituli, quod personam illam elegerat in
Episcopum, & confirmationem, non dis
pe&#x0303;sationem petebat, & ideo vtraque ei
denegatur. Vnde potius supponitur, po-
tuisse peti à capitulo sine mandato eius
pro quo petebatur, & tunc fuisse conce-
dendam, & futuram fuisse validam.</P>
<P>  Neq&#x0301;; etiā obstat cap. Nonnulli. §. vnic.
de Rescrip. vbi annullatur rescript&#x0169; im-<marginalia>7.</marginalia>
petrat&#x0169; sine mandato, & impetrās puni-
tur. Nam cap. illud apertè loquitur de
Rescriptis iustitiæ, seu ad lites, nō de res
criptis ad gratias, seu beneficia. Nam &
verba textus, & ratio eius ad priora tā-
tum rescripta accōmodantur, vt ibi no-
tat Glossa Penult. in fine, & Felin. ibi n.
10. referens alios. Qui etiā hoc exte&#x0303;dit<marginalia>Glossa.|Felin.</marginalia>
ad impetratione&#x0303; priuilegior&#x0169;, & immu-
nitat&#x0169;, quod ex Glossis, & Doctoribus,
& ex ide&#x0303;titate rationis cōfirmat, quę si-
ne dubio eade&#x0303; est, quę in dispe&#x0303;sationib&#xA770;.
Prætereà parte&#x0303; hanc apertè supponunt
Doctores, qui doce&#x0303;t, priuilegi&#x0169; per mā-
datari&#x0169; obtentum statim esse valid&#x0169;, nō
verò si absq&#x0301;; mādato obtineatur, in quo
idem de dispensatione indicāt, vt infr à
lib. 8. sufficienter videbimus. Deniq&#x0301;ue
cōsuetudo curiæ hanc parte&#x0303; sufficie&#x0303;ter
cōfirmat, vt sumitur ex Rebuff. in Praxi
tit. de Disp. n. 23. i&#x0169;cto tit. de Differe&#x0303;tijs
inter rescript&#x0169; gratiæ, & iustitię, & opti-<marginalia>Rebuff.|Nauar.|8.|Dispe&#x0303;satio|potest àpræ|lato &#xA753;prio|motu con-|cedi.</marginalia>
mè Nau. cons. 2. de Rescr. & cons. 4. n. 4.</P>
<P>  Deinde assero, nullā petitione&#x0303;, vel sup
plicatione&#x0303; necessariā esse in rigore ad
formā, & valore&#x0303; dispe&#x0303;sationis, sed posse
à Pręlato proprio motu cōcedi. Hoc se-
quitur ex præcedenti, & ita potest eisde&#x0303;
Doctoribus attribui. Nam si tertia per-<-P>@@

<-P>sona sine mādato potest amico dispen-
satione&#x0303; impetrare, cur nō poterit Pręla
tus &#xA753;prio motu, ex sua tant&#x0169; prouide&#x0303;tia
illā indige&#x0303;ti indulgere. Deinde ratio fa-
cta hic etiā procedit, quia neq&#x0301;; natura
sua hoc mal&#x0169; est, neq&#x0301;; vllo iure prohibe-
tur, non sol&#x0169; Pōtifici, aut Principi, vt est
per se not&#x0169;, ver&#x0169; etiā nec Episcopo, aut
Prætori. Neq&#x0301;; lex illa 4. ad causam facit,
quia nō de gratia, vel dispensatione lo-
quitur, sed de iustitiæ executione inter
partes cōstituendæ, quibus non solet &#xA753;
uidere iudex, nisi altera postulāte. Quā-
quā interd&#x0169; ex officio possit iudex sub-
uenire, quādo aliquis damn&#x0169; patitur, &
impeditur, ne possit postulare, vt in eo-
de&#x0303; tit. de dāno, infect. l. Hoc ampli&#xA770;. 9. dici-
tur. Multo aute&#x0303; facili&#xA770; potest hoc facere
Princeps, aut Pręlatus in cōcessione dis
pe&#x0303;sationis, quæ est quędā gratia, quā po
test sua spōte facere. Nec obstat q&#x0111; rela
tione&#x0303; iuris contineat, nā etiā priuilegi&#x0169;
illā cōtinet, & nihilomin&#xA770; sæpe concedi-
tur motu proprio. Ite&#x0303; ipsa relaxatio po-
test esse in casu necessa ria, vel ad cōmu-
ne bon&#x0169;, vel ad priuat&#x0169; particularis &#xA751;so
næ, cui potest superior ex officio &#xA753;uide-
re, si ipsa sit indigens. Imò nō sol&#x0169; potest
dispe&#x0303;sare, sed etiā pręcipere subdito, vt
dispe&#x0303;sationevtatur, vt paulò antea dixi.</P>
<P>  Ex his ergo notari potest quintò, ali-<marginalia>9.|Aliqua dis|pensatio po|stulat ex-|pressa ver-|ba.</marginalia>
quā dispensatione&#x0303; expressā necessario
postulare expressa verba superioris, vt
quādo illā &#xA753;prio motu cōcedit, iuxta c.
Si motus, de Præben. in 6. aliquā verò esse
posse expressā etiā sine &#xA753;prio verbo su-
perioris. Vt est illa, quæ fit ad petitione&#x0303;
alicui&#xA770;. Hāc enim se&#x0303;per esse expressā se&#x0303;-
tit Rebuf. d. tit. de Dispe&#x0303;. n. 19. & licèt de<marginalia>Rebuff.</marginalia>
illa, quæ est apertè postulata, res sit cla-
rior, tñ ide&#x0303; est, si petatur à quoc&#x0169;q&#x0301;; alio
intercessore, seu postulatore. Nā ca. In-
notuit, quod allegat, potius loquitur de
postulatione facta à tertio, vt suprà no-
taui. Ratio aute&#x0303; est, quia c&#x0169; postulatio
expressa dispe&#x0303;sationis p&#x0303;cedit, necessario
cōcessio illi coni&#x0169;cta facit expressā dis-
pensatione&#x0303;. Vnde licet post subditi peti-
tione&#x0303; superior nihil scribat, vel loqua{t$},
sed nutibus tant&#x0169; annuat, demonstrādo
consensum, est dispe&#x0303;satio satis expressa,
quia superior su&#x0169; consensum ostende&#x0303;do
facit sua, verba pete&#x0303;tis, super quę cadit:
pręter quam, quòd nutibus solet cōsen-
sus satis clarè, & expresse indicari. Sicut<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0696.jpg/>
@@1@<SE696>Cap. 13. Deforma dispensationis in lege humana. 689
<duolan 2><-P>matrimoni&#x0169; satis expresse cōtrahitur,
quando procedit interrogatio per ver-
ba, & nutib&#xA770; explicatur consensus. Quā-
do autem nō præcedit expressa petitio,
tunc nō semper est dispe&#x0303;satio expressa,
imò necvidetur esse posse per nutus, aut
alia signa, præter expressa verba, vbi au
te&#x0303; hæc intercesserint, possunt sufficere,
etiā si postulatio non pręcedat, vt ex di-
ctis constat.</P>
<P>  Est autem vltimo obseruand&#x0169;, regu-<marginalia>10.|Dispe&#x0303;satio|regulariter|conceditur|ad petitio-|nem alieu-|ius.</marginalia>
lariter dispensatione&#x0303; concedi ad postu-
latione&#x0303; alicuius, quia raro occurrit tā-
ta necessitas dispensationis, vt etiā non
pete&#x0303;tibus offeratur, & quia mens cōce-
de&#x0303;tis ex postulatione optimè intelligi-
tur, ideò in ordinarijs instrume&#x0303;tis dispe&#x0303;
sation&#x0169; quasi pro ordinaria forma ser-
uatur, vt præmissa postulatione subiun-
gatur cōcessio. Aliquādo verò nō obstā
te postulatione dicitur concessio fieri
motu &#xA753;prio, quæ duo quomodò cohæ-
reāt, & quā vim habeat illa clausula Mo-
tu proprio, & quādo subintellige&#x0303;da sit, di-
cemus infrà tractādo de priuilegijs, vbi
etiā explicabim&#xA770; ferè æquiualente&#x0303; clau
sulā, Ex certa scientia, & alias similes, & va-
rias etiā formas concede&#x0303;di priuilegia,
quæ in dispe&#x0303;sationibus possunt habere
loc&#x0169;, sed quia magis sunt proprię priui-
legiorum in eum loc&#x0169; eas reseruamus.</P>
<P>  Venio ad aliud membrum tacitæ dis-<marginalia>11.|De dispen-|satione ta-|cit{a}.|Calder.|Oldrad.|Ant. Gab.</marginalia>
pensationis, quæ difficilior est ad expli-
candum, quia non consistit in aperta sig
nificatione voluntatis, sed tant&#x0169; in prę-
sumpta, quę obscurior est. Et ideò multi
Iurisperiti non admittunt hāc tacitam
dispensatione&#x0303;, vt ex Calder. & Oldrald.
refert Anton. Gabr. dicto tit. de Pręs&#x0169;p.
concl. 8. n. 6. & sequentib. qui dicit sec&#x0169;-
dum stylum curiæ esse veriorem sente&#x0303;-<marginalia>Explicatur|modus quo|in supremo|principe ō-|nes admit-|tunt tacitā|dispensatio|nem.</marginalia>
tiam. Cōmuniter verò fere omnes tan-
quam certum supponunt, esse possibile,
& sufficie&#x0303;s hoc genus dispe&#x0303;sationis. Sed
in hoc est magna varietas, nā in supre-
mo Principe omnes admittunt dispe&#x0303;sa-
tionem tacitam in omnibus, quæ ad ius
human&#x0169; pertinent, quia supremus Prin-
ceps intra suam sphęrā est supra huma-
num ius, & potest in illo, vt voluerit dis-
pensare, saltem quoad valorem dispen-
sationis. Secus verò doce&#x0303;t de eodem vt
dispensante in votis, & alijs, quæ ius di-
uinum attingunt, nam respectu illorum
ita se habet sicut inferiores in lege su-<-P>@@

<-P>perioris, de quibus etiā sunt opiniones.</P>
<P>  Aliqui enim absolutè negant, inferio-<marginalia>12.</marginalia>
re&#x0303; posse tacitè dispensare in lege supe-
rioris, sed tant&#x0169; expressè. Quod videtur
sentire Innoc. in c. Venie&#x0303;s, de Filijs Pręsb.<marginalia>Innocent.|Panorm.|Rebuff.|Ant. Gab.|Menoch.</marginalia>
& Panorm. in c. Diuersis, de Cler. cōiung.
n. 4. & in cap. Cum in cunctis. §. Inferiora, de
Elect. n. 8. c&#x0169; Gloss. in c. vnic. de Ætat. &
qualit. in 6. Rebuff. referens plures in
Pract. tit. de Dispens. n. 15. & 16. & plures
refert Anton. Gabr. suprà, & plures Me
noch. de Præsumpt. lib. 2. Præsumpt 20.<marginalia>Sanci.</marginalia>
n. 24. & 25. & plures Sanci. lib. 8. de Ma-
trim. disp. 4. n. 15. Et ratione&#x0303; differentię
assignant, quia Princeps potest validè
dispensare sine causæ cognitione, non
verò inferior: in dispensatione aute&#x0303; ta-
cita non intercedit causæ cognitio, &
ideò tunc nō præsumitur voluntas, quia
esset temeraria, & licet admitteretur,
non esset sufficiens. Quia verò dicta ra-
tio vniuersalis non est, ideò alij sub-
distinguunt in inferioribus dispensanti-
bus, nam vel dispensant in proprio iure,
vel in iure superioris. In priori casu ab-
solutè possunt per tacitam dispensatio-
nem ius suum relaxare, quia eande&#x0303; pro-
portionem ad illud habent, quam Prin-
ceps supremus ad cōmune ius, & eorum
dispensatio valet, etiā sine causa, vt in-
frà dicemus. In posteriori autem casu
aiunt, non posse tacitè dispensare prop-<marginalia>Supp. Gab|Nauar.</marginalia>
ter rationem factam. Ita supplementum
Gabr. in 4. dist. 38. q. 1. ar. 5. dub. penult.
& sequitur Nauar. in Summ. Prælud. 9. n.
15. & c. 25. n. 74. Vbi hoc limitat, vt pro-
cedat in foro exteriori, nam in foro conscie&#x0303;
tiæ aliud, inquit, fortaße verum est. Sequitur
Azor lib. 5. c. 15. q. 10. in 1. tom. extende&#x0303;s
hoc ad forum conscientiæ. Aliter Sylu.<marginalia>Azor.|Syluest.</marginalia>
verb. Dispensatio, q. vlt. indicat, non repug
nare dispensatione&#x0303; esse tantum tacitā,
& fieri c&#x0169; causæ cognitione, & ideò (in-
quit) si Episcopus procedat cum causæ
cognitione dispe&#x0303;sando tacitè in lege su
perioris, esse validā dispensatione&#x0303;. Qui
ita videtur limitare, & exponere supe-
riore&#x0303; cōmune&#x0303; opinione&#x0303;. Et eande&#x0303; sente&#x0303;<marginalia>Caiet.|13.</marginalia>
tiā indicauit Caiet. 2. 2. q. 104. ar. 5. in fi.</P>
<P>  Alij verò, & plurimi auctores indiffe-
re&#x0303;ter dic&#x0169;t, dispe&#x0303;satione&#x0303; tacitā habere
loc&#x0169; in quoc&#x0169;q&#x0301;; pote&#x0303;te dispe&#x0303;sare siue in
iure suo, siue in iure superioris dispe&#x0303;set.
Et hanc opinione&#x0303; ego tenui in tomo de
Ce&#x0303;sur. disp. 41. sect. 3. in fine cum Palud.<-P><marginalia>Palud.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0697.jpg/>
@@1@<SE697>690 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>in 3. d. 38. q. 4. art. 4. concl. 2. Anton. 2. p.
tit. 11. cap. 2. §. 9. Et idem tenet Angel.<marginalia>D. Anton.|Angel.|Medin.</marginalia>
verb. Dispensatio. n. 12. Medin. in Sum. 1. p.
cap. 11. §. 12. dicens, si Prælatus religio-
nis det literas dimissorias ad ordines
suscipiendos, subdito, quem scit, esse ir-
regularem, eo ipso dispensare cum illo,
cum possit, vt supponitur. Idem Ludo-
uic. Lop. in instruct. 1. p. cap. 4. Deniq&#x0301;ue<marginalia>Lud. Lop.|Sanch.</marginalia>
hoc latè defendit Sanci. suprà referens
plures auctores. Et sane consequenter
loquendo, ita dicendum est, si præcisè
sistamus in ratione tacitæ dispensatio-
nis, quia in omnibus est eadem ratio: nā
in omnibus supponitur potestas dispe&#x0303;-
sandi, & est eadem præsumptio volun-
tatis, & nulli prælato est præscripta in
iure certa forma dispensandi, neq&#x0301;; etiā
vt per verba expressa dispenset.</P>
<P>  Vt autem hæc ratio declaretur, ad-<marginalia>14.|Status quæ|stionis ma-|gis aperi-|tur.</marginalia>
uertendum est, aliud esse tractare, quo
signo debeat voluntas dispensantis in-
dicari, vt ad dispensandum sufficiat, a-
liud verò quæ conditiones debeant cō-
currere, vt illa voluntas sit efficax: hìc
enim non hoc posterius agimus, sed il-
lud tantum prius. Vnde licèt verum sit
ad dispensandum in iure superioris esse
necessariam iustam causam, & sine illa
non esse validam dispensationem, vt in-
frà trademus: tamen hæc differentia im
pertinens est ad quæstionem de tacita
dispensatione, quam tractamus, quia &
tacita dispensatio potest fieri ex iusta
causa, tam in lege superioris, quàm in
propria, seu iuris æqualis, vt sic dicam,
& è conuerso expressa dispe&#x0303;satio potest
dari sine iusta causa, & tunc etiam erit
nulla, si ab inferiori detur in lege supe-
rioris. Et confirmatur, quia si dispensa-
tio tacita non posset esse ex iusta causa,
n&#x0169;quam præsumeretur etiam in supre-
mo Principe, quia consequenter præsu-
meretur concedi sine iusta causa, & sic
in ea pręsumeretur peccatum, quod ad-
mittendum non est, maximè quando nō
est necessarium ad vitandum maius pec
catum, vt hic esse potest. Potest ergo dis
pensatio esse tacita, & ex iusta causa; er-
go potest esse in inferiori, etiam in lege
superioris. Tunc enim optimè procedit
ratiofacta, quod in eo nō deest potestas
ad dispensandum absolutè, vt supponi-
tur, & indicium tacitæ voluntatis esse
potest idem, vel æquale, nec pręsumitur<-P>@@

<-P>peccat&#x0169;, quia potest talis dispe&#x0303;satio es-
se ex iusta causa, & consequenter iusta,
& valida quant&#x0169; est ex parte causę. Nec
etiā est inualida ex defectu formæ, quia
nulla est præscripta in iure, etiam pro
inferioribus dispensantibus; nec etiam
inuenitur eis præceptum, vt per verba
ex pressa dispensent, sed oppositum po-
tius inuenitur per argumentum à con-
trario sensu in cap. 2. de Bigam.</P>
<P>  Dices, aliud esse dispensare ex iusta<marginalia>15.</marginalia>
causa, aliud dispensare cum cognitione
causæ, & illud prius posse optimè simul
esse cum dispensatione tacita, non verò
hoc posterius. Quia cognitio causæ re-
quirit, vt iuridicè inquiratur, & constet
intercedere sufficiente&#x0303; causam ad dis-
pensandum, cum decreto, seu sententia
de sufficientia causæ. Quod videtur sig-
nificasse Angelus, verb. Dispensatio. n. 12.<marginalia>Angel.</marginalia>
dum ait, requiri causam esse notā Præ-
lato tanquā iudici. Quādo aute&#x0303; hęc cog
nitio præmittitur, satis expressè signifi-
catur voluntas dispensandi, quæ signifi-
catio cōsummari potest per aliquod fa-
ctum posteà subsecut&#x0169;, & ideò licèt po-
steà nō interponatur verb&#x0169; dispe&#x0303;sandi,
ce&#x0303;sebitur expressa dispensatio. In infe-
riobus aute&#x0303; requiritur, vt dispensent nō
solum ex iusta causa, sed etiam ex causæ
cognitione, maximè quando dispensant
in iure communi, seu superioris, & ideò
nō possunt in eo, nisi expressè dispe&#x0303;sare.</P>
<P>  Sed hoc etiam non satisfacit, nam in<marginalia>16.</marginalia>
primis in foro cōscientię non est neces-
saria illa iuridica cognitio causæ, sed sa
tis est, quod subsit iusta causa, quę dispe&#x0303;
santi quomodocunq&#x0301;; nota sit. Imò sub-
dito satis erit, quòd bona fide proce-
dat, & pręsumat, superiorem suum iustè
procedere, & habere iustā causam, quā-
do non habet fundamentum contrari&#x0169;
existimandi: quin etiam in dubio potest
suam conscientiam deponere, secus ve-
rò esset, si illi constaret, nullam subesse
iustam causam, Quod tamen tot&#x0169; æquè
locum habet in expressa, ac in tacita dis
pe&#x0303;satione. Deinde etiam quoad forum<marginalia>Quæ cog-|nitio causæ|sufficit info|ro externo.|Syluest.|Bart.</marginalia>
externum existimo, satis esse causam es
se notam Prælato, vt homini, vt asseruit
Syluest. verb. Dispensatio, in fine c&#x0169; Bart.
in lege Barbarius. ff. de Offic. Prælat. n. 8.
quia nulla ratione probatur esse neces-
sarium ad valorem dispensationis, vt
præcedat illa iuridica examinatio, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0698.jpg/>
@@1@<SE698>Càp. 10. De forma dispensationis in lege humana. 691
<duolan 2><-P>cognitio causę. Quanuis enim ver&#x0169; sit,
in illo foro non fore admittendam tale&#x0303;
dispensationem, nisi legitime probetur
ex causa iusta esse concessam, nihilomi-
nus si post factum hoc probetur, suffi-
ciens esse videtur, vt sit valida etiam in
illo foro. Ergo absolutè loquendo, qui
potest dispensare expresse, potest etiam
tacite, si in reliquis necessaria concur-
rant.</P>
<P>  Iam verò explicandum superest (in<marginalia>17.|Duplex.|modus qui|bus tacita|dispensatio|colligatur.</marginalia>
quo maior difficultas consistit) quibus
modis, vel signis hæc tacita dispensatio
sufficiènter præsumatur, ita vt consci-
entiæ dispensati satisfacere possit, illā
quietam, & pacificā reddendo, & in fo-
ro etiam externo admittenda sit, si legi-
time probetur. In quo duo modi huius
tacitæ dispensationis tradi solent. Vnus
est per scientiam, & patientiam Prælati
rationabilem (vt aliqui loquuntur.) Hic
ergo modus contingit, quando Prælato
vidente subditus contra legem opera-
tur, v. g. matrimonium contrahit impe-
dimentum habens, vel quid simile, & su-
perior non impedit, nec contradicit, c&#x0169;
facile posset, sed tolerat, tunc enim con
sentire pręsumitur dispensando. Ràtio
est, quia præsumitur, id permittere sine
peccato suo, & subditi quoad fieri pos-
sit; at si non taceret ex voluntate dispe&#x0303;-
sandi, & subditus peccaret, vt constat, &
ipse etiam peccaret contra offici&#x0169; su&#x0169;,
cum teneatur subditum corripere, ac
impedire, ne frangat legem, ergo illud
est sufficiens signum tacitæ dispensatio-
nis. Et confirmatur, quia illa tacitur-
nitas est quędam ratihabitio de præ-
senti, quę mandato comparatur, vt di-
citur in capit. Ratihabitio, de Regul. iur.
in 6. Et ideo sufficit etiam ad delegan-
dam iurisdictionem, & ad alios similes
actus, vt multi opinantur, quos refert, &
sequitur Sanci. lib. 3. de Matrim. disp. 35.<marginalia>Sanci.</marginalia>
nu. 20. ergo multo magis ad dispensan-
dum sufficiet. Accedit etiam regul. 43.
iuris in 6. Qui tacet consentire videtur, nam
maximè habet locum in eo, ad que&#x0303; spe-
ctat ex officio non tacere, nisi consen-
tiat, & approbet factum; ergo, &c. Atq;
hoc signum, & genus tacitę dispensatio-
nis admittunt simpliciter, & sine distin-
ctione Palud, & Anton. & indicant Na-<marginalia>Nauar.</marginalia>
uarr, & Azor, & ide&#x0303; sumitur ex Panorm.
in cap. Quia circa, de Consang. & affinit.<-P>@@

<-P>in fine, vbi ex illo textu id colligit, quan
uis possit etiam aliter exponi. Idem Pa-<marginalia>Panormit.</marginalia>
normit. lib. 2. consilior. cons. 55. nu. 5. &
Alex. lib. 2. Consilior. in 1. in fine.</P><marginalia>18.</marginalia>
<P>  Nihilominus cōtrarium sentiunt cō-
muniter Canonistę c&#x0169; Innoc. & Hostien.<marginalia>Innoc.|Hostiens.|Gloßa.|Panormit.|Anton.|Cardin.|Immol.|Felin.|Ant. Gab.|Selua.|Menoch.|Sayrus.|Glossa.</marginalia>
in c. Venietis, de filijs Pręsbyter. & Gloss.
in Clement. vnic. de sentent. excōmun.
verb. Approbamus, quam communiter se-
quuntur his locis Panormit. Anton. Car
dinal. & Immol. & fere alij, & Felin. in c.
Gratum, de Offic. deleg. n. 9. & in cap. Præ-
terea, de Testib. cog. n. 8. Cardin. in cap.
Olim, de Censib. Anton. Gabr. supra n. 18.
Selua de Benef. p. 3. q. 8. nu. 49. & q. 10. n.
25. Menoch. lib. 2. Pręsumpt. 20. num. 32.
Sayrus lib. 7. Thesau. cap. 14. n. 18. & hāc
sente&#x0303;tiā in simili tenui in 4. tom. disp. 26.
Sect. 1. à n. 13. licèt illam non satis expli-
cuerim. Et sumitur ex Glossa cum textu
in cap. Cum iam dudum, de Præben. ibi, C&#x0169;
multa per patientiam tolerentur, quę si dedu-
cta fuerint in iudicium, exigente iusti-
tia non debe&#x0303;t tolerari. Vnde Glossa col-
ligit, patientiam Prælati scientis nō esse
signum consensus, nec dispensationis.
Facit etiam cap. Super eo, de Cognat. Spi
ritua. ibi, Id in Ecclesia tua dissimulare pote-
ris, ita quodnec contradicere, nec tuum videaris
præstare aßensum. Ex quibus colligitur f&#x0169;
damentum huius sententię, quia sola pa
tientia non est sufficiens signum cōsen-
sus. Nam licet dicatur quis consentire
indirecte, quando tenetur impedire, &
non impedit, nō tamen inde colligi po-
test directa voluntas, qualis ad dispen-
sandum requiritur, & hoc est quod Ca-
nonistæ aiunt, Illa, quæ tantum in patiendo
consistunt, non esse sufficiens signum dispensatio-
nis, quæ actum positiuum requirit.</P>
<P>  In hoc puncto distingui solet triplex<marginalia>19.</marginalia>
ratihabitio, de futuro, præterito, & prę-
fenti. Prima est per solam præsumptam
voluntatem, seu dispe&#x0303;sationem Prælati,
ita vt quando subditus contra lege&#x0303; ope-
ratur, Prælatus nihil sciat, aut velit, sed
credatur postea consensurus cum sci-
uerit, & quod si nunc consuli posset, dis-
pensaret. de præsenti dicitur præsump-
tus consensus, vel ratihabitio, quando
Prælatus est præsens actioni, quę fit con
tra legem, & tacet, De pręterito autem
erit, si præcessit tacitus consensus in
actum postea futurum, & retractatus nō
est. Veruntamen siquis rectè attendat,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0699.jpg/>
@@1@<SE699>692 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>hic tertius mod&#xA770; in præsenti loc&#x0169; nō ha
bet, nisi prius de præsenti pecesserit, &
liqueritdispen satione&#x0303; validā, etiā &#xA753; ac-<marginalia>Tertius ra|tihabitiōis|modus nō|est suffici-|ens.</marginalia>
tibus futuris. Quia licet scientia esse
possit de actu præterito, taciturnitas
propriè nō est, nisi de actu præsenti, qui
potest impediri, nam præteritus actus
non potest, sed ad summum potest non
puniri, quod non est sign&#x0169; dispe&#x0303;sationis
in ordine ad futuros actus, vt per se no-
tum est. Circa actum ergo pręteritum
secundum se non est tolerantia volunta
ria, sed necessaria, & ita non est signum
consensus, nec etiam talis actus secun-
dum se dispensationis est capax, nam si
fuit contra legem, nonpotest non fuisse,
poterit autem dispensari quoad p&#x0153;nā,
& sic cadet dispensatio in aliquid præ-
sens, vel futurum, si vero dicatur ex ta-
citurniitate in aliquo actu præterito,
quando fuit præsens, induci dispe&#x0303;satio-
nem in ordine ad sequentes actus simi-
les, & illa dicatut ratihabitio de præte-
rito; iam hæc reducitur ad aliam de prę
senti, & ideo ex illa pendet, vt videbi-
mus.</P>
<P>  Prætrea de prima ratihabitione de<marginalia>20.|Insufficie&#x0303;-|tia primi|ratib abiti-|onis modi|oste&#x0303;ditur,</marginalia>
futuro certum existimo, nō sufficere ad
propriam dispensationem, neq, ad agen
dum licite cōtra legem, nisi quando ta-
lis est casus, vt necessitas cogat, censea
turque locum habere epijKia. Ratio est,
quia quandiu obligatio legis per se non
cessat ratione occurrentis necessitatis,
vel occasionis, durat, donec per volun
tate&#x0303;superioris auferatur; per voluntate&#x0303;
autem præsumptam in futurum non au-
fertur de præsenti obligatio; ergo non
satis est ad operādum contra lege&#x0303;. Qua
ratione alibi dixi (& est communis sen-
tentia) huiusmodi ratihabitionem de
futuro nō esse satis ad actus iurisdictio-
nis in pręsenti exercendos. Sicut etiam
è contrario pręceptum præsumptum in
futurum, vel sub conditione, quod si su-
perior adesset, prohiberet, non satis est
in rigore ad inducendam præcepti obli-
gationem. Vnde in hoc inuenio diffe-
rentiam inter simplicem facultatem, &<marginalia>Differe&#x0303;tia|inter sim-|plicem fa-|cultate&#x0303;, &|dispensati-|onem.</marginalia>
propriam dispensationem, quòd in illa
interdum sufficit voluntas præsumpta
ad licite operandum; quomodo dicun{t$}
communiter auctores, non agere cōtra
paupertatem, religiosum dante&#x0303; aliquid
ex vol&#x0169;tate præsumpta superioris, quā-<-P>@@

<-P>do nō potest facile obtinere expressam,
quod tamen in dispensatione nō admit-
timus. Et ratio differentiæ est, quia ibi
actio non est simpliciter prohibita, sed
solum vt non fiat absq; superioris vol&#x0169;-
tate, quæ conditio extenditur ad volun-
tem præsumptam ex communi vsu, &
prudenti ratione. Hic autem actio sup-
ponitur absolutè prohibita, & ob eam
rationem mala, & ideò de præsentine-
cessaria est aliqua voluntas, quæ prohi-
bitionem, & consequenter malitiam au-
ferat.</P>
<P>  Igitur opiniones propositæ de rati-<marginalia>21.|2. Sentent.|in foro ex-|teriori pro|babilior.</marginalia>
habitione, seu tacito consensu, de præ-
senti loqu&#x0169;tur. Inter quas posterior vi-
detur maximè procedere in foro exte-
riori, in quo maiorem profecto videtur
probabilitatem habere, & secundum eā
omnino iudicandum esse, moraliter, ac
regulariter loquendo. Tum quia est val-
de cōmunis inter grauiores iuris inter-
pretes, quorum auctoritas in illo foro
pręferenda est, tum etiam quia illa præ-
sumptio in nullo iure fundata est, imò
aliqua iura non parum illam diminuunt
vt ex allegatis constat, & ex Clement.
vlt. de Sentent. excōmuni. tum denique,
quia ipsum indicium tacitur nitatis Prę
lati videntis factum, est valde incertum
& de se solum indicat permissionem, nō
cōsensum, Et sæpe potest illa permissio
esse sine peccato Prælati, quia ita se ge-
rit ad vitandum maius malum, vel pro-
pter indispositionem, quam in subdito
timet, vel propter scandalum aliorum,
quando fact&#x0169; est public&#x0169;, vel quia aliud
graue nocumentum timet. Sępe etiam
potest esse illa permissio ex quadam ne-
glige&#x0303;tia, & nimia conniue&#x0303;tia Pręlati, vel
ex pusillanimitate nimia, & ideo licet su
perior nōexcusetur àculpa, nō ideò prę
sumitur dispe&#x0303;satio, quia fortasse maior
esset culpa, ita temere dispe&#x0303;sare. Quod
maxime habet locum, quando dispensa-
tio esse deberet in aliquo defectu per-
manente, vt in irregularitate, vel alio si-
mili. Est enim incredibile, propterea
quod Episcopus sciat, subditum irregu-
larem celebrare, & dissimulet, statim
pręsumi, dispensare c&#x0169; illo in irregula-
ritate, etiam si alias possit. Nisi ex alijs
certioribus coniecturis de illius volun-
tate, & iusta causa dispensandi constet,
quę cōiecturæ in foro exteriori difficil-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0700.jpg/>
@@1@<SE700>Càp. 13. De forma dispensandi in lege humana. 693
<duolan 2><-P>lime probari possunt, & fortasse non ad-
mitte&#x0303;tur.</P>
<P>  At vero in foro conscientię non cen-<marginalia>22.|1. Sentent.|in foro in-|terno cum|moderami|ne non est|reijcienda.</marginalia>
seo esse omnino reijciendam priorem
sententiam, dummodo prudenter limi-
tetur. Nam sola taciturnitas dicta, nun-
quam videtur mihi sufficiens indicium
voluntatis positiuę dispensandi propter
discursum factum. Si tamen alię circun-
stantiæ adiungerentur, posset consum-
mari pręsumptio, vt si causa dispensan-
di tam subdito, & superiori sigillatim,
quam alteri de altero inuice&#x0303; nota esset,
& intercederet aliqua occasio iusta nō
petendi expressum consensum, & ex cō-
suetudine, vel necessitudine inter sub-
ditum, & superiorem præsumi pruden-
ter possit talis voluntas superioris. In
quo est maxime aduertendum pro con-
scientiæ foro, vt subditus in eo casu ho-
neste operetur, necessari&#x0169; esse, vt ante
factum præsumat secum esse dispensa-
tum, nemo enim potest honestè operari
contra legem spe futuræ dispe&#x0303;sationis,
sed necessarium est, vt pręcedat notitia
dispensationis, vt infra in materia de
Priuileg. latius dicemus. Ergo impossi-
bile est, quod hæc dispensatio tacita f&#x0169;-
detur in scientia, & patie&#x0303;tia operis iam
facti, alioqui iam esset factum opus an-
te dispensationem, ergo cum peccato
esset factum; ergo ex illo nulla cōiectura
sumi potest dispensationis, oportet
ergo, vt antequam subditus inchoet
opus habeat rationes alias præsumendi
Prælatum præsentem esse contentum, &
tacitè secum dispensare, vt tale opus fa-
ciat. Vnde etiam colligo, hanc pręsum-
ptionem non esse extendendam vltra
opus illud, quod fit coram Prælato, nam
licet in illo censeatur dispensare, non
ideo censetur tacitè dispensare ad simi-
lia, nisi forte tanta sit consuetudo, vt in-
telligatur concessa perpetua dispensa-
tio, & quasi priuilegium, vt infra suo lo-
co dicetur. Quo circa si talis esset dis-
pensatio, vt non posset dari pro actu
pręsenti, nisi habilitando personam in
futurum ad similes actus, vt de irregula
ritate dixi, tunc difficilior erit pręsum-
ptio, & vix potest dari licentia vtendi
postea tali dispensatione tacita, non re-
quirendo expressam declarationem vo-
luntatis Pręlati, cum possit facile fieri.</P>
<P>  Alius modus tacitæ dispensationis<-P>@@<marginalia>23.</marginalia>

<-P>est, quando superior ex certa scientia<marginalia>2. Modus|tacitæ dis-|pe&#x0303;sationis.</marginalia>
aliquid præcipit, vel concedit subdito,
quod sine dispensatione fieri, aut valere
non potest, vt si Pontifex det benefici&#x0169;
alicui, quem scit, esse irregularem, vel si
præcipiat comedere carnes die prohi-<marginalia>Innocent.|Hostiens.|Panorm.</marginalia>
bito. Ita docent Innocent. Hostiens. Pa-
normit. & alij in locis citatis, & h&#x0169;c so-
lum modum posuit Rebuff. in dicto tit.
Dispensa. à nu. 5. vbi alios allegat, & An-
ton. Gabr. & alij supra allegati. Et colli<marginalia>Rebuff.|Ant, Gab.</marginalia>
gitur ex l. Quidam. ff. de Re iudic. ibi, Prin-
ceps enim, qui illi dignitatem dedit, omnia gere-
re decreuit. Idem in l. Barbarius. ff. de Offic.
Prętor. Ratio est, quia Princeps nō prę-
cipit repugnantia, nec pręsumitur præ-
cipere iniquitatem, vel facere actum in
ualidum; ergo intelligitur, concedendo
aut præcipiendo tollere impediment&#x0169;.
Et ita hęc coniectura est multo effica-
cior, quàm pręcedens, quia hęc requirit
actum positiuum, qui virtute includit
alium, nam qui introducit formam, cen-
setur præmittere dispositiones, & qui
dat potestatem, dat omnia necessaria
ad illam, vnde ita est hęc dispensatio ta-
cita, vt possit dici virtualis, quod non
ita est in præcedenti indicio. Et hæ ra-
tiones procedunt de quolibet Pręlato
potente dispensare, sicut de supremo
Principe, neque inuenitur in hac parte
specialis prohibitio, & ideo necessari&#x0169;
non est inter eos distinguere, vt supra
dixi.</P>
<P>  Oportet autem Prælatum procedere<marginalia>24.</marginalia>
in eo actu ex certa scientia defectus,
seu vinculi, in quo tacite dispe&#x0303;sat, quia
si illud ignoret, non poterit voluntas ad
illud tollendum extendi, quia voluntas
non fertur in incognitum, & ita etiam
cessabit dispensatio, quæ sine volunta-
te esse non posset. Dubitant autem Do-
ctores, quomodo constare debeat de
hac scientia Principis dispensantis. Ve-
runtamen quod attinet ad conscien-
tiæ forum, satis est, quòd quacumq&#x0301;ue
ratione constet ipsi dispensato, vt quia
ipsemet defectum aperuit Prelato, vel
quia certo sciebat, illi esse notum. Quia
in foro conscientiæ veritas attenditur
non pręsumptio, nec requiritur scriptu
ra, vel aliquid simile. In foro autem ex-
teriori incumbet, & qui dispensatione&#x0303;
tacitam allegat, probare, Pręlatum ex
certa scientia processisse, quia est scien<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0701.jpg/>
@@1@<SE701>694 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>tia facti, quæ ordinariè nō præsumitur,
vt docet Felin. in c. Præterea, de Testib.
cogen. n. 9. cum alijs. Quod maxime ve-
rum ce&#x0303;seo de Principe, qui nec tenetur,
nec potest facta subditorum nosse, iux-
ta cap. 1. de Constitut. in 6. In Episcopo
autem, aut Prælatis particularibus, qui
ex officio tenentur scire vitam subdito-
rum, contrarium fortasse dicend&#x0169; esset,
quia in facto alieno, quod quis indagare
tenetur, præsumitur scientia, vt tradit
Abb. in cap. Innotuit, de Elect. nu. 9. quod<marginalia>Abb.|Gloss.</marginalia>
ex textu ibi, & Gloss. colligit, & ex cap.
Penult. extra de Regul. iuris, vbi dicitur,
Non potest esse pastoris excusatio, si lupus oues
comedit, pastor nescit. Sed censeo ver&#x0169; res-
pectu ipsius pastoris, nam si ipse se ex-
cuset, tenebitur probare ignorantiam
inculpabile&#x0303;, aliàs præsumitur in eo sci-
entia, vel saltem negligentia. Vnde non
est, cur præsumatur scientia in Prælato
respectu subditi allegantis dispensatio-
nem, quia simpliciter est res facti, quæ
facilè ignoratur, siue absq&#x0301;; culpa, siue
cum illa, parum enim id in pręsenti re-
fert. Maxime quia dispensatio odiosa
est, & restringenda, & ideo etiam nō prę<marginalia>Panormit.</marginalia>
sumitur, nisi probetur, vt Panormi. etiā
tradit in dicto cap. Pr&#x0153;terea.</P>
<P>  Dubitant autem vlterius Iuristæ de<marginalia>25.</marginalia>
modo probationis huius scientiæ, an
scilicet, necessarium sit, vt de illa
constet, ex narratis in ipso indulto
dispensationis, vel ex clausula, Ex certa
scientia, in illo posita, vel admittatur
aliud genus probationis, si hęc deficiāt.
De quo dubio, quia ad nos non spectat,
videri possunt auctores allegati in prin-
cipio huius puncti. Mihi tamen vide-
tur non esse necessarium, vt ex instru-
mento dispensationis constet, sed suffi-
cere, vt alia ratione snfficienter probe
tur, per testes, vel alio modo, quę est
etiam communior sententia. Et ratio
est, quia nullum est ius, quod restringat
probationem ad scripturā indulti, seu
dispensationis. Imò infra de priuilegio
dicemus totum priuilegium posse pro-
bari per testes, si scriptura sit amissa;
ergo idem est in dispensatione. Nec
etiam hæc conditio scientiæ in Princi-
pe est tam occulta, vt non possit per te-
stes, vel ex rei notorietate probari. Plu-
ra de hoc puncto videri possunt in San-<marginalia>Sanc.</marginalia>
cio supra, nam accurate illud disputat.</P>@@

<Z>CAPVT XIIII.
Apud quos sit potestas ordinaria dispensandi
in legibus humanis.</Z>
<P><INI3>P</INI3>Ost materiam, & formam dispen-<marginalia>1.</marginalia>
sationis dicend&#x0169; sequitur de causa
efficiente, in qua duo ad efficiend&#x0169;
requiruntur, potestas, scilicet, & volun-
tas, & de voluntate, quę libera est, nihil
dicendum superest, præter ea, quæ dixi-
mus de forma, per quam talis voluntas
explicanda est. Superest ergo dicendum
de potestate. Quę in ordinariam, & de-
legatam distingui potest, nam his duo-<marginalia>Potestasor|dinaria, &|delegata.</marginalia>
bus modis solet haberi, vel participari
iurisdictio, ad quam hæc potestas perti
net, vt dixi; vterque ergo modus in præ-
senti locum habet. Nam in primis con-
stat, necessarium esse, vt hæc potestas sit
ordinaria in aliquo, quia potestas dele-
gata manat ab ordinaria, in qua sisten-
dum est, tum quia non proceditur in in-
finitum, tum etiam quia potestas ordi-
naria conuenit ratione officij, & qui ha-
bet officium, seu munus legislatoris, vel
pastoris, eo ipso ratione illius habet po
testatem dispensandi. E conuerso etiam
nihil est in hac potestate, cur delegari,
aut committi non possit. Non enim po-
stulat ex intrinseca ratione, vt fuperior
per se ipsum illam exerceat, nisi aliun-
de speciali iure cum ea restrictione, &
modo concessa sit, hic ergo de potesta-
te ordinaria dicemus, & postea de de-
legata.</P>
<P>  Primo igitur certum est, eum habere<marginalia>2.|Ordinariā|potestatem|habet qui|legem tulit|superior il|lius, & æ-|qualis in|eade&#x0303; sede.</marginalia>
ordinariā potestatem dispensandi, qui
legem tulit, quia ab eius vol&#x0169;tate, & po-
tentia pendet. Idemque dicendum est
de superiore ipsius, dummodo formali-
ter sit superior in iurisdictione, vt in su-
perioribus declaraui, itaq; potest Papa
dispe&#x0303;sare in lege Episcopi, quia inferior
potestas, & actus eius semper pendet
à superiori. Idemque dicendum est de
æquali in eadem Sede, & iurisdictione,
qualis est successor, quia illa potius est
identitas, formaliter loquendo. Atque
hoc modo potest Pōtifex dispensare in
toto iure canonico, quia si iura sint ab
alijs Pontificibus constituta, est æquali-
tas, si verò à Concilijs ipse est superior,
etiam concilio generali per se specta-
to, si vero includat Pontificis authori-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0702.jpg/>
@@1@<SE702>Cap. 14. De potestate ordinaria dispensandi. 695
<duolan 2><-P>tatem, est etiam æqualitas, & ita loqui-<marginalia>Innoc.|Cordub.</marginalia>
tur Innoc. in cap. Innotuit, de Elect. Imò
addit Cordu. lib. 4. q. 48. etiam illos au-
ctores, qui dixerunt, concilium esse su-
pra Papam, nō fuisse ausos hoc negare.
In quo prudenter fecerunt, quàm verò
consequenter possent id defendere, ipsi
viderint, nobis enim necessarium nō est,
cum certum existimemus, Cōcili&#x0169; etiā
approbatum non posse potestatèm Pon
tificis limitare. Imò etiā addimus, posse
Pontificem dispensare in quac&#x0169;que le-
ge Apostolica humana (nam de diuina
infra dicam.) Quod optime docuit D.<marginalia>D. Thom.|Victor.|Couarr.</marginalia>
Thomas quodlibet. 4. ar. 13. & Victor. in
Relect. de Potest. Papæ, Couarr. c&#x0169; mul-
tis, quos refert in 4. 2. p. cap. 6. §. 9. nu. 6.
Et ratio est, quia licèt Apostoli in alijs
prærogatiuis, & gratijs fuerint excelle&#x0303;-
tiores, in Potestate iurisdictionis Ponti-
fex non est inferior illis, nec Petro, cu-
ius est successor. De quo alibi. Et cum
proportione loquendum est de alijs E-
piscopis respectu suarum di&#x0153;cesum, &
legum, & de alijs Principibus respectu
suarum.<marginalia>3.</marginalia>
<P>  Superest verò difficultas grauis, an
inferior, iurisdictione ordinaria, possit
ex vi sui muneris dispensare in lege su-
perioris. Quod solet quæri de Episco-
po respectu Papæ, seu iuris communis,
idemque est cum proportione in omni
inferiori gubernatore, an possit dispen-
sare in omnibus legibus Pontificis quā-
do non est specialiter prohibitus. Quod
enim Pontifex possit ita legem ferre, vt
reseruet sibi dispensatione&#x0303;, & conseque&#x0303;-
ter prohibeat, ne vllus inferior in ea dis
penset, irritando dispensatione&#x0303; ab alio
datam, certissimum est, quia ab illo pe&#x0303;-
det potestas inferioris. Dicunt tamen
multi, quoties Pontifex expresse nō pro
hibet dispensationem, sed simpliciter
legem fert, Episcopum posse in ea dispe&#x0303;
sare. Potest sumi ex D. Thom. dicto art.
4. q. 91. quatenus simpliciter ait, rectore&#x0303;
multitudinis posse dispe&#x0303;sare in legibus.
Expresseq; id affirmat D. Anton. 1. p. tit.<marginalia>D. Thom.|D. Anton.|Soto.|Victor.</marginalia>
17. §. 20. Soto in 4. dist. 27. q. 1. ar. 4. §. At
quo tandem, Indicat etiam Victor. in Re-
lect. de Potestate Ecccles. num. 18. Qui
hanc regulam constitu&#x0169;t. Vnumquenq;
Episcopum posse in sua Di&#x0153;cesi quoad
dispensationes, quidquid potest Papa in
vniuersa Ecclesia, nisi ab eodem Papa<-P>@@

<-P>prohibeatur. Quam regulam multi Ca-
nonistę sequi vide&#x0303;tur in cap. At si clerici,
§. De adulterijs, de Iudic. vt ibi licet videre
per Felin. & àlios. Et potest probari pri-<marginalia>Felin.</marginalia>
mo ex cap. Nuper, de Sentent. excōmuni.
vbi dicitur, eo ipso quòd legislator sibi
non reseruat absolutione&#x0303;, eam inferio-
ri concedere; ergo similiter eo ipso,
quo non reseruat dispensationem, illam
concedit. Sec&#x0169;do grauius est, & diffici-
lius dispensari in votis, quam in legibus
superioris, quę mere humanæ sunt, vota
autem attingunt diuinum ius, sed Epis-
copus potest in votis ōnibus dispensare
sibi nō prohibitis, seu nō reseruatis; er-
go, &c. Tertio ex vsu, nam leges ieiunio
rum, & festorum Pontificiæ sunt, & tame&#x0303;
in eis dispensant Episcopi, quia nō sunt
prohibitæ; ergo idem erit in omnibus
similibus. Quarto denique quia dispen-
satio in his legibus est vnus ex actibus
moraliter necessarijs ad populi guber-
nationem; ergo cui hæc gubernatio cō-
mittitur, consequenter datur hæc po-
testas, nisi peculiariter excipiatur, sed
Episcopus ex vi sui muneris habet to-
tam gubernationem sui Episcopatus;
ergo.</P>
<P>  Nihilominus dicendum censeo, non<marginalia>4,</marginalia>
posse Episcopum dispensare in lege Pō-
tificis, vel concilij, nisi in casibus sibi cō
cessis. Ita sentit Gloss. vltima in cap. In
quibusdam, de P&#x0153;nis, clarius tenet Gloss.<marginalia>Glossa.</marginalia>
in cap. C&#x0169; singula. §. vlti. verb, Canonice, de
Præbend. in 6. Innoc. in cap. Dilectus, de
Tempor. ordinat. nu. 2. & 3. & cap. 2. De<marginalia>Innoc.</marginalia>
eo, quifurtiuè ordines suscipit. Panorm.
in cap. Tam literis, de Testib. n. 3. & in di-<marginalia>Panormit.</marginalia>
cto §. De adulterijs. n. 13. vbi hæc sententia
cōmuniter approbatur, vt notauit Co-<marginalia>Couarr.|Gutier.|Rebuff.</marginalia>
uarr. in 4. p. 2. cap. 6. nu. 15. Gutierr. lib.
1. Canonicar. quęstion. cap. 5. num. 10.
Rebuff. in tract. Nominat. q. 5. num. 32.
& sequentibus, & in Pract. 1. part. tit. de
Transl. Monachor. n. 9. Et sine dubio est
sentent. D. Thomę dicto ar. 4. ad 3. vt ibi
aduertit, & plane sequitur Caiet, & Syl-<marginalia>D. Thom.|Caiet.|Syluest.|Inferior|non potest|tollerelege&#x0303;|superioris.</marginalia>
uest. verb. Dispensatio. n. 14. Probatur pri-
mo ex Clement. Ne Romani, de Elect. vbi
dicitur, inferiorem non posse tollere le-
gem superioris, & statim explicatur, Ad
rogando, dispensando, &c. Idem sumitur ex
cap. Inferior, de Maiorit. & obed. & cap.
Inferior. 21. dist. cap. Sunt quidam, & capit.
Ideo. 25. q. 1. & ex l. 1. C. de Legib. Et ratio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0703.jpg/>
@@1@<SE703>696 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>est, quia in ferior non potest irritare, vel
impedire voluntatem superioris, nō so-
lum ipso inuito, sed etiam ipso non con-
sentiente; ergo non potest dispensare in
lege eius propter solam nō prohibitio-
nem specialem, sed necessaria est positi-
ua concessio per voluntate&#x0303; expressam,
vel saltem tacitam aliquo sufficie&#x0303;ti mo
do significatam. Antecedens patet tum
ratione physica, quia inferior virtus nō
potest impedire superiorem, tum ratio-
ne morali, quia rectitudo gubernatio-
nis postulat, vt voluntas superioris præ
ualeat contra vol&#x0169;tatem inferioris, nisi
superior ipse cedat. Ad hoc autem ne-
cesse est, vt tollat priorem voluntatem,
quod non fit, nisi per positiuum consen-
sum, vel concessionem. Consequentia
verò clara est, quia dispensatio aufert
voluntatem superioris, seu impedit effe
ctum eius in particulari materia. Con-
firmatur, quia dispensatio est actus iu-
risdictionis, sed inferior, vt sic nō habet
iurisdictionem circa legem superioris,
nec circa personas illi subditas, forma-
liter in eis talem subiectionem conside
rando, quia est altioris rationis, vt sic
dicam, ergo non habet inferior potesta
tem dispensandi in lege superioris, nisi
er$unclearconcedatur.</P>
<P>  Dices, ratione officij cōcedi, eo ipso,<marginalia>5.</marginalia>
quod officium datur. Sed hoc est, quod
contendimus, falso, & sine fundamento
dici, quia illa implicita concessio, seu
consecutio, neq; ex natura rei habetur,
vt probāt rationes factæ, quia illud mu-
nus, seu officium absolute inferius est, &
subordinatum superiori, neque in illa
intelligitur concessa virtus supra actio-
nem, vel effect&#x0169; superioris. Neq; etiam
illa consecutio habet in iure fundame&#x0303;-
tum, quia potius generales regulæ iuris
sunt in contrarium, vt ex allegatis con-
stat. Et optimum argumentum est, quia
quando iura vol&#x0169;t cōcedere hanc pote-
statem inferiori, id declarant, vt statim
dicemus. Et è conuerso multæ irregula-
ritates, suspensiones, &c. non possunt
ab Episcopis dispe&#x0303;sari iuxta receptam
doctrinā, de quibus non inuenitur pro-
hibitio, sed tantum quia non inueniun-
tur concessæ; ergo sigum est, requiri cō-
cessionem præter officium, vt inferior
possit in lege superioris dispensare.</P>
<P>  Hoc autem fiet euidentius, & explica-<-P>@@<marginalia>6.</marginalia>

<-P>bitur amplius respondendo ad funda-<marginalia>Contraria|fundamen|ta dilu&#x0169;tur</marginalia>
menta contraria. Et in primis axioma
illud, Episcopus potest in suo Episcopatu, quid-
quid. Papa in Ecclesia, nisi prohibeatur, & nul-
lo iure fundatum est, & in rigore censeo
esse falsum, nisi multis modis limitetur.
Nam in primis supponit, Episcopos ha-
bere ex iure diuino absolutā, & vniuer-
salem iurisdictionem intra suas Di&#x0153;ce-
ses, limitabilem tamen à Summo Ponti-<marginalia>Episcopi|habent iu-|risdictione&#x0303;|immediatè|ab ipso Su-|mo Ponti-|fice.</marginalia>
fice. Ego vero existimo immediate ha-
bere ab ipso Summo Pontifice, ad quem
etiam spectat, gradum, & modum illius
iurisdictionis definire, vt supra in hac
materia tetigi, & latius in tom. de P&#x0153;-
nitent. & Censur. Deinde multa sunt,
quæ potest Papa in vniuersa Ecclesia,
quę in rigore nunquam potuerunt Epis-
copi, saltem eo modo, quo illa potest Pō
tifex, vt v. g. cōmittere Præsbytero mi-
nisterium Sacramenti confirmationis,
vel ordinis, saltem quoad minores. Dis-
pensare in matrimonio rato non cons&#x0169;-
mato, vel in voto solenni. Concedere in
dulgentias absolutè pro viuis, & defun-
ctis vsq; ad plenariam remissionem. In-
stituere ce&#x0303;suras, approbare religiones,
canonizare Sanctos eo modo, quo à Pō-
tifice fit. Quę nunc suppono, quia non
possumus omnia persequi. Denique si in
aliquo sensu id tolerari potest, sol&#x0169; est
quoad ea, quę pertine&#x0303;t ad ordinriā & gu
bernatione&#x0303; moraliter necessariam, vel
conuenientem ad salutem animarum, &
considerando potestatem Episcopor&#x0169;,
prius quam Pontifex aliquid agendum
statuat, vel prohibeat, sic enim intelli-
gitur vnusquisque Episcopus habere in
tota sua Di&#x0153;cesi totam potestate&#x0303;, quia
ex vi muneris conceditur, & vt sic spe-
ctata non habet vnde limitetur. Postquā
verò Pontifex aliquid particulare per
suam legem pręscribit, aut prohibet, eo
ipso excipit illud ab ordinaria iurisdi-
ctione inferioris. Et ideò nisi aliunde ei
concedatur potestas dispensandi, nō ha-
bet illam ex vi solius ordinariæ potesta
tis. Denique dici potest, legem ipsam eo
ipso, quod superioris est, secum afferre
prohibitione&#x0303;, vt nullus inferior audeat
in eam falcem mittere, nisi ei conceda-
tur: neq; præter hāc virtualem, & quasi
innatam prohibitionem alia formalis,
& expressa per se requiritur. Vnde illud
axioma vel falsum est, vel male ad præ-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0704.jpg/>
@@1@<SE704>Cap. 14. De potestate ordinaria dispensandi. 697
<duolan 2><-P>sente&#x0303; materiā applicatur, quia in dispe&#x0303;-
satione legis superioris, vel inuoluit re-
pugnantiā, vel aliquid superflu&#x0169;, & sine
fundamento requirit, & limitatum, vt di
xi, nihil in proposito deseruit.</P>
<P>  Ad c. Nuper, respondetur, sermone&#x0303; ibi<marginalia>7.|Differentia|interabsolu|tione&#x0303; à cen-|suris, & dis|pensatione&#x0303;,|maxime no|tanda.</marginalia>
esse de absolutione à censuris, de qua lō-
ge diuersa ratio est quā de dispe&#x0303;satione.
In quo multi errant ab vna ad aliam ar-
gumentantes, nō considerando differen
tiam inter illas, quā supra posuimus. Ab
solutio enim nō est cōtra, aut præter le-
ge&#x0303; superioris, sed secund&#x0169; illam, & ideò
nihil mir&#x0169;, quod possit ab inferiori da-
ri, quandiu nō reseruatur. Præterea ab-
solutio à censura, pręsertim ab excōmu
nicatione ordinatur ad bon&#x0169; animæ, &
est necessaria ad vsum sacramentor&#x0169;, &
ideò merito cōcessa intelligitur, quādo
nō reseruatur. Quod secus est de dispen
satione ab irregularitate v. g. & similib&#xA770;
huius etiā euide&#x0303;s argument&#x0169; est, quia in
d. cap. Nuper, nō sol&#x0169; Episcopo, sed etiā
parocho censetur concessa ab solutio à
ce&#x0303;sura canonis non reseruantis. Nemo
aute&#x0303;, dicet, parochum posse dipensare
in omni lege, vel p&#x0153;na non specialiter
illi reseruata.</P>
<P>  Circa alias verò rationes explican-<marginalia>8.|Quando po|test Fpisco.|pus in lege|superioris|dispensare.|Caiet.|Syluest.|Cōc. Trid.</marginalia>
d&#x0169; superest, quādo, seu quib&#xA770; modis, vel
in quibus casibus ce&#x0303;seatur Episcopi cō-
cessa potestas dispensandi in lege supe-
rioris. Quā rembene tractat Caiet. in d.
ar. 4. & Sylue. d. nu. 14. Primus ergo mo-
dus, & cęteris clarior est, quādo ius ips&#x0169;
cōcedit tale&#x0303; dispe&#x0303;sandi potestate&#x0303;, quod
sæpe fit, vel per aliquā clausulam gene-
ralem, vt in Concil. Trid. sess. 24. c. 6. de
Reformat. vel in aliquo casu speciali, de
quo lex loquitur. Aduertend&#x0169; est autem
ex cōmuni sententia Canonistar&#x0169;, quo-
ties in lege Pontificia additur, vt in eo
possit dispensari, eo ipso intelligi dispe&#x0303;
satione&#x0303; cōmitti Episcopo, t&#x0169; quia alias
verba illa essent superflua, c&#x0169; per se cō-
stet talem lege&#x0303; esse à Pontifice dispensa
bilem, t&#x0169; quia potestas dispensandi am-
ple est interpretanda. Hæc fuit sente&#x0303;tia<marginalia>Innoc.</marginalia>
Innocentij in cap. Dilectus, de Temporib.
ordina. n. 2. que&#x0303; Canonistę cōmuniter se-
quuti sunt in c. At si clerici. §. De adulterijs,<marginalia>Glossa.|Felin.</marginalia>
de Iudi. vbi Felin. plures refert Glossas.
Præcipuè vero allegatur Glossa vlt. in
dicto c. In quibusdam, de P&#x0153;nis. Nam quia
textus dicit. Nisi cum eis fuerit misericordi-<-P>@@

<-P>ter dispensatum, Glossa colligit posse dispe&#x0303;
sari ab Episcopo. Veruntamen non fun-
datur in dicto principio, sed in alio ge-
nerali, quòd Papa censetur concedere
dispensatione&#x0303;, quam non reseruat. Sed
hoc modo nec ratio, nec inductio text&#xA770;
erit efficax, iuxta supra dicta, nisi intelli
gatur, nō sufficere, vt Papa merè negati
uè nō reseruet, sed necessarium esse, vt
positiuè permittat, seu concedat dispe&#x0303;-
sationem, nō reseruando illā sibi nec de-
terminando personam, qui cōmittitur,
tunc enim censetur Episcopo, seu Præ-
lato ordinario illam permittere, ne in
van&#x0169; similem promissione&#x0303;, vel conces-
sione&#x0303; addidisse videatur. Et ita est pro-
babilis ratio, & inductio textus, quā ibi
probant Abb. n. 5. & alij cōmuniter. Vn-
de Rex Alphonsus in l. 8. tit. 18. partit. 1.<marginalia>Abb.</marginalia>
referens illud decretum, addidit, Nisi c&#x0169;
eo Episcopus loci dispensaret. Et similis est
textus cum Glossa in cap. Postulastis, de<marginalia>Glossa.|Panormit.|Couar.</marginalia>
Cleri. excom. vbi etiam Innoc. & Panor.
& alij cōmuniter illā probāt, & Couar.
in cap. Alma mater. 1. p. §. 7. n. 8. expende&#x0303;s
illum textum. Item Angel. verb. Dispensa<marginalia>Angel.|Dic.|Sanc.</marginalia>
tio. n. 5. & ibi alij Summillę. Solent autem
variæ limitationes ad hanc regulam as-
signari, vt videri potest in Decio in dict.
§. De adulterijs. n. 7. & Felin. nu. 1. & latius
in Sancio lib. 8. de Matrim. disp. 5. vsque
ad nu. 5. sed illas omitto, quia non iudi-
co esse necessarias.</P>
<P>  Secundo intelligatur facta hæc con-<marginalia>9.</marginalia>
cessio ex recta ratione interpretāte vo-
luntate&#x0303; superioris, & quoad hoc ponit
Caiet. tres casus. Prim&#xA770; quādo materia<marginalia>Caiet.</marginalia>
est leuis, & parui mome&#x0303;ti, ita vt lex non
obliget ad mortale, vel quādo pręcept&#x0169;
nō est rigoros&#x0169; (ait Caiet.) sed simplexsta
tut&#x0169;, vtiq; sol&#x0169; obligās per mod&#x0169; regulę
vt solet esse in religionib&#xA770;. Quod est per
se verisimile, vel quia in moralibus pa-
r&#x0169; pro nihilo reputatur, vel quia cui cō-
mittitur gubernatio in maioribus, vide&#x0303;
turhæc minora concessa, vel etiam quia
superior nole&#x0303;s ponere rigorosam legis
obligatione&#x0303;, hoc ipso indicauit, vol&#x0169;ta-
tem suam nō esse adeo definitam circa
illam materiam, quin particulares ca-
sus cōmittat gubernatori. In sec&#x0169;do or
dine ponuntur ea, quę freque&#x0303;ter occur-
r&#x0169;t, quia non est verisimile superiorem
velle, vt in singulis reb&#xA770; freque&#x0303;ter, & ad
ordinarium regimen necessarijs, ad ill&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0705.jpg/>
@@1@<SE705>698 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>recurratur. Et hoc probāt exe&#x0303;pla addu-
cta de Voto, & de ieiunijs, & similibus,
vt notarunt etiam Caieta. 2. 2. q. 143. ar.<marginalia>Caieta.|Ledesm.|Nuuar.</marginalia>
4. & in sum. verb. Ieiunium, Ledesm. in 4.
2. p. q. 17. ar. 3. Nauar. cap. 21. n. 21. Vnde
in his frequentibus admitti posset illa
regula, Episcopum posse dispensare in omnibus
sibi nō prohibitis. Quod maxime ver&#x0169; ha-
bet, quādo talis dispe&#x0303;satio ordinatur ad
bon&#x0169; animæ, & ad tollend&#x0169; vincul&#x0169; cō-
scientię aut pericul&#x0169; peccandi. Nam si
sit tant&#x0169; dispensatio in pęnis, vel in alijs
impedimetis, nō tam facile est extende&#x0303;-
da facultas, nisi cōsuetudo etiam iuuet.</P>
<P>  In tertio ordine ponit Caiet. ea, quæ<marginalia>10.|Caiet.</marginalia>
vocat propria, id est, eas leges, quæ licet
manent à Pontifice, nō sunt pro vniuer-
sa Ecclesia, sed pro tali prouincia, Epis-
copatu, aut cōgregatione, nā in his cen-
set posse dispensare Pręlat&#x0169; illius loci,
vel congregationis. Quod alij etiam se-
quuntur. Et ratio esse videtur quia quæ
sunt propria, & particularia, minus sunt
nota supremo Principi, argume&#x0303;to ca. 1.
de Constitut. in 6. Et ideò credend&#x0169; est,
cōmitti proprio gubernatori illi&#xA770; com-
munitatis. Hic verò casus mihi nō vide{t$}
certus, sed valde dubius, quia neq&#x0301;; in iu-
re, neq&#x0301;; in vsu video illius sufficiens fun-
dament&#x0169;, & ratio illa nō cogit, sicut eni&#x0303;
Pōtifex habuit sufficiente&#x0303; notitiā illius
particularis cōmunitatis ad ponendam
legem, ita habere potest ad dispensand&#x0169;
in illa. Quapropter nisi concurrat etiā
frequentia, aut consuetudo, nō existimo
hoc esse admittend&#x0169;, quando sine incō-
modo potest dispensatio peti ab aucto-
re legis. Vltimo enim addend&#x0169; est, etiā<marginalia>In quibus|casibus nō|est necessa|rius recur|sus ad sum|mum Pon|tificem.</marginalia>
intelligi hāc potestate&#x0303; concessam in ca-
sibus extraordinarijs, quando necessi-
tas re vera magna est, & est pericul&#x0169; in
mora, vel impotentia ade&#x0169;di Pontifice&#x0303;,
tunc enim ex rationabili interpretatio-
ne voluntatis Pontificis, censetur Epis-
copus habere potestate&#x0303; dispensandi, vt
tradunt Panormit. in dicto §. De adulterijs<marginalia>Panormit.|Deci.|Felin.|Rebuf.|Felin.|Rota.|Syluest.|Angel.|Armill.|Nauarr.</marginalia>
n. 9. & ibi Deci. n. 10. & Feli. n. 3. qui alios
allegat. Rebuf. in Pract. tit. de Dispensat.
ad plura benef. n. 30. & 31. Felin in c. 1.
de Constit. n. 49. c&#x0169; Rota Decis. 262. in
nouis, aliàs de Iur. patrona. Decis. 5. n. 2.
in nouis, Syluest. verb. Dispensatio. q. 14. n.
15. & ibi Angel. n. 5. & Armill. nu. 19. Na-
uarr. c. 22. n. 85. & cōmuniter Doctores
præsertim Sanc. lib. 2. de Matrim. disp.<-P>@@

<-P>40. & lib. 8. disp. 9. n. 22. & alij rece&#x0303;tiores
tractātes de Voto, de matrimonio, & de
ce&#x0303;suris. Quibus ōnibus addenda est cō-
suetudo, quæ est optima leg&#x0169; interpres,
& ad iurisdictione&#x0303; acquirendā sufficit.
Atq&#x0301;; hinc cōstat, quid dice&#x0303;d&#x0169; sit de Paro<marginalia>11.</marginalia>
chis, & alijs Rectoribus animar&#x0169; nō ha-
bentibus iurisdictione&#x0303; Episcopale&#x0303;, vtr&#x0169;
possint dispe&#x0303;sare in legibus superior&#x0169;.
Multi affirmant, quando nō potest ad-
iri Episcop&#xA770; cōmodè, quod late tractat<marginalia>Sanci.|De iure nō|possunt pa|rochi dis-|pensare in|legibus su-|perior&#x0169; de|consuetudi|ne aute&#x0303; in|aliquibus.</marginalia>
Sanc. lib. 8. disp. 9. n. 17. qui videri potest.
Resolutio est, de iure nō posse parochos
dispensare, quia nō habent ordinariam
iurisdictione&#x0303; fori externi, etiam volun-
tariā, ad quam pertinet hæc dispe&#x0303;satio,
nec inuenitur ius illā tribuens. De con-
suetudine aute&#x0303; solent dispensare in casi
bus particularibus occurrentibus in
quibusdā frequentioribus pręceptis, vt
ieiunijs, in festor&#x0169; obseruatione quoad
vacand&#x0169; ab operibus, quæ consuetudo
vbi fuerit seruari poterit in legibus, cit
ca quas fuerit introducta, non verò ex-
tendi ad similes, quia est iuri contraria.</P>
<Z>CAPVT. XV.
Nonnulla dubia circa potestatem inferiorum
ad dispensandum in legibus superio-
rum explicantur.</Z>
<P><INI3>D</INI3>E potestate, quā vnusquisq&#x0301;; Prin-<marginalia>1.</marginalia>
ceps, vel Prælatus habet ad dispe&#x0303;
sand&#x0169; in sua &#xA753;pria lege, vel sui in-
ferioris, nihil specialiter dubitand&#x0169;, vel
declarand&#x0169; occurrit, pręter ea, quæ de
causa dispensandi infra dicemus: circa
potestate&#x0303; verò inferioris ad dispe&#x0303;sand&#x0169;
in lege superioris, nōnulla supersunt ex-
plicanda. Primum est, an hęc potestas di<marginalia>Potestas|hæc non de|legata, sed|ordinaria|dice&#x0303;da est|in Episco-|pis quando|confertur à|Papa exvi|muneris.</marginalia>
cenda sit ordinaria, vel delegata, quia
non est innata proprio muneri, & iuris-
dictioni, sed per superioris vol&#x0169;tate&#x0303; cō
ceditur; ergo nō est ordinaria potestas,
nam hæc sol&#x0169; est illa, quæ iure proprio
habetur, erit ergo delegata. Sedhoc nul-
lā controuersiam habet, aut difficulta-
tem. Dicendum est enim, hanc potesta-
tem esse ordinariam in Episcopis, & ide&#x0303;
est in similibus. Ratio est, quia licèt hæc
potestas commissa sit à superiore, vt à
Papa v. g. confertur ex vi muneris, ita
enim est illud munus institutum, vt ra-
dicatam in se habeat totā illam iurisdi-
ctionem ex vi suæ collationis, & insti-
tutionis, siue hæc institutio, & cōcessio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0706.jpg/>
@@1@<SE706>Cap. 15. Soluuntur dubia circa potestate&#x0303; inferiorum. 699
<duolan 2><-P>sit ex vi iuris diuini, siue per Pontificis
facta, vel cons&#x0169;mata sit: hoc enim par&#x0169;
ad rem pręsente&#x0303; refert, vt constat, & vi-
detur aperte declarat&#x0169; in c. vlt. de offic.
Ordinar. vbi Felin in princ. id aduertit,
dicens, licet dispensatio á iure cōcessa,<marginalia>Felin.</marginalia>
intelligatur solis Episcopis cōmissa, ni-
hilominus posse Episcop&#x0169; illā cōmitte-
re inferiori, quia nimir&#x0169; in illo iam est
potestas ordinaria. Quod etiam dixit<marginalia>Dominic.|Feder.|Bald.</marginalia>
Dñic. in c. Cum eo, de Elect. in 6. & Feder.
cōs. 36. Imò addit generaliter ide&#x0303; Felin.
in c. Licet, de Offic. ordin. cum Bal. in l. 1.
ff. de Offic. Consul. q. 9. iurisdictione&#x0303; in
perpetu&#x0169; cōmissam esse ordinariam. Et
sic etiam dixit Glossa vlt. in dicto c.. vlt.
potestate&#x0303; datam ex priuilegio, si sit con<marginalia>Glossa.</marginalia>
cessa ex peculiari institutione, & tanquā
perpetuo annexa dignitati, ordinariam
censeri. Quæ est sententia cōmunis, vt
referens plures tradit Couar. lib. 3. Va<marginalia>Couarr.|Sanc.</marginalia>
ria. c. 20. n. 6. & 10. & plures refert Sanc.
lib, 2. de Matrim. disp. 40. n. 14. Et est op-
tima rationefundat&#x0169;, quia eo ipso, quod
iurisdictio perpetuo est concessa, & an-
nexa dignitati in illa manet radicata, &
c&#x0169; illa cōfertur, & ideo ordinaria relin-
quitur, & qui illam habet, delegare eam
potest. Et sic potestas, quam habet lega-
tus à latere Papę ad dispe&#x0303;sand&#x0169; in legi-
bus ordinaria est, sicut de votis alibi di-
ximus, & tradunt Speculat. in tit. de Dis-<marginalia>Speculat.|Panorm.</marginalia>
pensatione. §, Consequitur: & Panorm. in cap.
vlt. de Transact. n. 5. Quia legatus est or-
dinarius in sua prouincia, & maior om-
nibus post Papam. Vnde dispensare po-
test in omnibus, quæ non sunt Papæ re-
seruata, vt sumitur ex cap. Quod translatio
nes. de Offic. legati.</P>
<P>  Secund&#x0169; dubi&#x0169; est, an Episcopus, vel<marginalia>2.</marginalia>
Archiepiscopus possit dispensare in le-
gibus cōcilij prouincialis tanquā in le-
ge propria, vel tanquā in lege superio-
ris, hoc enim mult&#x0169; interest, vt cōstabit
ex infra dicendis de causa dispensatio-
nis. Et ide&#x0303; dubium cum proportione est
de Patriarchali, seu nationali cōcilio res
pectiuè. In quo in primis supponendum
est, sermone&#x0303; esse de Pręlatis illi&#xA770; prouin
ciæ, seu Archiepiscopatus, vbi concili&#x0169;
celebrat&#x0169; est: nā ibi tant&#x0169; obligant illi&#xA770;
leges, & cōstat, extraneos Prælatos non
posse in illis dispensare ordinaria iuris-
dictione, quę extra territori&#x0169; nō exte&#x0303;di
tur. Deinde supponimus nō sol&#x0169; Archi-<-P>@@

<-P>episcop&#x0169;, sed etiā Episcopos suffragane
osposse in talibus legibus dispe&#x0303;sare, nisi
specialiter sint alter$unclear reseruatę quod in
telligend&#x0169; est respectiuè, id est, ab vno-
quoq; pro suis subditis, & pro sua Dięce
si quatenus in illa obligant tales leges.
Neq&#x0301;; Archiepiscop&#xA770; iure ordinario am-
plius potest, sed c&#x0169; proportione pro sua
Dięcesi, nā in di&#x0153;cesibus suffraganeor&#x0169;
nihil i&#x0303;mediatè, & ordinarie potest, sicut
de dispensatione in votis suo loco dixi-
mus, Quod autem hoc modo possint dis
pensare, constabit ex dicendis.</P>
<P>  Dubitari ergo potest, an vnusquisq&#x0301;;<marginalia>3.</marginalia>
dispenset in tali lege tanquā in sua pro-
pria, an verò tanquā in lege superioris.
Videri enim potest illud pri&#xA770;, quia vnus-
quisq&#x0301;; solum dispensat in tali lege in sua
Di&#x0153;cesi; ergo solum dispensat in ea tan
quam à se lata; ergo tanquā in sua, & nō
alicuius superioris. Declaratur, quia in
Concil. Prouinciali nō videtur esse spe-
cialis iurisdictio, quæ sit vna supra ōnes
Dięceses Archiepiscopatus, vel prouin-
cię. Quis enim illā cōtulit illi cōmunita
ti? Neq&#x0301;; enim de iure diuino est, nec de
humano ostendi potest: sol&#x0169; ergo vide{t$}
esse in tali concilio aggregatio iurisdi-
ction&#x0169; plurium Episcopor&#x0169;, qui in tali-
bus legibus fere&#x0303;dis quasi cōmuni pacto
conueniunt, & ita vnusquisq&#x0301;; Episcopus
illas fert pro suo Episcopatu, & ōnes si-
mul pro tota &#xA753;uincia; ergo postea vnus
quisq; pro suo arbitrio in illis dispensat
tanquam à se latis, & non tanquam ab
aliquo superiore.</P>
<P>  Nihilominus respectu singulor&#x0169; Epis<marginalia>4.|Leges pro|uincialis|concilij tā|quam le-|ges superi|oris haben|tur respe-|ctu Episco-|porum.</marginalia>
copor&#x0169; cert&#x0169; est illas leges ce&#x0303;seri leges
à superiori latas, & ita sol&#x0169; posse in illis
dipensare, quatenus illis concess&#x0169; est ex
presse, vel tacite, aut cōsuetudine. Ratio
est, quia re vera in cōcilio Prouinciali,
vt est vnum corpus mysticum, est vera
iurisdictio quasi per se vna moraliter
(vt sic re&#x0303; explice&#x0303;) & nō tant&#x0169; est aggre-
gat&#x0169; iurisdiction&#x0169;. Quod quide&#x0303; tanquā
certum supponimus ex materia de con-
cilijs, quam Deo dante in tom. 6. 3. par-
tis tractabimus, in illum enim loc&#x0169; to-
tum ordinem Ecclesiasticæ Hierarchiæ
explicandum reseruamus. Nunc id satis
constat ex cōmuni vsu, & perpetua Ec-
clesiæ traditione, quę cōstat ex dist. 18.
per totā. Ite&#x0303; ex 9. q. 3. c. Saluo, c&#x0169; multis
seque&#x0303;tibus, & ex c. Graue nimis, de Prębe&#x0303;.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0707.jpg/>
@@1@<SE707>700 Lib. 6. Deinterpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>& ex c. Sicut olim, de Accusat. vbi supponi
tur, huiusmodi concili&#x0169; posse statuta cō
dere, quę Episcopi, & seruare debe&#x0303;t, &
facere vt seruentur, ide&#x0303;q; renouat Cōc.<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
Trident. Sess. 24. cap. 2. ex quibus etiā
cōstat, posse huiusmodi concili&#x0169; singu-
los Episcoporum iudicare, atq; adeo ha
bere in illosvim directiuam, & coactiuā
quam habere nō posset, nisi haberet pro
priam iurisdictione&#x0303;, distinctam à iuris-
dictione singulorum Episcopor&#x0169;, & su-
periore&#x0303; illis. Nam licet plures Episcopi
in vn&#x0169; aggregare&#x0303;tur, sine capite nō face
re&#x0303;t vn&#x0169; corpus, nec in illis simul sumptis
daretur iurisdictio supra singulos. Lōge
ergo aliter iudicand&#x0169; est de cōcilio Pro
uinciali. Hinc ergo cōcluditur, leges ab
eo latas esse leges superioris respectu
singulor&#x0169; Episcopor&#x0169;, & cōseque&#x0303;ter vn&#x0169;
que&#x0303;q; Episcop&#x0169; tantum posse in illis le-
gibus dispensare, quant&#x0169; illis cōcessum
est, vel permiss&#x0169;, quod etiam à fortiori
constabit ex his, quæ de Archiepiscopo
dicemus. Deniq; inde etiam cōcluditur
quod licet Episcopus possit in tali lege
dispensare in sua Di&#x0153;cesi, nō tamen po-
test illam abrogare, etiam pro sua Di&#x0153;-
cesi, quia est lex superioris, quæ ab infe-
riori etiam ex parte abrogari non po-
test, vt infra dicetur.</P>
<P>  An vero idem sit dicend&#x0169; de Archie-<marginalia>5.</marginalia>
piscopo, videtur esse dubi&#x0169;, quia Archi-
episcopus videtur esse supra tale cōci-
lium, sicut Papa est supra concili&#x0169; gene-
rale, nam est caput in illo cōcilio, & ideo
ipse c&#x0169; cōcilio potest punire Episcopos,
cōcilium aute&#x0303; nō potest punire Archie-<marginalia>Archiepis|copus non|aliter dis-|pensat in le|ge Concilij|Prouincia|lis, quā alij|Episcopi.</marginalia>
piscopum, vt significatur in c. Graue, de
Præben. Et in cap. Multis, dist. 17. signifi-
catur appellari à consilio Prouinciali
ad Metropolitanum. Nihilomius dicen-
d&#x0169; est, Archiepiscopum non aliter posse
dispensare in legibus cōcilij Prouincia-
lis, quam cæteros Episcopos; est enim
etiam ipse inferior tali concilio, vt sen-
sit Glossa vltima in cap. Sicut. 2. q. 7. Et su-<marginalia>Glossa.</marginalia>
mitur etiam ex Gloss. vlt. in cap. penult.
de Appellat. in 6. quatenus ait, appellari
à Metropolitano ad concilium Prouin-
ciale, quod est sign&#x0169; distinctę, & superio-
ris iurisdictionis in cōcilio. Id aute&#x0303; col-
ligit ex dicto cap. Multis, nā prius ibi di-
citur, quod si Episcopi alicuius prouin-
cię aliquā inter se cōtrouersiā habeāt,
Ad maiore&#x0303; Sedem, id est, Metropolitanam<-P>@@

<-P>illam referant, & subditur, Si illic facile, &
iuste non discernuntur, vbi fuerit Synodus regu-
lariter congregata, canonicè, & iustè iudicentur.
Synodus (inquit) vtiq; Prouincalis, quia
nec Episcopalis sufficit, nec generalis
est necessaria; ergo clarè ponitur recur-
sus à Metropolitana Sede ad Cōcil. Pro-
uinciale tanquā ad superius. Et ita etiā<marginalia>Nauar.|Paul. de|Eleaz.|Cardin.|Anchar.|6.</marginalia>
se&#x0303;tit Nauar. in cōs. 6. de Maiorit. Obedi.
cum Paulo de Eleazar, & Cardin. in Cle-
ment. 1. §. Quod etiā interdictis, de Sent. ex-
cōmu. vbi idem tenet Anchar. num. 5.</P>
<P>  Ratio autem est, quia iurisdictio illa,
quæ est in cōcilio Prouinciali, nō est ea-
de&#x0303;, quæ est in Archiepiscopo, neq; etiā
est ab illo: sed est altior, & vniuersalior,
quam illa. Quod patet, tum quia ad plu-
res effectus extenditur, quia Archiepis-
copus per suam iurisdictione&#x0303; nō posset
de Episcopis suffraganeis iudicare, vel
eos punire, nec legespro eor&#x0169; Dięce sib&#xA770;
ferre, c. Nullus, c&#x0169; alijs. 9. q. 3. c. 1. de offi.
legat. quæ tñ potest cōcili&#x0169;. T&#x0169; etiā quia
talis est iurisdictio Cōcil. Prouincialis,
vt actus eius cōmuni cōsensu, seu maio-
ris partis fieri debeant, vt aperte colli-
gitur ex dicto c. Nullus, & ex vsu, & ordi-
ne talium concilior&#x0169;, prout, ex Isidoro
describi{t$} in 1. tom. Concilior&#x0169;, vbi etiā
dicitur cōstitutiones edi à toto Cōcilio
& ab ōnibus debere subscribi. Neq; pos-
set Archiepiscopus, etiamsi id tentaret,
tale ius sibi vsurpare. Sign&#x0169; ergo euide&#x0303;s
est, iurisdictione&#x0303; concilij non esse illius,
nec ab illo, sed esse superiore&#x0303; illo. Et ita
non sedet Archiepiscopus in Concilio
tanquam maior iurisdictione toto con-
cilio, sed tanquam præside&#x0303;s, vt maior di
gnitate, & potestate, vt rectus ordo ser-
uetur. Vnde autem concilium illud ha-
beat iurisdictione&#x0303;, an à iure diuino qua-
si naturali gratia, vel à Pontifice S&#x0169;mo,
alterius considerationis est: vtrumque
autem potest probabiliter defendi.</P>
<P>  Hinc ergo concluditur. Archiepisco-<marginalia>7.|Archiepis-|copus liga-|tur legibus|Cōcil. Pro-|uincial. tā-|quam me&#x0303;-|brum eius.</marginalia>
p&#x0169; ligari legibus cōcilij prouincialis tā
quam vn&#x0169; ex me&#x0303;bris eius, & inferiorem
illo. Vnde consequens est, vt non dispen-
set in illius legibus tanquam in suis, sed
tanquā in legib&#xA770; sui superioris. Atq; ita
quoad hoc eade&#x0303; est ratio de Archiepis-
copo, quæ de alijs. Omnes ergo eatenus
poss&#x0169;t in talib&#xA770; legibus dispe&#x0303;sare quate
nus illis permiss&#x0169; est, vel cōcess&#x0169;. Vnde si
cōcili&#x0169; reseruasset suę legis dispe&#x0303;satio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0708.jpg/>
@@1@<SE708>Cap. 15. Soluuntur dubia de potestate inferiorum. 701
<duolan 2><-P>ne&#x0303; null&#xA770; posset in ea dispe&#x0303;sare sua aucto-
ritate, nisi S&#x0169;mus Pontifex, vel concili&#x0169;
generale, vel ide&#x0303; Prouinciale iter&#x0169; con
gregatum. Ordinariè verò c&#x0169; non fit ta
lis reseruatio, intelligitur cōmissa Epis-
copis potestas dispe&#x0303;sandi, vnicuiq; res-
pectiuè pro sua Dięcesi, & Archiepisco-
po etiā pro sua tant&#x0169;, & nō pro Dięcesi-
bus suffraganeor&#x0169;, quia (vt dixi) nō ha-
bet ibi ordinariā iurisdictione&#x0303; i&#x0303;media-
tam, nisi quoad aliqua d&#x0169; visitat. Colligi
tur aute&#x0303; dicta concessio t&#x0169; ex vsu, tum
quia est moraliter necessaria, ne opor-
teat vel Summ&#x0169; Pōtifice&#x0303; adire, vel aliud
concili&#x0169; expectare pro singulis dispen-
sationibus, quod esset graue incōmod&#x0169;.
Dices: potuit cōmitti dispensatio tali&#x0169;
legum Archiepiscopo. Respondeo, po-
tuisse quide&#x0303; ab eodem concilio cōmitti,
consentientibus omnib&#xA770; Episcopis, vel
à Pontifice, per cōmune ius; neutro au-
tem modo ei cōmittitur, quia neutrum
ex vsu cōstat, nec est verisimile Episco-
pos suffraganeosvelle tantam potestate&#x0303;
Archiepiscopo concedere. Nec etiam
iure cōmuni, vel Pontificio fit illa com-
missio Archiepiscopo magis, quā alijs,
t&#x0169; quia non potest oste&#x0303;di tale ius, t&#x0169; etiā
quia esset in præiudici&#x0169; Episcoporum
maxime quia statuta tali&#x0169; conciliorum
solent esse de rebus ordinarijs, & ad sin-
gularum Di&#x0153;cesum cōmune regimen
pertinentib&#xA770;. Adde quod dispe&#x0303;sationes
in iure cōmuni, vel in votis nō cōmitt&#x0169;-
tur Archiepiscopo pro Dięcesib&#xA770; suffra
ganeor&#x0169;, vt ostendi lib. 6. de Voto c. 10.
ergo nec dispensatio in legibus concilij
Prouincialis.</P>
<P>  Terti&#x0169; dubi&#x0169; simile pręcedenti est de<marginalia>8.</marginalia>
singulis Episcopis respectu cōstitution&#x0169;
propriar&#x0169; singulor&#x0169; Episcopatu&#x0169;. Dupli
cia enim esse possunt huiusmodi statuta
seu leges, quædā conditæ à solo Episco-
po, sua authoritate, & voluntate, & de
his clar&#x0169; est, posse in illis dispensare ex
intrinseca potestate, & voluntate, à qua
sola pendent. Alię solent esse leges Syno
dales, quæ fiunt ab Episcopo c&#x0169; Synodo
Episcopali, & respectu tali&#x0169; legum vide{t$}
se habere Episcopus tanquā inferior, si-<marginalia>Episcopus|nō est infe|rior respe-|ctu leg&#x0169; Sy|nodalium.</marginalia>
cut de Archiepiscopo dixim&#xA770;, quia istæ
leges s&#x0169;t cōciliares, & sic sunt à potesta-
te superiori. Nihilominus tñ cōtrarium
ver&#x0169; est, quia iuxta veriore&#x0303; sententiam
in episcopali Synodo nō est iurisdictio<-P>@@

<-P>&#xA753;pria, & legislatiua distincta à iurisdi-
ctione Episcopi, quia inferiores, qui c&#x0169;
Episcopo in ea Synodo cōueniunt, nō ha
bent iurisdictione&#x0303; propriā Episcopale&#x0303;,
aut legislatiuā, sicut habe&#x0303;t Episcopi cō-
uenie&#x0303;tes in Cōc. Priuinciali, & ideo infe-
riores clerici c&#x0169; Episcopo cōuenientes
ex se nō habent potestate&#x0303; cōferendi illi
Synodo speciale&#x0303; iurisdictione&#x0303; ab Epis-
copali distinctā, & illasuperiore&#x0303; quasi ex
natura rei resultante&#x0303; in tali cōuentu ex
cōsensione omnium. Quia hoc nō habet
f&#x0169;dament&#x0169; in supernatur ali iurisdictio-
ne singulor&#x0169;, vt ex dictis cōstat. Nec etiā
Christus immediatè illā confert, neque
etiā Pōtifex, nullo enim iure aliquid isto
r&#x0169; ostendi potest. Et ideo iurisdictio il-
lius Synodi nō est alia, nisi solius Episco
pi, & Synodus tant&#x0169; cōgregatur, vt ma-
iori consilio, & maturitate, ac suauiori
modo res ordinentur. Quod signficauit
Bellarmi. lib. 1. de Concil. c. 4. dice&#x0303;s dię-
cesanas Synodos, vixposse cōcilia appel<marginalia>Bellarm.</marginalia>
lari, c&#x0169; in eis ordinariè nullus sit, qui iu-
risdictione&#x0303; habeat pręter vn&#x0169; Episcop&#x0169;.
Quapropter ita potest Episcopus dispe&#x0303;
sare in constitutione Synodi sicut in sua
propria, vt expresse docuit Nauarr. in<marginalia>Nauar.</marginalia>
Sum. cap. 25. n. 74. in fine, & in Cōment.
de Simon. n. 4. & sequitur Sāc. lib. 8. disp.
17. n. 34. vbi allegat quosdam modernos
contrarium sentientes, quia supponunt
Synodum esse supra Episcopum, & excō-
municationem latæ sententiæ latam in
tali Synodo ligare etiam Episcop&#x0169;. Sed
hoc sine dubio falsum est, & sine funda-
mento dicitur, quia per se loquendo in
ea Synodo non est alia potestas excom-
municandi, nisi potestas Episcopi, qui
non potest ligare seipsum, & ideo leges
in tali Synodo factæ, licet obligent Epis-
copum quoad vim directiuam, non ta-
men quoad coactiuam, in quo etiam dif-
ferunt à legibus Concilij Prouincialis,
vt sensit etiam Nauarr. Cons. 6. de Maio-
rit. & obed. n. 5. in fine. Est ergo magna
differentia etiam quoad dispensatione&#x0303;,
nam Episcopus dispensat in lege conci-
lijs Prouincialis tanquam in lege supe-
rioris, in Synodali autem tanquam in
sua, & ideo longe aliter requiritur iusta
causa in vtraq; dispensatione iuxta do-
ctrinam inferius tradendam.</P>
<P>Quart&#x0169; dubi&#x0169; est, an Episcop&#xA770; possit so
l&#xA770; in legib&#xA770; canonicis dispe&#x0303;sare, vel indi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0709.jpg/>
@@1@<SE709>702 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>geat cōsensu, vel cōsilio sui capituli. Ali<marginalia>De potesta|te Episco-|pi in legi|bus canoni|cis.</marginalia>
qui enim Canonistæ dixerunt, nō posse
Episcop&#x0169; dispensare in his legibus sinè
consensu, vel consilio capituli: Vide&#x0303;tur
aute&#x0303; loqui tam de dispensatione in iure
communi, seu Pontificio, aut conciliari,
quam etiam Synodali: nam indefinite,
imò & vniuersaliter loquuntur, vt patet
ex Glossa vlt. in c. vlt. q. 5. & ex Glossa
in cap. Si qui sine, 81. d. & in cap. Ex p&#x0153;nite&#x0303;-<marginalia>Turrecre.</marginalia>
tibus, dist. 50. Vbi Turrecrem. sentit, de
iure veram esse hanc sententiam, quam
etiam tenet Archid. in cap. 1. de Filijs<marginalia>Archid.|Oldrad.</marginalia>
pręsbyter. in 6. & Oldrad. cons. 326. n. 6.
Fundamentum est, quia dispensatio est
actus solennis, & inter ardua, & grauio-
ra negotia reputatur, vt dicitur in cap.
Didici, in fine. 1. q. 7. huiusmodi autem ne
gotia non potest Episcopus sine suo ca-
pitulo expedire, iuxta cap. penult. 15. q.
7. & cap. Quanto, de lis, quæ fi. à Pręl. &c.<marginalia>Hostiens.</marginalia>
Aliter vero Hostiens. in Summ. lib. 3. tit.
de ijs, quę fi. à Prælat. nu. 1. distinctione
vtitur, Nam in magnis (inquit) Beneficijs dis-
pensare non potest sine consensu capituli, secus in
minimis, sequitur Syluest. verb. Dispensatio,
q. 4. & refert plures, & Turrecrem. in di-
cto cap. 1. Si qui sine.</P>
<P>  Dico verò in primis, indubitatum vi-<marginalia>10.|Episcopus|in suis le-|gibus & cō|stitutioni-|bus dispen|sare potest.</marginalia>
deri, posse Episcopum solum, & sine cō-
sensu capituli dispensare in suis legibus
& constitutionibus. Probatur, tum quia
talis dispensatio inter minores merito
cōputatur, tum etiam quia talis lex po-
test ferri ab Episcopo sine capitulo, vt
supra dixi; ergo multò magis dispe&#x0303;sari.
Deinde dico, salte&#x0303; ex cōsuetudine posse
Episcopum dispensare in quoc&#x0169;que ca-
su suo fine capitulo, ita fatetur etiā Tur<marginalia>Turrecre.|Archid.|Gloss.|Hostiens.</marginalia>
recrem. supra cum Archid. in dicto cap.
Ex p&#x0153;nitentibus, & idem tenet Gloss. in c.
Cum ex eo, de Elect. in 6. verb. Episcopi, cum
Hostiens. in cap. Dilectus, de Tempor. or-
din. nam de facto ita obseruāt Episcopi,
& consuetudo posset ius dare, etiam de-
rogando iuri. Dico verò vltimo, etiam
de iure non habere in hoc actu Episco-
pum depende&#x0303;tiam à capitulo. Itá sentit<marginalia>Gloss.|Angel.</marginalia>
dicta Gloss. in cap. Cum ex eo, quam alij
ibi sequ&#x0169;tur, & Angel. verb. Dispensatio. n.
6. Ratio autem est, quia nec iure diuino,
aut naturali est necessarius concursus
capituli cum Episcopo ad dispensand&#x0169;,
nec ex iure positiuo Ecclesiæ; ergo. An-
tecede&#x0303;s quoad ius diuinum patet, quia<-P>@@

<-P>iurisdictio Episcoporum, vel non est ab
solutè de iure diuino, & ita neque habet
modum præscriptum ex diuino iure, vel
eo modo, quo est de iure diuino perti-
net ad Monarchic&#x0169; regimen immedia-
tum. Vnde non est cur fingatur data c&#x0169;
illa limitatione, neque etiam in iure na-
turali id potest habere fundamentum.</P>
<P>  De iure autem Ecclesiastico proba-<marginalia>11.</marginalia>
tur, quia vbicumq; iura canonica com-
mittunt dispensatione&#x0303; Episcopo, de illo
solo loquuntur, nulla facta me&#x0303;tione ca-
pituli, cap. At si clerici, §. De adulterijs, & c.
Cum ex eo, c&#x0169; similibus, quę ibi Glossa re-
fert. Et eodem modo loquitur Concili&#x0169;
Tridentin. Sess. 14. cap. 7. Sess. 24. cap. 6.
& frequenter. Quòd vero dicunt aliqui,
subintelligendā esse conditionem de cō
cursu capituli gratis dicitur, c&#x0169; id nul-
libi sit expressum. Et declaratur tande&#x0303;,
nam tribus modis potest intelligi con-
cursus capituli, scilicet, per solam præ-
sentiam, per consensum, & per consili&#x0169;,
Doctores enim allegati ambigue nunc
de vno, n&#x0169;c de altero modo loquuntur.
Prim&#x0169; significat Glossa quędam, & alij
dum dicunt, requiri ad solennitate&#x0303; a-
ctus, & vt de illo possit sufficienter con-
stare. Sed hoc friuolum est, quia nec dis-
pensatio per se requirit tantam solen-
nitatem, necvllo iure postulatur, & alijs
modis potest sufficienter de dispensatio
ne cōstare. Secund&#x0169;vero nimi&#x0169; est, quia
etiā in dicto c. Quanto, non dicitur, C&#x0169; con-
sensu, sed cum consilio, & eode&#x0303; modo loqui-
tur cap. Nouit, de ijs, quę fiunt à Prælat.
&c. Et ita nō requiritur cōsensus, nisi in
casibus expressis, qui ordinariè spectāt
ad ius, vel indemnitate&#x0303; Ecclesię, seu ca-
pituli. Terti&#x0169; verò de consilio fortasse
habet aliquā probabilitate&#x0303; de antiquo
iure, & in rebus arduis. Sed iā nō est ne-
cessaria talis forma, vt cōsuetudo, & po
steriora iura probant. Maximè quia dis-
pensatio per se non reputatur ex rebus<marginalia>Feder.|Syluest.</marginalia>
arduis, quę requirunt consili&#x0169; capituli,
vt notat Federic. de Senis cōs. 40. in fine,
& indicat Syluest. suprà. Qui sol&#x0169; exci-
pit dispensationes, quæ possent cedere
in præiudicium Ecclesiæ, quod intellige&#x0303;
dum puto de pręiudicio contra ius pro-
prium Ecclesiæ, vel capituli. Vnde non
placet exemplum de dispensatione ad
ordines, quo vtitur Sylu. nam talis dispe&#x0303;
satio per se nullum pręiudicium affert.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0710.jpg/>
@@1@<SE710>Cap. 16. De potestate ordin. dispensandi, & commutandi. 703
<duolan 2><Z>CAPVT XVI.
Vtrum habentes potestatem ordinariam ad dis-
pensandum in legibus habeant etiam
ad commutandum.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Ensus quæstionis est, an liceat le-<marginalia>1.|S&#x0169;mus Pō-|tifex potest|leges suas|commuta-|re, & in il-|lis dispen-|sare.</marginalia>
gislatoribus, vel Prælatis, quando
relaxant vinculum legis onus ali-
quod, vel personale, vel pecuniari&#x0169; im-
ponere, id enim videtur in vsu esse, & ta-
men non est facile rationem illius red-
dere, & iustitiam, vel potestatem expli-
care. Primo ergo de Pontifice Summo
(& idem erit cum proportione in quo-
libet Principe supremo in suo ordine)
omnes fatentur posse hoc modo leges
suas dispensare, & commutare, quia hoc
non est per se malum, vt constat, & in se-
quentibus declarabitur: nec potest esse
prohibitum Papæ, cum supremam po-
testatem habeat. Nec alicubi inuenitur
talis prohibitio, vt etiam ostendetur à
fortiori. Imò habemus talis dispe&#x0303;satio-
nis exemplum in cap. Licèt, de Feri. vbi
Pontifex dispensat in quadam piscatio-
ne in die festo c&#x0169; onere cuiusdam elee-
mosynæ. Nam licèt quidam Summistæ
dixerint, illud onus esse consilij, non ne-
cessitatis, vim faciunt textui, & verbis
eius. Quia illa indulgentia sub tali con-
ditione, vel mòdo conceditur per hæc
verba, Ita quod post factam capturam, Eccle-
sijs circumpositis, & pauperibus congruam fa-
ciant portionem. Concessio autem sub cō-
ditione, vel modo inducit necessitatem
adimplendi conditionem, si quis dispe&#x0303;-
satione vtatur, vt rectè viderunt ibi Pa-
normit. Anton. & alij, & Nauar. in Sum.<marginalia>Panorm.|Anton.|Nauar.|Angel.|Caiet.</marginalia>
cap. 3. n. 9. cum Angelo, & Caiet. & idem
dixi in primo tom. de Relig. tract. 2. lib.
2. cap. 19. n. 7. & latius cap. 33. à n. 5. Et
in dispensationibus, præsertim in ma-
trimonij impedimentis, & alijs similib&#xA770;
hoc obseruat consuetudo Romana, vt
latè explicui dicto tomo 1. de Religion.<marginalia>2.|Episcopi &|alij inferio|res legisla-|tores poß&#x0169;t|in legibus|suis dispen-|sare &#xA751; mo-|dum cōmu|tationis.</marginalia>
tract. 3. lib. 4. de Simon. c. 20. n. 11. & 12.</P>
<P>  Sec&#x0169;dò videtur etiam extra contro-
uersiam positum, posse Episcopos, seu a-
lios inferiores legislatores dispensare
in suis legibus, non purè, sed per mod&#x0169;
commutationis, aut compe&#x0303;sationis. Ita
supponit vt manifestum Sanci. lib. 8. de
Matrim. disp. 14. n. 1. licet neminem al-
leget, quia non videtur fuisse hoc in cō-<-P>@@

<-P>trouersia positum. Ratione&#x0303; reddit, quia
huiusmodi leges a voluntate Episcopi,
vel similis legislatoris pendent; ergo ex
iusta causa potest eadem voluntate re-
laxare legem, vel omnino, vel partim, in
aliud opus illā obligationem cōmutan-
do. Item quia eade&#x0303; est proportio inter
Episcopum, & suam legem, quæ est inter
Pontificem, & suam, nam in vtroq&#x0301;; pen-
det obligatio legis à propria voluntate
respectiuè, & in neutro deest potestas ad
impone&#x0303;d&#x0169; nou&#x0169; onus loco alterius, ea-
de&#x0303; enim potestas, quæ fuit sufficiens ad
lege&#x0303; ferendā, erit etiam sufficie&#x0303;s ad aliā
obligationem loco illius imponendam.</P>
<P>  Nihilominus tamen de Episcopis, seu<marginalia>3.</marginalia>
inferioribus dispensantibus in lege su-
perioris, negant aliqui, posse dispe&#x0303;sare
cōmutationem miscendo, seu compen-
satione&#x0303; exigendo, sed solum purè rela-
xando legem, si causa exigat, vel iustè id
permittat. Ita tenet Sanc. suprà n. 2. & la
tiùs lib. 3. disp. 10. à n. 8. vbi refert Sot&#x0169;<marginalia>Sanch.|Soto.</marginalia>
4. dist. 28. q. 1. ar. 2. vbi specialiter loqui-
tur de dispensatione in denunciationi-
bus matrimonij, dicitq&#x0301;; vbi iusta causa
dispensandi subest, iniquissim&#x0169; esse, ali-
quam mulctam imponere, etiam pro Ec
clesiæ fabrica. Et potest ad ide&#x0303; allegari<marginalia>Nauar.</marginalia>
Nauar. cons. 18. de P&#x0153;nit. & remiss. n. 3.
dice&#x0303;s, peccare Prælat&#x0169; concedente&#x0303; dis-
pensationem subdito, quæ iure cōmuni
competit, pro aliquo adiutorio tempo-
rali, & intelligit etiam pro eleemosyna
facienda, vt ex n. 4. constat, quia non est
pecunia dādum, quod iure cōmuni gra-
tis debetur, iuxta l. 2. ff. de Condict. ob
turp. caus. Fundament&#x0169; esse potest mul-
tiplex. Prim&#x0169; quia illa actio est iniusta,
si dispensatio habet iustā causam, quod
indicant Nauar. & Soto. Sec&#x0169;dum quia
in Episcopis vix potest excusari à labe
simoniæ, vt ait etiam Nauar. & indicat<marginalia>Tabien.</marginalia>
Tabien. verb. Simonia. n. 51. Tertium, &
magis propri&#x0169;, quia hoc excedit pote-
state&#x0303; Episcopi, aut similis dispensantis
in lege superioris, nam ipse non posuit
obligatione&#x0303; talis legis, nec fortasse po-
tuisset illā ferre; ergo nec potest aliquā
obligatione&#x0303; ponere loco obligationis
talis legis. Probatur consequentia, quia
à superiore sol&#x0169; illi cōmissum est, vt tol
lat vincul&#x0169; legis suæ, quando iust&#x0169; fue-
rit, non verò vt aliud onus imponat, &
Prælatus nō plus potest in illo actu, quā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0711.jpg/>
@@1@<SE711>704 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>ei sit commissum. Neq&#x0301;; habet alique&#x0303; iu-
stum titulum ad impone&#x0303;dum tale onus.
Et confirmatur, quia aliàs posset Epis-
copus sua voluntate, & sine alia causa
cōmutare opus legis in aliud opus pi&#x0169;,
sicut potest in votis facere, quod sine
dubio falsum est. Confirmatur secundò<marginalia>Trident.</marginalia>
ex Trid. sess. 25. cap. 18. de Reform. præ-
cipiente dispensationes gratis dari; nō
fit aute&#x0303; gratis, quod fit onere imposito,
etiam si titulo eleemosynæ imponatur.</P>
<P>  Hæc verò sententia ita indefinitè, &<marginalia>4.|Potest Epis|copus dispe&#x0303;|sare in lege|superioris|per mod&#x0169;|compensa-|tionis.|Panorm.</marginalia>
nudè prolata mihi probari nō potest, &
ita contrari&#x0169; absolutè docui in d. tomo
1. de Relig. tract. 2. lib. 2. cap. 33. n. 10. &
tract. 3. lib. 4. c. 20. n. 15. estq&#x0301;; sententia
Panormit. in dicto cap. Licet. n. 4. & in Ru
bri. de Obseruat. ieiun. n. 9. vbi alij Do-
ctores communiter, in dispensatione ie-
iunij facta per Episcopum, vel alios Prę
latos, non sol&#x0169; approbant cōpensatio-
ne&#x0303;, sed etiā consulere videntur. Et idem
habet Innoc. ibi c. 1. que&#x0303; refert, & sequi-<marginalia>Innoc.|Palud.|Caiet.</marginalia>
tur Palud. in 4. dist. 15. q. 4. ar. 13. & om-
nes S&#x0169;mistæ, & Doctores tractantes de
ieiunio. Et ide&#x0303; tenet Caiet. 1. 2. q. 97. ar.
4. Est præterea cōsuetudo valde cōmu-
nis tam in ieiunijs. quā in dispensationi-
bus circa opera seruilia in die festo, &
circa præceptum recitādi horas cano-
nicas, & similia. Ratio verò esse potest,
quia hoc nō est per se mal&#x0169;, nec est pro-
hibit&#x0169; inferioribus Prælatis; nec exce-
dit illor&#x0169; facultate&#x0303;; ergo possunt id fa-
cere & licitè, & validè. Antecedens quo
ad primā parte&#x0303; patet facilè responde&#x0303;-
do ad duas primas rationes. Quia in ta-
li cōmutatione nō intercedit iniustitia.
Nā licet detur causa iusta relaxandi le-
ge&#x0303;, potest illi satisfieri miscendo aliquā
compensatione&#x0303;, quæ ex parte suppleat
intentione&#x0303; legislatoris, quia non impe-
ditur ex vi talis causę. Imò interd&#x0169; con-
tingere potest, vt causa sit iusta, & suffi-
ciens ad relaxand&#x0169; hoc modo, & non ad
puram remissione&#x0303;: sicut in votis dicere
solem&#xA770;, quoad hoc enim ferè eade&#x0303; est ra
tio, vt ostendā. Ac deniq&#x0301;; licèt causa sit
talis, vt propter illam possit iustè dispe&#x0303;
sari purè; nihilominus potest non obli-
gare ad sic dispensand&#x0169;, & ita sine iniu-
stitia poterit aliqua recompensatio im-
poni, dummodò iusto titulo imponatur,
vt declarabo. Deinde potest in tali re-
missione nulla simonia, nec vmbra eius<-P>@@

<-P>cōmiti, vt in dicto cap. 20. latè declara-
ui, & est manifestum in cōmutationibus
votor&#x0169;. Ite&#x0303; est clar&#x0169;, quando non inter-
cedit pecunia, nec fit compensatio per
mod&#x0169; rede&#x0303;ptionis, sed purę cōmutatio-
nis impone&#x0303;do opus orationis, aut simi-
le. Deniq&#x0301;; etiā si onus pecuniari&#x0169; impo-
natur, si nullo modo in vtilitate&#x0303; impone&#x0303;
tis; sed ad pia opera purè, & sincerè ap-
plicetur, cessat omnis suspicio simonię;
ergo talis modus recōpensationis non
est &#xA751; se, seu intrinsecè malus, nulla enim
deordinatio intrinseca cogitari potest.</P>
<P>  Secunda verò pars antecedentis, ni-<marginalia>5.</marginalia>
mirum, hoc non esse mal&#x0169;, quia prohibi-
t&#x0169; his Prælatis, probatur, quia nulla po-
test ostendi lex Ecclesiastica hoc prohi-
bens: etenim siqua esset, maximè decre-
t&#x0169; illud Concilij Trid. sess. 25. cap. 18. At<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
illud in primis non loquitur de dispen-
sationibus tantum Episcopor&#x0169;, seu in-
feriorum Prælator&#x0169;, sed simpliciter de
dispensatione legum. Vnde tota illa do-
ctrina sine dubio generalis est, etiam de
Dispe&#x0303;sationibus Papæ, vt patet ex prin-
cipio capitis, & ex absoluto loquendi
modo, & ex illa distributione posita in
fine capitis A quibusc&#x0169;&#xE8BF;&#x0301; ad quos dispensatio
pertinebit; at Pontifices quādo dispensant
imponendo similia onera, non derogāt
illi decreto, aliàs non rectè facere&#x0303;t, pas-
sim, & sine speciali causa illud transgre-
diendo. Deinde lex illa etiā comprehe&#x0303;-
dit dispensationes Episcoporum in pro
prijs legibus, vt ex eadem verbor&#x0169; con-
sideratione, & ponderatione constat, &
tamen in illis non censetur prohibitus
hic modus compensationis; ergo nec in
alijs. Deniq&#x0301;; qui commutat votum, gra-
tis commutat, siue imponat onus perso-
nale, siue reale, dummodò non propter
temporale&#x0303; vtilitatem, sed propter ope-
ris pietatem compensationem faciat.
Vnde in illo decreto hoc solum intendi-
tur, vt nihil te&#x0303;porale exigatur propter
dispensationem, non solum per modum
pretij, verum etiam nec per modum sti-
pendij, aut congruæ sustentationis, v{t$}
in dicto cap. 20. n. 14. & 15. latè explica-
ui, vbi etiam sic exposui sententiam Na
uarri, Tabienæ, & aliorum. In compen-<marginalia>Nauar.|Tabien.</marginalia>
satione autem, vel cōmutatione, de qua
loquimur, non imponitur vnum opus lo
co alterius eo titulo, id est propter dis-
pensatione&#x0303;, sed purè propter opus pie-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0712.jpg/>
@@1@<SE712>Càp. 16. De potestate ordin. dispensandi, & commutandi. 705
<duolan 2><-P>tatis, vel diuinum cultum, vt supponi-
mus; ergo prohibitio illa concilij nihil
ad rem præsentem spectat, & præter il-
lam nulla alia affertur, nec ego illam ha
ctenus inueni; non est ergo hoc malum,
quia prohibitum.</P>
<P>  Tertia deniq&#x0301;; pars antecedentis, sci-
licet, quod potestas nō desit, patet, quia<marginalia>6.</marginalia>
auctor legis habet potestatem hoc mo-
do dispensandi in lege, vt supponitur;
ergo potest committere inferiori, vt eo
dem modo dispenset, quando illi vide-
bitur expedire. Quid enim obstat, quo-
minus id possit. Si autem potest; ergo
quoties absolutè, & simpliciter com-
mittitur dispensatio sine vlla declara-
tione, vel limitatione, intelligitur, vt eo
modo possit fieri, quo cōmissarius pru-
denter iudicauerit expedire; ergo non
limitatur potestas ad relaxationem per
puram ablationem, sed extenditur ad
mixtam cum aliqua recompensatione,
nam hæc sæpe esse potest non solum iu-
sta, sed etiam melior, & vtilior animę, ac
subinde magis secundum intentionem
legislatoris.<marginalia>7.|Concess{a}|potestate di|spe&#x0303;sandi in|telligitur|potestas cō|mutandi.</marginalia>
<P>  Vnde optima est etiam illa ratio, qua
vsi sumus in lib. 6. de Voto cap. 12. Pote-
statem dispensandi esse maiorem, quam
commutādi, & virtute illam includere,
& ita concessa potestate dispe&#x0303;sandi, in-
telligi concessam potestatem cōmutan-
di, quod saltem in potestate ordinaria
omnes admittunt; ergo ita est in pręsen-
ti dicendum. Respondent, licet ita sit in
voto, secus esse in lege. Nā in voto, quā-
do commutantur, non aufertur obliga-
tio voti, nec aliqua de nouo imponitur,
sed fit tant&#x0169; mutatio in materia, & ideò
minus fit, quam cum per dispensatione&#x0303;
aufertur tota obligatio, ideoq&#x0301;ue maior
est potestas dispensandi. At verò in prę-
senti maior est potestas commutandi,
quam potestas auferendi vnam obliga-
tionem legis, & imponendi aliā alterius
rationis, potestas autem purè dispe&#x0303;san-
di solum est ad aufere&#x0303;dam obligatione&#x0303;.
Sed hoc non rectè dicitur, quia etiam in
voto aufertur per commutationem vna
obligatio, & ponitur alia, non enim pos-
sunt esse vna numero, mutata materia,
& promissione, licèt fortasse ibi sint e-
iusdem speciei, & in commutatione le-
gis mutetur species virtutis, quod pa-
rum refert ad intentam differe&#x0303;tiam. Et<-P>@@

<-P>deinde potestas dispe&#x0303;sandi non dicitur
maior respectu plurium effectuum, sed
respectu relaxationis obligationis, & sic
negari nō potest, quin sit maior ablatio
obligationis simpliciter, illa, quę fit per
puram relaxationem, quam quæ fit per
recompensationem. Et hoc modo dici-
mus, legislatorem, qui committit abso-
lutam dispensationem, à fortiori com-
mittere còmmutationem, & hanc in illa
includi, quia respectu legis; & legisla-
toris minor relaxatio est. Deniq&#x0301;ue sicut
in commutatione voti, obligatio, quæ
relinquitur, non inducitur sine consen-
su dispensati, & per modum cuiusdam
pacti, & ideò non excedit potestate&#x0303; dis-
pensantis: ita in præsenti commutatio
illa non fit sine consensu dispensati ac-
ceptantis vnam obligationem loco al-
terius, & ideò non excedit potestatem
dispensantis, siue obligatio acceptata
sit eiusde&#x0303;, siue alterius rationis. Decla-
ratur exemplo patris familias commit-
tentis &#x0153;conomo potestatem remitten-
di debitoribus, si oportuerit, nam à for
tiori censetur dare potestatem compo-
nendi, vel commutandi debitum, etiam
si species debiti, vel obligationis mute-
tur, semper enim domini negotium me-
lius agitur. Et licet fines seruandi sint.
Melior causa mandantis fieri potest, vt dici-
tur in l. Diligenter. ff. Mandati; ergo simi-
liter in præsenti.</P>
<P>  Ex dictis ergo satis responsum est ad<marginalia>8.</marginalia>
fundamentum contrariæ sententiæ; so-
lumq&#x0301;; superest neganda sequela, quæ in
prima confirmatione fit, nimirum, posse
Episcopum sine causa mutare obliga-
tione&#x0303; legis, & aliud opus loco illius im-
ponere, sicut in votis fieri potest. Nega-
tur ergo sequela, & in primis si sermo
sit de opere minori, vel etiam æquali,
etiam in votis id nō est verum, vt in lib.
6. de Voto, cap. 19. probaui. Si verò sit
sermo de opere euide&#x0303;ter meliori, sic est
diuersa ratio in voto, & in lege. Nam vo
tum etiam propria auctoritate voue&#x0303;tis
potest cōmutari in opus euidenter me-
lius, vt ibidem cap. 18. probaui, quod de
lege dici non potest. Et ratio differen-<marginalia>Differentia|inter obli-|gatione&#x0303; vo|ti & legis.</marginalia>
tiæ est, quia voti obligatio oritur ex vo
luntaria promissione facta Deo, qui se&#x0303;-
per intelligitur acceptare in solutione
quidquid melius est; at verò legis obli-
gatio est necessaria, vt ab alio imposita,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0713.jpg/>
@@1@<SE713>706 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>& ideò præcisè est ad soluendum in ta-
li specie. Nec inferiori committitur po
testas mutandi hanc obligationem quo
modocumq&#x0301;ue, sed per modum relaxa-
tionis, quando fuerit necessaria, vel ma
ximè conueniens, & ideò quando nulla
est necessitas, nulla est etiam potestas
mutandi obligationem etiā in opus me-
lius. Neq&#x0301;; est vlla ratio præsumendi hoc
esse magis gratum legislatori, quia li-
cèt opus fortasse sit melius, magis per
se loquendo expedit communi bono, vt
lex, quæ communis est regula, immuta-
biliter, & vniformiter obseruetur. Vn-
de fortasse neque ipse legislator potest
prude&#x0303;ter talem commutationem face-
re sine iusta causa, erit tamen sufficiens
si intelligat fore vtiliorem subdito, prę-
sertim ad bonum animæ, & sine vlla of-
fensione aliorum posse obseruari.</P>
<P>  Vltimò tamen temperanda est dicta<marginalia>9.|Dicta reso-|lutio tem-|perand{a}.</marginalia>
resolutio, vt locum habeat in legibus,
per quas subditi obligantur ad aliqua
onera, à quibus per dispensationem exi
muntur: non verò in illis legibus, quæ
non feruntur per se ad imponenda one-
ra subditis, sed propter alios iustos fi-
nes pertine&#x0303;tes ad cōmune bonum pro-
pter seruandum debitum ordinem, vel
vitanda aliqua incommoda. In priori-
bus enim legibus optimè cadit dispen-
satio mista commutationi, quia onus
cum onere seruat proportionem ad cō
pensationem faciendam, vt si lex impo-
nat talem p&#x0153;nam, & subsit causa non
imponendi illam in specie, vel tollendi
illam iam incursam, iustissima esse po-
terit commutatio, & in hoc casu cano-
nes sæpe docent, esse faciendam, vel prę
mittendam, vt sumitur ex dicto cap. At
si clerici. §. De adulterijs, & ex Tridentino<marginalia>Trident.</marginalia>
sess. 24. cap. 6. cum similibus, & interdum
poterit iustæ dispensationi misceri pe-
cuniaria compensatio. Sic ergo in legi-
bus, quæ præcipiunt aliqua onera vir-
tutis, vel religionis, poterit iusta dispe&#x0303;-
satio fieri cum commutatione in aliud
opus facilius, & cui non obstet causa
dispensationis, & sic procedunt omnia
dicta. At verò sunt aliquę leges; quæ per
se non imponuntur propter opus exhi-
bendum à subdito, sed præcisè propter
vtilitate&#x0303; ad aliquem finem particulare&#x0303;;
& in his non videtur, per se loque&#x0303;do, iu-
sta recōpe&#x0303;satio, nisi fiat in aliquid, quod<-P>@@

<-P>ad finem per legem intentum conferat.</P>
<P>  Talis mihi videtur lex præcipiens de<marginalia>10.</marginalia>
nunciationem publicè fieri ante matri-
monium, ille enim actus non postulatur
propter se, sed propter vitanda pericu-
la, & ideò si causa subest iusta ad dispen-
sandum, vt matrimonium fiat omissis
denunciationibus, impertinens est cō-
mutatio per impositionem mulctæ pe-
cuniariæ, etiam in opus pietatis, quia
hoc nihil deseruit ad finem talis legis,
& ideò in illo casu probabilissima mihi<marginalia>In quo ca-|su sententia|Sancij, &|Soti sit pro|babilis.</marginalia>
videtur opinio Soti, & Sancij, quod t&#x0169;c
iniusta sit talis impositio. Secus verò
esset, si loco denunciationum impone-
retur onus abstinendi à copula post ma-
trimonium factum, donec denunciatio,
vel alia ęquiualens diligentia fiat, etiam
si oporteat aliquibus expensis fieri, nā
tunc iustissima esset compensatio. Si-
mile exemplum est in dispensatione cir-
ca interstitia ordinum, nam propter il-
lam imponere pecuniarium onus, etiā
sub specie eleemosynæ, vel religionis,
planè videtur omnino improportiona-
tum, atq&#x0301;; adeò iniustum, quia nihil de-
seruit intentioni talis legis, nec su best
rationabilis titulus illud imponendi: se-
cus verò esset, si ob talem dispensatio-
nem imponeretur onus seruie&#x0303;di aliquo
tempore in priori òrdine, qui est onus
proportionatum legi, & non iniquum.
Idem dico de licentia, & quasi dispensa-
tione concede&#x0303;di dimissorias ad ordine&#x0303;
suscipiend&#x0169; ab alio Episcopo, nam pro
illa imponere onus pecuniarium pro fa
brica Ecclesiæ, esset profecto absur-
dum, & non parum redolens simoniam.
Et de his legibus, & in hoc sensu censeo
loquutos esse Sotum, Nauarr. Tabien. &<marginalia>Soto.|Nauar.|Tabien.</marginalia>
alios, vt etiam in dicto cap. 20. significa-
ui. Siquis tamen rectè aduertat, hæc om
nia æquè procedunt in Episcopis respe
ctu suarum legum, & aliorum sacrorum
canonum, quia ratio iniustitiæ, vel spe-
cies simoniæ eadem est, & ideò in illis
nullam inter hæc differentiam cōstituo.
Pōtifex verò interdum potest hæc one-
ra imponere, non tantum per modum
commutationis, sed etiam per modum
oneris, vel tributi propter alias supe-
riores rationes, & propter supremam
potestatem illi peculiarem, vt eode&#x0303; ca-
pite dixi, & ideò non sunt hæc, quæ spe-
cialia sunt, ad inferiores extendenda.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0714.jpg/>
@@1@<SE714>Cap. 17. De potestate delegata ad dispe&#x0303;sand. in legib. hum. 707
<duolan 2><Z>CAPVT XVII.
De potestate delegata ad dispensandum in
legibus humanis.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X dictis in duobus pręcedentibus<marginalia>1.</marginalia>
capitib&#xA770; duo vt clara supponim&#xA770;.
Vnum est, potestatem dispensandi
in legibus humanis posse per delegatio-
nem committi, quia dispensatio ex ge-
nere suo est actus iurisdictionis satis cō
munis, & frequenter necessarius, & nihil
habet speciale, quod illius delegatione&#x0303;
impediat. Vnde in votis etiā delegatur;
ergo à fortiori in legibus. Alterum est,
hanc delegatione&#x0303; non fieri per legem,
sed per homine&#x0303;, quia cōmissio iurisdi-
ctionis per legem facta non est propria
delegatio, sed transit in institutione&#x0303; or-
dinariæ iurisdictionis, quia perpetua de
se est, sicut & lex est perpetua; ergo de-
legatio huius potestatis semper est ab
homine. Vnde fit, ex parte delegātis sup
ponendam esse potestatem ordinariam,
nā ab illa per se loquendo procedit de-
legatio, l. More. ff. de Iurisdict. omni. iudi.
Sub ordinaria autem comprehendimus
æquiualente&#x0303; ordinariæ, vt solet esse cō-
missio vniuersalis causarum iuxta l. 1. §.
Ab eo. ff. Quis, & à quo, comprehenditur
etiā potestas delegati habentis specia-
litatem in subdelegando, vt est in dele-
gato Papæ, seu Principis, iuxta cap. vlt.
de Offic. deleg. vel habentis specialem
exte&#x0303;sionem suæ delegationis ad subde-
legandum, iuxta sententiam communi-
ter receptam, & l. Non distinguemus. §. vlt.
ff. de Recept. arb. Pręter potestatem au-
tem necessaria est voluntas eiusdem su-
perioris, vt delegatio in actu fiat. quæ
voluntas signo aliquo externo manife-
stari debet, vt constat, & ordinariè fit
per rescriptum Principis. Quod mora-
liter necessarium est in ordine ad for&#x0169;
externum, vt possit de delegatione, &
de qualitate eius constare, de quo vide-
ri potest Panormit. in c. 2. de Schismat.<marginalia>Panorm.|Glossa.</marginalia>
n. 2. & Gloss. 1. in cap. Si qui. 81. d. Simpli-
citer autem, & in foro conscientiæ non
est necessaria scriptura, quia nullo iure
præscribitur, & secluso speciali iure,
quidquid fit per scriptum potest fieri
verbo, sicut infra tractando de Priuile-
gio latiùs dicemus.<marginalia>2.</marginalia>
<P>  Hinc ergo præcipuum dubium circa<-P>@@

<-P>hanc potestatem delegatam ad dispen-
sandum est, an scriptum, seu verba, per
quæ illa conceditur, sint stricti iuris, vel
fauorabilis. Et ratio dubitandi est, quia
hæc potestas duplici titulo odiosa est,
& ideò restringenda. Primo ratione ge-
neris, quia delegata est, nam eo ipso de-
rogat ordinarię; ergo consequenter est
odiosa, iuxta Gloss. in cap. 1. de Rescrip.<marginalia>Gloß{a}.</marginalia>
in 6. verb. Processus, & in cap. Solet, de Se&#x0303;-
tentia excommunicationis in 6. verb.
Per superiorem, quæ dicit, potestatem de-
legatam esse stricti iuris. Quam sequi-
tur Gemini. in cap. Præsentium. de Testi-<marginalia>Gemini.|Angel.|Syluest.</marginalia>
bus, & Angel. Syluest. & plures Summi-
stæ verb. Delegatus. Secundo ratione dif-
ferentiæ, seu speciei, quia dispensatio
est stricti iuris, vt diximus, ergo & po-
testas data ad dispensandum, quia talis
est potestas, qualis est actus, cum ab il-
la speciem sumat, & quia si actus est o-
diosus, non potest potestas nō esse odio-
sa, quia virtute continet actum, & quia
ampliata potentia, necesse est, actum
ampliari, quia ad plura, vel plures actus<marginalia>Anton. de|Rosel.</marginalia>
extendetur. Et ita sentit Anton. de Ro-
sel. tract. de legitimat. lib. 2. §. De causa
materiáli. n. 10. In contrarium verò est,
quia potestas delegata ad dispensand&#x0169;
non est iuri contraria, & est beneficium
Principis; ergo est fauorabilis; ergo nō
est stricti iuris, sed extendenda.</P><marginalia>3.</marginalia>
<P>  In hoc puncto eadem ferè doctrina,
quæ in dispensatione votorum data est
lib. 6. de Voto cap. 16. in dispensatione
legum loc&#x0169; habet, & infrà de Priuilegijs
ferè in simili ex professo tractanda est,
& ideò breuissimè est hoc loco expedie&#x0303;
da. Duplex ergo distinctio pręmittenda<marginalia>Duplex di-|stinctio no|tand{a}.</marginalia>
est circa huiusmodi delegationem, & va
rios modos, quibus fieri potest. Vna est,
quia interd&#x0169; immediatè datur directa
iurisdictio ipsi delegato; aliquando ve-
rò datur facultas ei, qui dispensandus
est, vt eligat personam, à qua possit dis-
pensari, vt in delegatione iurisdictionis
pro sacramento confessionis, & dispen-
satione votorum diximus, eadem enim
est ratio in præsenti, vt per se constat,
& frequens vsus confirmat. Nam hoc
modo conceduntur quotidie dispensa-
tiones irregularitatum, impedimento-
rum matrimonij, & similes. Non enim
ordinariè Papa ipse dispensat, sed dis-
pensationem cōmittit, & quando tant&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0715.jpg/>
@@1@<SE715>708 Lib. 6. Deinterpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>conceditur in foro conscientiæ, solet
ordinariè indifferenter committi per-
sonæ huius, vel illius qualitatis, quam
dispensandus elegerit. Vnde inter hæc
duo genera delegationum hæc est diffe-
rentia, quod illa, quę fit ex parte suppli-
cantis, dando illi facultatem eligendi,
est fauor illius, non personæ delegatæ.
At verò quando commissio fit imme-
diatè ipsi delegato, non semper est fa-
uor dispensati, sed distinctione opus est.</P>
<P>  Vnde est secunda distinctio. Nam hęc<marginalia>4.|Secunda di|stinctio no|tanda.</marginalia>
delegatio aliquando fit ad dispensand&#x0169;
in hac, vel illa lege c&#x0169; determinata per-
sona; interd&#x0169; verò absolutè delegatur
facultas dispensandi in tali lege, nulla
nominata persona, cum qua possit dis-
pensari, sed indiffer e&#x0303;ter; & prior modus
regulariter fit ad petitionem partis, po-
sterior verò minimè, sed vel ad petitio-
nem cōmissarij, vel motu proprio dele-
gántis. Et ideò quando priori modo cō-
ceditur delegatio, non censetur fauor
delegati, sed eius, propter quem delega-
tio fit, & cui concedenda est dispe&#x0303;satio,
tum quia ad petitionem eius censetur
concedi, t&#x0169; quia ad illum dirigitur prin
cipalis intentio, quæ in his rescriptis in
primis consideranda est, iuxta supra di-
cta de interpretatione leg&#x0169;, & infra di-
cenda de interpretatione priuilegior&#x0169;.
At verò delegatio facta posteriori mo-
do, ce&#x0303;setur fauor eius, cui fit delegatio,
vt religiosis conceduntur similes facul-
tates in eorum fauorem. Hoc autem li-
mit andum est, nisi ex indulto constet, in
tentionem delegantis dirigi principa-
liter ad fauorem eorum, qui dispensan-
di sunt, nam tunc illorum principaliter
censetur esse gratia; etiam si in particu-
lari non deter minentur, vt patet in bul-
lis Cruciatæ, & in Iobileis similes gra-
tias continentibus.</P>
<P>  Dicendum ergo est primò, delegatio-<marginalia>5.|Facultas a|licui suppli|cāti conces|sa, vt eligat|personam,|quæ secum|dispe&#x0303;set est|odios{a}.</marginalia>
nem dispensationis, quæ fit media facul
tate data alicui supplicanti ad eligendā
personā, quæ secum dispenset, esse odio-
sam, ac subinde strictè interpretandam.
Hanc assertionem posui in dicto lib. 6.
de Voto ca. 16. & eam à fortiori tenent
auctores omnes citandi in assertione se
quenti. Ratio assertionis est, quia illa fa
cultas quant&#x0169; est ex parte Pōtificis, seu
Principis est cōcessio dispe&#x0303;sationis, sed
dispensatio est stricti iuris, & odiosa, vt<-P>@@

<-P>suprà oste&#x0303;sum est, & de priuilegijs dice-
tur; ergo. Dices, re vera illa facultas nō
est dispensatio, hæc enim posteà conce-
denda est à cōmissario postquā electus
fuerit, & ideò actus antea factus nō erit
licitus, aut validus, si eius valor ex dis-
pensatione pe&#x0303;deat, vt si dispe&#x0303;satio sit fu
tura in impedimento irritante; ergo nō
est, cur restringatur illa facultas, seu mā
dat&#x0169; sicut dispensatio. Antecedens cer-
t&#x0169; est, vt rectè admonet Nauar. in Sum.<marginalia>Nauar.</marginalia>
c. 12. n. 79. §. Duodecimo, & additio ad Ro-
tam, tit. de Fil. præsby. decis. 2. in nouis,
& latius Couar. in 4. 2. p. cap. 6. §. 9. in fi-<marginalia>Couar.</marginalia>
ne, vbi refert Præpositum contrarium
sentientem in cap. Qui circa, de Consan-
guin. n. 20. Respondeo concedendo ass&#x0169;-
ptum, quod adeò est certum, vt Nauar.
suprà dixerit, solum aliquos simplices
in eo esse errore. Præpositus aute&#x0303; solum
dixit, mandatum illud habere vim dispe&#x0303;<marginalia>Præposit.</marginalia>
sationis, vtiq&#x0301;; quantum est ex parte Pō-
tificis. Vnde videtur dici posse quasi cō
ditionata dispe&#x0303;satio, quæ suspensa qui-
dem est, & non habet effectum, donec
conditio impleatur, ac subinde donec
commissarius dispenset, quia illa fuit cō
ditio in mandato posita. Et quidquid sit
de sensu Præpositi, & de modo loquen-
di, in re verum est, quod illa concessio
Pontificis est quasi dispensatio in fieri,
iam enim ab illo procedit tanquam ap-
probata in se, & in causa proposita, si
tamen causa vera est, quod alteri exami
nādum committit. Et iuxta hoc respon-
detur ad obiectionem negando conse-
quentiam, quia licèt illa non sit con-
summata dispensatio, & formalis, est
inchoata, & virtualis, vt sic dicā, ideoq&#x0301;;
æquè odiosa censetur, ac propria dis-
pensatio.</P>
<P>  Sed instabis, nam licèt hoc sit valde<marginalia>6.</marginalia>
apparens, & probabile in commissio-
ne, quæ fit per mandatum, non tamen
in illa, quæ tantum per modum facul-
tatis datur. Nam in priori procedunt
omnia dicta, & ideò illa dici solet dis-
pensatio necessaria, quia ita est à Pon-
tifice concessa sub illa conditione, Si
preces veritate nitantur, vt post explora-
tam, & inuentam veritatem non pos-
sit dispensatio negari, & ideò non im-
meritò de tali modo concessionis, &
mandati perinde, ac de dispensatione
iudicatur quoad restrictione&#x0303;, vel odi&#x0169;.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0716.jpg/>
@@1@<SE716>Cap. 17. De potestate delegata ad dispe&#x0303;sand. in legib. hum. 709
<duolan 2><-P>At vero in posteriori fit cōmissio libe-
ra, ita vt simpliciter relinquatur dispe&#x0303;-
satio in arbitrio commissarij, propter
quod talis dispensatio vol&#x0169;taria appel-
lari solet. Illa ergo non est, cur æquipa-
retut dispensationi, quia nec absoluta
dispensatio est, nec cōditionata, nec ex
necessitate dispensatione&#x0303; infert, etiam
verificata narratione; non est ergo cur
æquiparetur dispensationi, sed tanquā
sola potestas dispensandi iudicāda est,
iuxta communem doctrinam distingu-
entem in hoc inter dispensatione&#x0303;, & po-
testatem dispensandi. Respondeo, argu-
mentum conuincere, non esse tam certā
assertionem in hoc secundo membro, si-<marginalia>Dispensatio|concessa ad|postulatio-|nem suppli|cantis mo-|raliter lo-|quendo nō|datur per|modum li-|beræ facul-|tatis, sed ne|cessarijmā-|dati.</marginalia>
cut in priori. Dico tamen in primis, mo
raliter, ac regulariter loquendo, dispen-
sationem cōcessam ad postulatione&#x0303; sup
plicantis nunquam dari per modum li-
beræ facultatis respectu cōmissarij, sed
per modum necessarij mandati, siue cō-
missio fiat determinatę personę sub &#xA753;-
prio nomine, siue nomine alicuius dig-
nitatis, vel officij; siue optio personæ
ipsi supplicanti cōceditur, vt ex vsu cō-
stat, & ita eode&#x0303; modo &#xA753;cedit cōclusio, &
moraliterverificatur iuxta prius mem-
brum declaratum. Si autem contingat,
secundo modo fieri concessionem ad
petitionem supplicantis, etiam censeo,
assertionem in illa esse veram, ratio ve-
rò eius aliter vrgenda est iuxta dicenda
in puncto sequenti.</P>
<P>  Dico ergo secundo. Quoties conce-<marginalia>8.</marginalia>
ditur facultas ad dispe&#x0303;sandum cum ali-
quo in particulari, siue fiat delegatio ad
petitione&#x0303; partis, siue ad petitionem de-
legati, & siue fiat determinatæ personę,
siue electio personæ cōmittatur dispen-
sando, stricti iuris est concessio, seu de-
legatio, aut dispensatio. Hæc videtur
esse communis sententia Doctorum in
capit. At si clerici §. De adulterijs, de Iudic.
& in ca. vltim de Simon. aiunt enim, po-
testatem dispensandi cum certis perso-
nis expressis esse strictè interpretandā.<marginalia>Angel.|Sylu.|Franc.|Tabien.</marginalia>
Idem Angel. verb. Dispensatio, num. 9. Syl-
uest. q. 5. num. 9. & idem sensit Gambara
de Authorit. legati lib. 10. n. 200 Franc.
in cap. Is qui, de Filijs præsbyter. in 6. di-
cens, quando potestas dispensandi deri-
uatur in aliquem, vtiq&#x0301;ue in particulari,
non esse latè interpretandam. Quod e-
tiam sequitur Tabien. verb. Beneficium,<-P>@@

<-P>2. num. 16. & Sayrus tom. 1. Thesauri ca.<marginalia>Sayr.</marginalia>
11. num. 8. in fine. Et solet probari hæc
assertio ex cap. Si cui null{a}, de Pręben.
in 6. quia ibi dicitur, gratiam cōcessam
ad prouidendum de beneficijs, nulla fa-
cta personarum expressione, non expi-
rare per mortem concedentis, etiam re
integra, facultatem autem gratiose cō-
cessam alicui super prouisione certæ
personę facienda, expirare per mortem
concedentis, si res sit integra. Hinc er-
go colligitur communiter, hanc facul-<marginalia>Facultasda|ta ad dispe&#x0303;-|sandumpro|persona cer|ta, vel per-|sonis nō est|fauorabilis|sed steicti|iuris.</marginalia>
tatem ad dispensandum datam pro cer-
ta persona, vel personis, non esse fauo-
rabilem, sed stricti iuris, quo argumen-
to in materia de Voto vsus sum. Vnde
quia in illo textu non absolutè, sed cum
limitatione id dicitur, scilicet, Si non
ob suum, idest, eius, cui facultas datur,
sed eius, cui prouideri mandatur, gratiam, vel
fauorem. Ideo etiam solet limitari asser-
tio nostra, vt procedat, quando com-<marginalia>Limita as-|sertionem,|vt procedat|quando fa-|cultas con-|cessa est in|fauore&#x0303; per-|sonæ dispe&#x0303;-|sandæ non|vero dispe&#x0303;-|santis iuxta|quosdam.</marginalia>
missio dispensationis facta est in gratiā
personę dispensandæ, secus verò esse, si
in gratiam personæ dispensantis, seu
dispensaturæ, quia in dicto textu hic ca-
sus non excipitur, sed potius per argu-
mentum à contrario conceditur, vt e-
tiam tunc gratia non expiret, vel etiam
quia exceptio particularis firmat regu-
lam in contrarium. Ergo etiam in præ-
senti, licèt in facultate dispensandi ex-
primatur persona, cui danda est dis-
pensatio; si tamen data est in fauorem
eius, cui conceditur, erit fauor ampli-
andus. Atq&#x0301;ue ita referendo aliquos te-
net Sanci. dicto libr. 8. disputatione 2.
numero 6. Censetur autem dari facul-<marginalia>Sanch.</marginalia>
tas in gratiam dispensaturi, quando non
obtinetur ad petitionem dispensan-
di, sed ipsiusmet cōmissarij, vel quando
ex alijs verbis concessionis ad suffici-
enter colligitur. Alioqui in casu dubio
quoties facultas datur pro personis no-
minatis, pręsumitur fauor ear&#x0169;, & ideo
restringendus.</P>
<P>  Sed vt verum fatear, non satis capio<marginalia>9.</marginalia>
rationem huius distinctionis. Cur enim
eadem facultas dispensandi data in fa-
uorem dispensaturi, fauorabilis est, &
amplianda, & data in fauorem eius cui
concedenda est dispensatio non est fa-
uorabilis, sed odiosa, & restringen-
da? Nam illa facultas in se eadem est,
& semper habet illos duos respectus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0717.jpg/>
@@1@<SE717>710 Lib. 6. De interpret. cessat & mutat. legis human.
<duolan 2><-P>& fieri potest, vt persona indigens dispe&#x0303;
satione non sit minus digna illo fauore,
quam persona volens dispensare. Imò
petitio illius facultatis ex parte perso-
næ indigentis dispe&#x0303;satione, videtur ma-
gis fauorabilis, quia est personæ indige&#x0303;-
tis, & sub ea ratione miserabilis, & hu-
miliātis se, ac cōfitentis fortasse defect&#x0169;
suum. Petitio verò actiuæ dispensatio-
nis facta ab ipso, qui dispensaturus est,
videtur magis ambitiosa, nisi principa-
liter fiat in gratiam eius, cui subuenire
desiderat, & tunc etiam censeri potest
gratia principaliter facta illi cum quo
dispe&#x0303;sandum est. Vel certè licèt fiat ipsi
delegato, non apparet, cur sit magis fa-
uorabilis, quàm facta indigenti dispen-
satione, presertim quando vtroq&#x0301;ue mo-
do facultas conceditur ad vsum volun-
tarium ipsi cōmissario. Nam tunc talis
facultas data ex intentione conferentis
propter commodum dispensandi, non
magis continet virtualem dispensatio-
nem, quādam in fauorem dispensantis;
ergo vel vtroq&#x0301;ue modo restringe&#x0303;da est,
si reputatur virtualis dispensatio, vel
vtroq&#x0301;ue modo est amplianda, si talis nō
existimetur, sed solum modo potestas
dispensandi.</P>
<P>  Secundo, dictum cap. Sic cui nullum, nō<marginalia>9.</marginalia>
videtur rectè in cōtrarium induci, quia
longe aliud est gratiam esse mansuram,
vel non esse mansuram mortuo con-
cedente, re integra, aliud vero esse fa-
uorabilem, aut restringendam in alijs,
quæ ad durationem non pertinet; à di-
uersis autem non rectè fit illatio, maxi-
mè quando neq&#x0301;ue sunt necessario con-
nexa, neq&#x0301;ue ex eisdem principijs oriun-
tur. Talia autem sunt illa duo: nam mā-
datum dispensandi cum tali supplican-
te dispensatione necessaria (vt vocant)
permanet mortuo mandante, etiā re in-
tegra, vt probabilior opinio fert, quā la<marginalia>Sanc.</marginalia>
tè defendit Sanc. dict. lib. 8. disp. 28. n. 72.
& nihilominus stricti iuris est, vt in pri-
ma assertione oste&#x0303;di, & fatetur ide&#x0303; Sānc.
supra c&#x0169; alijs; ergo illæ duę &#xA753;prietates,
scilicet, indult&#x0169; durabile esse post mor-
te&#x0303; concedentis, & esse fauorabile; vel è
cōtrario expirare per morte&#x0303;, & esse re-
stringend&#x0169;, non s&#x0169;t cōnexę, per se loque&#x0303;
do; ergo licèt facultas dispensādi cum
persona expressa data in gratiā delega-
ti sit per mansura, non sequitur esse latè<-P>@@

<-P>interpretand&#x0169;: & è contrario licet eade&#x0303;
facultas data in gratiam eius, c&#x0169; quo est
dispensandum non sit permansura, non
sequitur ex vi illius proprietatis esse re
stringendam. Et ratio est, quia illa duo
poss&#x0169;t oriri ex diuersisprincipijs, nā gra
tia habet, quod nō expiret, ex eo, quod
est plenè facta ante morte&#x0303; concedentis,
vnde siue sit fauorabilis, siue exorbitās,
permanebit, si plenè fuit concessa: è cō-
trario verò quando gratia est in fieri, &
non plenè facta ante morte&#x0303; concede&#x0303;tis,
censetur expirare, si re integra conce-
dens moriatur, quod etiā habebit, etiāsi
fauorabilis sit. Vt constat de mandato
conferendi alicui, & in fauorem eius be
neficium, vel gratiam quantunuis fauo-
rabilem ex parte materię, & aliar&#x0169; cir-
cunstantiarum, nihilominus tamen expi
rabit per mortem concedentis, re inte-
gra iuxta dictum ca. Cui nulla. Ergo licet
ex illo textu colligatur mandat&#x0169; proui-
dendi tali per sonæ, vel dispensandi cum
illa factum in fauorem executoris non
expirare. nō sequitur, esse latè interpre-
tandum in alijs, & è contrario licet fa-
ctum in gratiam prouidendi expiret in
dicto casu, non sequitur, esse restringen-
dum in alijs, nec in se odiosum esse, nisi
aliunde id ostendatur.</P>
<P>  Ratio ergo, ob quam facultas dispen-<marginalia>10.|Cur facul-|tas dispen-|sandi cum|certa perso|na sit stri-|cti iuris.</marginalia>
sandi c&#x0169; persona in particulari expressa
stricti iuris censetur, non est, quia facul-
tas illa datur in gratiam indigentis dis-
pensatione, vel in fauorem delegati, sed
quia moraliter per inde reputatur, ac
ipsa dispensatio: nam quod est ex parte
superioris iam fit dispensatio, licet exe-
cutio, & modus alteri cōmittattur; quo-
ad autem hæc commissio fiat in fauore&#x0303;
commissarij, vel alterius, non mutat na-
turam actus, nec moralem illam ęquiua
lentiam, seu æstimationem. Nec etiam
multum refert, quòd illa commissio fiat
cum mandato dispensandi, vel cum li-
bera facultate, quia respectu legis idem
odium continet talis commissio, nam
eodem modo illi derogatur, licet in-
tercedente mandato rigoroso ex par-
te superioris, efficacius fieri videatur.
Atq&#x0301;ue ita Felinus dicto capite vltimo,<marginalia>Felin.</marginalia>
de Simon. numer. octauo, limitat. tertia,
generaliter docens, esse dispositio-
nem odiosam, quoties persona, cum qua
est dispensandum, nominatur, rationem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0718.jpg/>
@@1@<SE718>Cap. 18. De iustitia causæ ad iustam dispensationem. 711
<duolan 2><-P>reddit, quia tunc non est vna simplex facultas
dispensandi, sed quasi dispensatio in esse produ-
cta, solam executionem spectans. Et hæc ra-
tio ex dicendis in sequenti assertione
magis declarabitur.</P>
<P>  Dico tertio. Delegatio potestatis dis<marginalia>11.|Potestasdis|pensandi in|aliqua lege|generalis si|ne expres-|sione perso|narum fa-|uorabilis|est.</marginalia>
pensandi in aliqua lege generaliter fa-
cta quoad personas sine illarum expres-
sione, fauorabilis est, & latè interpre-
tanda. Hæc est communis sententia
iuris canonici interpretum in eisdem
locis, scilicet, dicto §. De adulterijs, & di-
cto cápit. vlt. de Simon. & Doctorum iu-
ris ciuilis in leg. Gallus. §. Et quid si tantum,
ff. de lib. & post. & in leg. 2. ff. de Verbor.
obligat. & alia referunt Couarr. in 4. p.
2. capit. 8. §. 8. numer. 6. & sequentibus &
Sanci. lib. 8. disp. 2. numer. 1. Solet etiam<marginalia>Sanc.</marginalia>
hæc assertio probari ex cap. vlt. de Sim.
& cap. Per venerabilem. Qui filij sint legit.
sed in his locis non videtur esse sermo
de potestate delegata, sed de potestate
ordinaria, maxime in cap. Per venerabi-
lem, nam de alio potest esse controuer-
sia, quam omitto, quia hæc assertio ma-
gis nititur ratione, & communi sensu
Doctorum prudenter iudicantium, hāc
potestatem sic concessam esse fauorabi-
lem. Possumus verò ex illis textibus sic
argumentari, quia potestas ordinaria
ad dispensandum in lege non censetur
odiosa, sed fauorabilis, & amplianda; er-
go etiam potestas concessa dignitati ex
priuilegio, vel per legem, iuris commu-
nis est fauorabilis, quia iam est ordina-
ria, vt supra dixi; ergo etiam potestas de
legata generaliter ad dispensandum est
fauorabilis. Probatur conseque&#x0303;tia, pri-
mò quia modus concessionis per dele-
gationem, vel per legem, aut viam ordi-
nariam, non variat rationem potesta-
tis, sed solum pluribus cōceditur, & plu-
ribus modis; hoc autem non facit illam
odiosam, si secundum se fauorabilis est.
Secundo quia ideò illa potestas ordina-
ria fauorabilis est, quia non est contra
ius, sed potius secundum ius, nec per se
potest censeri odiosa, aut nociua, cum
sit simpliciter necessaria ad commune
regimen, & ad conuenientem vsum le-
gum, sed potestas etiam delegata gene-
raliter non est cōtra ius, nec alicui no-
cet, sed ad commune etiam commodum
ordinatur; ergo similiter est fauorabi-
lis. Tertio, per hanc potestatem sic con-<-P>@@

<-P>cessam per se primo solum inte&#x0303;ditur fa-
uor communitatis, & illius, cui talis po-
testas communicatur, quod totum est
beneficium Principis; ergo est late inter
pretandum. Et hinc etiam intelligitur
differentia inter potestatem generatim
concessam, vel per respectum ad expres-
sam personam: nam prior non respicit
bonum priuatum, sed commune, poste-
rior verò necessariò respicit priuatum
commodum cum exceptione à commu-
ni iure, & ideo hæc posterior ex se est
inuidiosa, & restringenda, prior verò
minimè.</P>
<P>  Iam verò occurrebat hic explican-<marginalia>12.|Differentia|inter pote-|statem ge-|neralim cō|cessam .&|per respe-|ct&#x0169; ad pri-|uatam per|sonam.</marginalia>
dum, quomodo hęc restrictio, vel exten-
sio facienda sit in rescriptis has delega-
tiones continentibus. Sed hęc materia
coincidit c&#x0169; simili de priuilegijs, & ideò
lib. 8. ex professo tractabitur. Nunc sol&#x0169;
dico in hac vltima assertione extentio-
nem potissim&#x0169; faciendam esse cōtra de
legante&#x0303;, nam si contingat, delegationem
esse in pręiudici&#x0169; tertij, aut minuere ali-
quo modo iurisdictionem ordinarij Prę-
lati, quādo delegatio fit à superiori, & re
moto, t&#x0169;c ex hac parte poterit restrin-
gi concessio. Et ita doce&#x0303;t authores om-
nes citati. In reliquis vero constat, ver-
bor&#x0169; proprietate&#x0303; retinendam esse, & in-
tra illam tantum esse amplicatione&#x0303; faci
endam iuxta principia posita in c. 2. & 3.
quæ in præsenti etiā applicari possunt.
Tande&#x0303; in vsu huius potesta tis seruanda
est forma rescripti, vt si&#xA751;sona sit elige&#x0303;da
habeat omnes qualitates, quę in rescrip
to postulātur: si vero iā est electa, vel in
rescripto est determinata, ipsa seruet in
dispe&#x0303;sando formam in rescripto tradi-
tam, nam si excedat fines mandati nihil
faciet, iuxta dicta supra in lib. 5. quæ la-
tius ad materiam de Priuilegijs in lib. 8.
applicab imus. Et multa etiam dixi in
lib. 6. de Voto ca. 16.</P>
<Z>CAPVT XVIII.
Vtrum ad iustam dispensationem causa iusta ne-
cessaria sit?</Z>
<P><INI3>I</INI3>Ncipimus dicere de finali causa dis-<marginalia>1.|De causa fi|nali dispen|sationis.</marginalia>
pe&#x0303;sationis à fine enim maximè sumi-
tur iusta dipensationis causa. Hęc au
tem causa postulari potest vel ad hone-
statem actus dispensandi, scilicet, vt li-
citè petatur ex parte subditi, & iustè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0719.jpg/>
@@1@<SE719>712 Lib. 6. De interpret. cessat & mutat. legis human.
<duolan 2><-P>etiam, ac licitè ex parte superioris con-
cedatur, vel etiam ad valorem dispensa
tionis, & vsus eius. Nunc ergo solum de
iustitia, seu honestate agimus, in se-
quenti verò capite de valore dicemus.
Intelligitur autem quæstio præcipue de
ipsomet legislatore dispensante in lege
sua, inde enim à fortiori constabit reso
lutio de inferioribus dispensantibus in
legibus superiorum per potestates sibi
commissas, nam si superiori non licet
talis dispensatio, multò minus licebit
inferiori, vt à fortiori ex sequenti capi-
te patebit.</P>
<P>  Ratio ergo dubitandi generalis esse<marginalia>2.</marginalia>
potest, quia si iusta causa esset semper
necessaria ad dispensandum, non esset
necessaria authoritas superioris dispe&#x0303;-
santis. Probatur consequentia, quia iu-
sta causa per se est sufficiens ad excu-
sandum ab obligatione legis humanæ,
de qua tractamus. Vel certè ad summ&#x0169;
esset necessarius actus superioris per
modum interpretationis authenticę, vt
constet, talem causam esse iustam, & suf-
ficientem ad excusandum à lege, ipse
verò superior non tolleret obligatio-
nem, & consequenter non dispensaret.
Secundo est specialis ratio dubitandi
in ipso legislatore, quia lex sola illius vo
luntate posita est; ergo per eandem au-
ferri potest licitè absq&#x0301;ue alia causa.
Probatur consequentia, tum quia supe-
rior est dominus suæ voluntatis, tum
etiam quia non subditur legi, tum de-
niq&#x0301;ue quia potest sua voluntate totam
legem auferre; ergo etiam ex parte.
Tertio quia dispensare sine causa in le-
ge non est intrincese malum, nec est ma-
lum, quia prohibitum respectu legisla-
toris; ergo nullo modo. Maior patet, t&#x0169;
ex vsu, quia Papa sæpe dispe&#x0303;sat sine cau-
sa, idq&#x0301;; scienter, & expresse, non est aute&#x0303;
presume&#x0303;dum, malè facere, ergo signum
est, illud non esse intinsecè malum, aliàs
nunquam liceret, tum etiam quia nulla
potest assignari virt&#xA770;, cui intrinsecé re-
pugnet talis actus, non est enim contra
iustitiam, vel contra charitatem, quia
talis dispensatio prodest accipienti, &
nemini est nociua. Altera vero pars pa-
tet, quia vel hoc est prohibitum per eā-
dem legem, in qua fit dispensatio, & hoc
non, quia tantum obligat circa suum
actum, quem prohibet, vel præcipit, vn-<-P>@@

<-P>de dici non potest legislator transgredi
legem, in qua sine causa dispensat, quia
non agit contra obligationem eius, sed
tollit illam; vel hocprohibitio est per a-
liam legem positiuam, & hoc etiam dici
non potest, quia nulla talis assignari po
test, præsertim respectu ipsius Princi-
pis, seu legislatoris.</P>
<P>  Propter hæc opinari posset aliquis,
nō esse (per se loque&#x0303;do) peccat&#x0169; dispen-<marginalia>3.|Dispensare|sine causa|an sit lici-|tum.</marginalia>
sare in propria lege sine causa, sed ad
summum ex accidenti, quando id gene-
raret scandalum, vel perturbationem
in republica, aut daret occasionem ali-
js subditis violandi legem, aut si ob ta-
lem dispe&#x0303;sationem grauamen iniustum
in alios redundaret, quæ omnia extrin-
seca sunt, & separari possunt à tali actu,
hoc ergo modo reputari potest ille a-
ctus per se non malus, sed indifferens,
ac subinde honestari posse ex quocunq&#x0301;;
alio fine, sine iusta causa, quæ specialem
rationem præbeat dispensandi. Sicque
aliqui authores dixisse videntur, in su-
premo Principe non esse necessariam
causam ad dispensandum. Gloss. vlt. in l.<marginalia>Gloßa.</marginalia>
Relegati. ff. de P&#x0153;nis: nam cum lex dicat,
neminem posse dispensare in p&#x0153;na ex-
ilij, nisi Imperatorem ex aliqua causa, addit
Gloss. Magna, & iusta causa est eius voluntas,<marginalia>Barth.|Innoc.</marginalia>
quam ibi Barth. approbat. num. 4. Ean-
dem opinionem videtur tenere Innoc.
in cap. Cum ad monasterium, de Stat. Mo-
nachor. numer. 3. & 4. quem alij ibi se-
quuntur, & Panormit. in capit. Diuersis,<marginalia>Panormit.|Decius.|Rosel.</marginalia>
de Cleric. coniug. numer. 4. in capit. 2.
de Schis. num. 4. Deci. in cap. Quæ in Ec-
clesiarum, de Constit. num. 29. Rosel. verb.
Dispensatio, num. 6. Felin. referens plures<marginalia>Felin.|Anton.</marginalia>
in cap. 2. de Constitut. Fallent. 4. numer.
23. vbi Anton. de Butrio dixit, solam li-
beralitatem Papæ sufficere pro causa
dispensationis, quod approbat Felin. in
cap. Ad audientiam, 2. de Rescript. num. 4.
Qui clarius quàm alij declarat hanc
sententiam procedere non solum in fo-
ro contentioso, sed etiam in foro cons-
cientię, existimo tame&#x0303; etiam in hoc cō-
mitti æquiuocationem, vt infra dicam.
Citatur etiam Turrecrem. in ca. singula,
89. dist. n. 14. circa fine&#x0303;, & plures alios &#xA753;
hac sententia refert Sanci. lib. 8. de Ma-<marginalia>Turrecr.|Sanch.</marginalia>
trim. disp. 18. n. 2. Veruntamen hi autho-
res si attenti legātur, non tractant pun-
ct&#x0169; huius quęstionis, anpossit legislator<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0720.jpg/>
@@1@<SE720>Cap. 18. De iustitia causæ ad iustam dispensationem. 713
<duolan 2><-P>licitè, sed simpliciter an possit dispen-
sare in sua lege sine causa, & hoc modo
affirmant, & interdum declarant, talem
dispensationem reddere tutum dispe&#x0303;sa-
tum apud Deum, & in conscientia, vt pa<marginalia>Felin.|Syl.|Angel.|Palud.</marginalia>
tet ex Felin. suprà, & Sylu. verb. dispen-
satio q. 3. Angel. n. 3. & Palud. 4. d. 38. q. 4.
art. 4. n. 40. Existimo ergo vel nullos, vel
certe paucos authores tenuisse senten-
tiam illam in dicto sensu, quod est ma-
xime attendendum, ne alicui propter
authoritatem tot Doctorum probabilis
fortasse videatur.</P>
<P>  Dicendum ergo est, legislatorem, etiā<marginalia>4.|Requiritur|causa iusta|vt licite dis|penset, etiā|princeps su|prem&#xA770;, vel|s&#x0169;mus Pon|tifex.|D. Thom.|Caiet.|Soto.|Hostiens.|Panorm.|Turrecr.</marginalia>
si Princeps supremus, vel summus Pon-
tifex sit, non posse licite dispensare in le
ge sua sine causa iusta, vel proportiona-
ta legi, in qua dispensat. Est communis
Theologorum, tenet D. Thom. 1. 2. q. 97.
art. 5. Caiet. q. 96. art. 4. & alij exposito-
res ibi, & Soto lib. 1. de Iust. q. 7. art. 3. Ex
iuris autem peritis idem declarant Ho-
stiens. in Sum. tit. de Filijs præsbyt. in fi-
ne, verb. Non omitto, Panormit. in capit.
Quæ in Ecclesiarum, de Constit. n. 17. & ca.
Extirpandæ §. Qui verò, de Præbend. in Re-
pet. n. 44. & in capit. Per venerabilem. Qui
fil. sint legit. n. 4. vbi ita exponit senten-
tiam Innoc. supra allegatam, & dicta
Doctorum, qui illum sequuntur. Idem
ex professo Turrecrem. sententiam D.
Thomæ ad literam sequens in cap. Conse-<marginalia>Rebuff.|Nauar.</marginalia>
quens, dist. 11. Rebuff. in concordat. tit.
Forma mandati, verb. Dispe&#x0303;sationes, & in Pra
xi tit. de Dispensati. in plutali. benef. n.
55. vbi n. 56. dicit, hanc esse communem
sententiam Theologorum, & fere om-
nium iuris canonici interpretum, & ide&#x0303;
tenet Nauarr. in cap. Si quando, de Res-
cript. excep. 8. n. 13. & alij communiter,
quos supra Sanc. refert, n. 3. & in seque&#x0303;-
tibus alios designabimus.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hæc sententia est consentanea<marginalia>5.</marginalia>
iuri canonico 1. quæstione. 7. cap. Neces-
sari{a}, & sequentibus, vbi tunc solum
permittitur à Patribus dispe&#x0303;satio, quā-
do iusta causa intercedit: & dicitur, illa
cessante, debere etiam indulge&#x0303;tiam ces-
sare, ibidem, in capite. Quod pro remedio,
Multum etiam iuuat Tridentin. sess. 25.
capit. 18. de Reform. vbi indicat, dispen-
sare sine iusta causa, Nihil aliud esse, quam
vnicuique ad leges transgrediendas aditum
aperire. Et ideo sess. 24. capite 5. de Re-
formation. statuit, vt in comtrahendis<-P>@@

<-P>matrimonijs dispensationes non den-
tur, nisi ex causa. Secundo consonat di-
cta lex Relegati, de P&#x0153;n. nam de Impera-
tore dicens, posse dispensare in p&#x0153;na iu
re imposita, addit, ex causa aliqu{a}, Perpe<marginalia>Gloßa su-|pra allega-|ta reijcitur</marginalia>
ramq&#x0301;ue addidit Glossa voluntate&#x0303; Prin-
cipis esse magnam causam, nam per se
manifestum erat, Imperatorem non dis-
pensare, nisi ex sua voluntate; ergo lex
illa vltra voluntatem requirit causam.
Nisi fortè Gloss. illa intelligatur de vo-
luntate rationabili, nam hæc causam
inuoluit. Ad idem induci potest lex 4.
in princip. ff. de Damn. infect. quatenus
dicit, Prætorem, posse definitum terminum
ex causa dare.</P>
<P>  Tertio, ac præcipue probatur asser-<marginalia>.6</marginalia>
tio ex naturali iure, quod D. Thomas
colligit ex verbis Christi Luc. 12. Quis
putas, est fidelis dispensator, & prudens. Nam
Princeps etiamsi sit author legum, non
est dominus (vt sic dicam) sed dispensa-
tor illarum; ergo etiam quando in illis
dispensat, se gerere debet, vt fidelis dis-
pensator, & prudens, & non vt absolutus
dominus. At si absq&#x0301;ue causa vnum, vel
alium liberet ab obligatione legis, nec
prudenter, nec fideliter dispensat; ergo
abutitur suo munere, & peccat. Prim&#x0169;
antecedens probatur, quia Pontifex, vel
etiā Rex nō est absolutus dominus com-
munitatis sibi subditæ, sed pastor, & re-
ctor, & ideò non potest leges ponere in
suam priuatamvtilitatem, sed pro com-
muni ciuium vtilitate, vt suprà dictum
est, & propterea legislatores à Paulo vo
cantur ministri, & dispensatores Dei;
ergo ipsa legislatio est quædam fidelis
administratio, seu distributio obliga-
tionis, quæ per legem imponitur. Prima
vero cōsequentia probatur, quia eiusde&#x0303;
potestatis est in legislatore actus dispe&#x0303;-
sandi in lege, cuius est actus ferendi le-
gem, vt constat; ergo est actus non domi-
nij absoluti, sed administrationis, & (vt
ipsum nomen præ se fert) est actus dis-
pensatoris, vt sic; ergo etiam debet esse
fidelis, & prudens. Quod autem dispen-
satio sine causa facta non sit prudens,
per se notum videtur, quia non est con-
sentanea rectę rationi, nec fini potesta-
tis, à qua procedit, nam illa per se est
propter bonum commune; illa autem
dispensatio est tantum propter priua-
tum commodum, vel affectum, & ita est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0721.jpg/>
@@1@<SE721>714 Lib. 6. De interpret. cessat & mutat. legis human.
<duolan 2><-P>abusus potestatis, item quia lex est cō-
mune bonum, & illa vulneratur sine cau-
sa. Deniq&#x0301;ue quia vniformitas. ac pro-
portio inter membra corporis per se
spectat ad totius corporis bon&#x0169;, quod
etiam per tales dispensationes lęditur,
& deformatur. Vt hæ rationes probant
etiam, illum actum non esse fidelitatis
debitæ à dispensatore, quia tenetur ex
vi fidelitatis debitę ratione sui muneris
conuenienter vti sua potestate ad finem
eius, & conseruare, ac promonere com-
mune bonum. Nam vt Paul. ait 2. Corin.<marginalia>2. Cor. 10.</marginalia>
10. Potestas non est data in destructio-
nem sed in ædificationem. Et ita soluta
manet secunda ratio dubitandi, quæ for
tasse probat talem dispensationem esse
validam, non tamen iustam, quia Prin-
ceps non est ita dominus suæ volunta-
tis, vt non subdatur legi naturali, & pro-
prię. An vero idem sit de ablatione to-
tius legis, infra dicetur.</P>
<P>  Sed obijci potest contra hunc discur
sum, nam sequitur, malitiam huius act&#xA770;<marginalia>7.</marginalia>
dispensandi sine causa in lege, tantum
esse contra fidelitatem, ac subinde tan-
tum esse ex suo genere venialem: conse-
quens est creditu difficile; ergo. Seque-
la declaratur, quia ex hoc, quòd actus
sit contra prudentiam, non habet actus
specificam malitiam, nam ille defectus
generalis est omni peccato; speciem au
tem sumit ex materia virtutis, vel vitij
moralis, in qua versatur. Illa ergo mali-
tia imprudentis dispensationis tantum
est contraria fidelitati morali; fidelitas
autem ex suo genere tantum obligat
sub veniali, sicut & veritas, ergo illa ma
litia ex suo genere tantum est venialis.
Hęc obiectio duo petit inter se conne-
xa, vnum est, ad quam virtutem perti-
neat obligatio hæc non dispensandi in
lege, nisi ex causa iusta: aliud est, quam
grauis sit ex genere suo transgredi hāc
obligationem.</P>
<P>  Et incipiendo ab hoc posteriori pun-
cto, Nauarr. in Sum. Prælud. 9. n. 14. do-<marginalia>8.|Nauar.</marginalia>
cuit, hoc tantum esse peccatum venia-
le, citaq&#x0301;ue Caiet. 1. 2. q. 96. articul. 5. vbi
Caietan. solum dicit, male facere Prin-<marginalia>Caiet.</marginalia>
cipem, se vel alium eximendo ab obliga
tione legis sine causa, non tame&#x0303; pecca-
re contra legem, in qua dispensat, sed
contra alia principia naturalia, præser-
tim contra illud, Turpis est pars, quæ nō<-P>@@

<-P>consonat suo toti. Quia vero hæc turpi-
tudo videtur leuis, ideo Nauar. videtur
Caietanum allegasse pro hac sententia,
& in eandem inclinat Soto libr. 1. de Iu-
stitit. quæst. vltim. articul. vltim. licet nō<marginalia>Soto.</marginalia>
declaret aperte. Eandemq&#x0301;ue sequuti
sunt aliqui moderni, quos refert, & se-
quitur Sanci. dicta disput. 18. numer. 7.<marginalia>Sanc.</marginalia>
Non explicāt autem hi authores, cuius
speciei sit malitia, quam habet actus ma
la dispen sandi ex obiecto suo, sed dic&#x0169;t,
ex circ&#x0169;statia extrinseca posse esse mor
talem ratione scandali, vel notabilis no
cume&#x0303;ti, vel iniusti grauaminis aliorum,
extinseco autem obiecto, quatenus prę
cise est exemptio à lege sine causa, non
videri rem tanti momenti, vt ad pecca-
tum mortale ex genere sufficiat.</P>
<P>  Ego verò censeo, in Principe esse pec
catum mortale ex genere suo, dispensa-<marginalia>9.|Peccatum|esse in prin|cipe dispen|sare in lege|sua sinecau|sa, & hoc|mortale ex|genere suo.</marginalia>
re in lege sua sine causa. Ita sentit Ca-
ietan. in Summ. verb. Dispensatio, dum ait,
esse hoc peccatum veniale in paruis,
vnde videtur supponere in magnis esse
mortale, ac subinde ex genere esse tale.
Postea vero ita id explicat, vt potius
significet, tantum esse mortale, quando
dispensatio redundat contra ius diui-
num, vel naturale, & consequenter est
inualida, & illum imitatur Armil. ibi n.
13. Clarius hoc sentit Valent. 2. p. d. 7. q.
5. punct. 9. qui etiam ad hoc inducit Ca-<marginalia>Caiet.|Armil.|Valent.|Couar.|Soto.</marginalia>
ietan. prima secunda, quęstion. 96. art. 5.
Apertius tradit Couar. in 4. 2. part. cap.
6. §. 9. numer. 7. & inclinat Soto in 4. d.
39. articul. 2. in fine corporis ibi, fas non
est, & sequuntur quidam alij summistæ,
quos refert Sanci. & eandem suppone-
re videntur omnes, qui tenent, talem dis
pensationem esse inualidam, quos capi-
te sequenti referam. Ac subinde hoc fa-
tentur de inferiori dispensante in lege
superioris sine causa, vt sumitur ex Na-<marginalia>Nauar.</marginalia>
uar. in Sum. cap. 25. numer. 5. vbi ratio-
nem reddit, quia hæc est in iustitia gra-
uis, quę est peccatum mortale. Hæc ve-
rò ratio potest cum proportione, licet
nō cum æqualitate, ad præsens accom-
modari potest, vt sensit Couar. supra, &
simul per hāc rationem explicatur pri-
mum quæsitum, scilicet, ad quam virtu-
tem pertineat, hanc circunstantiam in
dispe&#x0303;satione obseruare, nimirum, vt nō
nisi ex iusta causa fiat, seu cuius speciei
sit malitia contraria.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0722.jpg/>
@@1@<SE722>Cap. 18. De iustitia causæ ad iustam dispensationem. 715
<duolan 2><P>  Ratio ergo est, quia legislator ex iu-<marginalia>10.</marginalia>
stitia tenetur non dispensare in sua le-
ge sine iusta causa; ergo peccat contra
iustitiam aliter dispensando; ergo illud
peccatum est mortale ex genere suo, nā
violatio cuiuscunq&#x0301;ue iustitię ex suo ge
nere mortale peccatum est iuxta doctri
nam omnium; ergo. Consequentiæ cla-
ræ sunt. Primum vero antecedens pro-
batur, quia triplicis iustitiæ obligatio
in præsenti videtur concurrere. Primò
commutatiuæ, quia Princeps ex officio
tenetur talem dispensationem nō dare,
obligatio autem ex officio maxime spe-
ctat ad iustitiam commutatiuam. Secun
do iustitiæ legalis, ex qua tenetur Prin-
ceps nihil agere contra commune bon&#x0169;
talis autem dispensatio ex se mult&#x0169; no-
cet communi bono, & est illi contraria.
Tertio distributiuę, & hæc videtur esse
proxima, & contra illam videtur esse &#xA753;-
priè specifica malitia talis actus, nam
directe est acceptio personarum, vt re-
cte docuerunt Abulens. Matt. 22. q. 117.
& Soto 3. de Iustit. q. 6. art. 5. ad 3. & An-<marginalia>Abulens.|Soto.|Anton.</marginalia>
ton. 2. p. tit. 1. cap. 20. §. 2. in fine Accep-
tio autem personarum opponitur iusti-
tiæ distributiuæ, vt constat ex 2. 2. quęst.
63. Vnde ex suo genere est peccatum
mortale, maxime quando radicatur in
obligatione officij, vt ibidem tractatur.
Ita verò est in præsenti. Et declaratur:
nam à principio ferre legem non sim-
pliciter pro tota communitate, sed ex-
cipiendo aliquos ad libitum sine causa,
contra iustitiam distributiuam est, & de
se mortale contra totam illam commu-
nitatem; hoc autem fit virtute per tale&#x0303;
dispensationem; ergo. Confirmatur,
nam illud peccatum est mortale ex ge-
nere, quod intrapropriam specie&#x0303; potest
essemortale ex materię grauitate, ita
vero est in præsenti, vt patet exemplis.
Quis enim dicat, non esse mortale dispe&#x0303;
sare in obseruatione quadragesimę sine
causa, vel cum Sacerdote in onere reci-
tandi officium pro libito, & similia? cer-
tè statim actus apparet adeò grauis, &
deformis, vt peccatum mortale iudice-
tur. Item licet fortasse de facto ex illo
non sequatur scandalum, quia occulte
fit, de se est scandalosum, & offen dit Ec-
clesiam, seu rempublicam, quod est indi-
cium, in se, ac de se esse rem grauem. Et
hanc rationem indicat Valenc. supra.</P>@@

<P>  Confirmatur hęc resolutio, simul ex-<marginalia>11.|Princeps|non potest|secum dis-|pe&#x0303;sare sine|caus{a}.</marginalia>
pendendo quæstiunculam aliam hic oc-
curentem, an scilicet, hęc doctrina loc&#x0169;
habeat etiam in Principe secum dispen
sante. Respondendum enim est affirma-
tiuè, nam supposita doctrina supra data
lib. 3. Principe&#x0303; suis legibus obligari, cō-
sequenter sequitur, e&#x0169; peccare, secum
dispe&#x0303;sando in tali lege, alioqui inutilis,
& ridicula esset talis obligatio, si posset
Princeps illam à se tollere sine peccato
sua voluntate sola, & sine cáusa. Et ita
fatentur Caiet. Soto, Nauar. & omnes.<marginalia>Caiet.|Soto.|Nauar.</marginalia>
Addo verò, hanc culpam in Principe es-
se grauem, & ex suo genere peccatum
mortale. Probatur eadem ratione, quia
aliàs nunquam obligaretur sua lege sub
culpa mortali, nam etiam esset ridicula
obligatio in illo gradu, si sua voluntate
& sine causa posset auferre à se obliga-
tionem illā sine peccato mortali. Quis
enim est, qui volens non seruare aliquā
legem non prius auferat, à se obligatio-
nem grauem eius, si potest, etiam si in il-
la ablatione peccet venialiter, vt caue-
at peccatum mortale. Deniq&#x0301;ue nullius
momenti est obligatio, quā potest quis
à se auferre suo arbitrio, & sine causa;
ergo vt illud prius dogma, quòd Prin-
ceps obligatur suis legibus iuxta graui-
tatem earum, solidum sit, necesse est, fa-
teri Principem non posse à se auferre
pro sua voluntate talem obligationem
sine graui causa, quin in tali dispensa-
tione peccet mortaliter. Hinc ergo cō-
cludimus, tales dispensationes sine cau-
sa esse peccatum mortale ex genere suo
quia in Principe respectu sui non est ita
grauis ex aliquo extrinseco accidente,
sed præcise ex vi suę specificę malitiæ,
quia est contra iustitiam distributiuam,
quæ in illa acceptione personę grauiter
læditur, &c. Idem ergo erit respectu dis
pe&#x0303;sationis subditor&#x0169;, nam malitia est
eiusdem speciei, & licèt ex circunstan-
tia personę circa quam, aggrauetur in
Principe dispensante, tamen (vt indicat
Caietan. dicta quęstion. 96. artic. 5.) hoc<marginalia>Caiet.</marginalia>
non obstat, quominus etiam circa sub-
ditos peccatum sit mortale ex genere,
& possit esse in indiuiduo mortale ex
grauitate materię. Licet in leuioribus
legibus, vel circunstantijs earum sæpe
possit esse peccatumveniale ex leuitate
materiæ, vt in alijs rebus contingit.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0723.jpg/>
@@1@<SE723>716 Lib. 6. De interpret. cessat & mutat. legis human.
<duolan 2><P>  Et hinc etiam expeditur aliud dubi&#x0169;
hic occurre&#x0303;s, quantum scilicet peccet<marginalia>12.</marginalia>
subditus petendo dispensationem sine
causa. Nam quod peccet, omnes allega-
ti authores fatentur, estquè manifestum
supposita dicta resolutione, quia petit
rem irrationabilem, & communi bono
contrariam & quia vult discrepare à to-
to corpore sine causa. De quātitate ve-
rò culpę eęde&#x0303; suntopiniones. Dico aute&#x0303;
breuiter illā actione&#x0303; subditi dupliciter
considerari posse. Primò præcisè vt est
actio propria subditi, & voluntas cuius-
dā inordinati obiecti, alio modo vt est
inductio superioris ad actione&#x0303; iniquam
& consequenter est cooperatio ad illā.<marginalia>Subdituspe|tendo dispe&#x0303;|satione&#x0303; sine|causa pec-|cat morta-|liter ex ge-|nere suo ex|vno capite|ex alio au-|tem venia-|liter tant&#x0169;.|Couar.</marginalia>
Priori modo potest excusari subditus à
culpa mortali etiā ex genere, quia non
tenetur propria obligatione iustitię ad
illam conformitate&#x0303; cum toto, vt capite
sequenti magis declarabimus. At verò
posteriori rationepeccat ex suo genere
mortaliter, quia cooperatur peccato
mortali, & est causa illius, in indiuiduo
aute&#x0303; ita peccabit sicut superior, quem
inducit. Et ita sentit Couar. suprà. Pote-
rit tame&#x0303; accidere, vt subditus ignorātia
excusetur, & t&#x0169;c poterit ipse nihil pec-
care, putans Pręlat&#x0169; nihil peccare, & ni-
hilominus fieri etiam potest, vt Pręlatus
non excusetur, quia vel non ignorat, vel
ignorantia, quæ in subdito est inuinci-
bilis, in Prælato est culpabilis propter
maiorem occasionem, & obligationem
sciendi. Quocirca si subditus bona fide
procedat, & petat dispensationem, pu-
tās, se habere causam, vel fideliter nar-
rans factum, & remittens superiori iudi
cium causę, nihil peccabit, etiamsi non
sit certus, non peccare Prælat&#x0169;, quia in
dubio pro illo pręsumere debet, vt sæpe
dict&#x0169; est, & in materia de voto in simili<marginalia>D. Thom.|Nauar.</marginalia>
diximus c&#x0169; D. Th. 2. 2. q. 88. art. vlt. ad 2.
& tradit etiā Nau. dicto Prælud. 9. n. 13.</P>
<P>  Sic etiam è contrario, si subditus ma-<marginalia>13.</marginalia>
la fide procedat, & decipiat Prælatum
falsam causam allegando, ipsepeccabit,
& Prælatus esse poterit à culpa immu-
nis, & hāc culpam existimo esse mortale&#x0303;
in subdito ex genere suo, quia de se gra-
uem iniuriam Prælato infert, nisi ex leui
tate materię minuatur. An verò si Præ-
latus offerat dispensationem sine causa
subdito nō petenti, ille peccet, acceptā-
do, Sāc. suprà. n. 8. ait, peccare eo modo,<-P>@@<marginalia>Sanc.</marginalia>

<-P>quo Prælatus, idest, vel venialiter, vel
mortaliter, provt Pręlatus peccauerit,
quia cooperatur peccato illius, c&#x0169; dis-
pensatio non sortiatur suum effectum.
donec acceptetur. Sed dice&#x0303;dum censeo,
tunc subdit&#x0169; non peccare, ex vi coope-
rationis, quia illa non est vera coopera-
tio, quia dispensatio a solo superiori da
tur, & ad illam vt procedit à superiori,
subditus nō cōcurrit, sicut cooperatur,
quando superiore&#x0303; excitat, vel inducit.
Nec refert, quod acceptatio sit necessa
ria ad effectum, tum quia non est neces-
saria, vt concausa, sed vt cōditio neces-
laria, quam ponere, solum est permitte-
re effectum, non facere. Tum etiam quia
posita dispensatione ex parte superio-
ris, ponitur tota malitia grauis illius a-
ctionis, & quod sequatur effectus, non
habet nouam malitiam, & ideo accep-
tare, aut velle illum effectum non est in
subdito cooperatio ad mal&#x0169;. Potest ve-
ro cogitari ibi aliqua malitia in vol&#x0169;ta-
te talis effectus, sine cooperatione, quæ
venialis ad s&#x0169;m&#x0169; est, si tamen aliqua est,
quod n&#x0169;c nō definio, donec dicā de cul-
pa eiusde&#x0303; subditi in vsu talis dispe&#x0303;satio-
nis, quam in seque&#x0303;s caput reseruo, quia
supponit aliā de valore talis dispe&#x0303;satio-
nis, & ibi etiam dicemus, an teneatur
Prælatus tale&#x0303; dispensatione&#x0303; reuocare.</P>
<P>  Superest respondere ad rationes du-<marginalia>14.|De qualita|te causæ ad|licitè dispe&#x0303;-|sandum.</marginalia>
bitandi in principio positas, & expedire
alia breuia dubia, quę in eis petuntur.
Prima ergo ratio dubitandi petit gene-
ratim, qualis debeat esse causa iusta ad
licitam dispensationem sufficiens: tri-
plex enim causa potest intelligi, vna per
se sufficiens ad excusandum, vel certo,
vel sub dubio, alia per se non excusans,
sufficiens tamen, vt possit tolli obliga-
tio, alia quę licèt per se non tollat obli-
gationem, & reddat iustam dispensatio-
nem, & obliget Pręlatum ad dispensan-
dum. Dico ergo non esse necessariam
primam causam. Et hoc solum conclu-
dit illa prior ratio dubitandi. Nam si
certo constet, causam, seu necessitatem
esse talem, vt per se excuset, tunc non so
lum dispensatio vera, sed etiam nec in-
terpretatio Prælati necessaria est: si ve-
ro sit talis, quę re&#x0303; faciat dubiā, & dubi&#x0169;
non possit per doctrinam, vel aliā dili-
gentiā expelli, t&#x0169;c ad superiorem recur
rendum erit, si fieri possit, vt interpre-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0724.jpg/>
@@1@<SE724>Cap. 18. De iustitia causæ ad iustam dispensationem. 717
<duolan 2><-P>tetur potius, quam dispenset, licet inter
pretario in illo casu soleat large dispe&#x0303;-
satio vocari. Ad propriam ergo dispen-
sationem non est necessaria tam rigoro
sa causa. Nec etiā est necessaria tertia,
quæ superiorem obliget, sed suficiet me
dia, quę nimirum satis sit, vt sine accep-
tione personarum possit pars excipi à
generali onere, & regula totius corpo-
ris. Sępe enim occurere potest causá suf
ficiens ad prudenter iudicandum, posse
fideliter, & iustè subditum eximi ab ali-
quo onere, vel quia in eo nō ita militat
ratio legis, sicut in alijs, vel quia aliæ oc
casiones, vel impedimenta occurrunt,
quæ licèt non cogant, prude&#x0303;ter induc&#x0169;t
ad misericordiam, velbenignitatem, aut
liberalitatem cum illo ostendendam, vt
canones frequenter loquuntur, & paulo
post magis explicabimus.<marginalia>15.</marginalia>
<P>  Quæri autem hic potest, quę sit causa
iusta ad dispensandum in humana lege,
quam quæstionem tractaui de dispensa-
tione voti lib. 6. cap. 17. & doctrina ibi
data potest in præsenti cum proportio-
ne applicari. Vnde breuiter aduer-
to, quæstionem hanc posse tractari &
cōparatè, & absolutè. Priori modo quæ-
ri solet, an sit necessaria tam grauis cau
sa ad dispensandum in legibus humanis,
sicut in iuramentis, aut votis, aut alijs,
quę dic&#x0169;tur attingere ius diuinum, aut
naturale. Quam comparationem attin-<marginalia>Nauar.</marginalia>
git Nauarr. in sum. cap. 12. n. 57. & simpli
citer dicit, difficiliorem esse dispe&#x0303;satio-
nem in his, quæ ius diuinum attingunt,
ac subinde maiorem causam ad illā po-
stulari. Soto verò lib. 7. de Iust. q. 4. ar. 3.<marginalia>Soto.</marginalia>
§. Hoc autem, quęsitum hoc de voto propo
ne&#x0303;s, putat non habere vnum responsum,
nam interdum lex difficilius relaxatur,
quam votum, interd&#x0169; verò è contrario.
Hæc ergo quęstio supponit aliam, quam
tractaui li. 1. de Voto cap. 3. quæ sit ma-
ior obligatio, legis humanæ, an voti, &
dixi pro materiæ qualitate interdum
vnam interdum aliam esse grauiore&#x0303;; ita
ergodicendum est de causa dispensatio-<marginalia>16.|Vbi fuerit|maior obli|gatiomaior|causa requi|ritur ad dis|pensatione&#x0303;.</marginalia>
nis: nam vbi fuerit maior obligatio, ibi
maior causa postulatur.</P>
<P>  Absoluta præter ea interrogatio, scili
cet, quā grauis causa sufficiat, vel quo-
modo possit de illa iudicium ferri, non
potest etiam certa responsione definiri,
sed prudentis arbitrio definienda est, vt<-P>@@

<-P>etiam de voto dixi. Capita verè, seu lo-
ca, ex quibus hæc causa sumenda est, nu-
merantur à Gratiano in §. Nisi rigor, 1. q.
7. dice&#x0303;te. Pro tempore pro persona, intuitu pie
tatis necessitatis, vel vtilitatis, & pro eue&#x0303;tu rei,
quæ per discurs&#x0169; totius quæstionis va-
rijs canonibus comprobat. Sed si atten-
te considerentur, omnia continentur in
illis tribus capitibus, neceßitas, vtilitas, &
pietas, hæc tamen secundum alias circ&#x0169;-
stantias variantur. Nam temporis con-
ditio facit, vt tunc occurrat necessitas,
vel vtilitas, & idem suo modo est de cō-
ditione personæ, & rei euentu, sub quo
continetur quælibet occasio, & ad hæc
etiam reducitur opportunitas loci, nam
ex his omnibus consurgere solet neces-
sitas, vel vtilitas, vt ex se constat, & ex
decretis à Gratiano ibi inductis, & ex c.
Fraternitas, d. 34 & optime ex cap. Necesse
est, dist. 29. ca. Ipsa pietas. 23. q. 4. & in vni-
uersum loquendo, interdum hæc causa
potest sufficienter oriri ex vno, vel alte-
ro capite, aliquando verò ex multis si-
mul, nam singula, quæ non prosunt simul
collecta iuuant, vt constat.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ex hac numeratione causar&#x0169;<marginalia>17.|Dispensatio|iuris publi-|ci, & priua|ti quādo di|citur.</marginalia>
colligi possunt tres aliæ diuisiones dis-
pensationis. Prima est in illam, quæ est
boni publici, vel priuati. Sicut enim lex
licet sit propter cōmune bonum, nihi-
lominus interdum est iuris publici, in-
terd&#x0169; priuati, vt suprà tradidimus: ita
dispe&#x0303;satio, quando pro immediata cau-
sa habet publicam vtilitatem, dicitur
iuris publici, quando verò est proximè
propter vtilitatem personę pete&#x0303;tis dis-
pensationem, dicetur iuris priuati. Vn-
de etiā colligitur, quomodo intelligen-
dum sit, quod D. Thom. dicta. q. 95. ar. 4.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ait, ad fidelitatem dispensatoris perti-
nere, vt intentionem habeat ad commu
ne bon&#x0169;, indicare enimvidetur, necessa-
rium esse ad iustam dispensationem, vt
causa eius sit necessitas aliqua publica,<marginalia>Soto.</marginalia>
vel communis vtilitas. Vnde Soto dicto
art. 3. intulit, dispensationem non posse
esse iustam, nisi in commune bonum ce-
dat, nam sicut lex pro communi bono
constituitur, ita pro illo dispe&#x0303;sanda est.<marginalia>Panorm.</marginalia>
Et Panormit. in cap. De mult{a}, de Præ-
bend. num. 8. referens eundem locum D.
Thomæ ait, dispensationem nō propter
priuatam causam, sed propter publicā<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
debere concedi. Ac deniq&#x0301;ue Tridenti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0725.jpg/>
@@1@<SE725>718 Lib. 6. De interpret. cessat & mutat. legis human.
<duolan 2><-P>num sess. 25. cap. 18. de Reformat. leges
dicit tantùm debere relaxari, vt com-
muni vt ilitati satisfiat.</P>
<P>  Non est autem intelligendum, ad iu-<marginalia>18.|Quo sensu|debet dispe&#x0303;|satio respi-|cere bon&#x0169;|cōmune.</marginalia>
stam causam dispen ationis necessariā
esse, vt immediatè pertineat ad commu
ne bonum, atis enim est, vt immediatè
contineat tale bonum illius personę, c&#x0169;
qua di pen atur, vel propter quam dis-
pensatur, quod redundet in cōmune bo-
num, nam bonum partis in bonum toti&#xA770;
corporis redundat, quod patet ex vsu,
& ex ratione, quia legislator ita debet
communi bono prospicere, vt etiam ha
beat curam singulorum quoad fieri pos
sit; ergo ita etiam debet dispensare obli
gationem legis, vt necessitatibus sin-
gulorum subueniat, saluo communi bo-
no, & ideò recte dixit Gratiano dispen-
sationem concedi pro tempore, & per-
sona. Et D. Thomas dixit dispensatione&#x0303;
recte dari, quando lex, quę communita-
ti expedit, huic personæ nō expedit pro
pter periculum mali, vel impediment&#x0169;
maioris boni, tunc ergo subuenire per
dispensationem, redundat in commune
bon&#x0169;, & ita est iustum: erit autem iniusta
dispensatio, si sit propter priuatum cō-
modum, quod in commune bonum non
redundat.</P>
<P>  Secunda diuisio dispensationis, quæ<marginalia>19.|Dispensatio|vol&#x0169;taria,|& neceßa-|ria quando|dicitur.</marginalia>
ex dictis colligitur, est in voluntariam,
& necessariam, seu iustam, & debitam,
vel non debitam, licét iustam. Aliqui e-
nim authores in hoc nihil distinguunt,
sed quoties intercedit iusta causa dis-
pensandi, putant, dispe&#x0303;sationem esse de-
bitā. Ita Sylu. verb. Dispensatio, q. 1. & hoc
sequuntur aliqui Canonistæ in ca. At si<marginalia>Sylu.</marginalia>
clerici §. De adulterijs, de Iudic. & fauet
Gloss. in ca. Domino Sancto, d. 50. verb. Ne-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
cesse, quæ prius colligit ex illo textu ali-
quam dispe&#x0303;sationem esse debitā, postea
vero generaliter infert, peccare Episcop&#x0169;
negando dispensationem, vbi patet ratio dispen-<marginalia>Turrecr.</marginalia>
sandi, & sequitur ibi Turrecr. n. 9. Qui ta-
men in ca. Cum constitueretur, 50. d. num. 9.
triplicem distinguit dispensationem, de
bitam prohibitā, permissam. Et nihilo-
minus subiungit, omnem dispensatione&#x0303;,
quæ ex iusta causa datur esse debitam.
Quam distinctionem, ac doctrinam se-
quuntur Anton. 1. p. tit. 17. §. 20. Rosel.<marginalia>Anton|Rosel.</marginalia>
verb. Dispensatio, n. 4. Videtur tamen re-
pugnantiam inuoluere cum tertio me&#x0303;-<-P>@@

<-P>bro distinctionis. Quia non dicitur dis-
pensatio permissa per modum actus il-
liciti, sed quę non datur per modum iu-
ris, ac legis, sed ex misericordia in casi-
bus permissis, & non præceptis in iure,
vt idem cum Archidiac. exponit, at dis-
pensatio talis licita est; ergo habet iustā
causam. Vnde videtur esse aliqua æqui-
uocatio in verbis illis, quia non est veri-
simile, in verbis tā paucis dici cōtradi-
ctoria. Videntur ergo Turrec. tacite di-
stinguere causam iustam, idest, ex iusti-
tia obligantem, à causa honesta ex mise
ricordia, vel pietate, aut rationabili li-
beralitate.</P>
<P>  Sit ergo certum, non omnem dispen-<marginalia>20.|Dispensatio|quæ licite|cōcedit po-|test aliquā-|do debetur|ex iustitia|aliquando|non.|Panormit.|Dec.|Felin.|Abb.|Gloss.</marginalia>
sationem, quę potest licitè concedi esse
debitam ex iustitia, vel præcepto, ali-
quando tamen esse posse. Ita Panor-
mitan. Deci. Felin. & alij in dicto §. De
adulterijs. Idem Abbas in capit. Consilium
de Obseruat. jeiun. numer. 4. & in capit.
Ex parte, de consuet. in fine. Qui authores
specialiter aduertunt, iustam, seu ratio-
nabilem dispensationem aliquando esse
debitam, tanquam sup ponentes pro cer
to, non semper esse debitam, & ita etiā
dixi Gloss. in cap. Dispensationes, 1. q. 7. dis-
pensationem non esse ius, interdum ta-
men esse debitam. Idem repetit eadem
Gloss. in capit. Exigunt, eadem causa, &
quęstione. Idem Roderi, tom 1. q. 24. ar.<marginalia>Roder.|Sanch.|Trid.</marginalia>
vlt. in fine, Sanci. lib. 3. de Matri. disp. 10.
q. 1. qui alios refer&#x0169;t. Et potest satis col-
ligi ex Trident. sess. 14. cap. 7. de Refor-
mat. vbi in casu per se iusto, vt est occi-
sionis alterius in proprię vitę defensio-
nem, dicitur esse dispensatio quodam-
modo in debita. Potest etiam facile pro
bari explicando titulos, ob quos potest
dispensatio esse debita, extra quos non
erit debita, licet possit esse iusta.</P>
<P>  Primo ergo potest esse dispensatio de
bita ex iuris præcepto, vt quoties assig-<marginalia>21.|Dispensatio|debita ex|præcepto.</marginalia>
nando aliquam causam iustam dispensa
tionis, vtitur verbis pręceptiuis ordi-
nando, vt existente tali causa conceda-
tur dispensatio, quod maxime fieri so-
let in dispe&#x0303;sationibus circa p&#x0153;nas post
condignam satisfactionem, vt in dicto<marginalia>Gloss.|Turrecr.|Gloss.</marginalia>
cap. Domino Sancto, vbi id notant Gloss. &
Turrecrem. Item Gloss. in cap. Siquis, &
cap. Condemnandum, dist. 50. propter ver-
bum Debet, quod est in textu, quod non
cogit, sed consideranda sunt alia verba,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0726.jpg/>
@@1@<SE726>Cap. 18. De iustitia causæ ad iustam dispensationem. 719
<duolan 2><-P>& materia. Quandō verò lex solum con-
cedit, vt possit dispensari, non est debita
dispensatio, vt notatur in dicto §. De ad-
dulterijs, ex ipso textu. Intelligendum au-
tem hoc est permissiuè, seu negatiuè, id-
est ex vi illius concessionis non esse de-
bitam dispensationem, non tamen abso-
lutè, vt non possit esse aliunde debita.
Quia sæpe denotatur per illum modum
loquendi concessio potestatis, non ve-
rò excluditur obligatio, si aliunde oriri
possit, vt notatur in cap. Cum ex eo, de
Elect. in 6. per ipsum textum. Secundo
potest esse debita dispensatio per præ-
ceptum ab homine, vt in dispensationi-
bus, quas concedit Pontifex, remittens
causas ordinarijs, vel discreto confesso-
ri, mandans, vt dispe&#x0303;sent, si preces veri-
tati nitantur, tunc enim impleta condi-
tione dispensatio debita est.<marginalia>22.|Dispensatio|debitaexna|turarei vel|ex officio.|Gloß.|Turrec.|Panormit.</marginalia>
<P>  Tertio ex natura rei potest esse debi-
ta de iustitia dispensatio, quando est ne-
cessaria ad commune bonum, vel vitan-
dum publicum scandalum, vel quid simi-
le. Ita notatur in dict. ca. Vt constitueretur,
per illum textum, vbi Gloss. & Turrecr.
supra, Panormitan. & alij supra citati.
Quarto potest esse debita dispe&#x0303;satio ex
officio, ac subinde ex iustitia, vbi fuerit
necessaria ad spirituale bonum postulā-
tis, vel ad vitandum graue pericul&#x0169; ani-
mæ. Ratio est, quia Prælatus ex officio
tenetur prouidere in his casibus saluti
subditi, & hoc maximè se&#x0303;tiunt authores
primo loco citati, huiusmodi enim (vt
existimo) vocant iustam causam dispensa-
tionis. Quintò aliquando, licet causa non<marginalia>Dispensatio|debita ex|misericor-|di{a}.</marginalia>
inducat debitum iustitiæ, potest induce-
re debitum charitatis, & misericordiæ.
Aliquando enim dispe&#x0303;sare est opus mi-
sericordię, ita enim interdum iura lo-
quuntur, cap. Postulasti, de Cler. excom-
mun. ministr. at opus misericordię inter
dum est debitum, quando proximus gra
uiter indiget, & sine dispendio potest il-
li concedi; ergo. Vnde tandem fit, vt ex-
tra hos casus possit esse iusta dispensa-
tio, & non debita. Patet quia potest esse
ex misericordia, vel liberalitate sine
graui necessitate subditi, & sine pręcep-
to positiuo; ergo erit iusta, quia ratio
misericordię cum concessione iuris po
sitiui illam iustificat, & non erit debita,
quia nec iure naturæ, nec ex præcepto
humano. Cōfirmatur, quia priuilegium<-P>@@

<-P>sæpe est iustum hoc modo, & non debi-
tum; ergo & dispensatio. Deniq&#x0301;ue hæc
dispensatio dicitur in iure gratia, vt au-
thores supra citati aduertunt.</P>
<P>  Vnde etiam intelligitur, quod supra
etiam diximusposse dari causam iustam<marginalia>23.|Causa iusta|aliquando|non excu-|sat à legis|obligatione</marginalia>
dispensationis, quę per se non sufficiat
ad excusandum ab obseruatione legis.
Et conseque&#x0303;ter etiam sequitur, si existe&#x0303;
te tali causa, subditus petat dispe&#x0303;satio-
nem, & illi denegetur, non ideo posse sta-
tim agere contra præceptum, quia sola
iusta causa non excusat, & ideò non re-
quiritur tantum dispensatio petita, sed
etiam obtenta, quia alias non tollitur
vinculum legis. Atq&#x0301;; hoc maximé locum
habet in dispensatione non debita, ex iu
stitia, etiam si sit debita ex sola charita-
te, vel misericordia. De dispe&#x0303;satione au
te&#x0303; debita ex iustitia posset quis dubita-
re, sed quia illa iustitia non est propriè
cōmutatiua respectu particularis sub-
diti, sed est respectu commuitatis, vel le
galis, & cōmunis, ideo per se loque&#x0303;do, &
pro regula statuend&#x0169; est, etiāsi dispensa-
tio sit debita de iustitia, vel pręcepto, &
denegetur, non posse subdit&#x0169; contra le-
ge&#x0303; agere, quia iniustitia Pręlati nō tollit
legisvincui&#x0169;. Quare si lex est superioris,
& inferior ab vtitur potestate sibi con-
cessa, ad superiorem recurrend&#x0169; est (si
non est periculum in mora) qui poterit
compellere, vt dispenset, vt docet Pa-<marginalia>Panorm.</marginalia>
normitanus in capite Pastoralis, de Ap-
pellat. n. 17. Quomodo autem si recur-
rend&#x0169;, an per appellationem, vel implo-
rando officium eius, & supplicando, tra
ctant iuristæ supra allegati, ad eos enim
pertinet. Veritas aute&#x0303; est, hanc non esse
materiā appellationis, sed supplicatio-
nis. Quod si sit pericul&#x0169; in mora, & gra-
ue nocument&#x0169; immineat, t&#x0169;c epijkia vti
licebit, interpretādo vol&#x0169;tate&#x0303; superio-
ris, quando materia est capax illius. Nā
iuxta doctrinā supra datam, etiam hoc
posset licere ante petitam dispensatio-
ne&#x0303; àproximo Prælato, si peti nō posset si
ne eode&#x0303; detrime&#x0303;to. Atverò si sit Pri&#x0303;ceps
supremus, qui negat dispensatione&#x0303;, quę
iudicaturdebita, stand&#x0169; est iudicio, seu
vol&#x0169;tati ei&#xA770;, nisi nocume&#x0303;t&#x0169; tā graue im
mineat, vt non possit lex humana obli-
gare cum tanto discrimine, quia extra
hanc necessitatem lex non relaxata per
dispensationem semper obligat.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0727.jpg/>
@@1@<SE727>720 Lib. 6. De interpret. cessat & mutat. legis human.
<duolan 2><P>  Tertia diuisio dispensationis, quę ex
dictis colligitur, est in eam, quæ, attenta<marginalia>24.|Dispensatio|ex causa in|trinseca, vel|extrinseca|quando di-|citur.</marginalia>
ratione legis, ab intrinseco necessaria
vel iusta est, alia, quæ solum per extrin-
secam causam iustificatur. Intrinsecam
causam appello, quæ directè opponitur
obseruationi legis, illi impedimentum
afferens; vel grauem, & onerosam red-
dens eius obligationem. Extrinsecam
autem appello, quæ ab alijs circunstan-
tijs extrinsecis sumitur, vt ex nobilita-
te personę, ex meritis eius, vel alijs simi
libus occasionibus. Prius ergo genus
causæ sine dubio est maxime proprium,
in quo principaliter debet attendi, an
ratio legis saltem negatiuè cessauerit in
tali persona, nam si cessat, licèt per se nō
sufficiat, vt lex non obliget, nec etiam
vt per dispensationem tollatur, si nulla
alia ratio suppetat, tamen supposita illa
cessatione causę finalis legis in particu-
lari, quælibet ratio adiuncta vtilitatis,
vel pietatis, etiam si nimis grauis nō sit
sufficere poterit ad honestandam dis-
pensationem, vt sentit Soto dicta q. 7.
ar. vlt. §. Sed arguis, ponens exemplum in
præcepto iejunij. Si vero ratio seu finis
legis in tali persona non cessauit, maior
quidem causa necessaria erit, tame&#x0303; etiā
poterit esse intrinseca, vt est debilitas
corporis ad iejunandum, etiam si aliàs
indigeat iejunio ad corporis macera-
tionem, &c.</P>
<P>  Posterius verò genus causę, quod ex-
trinsecum appellaui, etiam conferre po<marginalia>25.|Causa ex-|trinsecaquā|do est suffi-|ciens.</marginalia>
test multum; imò interdum esse suffici-
ens, vt notauit Panormit. in cap. Innotuit,
de Elect. n. 5. per illum textum, in quo
personæ scientia, morum honestas, & bona fa-
m{a}. considerantur ad honestandam dis
pensationem. Et addit Panormitan. so-<marginalia>Panormit.</marginalia>
lam prærogatiuam meritorum posse
sufficere ad inducendum Principem ad
dispensandum, licet non concurrat Ec-
clesiæ necessitas, vel vtilitas, vtiq&#x0301;; pro-
ximè, nam remotè, & vltimatè personæ
merita vel sunt vtilia Ecclesiæ, vel illo-
rum remuneratio in magnam Ecclesiæ
vtilitatem red&#x0169;dat. Et sic etiā D. Thom.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
2. 2. q. 63. ar. 2. ad 2. dixit, conditionem
personę, quòd diues sit, interdum consi-
derari ad dispensationem, ob commu-
nem vtilitatem. Et sic etiam Concilium<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
Tridentinum dicto cap. 18. sess. 25. dixit,
in dispensando habendum esse, rerum, per<-P>@@

<-P>sonarumq&#x0301;ue delectum, & in sess. 24. cap. 5. de
Reformat. inter causas dispensandi po-
nit, nobilitatem personarum, quod etiam in
iure frequens est. Aliquando verò dis-
positio personę confert etiam ad intrin
secam rationem dispe&#x0303;sationis, vt in ca.
1. Qui cleri. vel vouentes.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue ex his patet respōsio ad ter-<marginalia>26.|Dispensatio|semper re-|quirit ali-|quam cau-|sam saltem|extrinsecā.</marginalia>
tiam rationem dubitandi in principio
positam, dico enim, dispe&#x0303;sare in lege si-
ne causa iusta, non solum esse mal&#x0169;, quia
prohibitum, sed ex se, & ex natura rei,
ac subinde semper esse malum: iamq&#x0301;ue
declaratum est, contra quam virtutem
sit illa malitia. Solum superest, vn&#x0169; ver-
bum addere de consuetudine conceden
di aliquas dispensationes sine causa. Di-
ci autem in primis potest, concedi qui-
dem sine causa intrinseca, non tamen si-
ne aliqua saltem extrinseca, cōsiderata
ex parte legislatoris ad ostende&#x0303;dam be-
nignitatem suam, vel misericordiam in
occasione opportuna. Deinde dicitur,
licèt non antecedat causa, per ipsám dis
pensationem, & modum eius sæpe con-
summari, nā quando datur dispensatio
sine causa imponitur aliqua satisfactio
vel multa in pium opus vel in aliam cō-
munem Ecclesiæ vtilitatem, per quod
opus consurgit causa dispensationis,
quæ tunc fit per modum commutatio-
nis, sicut etiam in 4. tomo disputation.<marginalia>Tom. 4. dis-|put. 54.|Ledesm{a}</marginalia>
54. in concessione indulgentiarum fieri
diximus, & in dispensationibus id nota-
uit Ledesma 2. part. 4. quæst. 17. artic. 3.
in vltimis verbis eius, dicens, ad iustam
dispensationem nō semper requiri cau-
sam intrinsecam ex parte eius, cui con-
ceditur, sed sufficere extrinsecam, vt ele
emosynam, aut contributionem aliquā
in subsidium belli contra hostes Eccle-
siæ, vel aliud simile pium opus.</P>
<Z>CAPVT XIX.
Vtrum dispensatio legis humanæ sine iusta
causa data valida sit?</Z>
<P><INI3>D</INI3>Istinguere in primis oportet in-<marginalia>1.|Inferior in|legesuperio|ris sine iu-|sta causa nō|potest vali|dè dispensa|re.</marginalia>
ter dispensationem datam à le-
gislatore in lege sua, & datam ab
inferiori in legesuperioris. Nam de hac
posteriori omnes fatentur, datam sine
causa nō solum esse illicitam, sed etiam
esse inualidam, quia excedit potestatem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0728.jpg/>
@@1@<SE728>Cap. 19. De validitate dispensationis sine iusta causa. 721
<duolan 2><-P>dispensantis, non enim est efficax vol&#x0169;-
tas inferioris ad tollendum effect&#x0169; per
superiorem voluntatem constitut&#x0169;, nisi
quatenus ab ipso superiore est conces-
sum; non est antem verisimile esse con-
cessum, vt hoc possit inferior sine cau-
sa. Et ideò tunc inferior excedit formā
mandati, & operatur sine potestate, &
ideò actum nullum facit. Quod latiùs
probaui lib. 6. de Voto cap. 17. vbi suffi-
cienter auctores allegaui, & omnes sta-
tim allegandi in hoc cōueniunt; & ideò
non est necesse in hoc immorari.</P>
<P>  Solum oportet aduertere, communi-<marginalia>2.|Quæ cogni|tio causę re|quiritur ad|validitate&#x0303;|dispensatio|nis.</marginalia>
ter Iurisperitos docere, necessari&#x0169; esse
ad valorem dispensationis ab inferiori
datæ, vt dispe&#x0303;set, causa cognita. Sed hoc
dupliciter potest intelligi. Primò de co-
gnitione iudiciali causæ, id est, vt sec&#x0169;-
dum ordinem iuris de illa inquiratur,
& ea probetur. Alio modo potest intel-
ligi de cognitione causæ, quæ in re suf-
ficiens sit, quacumq&#x0301;; via, seu diligentia
adhibita. Quod igitur ad forum conscie&#x0303;
tiæ spectat, censeo hanc posteriorem
cognitionem sufficere, quia ex natura
rei sufficit, & nullum est ius positiuum
annullans dispensationem datam, non
seruata forma iuridica in cognitione
causæ. Cuius signum est, quia non solum
in dispe&#x0303;sationibus inferiorum, sed etiā
in dispensatione supremi Principis re-
quiri solet cognitio causæ, vt patet ex
Tridentino sess. 25. cap. 8. & tamen con-<marginalia>Trident.</marginalia>
stat apud omnes in dispensationibus Pō
tificijs non requiri illam formam cog-
nitionis causæ, vt validæ sint. Igitur so-
lum potest illa forma esse necessaria, vt
in foro exteriori censeatur valida dis-
pensatio, quia vbi non præcedit illa cau
sæ cognitio, surreptitia pręsumitur dis-
pensatio, vt idem Tridentin. dixit. Imò
existimo posse hanc præsumptionem eli
di in foro externo, si sufficienter probe-
tur, causā legitimā interfuisse, quia t&#x0169;c
per sufficiente&#x0303; probatione&#x0303; constabit in
foro externo, dispensationem esse vali-
dam; ergo nulla ratio superest, cur pos-
sit nulla præsumi, aut pronuntiari, neq&#x0301;;
etiam cur possit irritari, quia null&#x0169; est
ius, quod hoc pręcipiat, vel quod talem
p&#x0153;nam imponat.</P>
<P>  Hoc ergo supposito, difficultas est de<marginalia>3.</marginalia>
dispensatione Principis in lege sua, &
eade&#x0303; est de quocumq&#x0301;; legislatore in sua<-P>@@

<-P>lege, etiā si supremus simpliciter nō sit,
quia eande&#x0303; proportione&#x0303; seruat ad lege&#x0303;
suam. Videtur ergo talis dispensatio se&#x0303;
per esse nulla. Primò, quia semper est in-
iusta, vt suprà probat&#x0169; est; ergo semper
est nulla. Probatur cōseque&#x0303;tia, quia lex
iniusta non est lex; ergo nec dispensatio
iniusta est dispensatio, iuxta dictum Ber
nardi lib. 3. de Consid. cap. 4. in fine, vbi<marginalia>D. Bernar.</marginalia>
numeratis causis iustæ dispensationis,
ait, Cum nihil horum est, non planè dispensatio,
sed crudelis dißipatio est. Secundo talis dis-
pensatio, etiam excedit potestatem dis-
pensantis; ergo est nulla; ergo actus sine
potestate factus nullus est. Antecedens
patet ex supra dictis, quia superior dis-
pensans etiam in lege sua, non operatur
vt dominus, sed vt dispensator fidelis, &
prudens; ergo operatur per potestatem
à supremo rectore, ac legislatore Deo
concessā; sed non minus Deus, imò mul-
tò magis, quam humanus Princeps; præ
sumitur dare suā potestatem adstrictā
legibus iustitię, & illius formā postulare
tāquam essentiale&#x0303; in actu talis potesta-
tis, quia quæ à Deo sunt, ordinata sunt; multò
certè magis, quàm ea, quæ sunt ab hu-
mano Principe, & ideò dicitur Deus nō
dare potestatem in destructionem, sed
in ædificationem. 1. Corinth. 10. ergo il-
la dispensatio, quæ dissipatio est, & in
destructionem, non est à potestate data
à Deo, ac subinde est nulla.</P>
<P>  Tertiò, illa dispensatio non reddit tu-<marginalia>4.</marginalia>
tum dispensatum, si de defectu causæ il-
li constet; ergo nō est valida. Probatur
consequentia, quia si esset valida, tolle-
ret obligationem legis, & sic redderet
subditum tutum in conscientia, quia nō
viol aret legem. Probatur autem ante-
cedens, quia non obstante tali dispensa-
tione peceat subditus, vtendo illa, vt fe-
rè omnes fatentur; ergo non est tutus.
Respondet Caiet. peccare quidem, non<marginalia>Caiet.</marginalia>
tamen contra obligationem legis posi-
tiuæ, quæ per dispensatione&#x0303; ablata fuit,
sed contra legem naturæ præcipientis
vniformitate&#x0303; partis cum toto corpore.
Sed contra, nā lex naturæ nō obligat ad
vniformitate&#x0303; in opere, in quo nō estvni-
formis obligatio, sed posita dispe&#x0303;satio-
ne valida, iā nō est vniformis obligatio
respectu talis operis; ergo nec ius natu-
ræ obligabit ad seruandā vniformitate&#x0303;
in illo, vel si obligat non obstante tali<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0729.jpg/>
@@1@<SE729>722 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>dispensatione, signum est, non esse vali-
dam illam dispensationem. Quartò si
Princeps posset validè dispensare cum
subdito sine causa, & pro sua voluntate;
ergo multò magis secum, quia sicut vo-
luntate sua posita est lex respectu alio-
rum, ita & respectu sui; ergo eadem ab-
soluta voluntate poterit à se obligatio-
nem talis legis auferre, qua potest à sub
dito. At consequens est falsum, aliàs n&#x0169;
quam Princeps obligaretur illa lege,
quia obligatio, quæ sine causa, & pro-
pria voluntate tolli potest, nulla profe-
cto est, vel nullius mome&#x0303;ti, vt suprà ar-
gumentabar.<marginalia>5.</marginalia>
<P>  Propter hæc, vel similia argumenta
aliqui dixerunt, dispensationem datam,
etiam à Papa in lege canonica esse nul-
lam, nullumq&#x0301;ue effectum habere, ac sub
inde æquè peccare subditum, non ser-
uando legem post illam dispensatione&#x0303;,
ac si illam non haberet, & si lex irritet
actum, etiam fore æquę irritum post dis
pensationem. Ita tenet Fortuni. Gar. in<marginalia>Fortunius|Garc.|Mendoz.|Loazes.|Mincha.</marginalia>
l. Gallus. §. Et quid si tantum. ff. de lib. & post-
hum. sequitur Mendoz. de Pactis lib. 1.
q. 2. n. 35. & in foro conscientiæ idem es-
se dicendum, censuit Loazes de Matrim.
Reg. Angli. dub. 4. n. 14. & 15. & quando
dispensatio affert præiudicium tertio,
idem censuit Mincha. lib. 1. Quæstion&#x0169;
illustr. cap. 25. nu. 16. & cap. 26. n. 26. de
cuius sententia dicam, soluendo argu-<marginalia>Vasq.</marginalia>
menta. Ex Theologis verò solus Vasq.
inclinat in hanc sententiam 1. 2. disput.
178. cap. 4. quanuis in fine dicat alijs iu-
dicium relinquere. Refert etiam pro
hac sententia Glossam, Ias. & alios asse-<marginalia>Gloß.|Iason.</marginalia>
rentes, talem dispensationem non red-
dere tutum in conscientia e&#x0169;, cum quo
dispensatur, sed illi in alio sensu loquuti
sunt, vt in solutionib&#xA770; argume&#x0303;tor&#x0169; dicā.</P>
<P>  Nihilominus dico, talem dispensatio-
nem esse validam, ac subinde habere il-<marginalia>6.|Dispe&#x0303;satio|in lege sua|est valida|sine causa|iusta.</marginalia>
lum effectum, ad quem datur. Hanc as-
sertionem nunquam satis expressit D.
Thom. indicat tamen in eo, quod solum
vbique dicit, peccare legislatorem sine
causa dispensando, vel non debere dis-
pensare sine causa, vt patet 1. 2. q. 97.
art. 4. & Quodlib. 4. art. 13. & sæpe aliàs.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Alij verò Theologi, qui quæstionem at-
tigerunt, in hac assertione conueniunt,
vt Caietan. dicta q. 96. art. 5. Soto dicta<marginalia>Caiet.|Soto.</marginalia>
quæst. 7. art. 3. & alij nouiores Theologi<-P>@@

<-P>tam generatim ad dictam q. 97. D. Tho-<marginalia>D. Thom-|Sanc.</marginalia>
mæ ar. 4. quam in particularibus locis,
quos congerit Sancius suprà n. 24. vbi
etiam refert Summistas, & Iurisperitos
quam plures. Maximè verò tractari so-
let in cap. Quæ in Ecclesiarum, de Constit.<marginalia>Decius.|Felin.</marginalia>
vbi videri possunt Deci. n. 17. & Felin.
n. 15. & in §. De adulterijs sub cap. At si cle-
rici, de Iudici. & in cap. De multa, de Præ-
bend. & in cap. Ad monasterium, de Stat.
monach. & in cap. Non est, de Voto. Qui-
bus locis videri præcipuè possunt In-<marginalia>Innoc.|Panorm.|Couar.</marginalia>
noc. & Panormit. & alij allegati capite
præcedenti in principio, & præsertim
Couar. in 4. 2. p. cap. 6. §. 9. n. 8. & seque&#x0303;-
tib. & Gigas de Pensio. q. 6. n. 9.</P>
<P>  Fundamentum huius assertionis est,<marginalia>Dispe&#x0303;satio-|nis vis ab|auctore le-|gis pendet.</marginalia>
quia lex pendet ex voluntate imponen-
tis illam; ergo si ipsemet voluntate sua
fert illam respectu alicuius, re ipsa abla
ta manet, licet fortasse superior peccet
auferendo. Nam vt Glossa dicit in lege
Relegatum, ff. de P&#x0153;nis, vt lex non obli-
get, est in Principe pro ratione volun-
tas, quia à voluntate eius pendet lex, vt
in fieri, ita & in conseruari. Confirma-
tur, nam hac ratione, licet Princeps ab-
rogando legem sine causa, peccet, nihi-
lominus subditi iam non obligantur le-
ge, quia in effectu pendet à voluntate le
gislatoris; ergo idem est, si ex parte tan-
tum respectu alicuius tollat legem. De-
claratur etiam, nam si dispensatio non
esset cum vna persona tantum, sed cum
tota cōmunitate pro vna, vel altera vi-
ce, re vera esset valida dispensatio, quia
esset ablatio præcepti pro tali die; ergo
idem est, si sit ablatio præcepti pro tali
persona. Item si à principio Princeps tu
lisset legem, excipiendo ab illa Petrum,
vel Paulum, illi nunquam essent obligati
lege, quia de facto illis nunquam est im-
posita, siue legislator cum ratione exce
perit, siue non; ergo idem est, si semel po
sita auferatur. Deniq&#x0301;; cōfirmatur, quia
absolutio à censura data iniustè, & sine
causa ab auctore censuræ, valida est,
cap. Venerabilis. §. Sanè, de Sentent. excom
munic. in 6. ergo idem est de dispensa-
tione, nam quoad hoc par est ratio.</P>
<P>  Vt autem hoc fundamentum solidius<marginalia>7</marginalia>
appareat, obijci contra illud potest,
quia interdum est in potestate volun-
tatis habere, vel non habere actum, &
impedire effectum eius, vt in voluntate<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0730.jpg/>
@@1@<SE730>Cap. 19. De validitate dispensationis sine iusta causa. 723
<duolan 2><-P>mea est promittere, vel non promitte-
re; non est autem in potestate mea pro-
mittere, & non me obligare. Sic ergo li-
cet involuntate legislatoris sit ponere,
vel auferre legem, tamen si vult per le-
gem obligare totam communitatem,
nō potest, etiam si velit, eximere alique&#x0303;
ab efficacia legis sine causa. Quia lex
per se primò respicit communitatem,
& ideò quādiu durat, necessario, & qua-
si naturaliter, seu ex vi iuris naturæ ob-
ligat omnes, qui sunt de communitate,
& vniformiter participant causam, seu
rationem legis; ergo exemptio ab illa
obligatione, iam non potest effici sola
voluntate, sed per potestatem dispensa-
tiuam, quæ respicit causam. Nam quo-
dammodò læditur ius naturale, sine cau
sa diminuendo obligationem legis, per-
seuerante lege. In quo cernitur clara
differentia inter abrogationem, & dis-
pensationem legis, nam per abrogatio-
nem tollitur omnino lex, & ideò licet
irrationabiliter fiat, valet, quia legem
esse, vel non esse absolutè pendet à vo-
luntate legislatoris; at verò per dispen-
sationem non tollitur lex, sed manente
lege per talem dispensationem fieri te&#x0303;-
tatur, vt obligatio legis non vniformi-
ter descendat ad eos, in quibus ea dem
causa, & ratio reperitur, quod est con-
tra legem naturalem, & ideo non itā
pendet ex nuda voluntate legislatoris,
etiam vt factum teneat, sed oportet, vt
inæqualitas, vel disparitas sit in causa.
Et hanc obiectionem confirmant duæ
rationes in principio factæ. Et per ean-
dem videntur facilè dilui exempla pro
assertione adducta. Nam de abrogatio-
ne iam dictum est, non videri similem
rationem. Idemq&#x0301;ue videtur de absolu-
tione, quia non est actus, qui versetur
circa communitatem, sed circa parti-
cularem personam. In alio verò exem-
plo poterit facilè negari quod in eo sup
ponitur.</P>
<P>  Hæc verò obiectio supponit, legem<marginalia>8.|Lex nō est|regula in-|diutsibilis,|sed exten-|sionem ha-|bet.</marginalia>
esse aliquam indiuisibilem regulam, quę
semel posita necessario, & quasi natu-
raliter obliget omnes, ita vt non possit
ab aliquibus auferri, etiam si pro com-
munitate permaneat. Hoc autem fals&#x0169;
est: nam hæc regula re vera non est nisi
voluntas legislatoris; nam illa eadem
est ipsa lex, vel certè ab illa omnino pe&#x0303;-<-P>@@

<-P>det obligatio legis. Voluntas autem le-
gislatoris libera est, in obligando tam
communitatem totam, quàm singulos
de communitate, & ita ex parte obiecti
non est indiuisibilis, sed exte&#x0303;sionem ha-
bet, ratione cuius potest perseuerare
circa cōmunitatem obligando illam, &
mutari circa vnum, vel alium de com-
munitate: nole&#x0303;do illum obligare. Quod
manifestè patet, quia etiam dispensatio
ex causa supponit hanc extensionem ex
parte obiecti, & partialem diminutio-
nem (vt sic dicam) ex parte voluntatis
obligandi; ergo quod attinet ad possi-
bilitatem potest eodem modo mutari,
seu diminui voluntas legislatoris, etiā
sine iusta causa, solum c&#x0169; hac differen-
tia, quòd mutatio ex iusta causa est li-
cita, sine causa autem erit illicita. Nihi-
lominus tamen suum effectum habebit,
quia vol&#x0169;tas superioris dispe&#x0303;santis ab-
soluta est, & efficax, vult autem tollere
obligationem ab eo, cum quo dispe&#x0303;sat;
ergo tollet illam. Probatur consequen-
tia, quia nihil est, quod irritam faciat il-
lam voluntatem dispensantis, quia nec
datur ius positiuum irritans illam, null&#x0169;
enim assignari potest, maximè respectu
supremi legislatoris: nec etiam iure na-
turæ ostenditur irrita, vt patebit facilè
respondendo ad argume&#x0303;ta. Et declara-
tur optimè argume&#x0303;to facto, si à princi-
pio feratur lex, excipiendo aliquem in-
debitè à vinculo legis, tunc enim aut to
ta lex erit nulla, quòd verisimile nō est,
aut exceptio erit valida, quia non mi-
nus fit per absolutam voluntatem legis-
latoris, quam ipsamet lex. Et idem etiā
confirmat exemplum de abrogatione
legis vtilis sine causa facta, nam certè
non est minus iniusta, imò magis, quàm
dispensatio iniqua, & nihilominus facta
tenet; ergo etiam dispensatio. Neq&#x0301;ue
obstat differentia assignata, quia licet
facta dispensatione maneat lex, non ta-
men æquè integra sicut antea, sed vul-
nerata. Quòd si contrarium assumitur
in differentia assignata, falsum est ass&#x0169;-
ptum, & in illo petitur principium, quia
licet lex maneat circa communitatem,
non sequitur necessario manere circa
singulos de communitate, in quibus ea-
dem ratio reperitur, quia hoc pendet
ex libera voluntate legislatoris, siue iu-
sta, siue iniusta.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0731.jpg/>
@@1@<SE731>724 Lib. 6. Deinterpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><P>  Vnde ad primum argumentum con-<marginalia>9.</marginalia>
cedo, talem dispensationem esse iniu-
stam, & nego, inde consequi esse nul-
lam, quia multa iniustè fiunt, quæ nihi-
lominus facta tenent, donec annullen-
tur. Quod maximè locum habet in his,
quæ tantum sunt contra iustitiam lega-
lem (vt ostendit exemplum de iniqua ab-
rogatione legis) vel contra solam distri
butiuam, vt patet in electione digni,
prætermisso digniori, quæ valida est li-
cet sit iniusta. Vel etiam si actio sit con-
tra iustitiam commutatiuam, potest es-
se valida, si iniustitia potest aliter tolli,
quàm per actus nullitatem, vt patet in
venditione rei iniusto pretio citra di-
midiam. Hæc autem omnia habent lo-
cum in præsenti, quia dispensatio sine
causa per se tantum est contra iustitiā
distributiuam, vel remotè contra lega-
lem, & quatenus est contra obligatio-
nem iustitiæ commutatiuæ ratione of-
ficij, debet retractari, quandiu verò non
reuocatur, valida permanet. Vnde mi-
hi valde probabile est, quòd licèt illa
dispensatio sit valida, semper tenetur<marginalia>Quomodò|legislator te|netur licen|tiam datā|auferre.</marginalia>
legislator illam licentiam auferre, quia
semper pendet ab eius voluntate, in
qua per seuerare inordinatum est, du-
rante eodem defectu causæ, quia sem-
per repugnat communi bono, & obliga-
tioni officij.</P>
<P>  Addo præterea, interdum ex tali dis-
pensatione sequi iniustum nocume&#x0303;tum
tertij repugnans commutatiuæ iustitię,<marginalia>10.</marginalia>
& tunc ex illo capite dispensationem
posse esse inualidam, quia non potest
dare licentiam ad actum iniustum, &
quoad hoc tantum rectè æquiparatur
dispensatio iniusta cum lege etiam in-
iusta. Oportet tamen aduertere; duo-
bus modis posse nocumentum iniustum
tertij coniungi cum dispensatione. Pri-
mò per actionem ipsius Principis, vt si
Princeps sine causa eximat aliquem à
lege tributi, & nihilominus à communi-
tate exigat eandem pecuniæ quantita-
tem, plus iusto onerans reliquos, & hoc
non est satis, vt dispensatio sit nulla,
quia illa iniustitia non fit à subdito dis-
pensato, neq&#x0301;ue est intrinsecè connexa
cum dispensatione, sed fit ex iniusta vo-
luntate Principis, & ab eodem debet
resarciri, & non à subdito exempto, nisi
ad talem iniustitiam cooperatus fue-<-P>@@

<-P>rit. Alio modo potest fieri iniustitia per
actionem ipsius subditi obtinentis dis-
pensationem, vt si ratione illius vendat
rem carius, quàm valeat secundum cō-
munem ęstimationem, & tunc procedit,
quod dictum est, dispensationem ex eo
capite esse nullam.</P>
<P>  Ad secundum respondeo, hanc dis-<marginalia>11.</marginalia>
pensationem excedere potestatem iu-
ris (vt sic dicam) non facti. Distingui e-<marginalia>Duplex po|testas in le|gislatore.</marginalia>
nim debet duplex potestas in legisla-
tore, vna est naturalis, volendi, vel no-
lendi, quam voco potestatem facti; alia
super addita, seu iurisdictionis ad obli-
gandum alios. Dispensatio ergo sine
causa data magis est à priori potestate,
à qua habet substantiam, & valorem
suum, quia superior volens sic dispen-
sare, operatur vt dominus suæ volunta-
tis, & quoad hoc non operatur vltra
suam potestatem, & hoc est satis, vt sit
validus actus, etiam si non sit secun-
dum vsum debitum alterius potestatis
iurisdictionis suæ. Nam si quis rectè
aduertat, ille abusus talis iurisdictio-
nis omissiuus potius est, quàm actiuus
(vt ita dicam) nam qui vult dispensa-
re, solum vult non obligare subditum
sua lege, & ita potius vult non vti cir-
ca illam iurisdictione sua, quàm vti, &
ideò talis actus validus est, etiam si sit
extra talem potestatem, id est, extra
positiuum vsum eius. Quia potestas iu-
risdictionis quoad vsum essentialiter
pendet à voluntate habentis illam, &
ideò vt non influat, vel non obliget, sa-
tis est, vt superior nolit sua iurisdictio-
ne vti, etiam si male faciat, non vtendo.
Ita ergo se habet, cum vult dispensare
sine causa: nam licet verbum Dispensare.
significet per modum effectus positiui,
re vera est priuatiuus, & ideò non tam
propriè dicitur ille actus excedere po-
testatem iurisdictionis, quam deficere
à debito vsu eius; actus autem habens
similem defectum validus est ex vi ab-
solutæ voluntatis, vt patet in abroga-
tione legis, & idem est in remissione
p&#x0153;næ sine causa facta, & similibus.</P>
<P>  In tertio argumento petitur, an li-<marginalia>12.</marginalia>
ceat subdito vti in tali dispensatione,
multi enim auctores negant, vt expres-
sè Rebuffus in Practic. titulo de Dispen-<marginalia>Rebuff.</marginalia>
sation. ad plura beneficia numero quin-
quagesimo quinto: ait enim, nec Papam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0732.jpg/>
@@1@<SE732>Cap. 19. De validitate dispensationis sine iusta causa. 725
<duolan 2><-P>dispensantem sine causa esse tutum, nec
dispensatum. Idem Couarr. suprà vbi<marginalia>Couar.</marginalia>
refert plures Canonistas ex supra alle-
gatis, indicatq&#x0301;ue dispensationem hanc
solum esse validam quoad tollenda im-
pedimenta irritantia, vel inhabilitates
legales, ita vt actus in virtute eius fact&#xA770;
teneat, & in foro exteriori, & in re ipsa:
non verò esse validam talem dispensa-
tionem quoad tollendam obligationem
legis, & ideò non reddere tutam con-
scientiam dispensati. Existimo tamen,
Couarruuiā non fuisse loquutum in hoc
sensu, sed in alio intento à Caiet. quem
allegat. Itaq&#x0301;ue consequenter ad dicta
certum est, dispensationem hanc esse va
lidam, etiam quoad tollendam obliga-
tionem legis, de qua conceditur, vt ex-
pressè declarauit Caiet. dicta q. 96. art.
5. in fine. Et patet ex dictis, tum quia nō
minus pendet obligatio à voluntate le-
gislatoris, quàm alij effectus legis hu-
manæ, quales sunt inhabilitates, vel ir-
ritátiones actuum, tum etiam, quia nul-
la maior repugnantia potest in vno oste&#x0303;
di, quàm in alio; tum præterea quia mul
tæ dispensationes conceduntur in legi-
bus prohibentibus sine irritatione, vel
in legibus purè directiuis, & nihilomi-
nus eode&#x0303; modo censentur validæ, prop-
ter idem fundamentum quòd pendent
ex voluntate dispensantis.</P>
<P>  Hinc ergo necessariò sequitur, subdi-<marginalia>13.</marginalia>
tum sic dispensatum non peccare con-
tra legem, in qua cum illo dispensatum
est; quia ablata est illius obligatio, vt
si erat lex de ieiunio, ablata fuit obli-
gatio temperantiæ, & ideò non ieiu-
nando, non est intemperans. Neq&#x0301;; etiam
dici potest inobediens, cum non agat
contra voluntatem superioris. Quæ ra-
tio in vniuersum probat, legem illam
tunc non obligare, quia obligatio le-
gis humanæ nititur in illo principio,
Obediendum est superioribus, quod non ha-
bet locum vbi voluntas superioris de-
est; ergo nec obligatio legis; ergo non
peccatur contra illam; quoad hunc er-
go effectum etiam est valida dispensa-
tio. Nihilominus tamen Caietanus pu-<marginalia>Caiet.</marginalia>
tat, subditum peccare, vtendo tali dis-
pensatione, quia licèt non agat contra
legem humanam relaxatam, agit con-
tra principi&#x0169; illud naturale, quod pars
non debet discordare à toto sine causa.<-P>@@

<-P>Quia turpis est pars, quæ toti non con-
uenit, est enim rationi dissonum, vt ali-
quis in communitate viuat, & non vta-
tur eodem iure cum alijs, sine iusta ex-
cusatione. Atq&#x0301;ue in hoc sensu loqui vi-<marginalia>Couar.|Rebuff.</marginalia>
dentur Couarr. Rebuff. & alij antiquio-
res Canonistæ, quos ipsi referunt, dice&#x0303;-
tes, sic dispensatum non manere tutum
in conscientia, & idem sequitur Nauar.<marginalia>Nauar.</marginalia>
in Summa Prælud. 9. numer. 14. Qui hoc
temperat, vt intelligatur de obligatio-
ne sub culpa veniali, non mortali, quod
placet multis modernis, quos refert, &
sequitur Sancius dicta disput. 18. num.<marginalia>Sancius.</marginalia>
12. & 13. & est valde probabilis opinio.</P>
<P>  Mihi verò probabilius videtur, in<marginalia>14.|Subdit&#xA770; nō|peccat per|se loquen-|do vtendo|dispensatio|ne sine iu-|sta caus{a}|obtenta.|Angel.|Syluest.|Soto.|Nauar.|Adrian.|Arag.|Medin.|Palac.|Gigas.|Felin.|Innoc.|Cardin.|Speculat.</marginalia>
vsu talis dispensationis nullum esse pec-
catum, per se loquendo, ac secluso scā-
dalo, prout tenet Angel. verb. Dispensa-
tio. numer. 3. & Syluest. quæstion. 3. Soto
etiam lib. 1. de Iustitia. q. 7. art. vltim. in
fine satis propensus est in eandem sen-
tentiam, nam eius ratio ad hoc tendit,
quanuis posteà solum concludat, cessan-
te scandalo, non esse culpam peiorem,
quam venialem. Absolutè verò non esse
culpam dixit Nauarr. in Summa capite
12. numer. 57. citans Adrianum in 4.
in materia de Restitutione, & sequitur
Aragon. 2. 2. quæst. 89. art. 9. in fine, &
Medin. in Summa libr. 1. capite 14. §. 10.
Palacius in 4. distinctione 15. disput. 8.
column. 17. & distinctione 38. disput. 2.
column. 2. Gigas de Pensio. quæstion. 6.
numer. 13. & idem videtur sequi Felin.
in capite Ad audientiam. 2. de Rescript.
numer. 4. vbi ita intelligit Innocentius,
Cardinal. Speculator, & alios simplici-
ter dicentes, sic dispensatum manere
tutum in conscientia. Ratio verò est,
quia in primis subditus vtens tali dis-
pe&#x0303;satione non cooperatur peccato dis-
pensantis, sed vtitur effectu talis dispe&#x0303;-
sationis, in quo effectu nulla est mali-
tia. Imò licèt fortasse subditus pecca-
ret petendo dispensationem, licèt po-
steà illà vtatur, non prosequitur, vel
quasi continuat prius peccatum, quod
iam præterijt. In quo magnam inue-
nio differentiam inter dispensantem,
& dispensatum sine causa, nam qui dis-
pensauit, potest reuocare dispensatio-
nem, quoad vsum futurum, & tenetur
id facere, vt suprà dixi, & ideò quoties
sciens, & videns id non facit, quasi pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0733.jpg/>
@@1@<SE733>726 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>sequitur prius peccatum, seu de nouo il
lud repetit, sicut dici solet de illo, qui fu
ratus est, dum non restituit. At verò sub-
ditus postquā obtinuit dispensationem,
siue in eo peccauerit, siue non, posteà nō
potest illam reuocare; imò neq&#x0301;; illi po-
test renuntiare semper, vt infra dicam,
& quanuis posset, non tenetur, quia non
spectat hoc ad officium eius, & ideò nul
lo modo perseuerat moraliter in pecca
tò, si quod fortasse cōmisit, obtinendo
talem dispensationem, etiam si illa vta-
tur, imò cum tali vsu stat vera p&#x0153;niten-
tia prioris peccati. Et ex hac parte est
mihi cert&#x0169;, non esse deformitatem gra-
uem in illo vsu. Quod verò nec leuis, seu
venialis sit per se, & ex obiecto, proba-
tur, quia t&#x0169;c ille subditus non potest di-
ci turpiter agere discordando à toto in
tali opere, quia etiam est dispar in obli-
gatione legis, neq&#x0301;; apparet vnde oriatur
obligatio ad tantam vniformitatem in
opere, vbi est difformitas in obligatio-
ne legis. Item nō apparet, cuius speciei
esse possit malitia illius culpæ, quia nō
est contra iustitiam, vt per se not&#x0169; vide-
tur, nec etiam contra charitatem, quia
secluso scandalo, nulla interuenit ratio
talis obligationis. Est ergo verisimilius
nihil peccare e&#x0169;, qui secretè, & sine scā-
dalo vtitur sua dispensatione, quando
alioqui ille vsus, seu actus vte&#x0303;di de se nō
est malus, & fit propter honestum fine&#x0303;,
quia illud nec est nouum præiudicium
legis, neq&#x0301;; etiam bono communi præ-
iudicat.</P>
<P>  Quartum argument&#x0169; petit, an legis-<marginalia>15.</marginalia>
lator ipse possit hoc modo secum dispe&#x0303;
sare validè in sua lege sine causa. In quo
Caiet. suprà affirmat, & prorsus eodem
modo censet de ipso legislatore, ac de
subdito dispensato, ait enim non pecca-
re posteà contra lege&#x0303; suam, peccare au-
tem contra naturalem obligatione&#x0303;, quā
caput habet non discrepandi à corpo-<marginalia>Caietan.</marginalia>
re. Et quide&#x0303; Caiet. consequenter loqui-
tur, suppone&#x0303;do, legislatore&#x0303; obligari sua
lege propriè, & per se, seu immediata
obligatione legis positiuæ humanę: nam
tunc procedunt rationes suprà factæ,
quòd talis obligatio efficaciter tollitur
per absolutam voluntate&#x0303; eius, qui illam
posuit. Nihilominus tamen in vsu talis
dispensationis necessariò est constitue&#x0303;-
da differentia inter legislatorem, & sub-<-P>@@

<-P>ditum, nam in legislatore talis vsus pec<marginalia>Licet subdi|tus nonpec|cat, peccat|tame&#x0303; legis-|lator sec&#x0169;|iniustè dis-|pe&#x0303;sando, &|ea dispensa|tione vten-|do.</marginalia>
caminosus est, etiamsi in subdito possit
esse sine peccato, vel licet demus in sub
dito esse peccat&#x0169; veniale, in legislatore
est mortale ex suo genere. Et ratio dif-
ferentię sumitur ex dictis, quia superior
peccat grauiter sec&#x0169; dispensando sine
causa, vt supra ostendimus, & potest, cō-
sequenterq&#x0301;; tenetur, illam dispensatio-
nem reuocare, & quoties voluntariè in
ea permanet, peccatum illud prosequi-
tur, seu repetit, vt iam declaratum est.
Vtendo autem tali dispensatione virtu-
te illam confirmat, imò iterum illam
sibi concedit; ergo saltem hoc titulo
peccat mortaliter in illo vsu. Et in hoc
est dispar ratio in subdito, vt declaraui.
Neq&#x0301;ue est mirum, quod in hoc sit maius
grauamen Principis, quam subditi, quia
Princeps tenetur ex officio, & ex iusti-
tia distributiua vitare illā improportio
nem, quæ est in tali dispensatione, qua
obligatione subditus non tenetur. Et
confirmatur, quia aliàs vel nullius, vel
parui momenti esset obligatio Princi-
pis per suam legem, quia sola volunta-
te potest validè auferre à se obligatio-
nem illam, & posteà non peccare, sal-
tem grauiter, illam legem non custodie&#x0303;-
do. Consequens autem est contra supe-
rius dicta lib. 3. cap. vltim. Quanuis er-
go dicatur illa dispensatio valida, quia
dum durat, aufert vinculum legis, iuxta
prędictam opinionem: nihilominus non
transit in factum (vt sic dicam) omnino
præteritum, sed semper pendet ex vo-
luntate ipsius Principis, qui potest, &
debet illam retractare, & ideò in vsu il-
lius non minus peccat, quàm in eius-
de&#x0303; dispensationis vsurpatione. Et idem
dicendum est iuxta hanc sententiam, si
Princeps à principio ferret legem, ani-
mo obligandi alios, & non seipsum:
nam exceptio de facto valida esset, pec-
caret tamen grauiter in illa voluntate,
& semper teneretur eandem retracta-
re, & ob id semper grauiter peccaret,
non contra ipsam legem positiuam, sed
contra naturalem.</P>
<P>  Id verò, quod hæc sententia supponit,<marginalia>16.</marginalia>
nimirum, obligari Principem sua lege
ex vi suæ voluntatis difficillimum cre-
ditu est, quia obligatio legis, quatenus
fundatur in voluntate ferentis illam, est
obligatio manans ab imperio. Vnde est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0734.jpg/>
@@1@<SE734>Cap. 19. De validitate dispensationis sine iusta causa. 727
<duolan 2><-P>obligatio subditi ad superiorem, hæc
enim relatio est intrinseca proprio im-
perio morali. Vnde licèt dicatur quis
sibi ipsi imperare physice se mouendo,
seu impellendo, non tamen moraliter se
obligando, sicut etiam promittendo,
vel contrahendo non potest se obligare
sibi, sed alteri; ergo etiam in præsenti
nō potest illa obligatio legislatoris per
legem suam à propria eiusdem volunta-
te manare. Et confirmatur; nam obliga
tio legis humanæ, vt est ab humana vo-
luntate, est obligatio obedientiæ, vel
saltem illam intrinsecè includit, seu in
illa radicatur, non potest autem eiusde&#x0303;
ad se ipsum esse vera obedientia; ergo.
Propter quod supra lib. 3. cap. vlt ce&#x0303;sui,
hanc obligationem legislatoris ad opus
præceptum per legem suam, supposita
voluntate ferendi talem legem, non pen
dere ex speciali voluntate eiusdem le-
gislatoris cōprehendendi seipsum sub
tali lege, quia necessario obligatur, etiā
si nolit, ex vi legis naturę præcipientis
illi, vt obseruet illud medium virtutis,
quod per legem suam statuit pro tota
cōmunitate, quando materia legis com-
munis est, & vniformitatem postulat in
capite cum corpore, vbi nulla ratio iu-
sta exemptionis interuenit.</P>
<P>  Hoc igitur veriori principio suppo-<marginalia>17.|Dispensatio|quam legis|lator sibi cō|cedit sine|iusta causa|nulla est,|null&#x0169;&#xE8BF; effe|ct&#x0169; habet.</marginalia>
sito, consequenter dicendum est, dispen-
sationem, quam sibi legislator cōcedit
in sua lege sine cáusa iusta, nullam esse,
nullumque effectum in ipso habere. Pro
batur, quia per dispensationem datam
sine causa non aufertur obligatio legis
naturalis, sed obligatio Principis ad ob
seruantiam legis suæ est de iure natura-
li, & non à voluntate humana; ergo non
aufertur per illam dispensationem; er-
go valida non est. Et confirmatur, nam
dispensatio data ab inferiori in lege su-
perioris sine causa, non est valida, sed
quando Princeps secum dispensat circa
obseruantiam seu executionem suæ le-
gis, nō dispensat revera in lege sua, quia
non obligatur per illam vt sua est, sed
dispensat in superiori lege; ergo nisi id
faciat ex iusta causa, non erit valida dis
pensatio. Dices imò nec ex iusta causa
valebit, quia non potest Princeps dis-
pensare in iure naturali. Respondeo,
negando, sequelam, quia ipsum ius na-
turale dictat. Principem debere suam<-P>@@

<-P>legem seruare, nisi ex iusta causa secum
dispenset, quia non debet in hoc esse pe-
ioris conditionis, & magis ita seruatur
debita proportio. Et confirmatur sec&#x0169;-
do, quia si à principio Princeps legem
ferat animo non se obligandi sine causa
sed sola voluntate, nihilominus mane-
bit obligatus ex vi legis naturę, vt oste&#x0303;-
sum est; si autem ex iusta causa se exi-
meret, valeret exceptio; ergo idem in
dispensatione.</P>
<P>  Atque ita patet responsio ad quart&#x0169;<marginalia>18.|Dispensatio|sine causa|in subdito|valida est,|non autem|in legislato|re.</marginalia>
argumentum, negatur enim sequela, ni-
mirum, posse Principem sine causa vali-
de se eximere ab obligatione, quam ha-
bet seruandi suam legem. Neque in hoc
est æquiparandus cum subdito, nam in
subdito obligatio manat immediatè, &
per se à lege, & voluntate hominis, qui
potest illam efficaciter mutare quac&#x0169;-
que ex causa: obligatio autem Princi-
pis nō est per se à lege sua, sed à ratione
naturali, eiusque auctore, & ideo, nisi
Princeps auferat suam legem respectu
cōmunitatis, non potest sola volunta-
te propria auferre á se obligationem,
quæ in ipso naturaliter resultat posita
tali lege. Neque mirum videri debet
quod in hoc quodāmodo sit durior con
ditio Principis, quia etiam status eius
requirit altiorem obligationem, c&#x0169; non
possit directè per suum ius humanum
obligari, & ideo in Principe naturalis
obligatio ad vniformitatem seruandā
in legis executione, ex parte illius im-
mediatè fundatur in dignitate, & offi-
cio suo, in subditisverò fundaturpotius
in obligatione legis positiuæ, vt supra
declaraui. Et ideo etiam est in Principe
lōge grauior illa obligatio seruandi cō-
formitate&#x0303;, quàm in subditis, quia & ad
exemplum subditorum, & ad commu-
ne&#x0303; obseruantiam legis multo magis ne-
cessaria est.</P>
<P>  Sol&#x0169; superest in hac resolutione diffi<marginalia>19.</marginalia>
cultas de effectu legis humanę irrritādi
actus, seu quod perinde est inhabilitan-
di personam ad contractum, &c. nam se-
quitur ex dictis, si Princeps sec&#x0169; dispen-
set in tali lege sine causa, nihilominus
actum eius non esse validum, quod veri-
simile non est, constat enim, contract&#x0169;
irritum iure positiuo, si scienter fiat à
Principe, validum esse; imò eo ipso dis-
pensare cum alio secum contrahente,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0735.jpg/>
@@1@<SE735>728 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>vt validè contrahat, vt sumitur ex his,<marginalia>Nauar.|Couar.</marginalia>
quę tradit Nauarr. in Sum. ca. 23. n. 108.
Couarr. in cap. Quamuis pactum. p. 1. §. 3. n.
5. Respōdetur ergo negando sequelam
quia probabilius est, legem humanam
non habere hunc effectum circa volun-
tatem, & personam ipsius legislatoris,
quia ordinariè est p&#x0153;nalis, vel quando
talis non est, in hoc ei assimilatur, quòd
includit quandā veluti coactione&#x0303; volun
tatis, quatenus eius cōsensus irritus fit,
quod requirit efficaciam superiorisvo-
luntatis, nec potest fieri ab aliquo circa
se ipsum. Nec naturalis obligatio seruā
di conformitate&#x0303; extenditur ad hos effe-
ctus, quasi coactos, & violentos, sed so-
l&#x0169; versatur circa mores humanos, neq&#x0301;;
plus dictat naturalis ratio. Imò licèt
quis contendat, etiam personam Princi
pis esse inhabilem, quando lex eius inha
bilitat subditos ad aliquem contract&#x0169;,
nihilominus, negare non possunt, dispe&#x0303;-
sādo sec&#x0169;, etiā sine causa tollere à se illā
inhabilitatem, quia nunquam est imme-
diate à lege naturali, sed à lege huma-
na, sicut si Papa dispenset sine causa in
impedimento habe&#x0303;te obligationem ex
naturali lege, & irritationem ex huma-
na, valebit dispensatio quoad tollendā
irritatione&#x0303;, licet non valeat quoad obli
gationem auferendam. Exemplum est,
si Papa dispenset sine causa cum Cleri-
co in sacris, vt vxorem ducat, validum
esse matrimoni&#x0169;, quamuis peccet mor-
taliter contrahendo illud, quia obliga-
tio voti auferri nō potuit per talem dis-
pensationem; impedimentum autem ir-
ritans, quod mere humanum est, valide
ablatum fuit, sine causa.</P>
<P>  Aq; ex his tandem concluditur, quid<marginalia>20.|Quomodo|superior in|lege inferi|oris dispen|sare potest.</marginalia>
dicendum sit de dispensatione sine cau-
sa data à superiore in lege inferioris, an
valeat, nec ne. Nam licèt ex maiori po-
testate videatur necessariò fore vali-
dam, aliunde ex diuersitate volunta-
tum videtur hoc difficile, quia non tam
facile mutat quis voluntatem alterius,
etiam inferioris, sicut suam. Dicendum
verò est, hoc pendere ex modo superio-
ris potestatis, quia si tantum sit potestas
superior quasi remota, quia videlicet,
solum in gradu appellationis, vel suppli
cationis, aut alterius similis recursus
potest versari circa subditos inferioris
Prælati, tunc certè dispensatio non va-<-P>@@

<-P>lebit, data sine iusta causa, quia t&#x0169;c nul-
la est ratio recurrendi ad talem superio
rem, & consequenter neque illius iuris-
dictio ibi loc&#x0169; habet. Et ita dispensatio
data ab Archiepiscopo in lege Episco-
pi sine causa, nulla erit. At verò si pote-
stas superior se extendat immediate ad
regimen subditi per modum causæ vni-
uersalioris etiam immediatè, tunc vali-
da erit talis dispensatio Papæ in lege
Episcopi, & dispe&#x0303;satio Generalis in prę
cepto Prouincialis, & sic de similibus.
Quia licèt superior propriè non mutet
voluntate&#x0303; inferioris, potest mutare, seu
tollere effect&#x0169; eius per iurisdictionem
superiorem, quę de se non pendet ab in-
feriori. Sicut etiam potest talis Præla-
tus superior reseruare sibi immediat&#x0169;
regimen talis subditi. Quod semper in-
telligend&#x0169; est, nisi eius potestas per ali-
quam legem limitata sit, & tunc, vt dixi,
solum valebit dispensatio iuxta grad&#x0169;,
& modum concessę potestatis.</P>
<Z>CAPVT. XX.
Vtrum cessante causa dispensationis, cesset dispen
satio, vel aliter interdum amittatur.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Voniam in præcedentibus capi-<marginalia>1</marginalia>
tibus diximus, causam esse ne-
cessariam, vt dispe&#x0303;satio iusta, vel
etiam interdum valida sit, consequen-
ter oportet exponere, an huiusmodi
causa adeo sit necessaria, vt illa cessante
cesset dispensatio, quæ est effectus eius
secundum regulam, Ceßante causa, cessat ef-
fectus. cap. Cum cessante, de Appellat. cum
similibus. Et hac occasione simul dice-
mus de omnibus modis, quibus potest
dispensatio amitti: quā materiam (quæ
latissima est) in hoc capite quasi remis-
siuè perstringemus, ne omnino pręter-
mitti videatur: nam plenam disputatio-
nem in lib. 8. reseruamus, vbi cōmodius
de priuilegio generaliter tractabitur, &
ita poterit facile ad dispensatione&#x0303; ap-
plicari, quæ parum à priuilegio differt,
& lato modo sub illo comprehendi po-
test. Oportet autem in primis præ ocu-<marginalia>Distinctio|inter indul|ta, breues,|& faculta|tes, &c. no|tanda.</marginalia>
lis habere distinctionem supra datam
inter indulta, breues, facultates, aut mā-
datum dispensandi, siue absolute, siue
sub illa conditione, Si preces veritati inni-
tantur, vel alia simili, & dispensationem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0736.jpg/>
@@1@<SE736>Cap. 20. De cessatione dispensationis ceßante causa. 729
<duolan 2><-P>ipsam. Nam illud indultum, licèt vulgo
Disp ensatio appelletur, revera non est dis-
pensatio, vt supra dixi, quia non relaxat
legem, nec tollit vinculum per se ipsum,
seu ipso facto, sed requirit actionem ho
minis per quam fiat dispensatio. Dein-
de in dispensatione ipsa oportet distin-
guere duos effectus supra relatos, vn&#x0169;
immediatum, & per se, qui est relaxatio
legis, auferendo vinculum. vel effectum
eius, vt inhabilitatem, irritationem. &c.
Alium remotum, & quasi per accidens
respectu dispensationis, qui est execu-
tio eius, vt est contrahere, ieiunare, vel
ali&#x0169; actum efficere per dispensationem
concessam.</P>
<P>  Ex quibus consurgit triplex status, in<marginalia>2.</marginalia>
quo potest dispensatio existere, sub illa
indultum dispensandi comprehenden-
do. Primus est, quando iam indult&#x0169; dis-
pensandi est concessum, nondum tamen
est dispensatio facta, secundus est quan-
do dispensatio est iam facta, & habuit
suum proximum effectum, nondum ta-
men habuit remotum, neque est execu-
tioni mandata: Tertius est, quando iam
est executioni mandata, suumque vlti-
mum effectum habuit. Quādo ergo dis-
pensatio ad hunc stat&#x0169; vltim&#x0169; peruenit,
nec cessare potest, cessante causa, neq;
etiāpotest amitti quoc&#x0169;q; modo. Vtr&#x0169;q;
potest facile probari, inductione, quia si
dispensatio data est in gradu consangui
nitatis ad contrahendum matrimoni&#x0169;,
& matrimonium iam est contract&#x0169;, cla-
rum est, non posse cessare, aut reuocari
dispensationem, & idem est in dispensa-
tione circa ieiunia, vel similes act&#xA770;, imò
etiam in dispensationibus votorum. In-
telligendum tamen semper est de dispe&#x0303;-
satione, quatenus ad illum statum ter-
tium peruenerit: nam contingit, dispen-
sationem habere tractum successiuum,
seu habere posse plures effectus, vel ac-
tus, & quoad aliquos esse executioni mā
datā, non vero quoad alios, & tunc par-
tim est in tertio statu, partim in secun-
do, vel primo, & ideo solum ex ea parte,
qua peruenit ad tertium statum cōpre-
henditur sub prædicta regula; quoad al-
teram vero, quę respicit futurum, com-
prehendetur sub sequentibus. Et sic est
facilis ratio assertionis, quia si dispensa
tio iam habuit cōsummatum effectum,
ille non potest esse non licite factus, vel<-P>@@

<-P>valide iuxta exigentiam dispe&#x0303;sationis,
quia ad pręteritum non est potentia; er-
go dispe&#x0303;satio quoad illum effectum nec
cessare potest, nec amitti.</P>
<P>  Potestque hoc inductione simul & ra-<marginalia>3.</marginalia>
tione ostendi. Nam si actus fuit merè
transiens, & nullum relinque&#x0303;s effectum,
non potest amplius sub legem cadere,
neque indigere dispensatione: Item si
fuit actus relinquens effectum perma-
nentem, & irreuocabilem, vt est matri-
monium, religiosa professio, & ordinis
susceptio, constat retractari non posse,
non solum quoad vinculum, seu ordine&#x0303;,
verum etiam, nec quoad vsum eius res-
pectiuè, quantum est ex parte dispensa-
tionis, quia actus fuit legitime factus, &
ius plene acquisitum. Deniq; idem est,
etiamsi sit effectus permane&#x0303;s, & de se re-
uocabilis, vt est alienatio rei, vel alij
contractus: nam semel factus legitime
in virtute dispe&#x0303;sationis, de se perpetuò
manet, nec potest cessare &#xA753;pter defect&#x0169;
vel cessatione&#x0303; causæ, aut retractatione&#x0303;
dispensationis, quæ iam præterijt, & su&#x0169;
effectum consummatum reliquit: suppo-
nimus enim dispensationem fuisse sim-
pliciter factam ad talem actum absolu-
tè pręstandum: nam si solum fuisset da-
ta ad alienandum, v. g. cum tali condi-
tione, vel durante tali causa, tunc cessa-
re posset effectus, cessante causa, nōquia
ex eo capite cesset dispe&#x0303;satio, sed quia à
principio non fuit dispensatio aliter cō
cessa. Hoc autem ordinariè non fit, quia
esset valde onerosum, & peri culosum, &
ideo nunquam est præsumendum, nisi sit
adeò expressum, vt nullam aliam inter-
pretationem admittat. Et in hoc sensu
dicunt iuris interpretes, postquam effe
ctus est consummatus, cessante causa, nō
cessare effect&#x0169;, vt videre licet in Decio
in cap. Quæ in Ecclesiarum, de Constit. &
Barth. & alijs, quos ipse allegat, & plu-
res referunt Tiraquel. tract. Cessante cau-
sa, limit. 12. & Menoch. lib. 4. Præsumpt.
189. num. 197.</P>
<P>  Difficultas ergo est de alijs statibus.<marginalia>4.|Quot mo-|dis cessat|dispensatio</marginalia>
ad quam explicandam, suppono, varijs
modis posse intelligi, dispensationem
vim suā amittere, sicut etiam de lege, &
de priuilegio infra dicemus, quatuor
autem modi nunc nobis sufficiunt, ad
quos possunt alij reuocari. Primò, per
defectum causæ efficientis, id est, per<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0737.jpg/>
@@1@<SE737>730 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>mortem concedentis, secundo per reuo
cationem eiusdem, tertio per renuncia
tionem dispensati, quarto per defect&#x0169;
causæ finalis, de quo præcipuè tracta-
mus, & ideò alios modos breuiter expe-
diemus. Et quidem circa primum mo-
dum manifestum est, si dispensatio per-
uenit ad secundum statum, non amitti
propter mortem concedentis, quia iam
gratia est perfecta, & cōs&#x0169;mata; iā enim
dispensans fecit, quidquid ad ipsum per
tinebat, nam vsus dispensationis nō ad
dispensantem, sed ad liberam voluntate&#x0303;
dispensati pertinet, & ideo ille vsus non
requiritur vt gratia sit consummata;
constat autem gratiam perfectam non
expirare per mortem concedentis, vt
est vulgatum principium iuris. De pri-
mo aute&#x0303; statu graue dubium est, an dis-
pensatio in eo statu persistens extingua-
tur per mortem concedentis, illud vero
remitto in cap. 21. libri. 8. quia connex&#x0169;
est cum simili dubio de priuilegio.</P>
<P>  Circa secundum modum amissionis<marginalia>5.</marginalia>
dispensationis per reuocationem con-
cedentis, nulla est difficultas, siue dispen
satio sit in primo, siue in secundo statu:
nam in vtroque reuocari potest per vo-
luntatem concedentis, à qua semper pe&#x0303;
det, quandiu non habuit vltimum, & cō-
summatum effectum. Quod quidem est
clarius in primo statu; nam in illo, vt di-
xi, non est facta dispensatio, sed est dele-
gata potestas dispe&#x0303;sandi, vel ad summ&#x0169;
est concessa dispensatio sub conditio-
ne, potest autem delegans iurisdictione&#x0303;
suam tollere, & delegationem reuocare
& qui consensum tantum conditionat&#x0169;
tribuit, dum non est impleta conditio,
illum reuocare potest. Vnde fit, vt hæc
reuocatio in eo statu valida sit, siue fiat
ex noua causa, siue ex solo arbitrio cō-
cedentis, & siue licite fiat, quia iurisdi-
ctio delegata semper pendet ex absolu-
ta voluntate cōcedentis, moraliter sal-
tem permanente, id est, non retrectata.</P>
<P>  De secundo vero statu non est res tā<marginalia>6.</marginalia>
clara, quia talis dispensatio videtur esse
tunc quasi donatio consummata. Nihi-
lominus tamen satis certum est, posse
Principe&#x0303; reuocaredispensatione&#x0303;, etiam
in secundo statu constitutam, & conces-
sam, sicut potest priuilegium reuocare,
ante consummatum vltimum effectum.
Et ratio est, quia per tale&#x0303; dispensatione&#x0303;<-P>@@

<-P>nullum speciale ius subditus acquisiuit,
sed solum liberatus est à vinculo legis,
potest autem Princeps iterum illum le-
gi subijcere, seu legem ad pristinum sta-
t&#x0169; restituere, vt omnes indifferenter o-
bliget; potest ergo etiam dispensatione&#x0303;
reuocare. Et quidem si iusta causa in-
terueniat, non solum validè, sed etiam
licitè fieri potest, quia Princeps vtitur
iure suo, nullique infert in iuriam, & ex
iusta causa honestatur mutatio. Si aute&#x0303;
id fiat sine rationabili causa, non erit
quidem actus laudabilis, inducet autem
suum effect&#x0169;; quia potestati, & voluntati
Principis nihil tunc est, quod resistat.
An verò hæc resolutio aliquam limita-
tionem, vel declarationem recipiat; cir-
ca priuilegia dicemus.</P>
<P>  De tertio modo amissionis per ren&#x0169;-<marginalia>7.</marginalia>
ciationem, breuis etiam resolutio est,
posse vnunquemq; renunciare dispensa-
tioni sibi concessæ, per se loque&#x0303;do, quia
est gratia, & fauor priuat&#xA770;, seu proprius
talis personæ, huiusmodi autem fauori
vnus quisq; ren&#x0169;ciare potest iuxta cap.<marginalia>Cap. Ad|Apostolicā</marginalia>
Ad Apostolicam, de Regular. c&#x0169; similibus;
ergo. Atque hęc ratio probat de dispen
satione, tam in primo, quàm in secundo
statu. Duobus autem modis potest in-
telligi hęc renunciatio. Primo quoad so
lum vsum, secundo etiam quoad pote-
statem vtendi dispensatione. Prior mo-
dus nulla indiget declaratione, quia cō-
sistit tantum in facto, vel potius in libe-
ro non vsu. Et ita constat positum esse
in libertate eius, qui à Pontifice impe-
trauit literas dispe&#x0303;sationis, id est, conti
nentes mandatum, vt cum eo dispense-
tur, v. g. in impedimento matrimonij,
non vti illis literis, & ita renunciare
per non vsum fructui illarum: nam
per hoc fiet, vt semper maneat ligatus,
& impeditus, quia de facto non fuit dis-
pensatus. Et similiter qui ad secundum
statum peruenit, & actualem dispensa-
tionem obtinuit, licet iam possit licitè
matrim onium cōtrahere, pro sua liber-
tate potest nunquam illud contrahere,
quod est renunciare dispensationi quo-
ad eius vsum, quæ satis impropriè re-
nunciatio dicitur; nam illa propriè fit,
quando aliquis ita à se abdicat ius dis-
pensationis, vt iam ei amplius nō liceat
illo vti. Et hic modus renunciationis
difficilius explicatur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0738.jpg/>
@@1@<SE738>Cap. 20. De cessatione dispensationis cessante causa. 731
<duolan 2><P>  Dico autem breuiter, duobus modis
id fieri posse, scilicet, expresse, & tacitè.<marginalia>8.</marginalia>
Expressa ren&#x0169;ciatio præter vol&#x0169;tate&#x0303; re
n&#x0169;ciandi requirit verba, quibus illa vo-
l&#x0169;tas sufficienter explicetur, existimoq;
necessari&#x0169; esse, vt talis renunciatio ipsi
dispensanti fiat nota, & quod ab illo ac-
ceptetur, nam quandiu acceptata non
fuerit, poterit prior voluntas non vten-
di dispe&#x0303;satione à tali persona retracta-
ri, & consequenter semper erit illi inte-
grum sua dispensatione vti, sicut de pri
uilegio latius dicemus: nam vt sæpe di-
xi, intercedit eadem ratio. Implicata
renunciatio censetur fieri per aliquod
factum indicans voluntatem renuncian
di, quale esse censetur in priuilegijs non
vsus, vel vsus contrarius, vt infrà suo
loco tractabitur. Hic autem censeo, so-
lum non vsum nunquam esse sufficiens
signum voluntatis ren&#x0169;ciandi potestati
vtendi dispensatione, quia nec per se, &
ex natura rei datur talis significatio, c&#x0169;
possit aliquis velle retinere potestate&#x0303;,
licèt illa non vtatur, neque etiam inue-
nitur ius, in quo talis præsumptio fun-
detur, quia nec de priuilegio generali-
ter inuenitur, sed ad summum speciali-
bus casibus, qui etiam in propria dis-
pensatione locum non habent, vt infrà
dicam, Imò etiam in actibus positiuis
vix potest actus ita continere vsum cō-
trarium dispensationi, vt sufficienter
indicet animum abdicandi illam, & po-
testatem eius omnino, quod patebit dis-
currendo breuiter per aliqua exem-
pla, quæ adduci solent.</P>
<P>  Primo dicunt aliqui, quòd si quis ha-<marginalia>9.|Per secun-|dam dispen|satione&#x0303; ali-|quando pri|ma inuali-|datur.</marginalia>
bens dispensationem circa ieiunium, v.
g. postulet secundam circa idem, quia
forte de prima dubitauit, eo ipso cen-
seri renunciare primæ, adeò vt, obtenta
secunda non possit redire ad priorem,
etiamsi fortasse illa magis ampla, & fa-
uorabilior sit, imò si contingat, posterio
rem esse inualidam propter aliquā sur-
reptionem, putant etiam primam amit-
ti propter animum renunciandi in ma-
nibus Papæ, qui maximè sufficit ad gra-
tiam amittendā, vt sumitur ex cap. Ve-
niens, da Pręscript. Sed mihi hæc senten-
tentia non placet, nam in primis si se-
cunda dispensatio non fuitvalida, prior
dispensatio non potuit per renunciatio
nem amitti, quia nō potest præsumi ani-<-P>@@

<-P>mus absolutè renunciandi, sed ad sum-
m&#x0169; sub conditione, si secunda obtinea-
tur validè, & ideò nō impleta conditio-
ne, non potest sequi effectus, vt recte no-
tauit Bald. in dicto cap. Veniens. num. 12.<marginalia>Bald.</marginalia>
Ex l. Si iure. ff. de Legat. 3. Deinde absolu-
tè loquendo, petitio secundæ dispensa-
tionis non indicat animum renunci-
andi primę, sed obtinendi aliam magis
certam, vel magis fauorabilem, vnde si
talis nō obtineatur, nō amittetur prior,
nec consummabitur renunciatio prop-
ter rationem proxime factam, nam ibi
etiam includitur conditio melioris dis-
pensationis, quæ non impletur. Quod si
aliquando contingat, posteriorem, & va
lidam esse, & fauorabiliorem (de quo
dicam in capite sequenti) tunc proba-
bile est, per secundam dispensationem
destrui priore&#x0303;, siue hoc sit propter ani-
mum renunciandi, siue (quod magis cre
do) quia non videtur esse animus dispe&#x0303;-
santis, duas dispensationes circa idem
concedere. Et idem est, siquis post pri-
mam dispensatione&#x0303;, impetret aliam re-
pugnantem priori, vt si prius quis postu
let dispensationem ad ducendum vnam
consanguineam, nolitque ea vti, & ideò
obtineat dispensationem ad ducendam
aliam, tunc enim probabile est, nō posse
reuerti ad priorem, nam per posterio-
rem extincta fuit, vt bene docet Sanci.<marginalia>Sanc.</marginalia>
lib. 8. disp. 22. n. 19.</P>
<P>  Aliud exemplum est, si is, qui dispen-<marginalia>10.|2. Indici&#x0169;|renunciati-|onis impu-|gnatur.</marginalia>
sationem obtinuit, faciat actum incom-
possibilem cum vsu talis dispensatio-
nis, vel valido, vel illicito, vt siquis post-
quam obtinuit dispensationem ad du-
cendam consanguineam, ducat aliam,
tacitè censetur renunciare priori dispe&#x0303;
sationi: nam vsus eius non potest esse li-
citus, aut validus, subsistente alio matri
monio. Item siquis post talem dispensa-
tionem circa matrimonium, faciat vo-
tum castitatis, eo ipso censetur renun-
ciare dispensationi, cum non possit ea
licitè vti, stante tali voto. Sed neq; sen-
tentia, neque exempla placent. Quia li-
cet actus sit incompossibilis cum vsu
dispensationis, non est tamen incōpos-
sibilis cum ipsa dispensatione, nec cum
proximo ac per se effectu eius, qui est
ablatio impedimenti. Vt in priori exe&#x0303;-
plo licet dispensatus ad contrahendum
cum cōsanguinea, contrahat c&#x0169; alia, ista<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0739.jpg/>
@@1@<SE739>732 Lib. 6. Deinterpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>mortua, poterit cōsanguineam ducere,
cum qua fuerat dispensatus, quia iam
fuit impedimentum ablatum, & non re-
dijt propter prius matrimonium, quia
nulla ratio talis reditus, nec causa eius
assignari potest, quia impedime&#x0303;tum se-
mel ablatum à solo superiori habente
potestatem, iterum potest imponi. Imò
licèt dispensatio non peruenisset ad se-
cundum statum, etiam mandatum dis-
pensandi nō perijsset propter prius ma-
trimonium, sed posset qui indult&#x0169; obti-
nuit, illo vti post mortem primæ vxoris,
quia delegatio per illud facta non fuit
reuocata, nec facta fuit sub tali condi-
tione, aut temporis limitatione, vt sup-
ponimus. Similiter in alio exemplo de
voto non est repugnantia intrinseca in-
ter votum, & dispe&#x0303;sationem obtentam,
seu effectum per se eius, nam votum nō
restituit impedimentum, quod dispen-
satio abstulerat; ergo quoad hoc nō vi-
detur habere locum renunciatio taci-
ta, Et idem cum proportione est de mā-
dato dispensandi, etiamsi in primo sta-
tu perseueret, quantum est ex parte re-
nunciationis. Nā aliunde probabile est,
in eo casu non posse delegatum dispen-
sationem concedere, propter mutatio-
nem in rebus factam, ratione cuius iam
esset subreptitia dispe&#x0303;satio, iuxta dice&#x0303;
da capite sequenti. Vnde in hoc differe&#x0303;-
tiam aliquā inuenio pro illo casu inter
primum, & secundum statum dispe&#x0303;satio-
nis; quando enim iam est concessa dispe&#x0303;
satio, facta permanet, etiam si votum
superueniat, vnde siquis voti dispensa-
tionem obtineat, licitè vti poterit prio-
ri dispensatione matrimonij; imò licèt
sine dispensatione voti contrahat ma-
trimoni&#x0169;, & in hoc peccet, nihilominus
matrimonium validum erit, quia impe-
dimentum irritans fuit sublatum, & nō
redijt, vt diximus. At verò si commissa-
rius nondum dispensauit, nec licitè, nec
valide poterit dispensare, quia exce-
dit terminos sui mandati, & aget con-
tra intentionem mandantis, existentib&#xA770;
rebus in illo statu. Non tamen ideò exi-
stimandum est, tunc fuisse per vot&#x0169; ex-
tinctam dispensationem, aut reuocatā
commissionem, sed impeditam: nam
obtenta dispensatione voti, licitè, & va-
lidè posset cōmissarius suapotestate vti,
quia iam esset res ad priorem stat&#x0169; re-<-P>@@

<-P>stituta, & ablatum impediment&#x0169;, quod
illam posset subreptitiam facere. Ergo
per huiusmodi actus non satis ostendi-
tur tacita renunciatio dispensationis,
sicut infrà etiam ostendam, vnum act&#x0169;
contrarium vsui priuilegij non esse suf-
ficiens indicium tacitæ renunciationis
totius priuilegij, neque id ex iure pro-
bari. Vbi alia iura exponam. Nunc verò
non obstat dictum capit. Veniens, t&#x0169; quia
in eo non est sermo de renunciatione
dispensationis, seu priuilegij, sed pręs-
criptionis, tum etiam quia actus peten-
di priuilegium, & vtendi illo, de quo
ille textus loquitur, erat contrarius nō
solum vsui præscriptionis, sed etiam
ipsimet titulo præscriptionis, & ideò
multò maior erat pręsumptio renuncia
tionis, præsertim in foro externo, de
quo ibi est sermo.</P>
<P>  Tertium indicium renunciationis ta-<marginalia>11.|3. Indici&#x0169;|renuntiatio|nis dispen-|sationis in|foro tan-|tum exter-|no loc&#x0169; ha-|bere.</marginalia>
citæ esse solet, scindere instrumentum,
seu indultum dispensationem contine&#x0303;s.
Quod quidem quoad forum externum
erit magnum indicium voluntatis nole&#x0303;-
di talem dispensationem, ac subinde re-
nunciandi ius illius, quia cum dispensa-
tio non possit esse vtilis in foro externo
sine literis authe&#x0303;ticis, profecto qui il-
las voluntariè rumpit, satis indicat ani-
mum renunciandi. Nihilominus tamen
in foro conscientiæ duo sunt attenden-
da, tā in hoc casu, quàm in cæteris. Vn&#x0169;
est, an actio illa externa verè procedat
ex animo renunciandi: nam si desit hic
animus n&#x0169;quam in conscientia amitti-
tur dispensatio, propter quancumq; ex-
ternam pręsumptionem, quia veritas,
quę in conscientia attenditur, illi non
consonat, & specialiter in prędicto casu
quia scriptura non est de substantia gra
tiæ, vt in lib, 8. ostendam. Aliud est, non
sufficere animum cum signo externo ex
parte renunciantis, nisi accedat accep-
tatio Principis dispensantis, quia solus
ille potest vel superimponere vincul&#x0169;
legis per dispensationem ablatæ, vel re
uocare delegationem à se factam, tum
etiam propter alia multa, quæ infra de
priuilegijs adducam. Hæc autem acce-
ptatio debet ab homine fieri (vt sic di-
cam) quia non inuenitur aliter in iure
declarata, vt aliquando censeri possit
ipso iure facta. Propter quæ omnia cen-
seo hanc tacitam renunciationem mo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0740.jpg/>
@@1@<SE740>Cap. 20. De cessatione dispensationis cessante causa. 733
<duolan 2><-P>raliter loquendo non habere locum in
dispensationibus, quia vt cons&#x0169;metur
renunciatio, oportebit, vt fact&#x0169; indicās
anim&#x0169; renunciandi, sit notum Principi,
& iudicatum sufficiens signum volun-
tatis renunciandi, & vt tale acceptat&#x0169;,
quæ ōnia vix possunt moraliter cōcurre
re. Et ob hanc etiā causam, licèt rumpā-
tur literæ dispensationis ex animo re-
nunciandi, quandiu à Principe nō est ac-
ceptata ren&#x0169;ciatio potest dispensat&#x0169; pę
nitere sui facti, & vti dispensatione in fo
ro interno, vel pro externo obtinere no
uas literas, ac si priores fuissent inuol&#x0169;-
tariè amissæ, & illæ sufficient sine noua
gratiæ concessione, quia renunciatio,
vt dixi, effectum non habuit.</P>
<P>  Venio ad cessationem dispensationis
propter cessationem causæ. Et vt omit-<marginalia>12.</marginalia>
tamus vulgare&#x0303; distinctione&#x0303; de causa fi-
nali, & motiua, vel de causa principali,
aut sec&#x0169;daria, suppono, sermone&#x0303; esse de
causa iustificāte (vt sic dicā) dispe&#x0303;satio-
ne&#x0303;, quia illa nō existente, dispe&#x0303;satio, etiā
à Principe data, nō esset iusta, & ab in fe-
riori cōcessa nō esset valida. Et ideò me
rito dubitatur, an cessāte tali causa ces-
set dispensatio, etiā si concessa sit, dum
causa durabat. Nā videtur esse eade&#x0303; ra-
tio de cōcessione, & de duratione, quia
dispensatio debet esse iusta, non sol&#x0169; c&#x0169;
fit, sed etiā quādiu durat; ergo nō potest
durare, nisi quandiu durat causa iusta;
ergo ista cessante, illa cessat. Nihilomi
nus aliter respondend&#x0169; censeo, si dispe&#x0303;-
satio solum existit in primo statu: aliter
vero si ad secundum transijt, etiam si ad
tertium non peruenerit.</P>
<P>  Dico ergo primo. Quanuis mandat&#x0169;,<marginalia>13.|Facultas|dispensandi|ex iust{a}|causa ceßā|te causa an|te obtentā|dispensatio|nem cessat|vsus talisfa|cultatis, &|rede&#x0169;tecau|sa redit fa-|cultas dis-|pensandi.</marginalia>
seu facultas dispensandi cōcessa fuerit
ex legitima causa t&#x0169;c existente, si causa
interim cessauit ante cōcessam dispen-
satione&#x0303;, cessat etiā vsus talis facultatis,
nec potest ex vi illius, actualis dispensa-
tio iustè, aut validè fieri; si tñ causa redi
ret, etiā dispensatio posset cōcedi. Ra-
tio prioris, ac pręcipuæ partis est, quia
talis dispe&#x0303;satio in eo casu nō esset iusta;
ergo esset cōtra intentionem Principis
dispensantis, seu delegantis; ergo etiam
esset inualida. Hęc posterior consequen
tia clara est, quia talis dispensatio exce-
deret facultate&#x0303;, & formam mandati, &
cōsequenter esset nulla ex defectu pote
statis. Prior item cōsequentia clara vi-<-P>@@

<-P>detur, quia præsumi non potest, Princi-
pem velle concedere dispensationem
iniustam, aut ad hoc dare facultatem.
Item quia ipse non vult dare tale man-
dat&#x0169;, nisi suposita causa iusta; ergo mul-
to minus vult, vt cōcedatur dispensatio
deficiente causa iusta. Atq; hinc facile
probatur primum antecedens, quia per
mandat&#x0169; dispensandi nō est facta dispe&#x0303;
satio, vt sępe dict&#x0169; est; ergo si postea fiat
iam nō existente causa iusta, fit indebi-
to modo, & sine legitima causa; ergo
erit iniusta. Cōfirmatur, & declaratur,
quia si Princeps ipse, rebus existentibus
in illo statu, dispensatione&#x0303; concederet,
malè faceret; ergo etiā cōmissarius eius
iniustā dispensatione&#x0303; concederet, & cō-
sequenter nullā, vt dixi. Quocirca quan-
do in huiusmodi mandatis apponitur,
vel subintelligitur conditio, Si preces ve-
ritate nitantur, non solum refertur ad tem
pus, in quo dispe&#x0303;satio petitur, & facul-
tas cōceditur (quod est manifest&#x0169;) sed
etiā ad te&#x0303;pus, in quo dispensatio cōcedi
tur, seu concedenda est, quia, vt iust&#x0169; sit
mandatum, hoc totum necessarium est.</P>
<P>  Altera verò pars assertionis exdictis<marginalia>14.</marginalia>
facile probatur, quia si cessatio causæ
nō fuit perpetua, & iterum redeat, iam
tunc dispensatio etiam erit iusta, vt cō-
trario discursu facile probari potest; er
go nihil est, propter quod nō possit t&#x0169;c
esse licitus, & validus vsus prioris facul-
tatis, & consequenter poterit esse vali-
da dispensatio. Vnde colligitur, per ta-
lem cessationem causæ temporale&#x0303; non
omnino extingui mandat&#x0169; illud, seu cō-
missionem, quæ per talem dispensatio-
ne&#x0303; fit, sed suspe&#x0303;di, vt exerceri nō possit,
quandiu causa cessat, quandoquide&#x0303;, vt
dixi, redeunte causa dispensatio potest
cons&#x0169;mari, quod fieri nō posset, si iuris-
dictio fuisset omnino sublata. Et confir-
mari hoc potest, quia deficie&#x0303;te causa, nō
possunt te&#x0303;pore dispe&#x0303;sationis verificari
verba rescripti, & conditio in eis cōten
ta, rede&#x0169;te aute&#x0303; causa, vera inuenie&#x0303;tur;
ergo licèt in priori tempore non possit
cōcedi dispensatio, poterit in posterio-
ri ex vi eiusdem indulti, quia in eo non
postulatur, vt causa illa toto te&#x0303;pore du-
ret, sed solum, vt subsistat, quando
datur dispensatio, quia illud sufficit
ad iustitiam dispensationis. Dices ergo
licèt in principio, quādo fuit postulata,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0741.jpg/>
@@1@<SE741>734 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>& obtenta cōmissio dispensationis cau
sa nō extitisset, si postea, c&#x0169; de facto da{t$}
dis pe&#x0303;satio, causa existat, id satis esset, vt
dispensatio esset valida. Respōdetur, ne-
gādo sequelā, quia si in principio causa
nō existeret, dispe&#x0303;satio fuisset subrepti-
tia, ac subinde inualida quoad ipsā dele
gatione&#x0303;, iuxta dice&#x0303;da in cap. sequenti, &
cōseque&#x0303;ter dispe&#x0303;satio postea subsequu-
ta nō posset esse valida ob defect&#x0169; pote-
statis inproximodispe&#x0303;sante, seu cōmissa
rio. Sec&#xA770; verò est, quādo narratio in pri&#x0303;-
cipio fuit vera: nā t&#x0169;c delegatio valida
fuit, & postea cessante causa nō extingui
tur ōnino, nisi causa etiā perpetuo ces-
set. Et hæc doctrina circa hanc conclu-
sionem explicata, vt censeo, est cōmu-
nis Doctorum, quos statim referam.</P>
<P>  Dico sec&#x0169;do, Si dispe&#x0303;satio ad sec&#x0169;d&#x0169;<marginalia>15.|Ad que&#x0303; sta|t&#x0169; dispensa|tio perueni|re debet vt|licite possit|exerceri.</marginalia>
stat&#x0169; peruenit, in quo vincul&#x0169; legis sim-
pliciter sublat&#x0169; est, etiā si caussa cesset
ante terti&#x0169; stat&#x0169;, id est, ante exequutio-
ne&#x0303; dispensationis, non cessat, neq; tolli{t$}
dispe&#x0303;satio, sed licitum est ea vti. Proba-
tur, quia gratia dispe&#x0303;sationis cons&#x0169;ma
tur, & perfici{t$} in relaxatione legis, seu
ablatione vinculi, aut impedimenti per
lege&#x0303; introducti; ergo nō reuocatur pro-
pter cessatione&#x0303; causę. Proba{t$} cōsequen
tia, quia licet causa postea cesset, nihilo
min&#xA770; dispensatio manet iusta, & valida;
ergo, & effectus eius permanet, quia ille
effectus nō pe&#x0303;det in suo esse à tali causa.
Et cōfirmatur, ac declaratur exemplis.
Nā irregularis dispensatus ad ordines
propter paupertate&#x0303; propriā, vel paren-
t&#x0169;, vel propter indigentiā ministrorum
Ecclesiæ, licet postea cesset illa causa an
re susceptos ordines, nihilominuspotest
licitè ordinari ex vi illiusdispe&#x0303;sationis,
quia per illā fuit irregularitas simplici-
ter, & absolutè sublata, neq; est, vnde re-
dire valeat propter solam cessationem
causæ, quia nec ab aliqua lege, vel homi
ne fit, nec est verisimile, sol&#x0169; fuisse subla-
tam quasi sub cōditione, si causa illa du-
raret vsq; ad ordin&#x0169; susceptionem. Ta-
lis enim restrictio ex forma dispensatio
nis colligi nō potest, nam absolutè cōce
ditur: neq; est necessaria ad iustitiā dis-
pensationis, quia non tenetur dispe&#x0303;sans
pręuenire effectus cōtingentes, & acci-
dentarios, sed satis est, quòd eo te&#x0303;pore,
quo fit dispe&#x0303;satio habeat iustā causam,
Nā dispensator legis, sicut & legislator,<-P>@@

<-P>nō tenetur cōsiderare rar&#x0169;, & cōtingen-
tem euent&#x0169;, sed ea, quæ in plurim&#x0169; acci-
d&#x0169;t, & ideo illa restrictio est nimis dura,
& scrupulosa; ergo admittenda non est.</P><marginalia>16.</marginalia>
<P>  Alioqui eade&#x0303; proportione diciposset
in eode&#x0303; exemplo, ill&#x0169; irregulare&#x0303; sic dis-
pensat&#x0169;, & iam ordinat&#x0169;, cessante causa
dispensationis, debere cessare ab vsu or
din&#x0169;, quod nemo dicet. Et sequela patet,
quia etiā ille vsus ordin&#x0169; est effectus dis
pensationis, & quoad illum nō dum fue-
rat cons&#x0169;mata dispensatio vsq; ad ter-
tium stat&#x0169;. Quod si dicas, esse effectum
remot&#x0169;, & quasi per accidens, idem dici
potest de ipsa ordinis susceptione; par&#x0169;
enim refert, quod in ordine executionis
propinquior sit ordinis susceptio, quam
vsus ei&#xA770;, quia in ordine intentionis vsus
est prior, & maximè intentus per dispen
satione&#x0303;; ergo si talis vsus absolutè con-
ceditur virtute dispe&#x0303;sationis pri&#xA770; factę,
siue causa cessauerit, siue nō, etiam po-
tuit iustè concedi absoluta facultas ad
ordines, seu ablatio irregularitatis, quæ
duret quoad ōnem su&#x0169; effect&#x0169;, siue cau-
sa dispensationis duret, siue nō. Quòd si
potest ita iustè fieri, sine dubio ita fit, c&#x0169;
hoc sit magis cōforme verbis dispensa-
tion&#x0169;, vt dixi, & ad prouidentiam magis
benignā, & suauem pertinere videatur,
vt dixi. Simile exemplum esse potest in
dispensatione neophiti, v. g. vt sit capax
alicuius dignitatis, aut beneficij intui-
tu virtutis, seu honestorum mor&#x0169;, quos
re vera habebat, cum dispensatus fuit:
nam licèt postea mutet mores, & graui-
ter peccet, nō amittet dispensationem.
Quis enim hoc dicat? Ergo cessante illa
causa etiam si sola illa dispensationem
iustificauerit, nō cessat dispe&#x0303;satio. Quòd
si dicas, præexistentia merita potuisse
iustam causam conferre ad absolutam,
& permanentemdis pensationem tribu-
endam, idem merito dici poterit, quo-
ties causa præsens prudenter iudica-
tur sufficiens ad concedendam dispen-
sationem simpliciter, & absolute, pro-
ut de facto concedi solet in impedimen
tis Matrimonij, & in votis. Ex quibus
possunt plura exempla, & argumenta
desumi ad hanc assertionem confir-
mandam, quæ latius prosequar infra
libro 8. vbi similis quæstio de Priuile-
gio occurret.</P>
<P>  Atq; hanc sententiam videtur tenere<-P><marginalia>17.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0742.jpg/>
@@1@<SE742>Cap. 20. Decessatione dispensationis cessante causa. 735
<duolan 2><-P>Glossa in Regu. In argument&#x0169;, de Regulis<marginalia>Glossa.</marginalia>
iur. in 6. & clarius Gloss. in c. Ex tua de Fi-
lijs presbyter. verb. Irritare, quatenus di
cit, dispe&#x0303;satione&#x0303; semel cōcessā non esse
reuocandā ex superueniente facto; ergo
multò minus perse cessabit. Et ide&#x0303; sequi<marginalia>Federi.|Angel.</marginalia>
tur Federic. 78. & Angel. verb. Dispensatio
n. 14. qui expresse id declarat de dispe&#x0303;sa
tione data, quæ non d&#x0169; peruenit ad vlti-
m&#x0169; effect&#x0169;, & ide&#x0303; habet Syluest. verb. Dis<marginalia>Syluest.</marginalia>
pensatio. q. 6. n. 11. Præterea ide&#x0303; sentit Pa-
norm. in c. Post translatione&#x0303;, de Renuncia.<marginalia>Panormit.</marginalia>
n. 17. ait enim, post ius acquisit&#x0169;, nō cessa
re dispensationem etiam si causa cesset;
est aute&#x0303; ius acquisitum per dispensatio
nem, quæ iam contulit su&#x0169; proxim&#x0169;, &
per se effectum, vt explicat, & sequitur
Tiraq. in d. tract. Cessante causa. n. 92. & 94.<marginalia>Tiraq.|Gutier.|Sanc.</marginalia>
& Gutier. lib. 1. Canonicar. quæst. c. 15.
n. 22. & lib. 2. c. 15. n. 30. & n. 32. & plures
pro hac sententia refert Sanc. lib. 8. de
Matrim. disp. 30. n. 13. Nihilomius vero
ipse, n. 14. contrariam opinionem sequi-
tur, multos etiā referens, & varia funda
menta adducit, quæ magis ad priuilegi&#x0169;
spectāt, & ideo inloco citato expe&#x0303;de&#x0303;tur.
In præsenti vero præcipu&#x0169; fundament&#x0169;
esse videtur, quia dispe&#x0303;satio, vt sit iusta,
necessario includit hanc conditionem,
si causa perseueret, quando executioni
mandanda est, aliàs iniquus esset dispe&#x0303;-
sans, dans licentiā ad operand&#x0169; contra
legem, etiam sine causa. Et maximè hoc
declaratur exemplo, nam dispensatio
concessa alicui ad comedend&#x0169; carnes
in quadragesima propter speciale&#x0303; ęgri-
tudine&#x0303;, cessabit, quotiescumq; in quadra
gesima talis ęgritudo cessauerit, quia ali
ter non esset iusta dispensatio; ergo ide&#x0303;
dicendum est in omni dispensatione.</P>
<P>  Sed licèt hæc sententia probabilis sit<marginalia>18.</marginalia>
assertio posita videtur satis secura, &
simpliciter probabilior, quia fundamen
t&#x0169; positum par&#x0169; cogit, negamus enim,
dispe&#x0303;satione&#x0303; simpliciter, & absolutè cō
cessam, & statim habe&#x0303;tem su&#x0169; proxim&#x0169;,
& per se effectum, includere illā cōditio
nem, seu limitationem, vt effectus nō du
ret, non durante causa, oppositum enim
ostensum est. Vnde etiā negamus, dispe&#x0303;-
satione&#x0303; fore iniustā nisi illā cōditionem
includat, vt etiam probauim&#xA770;, quia cau-
sa pręsens potest esse sufficiens ad tolle&#x0303;-
d&#x0169; vincul&#x0169;, vel impedime&#x0303;t&#x0169;, ita vt semel
ablat&#x0169; non redeat, etiāsi cōtingere pos-<-P>@@

<-P>sit, in rebus fieri aliquā mutatione&#x0303;. Ad<marginalia>Dispensatio|respectu to|tiusquadra|gesim&#x0153; non|tota simul,|sed successi|ue est intel-|ligenda.</marginalia>
exemplum vero respondeo, dispensatio-
ne&#x0303; illam non esse talem, quæ simul, & in
pręsenti tota fiat, quia materia eius non
est indiuisibilis, sed successionemhabet.
Nā lex ieiunijquadragesimalis, licètper
modum vnius concipiatur, re vera vir-
tute est multiplex, & singulis dieb&#xA770; quasi
nouam obligationem imponit, & ideo
dispensatio in illa lege non fit ab solutè
tota simul, & virtute est multiplex dispe&#x0303;
satio, & pro singulis diebus veluti singu-
lę dispe&#x0303;sationes cōced&#x0169;tur, & vnaquęq;
propriam causam pro suo tempore, seu
die requirit. Atq; ita quanuis in eo casu
videatur dari simul pro tota quadrage-
sima, nō ita datur, vt statim auferat tot&#x0169;
vinculum legis pro tota quadragesima,
sedvt successiuè illud auferat, prout suc
cessiuè obligauerit, si eadem ratio ex-
cusationis perseueret. Neq; in illa mate
ria potest aliter cōsiderari causa iustifi-
cans dispensatione&#x0303;, nisi vt habe&#x0303;s tract&#x0169;
successiu&#x0169; cum ipsa lege, & ideò in tali-
bus dispensationibus regulariter solet
explicari illa cōditio, quod si interdum
nō exprimitur, ideò est, quia vel duratio
causæ tanquā moraliter certa supponi{t$}
vel quia ex qualitate materię tanquāno
ta relinqui{t$}. Et ide&#x0303; est in similib&#xA770; pręce-
ptis habe&#x0303;tib&#xA770; tract&#x0169;successiu&#x0169;, secus ve
rò est in dispensatione, quę statim tota
simul conceditur, & habet quasi indiui-
sibilem effect&#x0169;, tollendo inhabilitatem,
impedimentum, aut votum, nam illa si-
mul habet totum effectum, & simul etiā
habere potest causam, propter quam ab
solutè concedatur.</P>
<P>  Alię quæstiones hic tractari poterāt,<marginalia>19.</marginalia>
nimirum, quando liceat vti dispensatio-
ne, scilicet, an ante, vel post notitiā eius
& an ad illam, vel illius vsum requiratur
acceptatio. Item an extinguatur, per
primum vsum eius. Item an liceat illa
vti extra territorium concedentis. Sed
hæ, & similes quęstiones tractabuntur
commodius de priuilegijs, nam commu
nem habent doctrinam.</P>
<Z>CAPVT XXI.
Quibus modis possit esse nulla, seu inualida
dispensatio.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X dictis in superioribus capitulis<marginalia>1.</marginalia>
sumi potest alia diuisio dispe&#x0303;satio
nis, quædā eni&#x0303; esse potest valida, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0743.jpg/>
@@1@<SE743>736 Lib. 6. Deinterpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>iusta, alia valida, licèt iniusta, tertia nul-
la, seu inualida, quā non oportet distin-
guere in licitam, vel illicitam, quia dis-
pensatio inualida se&#x0303;per etiā illicita est,
per se loquendo, quia cōtinet abus&#x0169; po-
testatis contra ratione&#x0303;, & prudentiā, nisi
per ignorantiam excusetur. Duo igitur
me&#x0303;bra huius partitionis ex dictis in su-
periorib&#xA770; manifesta sunt: declarauimus
enim in dispensante necessariā esse po-
testate&#x0303;, & causam, vt valida, & iusta sit, si
sufficienti vol&#x0169;tate, & illius significatio-
ne cōcedatur, & consequenter declara-
uim&#xA770;, quando possit esse valida dispensa
tio propter potestate&#x0303;, & absolutā volun-
tate&#x0303;, licet ex defectu causæ iusta non sit,
Sol&#x0169; ergo de inualida dispensatione, &
de causis nullitatis ei&#xA770; aliquid dicend&#x0169;
superest. Tri plex autem cogitari potest<marginalia>Triplex de|fectus qui-|bus dispen-|satio reddi|tur inuali-|da.</marginalia>
defect&#xA770;, ex quo dispe&#x0303;satio inualida fiat,
scilicet, defectus potestatis, iustitiæ, aut
voluntatis. Nam hæc tria tant&#x0169; requiri
possunt ad valore&#x0303; dispensationis, & ita
ex quoc&#x0169;q; defectu illor&#x0169;, & ex solis illis
potest nullitas dispensationis oriri. Ex
his aute&#x0303; defectib&#xA770; duo primi in superio-
ribus explicati sunt, & solum de tertio
aliquid addendum superest.</P>
<P>  Primus itaq; defectus perse notus est,<marginalia>2.</marginalia>
quia sine potestate, seu iurisdictione nō
potest fieri valide actus, qui ab illa per
se, & essentialiter pe&#x0303;det. Quibus autem
modis cōtingat hic defectus potestatis,
ex dictis de ipsamet potestate, & de mo-
dis habendi illā accipiend&#x0169; est. Namhic
defectus esse potest, vel potestatis ordi-
nariæ, vel delegatæ. Prior est in omnib&#xA770;,
qui nō habent munus, cui proprio iure
talis potestas conueniat: posterior verò
erit in omnibus nō habentibus potesta-
te&#x0303; ordinariā, quibus nulla delegatio fa-
cta est, vel nō est valide facta. Et quidem
si nulla omnino facta sit delegatio, res
est per se nota. Solet a&#x0169;t fieri, vel per pri
uilegia generalia data in fauore&#x0303; homi-
n&#x0169;, quibus cōmittitur, in quib&#xA770; obseruā-
d&#x0169; est, ne forma, & tenor delegationis ex
cedatur, neq; hic possumus ad particula
ria descendere, nōnulla verò attingem&#xA770;
in lib. 8. tract. de Priuilegijs. Aliquando
verò cōmittitur hęc potestas per parti-
cularia rescripta dispensation&#x0169;, quę so-
lent etiā, vt supra dixi, dispe&#x0303;sationesvo-
cari, quia in eis virtualiter, & quasi cō-
ditione cōtinentur, & ideò si tale rescri<-P>@@

<-P>pt&#x0169;, vel dispe&#x0303;satio in primo statu inuali-
da sit, à fortiori erit inualida subseque&#x0303;s
dispe&#x0303;satio virtute illius facta. Diuerso
tñ modo, nā dispensatio ipsa erit inuali-
da ex defectu potestatis, cōmissio aute&#x0303;
seu delegatio prius facta non erit nulla
ex hoc capite, quia supponimus à Prin-
cipe cōcedi, ex alijs aute&#x0303; esse pot est eo-
de&#x0303; modo, quo dispensatio ipsa, & ideò
n&#x0169;c sub dispensatione tot&#x0169; curs&#x0169; eius,
seu omnes illius status cōprehendimus.</P>
<P>  De secundo defectu cōstat ex dictis,<marginalia>3.</marginalia>
nō semper esse irritante&#x0303;, seu annullante&#x0303;
dispensatione&#x0303;, c&#x0169; possit esse aliquando
dispensatiovalida, licet malè cōcessa. In
duobus ergo casibus (qui ad vnum ferè
reuocantur) defectus iustitiæ est contra
valore&#x0303; dispensationis. Primus est si infe
rior dispe&#x0303;set in lege superioris sine cau-
sa iusta, vt in cap, 19. satis declarat&#x0169; est.
Secundus est, si dispensatio data etiam
à supremo Principe attingat aliquo mo
do ius diuin&#x0169;, aut naturale, & sit contra
ius acquisit&#x0169; tertio, siue Deo, siue homi-
niabsq; causa iusta, vt de dispe&#x0303;satione in
voto dixi lib. 6. de Voto c. 17. Eade&#x0303;q; ra-
tio est de omni alia simili, & dispensatio
ne cōtinente iniuriam alterius cōtra cō
mutatiuā iustitiā, vt supra etiam in cap.
16. sufficienter tact&#x0169; est, & ideo de hoc
defectu nihil noui dicend&#x0169; superest. Prę-
sertim, quia hic defectus se&#x0303;per est con-
i&#x0169;ctus c&#x0169; defectu potestatis, quia nec in
feriori data est tanta potestas supra le-
ge&#x0303; superioris, vt supra etiā tetigi, nec su
premo Principi data est similis potestas
in his, quę atting&#x0169;t naturale&#x0303;, seu diuinā
iustitiam, quia etiam ipse est longe infe-
rior. Deo iuris diuini naturalis auctore.</P>
<P>  Tertius aute&#x0303; defect&#xA770; vol&#x0169;tatis inueni-<marginalia>4.</marginalia>
ri potest sine defectu potestatis, aut iusti
tiæ, vt per se cōstat; potestq; varijs mo-
dis cōtingere. Primo si re vera in dispe&#x0303;-
sante desit interior vol&#x0169;tas, ac intentio
dispensandi; hic aute&#x0303; defectus constare
nō potest, nec præsumi, nisi per verba,
vel signa externa sufficie&#x0303;ter manifeste-
tur, & ideo de hoc defectu interioris vo-
luntatis in se spectato nihil aliud dice-
re possumus. Præter voluntatem au-
tem internam requiritur significatio
eius externa, vt dispensatio fieri pos-
sit, & ideo si voluntas dispensantis ex-
terior non significetur sufficienter, ex
illo etiam capite erit dispensatio in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0744.jpg/>
@@1@<SE744>Cap. 21. De nullitate, & inualiditate dispensationis 737
<duolan 2><-P>ualida, quem defectum cōprehendimus
sub defectu voluntatis, vtique sufficien-
tis, vt aliquid inter homines operetur.
Quid verò dicendum sit, si vol&#x0169;tatis sig-
nificatio sit ambigua, vel dubia, in supe
rioribus tact&#x0169; est, & infra tractando de
priuilegiorum interpretatione latius di
cetur. Contingit autem interdum dis-
pensationem satis clare, & expresse con-
cedi, & ex vera voluntate absoluta dis-
pensantis, cum admistione tamen alicu-
ius inuoluntarij, ratione cuius difficul-
tas nascitur, an illud inuoluntarium im-
pediat valorem disspensationis.</P>
<P>  In qua re vlterius cōsiderand&#x0169; est, ex<marginalia>5.</marginalia>
duplici capite posse hoc inuoluntarium
oriri, scilicet, ex metu, seu coactione,
vel ex errore, seu ignorantia. Prior mo-
dus rarò contingit in dispen sationibus,
& ideò fortasse nihil in speciali de hoc
iura disponunt in materia dispensatio-
nis, nec à Doctoribus fere hoc punctum
tractatur, ego verò illud attigi de dispe&#x0303;
satione voti dicto lib. 6. cap. 27. nu. 17. &
18. & in S&#x0169;ma dixi, metum non impedi-<marginalia>Metus non|impedit va|lore&#x0303; dispen|sationis in|voto vel le|ge humana|si detur ab-|soluta vol&#x0169;|tate ex cau|sa legitima</marginalia>
re valorem dis pensationis voti, si de fa-
cto detur cum absoluta voluntate, & ex
causa legitima; ide&#x0303; ergo à fortiori cen-
seo de dispe&#x0303;satione in lege humana, quę
facilor est. Imò in hoc potest addi diffe-
rentia, quia si dispensatio sit in propria
lege dispensantis, etiā si propter metum
detur sine iusta causa, valida erit, iuxta
generale&#x0303; doctrinam supra datam sicut
etiam reuocatio legis facta ex metu est
valida, si absoluta voluntate fiat, & inde
pendenter à causa. In quo etiā potest cō
siderari, ex ipso metu posse sumi iustam
causam dispe&#x0303;sandi, quant&#x0169; ad ipsumdis-
pensante&#x0303;, id est, vt non peccet, sic dispe&#x0303;-
sando, quia, vt dixi, ex causa extrinseca
potest interdum honestari dispensatio.<marginalia>6.</marginalia>
<P>  Quod si obijciatur, incōmodum vide
ri, vt iniquus subditus ex iniqua violen-
tia cō nod&#x0169; reportet. Respondetur, pri-
m&#x0169; fieri posse, vt vis non ab illo, sed ab
alio inferatur. Deinde fieri etiā posse, vt
metus non inferatur ad illum finem, sed
aliunde nascatur, etiam sine culpa, vt si
sit per bellum iustum. Si verò metus sit
iniuriosus, & directe illatus ad obtinen
dum consensum, & iniuria fiat ab eo-
dem, quia dispensationem desiderat,
quæstio generalis est, an tunc ratione
iniuriæ irritetur consensus. Et certè in<-P>@@

<-P>præsenti probabile est irritari, quando
dispensatio extorquetur sine iusta cau-
sa, propter rationem factam, & quia nō
est verisimile, aliquem liberari à iugo
legis, violando illam, & vim, ac iniuriam
illi inferendo. Item quia illa iudicari po
test potius permissio, quam dispensatio
& ideò subditus in eo casu vix potest ex
cusari à transgressione legis, c&#x0169; præsu-
mere possit, ac debeat, ill&#x0169; consens&#x0169; su-
perioris permissiuum esse potius, quam
approbatiuum. Addo denique si oppo-
situm admittatur, facile esse remedium:
nam dispensator, quam primum sit suæ
libertati restitutus, potest iustè sine no-
ua causa dispensationem reuocare. In
quo est alia differentia notanda inter
dispensationem legis, & voti quando
effectum sortita est: quia dispensatio
voti semel data non potest reuocari,
quia obligatio voti non potest iterum
imponi, nisi persona dispensata volun-
tariè iterum voueat. Dispensatio au-
tem legis reuocari potest, quia obli-
gatio legis potest iter&#x0169; imponi sine cō-
sensu subditi per voluntatem legislato-
ris, & ita reuocata dispe&#x0303;satione, statim
redit illa obligatio.</P>
<P>  Circa aliam causam huius inuolun-<marginalia>7.|Duplex ca|put ex quo|dispensatio|reddi{t$} nul-|la nimir&#x0169;ta|citurnitate|veri & na|rrationefal|si.</marginalia>
tarij, scilicet, ignorantiam, & errorem,
duo principia ex iure desumpta propo-
sui in dicto capit. 27. vnum est, dispen-
sationem interdum fieri nullam ex fal-
sa narratione proposita ad dispensatio-
nem obtinendam, aliud est, dispensatio-
nem aliquādo esse nullam ob diminutā
narrationem veritatis, tacendo aliquā
causam, vel circunstantiam necessa-
riam. Ratio vtriusque est, quia dispen-
satio per surreptionem obtenta est nul-
la, sed dispensatio fit surreptitia per ta-
citurnitatem veri, & à fortiori per ex-
pressionem falsi; ergo ex his duobus
capitibus fit dispensatio nulla. Conse-
quentia est euidens. Totum autem an-
tecedens sumitur ex capite. 2. de Flijs
Presbyter. in sexto & cap. Quod super his,
de Fide instrumentor. cum alijs iuribus,
& Doctoribus, quos in prędicto loco al-
legaui. Quia verò nō omnis occultatio
veritatis, aut falsitatis expressio inuali-
dā redit dispensatione&#x0303;, ideo ad hoc dis-
cernend&#x0169;, multa à Doctoribus scribun-
tur, quę in citato loco pro captu meo in
s&#x0169;mā redegi, duas regulas circa illaduo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0745.jpg/>
@@1@<SE745>738 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>principia assignādo, & explicando, quę
in dispensatione legis eade&#x0303;, seu propor-
tionali ratione locum habent, neq; illis
nunc aliquid addendum in generali oc-
currit circa falsitatis expressione&#x0303;. Cir-
ca occultationem autem veritatis tria
puncta occurrunt, quæ ad huius mate-
riæ complement&#x0169; necessaria visa sunt.</P>
<Z>CAPVT. XXII.
Vtrum obtenta dispensatio, prius petita, & non
concessa surreptitia sit propter
taciturnitatem illam.</Z>
<P><INI3>F</INI3>Requenter cōtingit, vt dispensatio<marginalia>1.</marginalia>
semel petatur, & denegetur, & po-
stea iter&#x0169; petatur, tacita priori de-
negatione, & obtineatur: inde ergo nas-
citur dubi&#x0169;, an talis dispe&#x0303;satio sit nulla
obpriore&#x0303; taciturnitate&#x0303;, & ratio dubitan
di esse potest; quia verisimile est, supe-
riorem nō concessur&#x0169; dispensatione&#x0303;, si
prioris denegationis memoriā, vel no-
titiam haberet. Et ita dispe&#x0303;satione&#x0303; esse
nullā, indirectè asseruit Menoch. lib. 2.<marginalia>Menoch.|Sanc.</marginalia>
de Arbitrar. casu. 203. n. 6. Cōtrarium
tñ opinatus est Sanci. lib. 8. de Matrim.
disp. 22. n. 14. quia hoc nullo iure dispo-
nitur, neq; ab alijs auctoribus asseritur,
nec sufficienti ratione probatur. Quæ
sententia mihi etiā placet, quia illa prę-
sumptio nullo iure fundata est, nec per
se spectata est sufficiens. Et quidem si in
sec&#x0169;da petitione plures rationes, & cau-
sę allege&#x0303;tur, quæ dispensationem magis
honestent, & superiorem magis mouere
prudenter possint, tunc nec probabilis
est illa pręsumptio, nec in eo casu supe-
rior esset rationabiliter inuitus. Si aute&#x0303;
nihil de nouo additur, sed eade&#x0303; repeti-
tio, & c&#x0169; eisdem circunstantijs, vel cau-
sa prior erat sufficiens, vt dispensatio
esset valida, si concederetur, & ita in se-
c&#x0169;da vice erit sufficiens, quia prior de-
negatio nihil ad causam refert, & ob eā
solam causam denegare dispensatione&#x0303;
non videtur rationi consentane&#x0169;: nam
si iusta causa subest, potius decet priore&#x0303;
rigore&#x0303; temperare; aut verò iusta causa
dispensandi non subest, & tunc neganda
esset dispensatio, etiam si prius negata
nō fuisset. Hęc ergo circunstantia pręce
dens, vel memoria eius impertinens est
ad valorem dispensationis postea sub-
sequutæ.</P>@@

<P>  Atque hęc resolutio procedit: tum in<marginalia>2.|De quo pro|cedit præ-|cedens reso|lutio.</marginalia>
eadem persona, quando propter muta-
tionem temporis prioris denegationis
oblita est, nam de illa maximè procedit
discursus factus, tum in suc cessore res-
pectu prędecessoris in eadem sede, quia
habet eādem potestatem, & non regitur
per iudicium, & voluntatem sui pręde-
cessoris, & ita in illo multò minus pro-
babilis est illa præsumptio inuolunta-
rij, præterquam, quod hic etiam nihil
ad causam refert. Tum præterea idem
procedit in superiore respectu inferio-
ris, vt si Episcopus neget dispensatio-
ne&#x0303; alicuius voti non reseruati, & à Papa
postea obtineatur, non facta mentione
prioris recursus ad Episcopum, valida
erit dispensatio, quia multo magis vi-
detur impertinens illa circunstantia
respectu superioris, minus enim regitur
inferioris iudicio, aut ex eo pendet,
multoque minor præsumptio inuolun-
tarij est in superiore, minusque ad cau-
sam refert.</P>
<P>  At verò è contrario nonnulla diffi-<marginalia>3.</marginalia>
cultas est, si superior dispensationem ne
gauit, & postea inferior inscius illius
negationis illā concedat. Quia inferi-
or tenetur pręsumere, superiorem iu-
ste negasse dispensationem; ergo de illo
etiam merito præsumitur, non fuisse
concessurum dispensationem, si sciret,
fuisse à superiore denegatam; ergo illa
taciturnitas, seu ignorantia causat in
in feriore iustum inuoluntarium; ergo
illa ratione erit inualida talis dispensa-
tio. Vnde in hoc casu dispensatione&#x0303; infe
rioris esse inualidam tenet idem Sanc.<marginalia>Sanc.</marginalia>
dicto lib. 8. disp. 14. n. 5. quanuis propter
aliam rationem, scilicet, quia eo ipso,
quòd Pontifex denegauit, videtur facul
tatem auferre inferiori in illo casu par-
ticulari dispensandi, nisi noua causa
emergente, seu proposita. Iuxta quam
ratione&#x0303; nō fundatur hęc nullitas in de-
fectu voluntatis, sed in defectu potesta-
tis. Vnde fit iuxta hanc sententiam, vt
licèt Episcopo declaretur, Pontifice&#x0303; in
tali casu noluisse dispensare, licèt dis-
pensare tentet, nihil efficiat, quia pri-
uatus est potestate. Sicut postquam Pō-
tifex aliquem condemnauit non potest
Episcopus illum absoluere, licèt fortas-
se potuisset, si causa prius ad illum dela-
ta fuisset.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0746.jpg/>
@@1@<SE746>Cap. 22. Quando obtenta dispensatio sit valida. 739
<duolan 2><P>  Hæc verò ablatio potestatis præser-<marginalia>4.</marginalia>
tim ordinariæ mihi non videtur sufficie&#x0303;
ter probari, quia illa præsumptio nullo
iure fundatur, neq&#x0301;ue ex illo facto suffi-
cienter colligitur, considerata natura
dispensationis, quæ est quædam gratia.
Cum enim dispensatio non sit debita,
potest denegari à Pontifice ex sola vo-
luntate; ergo per hoc non est, cur cen-
seatur auferre ab inferiori potestatem
illam concedendi, si velit. Deinde dene-
gatio dispe&#x0303;sationis potest prouenire ex
particulari iudicio, quod talis causa nō
sufficiat ad iustam dispensationem; sed
Episcopus non tenetur conformari Pō-
tifici in hoc iudicio; ergo neque in eo
casu tenetur præsumere fuisse mentem
Pontificis in illo casu, sibi auferre po-
testatem dispensandi. Imò potest præ-
sumi, voluisse, se exonerare, tacitè sub-
ditum ad suum ordinarium remitte&#x0303;do.
Consequentia cum maiori videtur cla-
ra. Minor autem patet, quia licèt Papa
non soleat dispensare ex aliqua causa,
neque admittere illam, vt sufficientem,
potest Episcopus dispensare ex illa, si
probabiliter iudicet, esse legitimam.
Quod concedit idem Sanci. supra, quā-
do de illa consuetudine, seu iudicio Pō-
tificis ex alijs casibus in generali con-
stat, non verò, quando in particulari ca-
su præcessit denegatio dispensationis.</P>
<P>  Sed non video, quid hoc referat, aut<marginalia>5.</marginalia>
cur inde censeatur ligata potestas infe-
rioris, cum illa denegatio tantum sit ap
plicatio propriæ voluntatis ad operan-
dum iuxta proprium iudicium, cui non
repugnat, vt alteri relinquatur sua po-
testas, & arbitrium operandi etiam iux-
ta iudicium suum. Neq&#x0301;ue per hoc dero-
gatur potestati Pontificis, quia inferior,
dum non prohibetur, potest in suo foro
vti sua potestate, vt iudicauerit expedi-
re; hic autem nulla facta est prohibitio.
Nec petitio prius oblata Pontifici ope-
ratur præuentionis effectum, ne liceat
posteà id ab inferiori petere, tum quia
in vsu iurisdictionis voluntariæ non ha
bet locum hæc præuentio, cum liberum
sit postulanti recedere à priori petitio-
ne, & aliam intentare, vt sensit Nauar.<marginalia>Nauar.|Sanc.</marginalia>
cons. 1. de Offic. deleg. & idem Sanc. su-
pran. 3. tum etiam quia superior negā-
do dispensationem, iam quodammodò
à se abiecit casum illum. Vnde etiam nō<-P>@@

<-P>est simile, quod de condemnatione à su-
periori facta afferebatur, quia condem-
natio fit per sententiam, quæ includit
præceptum, & imponit obligationem,
quam non potest inferior auferre; ne-
gatio autem dispensationis non fit per
sententiam iuridicam, nec præceptum
aliquod, vel obligationem superior per
illam imponit, sed solum relinquit præ-
existens vincul&#x0169;, denegando vsum pro-
priæ potestatis; ergo non est, cur inde
censeatur ligata, & diminuta inferior
potestas.</P>
<P>  Censeo igitur, in illo casu posse Epis-<marginalia>6.|Dispensans|nō ignorās|priorem de|negatione&#x0303;.|si iudicat|causam es-|se iustā, va-|lida erit di|spensatio.</marginalia>
copum dispensare, & consequenter, si id
faciat non ignorans priorem denega-
tionem, & iudicans, causam esse legiti-
mam dispensationem esse validam, quia
neque habet defectum potestatis, nec
voluntatis, nec iustitiæ. Imò si dispensa-
tio esset in lege propria, sufficerent po-
testas, & voluntas, iuxta superius dicta.
Vnde vlterius in nostro casu, quando
Episcopus ignorat priorem recursum
ad Pontificem, etiam existimo, tacitur-
nitatem illam non reddere dispensatio-
nem surreptitiam, vel nullam, quia sup-
posita potestate, quoad voluntatem ea-
dem est ratio in inferiori, quæ in æqua-
li, vel superiori, vt ex dictis facilè con-
stat.</P>
<P>  Et hæc resolutio, vt dixi, maximè &#xA753;-<marginalia>7.</marginalia>
cedit in inferiori ordinario, quia ordi-
naria potestas difficilius tollitur, & ma-
iorem causam requirit, & ideò in dele-
gato ad dispensand&#x0169; videri potest ma-
gis verisimile, quòd priuetur potestate
dispensandi in casu, & ex causa, quæ
delegantem non mouit, aut certè, quòd
non præsumatur à principio delegata
potestas pro similibus casibus. Sed ni-
hilominus etiam in delegato contrari&#x0169;
censeo, quia potestas generaliter, & sine
restrictione commissa non est restringe&#x0303;
da sine maiori fundamento, & rationes
factę etiam probant, ex sola denegatio-
ne non posse colligi diminutione&#x0303; prio-
ris potestatis, etiam delegatæ. Nam sæ-
pe superior committit alteri potestate&#x0303;
delegandi, quia ipse non vult, vel non au
det sua vti, & quia quando potestatem
delegat, prudentiæ delegati committit
iudicium causæ iustæ. Supposita autem
potestate in delegato, quòd pertinet ad
voluntatem, rationes eodem modo pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0747.jpg/>
@@1@<SE747>740 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>cedunt, & ideò indistinctè verum est, in
eo casu non cōmitti surreptionem, quæ
dispensationem reddat inualidam.</P>
<Z>CAPVT XXIII.
An taciturnitas prioris dispensationis obtentæ
reddat posteriorem inualidam.</Z>
<P><INI3>M</INI3>Vlti Iurisperiti indistinctè affir<marginalia>1.</marginalia>
mant, sicut impetratio secundi
beneficij, vel secundi rescripti
iustitiæ facta sine narratione prioris be
neficij, vel rescripti iam obtenti est sur-
reptitia, & nulla, ita secundam dispensa-
tionem obtentam sine mentione primę
esse subreptitiam. Ita notat Glossa in c.
2. de Filijs præsbyt. quæ ibi ab exposi-<marginalia>Gloss.</marginalia>
toribus, & communiter à Iuristis ap-
probatur, vt notat Rebuff. in Pract. tit.
de Dispensation. n. 24. & 25. & tit. de Dis<marginalia>Rebuff.|Couar.|Molin.</marginalia>
pensat. super defectu natalium. n. 59. &
Couarr. lib. 1. Variar. cap. 20. nu. 8. vers.
Quartò. in fine, Molin. lib. 2. de Primogen.
cap. 4. n. 50. & sequentib. & Gutier. lib.
2. Canonicar. quæst. cap. 15. n. 91. & plu-<marginalia>Gutierrez|Sanch.</marginalia>
res refert Sanci. lib. 8. de Matrim. disp.
22. n. 2. Quæ sententia præcipuè funda-
tur in dicto cap. 2. de Fil. pręsbyter. in 6.
& in cap. penult. de Præscrip. Ratio ve-
rò, seu congruentia est, quia Pontifex
vel non concederet, vel difficilius con-
cederet dispensationem sec&#x0169;dam, si de
priori mentio facta fuisset.</P>
<P>  Hæc verò sententia varijs modis li-<marginalia>2.|Variæ limi|tationes p&#x0303;|cedentis se&#x0303;|tentiæ.</marginalia>
mitatur, ac declaratur. Primus est, vt
procedat, quando dispensationes ad di-
uersum finem tendunt, & sunt obtenta
propter diuersos effectus: secus verò si
propter eundem, quia cum vna sufficiat
non est necesse facere mentione&#x0303; de alia.
Ita habetur in additione ad Rotam in
decis. 2. de Filijs præsbyter. in nouis n.
5. aliàs in nouissimis tom. 3. lib. 2. decis.<marginalia>Mandos.</marginalia>
47. & sequitur Mādosi. de Signatura gra
tiæ tit. de Dispensat. in fine. Quam sen-
tentiam referens Sanci. supra n. 5. dicit
penitus illam non intelligere, neque si-
ne magna occasione. Quia potius ferè
omnes auctores declarant, & limitant
sententiam communem, vt intelligatur,
quando secunda dispe&#x0303;satio versatur cir
ca idem cum prima, & tendit ad tollen-
dum eundem defectum, impedime&#x0303;tum,
aut vinculum: nam si cadunt super di-<-P>@@

<-P>uersas materias, & tendant ad fines, seu
effectos omnino disparatos, omnes fa-
tentur, non esse necessarium, in secunda
dispensatione facere mentione&#x0303; prioris.
Ita Panormitan. in dicto cap. penult. de
Præscrip. & Nauarr. cons. 6. de Rescrip.<marginalia>Panorm.|Nauar.</marginalia>
& cons. 8. de Consanguinit. & affinit. n.
6. Sanci. supra referens alios. Estq&#x0301;ue ve-
rissima sententia quoad hanc partem
de dispensationibus omnino diuersis, vt
sunt dispensatio in recitatione hor ar&#x0169;
v. g. & in voto castitatis. Nam si quis al-
teram impetrauit, nullam surreptione&#x0303;
committet, petendo alteram sine men-
tione prioris, & ita secunda sic obtenta
erit valida. & idem est in omnibus simi-
libus. Et hoc satis confirmat generalis
consuetudo, frequenter enim ita dispe&#x0303;-
sationes successiuè petuntur iuxta oc-
currentes casus, ac necessitates. Ratio
autem est, quam tetigit Panormit. quia
nullo iure cauetur, vt fiat mentio talis
dispensationis prioris, neque ex natura
rei necessaria est: nam illa taciturnitas
per se non causat inuoluntarium, vt vi-
detur ex se manifestum. Quid autem po-
tuerit additio ad Rotam intendere in
prædictis verbis, infra prout potuero
coniectabo: vbi alteram partem huius
sententiæ examinabo.</P>
<P>  Secundò, limitata hæc sententia ad
dispensationes, quæ circa idem versan-<marginalia>3.|2. limitatio</marginalia>
tur, ampli&#xA770; declaratur, vt procedat quā-
do secunda dispensatio petitur ad exte&#x0303;
dendum effect&#x0169; prioris circa idem vin-
culum, seu defectum tollendum. Ita te-
net Sanci. supra nu. 6. cum multis alijs,<marginalia>Sanc.</marginalia>
quos refert, & præsertim id explicat Pa
normit. in dicto cap. penult. nu. 17. Hæc
verò sententia, & declaratio tam gene-<marginalia>Panorm.</marginalia>
raliter facta mihi est creditu difficilis,
quia neque iure, nec ratione video suf-
ficienter probari. Primo enim fundatur
vt dixi in dicto cap. 2. de filijs præsbyt.
in 6. inde autem non probatur, quia in
illo textu dicitur, si illegitimus dispe&#x0303;sa-
tionem obtinuit ad vnum beneficium,
& non facta mentione sui defectus na-
talium, obtineat sec&#x0169;dam dispensatio-
nem ad plura beneficia, posteriore&#x0303; dis-
pensationem esse surreptitiam, ac nul-
lam. Ponderanda ergo sunt illa verba,
Tacito prædicto defectu, iuxta quæ non e-
rat necessarium in secunda dispensatio-
ne facere mentionem primæ, sed tan-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0748.jpg/>
@@1@<SE748>Cap. 23. Quæ taciturnitas inualidat dispensationem. 741
<duolan 2><-P>tum de personæ defectu, quia hæc duo
diuersa sunt, & textus tantum de vno
loquitur. Et ita intellexerunt textum il<marginalia>Dominic.|Franc.</marginalia>
lum ibi Dominic. & Franc. Vnde colli-
gunt, quòd si ille illegitimus declaran-
do se esse illegitimum; peteret dispensa-
tionem secundam, nulla facta mentione
primæ, valida esset dispensatio.</P>
<P>  Et hæc sententia quoad hanc partem<marginalia>7.</marginalia>
mihi probabilissima videtur. Tum quia
ille impleret quidquid ex vi verborum
illius textus ad non committendam sur
reptionem necessarium est, vt pondera-
ui; ergo aliquid aliud exigere, & onus
adiungere in materia odiosa, & restri-
cta, contra omne ius est. Tum etiam ex
ratione textus, scilicet, quia verisimile
est, Pontificem non fuisse concessurum
dispensationem ad plura beneficia, si
defectus illegitimitatis illi fuisset ma-
nifestatus. At verò non est hoc minus
verisimile, manifestato solo defectu sine
priori dispensatione, quàm illa manife-
stata. Imò quodammodò difficilior red
deretur secunda dispensatio, simplici-
ter proposito defectu, ac si non esset di-
minutus, vt sic dicam, per priorem dis-
pensationem, quia de se facilius est suc-
cessiue, & per partes, defectum tollere,
quàm totum simul. Tum deniq&#x0301;ue quia
iuxta hunc sensum optima ratio reddi-
tur illius decisionis. Nam irregularitas
ex defectu natalium orta reddit perso-
nam inhabilem ad vnum, & plura bene-
ficia, & ablata respectu vnius, nō est ab-
lata respectu plurium, & ideo non expli
cato hoc defectu, dispensatio petita ad
plura beneficia merito censetur surre-
ptitia. At verò si textus ille extendatur
ad necessitatem exprimendi priorem
dispensationem, nec ratio textus illi ac
commodatur, vt ostendi, nec alia satis
probabilis adduci potest, vt paulò post
dicam. Et confirmatur, quia si in illo ca-
su prior dispensatio non fuisset limita-
ta, & partialis, sed integra natalium re-
stitutio, tunc secunda dispensatio esset
valida, etiamsi obtenta esset non expres
so defectu natalium, nec legitimatione,
quia iam prior defectus fuisset sublatus
etiam respectu plurium beneficiorum,
& procederet regula legis 16. ff. de Ædi-
litio edicto, Quod ita sanatum est, vt in pri-
stinum statum restitueretur, perinde habendum
est, quasi nunquam morbosum fuißet. Et ita<-P>@@

<-P>intellexit textum illum Couarr. in 4. 2.<marginalia>Couar.|Ioā. And.|Dominic.</marginalia>
p. cap. 8. §. 8. n. 5. vers. Septimo, cum Ioan.
Andr. & Dominic. in dicto cap. ergo sig-
num est, ex vi illius solum esse necessa-
rium declarare defectum, quatenus ab-
latus non erat. Et hunc sensum verum,
& legitimum esse censeo, ideoq&#x0301;; ex illo
textu non probari illam sententiam.</P>
<P>  Secundò probari solet ex dicto cap.
penult. de Præscrip. vbi dicitur, esse sur-<marginalia>5.</marginalia>
reptitium priuilegium amplioris exce-
ptionis, obtentum sine mentione prio-
ris priuilegij exemptionis magis restri-
ctæ, eidem, & in eadem materia, & res-
pectu eiusdem concessi; ergo idem cen-
sendum est in dispensationibus, quę ver-
santur circa idem, quotiescumq&#x0301;ue po-
sterior tollit, seu ampliat moderatione&#x0303;
prioris. Et videtur ampliare illum tex-
tum Panormit. ibi. n. 17. ad omnia pri-<marginalia>Panorm.</marginalia>
uilegia etiam si non attingant ius ter-
tij, de dispensationibus autem expressè
non loquitur, videtur autem esse eadem
ratio, vt alij suprà citati opinantur. At
verò Innoc. ibi. nu. 4. restrictè intelligit<marginalia>Innoc.</marginalia>
textum illum in materia, de qua loqui-
tur, scilicet, quoties primum priuilegi&#x0169;
cedit in præiudicium tertij, & concess&#x0169;
est cum aliqua limitatione moderante
præiudicium tertij, & conseruante ali-
quod ius, quod illi de iure communi cō-
petit. Nam tunc si obtineatur secund&#x0169;
priuilegium amplians primum, & plus
derogans iuri tertij, necessarium est in
secundo facere mentionem de primo,
ne sit surreptitium. Ita enim textus ille
loquitur, & locum habet vbicumq&#x0301;; ea-
dem ratio formalis materię, seu iustitiæ
versatur, vt esse solent materię decima-
rum, beneficiorum, & similes, in quibus
ius, vel præiudicium tertij intercedit.
Inde autem non potest ampliari illa re-
gula ad alias materias non ita odiosas,
nec cede&#x0303;tes in præiudicium tertij, quia
cum simus in materia stricti iuris non
est illa decisio extendenda, præsertim
cum non sit eadem ratio in alijs mate-<marginalia>Innoc.|Cardin.|Bald.</marginalia>
rijs. Et ita sentit Innoc. vt dixi, & appro
bant ibidem Cardin. & Felin. num. 2. &
Bald. num. 10.</P>
<P>  Et confirmari hoc potest ex verbis<marginalia>5.</marginalia>
eiusdem textus, ibi, Non obstante priuilegio
Clementis Papæ, per quod priuilegijs suorum
prædecessorum non extitit derogatum, cum de
ipsis nullam fecerit mentionem; In quibus ad-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0749.jpg/>
@@1@<SE749>742 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>uerto, ibi non dici, posterius priuilegi&#x0169;
non faciens mentione&#x0303; prioris fuisse sim
pliciter surreptiuum, sed solum quoad
hoc, vt non deroget priuilegijs priori-
bus, quorum mentionem non facit, &
specialiter cōseruantib&#xA770; ius tertij, quod
illi iure communi competebat. Vnde
mea sententia ex illo textu solum colli-
gitur quædam regula notanda. Vt enim
videbimus infrà tractando de Priuile-
gijs, controuersum est, an priuilegium
der oget iuri communi, cuius mentione&#x0303;
non facit per clausulam, Non obstante, &
communior resolutio est, derogare. Ex
dicto ergo cap. penult. colligitur regula
limitans hāc doctrinam, nimirum, si ius
commune conseruatur alicui, seu in ali-
quo, per prius priuilegium illi conces-
sum, tunc posterius priuilegium non de-
rogare iuri communi redacto in for-
mam, & tenorem priuilegij, & rationem
reddit Bald. quia ius commune per Prin<marginalia>Bald.</marginalia>
cipem specialiter conseruatum fortius
est, & plus operatur. Et sine dubio hic
est casus proprius illius textus, & spe-
cialis eius decisio; ergo non est exten-
denda ad omnes dispensationes abso-
lutas (vt sic dicam) id est, quæ non ver-
santur circa ius alterius, nec illi præiu-
dicant.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue affertur ratio ad probandā<marginalia>7.</marginalia>
illam surreptionem in omni tali dispe&#x0303;-
satione, quia merito præsumitur, non
fuisse Principem concessurum absolutā
dispensationem, vel abundantius priui-
legium in eadem re, si illi fuisset propo-
situm, ipsummet, vel prędecessore&#x0303; prius
concessisse dispensationem, cum maio-
ri moderatione, quia tam facilis, & le-
uis mutatio non debet præsumi de con-
stantia Principis. Vnde inferunt, si noua
ratio, & maior causa ad dispensandum
proponatur, tunc dispensationem poste
riorem fore validam, quia tunc cessat
dicta pręsumptio leuis mutationis. Quę
illatio optima est, considerata vi solius
rationis propositæ, tamen ego non ad-
mitterem consequens in terminis dicti
cap. penultim. & ex vi iuris communis.
Existimo enim, si posterius priuilegium
redundet in præiudicium alterius, etiā
si ex noua causa petatur, non derogare
priori priuilegio specialiter conseruā-
ti illud ius tertio, si illius non faciat me&#x0303;-
tionem, idq&#x0301;ue non ex vi illius præsump-<-P>@@

<-P>tionis, sed ex dispositione illius iuris,
quæ, vt existimo, non fundatur in præ-
sumptione, sed in hoc, quòd priuilegi&#x0169;
posterius non derogat priori priuilegio
quatenus ad tertium quouis modo spe-
ctat, nisi illius mentionem faciat. Quod
est certum quando prius priuilegi&#x0169; fuit
directè datum tertio, vt infrà lib. 8. di-
cam; tamen in illo capite videtur exte&#x0303;-
di, etiam ad priuilegium prius concess&#x0169;
eidem priuilegiario, quatenus per illud
specialiter ius tertij reseruatur. Et hoc
verum censeo secundum ius canonic&#x0169;,
an verò idem sit secundum ius ciuile,
alijs remitto.</P>
<P>  Secluso aute&#x0303; iure positiuo illa ratio,<marginalia>8.</marginalia>
& præsumptio videtur non esse magni
momenti. Quia in primis si persona cō-
cedens secundam dispensationem sit di
uersa, vt est successor, nō potest dici illa
leuis mutatio, cùm non sit idem qui ope
ratur. Quod inde etiam patet, quia si in
casu omnino simili successor aliter dis-
penset cum eadem, vel alia per sona, quā
suus prædecessor, non potest dici, leui-
ter mutare qualitatem dispenfationis,
seu modum dispensandi, siue sciat, siue
ignoret, quid egerit suus prædecessor;
ergo idem erit, etiamsi in eodem casu,
& cum eadem persona aliter dispenset.
Deinde idem fere est, quanuis persona
dispensantis sit eadem, quia sine animi
leuitate potest contingere, vt in casu
omnino simili idem Princeps dispenset,
vel gratiam faciat, nunc liberalius, &
posteà moderatius, vel è conuerso; ergo
licèt id faciat cum eadem persona in di
uersis temporibus, non ideò præsumi-
tur, aut imponitur ei leuis mutatio. Eo
vel maximè quòd illa mutatio non est
in casu proposito per reuocatione&#x0303; gra-
tiæ, sed potius per additionem liberali-
tatis, & benignitatis, quæ semper decet
Principem intra latitudinem causę suf-
ficientis, & iustæ. Vnde licet id faciat ex
certa scientia, non ign orans priorem
gratiam limitatam, non ideo iudicabi-
tur leuiter mutare consilium, ergo in de
nulla sumitur præsumptio, quòd non cō
cederet sec&#x0169;dam dispensatione&#x0303;, si prio-
ris facta mentio fuisset. Deniq&#x0301;; ex con-
cessis ab alijs auctoribus videtur mihi
sumi efficax argumentum contra dictā
rationem, & assertionem: nam quando
prima dispensatio postulata à Principe,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0750.jpg/>
@@1@<SE750>Cap. 23. Quæ taciturnitas inualidat dispensationem. 743
<duolan 2><-P>fuit negata, & iterum postulata cum ea-
dem causa fuit concessa, maior fit mu-
tatio in iudicio, vel vol&#x0169;tate Principis,
quam cum prius concedit limitatam, &
postea amplam dispensationem, & nihi-
lominus in priori casu secunda non est
surreptitia, nec ibi admittitur præsum-
ptio, quòd Princeps non esset tam leui-
ter mutandus, si prioris denegationis
recordaretur; vt supra probatum est, &
admittit Sanci. ibi citatus cum alijs; er-<marginalia>Sanc.</marginalia>
go multò minus valet illa præsumptio
in præsenti casu.</P>
<P>  Quapropter aliter censeo esse limi-<marginalia>9.|Limitatio|communis|sente&#x0303;tiæ su-|pra propo-|sitæ.</marginalia>
tandam, & declarandam cōmunem sen-
tentiam in principio huius puncti posi-
tam. Dico enim, solum habere locum
vel in casibus in iure expressis, vel quā-
do necessaria est commemoratio prio-
ris dispensationis, vt Princeps non ig-
noret totum, & proprium vinculum, seu
impedime&#x0303;tum, quod aufert: neq&#x0301;; etiam
ignoret qualitatem, seu quantitate&#x0303; gra-
tiæ, quam facit per vnam, vel per plures
dispensationes. Prima pars præcipuè
ponitur propter dictum cap. penult. cu-
ius decisio habet locum in omnibus pri
uilegijs, vel dispensationibus, quarum
variatio siue per diminutione&#x0303;, siue per
augmentum cedit in præiudicium ter-
tij. Nam tunc secunda dispensatio illā
mutatione&#x0303; faciens sine mentione prio-
ris, quantum ad id surreptitia est, seu in
ualida ex vi illius iuris. Quod est valde
consentaneum rationi, quia omnis gra-<marginalia>Omnis gra|tia c&#x0169; præ-|iudicio ter|tij valde o-|diosa est.</marginalia>
tia cum præiudicio tertij valde odiosa
est, & ideò nunquam censetur valida, ni-
si ex sufficienti notitia Principis pro-
cedat. Atq&#x0301;ue hac ratione qui dispensa-
tionem habet non soluendi decimas ex
vinea v. g. si deinde obtineat priuilegi&#x0169;
non solue&#x0303;di illas ex area, vel fundo, nul-
la facta mentione prioris, non poterit
vti secundo priuilegio, quia subreptiti&#x0169;
est: quia cedit in præiudicium tertij,
quod Papę non satis fuit illo modo pro-
positum, quanuis híc etiam alia surrep-
tio intercedat, vt statim explicabitur.</P>
<P>  Secunda pars sumpta est ex dicto ca-<marginalia>10.</marginalia>
pite 2. de Filijs præsbyter. in 6. nam dis-
pensatio secunda ibi obtenta ideò sur-
reptitia iudicatur, quia non fuit sufficie&#x0303;
ter propositum iudici tot&#x0169; impedimen-
tum, quod illi obstare potuisset. Et ratio
est manifesta, quia tunc voluntas dispe&#x0303;-<-P>@@

<-P>santis non potuit extendi ad id, quod la
tebat; ergo ex ea parte impedimentum
mansit integrum, ac subinde dispensa-
tio effectum habere non potuit. Vnde
colligitur, tunc per se non esse necessa-
riam declarationem prioris dispensa-
tionis, si alio modo impedimentum to-
tum sufficienter referatur, quia tunc
cessat ratio facta, & textus ille non plus
requirit, vt probaui. Inter dum verò po-
terit esse necessaria expressio prioris
dispensationis, si aliter non possit ma-
teria, seu vinculum tollendum per sec&#x0169;-
dam dispensationem sufficienter expli-
cari, vt statim declarabo. Dices; ergo si
in exemplo posito de priuilegio deci-
marum aliquis postulet secundum pri-
uilegium, exprimendo, & quasi de nouo
petendo exemptionem in vinea, & area,
vel fundo simul, non facta me&#x0303;tione prio
ris priuilegij, erit validum secundum,
quia in illo expresse proponitur totum
vinculum per dispensationem tollend&#x0169;;
ergo illud sufficiet sine declaratione
prioris petitionis. Respondetur negan-
do consequentiam, tum quia ibi surrep-
tio ex alio iure nascitur, propter præ-
iudicium tertij, vt declaraui, tum etiam
quia ibi est necessaria notitia prioris
dispensationis, vt qui concedat secun-
dam, plenè intelligat nocumentum Ec-
clesiæ. Nam qui postulat exemptionem
à solutione decimarum ex tot possessio-
nibus, nulla facta mentione prioris pri-
uilegij, tacitè indicat, antea nullas de-
cimas ex illis possessionibus retinuisse,
& ita Papa non intelligit præcedentem
diminutionem fructuum Ecclesię, & cō-
sequenter non percipit totum præiudi-
cium eius, ideoq&#x0301;ue non censetur habe-
re voluntatem inferendi illi nouum no-
cumentum. Quæ ratio optima est, & ac-
commodari rectè potest ad casum tex-
tus in dicto cap. penult. de Præscrip. ibi
enim religiosi, qui prius fuerant exem-
pti cum quadam moderatione, posteà
obtinuerunt exemptionem simpliciter
nulla facta mentione prioris, nec mo-
derationis in ea contentæ, quod totum
cedebat in maius præiudicium Episco-
pi, quam posset ex simplici posteriori
supplicatione intelligi, ideoq&#x0301;ue merito
surreptitia iudicatur, quod magis ex se
quenti puncto declarabitur.</P>
<P>  Addidi vltimam partem regulę, quia<-P><marginalia>11.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0751.jpg/>
@@1@<SE751>744 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>licèt in dictis iuribus non contineatur
expresse, necessaria ratione colligitur:
nam si Princeps nō satis intelligat qua-
litatem, & quantitatem gratiæ, quam
confert, non potest illam velle; ergo si
ex taciturnitate prioris dispensationis
sequatur illa ignorantia, clara est sur-
reptio: nam est in re valde substantiali.
Declaratur exemplis. Primum sit de be-<marginalia>Exempl&#x0169;|de benefi-|ciato valde|proprium.</marginalia>
neficiato, qui obtinuit dispensationem
non residendi per quinquennium cum
perceptione fructu&#x0169;, qui expleto quin-
quennio, aliam similem postulauit, nulla
facta prioris mentione, tunc enim sec&#x0169;-
da dispensatio surreptitia est, vt rectè
dixit Ioan. Andr. quem refert, & sequi-<marginalia>Ioā. And.|Felin.</marginalia>
tur Felin. supra n. 2. Quod intelligend&#x0169;
puto quando tempus illud est continu&#x0169;
propter ea, quæ infra dicam. Posset au-
tem ratio ex dictis reddi, quia ibi inter-
uenit præiudicium tertij, quod non sa-
tis declaratur, tamen optima ratio est,
quia Papa nunquam concipit, se dispe&#x0303;-
sare in decennio residentiæ, quia con-
cipiendo prius vnum quinquennium, &
posteà aliud sine recordatione prioris,
nunquam concipit decennium, quod ve
risimiliter non concessisset, si intellexis
set. Sic enim qui furatur per minima,
quando peruenit ad vltim&#x0169;, in quo gra-
uis quantitas consummatur, si illud ad-
uertat, longè grauius peccat, quam si
ignoret; ergo signum est, illam circun-
stantiam multum variare voluntatem.
Rectè ergo dicimus tunc esse necessa-
riam expressionem prioris dispe&#x0303;satio-
nis, vt Princeps intelligat quod conce-
dit, & totam relaxationem, quam in le-
ge facit.</P>
<P>  Secundum exemplum esse potest, si<marginalia>12.|Exempl&#x0169;|castitatis di|spensandæ.</marginalia>
quis habens votum castitatis obtineat
dispe&#x0303;sationem ad vnum matrimonium
contrahendum, & mortua vxore, iter&#x0169;
petat dispe&#x0303;sationem ad matrimonium
tacita priori, existimo enim posteriore&#x0303;
esse subreptitiam, propter ratione&#x0303; pro-
ximè factam, quia non potest Pontifex
concipere quantam relaxatione&#x0303; faciat
in illo voto. Tertium exemplum sit, si ali<marginalia>Terti&#x0169; ex-|emplum de|vxoricidio</marginalia>
quis semel obtinuit dispensationem ad
matrimonium in impedimento vxori-
cidij cum machinatione, & posteà iter&#x0169;
simile crimen committat, & aliam dis-
pensationem de illo petat, non facta me&#x0303;
tione prioris. Argume&#x0303;to l. 3. C. de Epis-<-P>@@

<-P>copali audien. dicentis, vt remißionem ve-
niæ crimina, nisi semel commißa, non habeant,
&c. Ratio ergo est, quia secundum cri-
men eiusdem rationis præsertim adeò
graue cōmissum post remissionem pri-
mi magis p&#x0153;nam meretur, & difficilius
remissibile est. Ita ergo in præsenti se-
cunda dispensatio est longe difficilior
in secundo crimine post dispensatione&#x0303;
in primo crimine, & ideò neq&#x0301;ue graui-
tas impedimenti, neq&#x0301;; gratia, quæ con-
ceditur, sufficienter concipitur sine ex-
pressione prioris dispe&#x0303;sationis, & ideò
meritò posterior surreptitia iudicatur;
vt bene notauit Sanci. suprà n. 20. & su-<marginalia>Sanc.</marginalia>
mitur ex auctoribus, quos citaui.</P>
<P>  Ex his ergo videtur satis declarata,<marginalia>13.|Quando de|claratiopri|oris dispen|sationis nō|sit necessa-|ri{a}.|Panorm.</marginalia>
& probata tota assertio, & regula posi-
ta. Vbicunq&#x0301;ue autem non intercesserit
aliqua circunstantia ex dictis, seu simi-
lis connexio inter posteriorem dispen-
sationem cum priori, non erit necessa
rium priorem exprimere, vt posterior
valida sit. Et hoc modo intelligo Pa-
normit. in dicto cap. penult. n. 13. dicen-
tem, Quoties conceditur priuilegium super se-
paratis, vel super eisdem, vel quasi super execu-
tione primæ gratiæ, non eße necessarium, vt de
prima fiat mentio: nam illa particula Vel su-
per eisdem, vt non repugnet alijs dictis
eiusdem auctoris, ita intelligi debet, vt
per se loquendo, non sit necessarium,
priore&#x0303; dispensatione&#x0303; exprimere, prop-
ter solam pluralitatem dispensation&#x0169;,
etiam si circa idem versentur, sed sol&#x0169;
in casibus in iure expressis, vel quando
aliunde non potest satis explicari gra-
uitas rei, cuius dispensatio postulatur,
nisi priorem dispensationem comme-
morando. Et ita exponit Panormitan.<marginalia>Panorm.|Innoc.</marginalia>
In nocentium, & alios; ita ergo intelli-
genda erit prior sententia, vt vera sit.
Ratio autem non est alia, nisi quæ insi-
nuatur ab eodem Panormitan. & quam
sæpe tetigimus, scilicet; quod nullum sit
ius requirens per se hanc conditionem
ad valorem secundæ dispe&#x0303;sationis, etiā
circa eandem rem, neq&#x0301;ue est ratio, quæ
illam probet, nisi quando concurrunt
aliæ circunstantiæ explicatæ, vt satis
oste&#x0303;sum est, magis autem declarabitur,
aliqua exempla, & quasi corollaria affe-
rendo.</P>
<P>  Primum sit, quando aliquis propter<marginalia>14.</marginalia>
scrupulum, vel dubium prioris dispen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0752.jpg/>
@@1@<SE752>Cap. 23. Quæ taciturnitas inualidat dispensationem. 745
<duolan 2><-P>sationis petit aliam de eadem lege, im-
pedimento, defectu, aut voto, & illam<marginalia>Cum quis|ob dubium|vel scrupu|lumprioris|dispensatio|nis petat se|cundā non|est prioris|mentio ne-|cessari{a}.</marginalia>
obtinet æqualem quoad gratiam, cer-
tiorem verò quoad circunstantias. Exi-
stimo enim secundam esse validam, etiā
si non declaretur, peti propter dubium
prioris dispensationis, neq&#x0301;ue huius fiat
me&#x0303;tio, sed absolutè proponatur, gratia,
seu relaxatio vinculi, quæ postulatur, &
vera, ac legitima causa dispensationis.
Ratio est, quia contra nullum ius positi-
uum est, nec in se cōtinet taciturnitate&#x0303;,
quæ verisimiliter reddat inuoluntariā
posteriorem dispensationem, neque in-
gerit deceptionem, vel ignorantiam re-
linquit, quæ faciat ad causā. Et hoc mo-
do posset intelligi quod decisio Rotæ su
pra citata dicit, quando posterior dis-
pensatio ad vnum, & eundem finem ten-
dit cum prima, non esse necessarium, fa-
cere istius mentionem, & reddit ratio-
nem, quia tunc vna dispensatio sufficit,
vtiq&#x0301;ue obtenta cum sufficienti rei, &
causæ declaratione, & cognitione. Et
ideò etiam non est inconueniens, tunc
vtramque dispensationem manere va-
lidam, quia quando secundum priuile-
gium petitur ad corroboratione&#x0303;primi,
vtrumq&#x0301;ue valet, vt dixit Innoc. in dicto
cap. penult. n. 5. & sequitur Bald. ibi n.<marginalia>Innoc.|Bald.</marginalia>
13. nam effectus vtriusque simul sumpti
non excedit intentionem concedentis.</P>
<P>  Secundum exemplum esse potest de
dispensatione secunda petita ad exten-<marginalia>15.</marginalia>
sionem, seu ampliationem primæ sine
præiudicio tertij, & explicando totum
vinculum dissoluendum cum toto effe-
ctu desiderato: tunc enim nulla surrep-
tio committitur, propter idem funda-
mentum. Vt v. g. si irregularis petat dis-
pensationem ad ordines minores reci-<marginalia>Dispe&#x0303;satio|super irre-|gularitate|quando va|let.</marginalia>
piendos, & ea obtenta antequam illa
vtatur, petat aliam ad omnes ordines,
eandem irregularitate&#x0303; declarando, non
verò primam dispensationem, nihilomi-
nus valida erit secunda, quia neque agit
contra aliquod ius, neque aliquid occul-
tat, quod verisimiliter posset voluntate&#x0303;
Pontificis mutare, aut impedire. Quod
si ille iam esset vsus priori dispensatio-
ne, & posteà postularet secundam ad or-
dines tantum sacros, multò magis vale-
ret, quia explicādo irregularitatem, ne-
cessariò supponit, iam esse dispensatum
ad ordines minores. Similiter si iste ir-<-P>@@

<-P>regularis dispe&#x0303;satus ad omnes ordines
posteà petat dispensationem in intersti
tijs v. g. nulla facta me&#x0303;tione prioris, cre-
do secundam esse validam, etiamsi non
declaret defectum irregularitatis, quia
ille iam est sublatus per dispensatione&#x0303;,
& per se non refert ad interstitia, nec
difficiliorem reddit illorum dispensa-
tionem, & idem est in similibus.</P>
<P>  Simile videtur esse in dispensatione<marginalia>16.|Aliud exe&#x0303;|plum de vo|to castita-|tis.</marginalia>
voti, v. g. castitatis, si post primam dispe&#x0303;
sationem datam cum aliquo onere, &
commutatione, petatur secunda ad ma-
iorem remissionem obtinendam, nulla
facta mentione primæ, sed petendo pu-
ram dispensatione&#x0303; voti castitatis, vide-
tur enim ex dictis sequi secundam dis-
pensationem fore validam. Aliqui verò
hoc non admittunt, nisi cum duplici di-
stinctione. Solet enim ex stylo curiæ cō-
muniter concedi talis dispensatio cum
quibusdā limitationibus ordinarijs, &
solitis. Quando ergo prior dispensatio
fuit tāt&#x0169; huiusmodi, dic&#x0169;t posteriore&#x0303; es-
se validā, nō obstāte taciturnitate prio-
ris, quia cum illa limitatio soleat iure
ordinario poni, & Pōtifex in posteriori
dispensatione illam prætermittat, sign&#x0169;
est, ex voluntate, & non ex aliqua igno-
rantia eam omittere, cum stylus curiæ
ipsum non lateat. Si autem prior dispe&#x0303;-
satio cum maiori moderatione data est
additur altera distinctio. Nam si poste-
rior petatur, proposita noua, & maiori
causa, dicunt esse validam, non obstante
prædicta taciturnitate. quia maior cau
sa tollit omnem fraudem. At verò si po-
sterior obtineatur ex eadem causa, &
tacita priori dispensatione, dicunt, esse
nullam propter fraude&#x0303; Pontifici factā.
Ego verò in hoc præcisè, quòd prior ta-
ceatur, nullam fraudem inuenio, quan-
doquidem totum vot&#x0169; aufere&#x0303;dum pro-
ponitur, & Pontifex ignorare nō potest,
peti puram dispensationem sine limita-
tionibus solitis, & insolitis, & ideò ex
hoc capite non video surreptione&#x0303;, aut
nullitatem. Aliunde tamen dubito de
hac dispensatione, quia non videtur cō-
tinere veritatem in proponendovincu-
lo, quod per dispensationem auferen-
dum est, quia per priorem dispensatio-
nem sublatum fuit votum; ergo iam fal-
so petitur dispensatio in voto, quod nō
subsistit, & quanuis fuerit commutatum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0753.jpg/>
@@1@<SE753>746 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>in alia onera, iā illa obligatio non per-
tinet ad votum castitatis, sed ad aliud
votum distinctum quoad materiam.</P>
<P>  Dico ergo in multis casibus etiam ex<marginalia>17.|In quibus|casibus dis-|pensatio vo|ti commu-|tati valida|sit.</marginalia>
hoc titulo dispensationem illam esse va
lidam. Primo quando prima dispensa-
tio simpliciter non abstulit votum, sed
tantum ad determinatum vsum, vt ad
primum matrimonium, vel ad petend&#x0169;
debitum durante matrimonio. Nā tunc
vera est narratio cum votum maneat.
Secundò si prima dispensatio non fuit
acceptata, licet data esset ad tollen-
dum simpliciter votum cum commu-
tatione, quia non habuit effectum prop-
ter non acceptationem, seu ren&#x0169;ciatio-
nem. Et idem erit, quoties per ignoran-
tiam, vel alia via impeditur effectus
prioris dispensationis, & à fortiori si
prior fuit inualida, quia non præstat im-
pedimentum, quod de iure non sortitur effectum,
vt dicitur de Regul. iur. in 6. cap. 52. At
verò si prior dispensatio fuit accepta-
ta, & simpliciter abstulit votum, quan-
uis reliquerit obligationem ad ieiunia,
vel alia pia opera, valde probabile vi-
detur, non posse peti secundam dispen-
sationem de voto castitatis vt nondum
dispensato. Primò propter rationem fa-
ctam. Nam licet responderi possit, peti
dispensationem de voto emisso, & ita
esse veram narrationem, nihilominus
moraliter intelligitur peti de voto per-
manente. Secundò, quia aliàs non pro-
ponitur specificè vinculum auferend&#x0169;,
scilicet, obligationem ad talia opera
pia, 00quæ licèt remotè duxerit originem
à voto castitatis, & fortasse sit minor,
nihilominus est diuersa, & ideò necesse
est specificè cognosci, vt per dispensa-
tionem auferatur. Tertiò, quia in secun-
da dispensatione, necessarium erit pro-
ponere causam proportionatam obli-
gationi, & materiæ substitutæ loco voti
castitatis. Neq&#x0301;ue enim sufficiet propo-
nere maiorem causam, quæ difficilio-
rem, vel periculosiorem reddat obliga-
tionem castitatis, quia iam tunc hæc
causa est impertinens; ergo signum est,
secundam dispensationem debere ca-
dere specificè in aliam obligationem,
quæ satis explicari non potest, nisi facta
mentione prioris dispensationis, & ideò
in illo casu probabilius censeo esse ne-
cessariam.</P>@@

<P>  Vltimum exemplum esse potest, quo-<marginalia>18.</marginalia>
ties duæ dispensationes versantur cir-
ca eandem legem quasi secundum di-
uersas partes, quarum vna non vnitur
alteri, nec cedit in præiudicium tertij.
Tunc enim valida erit posterior dispen-
satio sine mentione primæ, quia nullam
habet speciem surreptionis iuxta do-
ctrinam datam. Exempla esse possunt,<marginalia>Exempl&#x0169;|de ieiunio|quadrage-|simæ.</marginalia>
primò in dispensationibus circa ieiu-
nia: nam si quis dispensationem obti-
nuit ad comedendum cibos prohibitos
in vna quadragesima: vt similem in alia
validè obtineat, non oportet facere
mentionem prioris, quia licet versen-
tur circa eandem legem, materiæ non
vniuntur inter se, neq&#x0301;ue vna aggrauat
aliam, & vnaquæque potest habere suā
propriam causam. Secundò idem est in
dispensationibus circa præceptum la-
borandi in die festo, vel non recitandi,
& similibus. Imò etiam in exemplo su-
pra posito de dispensatione residendi
pro aliquo tempore: nam si diuersis te&#x0303;-
poribus, & non continuis occurrat ne-
cessitas similis dispe&#x0303;sationis, non opor-
tebit semper in posteriori facere men-
tionem prioris, quia hoc & præter ho-
minum consuetudinem esse videtur, &
est magnum grauamen, quod sine iure,
aut euidenti ratione imponendum non
est. Ibi autem cessat ratio supra facta,
quia ibi vnum tempus non coniungitur
alteri, neq&#x0301;ue fit quasi continuatio sur-
reptitia eiusdem dispensationis, sed s&#x0169;t
omnino diuersæ, quarum vna non fit
grauior, aut difficilior ratione alterius;
ergo vtraq&#x0301;ue est valida licet in neutra
fiat alterius mentio.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue idem est in lege v. g. prohi-<marginalia>19.</marginalia>
bente matrimonium inter consangui-
neos: nam licet quis obtineat vnam dis-
pensationem cum vna cognata, & illa
mortua, secundam petat pro alia in eo-
dem, vel diuerso gradu coniuncta, vali-
da erit secunda, licet obtineatur sine
mentione primæ, quia sunt de rebus
distinctis, & vna non habet connexione&#x0303;
cum alia, neq&#x0301;ue aggrauat illam, aut dif-
ficiliorem reddit, & vnaquæq&#x0301;ue potest
habere propriam causam sufficientem,
non obstante alia, & independenter ab
illa. Vnde sequi videtur, idem esse di-
cendum, etiam si talis persona non fue-
rit vsa priori dispensatione quacumq&#x0301;;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0754.jpg/>
@@1@<SE754>Cap. 23. Quæ taciturnitas inualidat dispensationem. 747
<duolan 2><-P>ex causa, & petat secundā, non facta me&#x0303;-
tione prioris. Nam eædem rationes pro
ced&#x0169;t, vt hæc posterior sit valida. Et ita
fatetur Sanc. dicta disp. 22. n. 13. Sed ob-<marginalia>Sanc.</marginalia>
stare videtur, quia sequitur, talem per-
sonam habere simul duas dispe&#x0303;sationes
validas, per quas possit eligere, & duce-
re, quam maluerit ex illis duabus cogna
tis, quia prima dispensatio valida fuit
& non potest elidi, vel irritari per secun
dam. Consequens autem videtur absur-
dum, quia est præter scientiam, & conse-
quenter præter intentionem conceden-
tis; ergo talis facultas, & dispensatio nō
potest esse valida.</P>
<P>  Responderi potest negando sequelā,<marginalia>20.</marginalia>
quia qui petit secundam, eo ipso renun-
ciat primæ, ideoq&#x0301;; obtenta secunda eua
nescit prima. Et ita sensit idem author
supra n. 19. Sed nō caret difficultate res-
ponsio, primò quia etiāsi demus, ex par-
te petentis secundam dispensationem,
renunciari primæ: nihilominus Papa nō
potest illam renuntiationem acceptare
cum illius cognitionem nō recipiat. At
renutiatio non acceptata non habet su&#x0169;
effectum, ergo ex hoc capite non euanes
cit prima dispensatio. Deinde aut agim&#xA770;
de renuntiatione præsumpta, aut vera,
prior non sufficit, vt in conscientia ha-
beat effectum, vt constat; posterior aute&#x0303;
non semper inuenitur, potest enim quis
petere secundam dispensationem, non
intendens renunciare primæ; ergo tunc
non est cur excludatur per sec&#x0169;dam; er-
go ambæ simul manebunt. Nam licet nō
possint simul mandari executioni, satis
est, quòd in vsu earum possit esse optio,
vt possint esse simul. Item satis est, quod
successiue possit vtraq&#x0301;ue habere suum
vsum. Imò hinc fieri videtur, nec præ-
sumptam renunciationem ibi interue-
nire; sicut habens dispensationem ad
contrahendum cum consanguinea, licèt
ducat extraneam; non censetur renun-
ciare dispensationi, quia potest post vi-
duitatem illa vti; ergo similiter in præ-
senti.</P>
<P>  Propter quod probabilius censeo, in<marginalia>21.</marginalia>
illo casu posteriorem dispensationem
esse surreptitiam, & necessarium esse ex-
primere priorem dispensationem, vtvel
Pontifex eius ren&#x0169;ciationem acceptet,
vel illam irritet, vel vtranq&#x0301;ue simul va-
lidam esse concedat. Alioqui enim ve-<-P>@@

<-P>rissimum censeo, sine scientia, & consen
su Pontificis non posse illas duas dispe&#x0303;-
sationes validas simul permanere, quia
est indulgentia quædam nimis extraor-
dinaria, & parum rationi consentanea,
& longe verisimilius est, non fuisse Pō-
tificem eam concessurum, si proponere-
tur. Deinde clarum etiam censeo, vnam
illarum dispensationum non expellere
aliam quasiper repugnatiam formalem:
quia illam re vera non habe&#x0303;t, vt probat
ratio facta; imò posset Pontifex vtranq&#x0301;;
simul cōcedere sivellet. Tertio existimo
primam non excludi per renuntiatio-
ne&#x0303; sine animo renunciandi, quia est re-
pugnantia, & tamen etiam tunc non e-
runt ambæ simul validæ; ergo oportet,
vt secunda sit nulla. Præterea etiamsi ad
sit animus renunciandi, censeo non ha-
bere effectum ex defectu acceptationis,
nec enim dici potest, Pontificem, conce-
dendo secundam, acceptare ren&#x0169;tiatio-
nem primæ, quia ab illo non petitur se-
cunda, vt secunda, cum non habeat no-
titiam, vel memoriam primæ; ergo talis
petitio dispensationis absolutè non est
sign&#x0169; externum alicuius ren&#x0169;tiationis;
ergo nec concessio Papæ potest habere
vim acceptationis; ergo vt duæ illæ dis-
pensationes simul non maneant, necessa
rium omnino est, posteriorem esse inua-
lidam, non enim inuenitur modus, quo
excludatur prima, quę semel valida fuit,
& aliunde non fuit extincta. Ratio aute&#x0303;
surreptionis est clara exprincipijs à no-
bis positis, quia tunc secunda dispensa-
tio coniungitur primæ, & ex vtraque fi-
mul resultat vna gratia exorbitans, quæ
non cadit sub intentionem Pontificis, &
ideò ad valorem secundæ necessarium
est exprimere priorem, quo illud incom
modum vitetur. Et ideò non est simile,
quando prior dispensatio suum vsum ha
buit per quem extincta est, nam tunc nō
coniunguntur dispensationes, sed quę li
bet est vnica pro suo tempore. Esset au-
tem simile, si absq&#x0301;ue vsu prior dispensa-
tio fuisset extincta per mortem alterius
partis, vel aliud impedimentum perpe-
tuum nam tunc ex defectu obiecti eua-
nesceret prima dispensatio, & ideo est
impertinens eius memoria, atque ita
formaliter procedit doctrina data, quæ
ad similes casus cum proportione appli
canda est.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0755.jpg/>
@@1@<SE755>748 Lib. 6. De interpret. cessat & mutat. legis human.
<duolan 2><Z>CAPVT XXIIII.
An dispensatio in vno vinculo, tacitis alijs ob-
tenta, surreptitia, & nulla sit.</Z>
<P><INI3>H</INI3>ÆC quæstio tractatur optime<marginalia>1.|Sanc.</marginalia>
circa impedimenta matrimonij
à Patre Thoma Sanc. in dicto li-
bro octauo disputatione 23. habet au-
tem locum cum proportione in aljs dis-
pensationibus, & legibus, & ideo bre-
uiter expedienda est. Duæ ergo sunt opi-
niones, prima simpliciter affirmat, ta-
lem dispensationem esse validam quan-
tum ad effectum, ad quem impetratur, vt
si quis habens duas irregularitates ad
ordines, petat dispensationem vnius v. g.
illegitimitatis, tacita bigamia, cōcessa
dispensatione tolletur impedimentum
illegitimitatis, manebit tamen aliud, ra-
tione cuius non sufficiet illa dispe&#x0303;satio,
nisi addatur alia de altera irregularita-
te, & simile exemplum facile potest poni
in matrimonio. Ita tenet Nauar. cons. 6.
de Rescript. & cons. 7. & 8. de Consang.
& affinit. & sæpe aliàs in suis consilijs,<marginalia>Nauar.</marginalia>
quem sequuti sunt multi moderni, quos
supra refert Sanc. n. 1. Ex antiquis verò<marginalia>Sanc.|Ioā. And.</marginalia>
solum refert Ioan. Andr. in arbore affi-
nitatis §. 2. n. 5. in tom. 9. tract. n. 5. dicen-
tem, qui habet simul impedimentum af-
finitatis, & publicæ honestatis, si petat
dispensationem primi, tacito secundo,
illud tolli, isto manente. Fundamentum
est, quia potest tolli vnum impediment&#x0169;
sine alio; sicut & potest esse; ergo ex hac
parte non repugnat, talem dispensatio-
ne&#x0303; esse validam, & habere su&#x0169; effectum.
Nec ratione surreptionis, quia nulla est
lex, quæ præcipiat expręssionem pluri&#x0169;
defectuum, vt tollatur vnum. Nec ex
natura rei est necessarium, quia vt Prin-
ceps habeat iustam, & efficacem volun-
tatem tollendi aliquem defectum, vel
vinculum, satis est, vt illud perfectè nar-
retur cum causa sufficiente ad dispen-
sationem, hoc autem totum sufficienter
narrari potest, explicando vnum impe-
dimentum sine alijs. Et addit Nauar. ita
obseruari ex stylo curiæ.</P>
<P>  Secunda sententia vniuersaliter affir<marginalia>2.</marginalia>
mat, esse irritam, & surreptitiam dispe&#x0303;-
sationem vnius impedimenti, quādo oc-
cultantur alia, quæ erant coniuncta c&#x0169;
illo. Hanc opinionem censet esse longè<-P>@@

<-P>probabiliorem Sanc. suprà numer. 2. ci-<marginalia>Sanc.</marginalia>
tatis multis authoribus loquentibus,
circa impedimenta matrimonij. Fre-
quenter enim dicunt Doctores, non va-
lere dispensationem in vno impedimen
to, tacito alio, vt patet ex Panormitan.<marginalia>Panorm.</marginalia>
in capit. Non debet, de Consanguinit. & af
finit. numer. 12. quem multi Summistæ<marginalia>Gabr.|Couar.</marginalia>
imitantur, & suplement. Gabriel. in 4. d.
41. articul. 3. dub. 7. & in simili Couar. in
4. 2. part. capitul. 6. §. 4. numer. 11. Possent
autem hi authores exponi, vt intelligāt
non valere, idest, non sufficere, seu non
valere ad matrimonium contrahend&#x0169;,
an verò valeat ad vnum impedimentum
tollendum, non definire. Sed est diffici-
lis, & dura expositio, quia non dicunt,
non valere matrimonium sed non vale-
re dispensationem, & Couar. dicit, esse
irritam. Deniq&#x0301;ue multi alij authores in
proprijs terminis dicunt, talem dispen-
sationem esse surreptitiam. Fundamen-
tum huius sententiæ reducitur ad prin-
cipium positum, vt dispensatio legitime
obtineatur necessarium esse proponi
Pontifici totum vinculum dissoluendum
secundum totam grauitate&#x0303;, quæ intrin-
secè potest dispensationem difficiliore&#x0303;
reddere, vnum autem impedimentum
censetur moraliter habere maiore&#x0303; gra-
uitatem in illo genere, quando est con-
iunctum alijs, quam solitariè sumptum
ergo. Minor probari solet primo ex ca.
Ex tuarum, de Authoritat. & vsu pallij.
quod allegat Panormitan. sed iudicio
meo, nihil, vel parum probat. Item cita-
tur capit. Pastoralis, de Priuileg. quod ni-
hil etiam iuuat nec plus valet capite,
Postulasti, de Rescription. quod Couarr.<marginalia>Couar.</marginalia>
allegat, nam regula ibi constituta in be-
neficijs, non habet locum in dispensa-
tionibus, vt supra notatum est cum Pa-<marginalia>Panorm.</marginalia>
normitan. in capite Penultim. de Præs-
criptione. Deniq&#x0301;ue allegatur capit. 1.
de Treg. & pace, quoniam ibi dicitur,
funiculus triplex difficile rumpitur. Respon-
deri autem potest, in pręsenti etiam cu-
mulum impedime&#x0303;torum difficilius tol-
li, quia vel requirit vnam dispensatione&#x0303;
difficiliorem, vel cumulum dispensatio-
n&#x0169;. Ratione igitur probatur illa Minor,
quia impedime&#x0303;ta simul i&#x0169;cta sine dubio
redd&#x0169;t personā minus dignā dispensa-
tione, etiam in singulis, vnde etiā simul
proposita magis auert&#x0169;t animum Prin-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0756.jpg/>
@@1@<SE756>Cap. 24. De dispensatione ab vno vinculo tacitis alijs. 749
<duolan 2><-P>cipis ad concedendum tale matrimo-
nium, vel habilitādam talem personam,
vt experientia ipsa docet, & per se vi-
detur prudentiæ consentaneum. Vnde
in remissione p&#x0153;narum, cum in aliqua
persona plura sunt attrociora delicta,
singula difficilius remittuntur in huma
no iudicio. Confirmatur, quia aliàs ape
ritur via fraudibus, obtinendo per plu-
res dispensationes, quod sæpissimè Pō-
tifex, re tota intellecta, per vnam non
concederet.</P>
<P>  Inter has sente&#x0303;tias hæc posterior se-
curior est. Et in materia saltem matri-<marginalia>3.|Probabili-|tas prioris|sente&#x0303;tiæ, &|securitas.</marginalia>
monij est practicè probabilior, & seruā-
da, tum propter cōsensum plurium au-
ctorum, tam ex antiquis, quàm ex mo-
dernis, tum propter praxim Romanam,
quæ hoc obseruat, exceptis quibusdam
casibus occultis, vt Sancius notat, quæ
exceptio potius firmat regulam in con-
trarium. Tum præterea propter peri-<marginalia>Sanc.</marginalia>
culum, quod est in efficiendo matrimo-
nio nullo ratione dispensationis male
impetratæ. Deniq&#x0301;; quia talis dispe&#x0303;satio
directè videtur peti, & concedi ad con-
trahendum matrimonium, & ideò inte&#x0303;-
tio dispensantis non videtur esse tant&#x0169;
tollere vnum, vel aliud impedimentum,
sed simpliciter habilitare personā, qua-
propter si narratio ad hoc nō sufficiat,
tota dispensatio censetur irrita ex me&#x0303;-
te concede&#x0303;tis. Essetq&#x0301;; hoc longè certius
si Pontifex directè interrogaret, an ta-
lis persona haberet aliud impedimen-
t&#x0169;. Nam per hoc magis ostenderet ani-
mum non aliter dispensandi, & ideo qui
habens plura impedime&#x0303;ta, illa negaret,
nihil obtineret propter grauem decep-
tione&#x0303; contra inte&#x0303;tionem Pontificis sa-
tis insinuatā per dictā interrogatione&#x0303;.
Vsus autem non habet, vt talis interro-
gatio fiat, & ideò res est minus certa.
Nihilominus tamen ipsemet vsus nō fa-
ciendi similem interrogatione&#x0303; indicat,
Pontificem simpliciter accipere verba
talium supplication&#x0169;, & intelligere per-
sonam non habere aliud impediment&#x0169;
ad matrimoni&#x0169;, nisi quod proponitur,
& ideò qui vnum proponit, & aliud ta-
cet, virtualiter illud negat, & Pontifice&#x0303;
decipit. Ac deniq&#x0301;; experientia etiā oste&#x0303;-
dit, lōgè aliter, & cum maiori onere, vel
grauamine dari dispensationem, quan-
do plura impedimenta concurrunt, &<-P>@@

<-P>sæpe propter eam causam negari; sign&#x0169;
ergo est nolle Pontificem dispensare in
singulis impedimentis, nisi omnia, quæ
simul sunt, simul proponantur. Et præ-
ter experientiam potest alia ratio red-
di, quam in p&#x0169;cto sequenti commodius
explicabo.</P>
<P>  Hæc autem regula non videtur posse<marginalia>4.</marginalia>
tam generaliter constitui de omnibus
alijs dispensationibus, & vinculis. Nam
in primis de dispensatione voti castita-<marginalia>Sanci.</marginalia>
tis rectè docet Sanci. supra n. 4. si prius
petatur dispensatio eius, quam alterius
impedimenti, v. g. consanguinitatis, va-
lidam fore. etiamsi solum illud sine alio
impedime&#x0303;to proponatur. Quod ego in-
telligo esse verum, etiamsi habens tale
votum habeat intentionem ducendi cō
sanguineam, obtinendo postea aliā dis-
pensationem, quia hoc accidentarium
est, & dispensatio voti per se non ordi-
natur ad tale matrimonium, sed gene-
raliter, vt liceat vsus coniugalis, quem
votum castitatis impediebat. Tunc au-
tem non immeritò dubitari potest, an
quando vlterius proceditur ad peten-
dam dispensationem impedimenti cō-
sanguinitatis, necessari&#x0169; sit, prioris dis-
pensationis mentionem facere. Nam li-
cèt immediatè sint circa diuersa, re ve-
ra ordinantur ad eundem finem, & ex
vtraq&#x0301;ue resultat quædam maior con-
cessio, quam fortasse concederetur, si
de vtroque impedimento simul fuisset
aliquando facta mentio. Item quia vi-
detur inconueniens admittere, posse il-
lam personam habilitari ad matrimo-
nium cum consanguinea per plures dis-
pensationes incipiendo à dispensatione
voti, & non incipiendo à dispensatione
consanguinitatis, cum ex parte Ponti-
ficis nulla sit ratio præsumendi magis
inuoluntarium in vno casu, quàm in
alio; est ergo hoc valde probabile, &
,accommodatum ad impediendas frau-
des.</P><marginalia>5.|Quomodò|detur dispe&#x0303;|satiovoti in|ordine ad|matrimoni|um, tacito|impedime&#x0303;-|to consan-|guinitatis.</marginalia>
<P>  Nihilominus tamen si re vera detur
sufficiens causa dispensationis voti, in-
dependens à matrimonio cum tali con-
sanguinea, rectè poterit obtineri dispe&#x0303;-
satio de solo voto, vt dixi, & posteà etiā
ad obtinendā dispensationem circa cō-
sanguinitate&#x0303;, non oportebit prioris me&#x0303;
tionem facere, quia iam impedime&#x0303;tum
voti nō existit, sed legitimè fuit sublat&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0757.jpg/>
@@1@<SE757>750 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>absolutè, & sine ordine ad matrimoni&#x0169;,
quantum est ex se, & ex vi causæ, inten-
tio autem operantis est per accidens,
& non mutat dispensationis naturam.
Neq&#x0301;ue est inconueniens, vt aliqua cer-
to ordine licitè fiant; quæ commutato
ordine debitè fieri non possunt, id enim
sæpe contingit, vt alio exemplo statim
declarabo, & ratio est, quia ordo agen-
di sæpe spectat ad honestatem, propter
diuersam dependentiam vnius rei ab
alia. Et ideò etiam dixi, necessarium
esse, vt causa dispensationis voti non
pendeat ex matrimonio cum tali per-
sona: nam si pendeat, necessarium erit,
omne aliud impedimentum matrimo-
nij cum eadem persona explicare, quia
non potest aliter iudicium ferri de tali
causa, & quia tunc vnum impediment&#x0169;
colligatur cum alio in ordine ad dispe&#x0303;-
sationem.</P>
<P>  Quod autem dixi de voto castitatis,
eandem rationem habet in voto reli-<marginalia>6.</marginalia>
gionis, & ideò eadem doctrina ad illud
applicanda est. Imò licèt eadem per-
sona vtrumq&#x0301;ue votum habeat, poterit
validas dispensationes vtriusque obti-
nere, non facta mentione aliorum im-
pedimentorum matrimonij, quia neu-
tra ex illis dispensationibus, neq&#x0301;; vtraq&#x0301;;
simul dicit habitudinem ad matrimo-
nium cum impedimento contrahend&#x0169;.
De ipsis autem votis, quando sunt simul
meritò dubitari potest, an ad obtinen-
dam dispensationem alterius, debeat
alterum narrari, & è conuerso. Hinc
enim videtur, id non esse necessarium,
quia sunt vincula omnino distincta, &
inter se non colligata: nam vnum obli-
gat ad castitatem seruandam, & non
aliud, & hoc obligat ad religionis in-
gressum, ad quod non obligat alterum.
Inde verò apparet contrarium, tum
quia non videntur illa vincula minus
inter se connexa in ordine ad statum,
seu viam perfectionis, quàm duo impe-
dimenta matrimonij in ordine ad illud;
tum etiam, quia vnum videtur diffici-
liorem reddere dispensatione&#x0303; alterius,
& è conuerso.</P>
<P>  Breuiter mihi videtur, in eo casu va-<marginalia>7.</marginalia>
lidam fore dispensationem voti reli-
gionis, si ab eo inchoetur, nulla etiam
facta mentione alterius. Moueor ex
prioribus rationibus, & quia votum<-P>@@

<-P>castitatis faciliorem potius, quam ma-<marginalia>Obligatus|votis casti-|tatis, & re-|ligionis po-|test ab vno|vinculo li-|berari taci|to alio.</marginalia>
gis difficilem facere potest dispensa-
tionem voti religionis, nam facilius
dispensari solet cum eo, qui perpetuam
castitatem est conseruaturus, quia in
hoc aliquam participationem religio-
nis retinet. E conuerso autem votum
religionis non est connexum cum voto
castitatis, nisi tanquam addens habitu-
dinem ad maiorem perfectionem, quæ
tota sufficienter explicatur sine alio vo
to. Et præterea potest per se dari cau-
sa sufficiens ad tollendum votum reli-
gionis relicto alio; tunc ergo rectè po-
terit postulari pura eius dispensatio,
sine mentione alterius voti. Secus verò
esset, si causa honestans dispensationem
voti religionis sumeretur ex ordine ad
matrimonium contrahendum, etiam in
generali, nam tunc oporteret, votum
castitatis explicare, quatenus impedi-
mentum est ad quodlibet matrimonium
contrahendum.</P>
<P>  At verò è contrario, si dispensatio<marginalia>8.|Si dispensa|tio inchoe-|tur à voto|castitatis,|Religionis|votum ex-|plicandum|est.</marginalia>
inchoetur à voto castitatis, necessari&#x0169;
semper existimo, simul explicarevotum
religionis propter rationes posteriori
loco factas. Habenti enim votum reli-
gionis, irrationabilis planè videtur li-
beratio ab obligatione castitatis, cum
nec ad matrimonium contrahendum il-
li sufficiat, neque etiam liberet à vin-
culo religionis, & quia maximè decet,
vt qui religionis obligationem habet;
castitatem interim seruet. Propter quæ
non est verisimile, Pontificem fuisse cō-
cessurum talem dispensationem solam,
si alterius voti conscius fuisset. Acce-
dit, quòd non videtur posse dari causa
iusta ad dispensandum in voto castita-
tis cum eo, qui ligatus est voto religio-
nis, tum quia votum religionis etiam
obligat ad non nubendum, & licèt non
obliget statim ad castitatem, obligat ad
promittendam illam, tum etiam, quia
talis persona licèt difficultatem habeat
in seruanda continentia, non potest illi
succurrere per matrimonium ratione
alterius voti, & secluso hoc medio, te-
netur absolutè vincere illam; ergo tunc
causa est insufficiens, & irrationabilis
ad talem dispensationem. Et quoad
hoc bene æquiparantur hæc duo vin-
cula cum alijs impedimentis matrimo-
nij.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0758.jpg/>
@@1@<SE758>Cap. 24. De dispensatione ab vno vinculo tacitis alijs. 751
<duolan 2><P>  Et similiter potest hæc ratio ad ea,<marginalia>9.</marginalia>
quæ diximus de matrimonio adaptari:
nam cum quodlibet impedimentum im
pediat totum matrimonium de se inuti
lis, & irrationabilis est dispe&#x0303;satio vnius
sine alijs non enim potest deseruire, nisi
fortasse ad decipiend&#x0169; dispensante&#x0303;, vt
per partes faciat quod forte simul non
faceret, si tot&#x0169; cognosceret, & ideo sem
per talis dispensatio meritò iudicatur
extra intentionem dispensantis. Et prę-
terea non videtur posse habere causam
legitimam, vel non posse ferri de illa le-
gitimum iudici&#x0169; sine cognitione alior&#x0169;
impedimentorum, quia talis causa sumi
debet ex necessitate, vel vtilitate talis
matrimonij, de quo iudicari nō potest,
nō cognitis omnibus impedime&#x0303;tis eius.
Et hæc ratio videtur mihi satis efficax,
& notanda.</P>
<P>  In dispensationibus autem irregula-<marginalia>10.|In dispen-|sationibus|alijs à casti|tate, & reli|gione quid|dicendum.</marginalia>
ritatum, & aliarum inhabilitatum, ac
p&#x0153;narum, existimo non habere locum
rationem istam, neque regulariter do-
ctrinam datam, sed potius, per se loque&#x0303;
do, vnā irregularitatem posse tolli sine
alia, præsertim quando illæ irregulari-
tates sunt omnino disparatæ, & vna aliā
non aggrauat. Vt v. g. esse illegitimum,
& casu hominem occidisse, & similes. Et
quoad hoc videntur mihi efficaces ra-
tiones Nauar. in cons. 1. de Constit q.<marginalia>Nauarr.</marginalia>
19. nam licèt de impedimentis matri-
monij tractet, rationes sunt generales.
Præcipua est, quia inter has irregulari-
tates, & p&#x0153;nas non est connexio, nec
taciturnitas vnius aliquid cōfert ad dis-
pensationem alterius, nisi quatenus tol-
lit aliquam maiorem difficultatem, quā
fortasse haberet Princeps in dispensan-
do, si omnes cognosceret, hoc aute&#x0303; non
sufficit ad surreptionem, nisi vel ius ali-
quod cogat, vel aliæ circunstantiæ, & ra
tiones concurrant, vt dixi in libro. 6. de
Voto cap. vlt. & affirmat Nauarr. cum<marginalia>Nauar.|Rota.|Ægid.|Felin.</marginalia>
Rota, Ægidio, & Felin. Hic aute&#x0303; nullum
est ius, nec ostendi potest. Quod enim
quidam dicunt, hoc contineri in iure,
quia ius præcipit explicare omnem ve-
ritatem conferentem ad dispensatio-
nem, friuolum est, & principium petit,
nam hoc est, quod inquirimus, an cog-
nitio alterius irregularitatis, vel inha-
bilitatis, aut criminis sit intrinseca dis-
pensationi, quæ circa aliud crimen, vel<-P>@@

<-P>irregularitatem versatur. Hoc autem
ex iure probari non potest; ergo verum
est, hanc surreptionem non fundari in
iure.</P>
<P>  Altera verò pars de ratione proba-<marginalia>11.</marginalia>
tur, quia multitudo irregularitatum,
vel similiumvinculorum ad summ&#x0169; red-
dit personam magis inhabilem (vt sic
dicam) extensiuè, & minus dignam quo-
cumque beneficio; hoc autem non satis
est ad surreptionem. Et rationes omnes
in contrarium, quæ solum fundantur in
sola hac indignitate, & quasi resistentia
ex parte personę, re vera sunt ineffica-
ces, quia cum illa stat, quod dispensatio
fiat cum plena voluntate, & cum cogni-
tione omnium, quę ad valorem actus ne-
cessaria sunt. Et patet à simili: nam qui
plures habet excōmunicationes, minus
dignus est quac&#x0169;q; absolutione, & tame&#x0303;
si impetret absolutionem vnius tacita
altera, valebit, vt est certum apud om-
nes, quia nullo iure plus postulatur. At
nec in irregularitatibus postulatur. Ite&#x0303;
qui plura habet crimina, minus dignus
est beneficio, & si esse&#x0303;t cognita difficili&#xA770;
illud obtineret, vel forte non obtineret
& nihilominus collatio est valida, seclu-
so alio maiori impedime&#x0303;to. Ite&#x0303; qui pro-
pterdistincta crimina obnoxius est mul-
tis p&#x0153;nis, minus dignus est cuiuslibet
remissione, & difficilius illā obtineret,
si omnia simul remittenda proponeret,
& nihilominus valida est remissio vnius
cuiusq; tacitis alijs, nisi vbi lex aliud dis-
ponit, vel vn&#x0169; non potest sine alio suffici
enter explicari, quia quādo sunt ōnino
diuersa, nullam connexione&#x0303; habent in
remissione, & illa difficultas, quæ per
taciturnitatem euitatur, nō causat in-
uoluntarium, nisi valde accidentarium,
& diminutum, quod non impedit valore&#x0303;
actus. Idem ergo est in irregularitatibus
& alijs similibus p&#x0153;nis.</P>
<P>  Regula ergo obseruanda est, vt, per se<marginalia>12.|Regula at-|tendenda.</marginalia>
loquendo, valeat dispensatio vnius sine
expressione alterius, nisi grauitas vnius
nō possit satis sine alia explicari. Ad e&#x0169;
mod&#x0169;, quo Nauar. cons. 18. de Rescript.<marginalia>Nauar.</marginalia>
dixit dispensatione&#x0303; irregularitatis con
tractæ occidendo cleric&#x0169;, non esse vali-
dam explicato homicidio, nisi explice-
tur sacrilegium. Et similiter censeo, qui
plura homicidia cōmisit, si vno tantum
narrato velit dispe&#x0303;satione&#x0303; vnius irregu<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0759.jpg/>
@@1@<SE759>752 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>laritatis obtinere, nihil faciet, &#xA757;a licèt
illæ censeātur irregularitates numero
diuersæ, moraliter quasi efficiunt vnam
grauiorem, vel certè nulla illarum satis
explicatur sine alia, ac denique tunc fe-
rè procedunt rationes de matrimonio
factæ. Extra hos verò, & similes casus
valida est dispensatio vnius vinculi, ta-
cito alio omnino diuerso, quoties perse
habere potest sufficientem causam, &
rationem, vt auferatur, etiam si cætera
non tollantur. Et hactenus de dispensa-
tione.</P>
<Z>CAPVT XXV.
Quando, & ex quibus causis poßit
lex abrogari.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Eclarauimus relaxationem legis,<marginalia>1.</marginalia>
quæ per dispensationem ex par-
te fit, solum superest dicendum de
mutatione, quæ per abrogationem fit:
sic enim appellari solet in iure totius le
gis ablatio, l. Derogatur. ff. de Verbor. si-
gnific. Distinguunt autem aliqui inter
abrogationem, & irritationem legis, vt
irritatio sit, quādo tota lex impeditur,
ne vires obligandi accipiat, priusquam
plene constituta sit, vt si lex postulans
confirmationem Principis, vt obligare
possit, ab eo non confirmetur, vel si lex
lata à Principe, à populo non accepte-
tur, iuxta opinionem existimantem ac-
ceptationem esse necessariam. Sed hoc
posterius exemplum falsum supponit:
nam lex Principis ante acceptationem
populi est vera lex, & illa mutatio per
resistentiam subditor&#x0169; pertinet ad mu-
tationem, seu abrogationem per cōsue-
tudinem, de qua in libro sequenti dictu-
ri sumus. Altera verò abiectio, seu non
admissio legis per resistentiam Princi-
pis non est propria mutatio legis, quia
non mutatur proprie nisi quod præexi-
stit, imò nec irritari propriè dicitur,
nisi quod iam erat ratum, & validum,
sicut aliàs de Voto diximus, & ita non
acceptatio legis in illo casu non est le-
gis mutatio, quòd si dicatur irritatio
quasi antecedens, non est de voce con-
tendendum, nec enim est inusitata illa
significatio vocis, vt constat ex dictis
de lege irritante. Nullam vero specia-
lem explicationem in pręsenti requirit,<-P>@@

<-P>quia solum est quædam negatio insti-
tutionis legis, quæ erit valida, si ex suf-
ficiente potestate fiat, & iusta, si cau-
sam habeat honestam; & ad bonum
cōmune pertinentem. Solum ergo nunc
agimus de propria legis abrogatione.<marginalia>Sub nomi-|ne abroga-|tionis etiā|dimin utio-|ne&#x0303; perpetu-|am alicui&#xA770;|partis legis|comprehen|dimus.</marginalia>
Aduertimus aute&#x0303;, licet abrogatio pro-
prie dicatur de integra legis ablatio-
ne, sub illa tamen nunc comprehendi
illam diminutionem legis, per quam in
perpetuum lex tollitur, & licèt non in
totum, sed quoad aliquam partem, illa
enim non est proprie dispensatio, vt in
superioribus tetigi, sed dici solet dero-
gatio. Verumtamen seruata propor-
tione eandem habet rationem, & do-
ctrinam, quam integra legis ablatio,
& ideo sub abrogatione nunc compre-
henditur.</P>
<P>  Ex dictis ergo concluditur, legem<marginalia>2.|Vtabroga-|tio loc&#x0169;ha-|beat lex de|bet esse iu-|sta, rationa|bilis, &c.</marginalia>
tunc abrogari, quando supponitur esse
vera lex, & permanens toto tempore,
priusquam abrogetur, & consequenter
debet etiam supponi iusta, rationabi-
lis, & vtilis: nam si prius fiat iniusta, no-
ciua, aut inutilis, prius per se desinet
esse, quàm abrogetur, & ita iam non
habebit locum abrogatio, quia cessatio
legis distinctus modus desitionis est, vt
supra vidimus. Hinc ergo sumi potest<marginalia>Optima ra-|tio dubitan|di.</marginalia>
ratio dubitandi, quomodo sit possibi-
lis valida, & iusta abrogatio legis: nam
si lex, quæ supponitur, non est iusta, nec
vtilis, ablatio eius non erit abrogatio
iuris, sed facti, vel potius declaratio
nullitatis legis; si verò sit iusta, abroga-
tio erit iniqua. Quid enim magis ini-
quum, quam legem iustam, & vtilem ab-
olere; Ergo consequenter etiam erit
inualida: nam sicut lex iniusta non est
lex, ita abrogatio iniusta nocere non de
bet communi bono, cum sit ex potesta-
te data ad ædificationem, non ad de-
structionem. Dici vero potest ex Diuo
Thoma, & alijs statim referendis, legem
iustam in vno tempore posse per tem-
porum mutationem fieri iniustam, &
ideò illius abrogationem posse esse iu-
stam. Sed contra hoc est, quia si muta-
tio temporis fecit legem iniustam, iam
non habebit locum abrogatio, sed per
se desinet lex, & ita nunquam erit ne-
cessaria, imò nec possibilis.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est primo, hu<marginalia>3.</marginalia>
manam legem interdum abrogari posse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0760.jpg/>
@@1@<SE760>Cap. 25. De abrogatione legis humanæ. 753
<duolan 2><-P>& valide, & iustè. Est certa, & commu-<marginalia>Lege&#x0303;huma|namvalidè|& iustè ab|rogari pos-|se.|D. Thom.|Sylust.|Couar.|August.</marginalia>
nis sententia, quam tradit D. Thomas 1.
2. q. 97. art. 1. & ibi omnes, & Sylu. verb.
Lex, q. 25. & ibi alij summistæ, & iuristæ,
quos refert, & sequitur Couarr. in cap.
Alma mater, p. 2. in princip. Et sumitur
ex Augustin. lib. 1. de Liber. arbitr. cap.
6. vbi hac ratione legem humanam vo-
cat temporalem, quia licèt iusta sit, pro
temporum varietate mutari potest, &
debet. Sumitur etiam ex Arist lib. 2. Po-
litic. capit. 6. vbi, agitata quæstione pro
vtraq&#x0301;ue parte, eam indecisam relinque-<marginalia>Arist.</marginalia>
re videtur, nihilominus tamen absolutè
hoc sentit, licet indicare voluerit; hanc
legum mutationem non debere esse fre-
quentem. Idem tradit Plato Dialog. 16.
qui Ciuilis, seu de Regno inscribitur lon-
gè post medium, & Dialog. 6. de Legib.<marginalia>Plato.</marginalia>
Sumitur etiam ex vtroq&#x0301;ue iure L. Vnic.
C. de Caducis tollend. in princ. vbi ferè
omnes causę huius mutationis atting&#x0169;-
tur, & ex cap. 2. dist. 14. & alijs, quæ sta-
tim afferemus. Deniq&#x0301;ue sumitur ex Dei
exemplo, qui legem suam abrogauit: si
enim hoc potuit facere Deus immutabi
lis propter hominum, & temporum mu-
tationem, vt latè expendit August. con-
tra Faust. multò magis id erit cōcessum
hominibus. Atq&#x0301;ue hinc concluditur ra-<marginalia>August.</marginalia>
tio assertionis, nam in lege humana inue
niuntur omnia principia mutationis, t&#x0169;
ex parte authoris proximi, qui mutabi-
lis est, & in intellectu; quia paulatim cog
nitionem acquirit, & in voluntate, quia
finita, & potentialis est, tum ex parte a-
ctionum circa quas proxime versatur,
quia nec sunt intrinsecè malę, neq&#x0301;ue ita
bonæ, vt sint per se necessariæ ad mor&#x0169;
honestatem, & ideo lex humana non est
hoc capite immutabilis sicut lex natura
lis. Aliunde verò etiam quoad vtilitate&#x0303;,
per mutationem temporum possunt hu-
iusmodi actiones variari: nā quævno te&#x0303;-
pore vtiles sunt, vel expediunt, in alio fi-
unt inutiles, aut nimis graues. Deniq&#x0301;ue
etiam ex parte subditor&#x0169;, quibus leges
humanæ impon&#x0169;tur, habet loc&#x0169; hæc mu
tatio, quia etiā ipsi homines mutabiles
sunt, & propter mor&#x0169;, vel aliarum rer&#x0169;
mutatione&#x0303;, illis nunc nō expedi&#x0169;t leges,
quæ antea expediebant, constat ergo,
hanc mutationem possibilem esse.</P>
<P>  Vt autem explicemus, quomodo pos-<marginalia>4.</marginalia>
sit esse iusta, dicendum est secundò. Vt<-P>@@

<-P>lex humana iuste, ac licite abrogetur<marginalia>Vt abroga-|tio legis iu-|sta sit & li-|cita, iusta|causa prop|ter bonum|cōmune ne|cessaria est.|D. Thom.</marginalia>
necessarium est ex iusta causa, propter
commune bonum abrogari. Ita D. Tho-
mas suprà, & omnes, & tradit bene Plato
Dialog. 7. de Legib. parum à principio.
Vbi pro f&#x0169;dame&#x0303;to sumit, mutatione&#x0303; om
nibus in rebus præter quam in malis, es-
se periculosissimam, & inde concludit,
maxime hoc esse verum inmutatione
legis, & ideò magnam considerationem
ad illam requirit, sicut etiam in Dialog.
6. latè docuerat. Sumitur etiam ex cap.
Non debet, de Cōsang. & affinit. & ex cap.
Alma mater, de Sentent. excommun. in 6.
& ex L. 2. ff. de Constit. Princip. vbi Vr-
gens neceßitas, vel magna vtilitas postulatur.
Ratio vero est primò, ne contemnantur
leges frequenti mutatione. Secundo ait
D. Thomas, quia consuetudine firman-
tur, & ideò nisi ita durent, vt earum ob-
seruatione, & consuetudo fiat, & quasi
habitus acquiratur, nunquam pro dig-
nitate seruabuntur. Postquam autem
consuetudine firmatæ sunt, non facile
est ab honesta consuetudine recedend&#x0169;,
præsertim cum leges humanæ esse de-
beant moribus, & consuetudinibus ac-
commodatæ. Tertio quia sicut lex non
debet poni nisi propter commune bon&#x0169;
ita nec auferri; nam vterq&#x0301;ue est actus
publicæ potestatis, & iurisdictionis, quę
ad commune bonum ordinatur. Vnde
ita concluditur, nam vel lex posita erat
rationabilis, & ad cōmune bonum vti-
lis, & in eo statu perseuerabat, vel non?
Si prim&#x0169;, irrationabiliter tollitur, quia
contra bonum commune fit. Si secund&#x0169;
iam intercedit causa iusta ad legem tol-
lendam.</P>
<P>  Vnde intelligitur, dupliciter posse fie<marginalia>5.|Duplexmo|dus mutā-|di legem.</marginalia>
ri hāc mutationem. Primo solum prop-
ter mutationem legislatoris, quæ potest
esse vel in sola voluntate, vel in intelle-
ctu. Quando est tantum ex parte solius
voluntatis, regulariter irrationabilis
est, vt statim dicam, quia negotium pu-
blicum, vt iustè administretur, non tam
voluntate, quam ratione gubernari de-
bet. Vnde nisi constiterit, priorem vo-
luntatem fuisse irrationabilem, non fit
honestè mutatio. Quando vero etiam
dictamen rationis mutatum est, potst es-
se mutatio legis iusta, etiamsi in rebus
nulla facta sit. Supponit tamen human&#x0169;
defectum sępe inculpabilem, quia homo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0761.jpg/>
@@1@<SE761>754 Lib. 6. De interpret. cessat & mutat. legis human.
<duolan 2><-P>non statim, nec semper assequitur veri-
tatem, præsertim practicam, & pruden-
tię. Et ita sæpe experientia ostendit le-
gem non fuisse conuenientem, etiamsi
fuerit lata sine culpa, vel quia, si fuit in-
iusta, ex ignorantia inuincibili lata est,
vel quia licet fuerit iusta, & reputata cō
ueniens, postea experie&#x0303;tia compertum<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
est, aliam magis expedire. Sic Concilium
Trident. sess. 24. cap. 2. & 4. de Reformat.
matrim. ad mutandum leges aliquas cir
ca impedimenta matrimonij, moueri se
dicit, quia experientia ostendit aliqua
grauia incommoda, quę ex priorib&#xA770; le-
gibus sequebantur, quanuis malę nō es-
sent. Aliquādo verò fit mutatio in lege,
etiamsi suo tempore iusta, optima, & vti-
lissima fuerit, quia in rebus ipsis facta
est mutatio, ratione cuius iam nō expe-
dit, & tunc fit iustissimè, & sine pro-
pria, seu formali mutatione, seu contra-
rietate in iudicio rationis, quia prude&#x0303;-
ter iudicatur, aliquid esse conueniens
vno te&#x0303;pore, & esse disconuenie&#x0303;s in alio,
mutatis rebus.</P>
<P>  Non est autem necessarium hanc re-<marginalia>6.|Quæ muta|tio sufficit|vt lexsit ab|roganda.</marginalia>
rum mutationem tantam esse, vt legem
effecerit aut iniustā, autprorsus inutile&#x0303;,
sed satis est, vt vel nimis rigorosa, vel
minus vtilis esse videatur, seu quod ma-
ior fructus ex eius reuocatione spere-
tur, vel quòd maiora pericula, aut mala
illo modo euitentur. Et ita soluitur fa-
cile ratio dubitādi in principio posita.
Nam licèt ad tollendam, vel abrogan-
dam legem causa iusta necessaria sit, ni-
hilominus non est necessaria tam vrge&#x0303;s,
& grauis, vt propter illam lex ipsa sta-
tim cesset, sicut etiā ad dispe&#x0303;sand&#x0169; requi
ritur causa iusta, quæ per se solā legis
obligationem auferre non valet. Neq&#x0301;ue
repugnat abrogationem esse iustam, li-
cèt lex non fuerit iniusta, quia iustum e-
tiam potest omitti, vel mutari propter
magis iustum, sicut aliquid etiam omit-
ti potest, quanuis non sit inutile propter
aliud vtilius. Ac deniq&#x0301;ue multa huius-
modi sunt, quę ex humano arbitrio pen-
dent, ita vt & iustè statuantur, &, si dero-
gentur, iniustitia non fiat, quia pruden-
ti aliqua ratione abrogari possunt, vt
Couar. citato loco aduertit.</P>
<P>  Ex hac verò assertione intulit Soto<marginalia>7.|Soto.</marginalia>
lib. 1. de Iustit. q. 7. ar. 1. in fine, Summ&#x0169;
Pontificem non posse errare in abrogā-<-P>@@

<-P>dis legibus canonicis sine iusta causa,
quando leges illæ necessarię sunt popu-
lo Christiano, quia non potest errare
in his, quæ ad fidem, & mores pertinent.
Quod est piè, & prudenter dictum quan-
tum ad leges quasi fundame&#x0303;tales, & ma-
xime necessarias, & quantum ad vniuer
salem abrogationem earum. Est autem
sciendum, Pontificem non posse errare
in ferendis legibus, approbādo, seu pro-
ponendo Ecclesię quod malum est, vel
bonis moribus contrarium. Et cum ea-
dem proportione non potest errare ab-
rogando legem, reprobando tanquam
malum, quod bonum est, vel bonis mo-
ribus vtile. Potest tamen aliquando es-
se excessus in multitudine legum, quia
hoc pendet ex prude&#x0303;tia humana in par-
ticulari iudicāte. Et eademproportione
posse&#x0303;t leges nimium diminui, vel aliqua
abrogari eo tempore, quo erat vtilis,<marginalia>Peculiaris|aßistentia|Spiritus Sā-|cti in Eccle|si{a}.|8.</marginalia>
quia hoc etiam pendet in particulari ex
arbitrio prudentiali. Nunquam tamen,
ita prouidente Spiritu Sancto, id fiet c&#x0169;
notabili Ecclesiæ detrimento.</P>
<P>  Atq&#x0301;; ex his potest facile intelligi, vtr&#x0169;
legis mutatio vt licita sit, debeat esse ra
ra, & longo te&#x0303;pore post lege&#x0303; latam. Et ra
tio dubitandi esse potest, quia lex nō de-
bet poni, vt modico tempore duret, vt di<marginalia>D. Thom.</marginalia>
xit D. Thom. 1. 2. q. 96. ar. 1. & patet, quia
supra ostensum est, legem de se debere
esse perpetuā; ergo non debet intra bre-
ue te&#x0303;pus mutari. Ite&#x0303; quia, vt supra dice-
bamus, consuetudo est necessaria ad fir-
mandā lege&#x0303;, talis aute&#x0303; cōsuetudo requi-
rit diuturn&#x0169; te&#x0303;p&#xA770;; ergo ratio postulat, vt
intra breue te&#x0303;pus mutatio legis nō fiat.
Pręterea hæc mutatio legis tunc præci-
puè recte fit, quādo experime&#x0303;to constat
lege&#x0303; nō expedire; hoc aute&#x0303; experiment&#x0169;
nō nisi longo te&#x0303;pore sumitur. Deniq&#x0301;: ob
has, & similes rationes freque&#x0303;s mutatio
leg&#x0169; cōmuniter perniciosa censetur; er-
go oportet, vt leges non nisi post lōgum
tempus mutentur, ne huiusmodi muta-
tio frequenter contingat.</P>
<P>  Breuiter autem dicendum est, in hoc<marginalia>9.|Quoties it$unclear|sta causa c$unclear|tingit iusti$unclear|erit muta|tio.</marginalia>
non posse certam, & vniuersalem regu-
lam constitui. Cum enim dictum sit, le-
gem ex iusta causa iustè mutari; quoti-
escunq&#x0301;; causa iusta contingat, iusta erit
mutatio, siue sit post breue, siue post lō-
gum tempus à lege condita: nam hoc
accidentarium est, & vtrumque sine du-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0762.jpg/>
@@1@<SE762>Cap. 26. Quis possit legem abrogare. 755
<duolan 2><-P>bio potest contingere. Regulariter verò
loque&#x0303;do, sicut est vitanda, ita etiam est
differenda mutatio, quātum fieri possit.
Vnde in casu dubio, vel tantum proba-
bili, & quoties vtrinq; sit ęqualitas, con-
seruanda potius est lex, quàm mutanda,
tum quia postquam est lata, quasi est in
possessione, & in dubio melior est con-
ditio possidentis, tum etiam, quia sem-
per præponderat damnum mutationis
& hoc etiam suadent rationes factæ. Ni-
hilominus tamen duabus ex causis fieri
potest iusta mutatio legis intra breue
tempus. Primo si ex aliquo errore, vel
inconsideratione, siue culpabili, siue in-
cupabili lata sit: nam error, quocumq&#x0301;;
tempore cognoscatur, emendandus est,
& præsertim quando in cōmune incom-
modum redundare potest. Sec&#x0169;do, quā-
do legum materia mult&#x0169; variabilis est,
vt contingit in legibus taxantibus pre-
tia rerum, quia valor earum ex copia,
vel inopia earum pendet, & in his solet
esse frequens mutatio propter frequen-
tem temporum varietatem. In his er-
go legibus non erit iniusta, nec impru-
dens mutatio, etiam si frequenter fiat.
Et ob eande&#x0303; causam potest mutatio fie-
ri intra breue tempus, vt intra annum
propter accidentem sterilitatem, vel in-
tra breuius te&#x0303;pus, si ex aliquo casu con-
tingente similis mutatio fiat.</P>
<P>  Vltimo dicendum est, abrogationem<marginalia>10.</marginalia>
legis humanæ à supremo Principe factā
sine causa legitima validam esse licet in
iustè fiat. Dixi, Asupremo Principe, quia
si fiat ab aliquo inferiori ex cōmissione
eius, inualida iudicanda erit talis abro-
gatio, propter supra dicta de dispensa-
tione, quę hic euide&#x0303;tius proced&#x0169;t, quia
vel hæc potestas non solet committi in-
ferioribus, vel non nisi per modum dis-
pensationis, vel ad summum per mod&#x0169;
partialis reuocationis, de qua eade&#x0303; est
ratio. Ideoq&#x0301;; de solo Principe soletista
conclusio statui, quę communis est, & ab
illis etiam auctoribus admittitur, qui si-
milem de dispensatione negant. Ratio
autem eadem est, quia legis obligatio
pendet ex voluntate Principis, voluntas
autem illa, licet mala sit, absoluta, & ef-
ficax est; ergo tollit imperium, & obli-
gationem. Dices; voluntas ponendi le-
gem sine iusta causa non facit legem va-
lidam, etiam fi ex parte legislatoris sit<-P>@@

<-P>absoluta, quia non potest quicquid vult;
ergo idem est è contrario.</P>
<P>  Respondetur negando consequentiā,<marginalia>11.</marginalia>
quia multò difficilius est imponere, quā
tollere leges. Nam si impositio sit in-
iusta, aut erit de materia, cui repugnet
obligatio legis humanæ, vt si sit de re
iniqua, aut certè erit de materia, quæ
excedat potestatem, sine qua voluntas
nihil potest efficere. At verò ad aufere&#x0303;-
dam, vel impediendam legis obligatio-
nem (quod fit per abrogationem legis)
non potest materia conferre, quia quan-
tumcunq&#x0301;ue sit bona, & honesta, potest
non adiungi illi obligatio humana, vel
licèt sit intrinse cè mala, potest non ad-
di prohibitio humana. Et quantumuis
contineatur sub potestate legislatoris,
potest ipse circa illam non operari, quia
illa potestas non agit naturaliter, sed
media voluntate. Si autem non opere-
tur, non obligabit, etiam si ipse pec-
cet. Deniq&#x0301;ue hinc etiam fit, vt ponen-
do legem iniustam, peccet contra iu-
stitiam, & non tantum legalem, sed e-
tiam cōmutatiuam, tollendo autem le-
gem iustam, non facit contra iustitiam
commutatiuam singulorum subditor&#x0169;,
& ideò valida est obligatio, licèt impru-
dens sit, & contra iustitiam legalem.</P>
<Z>CAPVT XXVI.
Quis possit legem abrogare.</Z>
<P><INI3>I</INI3>N pręcedenti capite & materiam hu-<marginalia>1.</marginalia>
ius abrogationis, & causam finale&#x0303; at-
tigimus, in hoc efficie&#x0303;s causa breui-
ter explicanda est, de qua tres regulæ
constitui possunt. Prima est: Conditor<marginalia>Cōditor le-|gis lege&#x0303; ab|rogare po-|test.</marginalia>
legis illam abrogare potest. Ratio est
clara, quia res per quas causas nascitur
per easdem dissoluitur: sed voluntas, &
potestas legislatoris sunt principia, à
quibus lex pendet; ergo per ea potest
abrogari. Atque ita maximè procedit
assertio in supremo Principe, qui supe-
riorem in suo ordine non recognoscit,
& ideo semper habet eandem potesta-
tem, & mutare potest voluntatem. Sub
conditore autem legis successore&#x0303; cō-
prehendimus, quia eiusdem est potesta-
tis, argumento cap. Innotuit, de Elect. &
sumitur ex cap. 1. de Constitut. in sexto.
Estque res facilis, & cum proportione<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0763.jpg/>
@@1@<SE763>756 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>applicari potest ad inferiores legisla-
tores, an vero in eis recipiat aliquam
limitationem, paulo inferius dicam.</P>
<P>  Secunda regula est. Superior etiam<marginalia>2.|Superior le|ge&#x0303; inferio-|ris abroga-|re potest.</marginalia>
potest legem inferioris abrogare. Est
etiam recepta, & facilis, quia res magis
pendet à causa vniuersali, quàm à pro-
xima, lex autem inferioris pendet à su-
periori tanquam ab vniuersali causa;
ergo. Item hac ratione diximus, posse
superiorem dispensare in lege inferio-
ris; ergo & legem illius abrogare po-
test, nam est eadem ratio. Imò potestas
legislatiua ex suo genere est magis pro-
pria supremi Principis, quàm dispensa-
tiua, & ideò magis etiam est in inferio-
ri dependenter à supremo Principe,
ideoq&#x0301;ue semper hic potest legem subdi-
ti abrogare. Hac verò occasione potest
hic dubitari, an lex Ecclesiastica possit
ciuilem abrogare, etiam si à supremo
Principe te&#x0303;porali lata sit, quia lex cano
nica superioris potestatis est. Sed quæ
de hoc puncto dici poterant in tertio, &
quarto libro dicta sunt, explicādo sub-
ordinationem vtriusq&#x0301;ue potestatis.</P>
<P>  Dicendum ergo, legem canonicam,<marginalia>3.|Quomodo|lex ciuilis|legi canoni|cæ sit subor|dinata.</marginalia>
& ciuile&#x0303; absolutè spectatas non habere
inter se subordinationem, nam licèt ca-
nonica sit dignior, formaliter non est à
superiori iurisdictione: nam etiam ci-
uilis est suprema in suo ordine. Nihilo-
minus tame&#x0303; in ordine ad bonum animæ
lex ciuilis subordinatur Ecclesiasticæ,
& ideo sub hoc respectu potest illam ab
rogare. Hoc aute&#x0303; contingit duplici ti-
tulo. Vnus est, si lex ciuilisversetur cir-
ca materiam, quæ licèt secundum se te&#x0303;-
poralis videatur, ad spiritualem ordine&#x0303;
euecta est, vt est cōtractus matrimonij,
dispositio ad pias causas, bona Ecclesia-
stica, & similia. Alius est, si lex ciuilis etiā
in propria materia sit cōtra bonos mo-
res, vel inferat pericul&#x0169; animę, & vtro-
que modo inueniuntur leges ciuiles per
Ecclesiasticas, vel reprobatæ tanquam
per se malæ, vel etiam abrogatæ tanquā<marginalia>Azor.</marginalia>
minus cōuenie&#x0303;tes, quas hic referre, ne-
cessarium non iudico, videri aute&#x0303; pos-
sunt apud Azor 1. tom. lib. 5. cap. 20. &<marginalia>4.|Inferior nō|potest abro|gare legem|superioris.|Clement.</marginalia>
21. 25. & 26.</P>
<P>  Tertia regula sit, inferiore&#x0303; non posse
abrogare legem superioris. Ita habetur
in Clement. Ne Romani, de Elect. & est ma
nifestum ex ratione contraria suprapo-<-P>@@

<-P>sita, quia potestas supèrior non pendet
ab inferiori, neq&#x0301;; indiget illa in his, quæ
per se ipsam facit: nec etiam potest in-
ferioris voluntas voluntatem superio-
ris mutare, vt per se constat, & probari
potest ex cap. Cum inferior, de Maiorit. &
obed. estque res per se satis clara. nihilo
minus tamen duo grauia dubia circa il-
lam occurrunt.</P>
<P>  Primum dubi&#x0169; est, an inferior possit<marginalia>5.</marginalia>
interd&#x0169; abrogare legem superioris, sal-
tem in suo territorio, seu in ditione sua.
Clarum est enim, adæquatè & totaliter
non posse inferiorem reuocare lege&#x0303; su-
perioris, cum inferior non habeat po-
testatem ordinariam in totam prouin-
ciam superioris, nec etiam delegata so-
leat tam ampla concedi, quia multum
repugnat dignitati supremæ ipsius Prin
cipis. Quod si fingamus, superiorem de
facto delegare tantam potestatem, iam
non fieret reuocatio ab inferiore per
se, sed in virtute ipsiusmet Principis su-
perioris. Igitur de inferioribus haben-
tibus potestatem aliquam legislatiuam
in particularibus ciuitatib&#xA770;, prouincijs,
seu territorijs, dic&#x0169;t aliqui, aliud esse in
legibus canonicis, aliud in ciuilibus. Nā
in canonicis non potest inferior statue-
re in suo territorio contra ius superio-
ris, & derogando illi, vt prouinciale cō-
cilium contra generale, vel Episcopus
contra ius Pontificium, aut conciliare,
generale, aut Prou inciale, & sic de alijs.
At vero (inquiunt) in ciuilibus, inferior
ciuitas, v. g. potest statuere contra ius
commune. Ita Panormit. in cap. vlt. de<marginalia>Panormit.</marginalia>
Consuet. vbi distinctionem illam vt cer-
tam supponit, & rationem diuersitatis
inquirit. Sequitur Iason in l. Omnes populi,
ff. de Iustit. & iur. Et Felin. in cap. Quod<marginalia>Felin.</marginalia>
super his, de Maiorit. & obedi. nu. 2. licet
in redden da differentiæ ratione, non cō
ueniat cum Panormit. in distinctione au-
tem conuenit. Idem in cap. Cognoscentes,
nu. 2. de Constit. Idem Alberic. tract. de<marginalia>Alberic.</marginalia>
Statut. 1. p. q. 7. vbi latè impugnat eos,
qui dicunt, laicos non posse statuere cō-
tra ius ciuile. Item Roch. Curt. tract. de<marginalia>Roch.</marginalia>
Consuet. sect. 3. num. 7. Vbi addit, laicos
non solum contra ciuiles leges, sed etiā
contra canones posse statuere, quando
eorum statuta non sunt peccati nutriti-
ua ex Felin. & alijs in cap. Ecclesia Sanctæ
Mariæ, de Constit. & Panormit. per illum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0764.jpg/>
@@1@<SE764>Cap. 26. Quis possit legem abrogare. 757
<duolan 2><-P>textum, & in capite, Quod Clericis, de Fo-
ro competente in fine per capit. Venien-<marginalia>Azor,</marginalia>
tes, de Iure iur. Aliter vero Azor. 1. tom.
lib. 5. c. 25. q. 11. quære&#x0303;s, an statuta cōtra
ius commune condita valeant, sine di-
stinctione inter ius ciuile, & canonicum
videtur affirmare, idque varijs exem-
plis prosequitur vsque ad finem capitis,
& per totum caput sequens varia exem-
pla proponit.</P>
<P>  Ego vero nullum video fundamen-<marginalia>6.</marginalia>
tum ad asserendum, inferiores posse
per suas leges derogare legibus supe-
riorum, seu municipale posse derogare
iuri communi, vbi ius commune obli-
gauerit, idemque est de abrogatione c&#x0169;
proportione loquendo. Ratio est, quia
inferior non habet potestatem supra le-
gem superioris, nisi quatenus illa con-
cessa est ab eodem superiore, vel alio
supremum potestatem supra vtramq&#x0301;ue
habente; sed nullibi legitur data pote-
stas inferioribus ad statuendum, vel fe-
rendum leges contra leges superiorum,
derogando illis; ergo nullus inferior ha-
bet hanc potestatem. Consequentia eui-
dens est. Maior etiam est per se nota,
quia inferior tenetur superiori parere,
& ab illo pendet in sua voluntate; ergo
non potest ex se mutare voluntatem su-
perioris; ergo nec legem eius. Vnde
supra ostendimus, non posse dispensare
inferiorem in lege superioris, nisi qua-
tenus illi fuerit concessum. Imò in lib.
3. ostendimus, ciuitates, vel Principes
non supremos, sed alijs supremis subie-
ctos non posse leges condere, nisi quate-
nus illis est priuilegio, vel consuetudine
concessum, ergo multo magis hoc ve-
r&#x0169; est de legibus derogātibus iuri ipso-
rum superiorum, vel ex parte abrogan-
tibus illas. Superest probanda Minor,
quæ per sequentes illationes melius ex
plicabitur.</P>
<P>  Sequitur ergo primo, inferiores Prę-<marginalia>7.</marginalia>
latos, vel communitates Ecclesiasticas
non posse condere decreta, aut statuta
contra ius canonicum, vel contra cano-
nes suorum superiorum respectiuè. In
hoc conueniunt omnes citati Doctores
& sumitur ex cap. Quod super his, de Maio-
rit. & obedien. vbi supponi{t$} Episcop&#x0169; in
sua Synodo nihil posse statuere, Quod ca-
nonicis obuiet institutis. Ide&#x0303; sumitur ex cap.
Institutionis, c. Amputato, c. Ecclesiasticæ. 25.<-P>@@

<-P>q. 2. & optime ex dicta Clement. Ne Ro-
mani, de Elect. Ratio propria est, quia
nullibi legitur inferiorib&#xA770; cōcessa talis
potestas, nec erat expedie&#x0303;s, t&#x0169; propter
vnione&#x0303;, & debitam subordinationem in
Ecclesia seruandā, tum etiā, quia cano-
nes ex fine maximè proprio tendunt ad
spirituale bon&#x0169; animar&#x0169;, & ideo quęper
illos à maiorib&#xA770; cōdita sunt, nō ita faci-
le sunt à minoribus mutanda. Omitto
specialia priuilegia religion&#x0169;, vel aliqua
r&#x0169; Ecclesiarum, illa enim in generali se&#x0303;-
per intelliguntur excepta, in particula-
ri verò sciri ab omnibus nō possunt, c&#x0169;
ad factum, seu ius priuatum pertineāt.
Et præterea in eis continetur authori-
tas superioris concedentis illa.</P>
<P>  Sequitur secundo, multo minus posse<marginalia>8.|Laicos  con|tra canones|nihil posse|statuere.</marginalia>
laicos statuere propriè, cōtra canones,
derogando illis, seu eor&#x0169; obligationem
aliqua ex parte minue&#x0303;do. Ratio est, quia
multo magis inferiores sunt laici respe-
ctu omni&#x0169; legislator&#x0169; canonum, quam
inferiores Prælati Ecclesiastici respectu
superior&#x0169;, multoq&#x0301;; minus legitur laicis
data talis potestas, ergo multo min&#xA770; pos
sunt laici cōtra quoslibet canones, vel
statuta Ecclesiastica, etiā infimor&#x0169; Prę-
lator&#x0169;, lege&#x0303; condere, vel eis, quouis mo-
do derogare. Tant&#x0169;q&#x0301;; abest, vt opposit&#x0169;
colliga{t$} ex dict. c. Ecclesia Sanctæ Mariæ, vt
potius ille textus hoc conuincat, in quo
dicitur, laicis nullā esse attributā pote-
state&#x0303; super Ecclesijs, & statut&#x0169; ab eis fa-
ct&#x0169; etiam in fauore&#x0303; Ecclesiarum nullius
essevaloris, nisi ab Ecclesia fuerit appro
bat&#x0169;. Cap. aute&#x0303; Venientes, de Iur. iur. & nō
loquitur de statuto municipali, sed de
cōsuetudine, & illa nihil derogabat ca-
nonibus, vt in textu manifestum est.</P>
<P>  Vnde Doctores Canonistę, qui cōtra-<marginalia>9.|Canonistæ|quo sensu|intelligen-|di.</marginalia>
rio modo loqui viden{t$}, revera nō cōtra-
dic&#x0169;t, sed in diuerso se&#x0303;su loquun{t$}. Dic&#x0169;t
enim, laicos posse leges ferre cōtra ca-
nones, nō secund&#x0169; propriā contrarieta-
te&#x0303;, sed secund&#x0169; proportione&#x0303; ad su&#x0169; for&#x0169;
id est, laicos in foro ciuili, & temporali,
posse cōtrario modo disponere, quā ca-
nones in suo foro disponāt. Quod veris-
simum est, quia illi canones non obligāt
laicos &#xA753; foro suo, nec leges illę derogāt
canonib&#xA770; in foro suo. Et ita dixit Panor.<marginalia>Panorm.</marginalia>
in d. c. Quod clericis, quod leges poss&#x0169;t dis
ponere cōtra canones, in rebus concer
nentibus ipsos laicos, vbi nec canones<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0765.jpg/>
@@1@<SE765>758 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutat. legis hum.
<duolan 2><-P>legibus resist&#x0169;t, nec illæ s&#x0169;t cōtra hone-
state&#x0303; morum, aut contra reseruata Prin
pi. Et hoc modo etiam canones dispo-
nunt contra leges ciuiles respectu cleri
corum, alium vtique ordinem, & ius sta-
tuendo, vt constat in iudicialibus, & si-
milibus.</P>
<P>  Tertio infero, etiam magistratus ci-<marginalia>10.|Quid ma-|gistratus ci|uiles circa|ius commu|ne statuere|valeant.</marginalia>
uiles, aut respublicas inferiores, & ciui-
tate ssubiectas alicui Principi, nō posse
abrogare, aut quidquā detrahere de iu-
re cōmuni, vt est lex superioris, aliquid
propriè contra illā statuendo. Hæc etiā
sequitur exdicto principio, & ex regula
text&#xA770; in dicta Cleme&#x0303;t. Nec Romani, quod
lex superioris per lege&#x0303; inferioris muta-
ri nō potest. Respondent dicti auctores
per ipsum ius cōmune datā esse hancpo
testate&#x0303; laicis potestatibus inferioribus.
Allegant aute&#x0303; solam l. Omnes populi. ff. de
Iustit. & iur. Redduntq&#x0301;; rationem, quia
Imperatores acceper&#x0169;t potestatem le-
gislatiuā à populis, & ideo quasi ex gra-
titudine illis concesserunt illam pote-
statem. Atq&#x0301;ue hinc colligunt multi dif-
ferentiam, ob quam laici possunt con
tra leges Imperatorum statuere, & non
clerici contra leges Pontificum, nimi-
r&#x0169;, quia Imperator habet potestate&#x0303; à po
pulo, Pontifex aute&#x0303; minimè, sed à Deo.</P>
<P>  Sed præterquam quod illa lex, Omnes<marginalia>11.</marginalia>
populi, habere potest alias interpretatio-
nes, vt supra lib. 3. tact&#x0169; est, etiā si intelli
gatur de ciuitatibus Imperatori subie-
ctis, in ea non dicitur posse ferre leges
contra leges Imperator&#x0169;, sed solum ha-
bere potestate&#x0303; conde&#x0303;di leges proprias,
& suis moribus accōmodatas, quod po-
test satis intelligi de legib&#xA770; vltra ius cō-
mune nō contrarias illi, sed diuersas, &
aliquid illi addentes; ergo nō est, cur illa
lex extendatur ad potestatem statuendi
cōtra ius superioris. Accedit, quod cō-
cessio talis potestatis esset inordinata,
& cōtra debitam subordinatione&#x0303;, atque
adeo contra dignitate&#x0303; propriam ipsius
Imperatoris, cōtra quam non solet ipse
vel alij Reges aliquid concedere. Vnde
differentia illa impertinens est, quia si
tractemus de absoluta potestate, etiam
Pontifex posset illā potestatem cōmuni
care inferiorib&#xA770;, licèt illā habeat à Deo
& non ab illis, sicut cōmunicat plures
alias. Si verò consideremus conuenien-
te&#x0303; vsum, etiā Imperator non debuit illā<-P>@@

<-P>potestatem concedere, neq&#x0301;; fuisset ordi-
nata gratitudo, sed nimia prodigali-
tas. Vnde etiam non refert, quod Pa-
normitanus considerat, quia leges ca-
nonicæ ordinantur ad bonum animæ;
ciuiles autem ad temporalia commo-
da. Nam hoc non impedit, quin in vtris-
q&#x0301;ue seruand&#xA770; sit debitus ordo, alioqui &
ad neutrum finem expedit illa potestas
in inferiorbus.</P>
<P>  Adde, exempla omnia, quæ addu-<marginalia>12.|Statuta|quæ viden|tur contra|ius commu|ne quomo-|do intelli-|genda.</marginalia>
cuntur statutorum ciuilium contra ius
commune, non ostendere contrarieta-
tem, sed additionem, & ita nō contine-
re propriam positiuam derogatione&#x0303; iu-
ris superioris per ius inferioris, sed vel-
uti determinatione&#x0303;, aut additione&#x0303;. Vt,
v. g. ius commune non permittit, alique&#x0303;
puniri in proprijs bonis propter culpā
alterius, nisi illius sit particeps, & nihi-
lominus aliqua statuta municipalia id
statuunt in certis casibus, quæ iusta cen
sentur, & valida. Tamen re vera hæc nō
est contrarietas, & derogatio, quia ius
cōmune non statuit positiuam, & gene-
ralem legem id prohibentem, sed solum
negatiuè, non imponit talem mod&#x0169; p&#x0153;-
næ, & ita solum prohibet imponi ex vi
iuris cōmunis, non tamen excludit, quin
alicubi aliud statui possit, si expediat.
Quomodo interd&#x0169; dicuntur quædā esse
introducta iure gentium contra ius na-
turæ, vt seruitutes, priuata dominia, &c.
non quia ius naturæ hęc prohibeat, sed
quia ex vi solius iuris naturæ hæc non
erant, ex quo nō sequitur derogatio iu-
ris naturalis, sed additio. Ita ergo pos-
sunt illa statuta dici cōtra ius cōmune.
Quod si in hoc sensu loquuntur iuristæ
prędicti, nō est de nomine cōtendend&#x0169;:
tamen nec inde sequitur derogatio le-
gis superioris per legem inferioris, nec
fere est differentia inter laicos, & cleri-
cos respectiuè. Nā etiā Episcopi poss&#x0169;t
stature hoc improprio modo cōtra ius
commune, id est, vltra illud, videlicet,
reseruando casus, quos ius cōmune nō
reseruat, vel addendo censuras, aut
alias p&#x0153;nas in casibus, in quibus ius cō
mune illas non præscribit.</P>
<P>  Addo denique, si per ius commune<marginalia>13.</marginalia>
intelligamus ius ciuile proprium, posse
nunc ciuitates non subiectas Imperio,
contra illas leges statuere, quia illis
non obligantur, cum non sint subiectæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0766.jpg/>
@@1@<SE766>Cap. 26. Quis possit legem abrogare. 759
<duolan 2><-P>Imperatori, à quo ius illud habet au-
thoritatem. Vnde respectu talium ci-
uitatum ius commune erit ius totius
regni, & non ius ciuile Imperatorum, ni-
si quatenus per ius regni fuerit accep-
tatum, & contra illud ius regni non po-
terunt ciuitates, vel Principes Regi sub
iecti statuere, derogando illi communi
iuri, quod verè est lex superioris, in quā
non habet potestatem inferior. Nec
cum fundamento dici potest, esse à Re-
ge alicui concessam, talem potestatem:
nisi vbi fortasse de speciali priuilegio
constiterit.</P>
<P>  Secundum dubium est, an statutum<marginalia>14.</marginalia>
inferioris confirmatum à superiori pos
sit nihilominus ab eodem inferiori, qui
illud condidit, reuocari, non expectato
beneplacito superioris, qui illud cōfir-
mauit, vt sępe contingere potest in ali-
qua congregatione Ecclesiastica res-
pectu Pontificis, & ciuitate respectu Re-
gis. Hinc enim videtur, non posse, quia il-
la nostra facimus, quibus authoritatem imperti-
mur, vt dicit Pontifex in cap. Si Aposto-
licæ, de Præben. numer. 6. & facit cap.
Pro illorum, & cap. Dilecto, de Præben. er-
go statutum confirmatum authoritate
Apostolica, factum est Apostolicum; er-
go non potest inferior illud reuocare
iuxta regulam datam. Et confirmatur,
quia per illum modum iam est constitu-
tum ius publicum, quod nō possunt pri-
uati derogare, l. Ius publicum, ff. de Pa-
ctis, cap. Si diligenti, de foro compet.</P>
<P>  In contrarium autem est, quia inter-<marginalia>15.|Statut&#x0169; in-|ferioris àsu|periori cō-|firmatum|quam vim|habet.</marginalia>
dum legimus in iure statuta facta ab in-
feriori, & confirmata à Pontifice posse
valide tolli ex consensu eorum, qui sta-
tuta fecerunt. Ita habetur in cap. Cum ac
ceßissent, de Constit. & in dicto ca. Dilecto,
solum negatur, id fieri posse quando in
confirmatione Apostolica expresse ad-
ditur clausula, vt quidquid in contrarium fa
ctum fuerit, irritum sit; ergo confirmatio
Apostolica per se non tollit illam pote-
statem. Sic etiam in l. Omnium, C. de Te-
stament. dicitur; testamentum cōfirma-
tum ab Imperatore posse reuocari à cō-
ditore. Vnde sumitur ratio, quia hęc cō-
firmatio solum est quasi conditio, vel
solennitas adiecta tali actui, quæ nō im-
mutat naturam eius, quia non destruit
illum; ergo relinquit illum cum eadem
dependentia à proximo conditore. quia<-P>@@

<-P>Pontifex non intendit ponere talem le-
gem, nisi supposita voluntate proximi
institutoris. Vnde talis cōfirmatio gra-
tia, & fauor esse videtur non coactio res
pectu eorum, quibus conceditur, ergo
ea non obstante, possunt illi renunciare
tali fauori, & consequenter legem ab-
rogare.</P>
<P>  In hoc puncto variæ sunt opiniones.<marginalia>15.|1. Sent.</marginalia>
Prima negat absolutè, tale statut&#x0169;, seu
legem inferioris confirmatam à supe-
riore posse reuocari ab inferiori, nisi su
perior reuocationem approbet. Ita te-
net Bald. in l. Omnium, C. de Testament.
num. vlt. nullam verò nouam probatio-<marginalia>Bald.|2. Sent.</marginalia>
nem adducit. Secunda opinio est, posse
inferiorem reuocare suam legem, non
obstante confirmatione superioris, sen-<marginalia>Barth.</marginalia>
tit Barthol. in dicta leg. Omnium, & latius
declarat in leg. Omnes populi, ff. de Iustit.
& iur. numer. 33. vbi duas limitationes
adhibet, de quibus statim. Tertia opi-<marginalia>3. Opin.|Panom.</marginalia>
nio est Panormit. in capite Cum acc eßis-
sent, de Constitut. numer. 2. & indicto
cap. Dilecto, n. 10. qui distinctione vtitur.
Quia, vel lex inferioris concernit pro-
priam vtilitatem statuentium, & tunc
dicit, posse ab eisdem reuocari, & talem
putat esse casum dicti capit. Cum acceßi-
ssent, & similis est in capit. Pro illorum, de
Præben. vbi talis confirmatio indulgen
tia reputatur, seu gratia, cui vnusquisq&#x0301;;
potest renunciare. Et ita hoc membr&#x0169;
videtur satis probari ratione posterio-
ri loco facta. Vel statutum pertinet ad
publicum bonum aliorum, pro quibus
conditum est, & tunc inquit, nō posse re-
uocari, nisi authoritate Pontificis, post-
quam illa fuit confirmatum. Hoc enim
videntur priora iura, & rationes proba-
re. Et hęc distinctio videtur cōmuniter
probata per Doctores eisdem locis, qui
partim referuntur in scholijs ad Pan. &
Bart. partim à Felin. in dicto cap. Cum ac-
ceßissent, n. 3. & 4. Ide&#x0303; Syluest. verb. statu-
tum, q. 15. & alij Summistæ.</P>
<P>  Mihi aute&#x0303; in primis videtur præmit-<marginalia>16.|Barth.|Cōfirmatio|legis du-|plex essen-|tialis, & ac|cidentalis.</marginalia>
tenda distinctio insinuata à Barthol. &
Bald. & magis declarata ab eodem Bald.
in l. Ex placito, C. de Rer. permut. n. 12. 13.
& 15. scilicet, duplicem esse confirma-
tionem legis, vnam essentiale&#x0303;, aliam ac-
cidentalem. Essentialis vocatur, quādo
est veluti forma dans esse legi, vt quan-
do inferiores nō habent potestatem sta-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0767.jpg/>
@@1@<SE767>754 Lib. 6. De interpret. cessat & mutat. legis human.
<duolan 2><-P>tuendi, seu ferendi legem, quæ vim ha-
beat obligandi, nisi prius à superiore cō
firmetur. Accidentalis autem vocatur
quando inferior habet potestatem fe-
rendi veram legem, quæ talis sit, & vim
habeat obligandi, & nihilominus ad ma-
iorem authoritatem, & robur, confir-
mationem petit. Quando ergo statutum
confirmatum est primi generis, videtur
generalis regula, tale statutum non esse
reuocabile sine authoritate Principis
confirmante abrogationem, & in hoc
sensu loquitur aperte Bald. & idem tenet
Salicet. in dicta l. Omnium, & in l. vlt. C. de
Iurisdict. omni. iudic. & Felin. dicto cap.
Cum acceßissent, numer. 5. vbi alios refert.
Ratio vero est, quia tunc lex illaverè est
condita authoritate superioris, nā tunc
inferior non condit legem, sed quasi po-
stulat à superiore talem legem; ergo non
potest reuocari, nisi eadem authoritate,
qua fuit condita. Quia eadem authori-
tas requiritur in destruendo, quæ in cō-
struendo, vt dictum est, & sumitur ex Au-
thent. E contra, C. de Repub.</P>
<P>  Hanc verò partem non simpliciter
admittit Barth. supra, sed alia subdistin-
ctione vtitur. Aut enim (inquit) haben-<marginalia>18.|Barth.</marginalia>
tes statutum confirmatum à Principe,
volunt illud reuocare condendo aliud
illi repugnans, & tunc non possunt sine
authoritate, aut solum volunt, tollendo
statutum redire ad ius commune, & t&#x0169;c
possunt sine authoritate superioris. Et
primum membrum est euidens ex sup-
positione, in qua loquimur, scilicet, de
communitate, quæ non potest facere
legem validam sine confirmatione su-
perioris: nam inde necessario sequitur,
quod si talis communitas velit priorem
legem confirmatam per posteriorem re
uocare, necessarium sit, vt posterioris
etiam confirmationem obtineat, aliàs
non erit lex, & consequenter nec pote-
rit abrogare priorem. Posterius autem
membrum probatur à Panormitan. in
dicto capit. Cum acceßissent, inducendo
quasdam leges de testamentis. Sequitur<marginalia>Panorm.</marginalia>
etiam Bald. in dicta leg. Ex placito, num.
12. ex alio fundamento, scilicet, quòd
statutum est fauor populi, & ideo potest<marginalia>Bald.</marginalia>
populum p&#x0153;nitere, & redire ad ius com-
mune. Idem sequitur Felin. supra num. 5.
verb. hanc declarationem, & varijs exem-<marginalia>Felin.</marginalia>
plis, & argumentis illam confirmat.<-P>@@

<-P>Quibus addi potest, quod ius commune
etiam est ex authoritate Principis, si-
cut statutum ab eodem Principe con-
firmatum, & ita cum relinquitur spe-
ciale statutum propter ius commune,
non relinquitur sine authoritate Prin-
cipis, quia Princeps, per se loquendo,
vult potius commune ius seruari, quam
specialia, quæ sunt quasi dispensationes,
& exceptiones à iure communi, & ideò
regressus ad commune ius fauorabilis
censetur, & voluntati Principis consen-
taneus.</P>
<P>  Sed quid, si statutum sic confirma-
tum tollatur sine nouo statuto, & sine
reditu ad ius commune? hoc enim mem-<marginalia>19.</marginalia>
brum reliquerunt Barthol. & alij cum
tamen sit facile possibilè. Nam sæpe
statutum speciale est præter ius com-<marginalia>Bald.</marginalia>
mune, & non contra; tunc ergo pote-
rit abrogari sine reditu ad ius com-
mune, nisi large, & impropriè per so-
lam negationem additionis ad illud,
quæ non videtur ita fauorabilis, sicut
positiuus reditus ad ius commune. Ni-
hilominus tamen ex fundamento Baldi
erit t&#x0169;c illud statutum reuocabile, quia
confirmatio data est in fauorem, cui
possunt cedere illi, in quorum gratiam
data est. Tunc autem necessarius erit
consensus totius communitatis, cu-
ius commodum publicum Princeps in-
tendit.</P>
<P>  Adhuc vero superest difficultas in il-<marginalia>20.</marginalia>
lo secundo membro, nam statutum con-
firmatum esse&#x0303;tialiter (vt sic dicam) per
Papā, est Papale, quia ibi interuenit au-
thoritas Papæ, non tantum vt causa vni
uersalis, sed vt specifica, & propria, vt<marginalia>Bald.</marginalia>
recte exponit Bald. dicto num. 12. ergo
nullo modo potest talis lex auferri, nisi
per authoritatem Papæ, siuè auferatur
per solam ablationem legis, siuè trans-
eundo ad aliud ius commune. Probatur
consequentia, quia ijdem authores pro
regula statuunt, quoties statuentes fe-
cerunt statutum, non propria authori-
tate, sed vice, & authoritate superioris,
non posse tollere statutum, sed solum su
periorem, cum Barth. & alijs tradit Fe-<marginalia>Barth.|Felin.|Nauar.</marginalia>
lin. supra numer. 9. & sequitur Nauarr.
cons. 8. de Constitut. num. 1. Responderi
potest, statutum confirmatum dicto mo
do, nunquam auferri sine authoritate
Principis, sed solum renunciari ex sub-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0768.jpg/>
@@1@<SE768>Cap. 26. Quis possit legem abrogare. 761
<duolan 2><-P>intellectā illius voluntate, & in hoc esse
differentiam inter legem factam ab in-
feriori postulante confirmationem eius
à Principe, & legem datam à Principe
quasi motu proprio, siue per se, siue per
alium, cui suam potestatem commisit.
Nam prior censetur solum confirmata
in gratiam petentium, vel populi, in cu-
ius commodum cedit, & ideo habet sub
intellectam conditionem, si ipsi consen-
serint. Posterior verò lex inducitur ex
pura potestate legislatiua Principis, &
ideo non habet in illa locum renuncia-
tio, sed eadem potestate reuocanda est,</P>
<P>  Hæc responsio, & sententia probabi-
lis forte est, mihi verò non satisfacit,<marginalia>21.</marginalia>
quia nulla est lex, quæ non feratur pro-
pter bonum publicum communitatis,
& nihilominus non potest communitas
eam tollere, quasi renunciando fauori
suo; ergo idem erit in lege data per ne-
cessariam confirmationem Principis:
nam tunc re vera à Principe fertur, li-
cèt præcedat constitutio facta ab infe-
riori senatu, vel consilio, & Principi
præsentata, vt ab eo confirmetur. Nam
illa solum est veluti excitatio potesta-
tis Principis, & propositio legis conue-
nientis communi bono; ergo postquam
Rex illam confirmat, tam stabilis per-
manet, ac si ab ipso per se lata fuisset.
Declaratur, & confirmatur, quia in illo
statuto, vel lege præter Principem con-
firmantem oportet distinguere consi-
lium, seu congregationem statuentium,
& totam communitatem integram, pro
qua lex fertur, vt est in religione capi-
tulum repræsentans religionem, & to-
ta religio in se spectata. In illo igitur
casu Capitulum, seu statuentes non pos-
sunt reuocare legem sic confirmatam à
Principe, iuxta doctrinam Abbatis su-
pra relatam, quia non est facta in eo-
rum fauorem, sed totius religionis. Er-
go neq&#x0301;ue religio potest illam tollere,
nec cedere suo fauori, quia non opera-
tur per modum vnius, nisi mediante ca-
pitulo: Vnde non potest intelligi quo-
modo tota ciuitas, vel religio renuu-
ciet tali legi, nisi per contrariam con-
suetudinem, quam oportebit esse tole-
ratam à Principe, iuxta dicenda in se-
quenti libro. Vnde vix aliquam inue-
nio differentiam inter legem sic latam
per confirmationem necessariam Prin-<-P>@@

<-P>cipis, vel per propriam ipsius editio-
nem, ideoq&#x0301;ue censeo non posse tolli à
subditis, nisi vbi constiterit solum con-
firmari cum illa amplitudine, vel per
modum fauoris, cui possit renunciari.
Et tunc verisimilius erit talem renun-
ciationem fieri posse per Capitulum, seu
per congregationem statuentium, quia
repræsentat communitatem, & fauor
ille debet intelligi concessus modo ac-
commodato tali communitati. Et in
eo casu nihil obstabit obiectio facta,
quia cum dicitur, eum, qui vice Prin-
cipis legem posuit eius authoritate, nō
posse postea illam reuocare intelligen-
dum id est, quando potestas solum ad
legem ferendam est commissa. Nam si
absolutè sit data ad gubernand&#x0169; c&#x0169; po-
testate legislatiua, poterit idem, qui le-
gem tollit authoritate Apostolica, ver-
bi gratia, eam reuocare, quia in hoc
etiam authoritate Apostolica vtitur, &
sic legatus Papæ fert legemper potesta-
tem Papæ sibi commissam, & idem po-
test illam reuocare. Idemq&#x0301;ue est suo mo-
do in religionibus, & cōsequenter idem
erit cum proportione in dicto casu.</P>
<P>  Superest dicendum de lege propria<marginalia>22.</marginalia>
inferioris confirmata à Principe, non
ex necessitate, sed ad maiorem authori
tatem, & approbationem. De illa ergo
regulariter videtur procedere senten-<marginalia>Barth.</marginalia>
tia Bartholi, quòd talis lex, non obs-
tante confirmatione Principis, potest
tolli ab his, qui potestatem habent con-
dendi talem legem. Et hoc etiam vi-
detur sentire Baldus in dicta Lege, Ex<marginalia>Baldus.</marginalia>
placito, cum ait, talem legem etiam à
Papa confirmatam, non esse Papalem,
sed semper manere in propria specie
statuti, vel (vt sic dicam) legis quasi
municipalis; ergo per talem confirma-
tionem nō est lex illa facta irreuocabi-
lis à proprijs authoribus, quia non mu-
tauit naturam suam; nec procedit per
se à iurisdictione Papali. Item confir-
matio illa non est costitutiua talis le-
gis, sed potius supponit illam consti-
tutam, & addit quandā solemnitatem
accidentalem ad maiorem statuti ap-
probationem, & authoritatem; ergo sta-
tuentes semper poter&#x0169;t cōstitutionem
suam tollere, & t&#x0169;c desinet etiā confir-
matio, quasi ad desitionem fundamenti,
seu subiecti. Hæc ergo sente&#x0303;tia videtur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0769.jpg/>
@@1@<SE769>762 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>mihi vera per se loquendo, id est, nisi
aliud constiterit de voluntate Principis,
quia licet eius confirmatio non petatur
vt necessaria, nihilomin&#xA770; poterit ipse, si
velit, legem facere suam, & ita illam cō-
firmare, vt suo nomine subsistat, & tunc
non erit reuocabilis ab inferioribus,
oportebit aute&#x0303;, vt de tali vol&#x0169;tate Prin-
cipis satis expresse constet.</P>
<P>  Ex quibus tande&#x0303; intel ligi potest, quid
sentiend&#x0169; sit de distinctione Abbatis, ad<marginalia>23.</marginalia>
vtramq&#x0301;; enim confirmationem tam esse&#x0303;
tialem, quàm accidentale&#x0303; potest accō-
dari. Rarius tamen, ac difficilius in ac-
cidentali: maximè tamen ad essentiale&#x0303;.
Quia iuxta proxime dicta, etiam si lex
ad bonum public&#x0169; pertineat, per se non
fiet irreuocabilis propter confirmatio-
nem accident alem: nam de illa etiā le-
ge procedit ratio facta. Quia tñ Prince-
ps, vt dixi, sic confirmando lege&#x0303; potest
illam suam facere; magis id pręsumi po-
test in lege pertinente ad publica cōmo
da, quam de pertinente ad propri&#x0169; cō-
modum statuenti&#x0169;. In neutra autem est
id facile admittend&#x0169;, nisi ex verbis con-
firmationis constet.</P>
<P>  In altera confirmatione essentiali ma
gis seruari poterit illa distinctio, & de il-<marginalia>24.</marginalia>
la videtur loqui Panormi. Nam de eade&#x0303;
sermo est in dicto cap. C&#x0169; accessissent, quia
Capitulum Ecclesiæ non potest extin-
guere dignitatem aliquam sine confir-
matione Papæ, & nihilominus ibi suppo
nitur, potuisse capitul&#x0169; renunciare tali
statuto à Papa confirmato. Addendum
vero est licèt hoc procedat, considera-
ta materia, & quasi ordinario iure: nihi-
lominus si Pontifex addat illa verba irri
tantia, Quidquid in contrarium factum fuerit,
irritum sit. censetur tale statutum fieri ir-
reuocabile sine auctoritate Pontificis.
Ita enim habetur in dicto capite Dilecto,
vbi statutum, de quo sermo est, sine du-
bio erat fauorabile his, qui confirma-
tionem petierant. Ratio verò est, quia
potest Pontifex plus concedere, quam
petatur, & velle, vt illamet commodi-
tas, & vtilitas talis cōmunitatis per le-
gem eiusdem communitatis introducta
ita per suam confirmationem stabilia-
tur, vt mutari non possit ab ipsamet
communitate sine suo consensu, quia
ad ipsum vt ad superiorem spectat, in-
seriorum commoda prospicere, & con-<-P>@@

<-P>seruare per legem suam, & potest ita il-
lam confirmare, vt faciat suam. Hoc ta-
men in tali materia nō præsumitur, nisi
per aliqua verba declaretur.</P>
<P>  E cōuerso verò contingit in alio me&#x0303;-
bro de lege publici commodi, nam si fer<marginalia>25.</marginalia>
tur cum confirmatione essentiali Prin-
cipis, ex vi materiæ est lex superioris,
& irreuocabilis, & hæc præsumitur esse
intentio Principis, aut Pontificis con-
firmantis. Nihilominus tamen non est
id ita necessarium, quin possit Pontifex
confirmare illa statuta, non imponen-
do necess itatem retinendi illa, sed per
modum fauoris, cui possit communitas
per se, vel per suum senatum, vel capitu
lum renunciare, si velit, vt dict&#x0169; est, ita
vt sit potius concessio potestatis feren-
di illam legem, c&#x0169; potestate etiam tol-
lendi, quàm absoluta legislatio. Id au-
tem (vt ego sentio) non præsumitur,
nisi in ipsa confirmatione declaretur.
Oportet ergo verba confirmationis di
ligenter expe&#x0303;dere, sæpeque mens Ponti-
ficis, ex petitione intelligitur: nam re-
gulariter ita confirmat, sicut postula-
tur, nisi plus exprimat. Si tamen ex ver
bis aliud non colligitur, & materia per-
tinet ad bonum publicum, & confirma-
tio necessaria est, censetur confirman-
do facere legem illam suam, & irreuo-
cabilem à subditis, vt sententia commu
nis habere videtur.</P>
<Z>CAPVT XXVII.
Quibus modis fiat abrogatio legis, & quot
effectus habeat.</Z>
<P><INI3>I</INI3>N hoc capite explicabimus formam<marginalia>1.|Duplex le|gis abroga-|tio.</marginalia>
seruandam in abrogatione legis, si-
mulq&#x0301;ue de effectibus eius dicemus,
quia res est facilis, & breuiter explica-
ri potest. Suppono igitur, duplicem
distingui posse legis abrogatione&#x0303;: vnam
vocare possumus non scriptam, quę per
dissuetudinem, vel contrariam consue-
tudinem fit, de qua in libro sequenti di-
cturi sumus; hic autem de abrogatione
scripta tractamus, quę licet generaliter
fieri possit per verba ore prolata ab ha
bente potestatem, nihilominus regula-
riter scribitur sicut humana lex, prop-
ter certitudinem, & durationem, aliasq&#x0301;;
scripturæ vtilitates.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0770.jpg/>
@@1@<SE770>Càp. 27. Quibus modis fiat abrogatio legis. 763
<duolan 2><P>  Circa hanc ergo reuocatione&#x0303; in pri-
mis aduertendum est, varijs modis fie-<marginalia>2.</marginalia>
ri posse. Primò purè abrogando legem,
id est tollendo obligationem eius, & nul
lam aliam imponendo, & hæc abroga-
tio est omnium facillima, quia & opor-
tet fieri per declarationem contrariæ
voluntatis, & minorem requirit cau-
sam, quia non imponit onus, sed tollit.
Aliter verò fit reuocatio vnam obliga-
tionem tollendo, & oppositam induce&#x0303;-
do. Quæ oppositio potest esse, vel nega-
tiua tantum, & quasi contradictoria,
obligando, scilicet, ad non faciendum
id, quod antea præceptum erat, quod
propriè habet locum, quando lex prior
affirmatiua erat, nam si esset prohibens
formalis contradictio esset, præcipere
posteà eundem actum, qui antea erat
prohibitus. Et hoc etiam genus abro-
gationis est satis expressum, & forma-
le, quod nulla ferè indiget interpreta-
tione. Aliquandò verò oppositio inter
priorem, & posteriorem legem, est per
positiuam repugnantiam, & quasi con-
trarietatem, quæ propriè inuenitur in-
ter leges affirmatiuas præcipientes a-
ctus repugnantes, quarum posterior nō
facit mentionem prioris, illam forma-
liter abrogando, addita particula Non
obstante, vel in speciali, vel saltem in ge-
nere. Et hæc potest dici abrogatio im-
plicita, & virtualis, quæ habet locum,
non solum quando vtrumque præcept&#x0169;
est affirmatiuum, sed etiam quando al-
terum est negatiuum, si non sit imme-
diatè, & formaliter oppositum, sed so-
lum sub aliqua ratione magis generali.
Quando ergo in noua lege repugnante
priori additur clausula formaliter re-
uocatiua, tunc solum sunt consideran-
da verba reuocationis, an sint specia-
lia, vel saltem sufficienti modo genera-
lia ad comprehendendam priorem le-
gem, alterum enim horum necessarium
est, vt formalis reuocatio facta intelli-
gatur, alioqui erit tantum implicita, &
ferè eiusdem rationis c&#x0169; altera, in qua
nulla clausula expressa derogationis ad
ditur, quæ non paruam difficultatem
apud auctores habet, illam tamen bre-
uiter expediam.</P>
<P>  Dico ergo primò. Lex inferior inter-<marginalia>3.|1. conclus.</marginalia>
dum abrogat pręcedentem, etiamsi nul-
lam eius mentione&#x0303; faciat. Hæc assertio<-P>@@

<-P>communis est, & certa. Sumitur ex cap.<marginalia>Glossa.</marginalia>
1. de Constit. in 6. cum Glossa ibi verb.
Reuocare, & verb. Noscatur, & ex l. Sed & po
steriores. ff. de Legib. ibi, Nisi contrariæ sint.
Ratio est, quia vol&#x0169;tas posterior suppo-
sita potestate vincit, & reuocat priore&#x0303;.
Posterior autem lex, quando concorda-
ri non potest cum priori, sufficie&#x0303;ter in-
dicat voluntatem priori contrariam,
saltem virtualem, quæ formali æquiua-
let; ergo sufficit ad abrogationem.</P>
<P>  Dico sec&#x0169;dò. Hæc abrogatio restrin-<marginalia>4.|2. conclus.</marginalia>
genda est quoad fieri possit, regulari-
ter loquendo. Hæc etiam conclusio cō-
munis est, de qua videri potest Bart. in l.<marginalia>Bart.</marginalia>
Si constante. ff. solut. matrim. num. 39. & in
Repetit. l. Cæsar. ff. de Publi. vecti. colum.
8. Decius in cap. 1. de Constit. lect. 1. n.<marginalia>Decius.|Felin.|Tiraquel.</marginalia>
11. Felin. in cap. Nonuulli. de Rescript. n.
6. & sequentib. Tiraquel. in Præfat. ad
Retract. n. 62. Sumitur ex cap. Cum expe-
diat, de Elect. in 6. vbi Doctores, & ex l.
1. C. de Inoffici. dotibus, l. Non est nouum,
cum sequentibus, ff. de Legibus. Item ex
alijs iuribus, quæ asserunt, correctio-
nem iurium esse vitandam, quoad fieri
possit, vt sumitur ex capite Cum dilectus,
de Consuetudin. & leges posteriores sę-
pe ad anteriores trahi, & similia. Facit
etiam regula iuris, Quæ à iure exorbitant.
non eße extendend{a}. Nam constat, legem
reuocatoriam ex suo genere exorbi-
tantem esse. Ad idem facit regula, Quod
odia sunt restringend{a}, quia monstraui-
mus cap. 18. mutationem legis de se no-
ciuam esse. Vnde sic concluditur, abro-
gatio legis per se loquendo, non expe-
dit reipublicæ, nisi necessitas cogat,
quia ex se infert nocumentum; ergo re-
stringenda est quoad fieri possit. Et cō-
firmatur, nam ob hanc causam legis ab-
rogatio magna consideratione facien-
da est; ergo non est verisimile (ait De-
cius) voluisse Principem vno verbo, & quasi
aliud agente&#x0303;, reuocare legem obseruatam, non
est ergo admittendum, nisi necessitas
summa sit.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc sequitur, idem esse dicen-<marginalia>5.</marginalia>
dum de quacunq&#x0301;ue correctione, seu de-
rogatione legis, etiamsi non sit in tot&#x0169;,
sed in parte. Sumitur ex Bartholo in di-<marginalia>Barth.</marginalia>
cta l. Si constante. ff. solut. matrimonio, n.
39. & Tiraquel. suprà. & passim ita lo-<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
quuntur Iuristæ, vt suprà de dispensa-
tione dictum est, & infrà de priuilegijs<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0771.jpg/>
@@1@<SE771>764 Lib. 6. De interpret. ceßat. & mutatione legis hum.
<duolan 2><-P>dicetur. Et rationes adductæ cum pro-
portione applicari possunt: nam licèt
minus nocumentum sit correctio, vel
derogatio, quàm abrogatio, nihilomi-
nus non paru&#x0169; est, & ideò si fieri potest,
vitandum est. Veruntamen sæpe diffi-
cillimum erit, omnem prioris legis de-
rogationem, & abrogationem vitare,
quando posterior repugnare videtur,
& ideò si vtraque excusari non potest,
derogatio potius, quàm abrogatio ad-
mittenda est, vt ex duobus malis minus
eligatur. Tamen si aliqua probabilis ra-
tio, aut via occurrerit ad concordan-
da iura, etiam sine derogatione, præfe-
renda est. Quod verò aliqui addunt, le-
gem posteriorem, etiamsi non deroget
priori, eo ipso, quòd aliquid addat, o-
diosam esse, & restringendam, verisimi-
le non est: aliàs omnes leges de nouo
editæ essent odiosæ, quod dici non po-
test. Consideranda ergo est additio, &<marginalia>Vnde colli|ge&#x0303;dum est|legem esse|odiosam.|Bart.|Tiraquel.</marginalia>
iuxta materiæ capacitatem, & regulas
positas in principio huius libri iudicā-
dum erit, an talis dispositio odiosa sit,
vel fauorabilis. Addit deniq&#x0301;ue Barth.
suprà, quem Tiraquel. sequitur, distin-
guendam esse limitationem legis à cor-
rectione. Nam correctio propriè est,
quando lex præcedens ex parte tolli-
tur, quia quoad illam minus vtilis inue-
nitur, limitatio verò intelligitur inesse
ipsi legi, ex quo condita fuit, nam po-
steà solum per declarationem adhibe-
tur. Et ideò dixit idem Bartholus limi-<marginalia>Bart.</marginalia>
tationem etiam in iure diuino locum
habere, in lege prima, ff. de Constitut.
Princip. & in lege prima, Cod. Si contra
ius, vel vtilitatem publicam. Vnde limitatio
sic sumpta, quæ potius interpretatio
censenda est, non est exorbitans, nec
odiosa, quia explicat verum sensum le-
gis, & potius fauorabilis est dicenda,
etiam si fortasse alicui minus vtilis sit,
vt sumitur ex capite secundo de Deci-
mis in 6.</P>
<P>  Solent verò addi huic assertioni li-<marginalia>6.|Duplex li-|mitatio.</marginalia>
mitationes plures, duæ tamen videntur
præcipuæ. Vna est, legem correctoriam
extendi propter similitudinem, vel iden
titatem rationis, vt est àpud Antonium
Gabr. tom. 2. Comm. opini. lib. 17. &<marginalia>Ant. Gab.|Matienz.</marginalia>
Matienz. in lege 19. titul. 11. lib. 5. Re-
copil. Gloss. 2. numer. 5. & sequentibus.
Sed hoc exponendum est iuxta dicta su-<-P>@@

<-P>pra cap. 2. & 3. huius libri, & omnino re-
stringendum, vel non admittendum, nisi
vbi tanta sit identitas, vt non possit sine
graui absurditate vitari extensio. Alio-
qui multo magis incerta est vtilitas ex-
tensionis legis propter rationis simili-
tudinem, quam sit nocumentum in cor-
rectione legis, imò satis dubia res est,
an talis extensio aliquando expediat;
de correctione autem legis constat, mi-
nimè expedire, si vitari potest. Ac de-
niq&#x0301;ue non inuenio illam limitationem
esse in iure fundatam, restrictio autem
correctionis leg&#x0169; in iure fundata est, se&#x0303;
perq&#x0301;ue antiqua lex melioris est condi-
tionis, & ius suum quasi possidet, quan-
do de correctione expresse non constat.
Vnde oritur regula l. Præceptum, in fine.
C. de Appellationibus, Quidquid in poste-
riori lege specialiter non fuerit expreßum, id
veterum legum, constitutionumq&#x0301;ue regulis re-
lictum esse, intelligendum est.</P>
<P>  Alia limitatio est, nisi per correctio-<marginalia>7.</marginalia>
nem legis redeatur ad antiquum ius, nā
tunc illa correctio censetur fauorabi-
lis, quia est (vt ita dicā) reuocatio prio-
ris correctionis, quæ fuerat odiosa. Ita<marginalia>Tiraquel.|Bart.|Felin.|Decius.|Gozad.|Hieron.</marginalia>
notat Tiraquel. dict. Præfat. ad Retract.
n. 58. cum Barth. Felin. Deci. & Gozad.
quos allegat, & fauet, quod Hieronym.
lib. 1. contra Iouin. sentit, abrogatione&#x0303;
legis veteris per nouam fauorabilem
fuisse, quia nos ad principium, seu ad
priorem statum reuocauit, vt habetur
in cap. Ab exordio. 35. d. Hoc etiam prin-
cipium repetit idem Tiraquel. de Pri-<marginalia>Tiraq.|Couar.|Nauar.|Glossa.</marginalia>
mogen. q. 24. nu. 2. & 6. & Couarr. lib. 3.
Variar. cap. 6. n. 4. Nauar. in cap. 1. §. La-
boret, de P&#x0153;nit. dist. 6. n. 16. & 17. qui al-
legant Glossam in cap. Statutum, de Præ-
bend. in 6. verb. Numeranda, cum multis
antiquis, & idem sentiunt alij moderni.
Et pro ratione reddunt, quia sicut vna-
quæq&#x0301;; res facile reducitur ad naturam
suam; ita etiam lex reuertitur ad ius
commune, quod videtur esse magis na-
turale.</P>
<P>  Contra hanc verò limitationem ob-<marginalia>8.|Tiraquel.</marginalia>
ijcit Tiraquel. in dicta Præfatione ad
Retract. n. 59. quia sæpe contingit, anti-
quiorem legem prius reuocatam, fuisse
odiosam; ergo reditus ad illam non de-
bet censeri fauorabilis. Quod multò
magis procedit, si illa lex antiqua ini-
qua fuit, vel licet iusta fuerit, & vtilis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0772.jpg/>
@@1@<SE772>Cap. 27. Quibus modis fit abrogatio legis. 765
<duolan 2><-P>si altera reuocans illam erat melior, &
vtilior: nam t&#x0169;c derogatio huius prop-
ter reditum ad antiquiorem, non est iu-
dicanda fauorabilis. Non potest ergo ta
lis regula generalis constitui, sed vide-
tur considerādum, quale fuerit illud ius
antiquius prius reuocat&#x0169;, & iuxta qua-
litatem eius iudicandum fore de reditu
ad illud. Veruntamen hæc obiectio fieri
etiam potest contra assertionem secun-
dam, nam ob eandem causam nō potest
pro regula statui, reuocationem legis
esse odiosam, quia si lex abrogata odio-
sa erat, vel si erat nimis rigida, aut par&#x0169;
vtilis ad bonos mores, certè abrogatio
illius non debet censeriodiosa, sed po-
tius fanorabilis, quia moderari rigore&#x0303;,
vel tollere odium, fauorabile est. Quod
quidem in particulari loquendo, quan-
do cætera sunt paria, non videtur mihi
posse negari: nam ratio facta videtur ex
terminis nota. Et ideò in secunda asser-
tione addidi, Regulariter loquendo, vnde
conclusio ipsa intelligenda est ex vi re-
uocationis, seu ex suo genere, aut cæte-
ris paribus, & ita procedunt rationes,
quibus probata est. In eodem ergo sen-
su sustineri potest limitatio posita, scili-
cet, reditum ad antiquam legem ex suo
genere fauorabilem esse.</P>
<P>  Aliter vero obijci potest, quia lex ab-<marginalia>9.</marginalia>
rogata iam non est lex, quia destructa
est per alteram, quæ postea condita est,
& permanet, quandiu non reuocatur; er
go ex tunc mutatio posterioris legis est
simpliciter odiosa, & restringe&#x0303;da ex ge-
nere suo. Probatur consequentia, tum
quia iam nihil obstare potest lex illa
antiquior, vel resistere alteri legi, quia
quod non est, non potest alteri resistere
tum etiam quia ius actu existens præfe-
rendum est illi, quod iam præterijt, & nō
est; ergo fauorabilior esse debet conser-
uatio præsentis iuris, quam reductio ad
præteritum, eo vel maximè quòd cum
illud præteritum ius iam non sit lex, non
potest dici, esse ius commune. Tum de-
niq&#x0301;; quia mutatio legis eo est magis o-
diosa, quo multiplicatur sæpius, quia eo
magis derogat naturæ, & vtilitati legis;
ergo non minus, imò magis restringi de
bet mutatio secundæ legis abrogantis
priorem, quā ipsamet, quæ priorem ab-
rogauit. Propter hæc censeo, illud vul-
gare principium non esse intelligend&#x0169;<-P>@@

<-P>de lege vniuersali vniuersaliter abroga
ta, quia tunc apud me argumenta con-
uincunt, non esse habendam rationem
eius, neq&#x0301;; illam posse amplius vocari ius
commune, nec reductionem ad illā pos-
se reputari reductionem ad rei naturā.
Intelligendum erit ergo illud principi&#x0169;
de generali lege, quæ vninersaliter qui-
dem perseueret, in particulari autem
derogata sit per statutum, aut lege&#x0303; par-
ticularem. Tunc enim cessat obiectio fa
cta: nam lex illa post derogationem du-
rat, & de se constituit ius commune, &
ita de illo procedit recte communis ra-
tio, & doctrina.</P>
<P>  Dico tertio. Lex posterior non habe&#x0303;s<marginalia>10.</marginalia>
clausulam derogantem, vel abrogante&#x0303;
priorem, non reuocat illam, nisi quando
illi directè opponitur, ita vt nisi priori
deroget, fiat inutilis. Ita doce&#x0303;t commu-
niter authores citati, & in primis, quod
illa duo sufficiant ad derogationem, ma
nifestum est, quia aliàs nunquam posset
fieri abrogatio legis sine formali clau-
sula derogatoria, quia nihil aliud requi
rij, aut cogitari potest: consequens au-
tem est aperte falsum, tum ex capit. 1. de
Constit. in 6. cum Glossa ibi, & Doctori-
bus, tum etiam quiavoluntas posterior,
quæ ex vi obiecti non potest consistere
cum præcedenti, mutat illam, etiamsi
formaliter, & expresse non intendat ip-
sam abrogationem; ergo, &c. Quod ve-
rò illa duo sunt necessaria ad hanc ab-
rogationem quasi virtualem, seu indire
ctā, patet ex pręcedenti assertione, quia
si leges possunt conciliari, nō est admit-
tenda correctio, sed quando vtraq&#x0301;; po-
test habere effectum, conciliari possunt,
ergo. Et declarari hoc potest duobus
exemplis. Vn&#x0169; est, quia lex posterior im
ponens nouam p&#x0153;nam non censetur eo
ipso reuocare aliam p&#x0153;nam per priore&#x0303;
legem positā, teste Barth. in l. 1. ff. de Vi
bonor. quem sequitur Nauarr. in cap.
Ita quorundam, notab. 11. num. 14. & 30.
Ratio autem est, quia non repugnat, ide&#x0303;
delictum duabus p&#x0153;nis puniri, & ita illę
leges possunt simul subsistere quoad p&#x0153;
nas, si aliunde p&#x0153;nę ipsæ inter se repug-
nantes non sint. Aliud exemplum est: nā
lex posterior dans aliquod remedium,
vel cōcedens aliquid, non aufert eo ip-
so remedium datum per priorem lege&#x0303;,
habet enim eadem rationem, quando<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0773.jpg/>
@@1@<SE773>766 Lib. 6. De interpret. cessat & mutat. legis human.
<duolan 2><-P>remedia alias inter se non pugnant. Et
ita notat Nauar. cons. 8. de Offic. ordin.
& sumitur ex leg. Quoties, ff. de Action. &
obligat. vbi dicitur, legem dantem no-
uam actione&#x0303;, non auferre antiquas, nisi
eas expresse excludat.</P>
<P>  Addunt verò aliqui, si potest vitari
cōtrarietas leg&#x0169;, alterius verb. impro-<marginalia>12.</marginalia>
priè intelligendo, tunc posteriorem esse
impropriandam, vt vitetur prioris cor-
rectio. Ita docent absolutè ex modernis
referendo aliquos antiquos, Gutier. lib.<marginalia>Gutier.|Sanc.</marginalia>
3. Practicar. q. 15. num. 34. & Sanc. lib. 1.
de Matrim. disp. 17. n. 6. Sed non video
sufficiens fundamentum tam generalis
regulæ, quia si illa licentia absolute ac-
cipi posset, vix admitte&#x0303;da vnquam esset
correctio, vel abrogatio inter leges,
propter contrarietatem, quia impro-
prietas verborum tantam habet latitu-
dinem, vt si propter hanc solam causam
illa vti liceat, fere semper facile sit con-
trarietatem vitare: consequens autem
est falsum, alias nihil esset firmum, &
stabile in legibus. Vnde confirmatur,
quia maius inconueniens est, admittere
improprietatem in posteriori lege, quā
derogationem in priori, pręsertim quia
nulla est maior ratio impropriādi prio-
rem, quam posteriorem. Confirmatur se
cundo ex Glossa in l. Non poßunt, ff. de Le-<marginalia>Gloß{a}.</marginalia>
gib. dicente, in dubio de benignitate le-
gis proprietatem verborum esse tenen-
dam, & insuperioribus generaliter dixi-
mus, restrictionem legis semper esse in-
tellige&#x0303;dam intra proprietatem verbo-
rum, nisi contineat iniquitatem, vel ab-
surditatem, vt tradit Barth. in l. Omnes po
puli, ff. de Iustit. & iur. n. 57. & 58. Panor.<marginalia>Barth.|Panorm.|Decius.|Felin.</marginalia>
Deci. Felin. & alij communiter in ca. 1.
de Constitut. derogare autem priori le-
gi, neque iniquum est, neq&#x0301;; absurdum; er.
go per se loquendo, non sunt verba legis
posterioris improprie intellige&#x0303;da, ne de
rogent priori. Posset aute&#x0303; illud admitti,
quando improprietas nō est tanta, quin
secund&#x0169; cōmunem vsum soleant verba
in illa significatione vsurpari, vel quan-
do secundum vsum iuris censeri potest
illa significatio propria, licet atte&#x0303;ta pri
ma significatione videatur impropria.
Vt patet in particulari exemplo, in quo
loquuntur Panor. in cap. Cum olim, de Re<marginalia>Panorm.|Felin.</marginalia>
iudic. n. vlt. & Fel. in cap. Non potest, eod.
tit. n. 8. scilicet, de electione facta in con<-P>@@

<-P>cordia, quę in iure solet dici etiam de il
la, in qua maior tantum pars consentit,
ideoq&#x0301;; ad vitandam contrarietatem po-
terit interd&#x0169; vox illa ita exponi. Maior
autem improprietas verborum non vi-
detur admittenda, nisi vbi abrogatio ip-
sa, vel contrarietas aliud speciale incō-
modum, vel absurditatem contineret.</P>
<P>  Ex hac ergo assertione sequitur pri-<marginalia>13.|Lex gene-|ralis poste-|rior abro-|gat priore&#x0303;.</marginalia>
mo, legem generalem posteriorem, om-
ninò abrogare priorem, etiam generale&#x0303;
dicto modo illi contrariam. Ita docent
omnes, & sumitur ex cap. 1. de Cognat.
Spirituali, & ex dicto cap. 1. de Constit.
in 6. & ex l. Non est nouum, ff. de Legib. &
notat Glossa penult. Ratio autem est,
quia tunc lex posterior non potest simul
subsistere cum priori, nec etiam potest
ex parte valere, & ex parte derogare al-
teri, tum quia vniuersaliter loquitur,
tum etiam quia non est maior ratio de<marginalia>Quid dice&#x0303;-|dum de le-|ge speciali.</marginalia>
vna parte, quam de alia. Secundo sequi-
tur, idem esse dicendum, quando vtraq&#x0301;;
lex prior, & posterior est specialis, & in-
cludunt similem contrarietatem, quæ
contradictionem inuoluat, tunc enim
posterior abrogat priorem, propter
eandem rationem. Et ita docuit Barth.<marginalia>Barth.</marginalia>
in dicta lege, Omnes populi, num. 29. & 35.
Intelligitur autem de legibus speciali-
bus, aut in iure communi contentis, aut
de statutis, quæ fiunt à particularibus
communitatibus, vel legislatoribus, qui
scire possunt, & debent sua statuta. Se-<marginalia>Quid facit|lex genera|lis contra|specialem.</marginalia>
cus vero erit de particularibus legibus
concessis à Principe extra commune
ius: nam tunc clausula reuocatoria re-
quiritur, vt infrà de Priuilegijs latius di
cemus. Tertio sequitur, quando lex pri-
or est generalis, & posterior specialis il-
li contraria, posteriore&#x0303; derogare prio-
ri, quanuis illam nō abroget. Hoc enim
posterius facere non potest, quia non
est illi adæquate contraria, illud aute&#x0303;
prius necessario sequitur ex dictis, quia
posterior lex, quoad id, quod specialiter
disponit, nō potest subsistere simul cum
priori; ergo necessarium est, vt ex parte
illam reuocet, quod est illi derogare.
Nam aliàs esset inutilis, supponimus au-
tem esse factam ab habente potestatem
& sine ignorantia prioris iuris, quia nō
pręsumitur Princeps ignorare ius com-
mune, seu generale, iuxta cap. 1. de Cons-
titut. in 6.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0774.jpg/>
@@1@<SE774>Cap. 27. Quibus modis fiat abrogatio legis. 767
<duolan 2><P>  Quartò infertur ex dictis, si lex prior
sit specialis, & posterior generalis, po-<marginalia>13.|Lex specia|lis contra|generalem|quid valet.|Panorm.|Bart.</marginalia>
steriorem, etiam si sit contraria priori,
non abrogare illam, sed potius secund&#x0169;
illam limitari, seu derogari. Hæc est cō-
munis Iurisperitorum in cap. 1. de Res-
cript. vbi Panormit. n. 2. & alij, & Bart.
in l. Quæsitum. §. vlt. ff. de Fide instrumen-
tor. n. 12. Et sumitur ex regula iuris in
6. Generi per speciem derogatur, vbi Glossa,
& omnes intelligunt, etiam si species
antecedat, iuxta cap. Quanuis tibi, de Prę-
bend. in 6. vbi etiam id notat Glossa,
idemq&#x0301;ue habetur in cap. 1. de Rescript.
Ratio verò est, quia Princeps præsumi-
tur ignorare particulare statut&#x0169;, quan-
do illius mentionem non facit, & ideò
licèt vniuersalem legem faciat, non ce&#x0303;-
setur velle, particulare statutum tolle-
re. Quæ ratio, & decisio habetur in di-
cto cap. 1. de Constit. in 6. vbi est sermo
de particularibus statutis quoad loca,
eadem verò ratio est de specialibus sta-
tutis quoad materias, vel personas, vt
probant alia iura, & similitudo ratio-
nis. Vnde in his etiam habet locum illa
ratio, quia tunc potest vtraq&#x0301;ue lex ha-
bere effectum cum aliqua concordia in
iure vsitata; ergo vitanda est correctio
prioris legis, & credendum potius, in-
tentionem legislatoris esse, posteriore&#x0303;
legem generalem ferre cum illa parti-
culari limitatione, & exceptione, vt in-
frà latiùs de consuetudine, & de priui-
legijs dicemus. Et hanc regulam varijs
modis declarant, & amplificant docto-
res, quos congerit Sanci. lib. 2. de Ma-<marginalia>Sane.</marginalia>
trim. disp. 24. n. 6. & sequentibus.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ex dictis etiam facile est defi-
nire dubium hic incidens, an promul-<marginalia>14.</marginalia>
gatio sit necessaria, vt abrogatio legis
plenè facta sit, & suum effectum conse-
quatur. In hac enim re Theologi præser
tim moderni non consentiunt. Quidam
enim absolutè affirmant, ad reuocatio-
nem legis necessariam esse promulga-
tionem. Ita tenet Vasq. 1. 2. disp. 156. c.<marginalia>Vasq.</marginalia>
4. & sequuntur aliqui moderni. Fundari
potest hæc opinio. Primò quia seruari
debet proportio inter legem, & reuo-
cationem eius, quia opponuntur quasi
priuatiuè, priuatio autem reducitur ad
genus formæ contrarię, & ex parte sub-
iecti requirit omnes conditiones requi
sitas ad positiuum oppositum, aliàs pro-<-P>@@

<-P>pria priuatio non erit. Secundò, quia si-
cut lex est regula humanarum action&#x0169;,
ita etiam reuocatio legis est suo modo
regula, saltem permittens oppositum
eius, quod lex vetabat, vel præcipiebat;
ergo sicut lex non potest habere ratio-
nem regulæ, nisi promulgata sit, ita nec
legis abrogatio.</P>
<P>  Alij nihilominus censent constituen-<marginalia>15.</marginalia>
dam esse differentiam inter legem, & re-
uocationem eius, quòd ad reuocatione&#x0303;
non est necessaria promulgatio sicut ad
legem ipsam. Ita tenet Capreol. in 4. d.<marginalia>Capreol.|Conrad.|Medin.|Cordub.</marginalia>
1. q. 3. ad 1. contra primam conclusione&#x0303;,
sequitur Conrad. 1. 2. q. 90. art. 4. vbi ide&#x0303;
tenet Medin. circa finem articuli. Tenet
etiam Cordub. lib. 4. de Indulgen. q. 36.
Fundari potest hæc opinio primò, quia
plus requiritur ad ponendā obligatio-
nem, quam ad auferendam: nam ad pri-
mum requiritur concursus omnium cō
ditionum necessariarum ad veritatem,
& subsistentiam legis; ad secundum au-
tem sufficit defectus cuiuslibet condi-
tionis; sed reuocatio legis nō ponit, sed
aufert obligationem; ergo non est, cur
ad illam requirantur omnes conditio-
nes, quæ ad legem. Vnde suprà diceba-
mus, cessante euidenter iustitia legis.
cessare legem, & obligationem eius sine
alia promulgatione, ergo similiter ces-
sante voluntate Principis de obligatio-
ne legis, reuocabitur lex sine alia pro-
mulgatione. Vnde intulit Medin. suprà,
posse reuocari legem per solum act&#x0169; in
tern&#x0169; voluntatis Principis nolentis, vt
lex amplius duret. Quod potest fieri ve-
risimile, quia si in principio Princeps
ferret, & promulgaret lege&#x0303; sine inte&#x0303;tio-
ne obligandi, licèt exterius putaretur
lex lata; nihilominus illa non esset vera
lex, nec per se obligaret, sed ad summ&#x0169;
ex conscientia erronea. Ac deniq&#x0301;ue li-
cèt demus, debere hanc voluntate&#x0303; Prin-
cipis exterius ostendi, nihilominus non
erit necessaria promulgatio, sed suffi-
ciet, vt quocumq&#x0301;ue modo de illa suffi-
cienter constet.</P>
<P>  Mihi distinguendum videtur inter re-<marginalia>16.|Resolutio|dub.</marginalia>
uocationem puram, & per se tantùm fa
ctam, & reuocationem mistam cum ali-
qua obligatione contraria, & quasi cō-
sequentem ad illam. Et primò dicend&#x0169;
est, ad reuocationem quæ ex obligatio-
ne contraria sequitur, necessariam esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0775.jpg/>
@@1@<SE775>768 Lib. 6. De Interpret. cessat. & mutat. legis humanæ.
<duolan 2><-P>promulgationem, quod procedit, siue
illa obligatio sit ad actum repugnante&#x0303;
priori legi, siue sit præcisè ad non vten-
dum priori lege, seu ad illam non seruā-
dum. Probatur, quia illa obligatio im-
ponitur per nouam legem; ergo ad illā
legem requiritur promulgatio, quia ea-
dem est ratio de illa, quæ de cæteris, c&#x0169;
promulgatio sit de ratione legis, vt ta-
lis est. Ergo ad dictam abrogationem
eadem promulgatio necessaria est. Pro-
batur consequentia, quia talis reuoca-
tio est effectus propriæ legis, imò est
quasi accessorius, & consequens ad ali&#x0169;
primarium, qui est contraria obligatio
legis; ergo requirit legem plenè consti-
tutam, atq&#x0301;ue adeò promulgatam. Vnde
fit, hāc promulgationem eodem modo,
& cum eisdem conditionibus hic postu-
lari, sicut ad legem necessaria est. Vnde
sicut lex ante promulgationem non ob-
ligat, licet priuatim sciatur, ita in præ-
senti talis lex ante promulgationem c&#x0169;
tempore sufficie&#x0303;te ad obligatione&#x0303; eius
non deobligat ab alia, quia non prius
habet secundarium effectum, quam pri-
marium. Et è conuerso, sicut post pro-
mulgationem, & tempus sufficiens lex
obligat, etiam priuatim ignorata, quā-
uis ignorans inuincibiliter excusetur;
ita in præsenti lex hæc promulgata tol-
lit obligationem prioris legis, per se lo-
quendo, quanuis si ignoretur, ex con-
scientia erronea obligare possit.</P>
<P>  Dico secundò. Pura reuocatio legis
per se, & essentialiter non requirit pro-<marginalia>17.</marginalia>
mulgationem. Probatur argumento se-
cundæ sententiæ. Et quia talis reuoca-
tio non fit per aliquam legem, ad quam
solam est necessaria promulgatio. An
verò talis reuocatio per se requirat sal
tem signum externum, incertum est. Vi-
detur enim probabile, esse necessarium
quia sicut voluntas humana non potest
habere effectum positiuum circa alium
hominem, nisi illi intimetur, ita etiam
neq&#x0301;ue effectum priuatiuum, seu ablati-
uum obligationis: namvidetur esse eade&#x0303;
ratio. Vnde si hoc concedatur, distin-
guenda erit manifestatio vol&#x0169;tatis Prin
cipis, à promulgatione: nam hæc requi-
rit peculiarem solennitatem, quam ne-
gamus esse necessariam ad puram reuo-
cationem legis. Quia sufficiet quælibet
manifestatio voluntatis pro his, quibus<-P>@@

<-P>immediatè fit, pro alijs verò satis erit
diuulgatio illius notitiæ per sufficiente&#x0303;
famam, aut testificationem, ita vt quā
primum aliquis illam notitiam conse-
quatur, priori lege reuocata non obli-
getur. Supponimus enim Principis de-
cretum dicto modo manifestatum fuis-
se, vt lex ex tunc non obligaret. Aliunde
verò probabile est, internam retracta-
tionem voluntatis per se posse suffice-
re ad tollendā lege&#x0303;, si supponatur Prin-
ceps absolutè velle, vt ex tunc non obli-
get, quia statim cessaret obligatio ex
defectu causæ conseruantis: nam sicut
lex in fieri pendet ab interna intentio-
ne, ita & in conseruari, & ita procedit
ratio suprà pro Medina facta. Et tunc
consequenter dicendum est, obligatio-
nem, quæ relinquitur in subditis, esse
merè per accidens ex sola ignorantia,
& fictione legislatoris: nam si de volun-
tate eius cōstaret, etiam per reuelatio-
nem, lex per se non obligaret; talis aute&#x0303;
voluntas Principis omnino irrationa-
bilis esset, & contra debitam guberna-
tionem.</P>
<P>  Vnde dico tertiò. Vt abrogatio legis<marginalia>18.</marginalia>
etiam pura debito modo fiat, publicè
proponenda est. prude&#x0303;ti arbitrio legis-
latoris. Hoc suadent aliquo modo ra-
tiones primæ sententiæ. Et quia nisi re-
uocatio sit publica possunt facilè sequi
scandala, dum aliqui propter priuatam
notitiam legem non seruant. Vnde sicut
expedit, communem obligationem de
se simul incipere in eodem loco, ita ex-
pedit obligationem communis obliga-
tionis esset iam publicam, & cōmunem
quoad omnes, quantum commodè fieri
possit. Et ideò nunquam præsumendum
est, Principem voluisse antea, vel aliter
legem reuocare, nisi euidentissimè cō-
stet. Dixi aute&#x0303;, modum huius promulga-
tionis relinqui arbitrio Principis, quia
in iure non est certus, nec definitus, nec
videtur necessarium in reuocatione ser
uari omnem temporis dilationem, quæ
pro leg&#x0169; promulgatione præscribitur.
Quia non est ęqualis ratio, neq&#x0301;ue opor-
tet, quod in fauorem introductum est,
extendere ad rigorem. Stabitur ergo
consuetudini, vel actuali Principis dis-
positioni. Atq&#x0301;; ita constat etiam quan-
do incipiat hæc abrogatio legis habere
suum effectum: nam in hoc dependet à<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0776.jpg/>
@@1@<SE776>Cap. 27. Quibus modis fiat abrogatio legis. 769
<duolan 2><-P>principis voluntate, ordinariè vero in-
cipit à sufficienti publicatione, applica
tur autem in particu lari, cum primum
peruenit reuocatio ad vniuscuiusq&#x0301;ue
notitiam, quanuis hæc magis propter
conscie&#x0303;tiam, quam propter reuocatio-
nem legis secundum se, necessaria sit.</P>
<P>  De effectibus aute&#x0303; huius abrogatio-<marginalia>19.</marginalia>
nis nihil dicendum superest, nam per se
solum consistit in ablatione legis. Vnde
quot fuerint effectus positiui prioris le-
gis, tot erunt effectus priuatiui abroga-
tionis eius. Si ergo prior lex erat prohi-
bens, & irritans, abrogatio vtrumq&#x0301;; tol-
let, modo tamen vtriq&#x0301;; accommodato.
Quia quoad obligatione&#x0303; pendet aliquo
modo in particulari à notitia: namprop
ter ignorantiam poterit in aliquo du-
rare obligatio, quod non ita est in irri-
tatione, nam abrogata lege irritante, e-
tiam si abrogatio ignoretur, & actus c&#x0169;
mala conscientia fiat, poterit esse vali-
dus, si fiat cum sufficienti voluntate. Et<-P>@@

<-P>eadem proportione iudicandum est de
reuocatione legis p&#x0153;nalis quoad p&#x0153;nā,
vt sunt excommunicatio, irregularitas,
& similia. Poni etiam potest inter effect&#xA770;
abrogationis, quod lex semel abrogata
non potest redire per voluntatem subdi
torum, nisi iterum à legislatore feratur,
quia iam substātia eiusperijt. Quod no-
tauit Nauar. constituens hoc discrimen
inter abrogationem, & non acceptatio-
ne&#x0303; legis, & cons. 1. de Constit. q. 7. Et huc
etiam spectat quod dicunt iuristæ, lege&#x0303;
abrogatam non posse allegari, vtiq&#x0301;ue
in vi legis, quia nulla est, secus in vi ex-
empli, aut rationis. De quo videri po-
test Barth. in l. Omnes populi, ff. de Iustit.
& iur. n. 68. & Deci. in cap. 1. de Const.
lect. 1. num. 11. & lect. 2. num. 5. Deniq&#x0301;ue
si abrogatio non sit pura, & habebit per
<Z>quam fit suos proprios effectus si-
bi accommodatos, qui ad præ-
sentem considerationem
non spectant.</Z></P></duolan 2>
<Z>FINIS LIBRI SEXTI.</Z>
------------------------------------------------------------
<Z><A+3>INDEX CAPITVM</A+3>
<A+2>LIBRI SEPTIMI,</A+2>
<A+1>De lege non scripta, quæ consue-
tudo appellatur.</A+1></Z>
<P>Cap. 1. De consuetudine, more, vsu, stylo, &c.</P>
<P>Cap. 2. Consuetudo quando inducit ius non scriptum.</P>
<P>Cap. 3. Quo tuplex sit consuetudo, & in forum & stylum comprehendat.</P>
<P>Cap. 4. De tertia diuisione consuetudinis secundum ius, præter ius contra ius.</P>
<P>Cap. 5. De varijs partitionibus consuetudinis.</P>
<P>Cap. 6. Quid sit consuetudo bona & rationabilis, & è contr{a}.</P>
<P>Cap. 7. De consuetudine iure reprobat{a}.</P>
<P>Cap. 8. De alia diccisione consuetudinis.</P>
<P>Cap. 9. De causis consuetudinis.</P>
<P>Cap. 10. De introductione consuetudinis.</P>
<P>Cap. 11. De iuridica notitia necessaria ad consuetudinem.</P>
<P>Cap. 12. De inductione consuetudinis per solos actus voluntatis.</P>
<P>Cap. 13. De cònsensu principis ad consuetudinem introducendam.</P>
<P>Cap. 14. Quæ consuetudo legem non scriptam inducit.</P>
<P>Cap. 15. De tempore sufficiente ad legem introducendam.</P>
<P>Cap. 16. De causis effectibus legis non scriptæ inductæ per consuetudinem.</P>
<P>Cap. 17. Quomodo consuetudo habeat vim legem interpretandi.</P>
<P>Cap. 18. An consuetudo legem humanam abrogare potest.</P>
<P>Cap. 19. An talis abrogatio exceptionem vel intensionem admittat.</P>
<P>Cap. 20. Quibus modis poßit consuetudo mutari.</P>

@@0@<filename:W0012-0777.jpg/>
@@1@<SE777>770
#(IMAGE)
<Z><A+2>LIBER VII.</A+2>
<A+4>DELEGE NON</A+4>
<A+3>SCIRPTA, QVAECON.</A+3>
<A+1>SVETVDO APPELLATVR.</A+1></Z>
<duolan 2><P><INI9>H</INI9>ACTENVS de
legibus scriptis
pręcipuè dispu-
tauimus, n&#x0169;c ve
ro de consuetu-
dine, quatenus
ius cōtinet, vel
inducit, ex pro-
fesso dicendum
est: Quem ordinem seruauit Gregor. 9.
in lib. 1. Decretalium, prius de consti-
tutionibus, & rescriptis, & postea de cō-
suetudine titulos instituendo. Nam li-
cèt consuetudo antiquior fuerit iure
scripto, nihilominus ius scriptum cer-
tius est, & notius, & ideò prius de illo
tractari debuit. Accedit, quod inter
humana iura scriptum antiquius est,
quam non scriptum, etiamsi multi Iu-
ristæ, quos sequitur Rochus, Curt. tra-
ctat. de Consuetudin. in principio pro
certo supponant, ius consuetudinis esse
antiquius. Nam licèt prius homines
c&#x0153;perint sine legibus in communi vi-
uere, quam leges scriberentur, vt clarè
dicitur in l. 2. ff. de Orig. iur. inde non
fit cōsuetudinem habuisse pro lege, sed
Regis imperium personale, quod non
est lex, nec consuetudo, & ita insinua-
tur in dicta l. 2. ex §. autem sine scripto, In-
stit. de Iure natur. &c. colligi potest, ius
consuetudinis fuisse antiquius apud La-
cædemones, quam ius scriptum apud
Athenienses, à quibus ius ciuile duxit
Origine&#x0303;. Quidquid verò de hoc sit, n&#x0169;c
constat, consuetudinem sæpe esse anti-
quiorem iure scripto, & sępe nouiorem,
& aliunde scriptum esse præcipuum, &<-P>@@

<-P>ab illo magna ex parte pendere vim cō-
suetudinis, & intelligentiam eius, iuxta
cap. vltim. de Consuetudin. & quæ ibi
notantur, & ideò merito liber post præ-
cedentes sequitur. In quo consuetum
ordinem obseruauimus: nam prius quid
sit consuetudo explicabimus, conditio-
nes ad illam requisitas, & causas eius
aperiendo, postea de effectibus, tan-
dem de illius abrogatione, seu mutatio-
ne dicemus.</P>
<Z>CAPVT I.
Quid sit consuetudo, vsus, vel mos, forus, & sty-
lus, & quomodo à scriptione differat.</Z>
<P><INI3>C</INI3>onsuetudinem sic definit Isidor.<marginalia>1.|Isidor.</marginalia>
lib. 2. Orig. cap. 10. & lib. 5. cap. 3.
est ius quoddam moribus institut&#x0169;, quod
pro lege suscipitur cum deficit lex. Et videtur
sumpsisse ex Tertul. lib. de Corona mili-
tis dicente. Consuetudo in ciuilibus rebus pro<marginalia>Tertul.</marginalia>
lege suscipitur cum deficit lex. Circa quam
descriptionem triplex statim occurit
difficultas. Prima circa genus, nam con-
suetudo videtur potius esse quid facti,
quàm iuris; non est ergo ius sed factum,
vel actio sæpius repetita. Vnde idem
Isidor. statim subiungit, consuetudinem
sic dictam esse, quia in communi est vsu, cō-<marginalia>Isidor.</marginalia>
stat autem, vsum factum dicere non ius.
Et ita frequenter dicere solemus, cum
in re aliqua dubitatur, an detur con-
suetudo, necne, quæstionem esse fa-
cti, non iuris. Secunda difficultas est de
illa particula moribus, quia videtur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0778.jpg/>
@@1@<SE778>Cap. 1. De consuetudine, more, vsu, stylo, &c. 771
<duolan 2><-P>definitum in definitione poni, nam mos,
& consuetudo idem esse vide&#x0303;tur, soloq&#x0301;;<marginalia>Isidor.</marginalia>
nomine differre. Vnde ibidem Isidor.
morem definiendo dicit, Mos est consue-
tudo, cap. Mos. cap. Consuetudo. dist. 1. &
quod mirandum est, ibidem expressius
idem vitium cōmittere videtur dicens,
Mos est consuetudo de moribus tracta tantùm.
Vbi non alio, sed eodem nomine defini-
tum in definitione ponit. Et auget dif-
ficultatem, quod mos esse dicitur con-
suetudo tracta de moribus, ac si esse pos
sit consuetudo aliter introducta. Ter-
tia difficultas est circa alteram partem,
Quod pro lege suscipitur, quia hoc non per-
tinet ad esse consuetudinis, sed ad effe-
ctum eius, vt infrà dicemus. Item vide-
tur illis verbis significari, ius consue-
tudinis non esse veram legem, sed pro
lege reputari, quod falsum etiam est.
Aliæ etiam difficultates hic occurrunt,
quæ in discursu commodius proponen-
tur.</P>
<P>  Superiores verò difficultates magna<marginalia>2.</marginalia>
ex parte ori&#x0169;tur ex æquiuocatione ter-
minorum, ideoq&#x0301;ue significationes eo-
rum explicandæ prius sunt, vt res ipsa
intelligi possit. Tres ergo termini in<marginalia>2. opinio.</marginalia>
primis sunt notandi, scilicet, vsus, mos,
consuetudo: nam in hoc conueniunt,
quod solum in actibus liberis propriè
dicuntur, & quandam inter se affinita-
tem, & connexionem habent, & nihilo-
minus aliquod discrimen inter illos in-
uenitur. Vsus ergo in theologica pro-<marginalia>Vsus quid.</marginalia>
prietate significat actum, quo voluntas
liberè exequitur, quod eligit, iuxta do-
ctrinam D. Thomæ. 1. 2. q. 16. per totam,<marginalia>D. Thom.|August.</marginalia>
& Augustini lib. 10. de Trinitate cap. 11.
& lib. 83. quæstion. q. 30. vbi hac ratio-
ne dixit, non posse vti, nisi animal, quod
rationis est particeps, quia solum illud
liberè se, vel alia applicat ad operatio-
nem, quam applicationem vsus signifi-
cat. Vnde fit, vt vsus in philosophico ri-
gore dicatur de quolibet actu vtendi
per se spectato, quia quilibet est libera
applicatio facultatis ad medij exequu-
tionem, sicut quicumq&#x0301;ue actus gaudij
de fine adepto dicitur fruitio. Nihilo-
minus tamen communi, & vsitato mo-
do loquendi vsus significat similium a-
ctuum frequentiam. Quomodò dicitur
in l. 1. titul. 2. partit. 1. vsum nasci ex his
rebus, quas aliquis facit longo, & con-<-P>@@

<-P>tinuo tempore, vt notauit ibi Gregor.<marginalia>Greg. Lop.</marginalia>
Lopez. Vbi hac ratione dicit, vsum esse
quid facti, scilicet, frequentiam ipsam
liberè operandi circa rem aliquam, eo-
dem, seu vniformi modo. In lege autem
illa dicitur, vsum esse id, quod relinqui-
tur, seu nascitur ex illa frequentia a-
ctuum, quod videtur ad tertium signi-
ficatum pertinere, quod statim explica-
bitur.</P>
<P>  Mos autem teste D. Thoma. 1. 2. q. 58.<marginalia>3.|Mos quid.|D. Thom.</marginalia>
art. 1. non solum rationalibus, sed etiam
brutis tribui solet, nam etiam in scrip-
tura dicuntur homines operari more
brutorum, interdum in bonam partem,
vt 2. Mac. 11. Leonum more impetu irruentes<marginalia>2. Mach.|11.</marginalia>
in hostes; interdum in malam, vt 4. Esdræ.
8. Qui mores pecudum habuerunt, interdum
indifferenter, vt 2. Mac. 10. In montibus,
& speluncis more bestiarum egerant. Nihilo-
minus tamen, vt idem D. Thomas rectè<marginalia>D. Tho.</marginalia>
notauit in 3. dist. 23. q. 1. art. 4. quæstiun-
cul. 2. mos solum per similitudinem, seu
analogiam brutis attribuitur, quatenus
ex naturali inclinatione eandem ratio-<marginalia>Mos pro-|prie in libe|ris tantum|actibus re-|peritur.|D. Thom.</marginalia>
nem operandi seruant, nam propriè
tantum in liberis actibus reperitur. Nā
genus moris ibi incipit, vbi dominium
voluntatis inuenitur, vt idem D. Tho-
mas dixit in 2. dist. 24. q. 3. art. 2. & ideò
solus actus liber propriè denominatur
moralis, quia solus liber actus est lau-
de, vel vituperio dignus, moralis autem
actus eodem modo laudis, ac reprehen-
sionis capax est. Vnde est illud Aristot.<marginalia>Arist.</marginalia>
1. Ethic. cap. 13. Cum de moribus loquimur,
non sapientem, aut perspicacem, sed mansue-
tum, aut temperantem aliquem dicimus. Mos
ergo propriè dictus nihil aliud est, quā
frequentia, seu continuatio similium
actuum moralium, & humanorum per
aliquod tempus. Et hoc modo dicitur
aliquid fieri secundum morem, vt Ioan.<marginalia>Ioan. 19.</marginalia>
cap. decimo nono, Mos est Iudæis sepelire,
& Genes. 50. Iste quippè mos erat, cadaue-<marginalia>Genes. 50.</marginalia>
rum conditorum. Et eodem modo qui con-
formes sunt in operando moraliter, v-
nius moris esse dicuntur. Psalm. 67. Qui<marginalia>Psal. 67.</marginalia>
habitare facit vnius moris in domo. Vnde hoc
videtur differre inter morem, & vsum,
quod vsus tam de frequentia actuum,
quàm de singulis actibus dici potest, vt
dixi, mos autem non dicitur propriè de
vno actu, neq&#x0301;; id est in vsu, sed de freque&#x0303;
tia actuum simili&#x0169;. Vnde si vsus sumatur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0779.jpg/>
@@1@<SE779>772 Lib. 7. De legenon scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>pro frequentia actuum, non videtur à
more differre. Addit verò D. Thomas
suprà, morem in alia significatione di-
ci de inclinatione ad similes actus, ex
illorum frequentia relicta, quæ inclina-
tio non est aliud, quam aliquis habitus,
quod etiam dici potest de vsu, iuxta sen-
tentiam Alphonsi in lege citata, quan-
uis illa plura comprehendat, vt mox
explicabo.</P>
<P>  De consuetudine igitur, si sumatur,<marginalia>4.</marginalia>
vt est quid facti (vt dicitur in cap. 1. de
Constitut. in 6.) idem ferè sentiendum
est, nam vt eisdem locis D. Thomas ait,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
mos, & consuetudo idem ferè sunt, quia
vtraq&#x0301;ue vox significat moralium actu&#x0169;
frequentiam. Propria enim consuetu-
do non est, nisi in actibus liberis, nam
in necessarijs, potius nunquam cōsuetu-
do vim habet, & ideò propriè non est
in brutis. licèt per analogiam interdum
illis tribuatur. §. Pauonum. Institut. de
Rer. diuis. Deinde consuetudo non est
in singulis actibus, sed in eorum fre-
quentia, vt Isidorus insinuauit, & aper-<marginalia>Isidor.|D. Thom.</marginalia>
tius Diuus Thomas in 3. vbi suprà dixit,
Consuetudinem importare quandam frequen-
tiam circa ea, quæ facere, vel non facere in no-
bis est. Dixi autem hoc esse intelligen-
dum de cōsuetudine sumpta vt est quid
facti, quia oportet in consuetudine
duo distinguere, vnum est ipsa frequen-
tia actuum, quam possumus vocare
consuetudinem formalem, & hanc di-
cimus esse quid facti, sicut vsum. Aliud
verò est id, quod ex tali frequentia re-
linquitur, quod potest esse vel quid phy-
sicum, vt est habitus, quod aliquando
solet vocari consuetudo apud Iuristas,
satis verò impropriè, & ideò illud omit-
timus, & sub consuetudine facti illud
computamus. Aliud ergo, quod ex con-
suetudine relinquitur, esse potest quid
morale per modum facultatis, vel iu-
ris obligantis ad sic operandum, vel
tollentis aliam obligationem, quod po-
test vocari ius consuetudinis, seu con-
suetudine introductum. Sicut enim con-
suetudo inducit inclinationem ad simi-
les actus, & consequenter dat facilita-
tem, & delectationem in opere, quæ
non est tantum aliquid morale, sed etiā
physicum, quod habitum appellamus,
ita consuetudo facti inducit moralem
facultatem, vel obligationem, vel mu-<-P>@@

<-P>tat illam (vt posteà videbimus) non
inducendo aliquid physicum, sed mo-
ralem facultatem, aut vinculum, quod
ius appellamus. Et ideò sicut nomen
moris ex frequentia moralium actuum
translatum est ad significandum ipsum
habitum, seu inclinationem, ita consue-
tudo, licet aliquid facti primario signi-
ficet, etiam transferri potuit ad signi-
ficandum aliquid iuris, quod ex fre-
quentia actuum relinquitur, quatenus
suo modo inducit ad similes actus. Quia
nomen causæ transferri solet ad effe-
ctum, & è conuerso: & ita vocatur con-
suetudo, & ipsa frequentia actuum, &
ius per illam introductum. Et quoad
hoc videntur distingui mos, & consue-
tudo ab Isidoro suprà, quia mos ad fa-
ctum tantum refertur, consuetudo ve-
rò etiam ad ius, vsus verò iuxta ter-
tiam significationem in dicta lege indi-
catam potest etiam hoc modo accipi,
licet plura comprehendat. Isidorus ve-
rò vsum etiam retulit ad solum factum,
vt ex allegatis verbis intelligitur.</P><marginalia>5.|Consuetu-|do iuris, &|facti quid.</marginalia>
<P>  Ex his ergo constat, cum inquiri-
mus, quid sit consuetudo, necessarium
esse distinguere, sub qua ratione con-
suetudo sumatur; nam aliter definien-
da est, vt est quid facti, aliter vt est quid<marginalia>D. Thom.</marginalia>
iuris. Priori enim modo optima est de-
finitio, quæ ex Diuo Thoma sumitur,
scilicet, Consuetudo est frequentia operandi
liberè eodem modo, seu frequentia liberi
vsus circa quancumq&#x0301;ue rem, quæ no-
stræ subsit potestati. Est autem aduer-
tendum, non quancumq&#x0301;ue consuetudi-
nem facti habere vim conferendi ali-
quod ius: nam vitiosa consuetudo nul-
lum ius confert, neq&#x0301;ue illa, quæ ex le-
ge nascitur, licet consuetudo dicatur,
iuxta illud Lucæ capite secundo. Vt fa-<marginalia>Luc. 2.</marginalia>
cerent secundum consuetudinem legis pro eo.
Quæ etiam mos solet appellari, vt A-<marginalia>Act. 15.</marginalia>
ctor&#x0169;. decimo quinto, Circuncisio esse
dicitur secundum morem Moysi. Et mul-
tæ sunt consuetudines similes, quæ om-
nes ad præsentem considerationem nō
spectant. Et ideò vt definitio limite-
tur ad illam consuetudinem facti, quæ
ad ius aliquod introducendum suffi-
ciat, necesse est, vel hoc ipsum, vel ali-
quid æquiualens in illa definitione ad-
dere, scilicet, esse legitimam frequen-
tiam actuum iuri alicui consentaneam,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0780.jpg/>
@@1@<SE780>Cap. 1. De consuetudine, more, vsu, stylo, &c. 773
<duolan 2><-P>vel habentem conditiones omnes iure
requisitas, vel quid simile. Atq&#x0301;ue ad
consuetudinem sic sumptam poterit ap
plicari definitio Isidori, si nomen iuris<marginalia>Isidor.</marginalia>
non formaliter, sed causaliter intelli-
gatur, si tamen intentio Isidori, & con-
textus, ac proprietas verborum consi-
deretur, non videtur in hoc sensu lo-
quutus.</P>
<P>  Quocirca, licet probabile sit, Isido-
rum in citatis locis vtraq&#x0301;; ratione con-<marginalia>6.</marginalia>
suetudinem considerasse, & in illa par-
te, quæ ponitur in capite Mos, loquu-
tum esse de cōsuetudine prout est quid
facti, nam hoc modo mos, & consuetu-
do idem sunt, & in eodem sensu dixisse,
consuetudinem dictam eße, quia in communi
est vsu. Nihilominus in capite Consuetu-
do, vbi illam definit modo supra posito,
considerasse videtur consuetudine&#x0303; pro-
ut est quid iuris, seu quoad ius ipsum,
quod ex facto, seu frequentia actuum
resultat. Et ita facilè expediuntur obie-
ctiones in principio factæ.</P>
<P>  Ad primam enim dicimus, in consue-
tudine vtrumq&#x0301;ue reperiri, scilicet, quid<marginalia>7.</marginalia>
facti, & iuris, ideò nunc esse sermonem
de illa secundum vnam rationem, nunc
secundum aliam. Et quia in ordine ad
leges, de quibus ibi Isidorus tractabat,<marginalia>Isidor.</marginalia>
magis pertinet ius, quàm factum, ideò
sub ea ratione, & per genus iuris illam
definiuit. Et sumitur ex lege De quibus.
ff. de Legibus, vbi prius dicitur, De qui-
bus scriptis legibus non vtimur, id custodiri
oportet, quod moribus, & consuetudine intro-
ductum est, & infrà. Inueterata consuetudo
pro lege non immeritò custoditur, & hoc est ius,
quod dicitur moribus constitutum. Sic etiam
in lege Hispaniæ partit. 1. titul. 2. l. 1.
definitur consuetudo. Est ius non scriptum,
quod ex longo, & continuo vsu ortum est. Et
eodem modo per idem genus definiunt
Iuristæ consuetudinem in Rubrica de
Consuetudine, & Barthol. in dicta leg.<marginalia>Bart.</marginalia>
De quibus, in lectura, & in Repetition.
quæst. 1. vbi nominis æquiuocationem
rectè distinguit ferè modo à nobis ex-
plicato. Particula autem illa Non scrip-
tum, quam addit lex Hispaniæ, & multi
Doctores, virtute cōtinetur in eo, quod
dicitur, esse ius moribus institutum, nā
per hoc distinguitur à lege, vtique scri-
pta, & in cap. 3. amplius particulam il-
lam explicabo.</P>@@

<P>  Atq&#x0301;ue hinc facilè expeditur secunda<marginalia>8.</marginalia>
obiectio, nam sumpta consuetudine pro
vt est quid iuris, rectè dicitur esse ius
moribus institutum, quia mores ad fa-
ctum spectant, non ad ius, & ita non po-
nitur vllo modo definitum in definitio-
ne, quia ius consuetudinis per frequen-
tiam actuum morali&#x0169; introducitur, quę
frequentia dicitur mos. Et ita etiam in
re nullum committeretur vitium, si ius
consuetudinis per factum eiusdem con-
suetudinis definiretur, vtendo terminis
in diuersa significatione. Quod aute&#x0303; Isi-<marginalia>Isidor.</marginalia>
dor. ait, Morem esse consuetudinem tantum de
moribus tractam, optimum habet sensum,
& sine vllo vitio, aduertendo, mores in-
terdum dici quasi diuisiuè, seu distribu-
tiuè de singulis actibus moralibus. Mo-
rem autem, vt significat consuetudine&#x0303;,
quasi collectiuè significare collectione&#x0303;
illam, seu frequentiam actuum, sic ergo
dicitur mos trahi ex moribus, id est. ex
actibus liberis, & moralibus. Vel etiam
considerari potest, non quencumq&#x0301;; mo-
rem, sed communem, & publicum alicu-
ius cōmunitatis esse sufficientem ad in-
ducend&#x0169; ius consuetudinis, de quo tra-
ctamus, id est, quod obligationem legis
possit inducere; nā priuatus mos vnius
personæ, vel familiæ non inducit ius le-
gis, vt infrà dicemus. Dicitur ergo hæc
consuetudo, quæ ad inducendum ius suf
ficit debere trahi ex moribus, id est de-
bere esse morem ita communem, vt ex
moribus totius communitatis, & om-
nium, vel plurium partium eius consur-
gat. Addit deniq&#x0301;ue Isidor. particulam<marginalia>Isidor.</marginalia>
exclusiuam, tantum, ad denotandum ill&#x0169;
morem ad consuetudinem iuris consti-
tutiuam (vt sic dicam) sufficere, qui solo
vsu, & moribus introductus sit, absque
lege, & iure scripto, quod illum induxe-
rit, nam mos ille cum sit ex iure, vt sic,
non inducit ius, licet firmare possit il-
lud, vt infrà dicemus.</P>
<P>  Ad tertiam difficultate&#x0303; iam dict&#x0169; est,<marginalia>9.</marginalia>
licet ius cōsuetudinis sit effectus cōsue-
tudinis facti, nihilomin&#xA770; hic nō desiniri
cōsuetudine&#x0303; facti, sed iuris, & ideò cum
additur, quod pro lege suscipitur, nō poni ef-
fect&#x0169; consuetudinis definitę, sed substā-
tiā eius declarari. Dicitur aute&#x0303; &#xA753; lege
suscipi, nō quia non sit vera lex, sed quia
Isidorus nomen legis accōmodat ad le-
gem scriptam, & ideò dicit, ius consue-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0781.jpg/>
@@1@<SE781>774 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur
<duolan 2><-P>tudinis loco illius suscipi, vbi illa deest.
Aduertit autem Bart. in dicta Repetit.<marginalia>Bart.</marginalia>
n. 6. per hanc particulam distingui con-
suetudinem à iure, quod descendit ex
vsu singularis personæ, quod non susci-
pitur pro lege, nec est ius disponens, sed
potius dispositum per legem. Ad quod
intelligendum aduerto (quod in princi-
pio huius tractatus notaui) ius duplici-
ter dici, vno modo de illo, quod consi-
stit in facultate vtendi, quod est domi-
nium, vel quasi dominium, nam potest
includere ius in re, & ad rem, & genera-
liter dici potest ius dominij, vel quasi
dominij, & ita in rigore spectat ad fa-
ctum: alio modo dicitur ius de illo, quod
vim habet obligandi, & imperandi, &
dici potest ius legis, seu legale. Priuatus
ergo vsus vnius personæ potest confer-
re ius in re, vel dominium rei, aut ius
seruitutis, & similia, vt in præscriptio-
ne contingit: illud tamen ius non habet
vim legis, & ideò rectè dicitur non esse
ius disponens, quia non præcipit, nec
ordinat, sed potius esse ius dispositum,
quia acquiritur secundum iuris dispo-
sitionem. Consuetudo autem, de qua
modo loquimur, non hoc ius, sed legale
est, & ideò dicitur esse ius, quod pro le-
ge suscipitur, & ad illud requiri consue-
tudinem, quæ moribus vtentium, id est,
communitatis alicuius inducatur.<marginalia>10.|Differentia|inter con-|suetudine&#x0303;,|& præscri-|ptionem no|tand{a}.</marginalia>
<P>  Vnde obiter declarata est differen-
tia inter consuetudinem, de qua loqui-
mur, & præscriptionem: sæpe enim illæ
duæ voces consuetudinis, & præscrip-
tionis reciprocè, & quasi pro eadem ac-
cipi solent, propter aliquas conuenien-
tias, quas habent. Nihilominus tamen
secund&#x0169; proprias rationes sumptæ mul
tum differunt, vt Barthol. dicta quæst.<marginalia>Bart.|Panorm.|Roch.|Curt.|Glossa.|Bald.|Couar.|Haim. Cra|uet.|Matienz.|Molina.</marginalia>
1. in fine docet, & alij antiquiores, quos
refert, & alij posteriores, vt Panormi-
tanus, & Rochus Curt. in cap. vltim. de
Constitut. cum Glossa ibi verb. Legiti-
mè, & Haim. Crauet. de Antiquit. tem-
por. 4. p. in princip. Balb. de Præscript.
1. p. quæst. 10. Rochus Curt. in capite vl-
timo de Consuetudin. sect. 5. num. 3. &
Couarr. in Regula Posseßor. 2. p. §. 3. num.
2. Matienz. lib. 5. Recopil. titul. 7. l. 1.
Gloss. 6. num. 3. & Molin. lib. 1. de Primo-
genit. cap. 6. num. 10. qui plures diffe-
rentias assignant, quibus omissis ra-
dix diuersitatis ex dictis clarius colli-<-P>@@

<-P>gitur. Quia tam in præscriptione, quàm
in lege non scripta interuenit aliquid
facti, & iuris, quod per factum introdu-
citur, vnde & præscriptio consuetudi-
nem aliquam requirit, & lex non scrip-
ta interdum requirit consuetudinem
aliquo modo præscriptam, seu certam,
& legitimam.</P>
<P>  Differunt autem in primis, ac præci-<marginalia>11.|Prima dif|ferenti{a}.</marginalia>
puè in ipso iure, quia præscriptio stri-
ctè sumpta non introducit ius legale,
seu disponens tanquam lex, sed confert
ius dominij, aut aliud simile ius vtendi,
vel fruendi, aut re corporali, vt domo,
veste, aut incorporali, vt iurisdictione,
suffragio. Et hinc etiam differunt in
consuetudine facti, per quam vnum, vel
aliud ius introducitur; nam alias con-
ditiones requirit consuetudo præscri-
ptionis, quam legis. Nam ad ius legis
nec essaria est consuetudo populi, ad
præscriptionem sufficit vsus priuatæ
personæ, nisi res præscribenda commu-
nitati sit acquirenda. Aliqui verò ex
Iuristis citatis consuetudinem vocant,
quoties communitas est, quæ præscri-
bit, vel contra communitatem præscri-
bitur. Sed non rectè, quia ius acquisi-
tum non est lex, sed dominium, vel aliud
ius vtendi, nam tunc communitas se
habet tanquam vnus priuatus possessor,
ac dominus; & differentia, quòd perso-
na præscribens, vel contra quam præ-
scribitur, sit vera, vel ficta, valde mate-
rialis est. Non oportet autem de nomi-
nibus contendere.</P>
<P>  Alia differentia est, quia ad consue-<marginalia>12.|Sec&#x0169;da dif-|ferenti{a}.</marginalia>
tudinem propriam, & legalem, de qua
loquimur, necessarius est consensus po-
puli, vel principis, contra quem quo-
dammodò inducitur; in præscriptione
aute&#x0303; non est necessarius consensus eius,
contra quem præscribitur, vt notaui in
tract. 2. de Relig. lib. 1. cap. 5. & hinc est,
vt ad consuetudinem non requiratur ti
tulus, quia consensus sufficit, ad præs-
criptionem autem requiritur. Ita Glos-<marginalia>Gloßa.|Abb.</marginalia>
sa, Abb. & alij dicto cap. vlt. intelligitur
autem negatiuè, seu indefinitè, quia ad
præscriptione&#x0303; sæpe requiritur titulus,
non tamen semper, ad consuetudinem
verò nunquam. Vnde etiam in præscri-
ptione requiritur bona fides, in consue-
tudine autem non semper, salte&#x0303; in prin-
cipio. Deniq&#x0301;ue licèt in vtraque aliquis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0782.jpg/>
@@1@<SE782>Cap. 2. Consuetudo quando inducit ius non scriptum. 775
<duolan 2><-P>temporis cursus requiratur non tamen
idem, sed in præscriptione postulatur
iuxta legis dispositionem; in consuetu-
dine autem, vel non est eadem iuris dis-
positio, vel per se necessaria non est, sed
illud sufficit, quod ad indicandum con-
sensum Principis, vel populi sufficiens
sit, vt postea exponemus. Aliæ differen-
tiæ assignantur à dictis auctoribus, quæ
vel revera non subsistunt, vel eas exami-
nare nobis non est necessarium,</P>
<Z>CAPVT II.
An consuetudo semper inducat ius non scriptum
& definitio data integra sit.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi est, quia Isidorus<marginalia>1.</marginalia>
in definitione data solum addit
particulam illam, Cum deficit lex,
vel ad explicandum, consuetudinem de-
bere esse ius non scriptum, vel etiam ad
indicandum, non debere supponere le-
gem scriptam. Vtrumq&#x0301;ue verò videtur
habere dubium. Primum, quia sæpe cō-
tingit leges cōsuetudinis esse scriptas,
quales cense&#x0303;tur esse leges feudorum, &
in nostra Hispania leges fori; ergo esse
non scriptum, non est de ratione cōsue-
tudinarij iuris. De secundo etiam du-
bitari potest, quia sæpe consuetudo de-
rogat legi pręexistenti, vt infra dicetur;
ergo falsum est, quòd consuetudo non
supponat legem scriptam. Vnde potest
addi tertium dubi&#x0169; circa priorem par-
ticulam, Quod pro lege suscipitur, quia sæpe
consuetudo non suscipitur pro lege, sed
potius tollit legem: vnde non obligat ad
aliquid agendum, sed ad summum per-
mittit. Quarta item difficultas addi po-
test, quia in tota illa definitione non ex-
plicatur id, quod maximè est substātia-
le, & essentiale consuetudini, scilicet, vt
sit communi populi consensu recepta.</P>
<P>  Respondeo in primis, proprium sen-<marginalia>2.|Germana|interpreta-|tio illi&#xA770; par|ticulæ, C&#x0169;|deficit lex.</marginalia>
sum illius particulæ, Cum deficit lex, & ra-
tione&#x0303; eius esse, ius consuetudinis sole-
re introduci in defectum legis: nam vbi
ius scriptum supponitur, non est necessa
ria consuetudo quę ius introducat, quia
lex sufficit. Imo nec videtur moraliter
possibilis talis consuetudo, quia de ra-
tione consuetudinis est, vt ex tacito, &
non expresso consensu introducatur, l.
De quibus. ff. de Legib. vbi hoc notat Bart.<-P>@@<marginalia>Barth.</marginalia>

<-P>in Repetit. num. 7. & idem sumitur clarè
ex §. Non scripto. Instit. de Iur. natur. &c.
Vnde si consuetudo orta est ex vi legis,
eo ipso non potest habere vim introdu-
cendi legem, quia nō eo animo inchoa-
tur, vel continuatur, vt homines per illā
obligentur, sed potius vt obediant legi
præexistenti. Nec refert, quod interd&#x0169;
dicitur consuetudo induci post legem:
nam hoc intelligitur vel solum de con-
suetudine facti, quæ legem tantum con-
firmat, vel de consuetudine limitāte,
aut interpretante legem, quę quoad hoc
potest nouum ius inducere, vt infra di-
cetur, tamen quoad id non supponit le-
gem, sed aliquid illi adiungit. Sic ergo
verissimè dicitur, cōsuetudinem esse ius
non scriptum, & ita habetur in l. Imo. ff.
de Legib. & in l. Ius ciuile. ff. de Iustit. &
iur. & in §. Constat. §. Nonscripto. Instit. de
Iur. natur. Et ratio est, quia nec per se
scripturam requirit, nec etiam manat
ex iure scripto, imò nec ex proprio, & ex
presso præcepto superioris, sed vsu ipso
introducitur, vsus enim non scripturis,
aut verbis, sed in factis consistit. Et hoc
docent Theologi de aliquibus legibus
Ecclesiasticis, quæ traditione habentur,
de quibus in duobus sequentibus capi-
tibus aliquid dicemus.</P>
<P>  Disputant autem Iurisperiti, an scri-<marginalia>3.</marginalia>
ptura ita repugnet consuetudini, vt si in
scripta redigatur, eo ipso desinat esse
consuetudo, seu ius consuetudinarium,
& incipiat esse lex alterius rationis. Ali-
qui enim id affirmar&#x0169;t, vt Bart, suprà re<marginalia>Barth.|Gratian.</marginalia>
fert, & indicat Gratian. §. Cum itaque, post
cap. 5. d. 1. vbi dicit, consuetudinem in
scripta redactam constitutionem esse,
non scriptam autem cōsuetudinem ap-
pellari, & sequitur Rochus Curt. tract.
de Consuetud. in Præf. num. 5. & 6. cum<marginalia>Roch Curt.|Baldus.</marginalia>
Bald. in dicta l. De quibus, & Ias. in l. 2. ff.
de Vulgar. & pupill. dicente, Consuetu-
dinem redactam in scripta per eum, qui
non habet potestatem condendi leges,
manere nihilominus in vi cōsuetudinis,
quod est clarum, quia illa scriptura non
est lex, sed potest deseruire ad memoriā
vel probationem, sicut nos probamus
traditiones nō scriptas ex Patribus. At
verò si consuetudo redigatur in script&#x0169;
ab habente authoritatem condendi le-
gem, eo ipso desinere esse consuetudine&#x0303;,
quia iam non est ius non scriptum, nec<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0783.jpg/>
@@1@<SE783>776 Lib. 7. De lege non scripta quæ consuetudc appellatur.
<duolan 2><-P>ex consensu tacito, sed expresso. Addi
etiam potest, quòd licèt cōsuetudo scri
batur per modum legis ab habente au-
thoritate&#x0303; condendi leges, si tamen per
scripturam non inte&#x0303;dat nouam vim ad-
dere consuetudini, nec authenticè de-
clarare, vel affirmare, illam esse cōsue-
tudinem sufficientem, semper illa ma-
neat in vi consuetudinis, quomodo mul-
ti ce&#x0303;sent de legibus fori: si vero per ve-
ram legem scriptam ab habente autho-
ritatem, & per verba obligantia consue-
tudo stabiliatur, iam tunc non esse con-
suetudinem, sed scriptam legem.</P>
<P>  Mihi autem videtur, etiam in hoc vl-<marginalia>4.</marginalia>
timo casu perseuerare consuetudinem
in sua vi, & in propria ratione consuetu
dinis, nisi per legem denuo scriptam au-
feratur. Et ita sentit Barth. in dicta l. De<marginalia>Barth.</marginalia>
quibus. q. 1. nu. 7. & loqu&#x0169;tur frequentius
Iuristæ ibi, & in dicta l. 2. de Vulgar. &
pupil. & Anton. extra de Consuetud. in<marginalia>Anton.</marginalia>
Rubr. & alij, quos refert Rochus suprà.
Et potest probari ex capit. secundo de<marginalia>Roch.</marginalia>
Præbend. in 6. ibi Huiusmodi consuetudinem
authoritate Apostolica approbantes, ac nihilomi
nus volentes eam inuiolabiliter obseruari. Illa
ergo lex scripta non destruit consuetu-
dinem, quam seruari præcipit, sed illi ad
dit nouum robur, & vt Glossa ibi inquit,<marginalia>Glossa.</marginalia>
de speciali consuetudine fit ius commu-
ne. Et ratio est, quia non repugnat, illa
duo vincula simul permanere, scilicet,
consuetudinis, & legis scriptę, sicut pos-
sunt esse simul duæ leges scriptæ de ea-
dem re, simulq&#x0301;; obligare. Et ita ipsamet
iura scripta sæpe allegant consuetudi-
nem, & ius scriptum, tāquam simul cor-
roborantia rei honestatem, vel obliga-
tionem, vt constat ex cap. Videtur, Qui
matri. accus. pos. ibi, Tam antiqua consuetu
dine, quam legibus approbatur. Neq&#x0301;ue est in-
utilis perseuerantia consuetudinis, &
obligationis eius, nō obstante lege scri-
pta, quia si consuetudo sit specialis, &
lex superueniens scripta sit ius commu-
ne, vt in cap. Cum inhibitio. de Clandestin.
despons. & contingat per priuilegi&#x0169; de-
rogari tale&#x0303; legem, nihilominus vbi an-
tiquior viguit consuetudo, nō censetur
per illud priuilegium derogata, nisi ex-
presse etiam consuetudini deroget. Et
ideo nō est quæstio de solo modo loque&#x0303;-
di, sed de re, quia ad morales effectus
multum referre potest, quod consuetu-<-P>@@

<-P>do quæ incipit sine lege, currat cum le-
ge, & suam vim retineat, secundum quā
semper erit non scriptum ius: nam sola
concomitantia legis scriptæ non tollit,
quin aliud ius in sua vi, & formalitate
sit non scriptum. Oportet autem, vt an-
te legem scriptam consuetudo sit con-
s&#x0169;mata, & sufficienter introducta; nam
si tantum sit inchoata, & per legem scri-
ptam quasi anticipetur, & intro ducatur
obligatio, manebit purum ius script&#x0169;,
vt constat.</P>
<P>  Ad secundam obiectionem de cōsue-<marginalia>5.|Quomodo|consuetudo|legem sup-|ponere de-|bet.</marginalia>
tudine legi contraria, quæ legem suppo
nere videtur, respondetur facile, nō esse
contra rationem consuetudinis, vt sup-
ponat quancumq&#x0301;ue legem, sed sosum vt
supponat lege&#x0303; scriptam statuente&#x0303; illud
ipsum, quod consuetudine introducen-
dum est: illam verò consuetudinem, quę
derogat legi, non supponere legem cir-
ca idem, sed potius circa opposit&#x0169;: nam
potius consuetudo facit, vt hoc liceat,
lex autem faciebat, vt non liceret, vel è
conuerso. Aliter verò explicat Barth.<marginalia>Barth.</marginalia>
supra. nu. 6. illam particulam, Cum deficit
lex, quod scilicet, per illam denotetur,
cōsuetudine&#x0303; nōdebere esse reprobatam
per legem, quia si cōsuetudo non est cō-
tra legem, ibi clarè deficit lex, si verò sit
contra legem, oportet vt consuetudine
lex vincatur, & sic deficiat, vt possit cō-
suetudo subsistere: nam si consuetudo
facti sit contra legem, & illam non aufe-
rat, nunquam poterit ius aliquod intro-
ducere. Quæ doctrina vera est, & inge-
niosè cogitata, non credo autem fuisse
ab Isi doro intentam, sed in sensu simpli-
ciori fuisse loquutam, vt supra explica-
ui. Neq&#x0301;ue oportebat id specialiter in
definitione explicare, quia per se clar&#x0169;
est, non posse consuetudinem ius iutro-
ducere contrari&#x0169; præexistenti, nisi illud
auferat, c&#x0169; repugnent circa idem simul
esse duo iura contraria.</P>
<P>  Sed tunc vrget tertia obiectio, quia<marginalia>6.</marginalia>
consuetudo derogans priori legi est ve-
ra consuetudo, & nō est ius. Ad hoc ve-
rò respondeo primo, in his rebus mora-
libus sub habitu priuationem intelligi,
sicut peccatum definitur ab August. esse
dictum, vel factum, &c. sub quibus acti-
bus intelliguntur omissiones eorum le-
gi contrariæ. Ita ergo cum consuetudo
dicitur esse ius, ibi intelligitur vel re-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0784.jpg/>
@@1@<SE784>Cap. 3. Quotuplexsit consuetudo & quid comprehendat. 777
<duolan 2><-P>uocatio iuris. Nam lex reuocans aliam,
vera lex est, licet oppositum non præci-
piat. Ita ergo consuetudo reuocans le-
gem, dicitur ius non scriptum, quia pro
lege reuocante suscipitur. Vnde dicitur
secundo, quòd sicut promissio ponitur
inter effectus legis, & lex permittens ve
ra lex ce&#x0303;setur, quia licèt non præcipiat
actum permissum, præcipit permissio-
nem; ita consuetudo legi derogans ius
inducit, non quidem præcipiens actum
priori legi contrarium, sed permittens
tantum. Consequenter autem præcipit
permissione&#x0303;, seu prohibet, ne quis coga
tur ad lege&#x0303; derogatā seruandā, vel ne &#xA753;
pter illā non obseruantiā puniri possit.</P>
<P>  Quartam obiectionem posui propter<marginalia>7.|Isidor.</marginalia>
aliquos, qui reprehendunt definitione&#x0303;
Isidori vt diminutam, quia in ea deficit
illa particula, Populi consensu, vel Commu-
ni consensu, vel saltem particula, Populi,
ita quod nō diceretur tantum, moribus
Institutum, vt ait Isidor. sed Moribus populi
institutum. Atq&#x0301;ue ita sentit Barth. in dicta<marginalia>Barth.</marginalia>
l. De quibus, in Lectur. n. 6. Imò ibi etiam
magis approbat aliam definitionem &#xA753;-
lixiorem per pluresparticulas explicā-
tem conditiones ad consuetudinem re-
quisitas. Alij etiam Canonistæ dictam
definitionem breuitatis reprehendunt,
& plures alias multiplicant, quas refer-
re superuacaneum est, quia non habent<marginalia>Hostiens.|Roch.|Barth.</marginalia>
vtilitatem, & videri possunt in Hostien-
se in sum. tit. de consuetud. & Rocho vbi
suprà, & in ipso Bart. in dicta repetit. n.
1. vbi priorem sententiam reprobat, &
in sola definitione Isidori persistit. Dico<marginalia>Isidor.</marginalia>
ergo, nullam ex illis particulis esse ne-
cessariam, nec afferre claritate&#x0303;, sed du-
bitationem. Nam si in definitione pona<marginalia>Approba-|tur defini-|tio Isidor.|initio pro-|posita.</marginalia>
tur Populi consensus, statim oritur quæstio
cuius populi, & an v. g. capituli consen-
sus sufficiat, & idem est de similibus. C&#x0169;
ergo dicitur, Moribus institut&#x0169;, satis ibi in-
cluditur consensus, quia mores volunta
rij sunt, vt suprà dixi. Subintelligi{t$} au-
tem, mores debere esse tales, qui ad ius
introducendum sufficiant. Quas autem,
conditiones ad hoc habere debeant, vel
quorum consensu niti debeant, nō opor
tuit, nec debuit in definitione explicari:
nec enim est necesse, vt ōnes causæ rei in
definitione ponantur, sed tantum intrin
seca ratio formalis eius, reliqua vero in
discursu materię explicanda sunt.</P>@@

<Z>CAPVT III.
Quotuplex sit consuetudo, & an forum, &
stylum comprehendat.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Voniam multiplex essepotest cō<marginalia>1.</marginalia>
suetudo, & non omnis instituto
nostro deseruit, quia solum tra
ctamus de illa consuetudine, quæ ad ius
human&#x0169; pertineat, & possit illud intro-
ducere, vel aliquo modo abrogare, ideo
necesse est consuetudinis varietate&#x0303; præ
oculis ponere, vt postea de sola consue-
tudine, quæ ad nos pertinet, disputem&#xA770;,
& ita etiam fiet, vt definitio consuetu-
dinis exactius declaretur, & intelliga-
tur. Pręcipuè autem tractabimus de cō-
suetudinibus, vt sunt quid facti: nam in-
de constabit, quid iuris ex eis possit cō-
surgere, nam in hac materia cognitio
iuris maxime pendet ex cognitione fa-
cti, tanquam ex prima causa, & radice.</P>
<P>  Primo ergo distingui potest consuetu<marginalia>2.|Prima di-|uisio con-|suetudinis|in eam quæ|versa{t$} cir-|ca res vel|personas di|uisim, aut|coni&#x0169;ctim:|& illā quæ|versaturcir|ca facta ho-|minum,</marginalia>
do in eā, quæ versatur circa res, vel per-
sonas diuisim, aut coniunctim, & illam
quæ versatur circa facta hominum. Hāc
enim diuisionem tetigit lex 4. tit. 2. par-
tit. 3. exemplisq&#x0301;ue declaratur: nā cōsue-
tudo soluendi, vel nō soluendi decimas
ex agro, vel vinea, versatur circa res, &
illis quasi imponit onus; cōsuetudo ve-
ro soluendi, vel non soluendi decimas
personales, vel soluendi tributum per-
sonale circa personam versatur; cōsue-
tudo vero ieiunandi, vel orandi, versa-
tur tantum circa humanas actiones, vt
constat. Dicunt ergo aliqui, priores cō-
suetudines, siue circa solas personas, vel
solas res, siue circa vtrasq&#x0301;ue simul ver-
sentur, ad præscriptionem pertinere, nō
ad legem, quia solum conferunt per se,
& immediate ius in re, vel ad rem, vel in
personam, quod est facultas quædā mo-
ralis, non lex. Quia licet ex illo iure mo-
rali obligatio in conscientia oriatur ad
soluendum decimas, vel quid simile, illa
obligatio non oritur ex consuetudine
immediatè, sed ex lege iustitię naturalis
quæ obligat ad reddendum vnicuiq&#x0301;ue
quod su&#x0169; est. Sicut ex præscriptione rei
sequitur obligatio non rapiendi rem
præscriptam, quæ immediatè oritur ex
naturali præcepto non furandi, & simi-
liter ex præscriptione seruitutis transe-
undi per agrum, sequitur, vt non possit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0785.jpg/>
@@1@<SE785>778 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur
<duolan 2><-P>quis iustè impediri, ex eode&#x0303; principio.
Et idem inuenitur in quac&#x0169;q&#x0301;; alia con-
suetudine circa rem, vel personam. At
verò consuetudo circa facta hominum
dicitur ad legem pertinere, non ad præ-
scriptionem, quia nemo præscribit ali-
quid circa actiones suas, vt præcedenti
libro dicebamus, sed potest consuetudi
ne obligari, & per illam consuetudine&#x0303;
circa facta propria inducitur ius con-
suetudinis.</P>
<P>  Hęc verò doctrina maiori indiget ex<marginalia>3.|Prima ex-|plicatio di-|uisionis.</marginalia>
plicationè. Primò, quia nulla videtur
esse consuetudo, quæ non versetur circa
humanas actiones, quia omnis consue-
tudo consistit in frequentia actionum
humanarum. Quod si dicas, omnes con-
suetudines consistere in actionibus, non
tamen omnes illas versari circa actio-
nes humanas. Contra hoc est, quia hoc
modo fere nulla erit consuetudo, quæ
versetur circa facta hominum. Nam
consuetudo ieiunandi, licèt actibus hu-
manis fiat, tamen illi actus versantur,
& circa res illas, quæ sunt materia tem-
perantiæ, & circa personam operan-
tem, cuius passiones moderatur, & sic
de omnibus alijs. Quod si illæ consue-
tudines dicantur specialiter versari cir
ca res, vel personas, quæ circa bona
aliorum, vel circa personas ab operan-
te distinctas versantur: sic verum qui-
dem est, consuetudinem præscriptio-
nis aliquo modo versari circa rem al-
terius, quia nemo præscribit rem pro-
priam, & circa personam distinctam à
præscribente, tum quia pertinet ad ma-
teriam iustitiæ, & ideò debet consiste-
re ex actionibus, quæ ad alterum ordi-
nantur, tum quia præscriptio semper
est contra aliquam personam, quæ ne-
cessario esse debet distincta à præscri-
bente.</P>
<P>  Nihilominus non satis subsistit diui-<marginalia>4.|Refutatur|prædicta ex|plicatio.</marginalia>
sio illo modo declarata. Primò quia in
ipsa præscriptione oportet distinguere
personam, circa quam præscribitur, à
materia, quæ præscribitur. Nam prio-
ri modo omnis consuetudo præscriptio
nis versatur circa personam, vt per se
constat: posteriori aute&#x0303; modo non tan-
tum versari potest circa rem, & perso-
nam, sed etiam circa facta humana.
Potest enim Princeps præscribere con-
tra vassallos, vt illi exhibeant hoc, vel<-P>@@

<-P>illud ministerium personale, vel in bel-
lo, vel in domo, vel in agro; consuetudo
ergo sic seruiendi, vel ministrandi indu-
cit ius præscriptionis circa similia fa-
cta, sicut consuetudo ieiunandi dicitur
inducere obligationem ieiunandi. De-
inde in eodem sensu etiam consuetudo
quæ versatur circa alterum, & circa
actiones, vel res, quę in obsequi&#x0169;, velvti-
litatem alterius fiunt, potest sine præs-
criptione legem inducere. Vt pia con-
suetudo offerendi spontaneè aliquid in
Ecclesia, de qua loquitur caput, Ad au-
dientiam, de Simon. versatur circa res,
quę offeruntur, vt circa proximam ma-
teriam, & circa Deum, vt personam,
cui offeruntur, & circa Ecclesiam, vel
Sacerdotes, vt circa personas, in qua-
rum vsum offeruntur: & nihilominus ex
tali consuetudine circa tales res, & per-
sonas potest induci obligatio legis. Imò
communior opinio est, de facto induci,
iuxta prædictum textum. Et licet pro-
babile sit, posse etiam illam obligatio-
nem sufficienter explicari per modum
pręscriptionis, certum nihilominus est,
posse etiam inducere obligationem hu-
manę legis, si aliæ conditiones concur-
rant. Nam si esset consuetudo de solo
cultu personali, vt eundi tali die ad
processionem, vel assistendi officio di-
uino sine reali obligatione, posset illa
consuetudo esse inductiua iuris præci-
pientis; cur ergo non poterit ide&#x0303; face-
re consuetudo offerendi? Deniq&#x0301;ue etiā
è contrario non omnis consuetudo, quę
versatur circa action es solius personæ,
quæ ad alium non ordinantur, sufficit
ad ius inducendum, nam consuetudo
scribendi, aut pingendi, & similes cir-
ca facta versantur, & ius inducere non
sufficiunt.</P>
<P>  Diuisio ergo illa, vt instituto nostro<marginalia>5.|Quomodo|intellige&#x0303;da|prædicta di|uisio cōsue-|tudinis.</marginalia>
deseruiat, non materiali modo (vt sic
dicam) sed formali intelligenda est, &
sumenda ex fine, seu scopo, vt sic di-
cam, consuetudinis. Nam quædam vi-
detur dirigi ad constituendum in rebus
ipsis, vel inter personas ius aliquod, &
hæc dicitur propriè versari circa per-
sonas, vel res. Et de illa verum est perti-
nere ad pręscriptione&#x0303;, & non ad lege&#x0303; nō
scriptā, quam hic veluti per antonoma-
siā cōsuetudine&#x0303; appellamus. Neq&#x0301;; obsta-
bit, quod talis cōsuetudo possit interd&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0786.jpg/>
@@1@<SE786>Cap. 3. Quotuplex sit consuetudo & quid comprehendat. 779
<duolan 2><-P>versari circa facta hominum, vt circa
proximam materiam, tum quia vel t&#x0169;c
non considerantur facta hominum, vt
humanæ actiones sunt, sed vt res quædā
tantæ æstimationis, aut valoris: vel cer-
tè quia talis consuetudosub illa merito
cōprehenditur, quæ est circa personā,
quia per illam persona manet obnoxia,
& obligata, non ex consuetudine tan-
quam ex lege, sed ex iure acquisito alte-
ri circa talem personam vi consuetudi-
nis, quod ius ad pręscriptionem spectat.
Sicut è contrario cōsuetudo, vel potius
vsus, per quem solet actio pręscribi, li-
cet videatur proxime versari circa a-
ctione&#x0303;, quæ præscribitur, nihilominus
immediatè cadit in personam, quæ erat
obnoxia tali actioni, & per illam quasi
consuetudinem liberatur.</P>
<P>  Alia vero consuetudo per se ordina-<marginalia>6.</marginalia>
tur solum ad vsum, vel non vsum simili&#x0169;
actionum, pręcisè vt sunt actiones ipsi&#xA770;
operantis, siue sint quasi immanentes in
ipso, vt iejunare, orare, &c. Siue sint trās
euntes in rem extrinsecam, vt scribere,
arare, &c. & siue ordine&#x0303;tur ad alterum,
siue sint ab illa habitudine absolutæ: om
nes enim istæ actiones possunt in cōsue-
tudine&#x0303; ferri solum propter se, seu prop-
ter directione&#x0303; illarum sine respectu ad
ius, quod alteri inde resultat, vel in rem,
vel in personam. Et ad hoc genus cōsue-
tudinis pertinet illa, quę ius pręcepti po
test inducere, quę sub illa cōsideratione
dici potest versari circa actiones, quia
illar&#x0169; vsum, vel exercitium per se inten-
dit, non tamen debent excludi cōsuetu-
dines, quę circa res extrinsecas, vel per-
sonas versantur, nā per illas etiā potest
obligatio specialis humanæ legis intro-
duci, si sub illo tant&#x0169; respectu fiant, vt ar
gumentum de cōsuetudine obligation&#x0169;
conuincit, & possunt facile adduci simi-
lia. Nam cosuetudo eleemosynæ potest
esse talis, quæ legem inducat, cum tame&#x0303;
eleemosyna circa rem extrinsecam, &
personam distinctam versetur, quia cō-
suetudo illa potest fieri intuitu miseri-
cordiæ, & boni vsus ipsius operantis, si-
ne ordine ad ius alterius. Vnde ratio ge
neralis esse videtur, quia illæ actiones,
etiam si sint ad alterum, & circa mate-
riam extrinsecam, sunt capaces obliga-
tionis introductę ex vi solius consuetu-
dinis, etiamsi per illam nullum ius alteri<-P>@@

<-P>tribuatur, sicut possent etiam præcipi le
ge humana, vel sicut posset se homo per
votum, aut puram promissione&#x0303; ad illas
obligare. Addendum verò est, non omne&#x0303;
similem consuetudinem, etiam si circa
pura facta versetur, esse sufficientem ad
ius non scriptum constituendum, sed il-
lam tant&#x0169;, quæ versatur circa actiones
morales vt bonas, vel malas in ordine
ad cōmunem vtilitatem. Nam sicut de
ratione legis est, vt huiusmodi actus prę
cipiat, vel prohibeat, ita idem necessa-
rium est ad consuetudinem legalem, vt
sic dicam. Et ita excluduntur consue-
tudines scribendi, & similes, quæ & in-
differentes sunt, & priuatæ, & per se so-
lum conferunt facilitatem, vel artifi-
ciosum vsum in huiusmodi actionibus,
non pertinent autem ad obligationem
operandi, quam per se respicit consue-
tudo, de qua tractamus.</P>
<P>  Secundo principaliter diuidi potest
hæc moralis consuetudo in communis-<marginalia>7.|Secunda di|uisio cōsue-|tudinis in|vniuersale|& particu-|larem.|Hostiens.|Bald.|Roch.</marginalia>
simam, seuvniuersalem, communem, seu
publicam, & particularem, seu priuatā,
quæ diuisio sumitur ex parte ex l. Si ser-
uus plurium, §. vlt. ff. de Legat. 1. & latius
illam tradit Hostiens. in Sum. tit. de Cō-
suet. §, vlt. Bald. & alij, quos refert Roch.
suprà n. 20. & 21. Sed illi aliter explicāt,
provt in eis videri potest. Ego vero sub
primo membro præcipuè pono illas cō-
suetudines totius orbis, quæ ius genti&#x0169;
constituunt, vt lib. 2. diximus. Nam illud
re vera est ius, & in suo ordine tanquam
vera lex obligat, vt ibi probaui. Est etiā
ius non scriptum, vt etiam est manife-
stum, est ergo vsu introductum, & mori-
bus non vnius, vel alterius gentis, sed
totius orbis. Illam ergo vocat vniuer-
salem, seu communissimam consuetu-
dinem. Vnde obiter intelligi potest, de-
finitionem consuetudinis supra ex Isi-
doro declaratam in rigore competere
iuri gentium. Neq&#x0301;ue hoc est contra re-
ctitudinem eius secundum se spectatæ,
quia re vera ius gentium consuetudo<marginalia>Accommo|dād$unclear est ra|tio consue-|tudinis ad|presens in-|stitut&#x0169;, vt|ius genti&#x0169;|excludat.</marginalia>
quædam est, & inde habet vim suam,
non ex solo iure naturali, vt supra pro-
baui, nec ex voluntate alicuius huma-
ni Principis, vt per se constat. At ve-
ro accommodando nome&#x0303;, & rationem
consuetudinis ad præsentem tracta-
tum, in quo de legibus ciuilibus, id-
est, humanis, provt à iurè ge&#x0303;tium distin-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0787.jpg/>
@@1@<SE787>780 Lib. 7. De consuetudine, seu lege non scripta.
<duolan 2><-P>guuntur, disserimus, nomine consuetu-
dinis intelligenda est illa, quæ tantum
communis est, quam ciuilem appellare
possumus: & simili proportione coar-
ctanda est definitio, vt vel nomine iuris
intelligatur ius humanum, seu ciuile, vt
comprehendit etiam canonicum, vel
certè hoc ipsum intelligatur indicat&#x0169;
per illam particulam. Moribus vtentium
institutum. Nam per illam significatur,
hoc esse debere ius denuo introductum,
seu in particulari loco, aut prouincia,
vltra iura ge&#x0303;tium communia, quæ qua-
si naturalia reputantur. Quod magis ex
plicatur, cum dicitur hoc ius haberi
pro lege vbi deficit lex; nam ius ge&#x0303;tium
non est introductum quasi in defectum
legis, sed tanquam per se necessarium, &
quia per se modum illum postulat, non
e&#x0303;nim poterit aliter humano modo in-
troduci. Et ita primum illud membrum
quoad hanc partem omittimus. Ad il-
ludq&#x0301;ue reduci possunt Ecclesiasticæ tra-
ditiones, quar&#x0169; initium, & author igno-
ratur, & ab vniuersa Ecclesia obseruan-
tur, nam illæ etiam ius non scriptum cō-
tinent, & moribus totius Ecclesiæ fir-
matę sunt. Nam c&#x0169; Ecclesia de se vniuer<marginalia>Ecclesiasti|cæ tradi|ctiones quo|modo ius|non script&#x0169;|contineant</marginalia>
salis sit pro toto orbe, merito tales con-
suetudines vniuersales, & generalissimę
dici possunt. De his vero traditionibus
pauca addemus in sequenti diuisione, &
inde constabit, an inter eas, quæ ius hu-
manum non scriptum constituere pos-
sunt, recensendæ sint.</P>
<P>  Consuetudo particularis, & priuata<marginalia>8.|Priuata cō|suetudo nō|intelligitur|de vna per|sonavel im|perfecta cō|munitate|quæ leges|fere nonpo|test.</marginalia>
est omnis illa, quæ ab vna tantum perso-
na exercetur, vel ab imperfecta commu
nitate, cuius consensus ad legem feren-
dam non sufficit, vt est priuata domus,
seu familia, de qua, & de eius capite, seu
Patre familias supra lib. 1. ostendimus,
non posse legem ferre. Hanc ergo priua-
tam consuetudinem in præsenti sub cō-
suetudine non computamus, ex illo eo-
dem fundamento, quod ius constituere
non potest. Et ita docent communiter
Iuristæ cum Barth. in dicta l. De quibus, &<marginalia>Barth.|Anton. de|Butr.</marginalia>
Anton. de Butr. in cap. vlt. de Consuet.
& alij. Ratio vero est, quia si consuetudo
sit priuatæ personæ, illa non potest sibi
lege&#x0303; propriam imponere, imò nec obli-
gationem ex vi solius repetitionis a-
ctuum, etiam si habeat propositum sem-
per sic operandi, nisi addat promissio-<-P>@@

<-P>nem, quæ vi sua, non ratione consuetu-
dinis, obligabit, & non per modum legis
sed per modum facti, idest, voti, vel pa-
cti, quo supposito lex naturalis inducit
obligationem, vt in materia de voto ex-
plicaui. Quod adeo verum est, vt licet
persona operans aliàs habeat potesta-
tem condendi legem per suam priuatā
consuetudinem non possit illam induce
re, vt notauit Rochus suprà n. 16. & 22.
Quia respectu sui eadem est ratio in Prin
cipe, quę in priuatis personis, quia in su-
is actibus proprijs, vel frequentia eor&#x0169;
se gerit vt priuata persona, non vt Prin-
ceps, nec sibi ipsi potest imperare, obli-
gationem sibi soli directe imponendo,
vt suprà visum est. Respectu vero alior&#x0169;
etiam non potest ex priuata, seu perso-
nali consuetudine Principis, ius consue-
tudinis in subditos red&#x0169;dare. Tum quia
vna ex conditionibus requisitis ad ius
cōsuetudinis est, vt ex tacito populi cō-
sensu introducatur, qui non interuenit,
nisi per vsum, & morem eiusdem populi,
sine illis ergo non sufficit priuata con-
suetudo Principis. Tum etiam quia non
tenentur subditi Principem imitari in
suis actionibus, etiam honestissimis, &
frequentibus, nisi ipse præcipiat, nō præ
cipit autem sufficienter, operando tan-
tum per suam priuatam cōsuetudinem,
quia illa non est expressum, nec tacitum
signum voluntatis obligandi, vt per se
patet. Vnde rectè dixit Barthol. in l. 2. C.
quæ sint long. con. in princ. Potestatem
condendi legem consuetudinariam, t&#x0169;c
solum transferre in Principem, cum pro
cedit ex populi consensu. Sic ergo per-
sonalis consuetudo nunquam inducit le
gem.</P>
<P>  Eademq&#x0301;ue fere ratio est de consuetu<marginalia>9.</marginalia>
dine imperfectę communitatis, vt vnius
familiæ, quia illa etiam non potest indu-
cere ius, quia vna familia non potest si-
bi imponere legem expressam, vt suprà
ostendi in lib. 1. ergo multo minus pote-
rit inducere tacitam, qualis est consue-
tudo. Accedit, quòd licet talis commu-
nitas possit aliqua priuata statuta con-
dere, quæ licet non per modum legis, sal
tem per modum pacti, seu mutuæ conue&#x0303;
tionis obligent: nihilominus etiam hoc
modo non videntur posse obligari per-
sonæ talis communitatis per solam cō-
suetudinem, quia pactum, vel promissio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0788.jpg/>
@@1@<SE788>C. 4. Dediuisionecōsuetud. sec&#x0169;d&#x0169; ius, præter ius, & cōtraius. 781
<duolan 2><-P>non inducitur sola consuetudine, nisi in
tercedat præscriptio, vel supponatur
aliqua lex, vel institutio, in qua talis cō-
sensus in obligationem pacti fundetur.
Et eadem ratione licèt Paterfamtlias
præceptum possit ponere in sua familia
nō tamen potest per suā consuetudinem
illā obligare, ob eandem ratione&#x0303;, quod
sola consuetudo personalis non est sig-
num tacitum pręcepti.</P>
<P>  Relinquitur ergo, vt sola consuetudo<marginalia>10.|Quæ sit eō-|suetudo quę|legem in-|ducit.</marginalia>
quasi media, quam communem appella-
uimus, seu publicā, sit proprijs iuris hu-
mani positiui inductiua. Et ita illa sola
intelligitur in hac materia nomine con
suetudinis, vt senserunt Barth. in dicta l.
De quibus, in Lectur. n. 4. & Bald. in Rubr.<marginalia>Barth.|Bald.|Panorm.|Roch.</marginalia>
Quæ sit longa consuetudo, Panormitan.
Roch. & omnes in dicto cap. vlt. Et faci-
le constat, tum ex sufficienti partium e-
numeratione, tum ex dictis circa defini-
tionem consuetudinis, quæ in sequenti
capite quoad hanc partem magis expli-
cabitur. Aduertere aute&#x0303; oportet, aliud
esse, communitatem aliquam esse capa-
cem potestatis ad ferendas leges, aliud
esse habere illam. Nam per se solum ha-
bent hanc potestatem quoad legis ciui-
les respublicæ supremæ, quæ suam iuris-
dictionem in Principem alique&#x0303; non tās-
tulerunt: capacitatem vero habent om-
nes communitates perfectæ, seu ciuita-
tes, aut populi, qui possunt proprijs legi-
bus cōmunibus, vel municipalibus obli
gari, etiamsi Principem superiorem ha-
beant, quia saltem ex cōsensu illius pos-
sunt leges ferre. Consuetudo ergo publi
ca cuiuscunq&#x0301;; cōmunitatis capacis obli
gationis proprię legis, esse poterit indu
ctiua iuris, quant&#x0169; est ex parte cōmuni-
tatis, etiāsi actu non habeat potestatem
fere&#x0303;di leges. Quanuis talis consuetudo
plures cōditiones requirat ad inducen-
dā lege&#x0303; in cōmunitate nō habente de fa-
cto illā potestate&#x0303;, quam in habente, quia
saltem requirit tacitam licentiam Prin-
cipis, vt postea dicemus.</P>
<P>  Vnde tande&#x0303; infertur, iuxta varias cō-<marginalia>11.</marginalia>
munitates magis, vel minus amplas, seu
generales, posse etiā distingui varias cō-
suetudines publicas, & sub hoc me&#x0303;bro
medio cōtentas. Et iuxta eande&#x0303; varieta
te&#x0303; resultat etiam vari&#x0169;, & multiplex ius
consuetudinis. Nā si cōmunitas sit Ec-
clesiastica, cōsuetudo illius inducet ius<-P>@@

<-P>Ecclesiastic&#x0169;; si laica, inducet ius ciuile.
Item in priori ordine si cōsuetudo sit to
tius Ecclesię, cōsuetudo inducet ius ca-
nonic&#x0169; cōmune de quo s&#x0169;t multa decre
ta dist. 11. Si vero sit totius prouintię, e-
rit quasi nationale; si verò sit specialis
Episcopatus, erit quasi synodale, seu dię
cesan&#x0169;, si priuati capituli, vel cōmunita-
tis, erit quasi municipale. Et cum pro-
portione in ciuilibus, nā si sit consuetu-
do vnius regni, erit ius, vt ita dicā rega
le, seu prouinciale, aut nationale, si aute&#x0303;
sit ciuitatis erit municipale. Ius autem
ciuile commune in hoc genere inueniri
non potest vltra ius gentium, quia varia
regna in eisdem moribus ciuilibus con-
uenire nō possunt, & licèt interd&#x0169; in ali-
qua consuetudine similitudinem habe-
re possint, non tamem per mod&#x0169; vnius,
sed per modum plurium inter se simili&#x0169;,
sicut in multis legibus regni varia reg-
na concordant, lex tamen vnius nō obli
gat alios, necè conuerso. Neq&#x0301;ue etiam
in hoc genere existimo reperiri ius prę-
torium propriè, quidquid aliqui Iuristæ
dicant (vt videri potest apud Rochum
suprá num. 22.) quia illa duo, scilicèt, ius
prætorium, & consuetudinarium inuo-
luunt repugnantes conditiones, vt faci-
le cōsideranti patebit, illud enim omit-
to, quia parum ad nos refert.</P>
<Z>CAPVT IIII.
De tertia diuisione consuetudinis, secundum ius,
præter ius & cōtra ius, vbi nōnulla de tra-
ditionibus Ecclesiasticis tractantur.</Z>
<P><INI3>T</INI3>Ertio principaliter diuiditur cō-<marginalia>1.</marginalia>
suetudo in eam, quæ est secundum
legem, præter legem, vel contra
legem. Quam diuisionem tradunt Abb.<marginalia>Abb.|Anton.|Roch.|Car.|Hostiens.</marginalia>
in dicto cap. vlt. de Consuetud. circa fi-
nem, & ibidem Anton. & Rochus sect. 5.
n. 5. & Car. q. 45. & insinuat Hostiens. in
Sum. §. vlt. eode&#x0303; tit. Potest autem illa tri-
plex cōparatio fieri vel ad lege&#x0303; natura-
le&#x0303;, vel ad positiuā diuinā, vel ad humanā
& ita iuxta illas tres leges cōsurgit tri-
plex diuisio trime&#x0303;bris, & de omnibus ali
quid breuiter dicemus, vt reiectis quæ
ad institut&#x0169; nō pertine&#x0303;t, & breuiter ex-
plicatis, quæ clariora sunt ad propria,
& difficiliora transitum faciamus.</P>
<P>  Igitur respectu legis naturalis nullus<marginalia>2.</marginalia>
actus moralis videtur esse præter illam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0789.jpg/>
@@1@<SE789>782 Lib. 7. De consuetudine, seu lege non scripta.
<duolan 2><-P>salte&#x0303; in indiuiduo, quia omnis actus mo
ralis in indiuiduo est bonus, vel malus
(iuxta probabiliorem sententiam;) er-
go est cōformis, vel difformis legi natu-
rali, quia lex naturalis de omnib&#xA770; huma-
nis actibus disponit, consuetudo autem
cōsurgit ex actibus in indiuiduo factis;
ergo semper est vel conformis legi natu
rali, vel ab illa discrepans, & ita nulla e-
rit pręter illam legem.</P>
<P>  Nihilominus tamen loque&#x0303;do de lege
naturali vt prohibente actus, vel vt in ri<marginalia>3.|Qui actus|secund&#x0169; le|gem natu-|ralem, qui|cōtra eam|dici poßint</marginalia>
gore præcipiente exercitium eorum, sic
quædam consuetudo dicetur esse secun-
dum legem naturale&#x0303;, quia ab illa proce-
dit, & per eam obseruatur lex ipsa natu-
ralis. Extremè vero contraria erit con-
tra legem, scilicet per quam lex natura-
lis quouis modo violatur, etiā leuiter.
Alia verò erit pręter naturalem legem,
siuè constet ex actibus indifferentibus
in indiuiduo secundum probabile&#x0303; opi-
nione&#x0303;, siue ex actibus honestis, qui licet
approbe&#x0303;tur à lege naturali, vel præci-
piantur quoad mod&#x0169;, seu specificatione&#x0303;,
idest, vt si fiant, tali, vel tali modo fiāt, ab
solutè nō pręcipiuntur quoad exerciti&#x0169;
sed absq&#x0301;; lege naturali præcipiente fi&#x0169;t.</P>
<P>  Prima ergo consuetudo secundum le<marginalia>4.</marginalia>
gem naturale&#x0303;, licet optima sit, vt per se
constat, nō tamen habet propri&#x0169; effect&#x0169;
morale&#x0303;, qui ad pręsens spectet. Nō enim
introducit nouā lege&#x0303; positiuā circa eos
de&#x0303; act&#xA770;, quia nō fi&#x0169;t ex tali inte&#x0303;tione, vel
vol&#x0169;tate, sed animo seruādi lege&#x0303; natura
le&#x0303;, vt suprà tact&#x0169; est. Vtilis verò est talis
cōsuetudo ad corroborādā (vt sic dicā)
quoad nos naturale&#x0303; lege&#x0303;, conseruando
memoriā eius, & facilitate&#x0303; præbe&#x0303;dā toti
cōmunitati in illius obseruātia. Interd&#x0169;
etiam potest hæc consuetudo interpre-
tari lege&#x0303; naturæ, si sit à prudentibus, & sa
pie&#x0303;tibus, ac studiosis viris probata. Cō-
suetudo autem contra lege&#x0303; naturę non
meretur nomen consuetudinis, sed cor-<marginalia>Cōsuetudo|contra lege&#x0303;|naturæ nul|lum effect&#x0169;|habet.|D. Thom.</marginalia>
ruptelæ, vt iura loquuntur. Vnde nullum
effectum legis habere potest, reuocādo,
vel introducendo illam, vt docent D.
Thom. 1. 2. q. 97. art. 3. ad 1. & traditur in
dicto cap. vlt. de Cōsuetud. & in cap. Si cō-
suetudo, & in cap. Quæ contra mores, cum si-
milibus dist. 8. de hac etiam consuetudi-
ne dicitur, nullo tempore confirmari.
Authent. Vt nulli iudicum liceat, &c. collat.
9. tit. 9. capit. 1. Ratio etiam euidens est,<-P>@@

<-P>quia lex naturæ est immutabilis, vt su-
prà vidimus, & ideò nō potest abrogari.
Actus etiam illi contrarij habe&#x0303;t insepa-
rabilem malitiam, & ideò repugnat, vt
sub obligationem cadant. Atq&#x0301;ue hę ra-
tiones probant, non solum non posse in-
troduci per huiusmodi actus legem obli
gāte&#x0303;, verum etiam nec posse auferri obli
gatione&#x0303; legis naturalis, vel tolli aliquod
præceptum eius, aut omnino, aut ex par
te, quia quoad hæc omnia immutabilis
est lex naturalis, vt supra lib. 2. vis&#x0169; est.
Tertia verò cōsuetudo, quæ dicitur esse
præter legem naturale&#x0303;, cogitari potest
vel constans ex actibus de se honestis,
vel ex actibus indifferentibus. Prior est
propria consuetudo de se apta ad ius in
ducendum, si alia concurrant. Et de illa
principaliter dicturi sumus. Posterior
vero per se, & ex obiecto spectata inuti-
lis est ad ius inducendum, quia actus in-
differentes, vt tales sunt, nō cadunt sub
obligationem, tamen si in eis spectetur
aliqua vtilitas de se honesta, poterit per
talem consuetudinem aliquod ius intro
duci, vel saltem ius humanum abrogari
vt infra tractando de effectibus consue-
tudinis explicabimus.</P>
<P>  Hic verò ocurrit quæstio, an eodem<marginalia>5.|Dubiolum|incidens.</marginalia>
modo censendum sit de consuetudine
respectu iuris gentium. In qua non agi-
mus de consuetudine illi conformi, nam
constat, illam esse continuationem vni-
uersalis consuetudinis, & ita esse idem
ius, & non nouum. Nec de consuetudine
præter illud ius est vlla difficultas: nam
illa de se bona, & apta ad ius introduce&#x0303;-
dum esse potest, nisi aliud obstet. Diffi-
cultas ergo solum est de consuetudine
contraria iuri gentium: aliqui enim ab-
solute negant posse inducere ius, vt Pa-<marginalia>Panorm.|Roch.</marginalia>
normitan. in dicto cap. vltim. & Rochus
ibi sect. 5. n. 16. ducuntur autem, quia
putant ius gentium esse verè, & propriè
ius naturale. Nos aute&#x0303; supra illa distin-
ximus, & ita loquendo de proprio iure
gentium, cessat ratio facta.</P><marginalia>6.|Potest ali-|quid per cō|suetudine&#x0303;,|quod est de|iure genti&#x0169;|abrogari.|Gloß{a}.</marginalia>
<P>  Qua propter dicendum censeo, abso-
lutè non repugnare, aliquid de iure gen
tium per consuetudinem abrogari. Ra-
tio est, quia illud, quod tantum est con-
tra ius gentium proprium nō est intrin-
secè mal&#x0169; c&#x0169; opposit&#x0169; non sit de intrin
seca obligatione legis naturę. Exe&#x0303;pl&#x0169; af
feri solet ex Glossa in l. Si locus, ff. Quemad-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0790.jpg/>
@@1@<SE790>C. 4. De diuisione cōsuetud. sec&#x0169;d&#x0169; ius, præterius, & cōtraius. 783
<duolan 2><-P>modum seruitus amittatur: nam de iure gen
ti&#x0169; est, vt null&#xA770; priuetur possessione sua,
etiā ad publicā vtilitate&#x0303;, nisi soluto pre
tio, & tñ consuetudine introduci potest
vt sine pretio tollatur. Quod exe&#x0303;pl&#x0169; ali-
qui negant, tñ sine causa, quia cōsuetu-
do inducere potest mod&#x0169;, & cōditione&#x0303;
dominij, atq&#x0301;; adeo potest introducere,
vt dominia particularia includāt illā cō
ditione&#x0303;, & quasi seruitute&#x0303; respectu boni
publici. Veruntamen si attentè conside-
retur, per illā consuetudine&#x0303; nō deroga-
tur alicui legi, formaliter loquendo, sed
fit mutatio in materia legis, quomodo
etiā in lege naturali potest fieri hęc mu
tatio, vt suprà dixi, & patet in exemplo
præscriptionis, & similibus. Vnde quæ
hic obijci solent cōtrapositā assertione&#x0303;
hoc vno verbo solu&#x0169;tur. Magis accōmo
datum exempl&#x0169; estde seruitute captiuo
r&#x0169; in bello, quæ iure genti&#x0169; introducta
est, & per consuetudine&#x0303; tolli potest, ita
vt nō liceat in aliqua prouincia, & idem
credo esse de dominior&#x0169; diuisione. Et in
Ecclesia potest dari exempl&#x0169;: nam qua-
dragesimale ieiuni&#x0169; in Ecclesia est quasi
de iure gentium, & nihilominus alicubi
per consuetudine&#x0303; est immutat&#x0169; salte&#x0303; ex
parte, quoad aliquot ex primis diebus.</P>
<P>  Addo tame&#x0303;, licet aliquid de iure gen-<marginalia>7.|Ius genti&#x0169;|moraliter|loque&#x0303;do nō|potest tolli|totaliter.</marginalia>
ti&#x0169; possit ex parte cōsuetudine separa-
ri, tamen moraliter non accidere, vt in
vniuersum tollatur, quia oportet, ōnes
ge&#x0303;tes in tali cōsuetudine iuri genti&#x0169; cō
traria cōcordare, quod moraliter fieri
nō potest. Tum quia hæc vniformitas in
quac&#x0169;q&#x0301;; materia vix inuenitur; t&#x0169; maxi
mè, quia iura genti&#x0169; sunt valde cōsenta-
nea naturę, & ideo quę illis opposita s&#x0169;t
in paucioribus cōting&#x0169;t. Ex quo etiā se-
quitur (quod est in hoc puncto aduerte&#x0303;-
d&#x0169;) consuetudine&#x0303; contrariā iuri genti&#x0169;
ita posse probari, & tolerari in aliqua
natione, vt ex illa nō redundet præiudi-
ci&#x0169;, vel iniuria alterius nationis, vt si ali
cubi nō concederetur trāsitus per vias
publicas, nisi sub aliqua cōditione one-
rosa, nōposset extendi ad extraneos, qui
in suis terris transit&#x0169; sine tali cōditione
cōced&#x0169;t, nisi esset iust&#x0169; tribut&#x0169; posit&#x0169; ex
causa, peregrinos etiā comprehende&#x0303;te;
t&#x0169;c enim iā nō esset cōtra iusgenti&#x0169;. Se-
cus vero esset, cessante illa ratione, t&#x0169;c
enim exte&#x0303;dere cōsuetudine&#x0303; ad extrane-
os, red&#x0169;daret cōtra ius naturę, quia pri-<-P>@@

<-P>uaret alios iure suo, qui nō tenentur illi
consuetu dini parere, cum sint extra iu-
risdictionem eorum, qui talem cōsue-
tudinem introducere potuerunt.</P>
<P>  Sed hinc obijci potest contra priore&#x0303;
resolutione&#x0303;. Nā Princeps nō potest ali-
quid statuere contra ius genti&#x0169;, quia po
testas eius, & iurisdictio inferior est, vt
ait Bald. tit. de Nat. feud. cap. 1. & tit. Qui<marginalia>Bald.|Iason.</marginalia>
feudum dare poßunt. cap. 1. §. vlt. & sequitur
Iason in l. Quominus. ff. de Flumin. in Repe-
tit. n. 3. ergo nec cōsuetudo vnius popu-
li poterit derogare iuri genti&#x0169;, quia nō
est pote&#x0303;tior, quam lex Principis. Respō
deri potest primò negādo cōsequentiā,
quia pote&#x0303;tior essepotest cōsensus popu-
li, & Principis simul, qui in cōsuetudine
concurrit, quam solus consensus Princi
pis, quo statuit lege&#x0303;: nā fortasse Pri&#x0303;ceps
nō posset cogere popul&#x0169; ad aliquid ac-
ceptand&#x0169; contra ius gentium, tamen ex
cōmuni consensu, & cōsuetudine posset
introduci. Secundo verò dico, Principe&#x0303;
fortasse posse ferre lege&#x0303; contra ius gen-
ti&#x0169; derogando illi quoad aliquid, quod
in suo regno, & respectu suorum subdi-
tor&#x0169; expedit non seruari, vt verbi gra-
tia, quod in tali regno homines non sint
serui, sed omnes sint liberi, vel quid simi
le: nam hęc potestas nō est contra ratio
nem naturalem, nec contra debit&#x0169; rei-
publicæ regimen. Vnde sicut Rex po-
test statuere contra aliam cōsuetudine&#x0303;,
ita etiam contra hanc quoad illam par-
tem, quæ suum regnum concernit, quia
propter solam vniuersalitatem ibi non
est fortior, vel immutabilior respectu
suorum subditorum, sed solum respectu
aliarum nationum.</P>
<P>  Secundo loco applicāda est tertia di-<marginalia>9.</marginalia>
uisio supra posita ad lege&#x0303; positiuā diui-
nā: nam aliqua cōsuetudo est secundum
illā; alia pręter illā; alia esse potest con-
tra illam. Circa prim&#x0169; membrum suppo
nend&#x0169; est illam consuetudine&#x0303; dici nunc
secund&#x0169; ius diuin&#x0169;, quæ continet obser-
uantiā alicuius legis diuinę positiuæ, &
propriè præcipientis. Nam si lex latius
sumatur, vt comprehendit consilia, sic
consuetudo conformis consilijs dici po
terit secundum ius diuinum; imò omnis
consuetudo honesta, quam Christus spe-
cialiter approbauit, poterit dici se-
cundum ius dininum, & sic ferè nulla
erit propriè præter ius diuinum. Nunc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0791.jpg/>
@@1@<SE791>784 Lib. 7. De lege non scriptà, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>ergo omnem consuetudinem constante&#x0303;
ex actibus consentaneis iuri diuino, ab
illo tñ nōpręceptis, vocam&#xA770; pręter illud
ius, secund&#x0169; illud ergo dicitur esse con-
suetudo, per quam pręcept&#x0169; aliquod di-
uin&#x0169; impletur. Vnde sub hoc me&#x0303;bro vi-
dentur maximè cōtineri aliquæ tradi-
tiones Ecclesiasticę nō scriptæ. Nā quā-
do lex diuina scripta est, vt lex de Baptis
mo, Eucharistia, & similes, consuetudo,
quę est secund&#x0169; illam, nō pertinet ad ius
non scriptum, vt ex dictis constat, quia
ex lege scripta trahit originem, & non
inducit nouum ius. Vnde licèt interdum
hęc vocetur consuetudo. seu mos, vt cō-
stat ex Luc. 2. & Actor. 6. & 15. intelligi-<marginalia>Luc. 2.|Actor.</marginalia>
tur esse consuetudo facti, & obseruantia
iuris scripti, non speciale ius. Traditio-
nes verò Ecclesiasticæ non scriptę pos-
sunt ad hoc membrum pertinere.</P>
<P>  Opportet tame&#x0303; in primis aduertere,<marginalia>01.|Aliud est|traditio, a-|liud consue|tudo.</marginalia>
in rigori aliud esse traditione&#x0303;, aliud con
suetudine&#x0303;. Traditio enim ad mores per-
tine&#x0303;s, de qua n&#x0169;c loquimur, videtur esse
prima institutio alicuiusoperis, seu mo
di operandi: vel doctrina, per quā talis
institutio hominib&#xA770; data est, seu promul-
gata: cosuetudo verò traditione&#x0303; conti-
nens est executio, & quasi conseruatio
primę traditionis. Vnde traditio esse po
test scripta, & non scripta, consuetudo
aute&#x0303; in vsu consistit, & sic scripta nō est.
Ita colligitur ex Paul. 2. ad Thessal. 2. di-<marginalia>Paul.</marginalia>
cente, Tenete traditiones, quas didicistis, siue
per sermonem, siue per epistolam, id est, siue
verbo tantum, siue scripto, & ita suppo-
nit vtramq&#x0301;; traditione&#x0303;. Dum verò ait,
Tenete, vsum, & executionem pręcipit, in
qua cōsuetudo consistit. Idem sumitur
ex illo. 1. Corint. 11. Ego enim accepi à Dño,
quod & tradidi vobis, vtiq; verbo, & postea
scripto per illā Epistolam. Vsum autem
& cōsuetudine&#x0303; indicat, cum dicit, Itaque
cum conuenitis ad manducandnm, &c. Sic<marginalia>Tertull.</marginalia>
Tertul. lib. de Coron. mili. cap. 3. dixit,
Hanc (scilicet, traditionem) Si nulla scrip-
tura determinauit, certè consuetudo corrobora-
uit, quæ sine dubio de traditione manauit, &
subiungit cap. 4. Traditio tibi, prætend itur
auctrix, consuetudo confirmatrix, & fides obser-
uatrix. Distinguit itaq&#x0301;; consuetudinem à
traditione, adeò, vt dicat, Quomodo obser-
uari quid potest, quod traditum non est?</P>
<P>  Sed in hoc vlterius aduerto, quod si-<marginalia>11.</marginalia>
cut consuetudo interdum manat ex le-<-P>@@

<-P>ge diuina scripta, ita potuit manare, &
inchoari exvi legis etiā diuinę non scri-
ptæ: nam sicut scriptura nō est de ratio-
ne legis, vt sic (vt supra vidim&#xA770;) ita mul-
tò minus est de ratione legisdiuinę. Imò
lex noua per se solum verbum postulat,
vt infra lib. 10. dicemus, & in principio
ita fuit tradita, vt ex citatis Pauli testi-
monijs constat. Multasq&#x0301;ue esse n&#x0169;c tra-
ditiones in Ecclesia non scriptas, quæ
ex diuino præcepto manarunt, & illud
continent, certissimum est, vt ex Concil.
Trident. sess. 4. colligitur, & in materia
de Sacrament. & de Fide latius est dicen<marginalia>Bellarm.</marginalia>
dum, & docet eruditè Bellarminus lib.
4. de Verb. Dei. Illæ autem nō sunt pro-
priæ consuetudines iuris, sed facti, quia
licèt contineant ius non scriptum, non
est ius consuetudine inductum, sed po-
tius cōsuetudo ex iure diuino manauit,
& ideò tale ius non humanum, sed diui-
num est, traditionesq&#x0301;ue ipsæ diuinæ di-
cuntur, licet per cōsuetudinem conser-
uatę sint, quæ illis non addidit nouam
iurius obligationem, licet ad illud in-
terpretandum quam plurimum valere
possit: quia sicut diuinum præceptum
ostendit, ita etiam proponit modum,
vt sic dicam, seu conditiones eius. Ad-<marginalia>Quæ tradi-|tiones ex|Apostolo-|rum præce|ptis mana-|runt.</marginalia>
do verò obiter præter has esse alias
traditiones non scriptas, quæ non ex
diuinis, sed ex Apostolorum præceptis,
& legibus manasse creduntur, vt lex de
ieiunio quadragesimali, de dominicæ
diei obseruatione, & similes, quæ Apo-
stolicæ traditiones dicuntur. Et earum
consuetudo dici potest secundum ius
Apostolicum, quod etiam consuetudi-
narium non est, quia non consuetudo in
duxit legem, sed lex consuetudinem, &
ideo etiam talis consuetudo facti est,
non iuris, prout nunc de illa loquimur.
Aliquando verò potuit consuetudo Ec-
clesiastica, etiam si vniuersalissima sit,<marginalia>Aliquādo|consuetudo|Ecclesiasti-|ca sine vllo|præcepto|inchoaripo|test.</marginalia>
inchoari sine vllo præcepto expresso,
siue scripto, siue verbo lato, siue diui-
no, siue Apostolico, vt de aliquibus cę-
remonijs Sacramentalibus verisimile
est, & tunc inuenitur quidem consuetu-
do sine traditione præceptiua, non ta-
men omnino sine traditione: nam ips&#x0169;-
met initium consuetudinis ab Aposto-
lis, & primis pastoribus Ecclesiæ ap-
probatum, traditionis vim habuit. Et
ita dixit August. lib. 4. de Baptis. paruu.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0792.jpg/>
@@1@<SE792>C. 4 De diuisione cōsuetud. sec&#x0169;d&#x0169; ius, præterius, & cōtraius. 785
<duolan 2><-P>cap. 24. Quod vniuersa tenet Ecclesia, nec Cō-
cilijs institutum, sed semper retentum est, non nisi
authoritate Apostolica traditum rectissime cre-
ditur. Quia hę immemoriales consuetu
dines, si ab vniuersa Ecclesia seruentur,
à temporibus Apostolorum fuisse, & nō
sine eorum doctrina, & authoritate, sal-
tem approbante, in cepisse creduntur.</P>
<P>  Ex quibus facile est exponere secun-<marginalia>12.|Quæ cōsue-|tudo Eccle-|siastica est|præter ius|diuinum.</marginalia>
dum membrum de consuetudine Eccle-
si astica pręter ius diuinum, talis enim
dici potest generaliter omnis illa, quæ
nec ex diuino pręcepto manauit, nec
contra illud existit. Non tamen hoc sa-
tis est, vt talis consuetudo inter illas cō
putetur, quæ ius non script&#x0169; continent,
nisi etiā addatur, vt ex nulla lege expres
sa Apostolica, vel humana manauerit,
vt paulo antea declaraui, & ex dictis cir
ca definitione&#x0303; constat, & paulo inferiùs
tractando de lege humana iterum dice-
mus. Si autem cōsuetudo est præter ius
diuinum, & nulla lege expressa c&#x0153;pit
induci, tunc de se sufficiens est ad indu-
cend&#x0169; ius non scriptum cōsuetudinari&#x0169;
per tacit&#x0169; consensum populi, & Pręlato
rum, seu Principum, & huiusmodi sunt
in Ecclesia illæ traditiones, quas vniuer
sa Ecclesia seruat, de quibus nec Chri-
stus Dominus, nec Apostoli expressum
præceptum tradiderunt, vt est v. g. com-
munio laicorum sub vna specie, baptis-
mus infanti&#x0169;, & similes, Oportet autem
circa huiusmodi vniuersales consuetu-
dines Ecclesiæ obseruare, non semper
inducere ius non script&#x0169;, & obligans ad
vsum, vel obseruatione&#x0303; consuetudinis,
vt est in frōte cruce signari, & orare ver
sus Orientem, quod inter has traditio-<marginalia>Tertull.|Basil.</marginalia>
nes ponit. Tertulli. supra, & Basil. lib. de
Spir. Sancto, cap. 27. cap. Ecclesiasticarum.
distin. 11. & alij, quos alibi allegaui, qui
alia ponunt exempla harum tradition&#x0169;,
quæ sub præcepto nō obligant. Nihilo-
minus tamen ius aliquod inducunt, vel
potius ostend&#x0169;t, approbatiu&#x0169;, vt sic di-
cam talium actu&#x0169;. Nam talis cōsuetudo
vniuesalis Ecclesiæ, esto nō obliget spe-
cialiter ad alique&#x0303; vsum, obligat ad cre-
dend&#x0169; talem vsum esse licit&#x0169;, & Sanct&#x0169;,
tum quia semper censetur approbata
ab ipsis Apostolis; tum quia vniuersa-
lis Ecclesiæ authoritas ad hoc sufficit,
c&#x0169; in moribus nō possit tota errare, ali-
quid turpe cōmittendo, vel approbādo.</P>@@

<P>  Tandem dari potest consuetudo con<marginalia>13.|Cōsuetudo|contra ius|diuin&#x0169;nul-|lum effect&#x0169;|habet.|Matth. 15.|Marc. 6.|Colos: 2.</marginalia>
tra ius diuinum, quę in malam parte&#x0303; in
scriptura appellari solet traditio homi-
num, Matth. 15. Transgredimini præceptum
Dei, propter traditiones vestras. & Marc. 6. di-
citur, Propter traditiones hominum. Vnde ad
Colos. 2. dicebat Paulus, Videte, nequis vos
decipiat secundum traditiones hominum. Ap-
pellantur etiam hæ traditiones vanæ à
Diuo Petro Epist. 1. cap. 1. Hęc ergo cō-
suetudo nullum effect&#x0169; morale&#x0303; legis ha-
bere potest, & ideo nihil ad nos perti-
net. Non enim valet abrogare lege&#x0303; diui-
nā, vt D. Thomas supra docet, & Panor-<marginalia>D. Thom.|Panormit.|Glossa.</marginalia>
mitan. cum Glossa, & alijs in dicto cap.
vlt. de Consuetu. Et ratio est, quia licèt
materia talis legis nō sit intrinsecè ma-
la, sed solum quia prohibita, & ex ea par
te non repugnaret per consuetudine&#x0303; in-
troduci, tamen, quia illa prohibitio di-
uina est, non possunt homines contra il-
lam præualere, quia non possunt mutare
diuinā legem, aut vol&#x0169;tatem. Nec Deus
ipse censetur conniuere, & auferre lege&#x0303;
(sicut infra de homine dicemus) quia
nullum est principium, vel fundament&#x0169;
ad hoc præsumendum de diuina volun-
tate, neq&#x0301;ue etiam erat expediens, aut di
uinam decens authoritatem; oportet
enim lege&#x0303; eius i&#x0303;mutabilem esse, vt infra
videbimus tractando præcipue de lege
Gratiæ. Dicunt autem aliqui ex dictis
Iuristis, posse consuetudinem limitare,
& quasi dispensare in diuino iure, si iu-
sta causa subsit. Sed non est intelligen-
dum de propria limitatione, vel dispen-
satione, quæ obligationem legis præ-
existentis ex parte tollat: in hoc enim
sensu falsum id est; nam ratio facta de
tota lege procedit cum proportione
de parte, vt infra libro decimo latius di
cam. Debet ergo intelligi per modum<marginalia>Consuetudo|circa ius|diuin&#x0169; po-|test eße in-|terpres eius|14.|De consue-|tudine sec&#x0169;|d&#x0169;, præter,|& contra le|ge&#x0303;humanā.</marginalia>
interpretationis: sic enim consuetudo
potest interpretari legem, etiam diui-
nam, & quod in tali casu, & tali causa in-
terueniente, non obligat, quia non pro
illo casu posita est.</P>
<P>  Superest, vt eande&#x0303; tertiam diuisione&#x0303;
ad legem humanam applicemus, nam de
illa potissimè tractam&#xA770;, & in illa facilius
cōtingit, vt cōsuetudo sit secund&#x0169; lege&#x0303;,
pręter legem, vel contra lege&#x0303;. Et quide&#x0303;
de his duobus vltimis membris nulla
est cōtrouersia, neq&#x0301;; aliquā declaratione&#x0303;
addere oportet, quia de illis potissim&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0793.jpg/>
@@1@<SE793>86 Lib. 7. De lege non scripta quæ consuetudc appellatur.
<duolan 2><-P>disputandum est in sequentibus capiti-
bus. Circa prim&#x0169; aute&#x0303; membrum aliqui
Iurisperiti cōtend&#x0169;t, nullā cōsuetudine&#x0303;
esse posse secundum lege&#x0303; humanam. Ita<marginalia>Felin.|Anton. de|Butr.|Ioann. de|Ligna.|Domin.|Gemin.</marginalia>
sentit Felin. in c. 1. de Rescrip. n. 17. cum
Anton. de Butr. ibi, & Ioan. de Ligna. Do-
min. & Gemin. in c. 1. de Cōstit. in 6. Alij
verò, quos supra retuli, qui hāc tertiam
diuisione&#x0303; tradunt, cōtrari&#x0169; supponunt,
nam maximè illā tradunt respectu legis
humanæ. Veruntamen in re non est dis-
sensio, quia hi auctores loquuntur de cō
suetudine, vt est quidfacti, illi vero vt est<marginalia>Datur con-|suetudo fa-|cti secund&#x0169;|legem hu-|manam nō|iuris.</marginalia>
quid iuris. Et clarum est dari consuetu-
dines facti secund&#x0169; humana iura, vt est
consuetudo audiendi Missam diebus fe-
stis, vel confitendi in quadragesima, &
similes. Vnde eadem est ratio respectu
legis humanæ, quæ diuinę, vel naturalis,
scilicet, quia in omnibus potest dari fre
quentia actuum legi conformi&#x0169;, & hæc
est consuetudo facti.</P>
<P>  Nihilominus tamen certum est, per<marginalia>15.</marginalia>
hanc consuetudine&#x0303; non introduci nou&#x0169;
ius non scriptum, seu consuetudinari&#x0169;,
& in hoc sensu dicunt prędicti auctores
quòd licèt populus per mille annos ser-
uet legem, nō introducet consuetudine&#x0303;.
Ratio est supra tacta, quia illa consuetu
do solum est quædam obseruantia præ-
existentis legis, & ideò nō tendit ad no-
uam legem introducendam, quia non eo
animo incepta, vel continuata est, sed so
lum animo implendi legem. Nec etiam
Princeps habet nouam voluntatem in-
troducendi circa illam rem aliam lege&#x0303;,
quia voluntas quasi continuata, quam
semper habet, solum est, vt lex sua ser-
uetur. Vnde rectè dixit Baldus in lege<marginalia>Bald.</marginalia>
vltima, Codice. Quod si longa consuetu-
do. Hanc consuetudinem secundum ius
non esse dispositiuam, sed imitatiuam
iuris, vel tu dic esse executiuam. Ex
quo recte infert Glossa in capite, 1. de<marginalia>Glossa.|Panormit.</marginalia>
Consuetud. in sexto, & Panormit. in cap.
vltimo de Consuetud. num. 21. abroga-
ta illa lege per aliquam posteriorem, ab
rogari etiam tale&#x0303; consuetudinem, etiā
si illius mentio non fiat. Quia illa non
addit nouum vinculum, nec censetur
tanquam per se introducta, sed vt anne-
xa legi, & in ea fundata, & ideò nulla
obligatio ex ea manet ablato legis fun-
damento. An vero quando consuetudo
antecedit, & postea fit lex scripta, reuo-<-P>@@

<-P>cata lege, maneat cōsuetudo, supra præ
cedenti capite tact&#x0169; est, & videri poss&#x0169;t
quæ late tractat Felin. c. 1. de Rescrip. in<marginalia>Felin.|Roch.|16.|Quos effe-|ctus habet|prædictacō|suetudo.|Gratian.</marginalia>
vlt. Regula à nu. 15. & præsertim limit. 7.
& Roch. supra sect. 5. num. 7.</P>
<P>  Quamuis aute&#x0303; consuetudo ius non in
ducat, aliquos effectus habere potest
circa legem pręexistentem in ordine ad
perseuerantiam illius, & effectus subse-
quentes. Atq&#x0301;; hoc modo dicitur primo
cōfirmare lege&#x0303;. Sic enim dixit Gratian.
§. Leges, sub cap. In instis, d. 4. Leges institui,
cum promulgantur, firmari autem cum moribus
vtentium approbantur, & significatur etiam
in l. vlt. C. Quæ sit longa consuetudo, &<marginalia>Barth.</marginalia>
optime explicat Bart. in Repet. legis De
quibus, ff. de Legib. n. 4. dicens, hanc con-
suetudinem confirmare legem, non per
se, sed remouendo prohibens, scilicet,
contrariam consuetudinem, & abroga-
tionem. Atq&#x0301;ue eodem ferè modo dici-
tur hæc consuetudo adiuuare legem, vt
sumitur ex cap. Sopitæ, de Censib. nimi-
rum, quia & faciliorem reddit obseruā-
tiam eius, & quodammodo facit illam
magis immutabilem, iuxta proximè di-
cta. Alius effectus huius consuetudinis
est interpretari legem, imò vocatur in
iure, optima legum interpres, capite. Cum
dilectus, de Consuetu. l. Si de interpretatio-
ne. ff. de Legib. & declarat Barth. dicto
numero 4. & 5. & Panormitan. dicto ca-
pite vltimo, num. 28. & ratio est, quia
indicat, quo sensu fuerit lex in princi-
pio lata, & recepta. Quod si aliquan-
do faciat talem interpretationem, quæ
inducat nonnullam legis mutationem
à primæua sua institutione, illa non es-
set mera interpretatio, & ideo sub ea
ratione illa consuetudo non erit secun-
dum legem, sed superaddita legi. Et
quantum ad hoc eadem ratio est de illa
quæ de consuetudine legi contraria.
Quia ex parte aliqua repugnantiam
aliquam habet cum lege, vt in princi-
pio fuit posita, nam in aliquo illi dero-
gasse dicitur. Et ita de illa quantum ad
hunc effectum simul dicemus cum con-
suetudine abrogante legem.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue addi solet alius huius con-<marginalia>17.</marginalia>
suetudinis effectus, qui dicitur exte&#x0303;sio
legis. Vt si v. g. pro laicis tantum posita
sit lex, & postea per consuetudine&#x0303; à cle-
ricis etiā serue{t$}, fieri potest, vt ratione
consuetudinis oblige&#x0303;tur clerici, qui ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0794.jpg/>
@@1@<SE794>C. 5. De varijs partitionib&#xA770; consuetud. ex eius materia s&#x0169;ptis. 787
<duolan 2><-P>vi legis non obligarentur, sumpto ar-
gumento ex Panormit. per illum text&#x0169;<marginalia>Panorm.|Felin.|Couar.|Tiraquel.</marginalia>
in cap. Cum causa, de Re iudic. n. 4. Felin.
in cap. Ecclesi{a}, de Constit. n. 62. Couar.
in 4. 2. p. cap. 6. §. 10. n. 18. & Tiraquel. de
Primogen. n. 44. qui dicunt, consuetudi-
nem iustam, seu communem clericis, &
laicis obligare clericos; ergo à fortiori
consuetudo clericorum obligabit illos
etiam si secundum legem laicorum in-
ducta sit. Sed in hoc considerandum est,
aliud esse, consuetudinem esse sec&#x0169;dum
legem, id est, ex vi legis, & imperio eius,
aliud verò consuetudinem esse secund&#x0169;
legem, id est ad instar, & similitudinem,
seu imitatione&#x0303; eius. Nos hic priori mo-
do intelligimus consuetudinem secun-
dum legem, & illa re vera non extendit
legem, nisi fortè per interpretationem,
quæ cadere possit in verba eius. Neq&#x0301;ue
in dicto exe&#x0303;plo consuetudo est illo mo-
do secundum legem, quia non est ex le-
ge ciuili, sed ex libera voluntate eor&#x0169;,
qui facere voluerunt, quod lex ciuilis
præcipiebat, etiam si per illam non ob-
ligarentur, quales erant clerici in dicto
exemplo. Tantum ergo dici potest illa
consuetudo secundum legem ciuile&#x0303; per
imitationem, & ita mirum non est, quod
possit nouum ius introducere: nam hoc
per se habet consuetudo iuxta legem
vltimam, C. Quæ sit longa consuetudo;
& quod illa imitatio sit alterius legis
extraneæ, nihil refert, neq&#x0301;ue aufert cō-
suetudini vim suam. Vnde etiam fit, vt
illa non sit propria extensio prioris le-
gis, sed inductio nouę alterius rationis,
seu fori. Nam obligatio, quę circa tales
personas insurgit, re vera nō est ex prio
ri lege ciuili, sed ex noua lege Ecclesia-
stica consuetudine clericorum introdu
cta. Et ideò talis consuetudo vt sic, re-
ducitur ad eam, quæ est vltra legem.</P>
<Z>CAPVT V.
De varijs partitionìbus consuetudinis, ex eius
materia sumptis.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vartò diuidi potest cōsuetudo<marginalia>1.</marginalia>
ex parte rerum, seu materię, cir
ca quam versatur, sub qua mul-
tæ subdiuisiones, seu faciliores parti-
tiones contineri possunt. Sic enim diui-
di potest consuetudo in canonicam, &<-P>@@

<-P>ciuilem ad eum modum, quo diuiditur<marginalia>Consuetu-|do canoni-|ca, & ciui-|lis.</marginalia>
lex in membra similia. Nam si consue-
tudo sit in materia spirituali, erit cano-
nica, vt consuetudo ieiunandi, seruandi
aliquod festum. Et in vniuersum omnis
consuetudo propria clericorum cano-
nica est, etiamsi videatur aliquando cir
ca materiam temporalem vesari, quia
semper versatur circa illam materiam,
prout spectat ad bona, vel personas cle-
ricorum, aut Ecclesiarum, & sub illa ra-
tione sacra, seu spiritualis est. Consue-
tudo autem ciuilis est propria laicor&#x0169;,
& circa temporalem materiam versari
debet, legem enim ciuilem imitatur, ar-
gumento l. vlt. C. Quæ sit longa consue-
tudo.</P><marginalia>2.</marginalia>
<P>  Dices, non esse adęquatam diuisione&#x0303;,
quia datur consuetudo communis lai-
cis, & clericis, & vtrosque obligans, vt
cap. præcedenti ex Panormit. & alijs di-
cebamus, illa autem non potest dici ca-<marginalia>Panorm.</marginalia>
nonica, vel ciuilis, sed mixta. Respon-
deo, vel illa comprehendit clericos tā-
tum, vt ciues sunt, quia est de materia
pertinente ad temporale regimen, & cō
mune bonum politicum ciuitatis, & ta-
lis consuetudo ciuilis erit, tum quia to-
ta tendit ad finem temporalem, & sub-
iacet potestati temporali, tum etiam,
quia est à ciuitate, vt ciuitas humana
est, à qua denominatur lex, vel consue-
tudo ciuilis. Nec est inconuenie&#x0303;s, quod
obliget clericos vt ciues sunt, quia etiā
illi nomine ciuitatis veniunt, vt notat
Bart. in l. 1. ff. Ad municip. & Panormit.<marginalia>Bart.|Panorm.</marginalia>
in cap. Cum causam. de Re iudic. & per le-
gem etiam scriptam ciuile&#x0303; possunt hoc
modo obligari quoad vim directiuam,
modo suprà explicato. Aut est consue-
tudo pertinens ad clericos, vt clerici
sunt, vel vt Christiani sunt, & tunc ne-
cesse est, vt consuetudo sit canonica,
quia sola illa potest clericos, vt tales
sunt, obligare, & illa sola est eminentio-
ris ordinis, quæ possit etiam laicos cō-
prehendere, quia semper consuetudo
imitatur legem, & à potestate, seu iuris-
dictione eiusdem ordinis pendet. Potest
autem id dupliciter contingere. Primò,
quia materia, & finis consuetudinis spi
ritualis est pertinens ad laicos, & cleri-
cos vt Christiani sunt, & talis est vna
simplex consuetudo, & canonica, qua-
lis est consuetudo seruandi diem festum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0795.jpg/>
@@1@<SE795>788 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>vtrisque communis. Sec&#x0169;do continge-
re potest solum per quandam conuenie&#x0303;
tiam, & similitudine&#x0303;, vt v. g. quia in tali
loco tam iudices laici, quàm Ecclesia-
stici seruant aliquam consuetudinem in
suis iudicijs. Et tunc in rigore non est
vna consuetudo, sed duplex, vna canoni-
ca, & altera ciuilis, quæ solum per ag-
gregationem per modum vnius reputa-
tur. Et ita diuisio est adæquata, & hæc
vide&#x0303;tur sufficere ad expositionem eius,
deseruietq&#x0301;; in sequentibus ad vsum ter-
minorum.</P>
<P>  Alio modo etiam ex parte materiæ
potest diuidi consuetudo, in morem stri<marginalia>3.</marginalia>
ctè sumptum, stylum, Ritum, & forum.
Quæ diuisio constabit explicando tres
voces vltimas: nam omnem aliam con-
suetudinem sub illis vocibus non com-
prehensam sub more strictè sumpto cō-
prehendimus. Primò igitur stylus signi-
ficare videtur vsum specialem in scri-<marginalia>Stylus quid|significat.</marginalia>
bendo, vel loquendo, vt colligi potest
ex cap. Quam graui, de Crimin. fals. vbi
dicitur, ad discernendum vera rescrip-
ta Pontificia. inter alia respiciendum
esse ad stylum. Vnde aliqui colligere vo
luerunt, stylum solum morem scribendi
significare, nam ita etiam sumitur in c.
Venerabilem. de Confirmat. vtil. vel inutil.
Ita sentit cum alijs, quos allegat Roch&#xA770;
Curt. in dicta Pręfat. n. 28. & fauet vocis<marginalia>Roch.</marginalia>
translatio, nam primo significasse vide-
tur æneum instrumentum scribendi, &
inde translata est ad scripturam signi-
ficandam, iuxta l. 1. C. de Sacros. Eccles.
& inde ad modum, seu ordinem scribe&#x0303;-
di. Sed licèt in prędictis iuribus ita vsur
petur illa vox, non excluduntur alia sig-
nificata, nam etiam significat vsum, &
modum loquendi. Indeq&#x0301;ue videtur hæc
vox accommodata ad significand&#x0169; mo-
dum seruari consuetum in aliquo ordi-
ne iudiciali. Et ita dixit Cyn. in l. 1. C.<marginalia>Cyn.</marginalia>
Quæ sit long. consuet. stylum esse pra-
cticam alicuius curiæ, & idem habet
Bald. in l. vlt. C. eod. & per antonomasiā<marginalia>Bald.</marginalia>
ita vocari solet stylus Romanæ curiæ.
Et ferè in idem redit, quod dicit Barth.<marginalia>Bart.</marginalia>
in dicta repetit. legis De quibus. n. 10. in
fine quæstionis primæ, stylum esse con-
suetudinem, quæ respicit ordinem lo-
quendi, & procede&#x0303;di. scilicet, in iudicio.
Nam ob hanc causam dixit idem Bart.
in l. 2. C. Quæ sit long. consuet. n. 9. styl&#x0169;<-P>@@<marginalia>Bart.</marginalia>

<-P>solum induci per actus iudiciarios eo-
rum, qui in iudicio versantur, Angel. ve-<marginalia>Angel.</marginalia>
rò in §. Ex non scripto, Instit. de Iur. natur.
dicit, stylum non magis dici in iudicijs,
quàm extra illa. Quod certè verum est
spectata generali vocis significatione,
considerando autem vsum eius in ordi-
ne ad ius explicandum, vel introducen-
dum, propriè videtur respicere ordine&#x0303;
iudiciorum, sub iudicijs omnes scriptu-
ras, bullas, & rescripta comprehenden-
do: nam licet in eis expediendis non in-
terueniat ordo iudicialis, stylus eorum
in iudicijs attenditur. Et plura de hac
voce eruditè congerit Christophor. de
Paz in 1. p. Rubr, ad leges Hispaniæ, quę<marginalia>Christoph.|de Paz.</marginalia>
styli appellantur.</P>
<P>  Vt autem non sistamus in sola vocis<marginalia>4.|Stylus facti|quid.</marginalia>
significatione, sed rem, quæ ad ius per-
tineat explicemus, possumus in stylo c&#x0169;
proportione ad consuetudinem duo di-
stinguere, scilicet, stylum facti, & iuris.
Stylus quoad factum videtur mihi esse
non tam frequentia actuum sic scribe&#x0303;-
di, loquendi, aut procedendi, quam for-
ma illa quasi artificialis, quę seruari so-
let in ordine sermonis, scripturæ, aut
processus, ita vt inter partes eius, vel
talia verba vsurpentur, vel tali modo,
aut ordine constituantur. Hæc enim sig
nificatio ex communi vsu constat, & ex
inribus allegatis, & sumi etiam potest
ex l. 1. C. de Sacros. Eccles. vbi dicitur,
Voluntatis vltimæ stylum liberum esse debere,
id est, formam disponendi per testamen-
tum, vbi constat, stylum esse quid facti,
& non significare frequentiam actuum,
sed ipsam formam disponendi. Et cla-
rius in illa significatione vsurpatur l. 3.
C. de Bon. vacant. lib. 10. Et sic etiam di
xit Terent. in Andria, Dissimili oratione<marginalia>Terent.</marginalia>
sunt factæ, ac stylo. At verò quia in loquen-
do maximè, & scribendo talis forma
vsu comparari solet, ideò vsus ipse, seu
consuetudo, sic scribendi, vel loquendi,
stylus appellatur, & ita significat con-
suetudinem facti, vt sensit Bald. in dicta<marginalia>Bald.</marginalia>
l. 1. C. de Sacros. Eccles. & in l. Si quis in-
tra. C. de Bon. proscriptorum. Quod in-
telligendum est non absolutè de qua-
cumq&#x0301;ue consuetudine, sed in tali mate-
ria, vt suprà dixi.</P>
<P>  Si ergo ex tali stylo facti introduca-<marginalia>5.</marginalia>
tur obligatio seruandi talem modum,
vel ordinem in pronunciando, seu pro-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0796.jpg/>
@@1@<SE796>C. 5. De varijs partitionib&#xA770; consuetud. ex eius materia s&#x0169;ptis. 789
<duolan 2><-P>cedendo, quoad hoc stylus erit ius spe-
ciale, & non scriptum. Vnde quia hæc
obligatio non videtur ordinariè posse
introduci per stylum facti, ita vt vim le-
gis habeat, nisi in his, quæ iudicia con-
cernunt, ideò stylus specialiter vt est
quid iuris, videtur accommodari ad iu-
diciarium morem, & ordine&#x0303;, vt ex Bart.
diximus. Nam in alijs materijs, sermo-<marginalia>Bart.</marginalia>
nibus, vel scripturis vsus sic, vel sic lo-
quendi, aut scribendi parum videtur re-
ferre ad commune bonum, vt possit le-
gem inducere: in iudicijs autem mult&#x0169;<marginalia>Anchar.</marginalia>
referre potest, adeo vt dixerit Anchar.
cons. 53. stylum curiæ facere ius in ca-
sibus à iure nō decisis. Et ideò stylus vt
est aliquid iuris propriè dicitur ad iudi
ciaria pertinere. Sic ergo styl&#xA770; est quod-<marginalia>Varij effe-|ct&#xA770; styli in-|sinuantur.</marginalia>
dam ius non scriptum, interd&#x0169; positiuè
obligans, vt ab eo non recedatur, iuxta
l. vlt. C. de Iniur. interd&#x0169; obligationem
tollens, vt, licet iure cōmuni sententia
debeat pron&#x0169;ciari à iudice, de stylo cu-
riæ dicitur non esse necessari&#x0169;. Interd&#x0169;
interpretationem iuris inducit, etiā au-
thenticam, & sequendam. Quomodò au
tem stylus introducatur, vt habeat hos
effectus cum proportione ad consuetu-
dinem explicandum est, & in seque&#x0303;tibus
si quid habuerit speciale adnotabitur.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hinc tandem intelligi potest, quę<marginalia>6.|Quæ & qua|les sint le-|ges styli.</marginalia>
& quales censendæ sint leges styli. Du-
pliciter enim potest illa determinatio
sumi, cum aliqua lex dicitur esse styli.
Vno modo, vt illa denominatio sit ab
obiecto legis, seu materię, circa quam
versatur. Et sic propriè talis lex per se
non pertinet ad consuetudinem, sed ma
gis ad legem scriptam, quæ disponit de
stylo seruādo in his, quę concern&#x0169;t iudi
cialia, sicut in rhetorica dicentur leges
styli, quę tradi poss&#x0169;t de modo, & ordi-
ne grauiter, & suauiter, ac clarè loque&#x0303;-
di, vel scribe&#x0303;di. Et huiusmodi sunt leges
styli regni Hispaniæ, in quibus etiā sępe
stylus moris, & cōsuetudinis allegatur.
Et ita existimo ab ipsa materia denomi
natione&#x0303; illā suscepisse, licèt Christoph.<marginalia>Christoph.|de Paz.</marginalia>
Paz supra nu. 53. aliter illam rubricam
explicet. Alio verò modo potest lex sty-
li dici ab intrinseco modo, quo intro-
ducta est per solumvsum in tali materia
forensi, seu iudiciaria, & sic est propriè
ius non scriptum sub consuetudine cō-
prehensum, vt explicatum est.</P>@@

<P>  Aliud membr&#x0169; dictę partitionis erat<marginalia>7.|Ritus quid|significet.|Rochus.|Panòrm.</marginalia>
Ritus: nam hunc etiam inter ea, quæ ad
consuetudinem pertine&#x0303;t, ponit Rochus
Curt. in dicta Præfat. n. 28. ex Panormit.
in cap. Cum secundum, de Tempor. ordin.
vbi sic inquit, Ritus est consuetudo solenni-
tatem præbens in aliquo actu exercendo, ita vt
vbi vsus disponit erga solennitatem actus, ritus,
seu obseruan tia dici poßit. Et solum allegat
cap. vlt. de Consuetud. vbi nihil de ritu
in particulari dicitur. Iuxta quam des-
criptionem, etiam stylus erit quidam
ritus, licet non omnis ritus dicipossit
stylus. Idem verò Panormitanus in cap.
In aliquihus, de Decim. in princip. restri-<marginalia>Panorm.</marginalia>
ctius dixit, Ritus significat mores in spiritua-
libus. Et iuxta hoc non omnis solennitas
actus dicetur ritus, sed specialiter illa,
quæ est in materia sacra, vt sacrificij,
sacramentorum, & sacramentalium, aut
orationum, seu diuinorum officiorum,
& hic videtur communis Ecclesiasticus
vsus illius vocis. Nunquam autem pro-
bauit Panormit. illam vocem speciali-<marginalia>Panorm.</marginalia>
ter significare cōsuetudinem aliquam,
imò in cap. Præsbyter, de Sacra vnc. no-
tat idem Panormit. quòd ritus est quædam
solennitas, & forma specialiter in actu sacra-
mentali.</P>
<P>  Quapropter doctrina data de stylo<marginalia>8.|Ritus facti|vel iuris.</marginalia>
videtur ad ritum applicanda. Nam ri-
tus esse potest vel quid facti, vel quid
iuris, item vt est quid facti, primo, & per
se consistit in solennitate aliqua, seu cę-
remonia alicuius actus. Et in hac ac-
ceptione vsurpatur in tribus capitulis
allegatis. Vnde ad huiusmodi ritum nō
est per se necessaria consuetudo, nec a-
ctuum frequentia, sæpius enim institui-
tur ante omnem vsum, aut verbo, vt
Christus Dominus instituit substantia-
lem ritum sacramentorum, aut scripto,
vt multæ accidentales solennitates, &
actiones sacrę ab Ecclesia institutę s&#x0169;t,
vt constat. Non repugnat autem; imò
etiam sæpe contingit, ritus huismodi
vsu, & consuetudine introduci, & tunc
talis consuetudo dici potest ritus qui-
dam, vt voluerunt dicti auctores; opor-
tebit autem illam distinguere, vt est
quid facti, vel iuris. Nam priori modo
erit frequentia sic operandi in tali ma-
teria; posteriori autem modo esse po-
terit ius aliquod non scriptum in ea-
dem materia per illam frequentiam in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0797.jpg/>
@@1@<SE797>790 Lib. 7. De lege non scripta quæ consuetudc appellatur.
<duolan 2><-P>ductum, & sic ferè omnes consuetudi-
nes canonicæ in actibus pertinentibus
ad cultum Dei, quatenus eis dant for-
mam, seu specialem modum, dici pote-
runt ritus. Quale autem sit hoc ius, &
quomodò introducatur ex generalibus
regulis de consuetudine petendum est:
nihil enim videtur habere speciale, sed
cum proportione principia de consue-
tudine applicanda sunt.</P>
<P>  Tertium membrum in eadem parti-
tione positum est, Forum, quæ vox in cō-<marginalia>9.|For&#x0169; quid.</marginalia>
muni iure vsitata non est in hac signifi-
catione, & ideò Barth. Panormit. Ro-
chus, & alij de consuetudine scriben-<marginalia>Bart.|Panorm.|Lochus.</marginalia>
tes, illius non meminerunt. Tamen in
legibus nostri Regni forum inter con-
suetudines ponitur in l. 7. tit. 2. partit.
1. vbi id notat Gregor. Lopez, & consi-
derata illius vocis deriuatione, vide-<marginalia>Greg. Lop.</marginalia>
tur idem esse quod stylus, prout à nobis
explicatus est, vel parum ab illo differ-
re. Forum enim in vsu vulgari locum
publicum significare solet ad mercatu-
ram, & negotiationes venales destina-
tum, vt est apud Isidor. lib. 15. Orig. c. 6.<marginalia>Isidor.</marginalia>
& quia iudicia in his locis publicis ex-
erceri solent, ideò credit, illud nomen
translatum esse ad significandum loc&#x0169;
iudiciorum. Idem verò lib. 15. Orig. c. 2.
& libr. 18. Etymol. cap. 15. Forum ait,
exercendarum litium locum significa-
re, & à fando esse dictum, & habetur in
cap. Forum, de Verbor. significat. Vnde
etiam significare solet proprium terri-
torium vniuscuiusque iudicis, aut Præ-
lati, & ita videtur sumi in tit. de Foro
compet. vt ibi Hostiens. Panormitan. &<marginalia>Hostiens.|Panorm.</marginalia>
alij notant. Atq&#x0301;ue hinc etiam actiones
iudiciales per antonomasiā vocari so-
lent actiones forenses, vt in l. Penult. ff.
de Ferijs, vnde etiam dicta sunt instru-
menta forensia scripturæ publicæ, quæ
fidem in iudicio faciunt. l. Comparationes.
C. de Fide instrumen. Ita ergo consue-
tudines pertinentes ad ordinem iudi-
ciorum forenses dici possunt.</P>
<P>  Hæ igitur consuetudines censentur<marginalia>10.</marginalia>
in Hispania comprehendi nomine fori:
nam leges, quæ fori dicuntur, ex vsu ori
ginem habuerunt, vt in earum pro&#x0153;-
mio dicitur, & dubium nō est, quin vsus
in tali materia possit ius inducere, non
minori ratione, quàm in alijs. Vnde di-
citur in l. Labeo. ff. de Statulib. More&#x0303; agen-<-P>@@

<-P>tium sequi debemus, & in l. 1. §. In honorarijs,
ff. de Varijs, & extraord. cogn. expresse
dicitur Pro fori consuetudine æstimationem
habendam esse, & notat Barth. in dicta l.
De quibus. Vnde in hac significatione cō-<marginalia>Bart.</marginalia>
stat, parum ab stylo differre, vnde licèt
in Hispania distinctæ sint leges fori, &
leges styli, tamen hę censentur esse qua-
si interpretationes illarum, vt in Ru-
brica illarum dicitur. Differunt nihilo-
minus forum, & stylus, quod forum non<marginalia>For&#x0169;, & sty|lus in quo|differunt.</marginalia>
significat ordinem, aut modum loquen-
di, aut procedendi in iudicio sicut sty-
lus, sed significare videtur omnia iura
competentia ratione iurisdictionis, vel
in ordine ad illam, vel vsum eius. Vnde
tota collectio legum spectantium ad iu
risdictionis vsum videtur posse nomine
fori, quasi collectiuè sumpto, significa-
ri, quanuis singulæ etiam leges huius-
modi soleant dici fora, Hispane, fueros.</P>
<P>  Hinc dicunt aliqui, forum in hac ac-<marginalia>11.|An for&#x0169; in|differenter|cōprehedit|leges scrip-|tas, & non|scriptas.|Burgos.</marginalia>
ceptione non solam consuetudinem sig
nificare, sed indifferenter comprehen-
dere leges scriptas, vel non scriptas, seu
consuetudine introductas circa vs&#x0169; iu-
risdictionis, & iudicior&#x0169;. Ita sensit Bur-
gos de Paz in l. 1. Tauri. num. 385. leges
enim fori scriptæ sunt, & tamen sub no-
mine fori rectè comprehenduntur. De
illis autem legibus fori frequentius sen
tiunt Hispani Iurisperiti, non habere
vim legum, nisi in virtute consuetudi-
nis, ita vt lex scripta fori ius non con-
ferat, neq&#x0301;ue ad probationem sufficiat,
nisi vsus eius probetur, vt docet Gre-<marginalia>Greg. Lop.|Suarez.|Valdes.|Christoph.|de Paz.</marginalia>
gor. Lop. dicta l. 7. & l. 28. tit. 15. partit.
7. & Suarez in Pro&#x0153;mi. fori. n. 1. 2. & 3.
& Valdesi. in Additione ad illum, & Chri
stoph. de Paz in Rubr. Ad l. Styli, p. 1. n.
36. & alij circa l. 1. Tauri, quæ est l. 3. tit.
1. lib. 2. Compil. ex qua idem colligitur.
Quod si hoc verum est, profecto leges
fori, vt scriptæ sunt, non sunt leges. Nā
lex scripta non habet vim, & substantiā
suam ab vsu, sed ex institutione, & pro-
mulgatione; illæ autem non sic institu-
tæ sunt, & propositæ, vt per se obligent,
sed solum quantum de vsu constiterit.
Solum ergo sunt quasi memoralia con-
suetudinum, ac subinde ius earum, illis
non obstantibus, erit ius non scriptum,
& consuetudinarium, quia talis scrip-
tura ei non repugnat, vt suprà dictum
est.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0798.jpg/>
@@1@<SE798>C. 5. De varijs partitionib. consuetud. ex eius materia s&#x0169;ptis. 791
<duolan 2><P>  Sed quidquid sit de illis specialibus<marginalia>12.</marginalia>
legibus fori, non dubium est, quin potue
rint dari leges scriptæ de toto negotio
forense, & aliquæ etiam potuerint con-
suetudine introduci, & ita omnia, quæ
diximus de stylo quoad factum, & quoad
ius scriptum, vel non scriptum cum pro
portione possunt ad for&#x0169; applicari. Ad-
do etiam, licet in regno Castellæ leges
fori ad illam materiam iudiciorum de-
terminentur, fortasse in alijs regnis Ara
goniæ, &c. alio modo, vel latiori signifi-
cato sumi.</P>
<P>  Fora enim ibi appellari videntur le-<marginalia>13.</marginalia>
ges proprię illorum regnorum antiquę,
& quasi inuiolabili vsu confirmatæ, &
maximè quæ pertinent ad modum regi-
minis, & iurisdictionis Principis, & sub-
iectionis populi, & nobilium, & fortasse
plura complectuntur, & mihi non con-
stat, an ab expressa institutione Origine&#x0303;
habuerint, vel consuetudine sint intro-
ductę, vtroq&#x0301;ue enim modo introduci po
tuerunt, si iusta, & rationabilia sint, vt
supponimus. Exceptis ergo his speciali-
bus vocibus, aut consuetudinibus, om-
nia alia iura vsu introducta in quacunq&#x0301;;
morali materia generale nomen consue
tudinis retinuerunt. Atq&#x0301;; ita cōstat, per
hanc partitionem non multiplicari for-
maliter, vt sic dicam, ius consuetudina-
rium, sed tantum materialiter ex parte
rerum, seu materiarum, circa quas ver
satur. Idemq&#x0301;ue est de alijs, ac similibus
partitionibus, quę facile excogitari pos-
sunt.</P>
<P>  Vltimo notanda est alia diuisio, quæ<marginalia>14.|Diuisio cō-|fuetudinis|in positiuā|& negati-|uam.</marginalia>
vtilis esse poterit ad sequentia. Nam di-
uidi potest consuetudo in positiuam, &
priuatiuam, seu negatiuam. Prior ex po-
sitiuo vsu ducit originem, & in frequen-
tia actuum quoad factum consistit, & ita
quod ius ad gendum inclinat, vel obli-
gat. Posterior verò consistit potius in
non agendo, & ducit Originem ex non
vsu, & ita interdum vocatur. Quatenus
verò ille non vsus frequens, seu cōtinua-
tus est, habet modum cōsuetudinis, quæ
veluti in facto consistit, & si ius aliquod
inducit, ad non agendum tantum incli-
nat, vel obligat. Est autem hoc loco no-
tanda distinctio de non vsu negatiuo, &
priuatiuo quam infrà circa priuilegia
latius explicabimus. Quia non vsus ne-
gatiuus non inducit consuetudinem, vt<-P>@@

<-P>recte notauit Paul. de Castro in dicta l.
De quibus, quia non est actio, nec omissio
moralis, & ita non habet rationem mo-
ralis, & voluntarij vsus, sine quo non po
test consuetudo introduci. Priuatiuus
autem non vsus continuatus, aut suis te&#x0303;-
poribus repetitus consuetudinem mo-
ralem inducit, propter contrariam ra-
tionem. Maximè quia hic non vsus mo-
raliter nō est sine actu positiuo, sicut de
omissione Theologi dicunt. Id autem
dupliciter cōtingere potest. Primo quia
ille non vsus consistit in carentia alicu-
ius circunstantiæ, vel solennitatis alicu-
ius positiui actus, vt est v. g. incestuosum
contrahere matrimonium sine dispen-
satione: nam ex hoc frequenti vsu colli-
gunt multi cum Nauar. illam esse veram
cōsuetudinem, quæ potuit auferre illud
impedimentum, & talis dici potest non
negatiua tantum, sed positiua consuetu
do, quia nō est de omissione, sed de actu
facto cum tali negatione, nec negatio
sufficeret ad consuetudinem sine actu.
Aliter vero contingit, vt non vsus con-
sistat in solo carentia actus te&#x0303;pore aliàs
debito, vt erit omissio audiendi Missam
tali die non obstante lege, quæ omissio
vt consuetudinem inducat debet esse vo
luntaria, & ex ea parte actum aliquem
includit, formaliter vero consistit in ca-
rentia actuum & ideo priuatiua consue-
tudo dicitur. Et dici etiam potest dissue
tudo, quanuis hæc vox æquiuoca sit, vt
notat Rochus Curt. dicta Præfat. n. 30.<marginalia>Roch.</marginalia>
& 31. quia dissuetudo proprie videtur
supponere consuetudinem, nam cum ab
ea receditur vocari solet dissuetudo, si-
uè ab illa recedaturper cōtrarios actus
atq&#x0301;ue adeo per consuetudinempositiuè
contrariam, siue per solam omissionem
antiqui vsus, vtroque enim modo cōtin-
gere potest, vt constat. Et hoc modo da-
ri potest dissuetudo per contrariam cō-
suetudinem, & potest etiam dari nega-
tiua consuetudo, quæ non sit dissuetudo
si consuetudinem oppositam non suppo
nat. Veruntame&#x0303; etiam dici potest dissue
do sine respectu ad priorem consuetu-
dinem, quæ pręcesserit, sed tantum ad il-
lam, quæ posset, vel deberet induci. Et
ita videtur illa voce vti I. C. Iulianus in
l. De quibus, ff. de legib. in fine. Et sic for-
maliter consistit in carentia actuum, &
propriè significat consuetudinem nega-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0799.jpg/>
@@1@<SE799>792 Lib. 7. De consuetudine, seu lege non scripta.
<duolan 2><-P>tiuam, vel priuatiuam. Et in hoc sen-
su claritatis gratia illa voce vtemur,
quomodo autem illa habeat moralem
vim consuetudinis, vel effectus eius, in
sequentibus videbimus.</P>
<Z>CAPVT VI.
Quæ sit consuetudo bona, & rationabilis, vel
praua, seu irrationabilis.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc potest esse alia diuisio cōsue-<marginalia>1.</marginalia>
tudinis, quæ ad moralem ratio-
nem, & effectus cōsuetudinis ex-
plicandos, necessaria est, & ideo hic esse
pręmittendam censui. Duplex aute&#x0303; par-
titio in titulo insinuatur, vna est consue
tudinis in bonam, & malam; alia est in ra
tionabile&#x0303;, & irrationabilem, quæ voces
non sunt synonimæ, sed aliquid addit
secunda vltra primam, & ideò de illis
sigillatim dicendum est.</P>
<P>  Cum ergo diuiditur cōsuetudo in bo
nam, & malā, de bonitate morali, idest,<marginalia>2.|Consuetu-|do bonavel|mal{a}.</marginalia>
de honestate, & malitia illi opposita in-
telligenda est, quia alię bonitates per se
spectatæ, vel malitiæ illis tantum oppo-
sitę, non redd&#x0169;t homines, aut mores eo-
rum bonos, vel malos: hic vero sol&#x0169; con
sideratur consuetudo vt moralis est, &
regulam aliquam morum humanorum
constituere, vel auferre potest. Et ideo
etiam nō adijcitur in illa diuisione ter-
tium membrum de consuetudine indif-
ferente, quia vel in vsu, & exercitio dari
non potest, vt est verisimilius, vel licet
admittatur, illavt sic spectata est imper
tinens ad ius constituendum, nisi redu-
catur ad aliquam rationem honestatis,
modo statim explicando. Vnde etiā in-
telligi potest, diuisionem illam dari de
cōsuetudine, vt est quid facti: nā ius cō-
suetudinis non potest esse turpe, seu in
honest&#x0169;, quia inuoluit contradictionem
c&#x0169; ratione iuris, quod turpe sit. Sicut e-<marginalia>Consuetu-|do mala so|lum in fa-|cto eße po-|test, in iu-|re nunquā.</marginalia>
nim lex, si sit iniqua, nō est lex, ita ius ini
qu&#x0169; nō potest esse ius, ideoq&#x0301;; cōsuetudo
mala sol&#x0169; potest esse in facto, nō potest
aute&#x0303; aliquid iuris inducere, nisi cesset
eius malitia. Datur ergo diuisio illa de
cōsuetudine vt in facto publico, & com-
muni alicui&#xA770; cōmunitatis cōsistit, & sic
est per se satis clara, t&#x0169; quoad existe&#x0303;tiā
vtriusq&#x0301;; me&#x0303;bri, quia sicut in singulis per
sonis poss&#x0169;t esse honestæ, & prauę cōsue
tudines, ita & in populo, & cōmunitate,<-P>@@

<-P>t&#x0169; etiāquoad sufficie&#x0303;tiā eius, vt declara
t&#x0169; est, t&#x0169; deniq&#x0301;; quoad me&#x0303;bror&#x0169; distin-
ctione&#x0303;, quę ex ipsis terminis nota vide{t$}.</P>
<P>  Vt aute&#x0303; magis explicetur se&#x0303;sus distin<marginalia>3.|Cōsuetudo|bona du-|plex.</marginalia>
ctionis, & distinctio membror&#x0169;, aduer-
to vlterius, duobus modis esse posse cō-
suetudine&#x0303; bonā, vno modo ex parte ob-
iecti tant&#x0169;, alio modo etiā ex parte ope
rantis, & ex circ&#x0169;stantijs actu&#x0169; honesto-
r&#x0169;, per quos introducitur, & hoc poste-
rior dicitur bona simpliciter, prior ve-
ro sec&#x0169;d&#x0169; quid sol&#x0169;, scilicet, obiectiuè, si
cætera requisita illi desint. Quia bon&#x0169;
simpliciter tant&#x0169; ex integra causa con-
surgit, & ideo vt consuetudo sit honesta
simpliciter, oportet, vt per actus vndiq&#x0301;;
honestos generetur; vt aute&#x0303; sitbonatāt&#x0169;
obiectiuè, satis est, quòd sit de obiecto
de se bono, idest, ex actibus, qui ex vi ob-
iecti sui, vel boni sint, vel bene fieri pos-
sint, & ex iusta causa fieri. Atq&#x0301;; pari ra-
tione (licèt nō modo omnino simili) sub
diuidipotest mala cōsuetudo. Nāquiama
l&#x0169; est ex quoc&#x0169;q&#x0301;, defectu, ideo vndec&#x0169;q&#x0301;;
sit mala, cōsuetudo potest dici mala sim
pliciter: nihilominus tamen vna potest
esse mala ex parte obiecti ipsor&#x0169; actu&#x0169;,
in quor&#x0169; frequentia consistit, quia nimi
r&#x0169;, ex vi obiecti mali sunt: alia vero ver-
sari potest circa materiā de se nō malā,
& nihilominus esse aliude mala ex parte
operantis, vel ex alia circ&#x0169;stantia, aut
conditione impediente bonitate&#x0303;. Quan
do ergo cōsuetudo est mala per se, & ex
obiecto, non meretur nomen consuetudi
nis, sed abusus, seu corruptelæ, vt iura
loqu&#x0169;tur, quia talis cōsuetudo nōpotest
ius propriā inducere, nec potest per illā
fieri, vt actus cōsuetus bonus sit, aut non
mal&#xA770;. At si cōsuetudo sit salte&#x0303; obiectiuè
bona, seu nō mala, licèt nō benè inducta
fuerit, sed per actus male factos ab ope
rante, aliquid bonæ consuetudinis reti-
net, & ex illa parte non repugnat, vt ali-
quid iuris non scripti retinere, seu in-
ducere possit.</P>
<P>  Pro cuius declaratione aduerto vlte-<marginalia>4.|Consuetu-|do mala in|trinsecènul|lum ius in|ducit.</marginalia>
rius, aliquā consuetudine&#x0303; posse esse ma-
lā natura sua, quia actus vel sunt intrin-
secè mali, vel ita sunt mali, quia &#xA753;hibiti,
vt per nullam humanam potestate&#x0303; ho-
nestari possint, & tunc propriè dicitur
consuetudo mala ex vi obiecti, & de tali
consuetudine certum est, non posse ius
aliquod introducere, quia est cōtra ius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0800.jpg/>
@@1@<SE800>C. 6. Quid sit cōsuet. bona & irrationab. vel praua seu irrat. 793
<duolan 2><-P>naturale, vel diuinum, de quibus iam di-
ct&#x0169; est. Alio vero modo potest actus, seu
materia consuetudinis esse mala, solum
quia prohibita iure humano. Et de tali
cōsuetudine dici nō potest, quod sit sim-
pliciter nulla, vel nullius momenti, vt ex
statim dicendis, & ex capitibus sequen-
tibus constabit. Et in illa habere potest
loc&#x0169; regula illa. Multa fieri prohibentur, quæ
tamen facta tenent. Et ratio est, quia talis
consuetudo nō est intrinsecè mala neq&#x0301;;
habet malitiā inseparabile&#x0303; per humanā
potestatem, & voluntate&#x0303;, & ideo licèt in
fieri sit mala, potest in facto esse carere
malitia, si tandem cesset, seu auferatur
humana &#xA753;hibitio, & ita absolute, & sim-
pliciter loquendo, non est illa consuetu-
do mala ex vi solius materiæ per se spe-
ctatę, sed solum supposita pròhibitione
humana, seu ex vi illius, ideoq&#x0301;; nō repug-
nat, aliquid iuris per eā introduci. Ide&#x0303;q&#x0301;;
à fortiori erit, si actus, per quos induci-
tur consuetudo nec per se mali sint, nec
prohibiti etiam per legem humanā, fiāt
tamen cum aliqua mala circ&#x0169;stantia ex
parte operantium, tum enim talis circ&#x0169;
stantia sit separabilis ab actu, fieri po-
test, vt consuetudo quoad circunstan-
tiam non valeat, quoad substantiam au-
tem actus valeat, sicut alibi de voto di-
ximus. Vt si sit consuetudo celebrandi
aliquod fest&#x0169; per ludos indecentes, vel
taurot&#x0169; agitationem, non tenet quidem
consuetudo quoad mod&#x0169;; tenere autem
potest quoad festi obseruatione&#x0303;. Et ita
censend&#x0169; est, nisi aliunde certo constet,
non fuisse populi consens&#x0169;, & voluntate&#x0303;
aliter se obligare, nā, vt infra dicemus,
sine consensu non introducitur consue-
tudo. Tunc aute&#x0303; illa circunstantia dici
posset de substantia talis consuetudinis,
& consequenter illam esse prauā intrin-
secè, & ex obiecto propter illam inordi-
nationem, & necessariam connexionem
eius cum actu, saltem ex primaria inte&#x0303;-
tione operantium.</P>
<P>  Iam verò occurrit dubitatio circa
aliud membr&#x0169; illius partitionis conti-<marginalia>5.|Cōsuetudo|rationabi-|lis, & irra-|tionabilis.</marginalia>
nens aliam diuisionem cōsuetudinis in
rationabilem, & irrationabile&#x0303;, est enim
obscur&#x0169;, an hæc duo membra idem im-
portent, quod præcedentia, & qua regu-
la tam inter se, quam ab illis discernen-
da sint: in hoc enim laborant Doctores,<marginalia>Nauarr.</marginalia>
& variè loquuntur. Et primo Nauar. in<-P>@@

<-P>Comment. de Spolijs §. 14. definit ratio-
nabilem consuetudinem esse illam, quæ
non est contra legem naturale&#x0303;, vel diuinā dire-
ctè, vel indirectè, & è conuerso, omne&#x0303;, & solā
consuetudine&#x0303;, quæ directè vel indirestè repugnat
naturali legi, vel diuinæ, esse irrationabile&#x0303;.
Idem autem est, consuetudinem esse cō-
trariam legi naturali, vel diuinę, quod
esse malam ex vi sui obiecti, seu mate-
riæ, vt ex declaratione data constat.
Probat autem suam sententiam. Pri-
mo ex Augustino Epistol. 118. cap. 2. di-<marginalia>August.</marginalia>
cente. Quòd neque contra Fidem catholicam,
neq&#x0301;ue contra bonos mores eße conuincitur, indif
ferenter est habendum. Secundo quia quod
est contra legem naturalem, vel diuinā
per consuetudinem induci non potest,
& è conuerso quidquid tale non est, per
consuetudinem induci potest; ergo pri-
or consuetudo irrationabilis est, poste-
rior vero rationabilis. Consequentia
patet, quia nulla consuetudo pręualere
potest, nisi rationabilis, & nulla induci
non potest, nisi irrationabilis. Antece-
de&#x0303;s autem probatur, quia quidquid per
legem humanam induci potest, consue-
tudine etiam potest induci, & è conuer-
so quidquid non potest induci consue-
tudine, nec lege humana statui potest.
At vero lex humana statuere potest
quidquid nō repugnat legi naturali, nec
diuinæ, non verò quod illis repugnat ar-
gumento cap. Sunt quidam, 27. quæst. 1. &
Clement. Pastoralis, de Re iudic. ergo.
Eandem sententiam indicat idem Na-
uar. cons. 3. de Censib. dicens, non esse<marginalia>Nauar.</marginalia>
irrationabilem consuetudinem, nisi quę
est contra ius naturale, vel diuinum.
Quod etiam sensit Gerson. 3. p. Alphab.
62. litt. P. Supplement. Gabr, 4. d. 42. q. 1.<marginalia>Gerson.|Gabr.</marginalia>
art. 3. dub. 6.</P>
<P>  Alij verò aliter dicunt, omnem con-
suetudinem malam, quia est contra le-<marginalia>6.</marginalia>
gem, siue naturalem, siue diuinam, si-
ue humanam, esse irrationabilem. Vnde
è contrario iudicant, illam consuetu-
dinem esse rationabilem, quæ bona est
saltem ex parte operis, & materiæ non
prohibitę, quidquid sit de malitia quasi
extrinseca, & per accide&#x0303;s ex parte ope-
rantis. Citatur Glossa in cap. vlt. de Cō-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
suetudin. verb. Rationabilis, dicens, Illam
dico rationabilem, quam non improbant iu-
r{a}. Clarius Glossa in capite. Ad no-<marginalia>Gloss{a}.</marginalia>
stram, eodem verb. Canonicis, dicens. Non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0801.jpg/>
@@1@<SE801>794 Lib. 7. De consuetudine, seu lege non scripta.
<duolan 2><-P>valet consuetudo cōtra canonicā institutione&#x0303;, &
videtur sumi ex illo textu, in quo quædā
consuetudo minus rationabilis dicitur,
quia canonicis obuiat institutis; ergo satis est,
consuetudinem esse malam, quia prohi-
bitā per Ecclesiasticā legem, vt irratio-
nabilis ce&#x0303;seatur. Item facit cap. Cum non
liceat, de Præscript, quatenus statuit, non
poße præscribi contra obedientiam. Et alia
multa iura similia à prædictis glossis al-
legantur. Ratione etiam confirmari po-
test, quia lex iusta est rationabilis; ergo
consuetudo illi contraria erit irratio-
nabilis; ergo omnis consuetudo mala, si-
ue ex natura rei, siue quia prohibita iu-
re diuino, vel humano irrationabilis e-
rit; & è conuerso omnis non prohibita
erit rationabilis.</P>
<P>  Sed nihilominus dico in primis, cōsue<marginalia>7.|Impugna-|tur præce-|dens sente&#x0303;-|tia 1.</marginalia>
tudinem rationabilem, & irrationabile&#x0303;
nō rectè distingui per hoc, quod sint, vel
non sint prohibitæ iure naturali, vel di-
uino, nec per bonitate&#x0303;, vel malitiā, quā
ex vi materiæ, vel obiecti habeant. Pro-
batur, quia licèt omnis vsus contrarius
iuri diuino, vel naturali, irrationabilis
sit, non tame&#x0303; solus ille, quod declaro du-
pliciter. Primò, quia si loquamur de vsu
spectato in ordine ad inducend&#x0169; ius cō-
suetudinis, sic aliquis vsus, seu cōsuetu-
do potest esse vndiq&#x0301;; honesta in facto, &
in ordine ad ius inducend&#x0169; esse irratio-
nabilis, nō quia in bonitate deficiat, sed
potius (vt ita dicam) quia excedat: talis
aute&#x0303; consuetudo non est cōtra ius natu-
rale, vel diuin&#x0169;, directè, vel indirectè; er-
go. Maior patet de consuetudine audie&#x0303;-
di Missam quotidieà toto populo obser
uata, quæ honestissima est, & si fieret ani
mo inducendi ius, quoad id, imprude&#x0303;ter
fieret, ac subinde irrationabilis sub ea
ratione dici posset, & ide&#x0303; est in similib&#xA770;.
Hæc verò ratio nō conuincit, quia talis
consuetudo nō est irrationabilis, sed in-
tentio induce&#x0303;di obligatione&#x0303; per illā, seu
ad illā est irrationabilis, & vt sic dici po
test contra naturale ius. Sicut lex positi-
ua id pręcipiens non esset de materia ir
rationabili in se, ipsa tamen lex esset ir-
rationabilis, & vt sic esset contra natu-
rale&#x0303; ratione&#x0303;, & prudentiam. Quod si sub
ea ratione dicatur materia illa irratio-
nabilis, non quia mala, sed quia impro-
portionata ad lege&#x0303; cōmune&#x0303;, etiā illo mo
do repugnat rationi naturali dictancti,<-P>@@

<-P>non omne&#x0303; materiā honestā esse materiā
legis humanæ: idem aute&#x0303; c&#x0169; proportio-
ne est de iure tacito consuetudinis, & de
expresso legis. Sol&#x0169; ergo illa ratione &#xA753;-
batur, posse ius consuetudinis esse irra-
tionabile, ac subinde null&#x0169;, licèt consue-
tudo secund&#x0169; se irrationabilis nō sit sed
honestissima, quod verissim&#x0169; est, sicut
potest esse lex iniqua, licèt res pręcepta
iniqua non sit. Nihilominus tamen illa
ratio videtur efficax contra Nauarr. t&#x0169;<marginalia>Nauar.</marginalia>
quia destruit fundament&#x0169; eius, vt statim
ostendam, tum quia illa videtur sentire
consuetudinem non esse irrationabilem
in ordine ad ius inducendum, nisi quia
directe, vel indirecte est contra legem
diuinam, vel naturalem in actibus suis,
seu in ipso facto, vt in suo fundamento
ostendit.</P>
<P>  Secundo verò impugnatur clarius il-<marginalia>8.|Impugna-|tur 2.</marginalia>
la sententia, quia multę consuetudines
non contrariæ diuino, vel naturali iuri,
cense&#x0303;tur in iure irrationabiles, non sol&#x0169;
in ordine ad ius inducend&#x0169; propter ex-
cessum bonitatis, sed absolute, & secun-
d&#x0169;se, propter defect&#x0169; alique&#x0303;, seu inordi-
nationem, quæ licet non attingat illum
grad&#x0169; malitię, sufficit ad constituendam
consuetudine&#x0303; irrationabile&#x0303;; ergo vt cō-
suetudo sit rationabilis non sufficit illa
duplex negatio, nec quod sit bona, aut
non mala, quantum est ex vi obiecti. Pro
batur antecedens, ex consuetudine non
seruādi interdict&#x0169; generale loci quoad
aliquas circ&#x0169;stantias eius, de qua loqui-
tur cap. Cum inter, de Cōsuetud. & dicitur
esse irrationabilis, c&#x0169; tamen nihil conti-
neat contra ius diuin&#x0169;, vel naturale, vbi
Abb. notab. 3. aduertit, omne&#x0303; consuetu-
dine&#x0303; contra honestate&#x0303; esse irrationabi-
lem, iuxta cap. Cum ducerem, de Vit. & ho-
nest. cleric. Intelligit autem contra ho-
nestatem, idest, contra decentiā, quę nō
semper includit aliquid contra ius diui-
n&#x0169;, vel naturale. Vtv. g. q&#x0111; laici in choro
sedeant c&#x0169; clericis, non est contra ius di
uin&#x0169;, vel naturale, & tamen indecor&#x0169; est
& ideo non potest consuetudine intro-
duci. Idem censent Canonistæ de con-
suetudine venandi causa voluptatis in<marginalia>Ioā. And.|Roch.</marginalia>
clericis, vt Ioan. Andr. in cap. 2. de Cler.
venat. & multa similia refert Rochus in
cap. vlt. de Consuet. n. 30. Diceret ta-<marginalia>Nauar.</marginalia>
men Nauar. hæc, & similia esse indirecte
contra legem, vel diuinā vel naturalem.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0802.jpg/>
@@1@<SE802>C. 6 Quæ sit cōsuetud. bona, & rationab. vel praua, seu irrat. 795
<duolan 2><-P>Sed hoc nō satisfacit, t&#x0169; quia explicari
satis non potest, in quo cōsistat illud in-
directè, c&#x0169; tot&#x0169; illud fact&#x0169; possit cōsiste-
re sine violatione legis diuinæ, aut natu
ralis; t&#x0169; quia magis videtur esse indire-
ctè cōtra ius naturale opus &#xA753;hibit&#x0169; le-
ge humana, cum ius naturale præcipiat
superioribus obedire, & tame&#x0303; ipse Na-<marginalia>Nauar.</marginalia>
uar. negat, illam consuetudine&#x0303; esse dire-
ctè, vel indirectè cōtra ius naturale, vel
diuinum, tum deniq&#x0301;; quia saltem con-
cluditur, consuetudinem illam non esse
malam ex vi materiæ, & obiecti, & ni-
hilominus irrationabilem reputari.</P>
<P>  Tandem fundament&#x0169; Nauarri cōtra<marginalia>9.|Retorque-|tur Nauar|ri argum.</marginalia>
illum retorqueri potest, falsum est enim
legem humanam posse præcipere quid-
quid non repugnat legi diuinæ, vel natu
rali: nam licet non possit præcipere ali-
quid eis repugnans, non ideò potest prę
cipere quidquid eis non repugnat, vt su
prà dictum est. Et patet in operibus cō-
siliorum, vel etiam in bonis, quæ repug-
nant consilijs, vt est matrimoni&#x0169;, & (ma-
gis ad causam) in operibus minus con-
uenientibus, vel decentibus, licèt con-
tra illa iura non sint, vt esset lex præci-
piens ludos minus dece&#x0303;tes, aut non ex-
pedientes, etiāsi mali non essent: vel cō-
cedens clericis actum, vel habitum non
satis honest&#x0169;, vel similia; ergo leges hu-
manæ possunt esse irrationabiles, etiam
si non sint prauæ, ex materia prohibita
iure diuino, vel naturali; idem ergo esse
potest in consuetudine.</P>
<P>  Deinde contra aliā sententiā addo, vt<marginalia>10.|Vt consue-|tudo irra-|tionabilis|sit non re-|quiritur vt|sit cōtra iu|ra canoni-|c{a}.|Panorm.|Bart.</marginalia>
aliqua cōsuetudo irrationabilis sit, non
sufficere, quod sit cōtra iura canonica,
neq&#x0301;; id se&#x0303;per esse necessari&#x0169;. Ita senti&#x0169;t
Panorm. & ferè alij in d. c. vlt. de Cōsuet.
Bart. in d. l. De quibus. ff. de Legib. & in l. 2.
C. Quæ sit longa consuet. & alij, quos sta
tim referā. Et probatur prior pars, quia
cōsuetudo irrationabilis nō potest prę-
ualere contra lege&#x0303; humanam, vt habe-
tur in d. cap. vlt. de Cōsuet. & tamen cō-
suetudo contraria legi humanæ potest
præualere contra illam, vt infra osten-
demus; ergo non omnis consuetudo cō-
traria legi humanæ potest censeri irra-
tionabilis. Altera pars clara est in his,
quæ sunt contra ius diuinum, vel natu-
rale, licèt non sint specialiter prohibita
per legem humanam. Præter hæc verò
sunt aliqua, quæ licet nulla lege specia-<-P>@@

<-P>liter sint prohibita, habent indecentiā,
vel conditionem aliquam, ob quam in-
epta, & indigna censentur, vt per con-
suetudinem inducantur; ergo in talibus
consuetudo erit irrationabilis, etiam si<marginalia>1. Cor. 11.</marginalia>
canonibus, seu legibus cōtraria non sit.
Antecedens declaratur ex illo Pauli. 1.
Cor. 11. Omnis virorans, aut prophetans ve-
lato capite, deturpat caput suum; & infrà, Tur-
pe est mulierem tonderi, aut decaluari. Hæc
enim, & similia non sunt absolutè pro-
hibita iure naturæ tanquam moraliter
mala, & nihilominus licet nulla lege po-
sitiua diuina, vel humana vetentur, ha-
bent quandam indecentiam, vt signifi-<marginalia>D. Paulus.</marginalia>
cauit Paulus subiungens. Neque ipsa na-
tura docet vos, quòd vir quidem si comam nu-
triat, ignominia est illi, mulier autem si comam<marginalia>D. Ambr.</marginalia>
nutriat gloria est illi? vbi Ambr. naturaliter
hoc honestum, & propemodum decret&#x0169; vult eße.
Vbi merito dixit naturaliter, & propemod&#x0169;,
quia seclusa lege positiua, hæc decentia
naturalis est, non lege naturali rigoro-
sè contrarium prohibente, sed propemo-
dum. Id autem sufficit, vt consuetudo illi
decentiæ contraria irrationabilis sit.
Potest etiā hoc declarari ex operibus,
quæ licet lege positiua non prohibean-
tur, neq&#x0301;; intrinsecam habeant malitiā,
in malum sonare dicuntur à Theologis,
quia periculum mali habent, præsertim
si frequenter fiant, aut cōmuniter per-
mittantur, vt est vendere officia iusti-
tiæ, item dona recipere ministros iusti-
tiæ, item dare spirituale, interueniente
dono temporali, etiamsi non detur in
pretium, item subditos non visitari, aut
corrigi à Prælatis, & similia. Consuetu-
dines ergo de huiusmodi rebus, seclusa
lege prohibente irrationabiles meritò
censentur. Deniq&#x0301;; declarari hoc potest
ex his, quę diximus in materia deluram.
& de Voto, aliqua esse, quæ licet non ma
le fiant, male promittuntur, vt maritum
non accusare muliere&#x0303; de adulterio, non
reuocare testament&#x0169;, & similia, & ita po
test esse promissio irrationabilis, etiam
si materia eius nulla lege prohibita sit,
ita ergo consuetudo. Et talis est in vni-
uersum illa, quæ præbet licentiam pec-
candi, vt esset, quod filij spurij essent æ-
què hæredes ac legitimi, quod homici-
dium leui p&#x0153;na pecuniaria puniretur.
Quæ exempla cum alijs latè prosequi-
tur Rochus dicto cap. vlt. n. 26.</P><marginalia>Rochus.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0803.jpg/>
@@1@<SE803>796 Lib. 7. De lege non scripta quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><P>  Vnde concludo, consuetudinem posse<marginalia>11.|Consuetu-|do mala es-|se potest li-|cet ex ma-|teria mala|non sit.</marginalia>
esse irrationabilem, etiamsi ex materia
mala non sit, vt patet, si contingat mate
riā eius esse indecentem, vel habere ali-
quid periculi, vel incōmodi, si publicè,
& cōmuniter introducatur, & nihilomi-
nus nec per se mala sit, nec prohibita iu
re aliquo positiuo, vt in multis ex dictis
exe&#x0303;plis contingere potest. Et è cōtrario
etiā posse esse consuetudinem malā sal-
tem infieri, & in actibus, per quos intro-
ducitur, quia nimir&#x0169;, prohibiti sunt sal-
tem per legem humanam, & nihilomin&#xA770;
non esse irrationabilem, quia seclusa le-
ge humana, materia illa non esset omni-
no inepta ad consuetudinem circa illā
introducendam. Et ita sentit apertè Pa
normit. in d. cap. vlt. n. 4. vbi verba illius
textus dicentis, non esse vilem auctori-<marginalia>Panorm.</marginalia>
tatem longęuæ consuetudinis etiam de
mala posse intelligi: nam potest præua-
lere contra legem, si rationabilis sit; sup
ponit ergo, malam consuetudinem pos-
se esse rationabilem. Hoc autem intelli-
gendum est de illa, quæ ita est mala in
fieri, vt in facto esse possit esse non ma-
la, vt in sequentibus explicabitur.</P>
<P>  Atq&#x0301;; ita etiam concluditur, non esse<marginalia>12.</marginalia>
eandem partitione&#x0303; consuetudinis in bo
nam, & malam, & in rationabilem, vel ir
rationabile&#x0303;. Et ratio reddi potest, quia
bonitas, & malitia attenduntur ex obie
ctis, seu ex lege prohibente, aut non pro
hibente; rationabilitas autem, vel irra-
tionabilitas videntur considerandæ ex
proportione ad communem vsum, & ius
consuetudinis, vt in cap. seq. magis ex-
plicabo. Neq&#x0301;; contra hoc obstant addu-
cta in sec&#x0169;da opinione, quia iura, & Glos
sæ ibi citatæ in alio sensu loquuntur, vt
statim in alio membro harum diuision&#x0169;
explicabitur. Ratio autem ibi facta in-
quirit, quomodo possit cōsuetudo legi
contraria esse rationabilis, quod tracta
bimus infra disputando, quomodo con-
suetudo contra lege&#x0303; humanā pręualeat.</P>
<P>  Superest verò inquirendum, in quo cō
sistat, consuetudinem aliquam esse irra-<marginalia>13.</marginalia>
tionabilem, vel quid ad illā requiratur
vltra, vel extra prohibitionem, & è con-
uerso, quid præter bonitate&#x0303; necessari&#x0169;
sit, vt consuetudo censeatur rationabi-
lis, ac deniq&#x0301;; qua regula possit hoc dis-
cerni. De qua re tractat latè Panorm. in
d. cap. vlt. de Consuet. n. 5. & 6. vbi varias<-P>@@<marginalia>Panorm.</marginalia>

<-P>refert opiniones. Idem latè Rochus in<marginalia>Rochus.|Bart.</marginalia>
d. tract. sect. 2. à n. 20. Bart. in d. l. De quib&#xA770;,
& in dicta l. 2. C. Quę sit long. cōsuet. &c.
vbi etiam Iason, & alij, & plura refert
Menochi. lib. 2. de Arbitrar. cent. 1. ca-<marginalia>Iason.|Menoch.</marginalia>
su. 82. In summa verò vno ex duobus
modis declarant illa membra, eorumq&#x0301;;
distinctionem.</P>
<P>  Primò per effectus, scilicet, vt illa ce&#x0303;-<marginalia>14.|Irrationa-|bilis consue|tudo quæ.</marginalia>
seatur irrationabilis consuetudo, quæ
fuerit contra Ecclesiasticā libertatem,
vel quæ licentiam. vel occasionem pec-
candi aliquo modo prębuerit, vel com-
muni vtilitati sit perniciosa, vel aliam
similem conditionem habuerit, etiamsi
contra ius diuin&#x0169; non sit: nam si hoc ha-
buerit, illa maximè irrationabilis sem-
per censetur. Econtrario verò illa iudi
cabitur rationabilis, quę nec fuerit cō-
traria iuri diuino, aut naturali, nec ali-
quā ex dictis cōditionibus habuerit. Et
fortè Nauar. suprà nihil aliud in re inte&#x0303;<marginalia>Nauar.</marginalia>
dit, sed videtur existimasse, hæc omnia
breuius cōprehendi per illam particu-
lā directè, vel indirectè, quę tamen mul-
tò obscurior mihividetur, quiavt intel-
ligi possit, non potest aliter, quā per si-
milia exempla explicari. Et illud indi-
rectum nunquam est necessari&#x0169; esse ta-
le, vt ratione illius materia consuetudi-
nis verè, & in rigore habeat intrinsecā
malitiam cōtrariam iuri naturali, nam
re vera hoc necessarium non est ad cō-
suetudinem irrationabilem, vt ostendi.</P>
<P>  Alius modus respondendi est, de hac<marginalia>15.</marginalia>
re non posse absolutam regulam gene-
ralem tradi, sed relinquendum esse arbi
trio prudentis. Quam regulam tradit
Glossa in cap. 1. de Constit. in 6. verb. Ra-
tionabile, quam ibi Franc. & alij sequun-<marginalia>Gloßa.|Franc.|Hostien.|Ioā. And.|Panorm.|Bart.</marginalia>
tur, & fuit sententia Hostiens. in Sum.
tit. de Cōsuetud. §. Quid sit consuetudo, e&#x0169;q&#x0301;;
sequuntur Ioan. Andr. Panorm. & alij in
dicto cap. vlt. de Consuetud. cum Bart.
& alijs, Qui quidem priorem responde&#x0303;-
di modum non reijciunt, sed illum ac-
ceptant vt aptum ad informandum ani
mum eius, qui in particulari hoc iudi-
caturus est, vltimam verò resolutionem
ponunt in prudenti arbitrio. Ipsi verò
hoc declarant in ordine ad iudicem,
qui in exteriori foro de qualitate con-
suetudinis iudicaturus est: cum pro-
portione verò applicari potest ad cō-
fessorem in suo iudicio p&#x0153;nitentiali, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0804.jpg/>
@@1@<SE804>Cap. 7. Quæconsuetudo sit, vel non sit in iure reprobata. 797
<duolan 2><-P>ad Doctorem in consilio ferendo. Intel-
ligunt etiam hoc habere locum, quan-
do per ius positiuum declarat&#x0169; non est,
an consuetudo sit irrationabilis: nam si
lege hoc declarat&#x0169; sit, illi stand&#x0169; est per
se loquendo, vt mox explicabimus. Ad-<marginalia>Bald.|Fontan.</marginalia>
dit deniq&#x0301;; Bald. in d. l. De quibus, & Fōtan.
in schol. marginali ad dictum cap. 1. de
Constit. in 6. in dubio præsumi consuetu
dinem rationabilem, & pro illa esse fe-
rendum iudicium. Quod intelligo, quā-
do consuetudo est antiqua, & à viris
probis, vel indifferenter ab omnibus
seruata est. Et hoc modo explicata hæc
resolutio mihi valde probatur.</P>
<P>  Ad maiore&#x0303; tamen illius declaratione&#x0303;<marginalia>16.</marginalia>
occurrit addenda regula insinuata in c.
1. de Ijs, quæ fiunt à mai. parte Capituli,
vbi illæ consuetudines iudicantur irra-
tionabiles, quæ nec ratione iuuātur, nec sacris
congru&#x0169;t institutis. Qui textus sumptus est
ex Conc. Later. sub Alex. 3. p. 1. c. 16. vbi
affirmatiuè præcipitur, seruare consue-
tudines, Quæ ratione iuuantur, & sacris con-
gru&#x0169;t institutis. Ex vtrisq&#x0301;; aute&#x0303; verbis po-
test colligi consuetudinem esse irratio-
nabile&#x0303;, si ratione destituitur, etiamsi cō
tra rationem apertè non sit. Ad iudicā-
d&#x0169; autem an sit omnino ratione care&#x0303;s,
oportet aduertere, consuetudine&#x0303; in prę
senti maximè dici rationabile&#x0303;, vel irra-
tionabilem in ordine ad eius effect&#x0169; mo
ralem, qui potest esse varius. Nam inter-
d&#x0169; habet effect&#x0169; obligādi ad eius obser
uantiam. aliquādo sol&#x0169; permittendi ta-
le&#x0303; vsum, reuocando legem, ill&#x0169; prohibe&#x0303;-
tem: nōnunquam sol&#x0169; habet vim appro-
bandi tale fact&#x0169;, vel ad summ&#x0169; excitādi,
& inclinādi rationabiliter advsum eius.
Et ideò attentè est cōsiderandus effect&#xA770;
respectu cuius dicitur cōsuetudo ratio-
nabilis, vel irrationabilis, vt talis iudi-
cetur. Nā plures conditiones potest re-
quirere ad vn&#x0169; fine&#x0303;, seu effectum, quam
ad ali&#x0169;. Plus enim requiritur, vt cōsuetu
do inducat lege&#x0303; v. g. quàmvt sit honesta,
& ideò vt sit rationabilis in ordine ad il
l&#x0169; finem, vltra honestatem oportet con-
side rare, an habeat alias cōditiones le-
gis iustæ, vt quod sit obligatio eius tole-
rabilis, & cōmuni bono vtilis. Siverò cō
suetudo spectetur in ordine ad reuoca-
tione&#x0303; legis humanæ, vt sit rationabilis,
nō est necesse, vt non sit mala, salte&#x0303;, quia
&#xA753;hibita, sed ex ea parte sufficiet, vt per<-P>@@

<-P>se, & seclusa lege prohibe&#x0303;te mala nō sit.
Oportebit aute&#x0303;, vt habeat causā aliquā
rationabile&#x0303;, ob quā cōtra lege&#x0303; in duca-
tur. Quia aliàs irrationabiliter induce-
retur cōtra lege&#x0303;, nā in vniuersum reuo-
catio legis iustæ, si absq&#x0301;; legitima causa
fiat, irrationabilis est, vt infrà dicemus.</P>
<P>  Quocirca considerando consuetudi-<marginalia>17.|Duo effe-|ctus præci-|puè in hac|materi{a}.</marginalia>
ne&#x0303; in ordine ad hos duos effectus, qui in
hac materia sunt præcipui, obligādi ad
similes actus, vel deobligandi ab illis, nō
obstante lege, optima regula mihi esse
videtur, vt supposita honestate materię,
salte&#x0303; quoad non repugnantiam c&#x0169; diui-
na, vel naturali lege, applicentur ad cō-<marginalia>Optima re-|gula dignos|cendi con-|suetudine&#x0303;|rationabile&#x0303;|vel irratio|nabilem.</marginalia>
suetudine&#x0303; conditiones necessarię ad le-
gem iustam, vel ad iustam reuocatione&#x0303;
legis. Nam si in consuetudine cum pro-
portione inuentę fuerint, c&#x0169; eadem erit
rationabilis: si aute&#x0303; defuerint, erit irra-
tionabilis per cōparationem ad talem
effect&#x0169;. Et hanc regulam inuenio tradi-
tā à Gemin. in c. 1. de Constit. in 6. Anto.
in c. vlt. de Consuet. quos imitatur Sylu.<marginalia>Gemin.|Anton.|Syluest.|Soto.|Sanc.</marginalia>
verb. Consuetudo. q. 1. Soto lib. 1. de Iust. q.
7. ar. 2. Sāc. lib. 7. de Matrim. disp. 4. n. 41.
Dixi aute&#x0303;, per comparatione&#x0303;, &c. quia si cō-
suetudo sol&#x0169; consideretur absolutè quo
ad vsum, seu voluntariā imitatione&#x0303;, sic
rationabilis erit, si sit honesta. Et iuxta
hanc regulā erit facile ferre iudici&#x0169; de
consuetudine in ordine ad que&#x0303;c&#x0169;q&#x0301;; ali&#x0169;
effect&#x0169; eius, vt declarando ipsos effect&#xA770;,
in sequentibus magis explicabimus. Et
in sequenti puncto alia subdiuisio con-
suetudinis irrationabilis declarabitur.</P>
<Z>CAPVT VII.
Quæ consuetudo sit, vel non sit in iure
reprobat{a}.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicāda sequitur alia diuisio cō<marginalia>1.</marginalia>
suetudinis in reprobatam in iure,
vel permissam, quę, licet affinis sit
præcede&#x0303;tibus, distincta est, vt videbim&#xA770;.
Titulus aute&#x0303; quæstionis intelligitur de
iure positiuo humano: nam de iure natu
rali sufficiunt, quæ in superiori capite
dicta sunt, Quia illa cōsuetudo, quę pru-
denti arbitrio secund&#x0169; rectā rationem
naturale&#x0303; iudicata fuerit irrationabilis,
erit etiam reprobata in iure naturali,
& quæ secundum rectam rationem non
apparuerit irrationabilis, non erit re-
probata in eodem iure. Ius autem di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0805.jpg/>
@@1@<SE805>798 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>uinum de hoc nihil disponit, vt constat.
Igitur de iure positiuo in primis viden-
dum est, quæ consuetudo ce&#x0303;senda sit re-
probata in iure. Aliqui enim censent,
omnem consuetudinem expresse, ac in
specie abrogatam per legem, esse in iu-
re reprobatam. Alij addunt, hoc non suf<marginalia>Consuetu-|do per le-|gem decla-|rari debet,|vel prohi-|beri sub ta-|li titulo, q&#x0111;|irrationabi|lis sit.|Nauar.|Couar.</marginalia>
ficere, sed necessarium esse, vt consuetu-
do per lege&#x0303; prohibeatur. Alij verò exi-
stimant, etiā hoc non sufficere, sed opor
tere, vt consuetudo per legem declare-
tur irrationabilis, vel prohibeatur spe-
cialiter sub hoc titulo, seu propter hāc
causam, quod irrationabilis sit. Et hæc
vltima sente&#x0303;tia vera est, & magis recep-
ta, eāq&#x0301;; tene&#x0303;t apertè Nau. loco suprà ci-
tato, & Couar. & alij statim citādi; illam
autem exponere, & probare necesse est.</P>
<P>  Dico ergo, legem humanam interd&#x0169;<marginalia>2.|1. conclus.</marginalia>
abrogare consuetudine&#x0303;, interdum etiā
prohibere, aliquando verò reprobare,
& hæc tria esse diuersa. Hoc nō inuenio
ita expressè declaratum in auctoribus,
imò reperio sæpe cōfundere terminos:
re tamen vera illa tria distincta sunt, &
ita ex cōmuni doctrina colligitur: imo
posset addi quartum membr&#x0169;, scilicet,
resistere simpliciter consuetudini, sed hoc li-
cet aliquo modo sit diuer sum, cum ter-
tio coincidere videtur. Probo igitur sin
gula. Et primo de abrogatione, seu reuo
catione dico, solum auferre præexisten-
tem consuetudine&#x0303;. Nam verbum dero-
gandi, aut reuocandi, vel (quod perinde
est) clausula reuocatoria absolutè pro-
posita in proprietate sermonis sol&#x0169; ca-
dit in præteritum fact&#x0169;, ergo lex abro-
gans consuetudine&#x0303; solum cadit in con-
suetudine&#x0303; præexistente&#x0303;. Sicut lex reuo-
cans legem contrariam in præexistente&#x0303;
legem cadit, nam si nulla præexisteret,
non esset necessaria, imò vana esset reuo
catio, nec fieri posset, nisi ex deceptio-
ne, vel sub cōditione, si talis lex sit, & ita
etiam semper refertur ad præexistente&#x0303;
legem, idem ergo est de lege reuocante
consuetudinem. Vnde fit, vt quando in
lege tant&#x0169; additur clausula, Non obstante<marginalia>Axioma|illud nō ob|stante qua|cun&#xE8BF;&#x0301; con-|suetudine,|quo modo|intelligen-|dum.</marginalia>
quac&#x0169;&#xE8BF;&#x0301; consuetudine, vt in Clement. Statut&#x0169;,
de Elect. & similibus, per illam sol&#x0169; ab-
rogetur præexistens consuetudo, nō ta-
men prohibeatur consuetudo in futur&#x0169;
quia clausula illa non respicit futurum
tempus, sed tant&#x0169; præteritum. Quia cō-
suetudo, quę in futuro tempore esse po-<-P>@@

<-P>test, & non dum est, non potest resistere
legi, quę nunc fit; illa autem clausula so-
lum tollit cōsuetudine&#x0303;, quæ tali legi re-
sistere possit, cadit ergo in præexisten-
tem, & non extenditur ad futuram. Et
idem est de quibusc&#x0169;q&#x0301;; verbis reuocan-
tibus consuetudinem, nisi in eis aliquid
addatur. Et ratio iuuat. quia talis effe-
ctus odiosus est, & ideò verba extendi
non debent vltra vim, & rigorem suum.
Confirmat hoc etiam vsus, nam quan-
do legislator amplius vult efficere, id
declarat, vt statim dicemus.</P>
<P>  Et ob easdem ferè rationes pura cō-<marginalia>3.|Pura con-|su etudinis|abrogatio|nō est illius|reprobatio.</marginalia>
suetudinis abrogatio non est illius re-
probatio, quia potest abrogari consue-
tudo, non quia irrationabilis, sed solum
quia ita placet legislatori, quia iudicat,
ita nunc magis expedire. Potest autem
cōsuetudo aliqua nunc minus expedire
etiāsi de se nō sit mala, nec irrationabi-
lis, quod videtur per se not&#x0169;, supposita
declaratione cōsuetudinis malæ, & ir-
rationabilis in superioribus data. Ergo
quādo lex reuocat consuetudine&#x0303; purè,
& sine alia declaratione, nō pręsumitur
illā dānare vt irrationabile&#x0303;. Sicut quā-
do lex posterior reuocat priore&#x0303;, nōideò
præsumitur illā reprobare vt malā, vel
irrationabile&#x0303;. Et generatim loque&#x0303;do se
cund&#x0169; ius, quod nō probatur esse prau&#x0169;
nec vt tale reprobatur, nō præsumitur
mal&#x0169;, sed potius bonum, etiāsi aliud ibi
præferatur, quia potest esse melius, vel
hic, & nunc magis expediens reputari.
Deniq&#x0301;; sumitur hoc satis clarè ex c. 1. de
Cōstit. in 6. dicitur enim ibi, lege&#x0303; non ab-
rogare consuetudine&#x0303; rationabile&#x0303;, nisi expresse ca-
ueatur in ipsa; ergo supponit, interd&#x0169; lege&#x0303;
reuocare consuetudine&#x0303; rationabile&#x0303;, er-
go ex sola reuocatione non colligitur,
consuetudine&#x0303; esse irrationabile&#x0303;, aut re-
probatā. Et hęc doctrina quoad vtrāq&#x0301;;<marginalia>Gloßa.|Imol.|Dominic.|Angel.|Syluest.|Anchar.|Abb.|Felin.|Bart.|Bald.|Nauar.|Couar.|Anton.</marginalia>
parte&#x0303; cōmunis est, ex Glossa in Cleme&#x0303;t.
Statutum. verb. Consuetudine, de Elect. & ibi
Imol. & Domin. in c. Licet, de Cōstit. in 6.
Angel. verb. Consuetudo. n. 9. Syluest. q. 6. n.
10. licet prius videatur repugnare, de
quo statim dicam, & ide&#x0303; tenent Anchar.
Abb. cum alijs in cap. vltim. de Constit.
Felin. in cap. 2. de Probat. num. 11. vbi
refert Barth. Bald. & alios. Idem tenet
Nauar. suprà, & Couar. lib. 3. de Variar.
c. 13. n. 4. concl. 4. licet in secunda aliter
loquatur, cum Anton. de quo iam dicā.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0806.jpg/>
@@1@<SE806>Cap 7. Quæconsue&#x0303;tudo sit, vel non sit in iure reprobata. 799
<duolan 2><P>  Contra priorem enim partem vide-<marginalia>4.|Anton.|Archid.|Ioa. Andr.</marginalia>
tur sentire Anton. 1. p. tit. 16. §. 6. citans
Archid. & Ioan. Andr. in c. 1. de Constit.
in 6. Dicit enim, licet lex non improbet
consuetudinem contrariam, si absolute
& simpliciter illā tollat, intelligi de cō-
suetudine inducta, & inducenda. Et ide&#x0303;
uidentur dicere Angel. supra, & Syluest.<marginalia>Angel.|Syluest.</marginalia>
n. 9. quando lex addit clausulam deroga
toriam consuetudinis, & in eam sen-
tentiam citant Barth. & Anton. sumpse<marginalia>Bart.|Panormit.|Felin.</marginalia>
runtq&#x0301;; ex Panormit. in cap. 2. de Probat.
nu. 8. & Felin. nu. 11. Et videntur intelli-
gere, etiā si lex expresse non prohibeat
pro tempore futuro. Nam eo tendit ra-
tio eorum, scilicet, quia lex semper lo-
quitur; ergo si semel expresse derogat
consuetudini, semper derogat, & illi re-
sistit. Et posset pro eadem sententia re-
ferri Couar. supra in secunda conclu-<marginalia>Couar.</marginalia>
sione. Verumtamen ille vtitur verbo,
Reprobandi, de quo alia est ratio, vt statim
dicam. Alij verò auctores, ne sibi sint
contrarij, non loquuntur de lege tant&#x0169;
reuocante consuetudinem, sed de resi-
stente simpliciter consuetudini, de qua
etiam alia est ratio, vt statim explicabo,
indicando verba, quibus fiat à lege ta-
lis resistentia, & quem effectum habeat.
Et ita ratio adducta ad summum potest
habere aliquam vim in lege simpliciter
resistente consuetudini, contra doctri-
nam autem datam non vrget. Nam lex
disponens circa actum præteritum tan-
tum, semper quide&#x0303; loquitur contra ill&#x0169;,
nunquam tamen loqui potest contra fu-
turum, quod non erat fact&#x0169;, quando lex
illa fuit con dita.</P>
<P>  Secundo de prohibitione dicendum<marginalia>5.|Legem pro|bibente&#x0303; sibi|cōtrariam|consuetudi|ne&#x0303; tam præ|teritā, quā|futurā cō-|plecti.</marginalia>
est, legem prohibentem sibi contrariam
consuetudinem, nō tantum præteritam
consuetudinem, sed etiam futuram tol-
lere, seu potius impedire, aut pręueni-
re, ne introducatur, non tamen propte-
rea reprobare talem consuetudinem.
Prior pars supponit interd&#x0169; legem pro-
hibere futuram con suetudine&#x0303;, quod est,
commune, & in exeplum adduci solet l.
3. §. Diuus. ff. de Sepul. vio. quæ de statuto<marginalia>Tiraquel,</marginalia>
municipali loquitur, per æquiparatione&#x0303;
tamen adducitur. Et ita Tiraquel. in
Præfat. ad Retract. nu. 17. in fine ex illa
colligit, Cum lex damnat (id est, prohibet)
consuetudinem futuram, id nuncupatim expri-
mere. Priorem ergo partem interdunt<-P>@@

<-P>auctores proximè allegati, Antoni. An-<marginalia>Anton.|Angel.|Syluest.|Nauar.|Soto.</marginalia>
gel. Syluest. Et eande&#x0303; expressius posuit
Nauar. & Soto lib. 1. de Iustit. q. 7. art. 2.
Et ratio est clara, quia prohibitio respi
cit futura: nam præterita prohiberi nō
possunt, imò neque pręsentia, vt iam fa-
cta sunt, sed vt in futurum durare pos-
sunt, quia vt sic solum sunt libera, vt &#xA753;-
hiberi possint; ergo si lex prohibet co-
suetudinem, resistit non tantum iam in-
ductæ, sed etiam inducendæ, & quantum
est ex se, impedit, ne introducatur. Intel-
ligitur autem prohibere consuetudine&#x0303;.
Primo si expressevetet, ne contra talem
legem consuetudo aliqua introduci per
mittatur, vel quando iubet, ne induca-
tur, vt Nauar. ait. Deinde idem est pro-
babile, quando absolute prohibet om-
nem consuetudinem contrariam, etiam
si de futuro te&#x0303;pore, vel de introductio-
ne illius expressam mentionem non fa-
ciat, vt si dicat, Nolumus contra hanc le-
gem aliquam consuetudinem valere, vel quid
simile, videtur comprehendere tam in-
troductam, quam omnem, quæ intro-
duci posset, & omnibus resistere, quia
verba sunt valde absoluta, & vniuersa-
lia, & indiffere&#x0303;tia ad præterita, & futura,
& ideo nō est cur restringantur. Et simi-
lia verba videntur intelligere auctores,
per clausulam derogatoriam simplici-
ter consuetudinis contrariæ. Et in eode&#x0303;
sensu dicit Antonin. per talem lege&#x0303; tolli<marginalia>Anton.</marginalia>
simpliciter cōsuetudinem, & colligi po-
test hic sensus ex exemplo, quod addu-
cit ex l. Eos. C. de Censib. vbi in §. Super,
sic dicitur, Nec liceat iudici memoratam au-
gere taxationem occasione consuetudinis in re-
gione obtinentis. Quæ verba non videntur
tantum reuocatoria præexistentis con-
suetudinis, sed simpliciter resiste&#x0303;tia cō-
suetudini, etiam futuræ, quia non tant&#x0169;
reuocationem, sed etiam prohibitione&#x0303;
contine&#x0303;t. Vt patet ex illis verbis, Nec li-
cet iudici: nā verb&#x0169;, Non liceat, prohibitiu&#x0169;
est, vnde non dirigitur ad solos iudices
tunc existentes, sed ad omnes futuros,
& consequenter etiam loquitur de con-
suetudine futura tempore cuiuscumq&#x0301;;
iudicis. Et quoad hoc rectè applicatur
ratio supra facta, quòd lex semper loqui
tur. At vero Barth. ibi solum ex illa lege<marginalia>Barth.</marginalia>
colligit legem reuocare præteritam cō-
suetudinem. Sed nihilominus quod ad
illam legem attinet, maior videtur esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0807.jpg/>
@@1@<SE807>800 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>vis illorum verborum, ex sententia ta-
men Bartholi colligo, verba non esse fa-
cile extendenda ad futuras consuetudi-
nes, sed solum quando proprietas ver-
borum id postulauerit.</P>
<P>  Posteriorem partem, scilicet, legem<marginalia>6.|Lex prohi-|bens futurā|consuetudi-|ne&#x0303; nō ideo|cam repro-|bat.|Nauarr.|Barth.</marginalia>
etiam prohibentem simpliciter futurā
consuetudinem, non ideo reprobare il-
lam, docuit expressius, quàm cæteri Do
ctores Nauar. in loco citato. Ait enim
consuetudinem nō esse irrationabilem
eo, quod ius ei resistat, tollendo illam,
& iub endo, ne inducatur, nisi etiam de-
claret, eam esse irrationabilem, vel esse
corruptelam. Potestq&#x0301;; sumi ex Barth. in
dicta repet. l. De quibus, post opposit. 10.
num. 5. distinguit enim inter reproba-
tionem consuetudinis, & prohibitione&#x0303;
eius, etiam expressam, & in futurum. Et
potest probari fere rationibus factis in
priori me&#x0303;bro de lege reuocante. Præser
tim illa, quod sicut lex potest reuocare
præexistentem consuetudinem, nō quia
irritationabilis sit, sed propter alias
causas, ita etiam potest pro hibere, ne in
futurum inducatur, non quia sit irratio-
nabilis, sed quia propter alias causas
ita legislatori vide{t$} expedire, vel quia
præsumit, rationes, quæ ad reuocatio-
nem mouent, perseueraturas semper,
& ideo eisdem mouetur ad prohibitio-
nem, vel deniq&#x0301;ue addit fortasse il-
lam pro hibitionem, vt magis moueat,
& cogat ad legis obseruationem; ergo
ex sola prohibitione in futurum nō po-
test colligi, nec pręsumi, quòd lex sit ir-
rationabilis, vel quòd vt talis reprobe-
tur. Quem autem effectum habeat hæc
prohibitio consuetudinis, quæ introdu-
ci potest, in sequentibus videbimus.</P>
<P>  Venio igitur ad tertium me&#x0303;brum de<marginalia>7.|Tunc con-|suetudo re-|proba{t$} c&#x0169;|per expres-|sa verba ir-|rationabi-|lis declara|tur.</marginalia>
consuetudine iure reprobata, conclu-
ditur enim ex dictis, tunc esse consuetu-
dinem reprobatam in iure, quando non
solum reuocatur, aut prohibetur, sed
etiam per expressa verba irrationabilis
declaratur, Quod varijs modis fit in iu-
re vt in cap. vnic. de Cleric. non residen.
in 6. per illa verba, Consuetudinem illam pe-
nitus improbantes. in cap. 2. de Probat. Ta-
lem consuetudinem reprobamus, cap. Cum in-
ter. de Consuetud. quædam consuetudo
irritatur eo, quod ex illa disrumperetur ner-
uus Ecclesiasticæ disciplinæ, & cap, Ad nostrās
eod. tollitur consuetudo, eo, quod minu,<-P>@@

<-P>rationabilis habeatur, & cap. Cum venerabilis,
eod. Cum hæc non tam consuetudo, quàm cor-
ruptela merito sit censenda, cap. Exfrequenti-
bus, de Instit. Consuetudinem prauam, & in-
frà declaratur, contra decentiam, contra ho-
nestatem, & contra canonica instituta, & per-
inde valere censeo, quando consuetudo
appellatur, abusus, & ideo non obligare
declaratur, vt in cap. Penult. de Cōsuet.
Quando ergo aliquo simili modo repro
batur consuetudo, tunc lex non solum
habetvim prohibentis, sed etiam decla-
rantis, talem consuetudine&#x0303; esse iniquā,<marginalia>Couar.</marginalia>
vt sensit Couar. suprà in dicto cap. 2 &
ideo illam specialiter reuocaredicitur.
Et ob eandem causam necessaria sunt
huiusmodi verba, quia sine illis lex non
declarat, qualis fuerit, vel sit consuetu-
do, sed solum illam vetat.</P>
<P>  Et hinc est, vt licet lex retractet con-<marginalia>8.</marginalia>
suetudinem præteritam, si pro ratione
addat, quod sit corruptela, vel irratio-
nabilis, eo ipso etiam in futurum illam
prohibeat, & reprobet, stantibus eisde&#x0303;<marginalia>Panormit.|Tiraquel.</marginalia>
circunstantijs, vt dixit Panorm, in cap.
2. de Probat. num. 7. &. 8. & Tiraquel. re-
ferens plures in Præfat. ad Retra. nu. 18.
& 19. & ratio est, quia consuetudo irra-
tionabilis omni iure, & pro omni tem-
pore est prohibita iuxta cap. vlt. de Con
suetud. cum similibus. Atque ita sensit
etiam Nauar. & ita intelligitur Glossa in<marginalia>Nauar.|Gloßa.</marginalia>
cap. vlt. de Consuetud. verbo, Rationabi-
lis. dicens, illam eße consuetudinem rationabi-
lem, quam non improbant iura: nam verb&#x0169;,
improbandi, in sua proprietate sumnd&#x0169;
est, & in eodem sensu accipiendum est,
quo in fine dicit, illam esse rationabile&#x0303;,
quæ non obui at canonicis institutis, à quibus
scilicet, reprobatur, vt Nauar, exposuit.
Vnde statim subdit eadem Glossa, illam
esse irrationabilem consuetudinem, quæ
à iure improbatur, & ex omnibus iuribus,
quæ allegat, constat, vti verbo impro-
bandi in omni proprietate. Ac denique
ita intelligendi sunt auctores, quando
dicunt, cōsuetudinem iure reprobatam
amplius valere non posse, & licèt inter-
dum vtantur nomine derogationis, pos-
sunt pie ita interpretari, quomodo au-
tem hoc limitandum sit, & quæ differen
tia in hoc sit inter consuetudinem pro-<marginalia>9.</marginalia>
hibitā, & reprobatam dicā infra cap. 16.</P>
<P>  Super est vero circa hanc consuetudi
nis reprobationem aduertere, duplici-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0808.jpg/>
@@1@<SE808>Cap 7. Quæ consuetudo sit, vel non sit in iure reprobata. 801
<duolan 2><-P>ter intelligi posse per ius fieri, vno mo-<marginalia>Dupliciter|consuetudi|nis reproba|tio fieri po-|test.</marginalia>
do per modum puræ declarationis, alio
per modum etiam dispositionis. Prior
modus sol&#x0169; contingit, quando cōsuetu-
do, vel est clare turpis, vt potè cōtra ius
naturale, aut diuinum, vel quando euide&#x0303;
ter est inutilis, & communi bono inimi-
ca, & nociua. Posterior autem modus vi
detur intercedere, quando ex solis prin
cipijs naturalibus, vel diuinis nō statim
apparet consuetudo irrationabilis, &
nihilominus propter maiorem decen-
tiam, vel religione&#x0303;, vel disciplinæ seue-
ritatem disponit lex, vt talis consuetu-
do pro irrationabili habeatur: nam sine
dubio potest hoc efficere lex humana,
& pręsertim canonica, cum ad honesta-
tem morum possit esse maximè conue-
niens. Et videntur hi duo diuersi modi
insinuari in iure, Nam interdum repro-
batur consuetudo per verbum, Declara-
mus, vt in cap. Ex parte, de Consuetu. ali-
quando vero per verbum irritandi, vt
in cap. Cum inter, eod. vbi dicitur, Talem
consuetudinem duximus irritandam. Quæ ver-
ba in rigore indicant, talem consuetu-
ne&#x0303; antea, & de se non fuisse nullā, ac pro
inde nec per se esse irrationabilem, sed
per illud ius irritatā fuisse. Quod bene
ponderauit Molin. tract. 2. de Iust. disp.<marginalia>Molin.</marginalia>
79. Existimo tamen, per illam irritatio-
nem similem cōsuetudinem mansisse in
perpetuum ipso iure reprobatam, quia
illa irritatio non fuit tantum facti parti
cularis, & transitoria (vt sic dicam) sed
fuit iuris constitutiua, & ideo vniuersa-
lis, ac perpetua, & ideo semper loqui-
tur, semperq&#x0301;ue resistit tali consuet udi-
ni tanquam irrationabili. Et declara{t$}
amplius, quia illa irritatio non fuit p&#x0153;-
na, neq&#x0301;ue enim lata est propter culpam,
sed quia, Si talis consuetudo teneret, disrumpe-
retur neruus Ecclesiasticæ disciplinæ; ergo est
ita lata, vt obuians per se tali consuetu-
dini, ne introduci valeat, & nunquā dis-
rumpere possit neruum Ecclesiasticæ
disciplinæ. Quia vero qualitas, & modus
disciplinæ non est ex sola rei natura, sed
ex iuris dispositione, ideo dicimus, illā
reprobationem talis consuetud inis nō
esse purè declaratiuam, sed ex disposi-
tione iuris pendere.</P>
<P>  Et in hoc sensu intelligenda videntur<marginalia>10.</marginalia>
multa iura reprobantia aliquas consue
tudines, aut præscriptiones, quæ ex sola<-P>@@

<-P>rei natura non statim apparent irratio-
nabiles: eodemq&#x0301;ue modo aliqua decre-
ta reprobant consuetudines, quę institu
ta canonica conuellunt, aut diminuunt
cōtra rigorem, scilicet, ab eis intent&#x0169;.
Præterea sic etiā potest intelligi Glossa<marginalia>Glossa.</marginalia>
supra dice&#x0303;s, illam cōsuetudinem esse ir-
rationabilem, quæ à iure improbatur.
Quod exclusiue vide{t$} intellexisse Bald.<marginalia>Bald.</marginalia>
cons. 401. volum, 5. dice&#x0303;s, vt consuetudo
dicatur rationabilis, satis esse, quod nō
sit improbata. Quod tamen in rigore
non videtur verum, quia potest esse ali-
qua consuetudo per se, & natura sua ir-
rationabilis, licet in iure non improbe-
tur. Vnde fortasse illi loquuntur solum
in ordine ad forum externum: vel certè
potest illa sententia intelligi de impro-
batione à iure, vel in particulari, vel sal-
tem in principijs generalibus, vt quia
dissoluit neruum disciplinę, vel quia de-
rogat Ecclesiasticæ libertati, vel quip-
piam simile. Deniq&#x0301;ue notari potest dif-
ferentia inter hos duos modos reproba
tionis: nam ille, qui est purè declara-
tiuus, videtur immutabilior, vt pote in
sola ratione naturali, vel iure diuino f&#x0169;-
datus: alter verò, qui est positiuus, cum
sit ex humano iure potest mutationem
recipere, vel per nouum ius, vel interd&#x0169;
per ipsarum rerum mutationem, vt sen-
sit Panormit. dicto c. 2. de Probat. nu. 8.<marginalia>Panormit</marginalia>
& in cap. vlt. de Consuet. nu. 12. & in fra
in cap. 16. magis explicabitur.</P>
<Z>CAPVT VIII.
De alia diuisione consuetudinis in præscriptam,
& non præscriptam.</Z>
<P><INI3>H</INI3>ÆC est vltima diuisio consuetu-<marginalia>1.</marginalia>
dinis, quam in hoc capite expli-
care decreui, quia & ad loquend&#x0169;
in hac materia, & ad effectus consuetu-
dinis explicandos necessaria est, quia
vero pręcipua difficultas versatur circa
consu etudine&#x0303; præscriptam, ideo de illa
præcipuè quærimus nam illa explicata,
facile erit, aliud membrum exponere.
Quidam ergo Legistæ dixerunt, nullam
esse consuetudinem pręscriptam. Ita te-
nuerunt Cynus. & Petrus relati ab Abb.<marginalia>Cyn.|Petr.|Abb.|Angel.</marginalia>
dicto cap. vltimo, & Angel. in l. Si quis em-
ptionis. Codice de Præscript. 30. annor.
Mouebantur, quia consuetudo non est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0809.jpg/>
@@1@<SE809>802 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>ius dispositum, sed disponens, sic enim
in cap. 1. diximus, cōsuetudinem de qua
tractamus, à præscriptione distingui,
ac subinde consuetudinem hanc nō esse
præscriptionem; ergo fieri non potest,
vt talis consuetudo præscripta sit. Pro-
batur consequentia, quia vel cum dici-
tur consuetudo pręscripta intelligitur
de consuetudine iuris, vel de consuetu-
dine facti. Primum separari non potest
à secundo, quia omne id, quod præscri-
bitur, aliquo vsu præscribitur; ergo si
ius consuetudinis præscribitur, aliquo
vsu præscribi debet, qui vsus non est, nisi
ipsa consuetudo facti. Quod si de illa sit
sermo, interrogo rursus, quo vsu præs-
cribi possit, an vsu à se distincto, vel se
ipsa, non primum, quia consuetudine nō
vtimur alio vsu, sed se ipsa, quia ipsa est
quidam vsus, & de vsu non datur alius
vsus, alias procederetur in infinit&#x0169;, nec
etiam se ipsa, quia ipsa non est præscri-
ptio, vt suponitur, nihil autem præscri-
bi potest, nisi aliqua præscriptione. Et
cōfirmatur, quia omnis præscriptio re-
quirit bonam fidem; hæc autem in hac
consuetudine non est necessaria, quia
per actus peccaminosos interdum fit, vt
diximus. Item pręscriptio requirit ali-
quod tempus lege statutum, in hac verò
consuetudine nulla est lex, quę certum
tempus ad illam requirat. Deniq&#x0301;ue om-
nis pręscriptio est contra aliquem inui-
tum, hęc autem minime. Non ergo po-
test requiri in hac consuetudine, quod
sit pręscripta, & sic non subsistet diuisio.<marginalia>Cōsuetudo|præscripta|approba-|tur.</marginalia>
<P>  Nihilominus dicendum est primo, ali
quam esse consuetudinem disponentem,
seu legalem, quæ pręscripta esse potest.
Hæc assertio est expressa in iure, cap.
vltimo de Consuetud. ibi, & legitimè præ-
scripta, & insinuatur satis in capite, Non
est, eodem in sexto, & in capite, Cum dile-
ctus, eodem. vbi Glossa vltima notat, & in
capite, Cum Ecclesia, de Caus. possess. vbi
etiam id aduertit Glossa, verb. De con-
suetudine, & alijs similibus, quę ab Aucto
ribus referuntur. In quibus tamen ca-
uendum est, quod differenter allegant
iura, quæ de propria præscriptione re-
rum, seu priuatorum iurium dicuntur,
cum tamen nos nō de pręscriptione, sed
de cōsuetudine legali tractemus, in qua
vix inuenio ius requirens consuetudine&#x0303;
præscriptam præpter dictum caput vlt.<-P>@@

<-P>Nam cap. Non est, forte de Præscriptio-
ne loquitur, quia agit de consuetudine
Episcopi ad vte&#x0303;dum iurisdictione sine
consilio capituli. caput autem, Cum di-
lectus, non nominat præscriptam con-
suetudinem, sed solum dicit, Si talis fue-
rit consuetudo, quæ iuri communi præiudicet,
caput autem, Cum Ecclesia, optime de
præscriptione propria iuris eligendi in-
telligitur, & de eodem loquitur caput,
Cumana, de Elect. & similia, quæ citan-
tur. Veruntamen sufficit nobis vnum
ius, vt à verbis illius recedendum non
sit. Etita in hoc conueniunt Canonistæ
ibi, & Panormit. num. 7. & sequenti, Ro-<marginalia>Panormit.|Roch.|Anton.|Card.|Barth.|Bald.|Iason.|Glossa.</marginalia>
chus latè in sect. 3. à prin. & ibidem An
tonin. & alij, Cardi. in cap. Frustra, dist.
octaua, & expresse Bart. contra Petrum
quem allegat in l. De quibus, in Repit. q.
2. num. 15. & ibidem Bald. Iason, & alij,
estq&#x0301;ue optima Glossa, quæ ita loquitur
in l. Nemo. 166. ff. de Reg. iur. Et licet vi-
deatur quæstio de modo loque&#x0303;di, ad illā
explicandā, necesse est reddere ratione&#x0303;
illius loquutionis, quam dicti Iuristæ fe-
rè reddunt per solam nominis interpre-<marginalia>Panormit.</marginalia>
tationem. Panormit. ait, consuetudinem
esse præscriptam, nihil aliud significare,
nisi esse obtentā per cursum te&#x0303;poris re-
quisiti ad pręscriptione&#x0303;. Et similiter di-
xit Roch. ide&#x0303; esse dicere, consuetudine&#x0303;
debere esse præscriptam, quòd dicere,<marginalia>Roch.</marginalia>
postulare te&#x0303;poris diutur nitatem, & Bal.
supra opposit. 7. dixit, esse præscrip-
tam, idest, cursu temporis perfectam,
roboratam, ac firmatam. Barthol. ve-
ro exponit, dici præscriptam, id est, cō-<marginalia>Barth.</marginalia>
suetudine inductam ad modum seruitu-
tis. Quodvidetur diuersum, tame&#x0303; vtr&#x0169;q&#x0301;;
in bono sensu verum est.</P>
<P>  Ad hanc ergo assertionem, & ratio-<marginalia>Tam con-|suetudo ip-|sa quā ius|per illam|acquisitum|dici potest|præscribi.</marginalia>
nem eius magis explicandum aduerto
tam in præscriptione propria, quàm in
consuetudine dici posse præscriptam,
& consuetudinem ipsam, & ius, quod
per illam acquiritur. Sic enim in pro-
pria præscriptione dicitur domus, vel
seruitus, vel actio præscripta, & con-
sequenter consuetudo vtendi tali re
est ipsa præscriptio; non tamen est ta-
lis, nisi debito tempore cum alijs cir-
cunstantijs consummata sit: & ideo quā-
do talis est, dicitur etiam præscri-
pta, vt distinguatur à consuetudine
inchoata, vel alio modo imperfecta.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0810.jpg/>
@@1@<SE810>C. 8. De alia diuisione cōsuetud. in præscrit&#x0169; & nōpræscript&#x0169;. 803
<duolan 2><-P>Sic ergo in præsenti consuetudo, vt est
quid iuris, esse potest præscripta, quia
per consuetudinem cōsummatam, idest,
habentem conditiones iure requisitas,
acquisita est. Et hoc est, quod docuit
Barthol. qui id expli cuit per analogiam
ad præscriptionem seruitutis. Nā licet
in seruitute, & in lege nō scripra ius sit
diuers&#x0169;, nihilominus modus, quo vtr&#x0169;q&#x0301;;
inducitur, seruat proportionem, & ideo
etiam ius cōsuetudinis dici potest præs-
criptum. Vnde etiam fit, vt ipsa consue-
tudo facti, per quam ius legale induci-
tur, quatenus certam perfectionem, &
consummationem requirit ad miniculo
iuris, dici etiam possit pręscriptio: non
enim posset ius ipsum dici pręscriptum,
nisi etiam via ad illud (vt sic dicam) di-
ci posse præscriptio. Et hinc etiam talis
cōsuetudo facti denominari potest pręs
cripta, quia potest interd&#x0169; esse inchoa-
ta tantum, vel imperfecta, & ideo vt sig-
nificetur habere omnes conditiones re
quisitas, & præsertim temporis diutur-<marginalia>Bald.|Panorm.|Gloßa.</marginalia>
nitatem, dicitur esse præscripta. Et hoc
voluerunt Bald. & Panormitan. supra, &
Glossa in dicto cap. Nemo, vocans con-
suetudinem roboratam.</P>
<P>  Vnde facile soluitur fundamentum<marginalia>4.|Soluitur f&#x0169;|damentum|cōtrariæ se&#x0303;|tentiæ.</marginalia>
contrariæ sententię: nam in primis pro-
cedit per æquiuocationem; supra enim
quando distinximus consuetudinem à
præscriptione, etiam aduertimus, inter-
dum hæc nomina latè sumi, & vnum pro
alio vsurpari: nam & præscriptio est cō-
suetudo quædam certo modo perfecta,
& omnis consuetudo simili proportione
cōsummata solet vocari pręscriptio, &
eadem ratione consuetudo, vocari po-
test præscriptio, tam in iure, quam in fa-
cto, vt explicatum est. Quando ergo su-
pra distinximus consuetudinem à pręs-
criptione, de illis presse sumptis loquuti
sumus: nunc autem dicimus, consuetu-
dinem etiam legalem posse esse, & voca-
ri præscriptam, latiori modo illa voce
vtendo. Et ad rationem factam respon-<marginalia>Consuetudi|ne&#x0303; & præs-|criptionem|latè, pro eo|dem vsur-|pari: secus|preße.</marginalia>
demus, consuetudinem quoad ius deno-
minari pręscriptam à consuetudine, per
quam acquiritur, cōsuetudinem autem
facti denominari præscriptam à condi-
ditionibus, quibus affecta est, scilicet,
quia est diuturna, voluntaria, communi
consensu, &c. & similibus. Et ita potest
dici præscripta se ipsa, quia totam illam<-P>@@

<-P>perfectionem habet ex sua veluti intrin
seca, & quasi formali perfectione. Quod
totum perinde ferè applicari potest ad
quancunq&#x0301;ue propriam pręscriptionem.
Ad confirmationem autem dicimus, so-
lum probare, hanc cōsuetudinem voca-
ri præscriptā, ex diuersis cōditionibus,
quā habeat propria præscriptio, & con-
sequenter esse diuersæ rationis, non ve-
ro probant, non posse esse præscriptam
generaliori appellatione.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ex hac resolutione intelligitur<marginalia>5.</marginalia>
hanc denominationem, & eius declara-
tionem eo tendere, vt sciamus, esse ali-
quam consuetudinem, quę certam tem-
poris durationem cum alijs conditioni-
bus requirit, vt vera consuetudo sit, &
simpliciter talis in iure nominetur; &
hoc est, quod maxime ad rem pertinet,
quodq&#x0301;ue circa cunclusionem hanc supe
rest explicandum. Et in primis dubitari
potest, an consuetudo hæc legis interd&#x0169;
requirat certam temporis præscriptio-
nem, seu præscriptionis cursum, ac du-
rationem. In quo est aliquorum Theolo
gorum sententia negans requiri defi-
nitum aliquod tempus ad consuetudine&#x0303;
legalem, seu iuris non scripti, sed prude&#x0303;-
ti tantum arbitrio putant esse hoc tem-
pus definiendum. Ita tenet Soto lib. 1. de<marginalia>Soto.|D. Thom.</marginalia>
Iustit. q. 7. art. 2. quem plures ex moder-
nis expositoribus. D. Thomæ sequuntur
in 1. 2. q. 97. Ducuntur, quia hoc tempus
non est ex natura rei definitum, vt per
se constat, nec etiam iure canonico, vel
ciuili saltem communi; ergo non potest
alia ratione definiri, nisi prudentis arbi-
trio. Consequentia per se nota videtur,
quia non potest alius modus excogitari.
Minor autem probatur, quia omnia iu-
ra tam canonica, quam ciuilia, quæ cer-
tum tempus ad præscribend&#x0169; designāt.
loquuntur de pręscriptione priuata, seu
iuris dispositi, vt dominiorum, ser uitut&#x0169;
& similium iurium; non ergo possunt ex-
tendi ad ius constituendum in tempore
requisito ad consuetudinem legalem.</P>
<P>  Antecedens quoad ius canonic&#x0169; pro<marginalia>6.</marginalia>
batur, quia omnia iura, quæ ad hoc citā-
tur, clarè loquuntur de propria præs-
criptione, vt notaui, & videre licet in to
to titulo de consuetudine, in quo sol&#x0169; vl
timum loquitur de consuetudine præs-
cripta, & illud non designat tempus. De
iure aute&#x0303; ciuili id notius est, & expresse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0811.jpg/>
@@1@<SE811>804 Lib. 7. De consuetudine, seu lege non scripta.
<duolan 2><-P>fatetur Abb. in dict. ca. vlt. & ideo aliqui<marginalia>Abb.</marginalia>
Legistæ negarunt, cōsuetudine&#x0303; pręscri-
bi, vt dixi. Deniq&#x0301;ue qui oppositum dixe-
rit, oportet, vt textum ostendat. Et ideo
de iure communi loquutus sum, quia de
iure speciali alicuius regni aliud esse
poterit, de quo infra dicam. Consequen-
tia vero probatur, quia propria præs-
criptio est longe diuersa à consuetudi-
ne, vnde dispositum in vna, non potest
cum fundamento exte&#x0303;di ad aliam. Præ-
sertim cum non sit eadem ratio, nam in
præscriptione acquiritur ius contra
alium, ipso inuito, qui priuatur re sua,
vel iure suo, & ideo oportuit definiri
certum tempus, intra quod possit, & de-
beat dominus, contra quem præscribi-
tur, diligentiam adhibere ad rem suam
recuperandam, vel conseruandum ius
suum, vt si negligat id facere, possit iu-
stè suo iure priuari, & ideo pro qualita-
te rerum, & iuxta conditionem præsen-
tiæ, vel absentię mais, vel minus tempus
ad præscriptionem definiri solet. At ve-
ro in consuetudine non præscribitur
contra inuitum, imò in tacito consensu
fund atur, vt infra dicetur, & ideo non
fuit necessarium certum tempus defi-
niri quotiescunq&#x0301;ue habeatur sufficiens
coniectura taciti consensus Principis,
sufficiat continuatio consuetudinis, si-
ue maiori, siue minori tempore du-
ret.</P>
<P>  Dicendum nihilominus censeo, ad<marginalia>7.|Ad præs-|criptācōsue|tudine&#x0303; re-|quiritur de|finitum te&#x0303;-|pus,|Ioā. Andr.|Panormit.|Anton.|Roch.|Gloßa.|Abb.|Felin.|Barth.|Bald.|Iasson.|Greg. Lop.|Burgos de|Paz.|Alexand.</marginalia>
præscriptam consuetudinem, de quá iu-
ra loquuntur, (saltem in dicto cap. vlt.)
necessarium esse aliquod certum, ac de-
finitum tempus, siue sit hoc, siue illud,
quod postea videbimus. Hæc est com-
munis sententia Doctorum vtriusq&#x0301;ue iu-
ris. Canonistæ tradunt in dicto cap. vlt.
de Constitution. Ioan. Andr. Panormit.
Antonin. Rochus. Item Glossa, & Do-
ctores in cap. vltim. de Constitution. in
6. & in cap. Frustra, dist. 8. & in cap. Consue-
tudinis, dist. 11. & in cap. Consuetudo, dist. 12.
Item Abb. & Felin. in cap. 1. de Treg. &
pac. Legistæ verò in dicta l. De quibus,
Barthol. 2. quęstion. princi. numr. 14.
Bald. & Iasson num. 41. & in §. Ex non scrip
to, institution. de Iur. natur. gent. & ci-
uili, vbi omnes dicunt, esse communem.
Sequitur Gregor. Lop. in l. 5. tit. 2. part.
1. Glossa 4. Burgos de Paz, in l. 1. Taur.
n. 205. Alex. cons. 66. volum. 2. Idem te-<-P>@@

<-P>net D. Antonin. 1. p. tit. 16. cap. vnic. §. 4.<marginalia>D. Anto.|Angel.|Syluest.|Cord.|Nauar.|Molin.</marginalia>
Angel. in verb. Consuetudo. num. 8. Syluest.
q. 2. Cordu. lib. 1. q. 12. ad 4. Nauar. cons.
2. de Consuetud. Molin. tract. 2. de Iustit.
disp. 77. Qua propter non videtur tut&#x0169;
in re morali discedere à receptissima
sententia, præsertim cum hæc materia
ex iure positiuo pendeat, in quo maior
fides adhibenda est peritis in illo, quàm
alijs, & quia non potest ratio efficax in
contrarium adduci, vt ostendemus.</P>
<P>  Probatur autem hęc sententia primo
ex dicto cap. vlt. de Cōsuet. vbi inter cō<marginalia>8.</marginalia>
ditiones huius consuetudinis ponitur
quod præscripta sit, non dicitur autem
præscripta nisi in ordine ad aliquod cer
tum, & legitimum tempus, pro quo du-<marginalia>Euasio.</marginalia>
rare debet, vt præscripra sit. Responde&#x0303;t
aliqui, non dici pręscriptam vniuoce, si-
cut dominia, vel alia similia iura, quæ
præscribi dicuntur, sed analogicè tant&#x0169;
& per imitationem quandam, quia suffi-
cienter firmata est, licèt non tempore le
ge definito, sed arbitrario. Sed hęc fuga
vol&#x0169;taria est, & contra omnes authores<marginalia>Refellitur.</marginalia>
& illius iuris vim, & vtilitatem eneruat.
Vnde licèt sit verum, consuetudine&#x0303; dif-
ferre à præscriptione, nihilominus ne-
cesse est, vt cōsuetudo illa, quæ pręscrip-
ta dicitur, cum præscriptione coueniat
salte&#x0303; in diuturnitate te&#x0303;poris, per quod
firmari, seu præscribi dicitur, alias nihil
certi ex illa denominationehaberemus.
Vnde cum illud ius eodem tenore ver-
borum requirat, consuetudinem esse
pręscriptam, sicut alia decreta postulāt,
vt ius eligendi, vel aliud simile legitimè
præscribatur, necesse est, vt saltem quo-
ad temporis determinationem vniuocè
loquatur, alias non satis illam proprie-
tatem explicasset, & ideo Panormitan.
& ferè omnes expon&#x0169;t, debere esse pręs-
criptam, idest, obtentam per cursum te&#x0303;-
poris sufficientis ad præscriptionem,
imò ipsum nomen præscriptionis fert
secum certi temporis determinatione&#x0303;,<marginalia>9.|Te&#x0303;pus lon-|g&#x0169; eße sal-|te&#x0303; dece&#x0303; an-|norum, nec|relinqui iu|dicio pru-|de&#x0303;tis in iu-|re.</marginalia>
namquod arbitriar&#x0169; est, non potest dici
certum, vel præscriptum.</P>
<P>  Secundo confirmatur hoc ex appella
tione, longæuæ consuetudinis, qua idem
capitulum vtitur, quæ appellatio sump-
ta est ex iure ciuili, cap. Quæ sit longa con-
suetudo, & ibi in l. 2. & alijs locis vocatur
diuturn{a}, vt in §. Non scriptum, Institut.
de Iur. natur gent. &c. & in l. Diuturna, ff.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0812.jpg/>
@@1@<SE812>C. 8. De alia diuisione cōsuetud. in præscriptā & nōpræscriptā. 805
<duolan 2><-P>de Legib. Tempus autem longum, seu lō-
gæuum non est in iure indefinit&#x0169;, nec re-
linquitur arbitrio prudentis, sed requi-
rit tempus saltem decem annorum. Vn-
de absolutè dictum longum tempus, distin-
guitur à te&#x0303;pore infra decennium, quod
breue reputatur, & à tempore vltra vi-
cennium, quod longissimum dicitur, cō-
plectiturq&#x0301;; à decennio vsq&#x0301;; ad vicenni&#x0169;,
& ita iuxta variás materias, vel circun-
stantias solet in iure dece&#x0303;nium, vel vice&#x0303;-
nium postulari. Quæ omnia cōstant, tam
ex Rubrica C. de Præscrip. lōgi tempor.
quam ex l. 1. & 2. & ex tit. sequent. ergo
cum ius ad consuetudinem sufficienter
roboratam, seu pręscriptam longum te&#x0303;-
pus requirat, non indefinitè loquitur,
sed secundum ius, & ad minus postulat
definitè decennium.</P>
<P>  Vnde si aliquid esset arbitrio relin-<marginalia>10.</marginalia>
quendum, non esset de toto dece&#x0303;nio ac-
cipiendum: nam hoc quasi per se requi-
ritur ad consuetudinem absolutè dictā,
vt sensit Gloss. 1. in cap. vlt. de Consuet.
in 6. vbi ait in iure canonico consuetu-
dinem præscriptam intelligi, quadragin
ta annorum, consuetudinem autem ab-
solute dictam vtiq&#x0301;ue introduce&#x0303;tem ius,
intelligi saltem decem annorum, quia
sumitur saltem pro longæua consuetu-
dine. Igitur si arbitrium esset admitten-
dum, ad summum esset vltra dece&#x0303;nium,
id est, an illud expletum statim sufficiat,
vel adhuc relinque&#x0303;dum sit arbitrio pru-
dentis, an maius expectandum sit. Ve-
runtamen hoc etiam admittendum non
est, tum quia esset nimis restringere cō-
suetudinem longæuam, & incertam il-
lam reddere sine fundamento; tum ma-
xime quia quocumq&#x0301;ue modo tempus
ponatur in arbitrio, destruitur non so-
lum veritas, sed etiam species, vel colo-
ratæ denominatio præscriptæ consuetu
dinis, vt prima etiam ratio facta suffici-
enter probat. Et non parum iuuat cap.
Cum dilectus, de Consuetud. ibi. Si talis fue-
rit consuetudo probata, quæ iuri communi præ-
iudicet, quæ verba supponunt, talem cō-
suetudinem non relinqui arbitrio: (sic
enim vix, aut nullo modo &#xA753;bari posset)
sed habere certā in iure naturā, ac sole&#x0303;-
nitatem, ac subinde cert&#x0169; te&#x0303;pus, in quo
pręscribenda sit, vt ibi Gloss. aduertit.</P>
<P>  Terrio confirmatur eadem sententia<marginalia>11.</marginalia>
quia contraria supponit diuturnitatem<-P>@@

<-P>tèmporis non per se, sed per accidens
requiri ad consuetudinem, quæ in iure
pręscripta dicitur; consequens est fals&#x0169;;
ergo. Declaratur sequela ex fundamen-
to contrariæ sententiæ. Putant enim, cō
suetudinem ad effectus, qui illi tribuun-
tur, solum requiri vt signum taciti con-
sensus Principis, & inde infer&#x0169;t, non po-
stulare cert&#x0169; tempus, sed quod arbitrio
boni viri fuerit ad indicandum consen-
sum Principis necessari&#x0169;. Hinc ergo, in
foro ex illa opinione te&#x0303;pus requiri per
accide&#x0303;s, quia contingitsignum cōsensus
maiori, vel minori tempore cons&#x0169;mari:
nam per se non postulatur tanquam cō-
ditio necessaria; est ergo clara sequela
in dicta sententia. Falsitas aute&#x0303; eius pro
batur. T&#x0169; discursu facto, quia sic omnis
vmbra præscriptionis tolletur à tali cō-
suetudine: nā pręscriptioper se postulat
te&#x0303;poris cursum, & determinatione&#x0303;, iux-
ta mod&#x0169; loquendi omni&#x0169; iurium. Tum
maxime, quia cōsuetudo sæpe cons&#x0169;ma-
tur, & præscribitur, etiamsi iudicio pru-
dentis non sufficiat ad iudicand&#x0169; con-
sens&#x0169; Principis, secluso iure humano, ac
subinde talis consuetudo non ideo præ-
scripta est, quia durauit tempore suffici
ente ad indicand&#x0169; consensum Principis
iudicio prudentis, sed potius, quia præ-
scripta est, ideo indicat tacit&#x0169; consens&#x0169;
Principis, ergo illa præscriptio non po-
test consistere in determinatione te&#x0303;po-
ris per iudici&#x0169; prudentis; ergo in certa
aliqua continuatione iure difinita. Cō-
sequentiæ per se patent. Antecede&#x0303;s au-
tem constabit ex dicendis cap. 16. de Cō
suetudine sufficiente ad reuocand&#x0169; ius.</P>
<P>  Ad fundamentum ergo contrarię sen<marginalia>12.|Ad funda-|menta op-|posita res-|pondetur.</marginalia>
tentiæ nego minorem, asseroq&#x0301;ue hoc te&#x0303;
pus esse definit&#x0169; per ius positiuum, vel
canonicum, vel ciuile ab vnoquoq&#x0301;ue in
suo ordine. Duobus autem modis po-
test intelligi factam esse hanc determi-
nationem, vno explicitè, & in particu-
lari, provt nos nunc illam tractamus, &
in cap. 15. & 16. magis in particulari ex-<marginalia>Determina|tio duplici-|ter fieri po|test.</marginalia>
plicabitur. Et hoc modo fatemur, non
esse factam in iure determinatione&#x0303; pro
hac speciali materia legum, seu consue-
tudinum legalium, quia non est hic mo-
dus necessarius, sed alius potest esse
sufficiens. Alio ergo modo definitur
hoc tempus implicitè, & quasi in ge-
neralibus principijs sufficienter appli-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0813.jpg/>
@@1@<SE813>804 Lib. 7. De consuetudine, seu lege non scripta.
<duolan 2><-P>catis ad hanc materiam, per proprias
loquutiones eiusdem iuris, & hoc mo-
do dicimus secundum ius esse aliquod
certum tempus necessarium ad hanc cō
suetudinem præscriptam. Nam ius ip-
sum in communi, distinguit consuetudi-
nem in immemorialem, longissimi tem-
poris; longi temporis, & communem,
seu breuioris temporis: & vnicuiq&#x0301;ue
suum modum durationis, vel certi tem-
poris cursum præfigit, vt notauimus
cum Panormitan. & alijs. Hæc autem
iuris decisio cōmunis est, & conuenit cō-
suetudini facti, quæ inducere potest ius,
siue legis, siue dominij, vel alterius mo-<marginalia>Balth.</marginalia>
ralis facultatis, vt videre licet per Bald.
cons. 34. lib. 5. num. 2. Corne. cons. 188.
numer. 10. libr. 4. In particulari autem
de consuetudine, quę inducit, vel aufert
ius legale, determinant iura debere esse
longæuam, vel diuturnam, aut etiam
præscriptam, vt etiam ostendimus. Sic
ergo satis declarant, certum aliquod
tempus esse ad talem consuetudinem
necessarium. Et ita hæc declaratio iu-
ris non est per extensionem à pręscrip-
tione propria ad consuetudinem lega-
lem, sed est ex generali determinatio-
ne temporis in ipsa consuetudine, sub
hoc, vel illo nomine requisiti. Eo vel
maximè quòd differentia illa inter con-
suetudinem, & præscriptionem, quę in
argumento contrariæ sententiæ propo-
nebatur, nō sufficit. Quia licet in cōsue-
tudine legali nō sit necessarium tempus
definitum ex illo capite, quòd sit con-
tra aliquem inuitum, seu non volen-
tem, vt in præscriptione, ex alio non
minus vrgente potest esse necessarium,
vt habeamus certum, & legitimum sig-
num consensus Principis, & res tam gra
uis, communis, & publica non relinqua-
tur incerto arbitrioviri prudentis, cum
ius etiam non scriptum debeat esse cer-
tum, & constans, quoad fieri possit. Vel
etiam potest illa determinatio tempo-
ris esse necessaria, quia supplere debet
aliquando consensum Principis, vt iure
ipso intelligatur præstitus, etiam si con-
stet, in re ipsa non esse personaliter da-
tam, vt infra videbimus.<marginalia>14.|ad pręscrip|tācōsuetudi|nem requi-|situm salte&#x0303;|decennium.</marginalia>
<P>  Iam verò superest inquirendum, quā-
tum sit hoc tempus, quod ad pręscrip-
tam consuetudinem requiritur. Sed hoc
non potest conuenienter in generali de-<-P>@@

<-P>finiri: nam pro diuersis effectibus con-
suetudinis, & varijs circunstantijs eius,
potest breuius, vel longius requiri. Et
ideo nunc solum generatim dico, ad mi-
nus requiri tempus decem annorum ex
illo principio, quòd requiritur longum
tempus, quod in iure decennium sal-
tem requirit. Et ita hoc expresse deter-
minauit, loquendo de consuetudine le-
gali, lex Hispaniæ 5. tit. 2. partit. 1. vbi
disiunctiue dicit, Decem, vel viginti anno-
rum, cur autem illam difiunctionem po-
suerit, dictam in capite 15. Dixi verò
ad minus, requiri hoc tempus, quia in ali
quibus casibus maius postulatur, qui au
tem illi casus sint, in cap. 15. & 16. expli-
cabo. Et hęc resolutio sic explicata cō-
munis est omnium authorum, quos alle-
gaui, & non habet nouam difficultatem,
pręter eam, quam tractabo in cap. 16.
quia est propria illius.</P>
<P>  Vlterius vero inquiri potest, an opor<marginalia>15.|Requiritur|te&#x0303;poris con-|tinuatio, vt|consuetudo|legitimèprę|scripta dica|tur.</marginalia>
teat, hoc tempus esse continuum. Bre-
uiter tamen respondeo, necessariam es-
se temporis continuationem, vt con-
suetudo dicatur esse legitimè pręscrip-
ta, vt loquitur dictum caput vltimum.
Vbi ita sentiunt omnes, & ponderant
particulam legitimè, quia significat, de-
bere esse consuetudinem continuatam
eo modo, quo ad præscriptionem leges
requirunt temporis continuationem;
constat autem præscriptionem requi-
rere tempus non interruptum; idem
ergo est de hac consuetudine. Et ita
docuit Freder. de Senis, cons. 91. num. 5.
vbi hac ratione in definitione consue-<marginalia>Freder. de|Senis.|Anton. de|Butr.|Iason.|Syluest.|Panormit.</marginalia>
tudinis posuit, vt sit solito tempore lon-
go sine interruptione. Idem tenet An-
ton. de Butr. in dicto cap. vltim. in repe-
tit. Iasson dicta l. De quibus, Syluest. supra
quæstion. 5. cum Panormitan. dicto cap.
vltim. num. 19. Potest etiam confirmari,
quia cum tempus in iure ad aliquid re-
quiritur, in dubio, seu regulariter intel-
ligitur de tempore continuo, vt dixit
Lapus allegat. 47. Et recipit Syluest.
verb. Relig. 5. q. 5. qui allegat Glossam
super Rubri. ff. de Varijs, aliàs diuersis,<marginalia>Gloßa.|Nauar.</marginalia>
& tem. præscrip. sequitur etiam Nauar.
cons. 87. de Regular. numer. 1. & allegat.
textum in l. 1. ff. Eod. tit. Sed fere nihil
probant, & licet Glossa penultim. in illa<marginalia>Glossa.</marginalia>
l. 1. aliquid indicet, loquitur in pręscrip-
tione.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0814.jpg/>
@@1@<SE814>C. 8. De alia diuisione cōsuetud. in præscriptā & nōpræscriptā. 807
<duolan 2><P>  Sed quæres, quomodo, aut quando in-<marginalia>51.</marginalia>
telligatur consuetudo interrumpi? Nā
in consuetudine non est possessio neces-
saria, nec alius titulus præter bonitate&#x0303;
consuetudinis, non potest ergo ex his
capitibus interrumpi, sicut pręscriptio.
Nec etiam ex defectu bonæ fidei, cum
etiam illa necessaria non sit. Respon-
deo, aliquo modo esse necessariam bo-
nam fidem, vt cōsuetudo legem inducat,
vt infra dicam. Tunc ergo vbicumq&#x0301;ue
fuerit bona fides necessaria, interr&#x0169;pe-
tur per defectum eius, sicut in propria
præscriptione contingit: nam est eade&#x0303;
ratio, & constabit magis ex dice&#x0303;dis cap.
15. At vero vbi nec bonafides necessaria
fuerit, solum poterit interrumpi per cō-<marginalia>Panormit.</marginalia>
trarios actus. Et Panormit. censet suffi-
cere vnum actum contrarium, quia per
illum satis indicat populus nolle cōsue-
tudinem introducere. Vt si consuetudo
procedat contra ius, interrumpetur per
actus obseruandi legem: nam illi obuiāt
tali consuetudini, & retractant priorem
voluntate&#x0303; vel inducendi nou&#x0169; ius, vel
reuocādi antiqu&#x0169;. Et pręterea faciunt,
vt ex vi talis vsus misti ex contrarijs ac-<marginalia>Qui actus|sufficit ad|interr&#x0169;pen|damconsue|tudinem.</marginalia>
tibus non possit certa voluntas Princi-
pis tacita colligi, ex qua multum pen-
det vis consuetudinis, vt videbimus. Vt
autem actus sit sufficiens ad interrum-
pendam consuetudinem, necessarium
erit, vt vel sit à tota cōmunitate, à qua
est consuetudo, nam actus paucorum
priuatorum non obuiant communi con
sensui, ideo non obuiant communi con-
sensui, & consequenter non possunt con-
suetudinem communem interrumpere,
vel certe sufficiet, quod authoritate pu-
blica habentis potestatem aliquid fiat
consuetudini contrarium, vt si ali quis
publicè puniatur propter talem obser-
uantiā, vel aliquid simile faciatquo oste
datur, nō esse illā voluntate&#x0303; Principis.<marginalia>16.|Diuidi con|suetudine&#x0303;|in præscrip|tam, & nō|præscriptā.</marginalia>
<P>  Secundo principaliter dicendum est,
non omnem cōsuetudinem esse pręscri-
ptam, ac subinde recte diuidi posse con-
suetudinem in præscriptam, & non prę-
scriptam. Hanc assertionem omnes do-
cere videntur, sed pauci explicant sen-
sum, quem nos intendimus. Possumus
enim loqui de consuetudine soliusfacti,
vel de consuetudine solius iuris. Priori
modo per se est euidens assertio, eamq&#x0301;;
satis indicat dictum caput vltim&#x0169;, dum<-P>@@

<-P>ait, Nisi fuerit legitimè præscripta; clarè
enim supponit, posse esse aliquam con-
suetudinem non legitimè præscriptam.
Item eo ipso, quod consuetudo præs-
cripta certum tempus requirit, ante
completum illud præscripta non erit,
& tamen aliqualis consuetudo erit. In
hoc autem sensu non oportet, vt con-
suetudo illa non præscripta ius inducat,
sed in mera frequentia aliquorum ac-
tuum consistet. Posteriori autem mo-
do sensus assertionis est, non solum con-
suetudinem pręscriptam, sed etiam non
præscriptam al iquando inducere ius, &
hunc sensum nos intendimus, quem vi-<marginalia>Panormit.</marginalia>
detur intendere Panormitanus in dicto
capite vltimo, dum ait, consuetudinem
præscriptam solum requiri iure Cano-
nico, quando est contra ius, non vero
quando est præter ius, significans, tunc
posse inducere ius, etiam si non sit præ-<marginalia>Roch.</marginalia>
scripta. Quod difficile visum est Rocho
ibi sect. 3. à. nu. 5. vnde ille videtur non
admittere consuetudinem non præscri-
ptam, nisi in consuetudine imperfecta,
& inchoata, quæ nondum potuit ius in-
ducere, vel in quibusdam moribus, seu
consuetudinibus paucorum, quę solent
ad imitationem ferri tanquam exem-
pla, & vocantur potius obseruantiæ
quædam vt ille latius dixerat in Pręfat.
num. 23. Ego vero in priori sensu asser-
tionem intelligo: Existimo enim dari<marginalia>Dari potest|consuetndo|iuris abs&#xE8BF;|præscriptio|ne & certi|te&#x0303;poris de-|terminatio-|ne.</marginalia>
consuetudinem iuris absq&#x0301;ue præscrip-
tione, & certi temporis determinatio-
ne, vt est illa, quæ fit cum scientia, & pa-
cientia Principis, illa enim inducit ius,
non in modum præscriptionis, sed in vi
personalis consensus taciti, quem suf-
ficienter indicare potest consuetudo nō
præscripta, vt per se clarum videtur.
Et in eo casu posset procedere opinio
Soti supra impugnata, quatenus gene-
raliter loquebatur, & cum hac etiam
moderatione non videtur iudicium re-
linquendum arbitrio priuati viri pru-
dentis, sed aliqua certior regula neces-
saria erit, quam explicabo commodius
in cap. 15. & 16.</P>
<P>  Quæri vero tandem potest, an hæc<marginalia>17.|Quid signifi|cet consue-|tudo absolu|te.</marginalia>
diuisio in vsu iuris sit analoga, ita vt no-
mine consuetudinis absolutè dictæ ve-
niat consuetudo præscripta, alia verò
non nisi quando sufficie&#x0303;ter explicatur.
Tetigit hoc Abb. in capite, Cumana. 50. te<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0815.jpg/>
@@1@<SE815>808 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>Elect. not. 9. cum Ioan. Andr. & Anton.<marginalia>Abb.|Ioa. And.|Anton.</marginalia>
ibidem, & sentit consuetudinem abso-
lutè dict in iure, in dubio debere intelli-
gi de consuetudine præscripta. Inclinat
ibi Baldus, num. 20. sequitur Petrus de
Vbaldis, tractat. de Canonica Epistol.<marginalia>Bald.</marginalia>
& par. in par. vltima, capit, 5. num. 2.
Rochus dicta sectio, 2. num. 5. citatq&#x0301;ue
Bald. tiul. de Feud. cognitione cap. 1.
dicentem, consuetudinem non præscri-<marginalia>Roch.</marginalia>
ptam non esse consuetudinem, sed vo-
luntatem inducendi illam. Dicuntq&#x0301;ue
hi authores, sententiam hanc maxime
probari ex dicto capite, Cumana, nam
in principio refertur conditio apposita
sub his verbis, Quòd vox eorum, qui non
deberent intereße, de iure, vel consuetudine
non valeret, & postea in resolutione dici-
tur, Per hoc tamen non constitit, id eis de iu-
re competere, vel de consuetudine iam præscri-
pta. Sed non video, quomodo inde in-
feratur, vocem consuetudinis absolu-
tè prolatam, solam præscriptam signi-
ficare. Imo potius videtur colligi, esse
vocem communem, & indifferentem, &
ideò in responsione additum esse, non
fuisse præscriptam, quia ad dandum ius
eligendi sine lege, non quæcumq&#x0301;ue con-
suetudo sufficit, sed præscripta.</P>
<P>  Et ideò censeo, si spectemus proprie-
tatem vocis, cōmunem, & indifferente&#x0303;<marginalia>18.</marginalia>
esse. Quod tenuit Ioan. in capite, Certifi-
cari, de Sepult. Vt Vbaldis supra refert,
& Glossa in capite vltimo de Consuetud.
in sexto, verb. Consuetudo, quæ alios re-
fert. Pòtestq&#x0301;ue hoc probari, siue con-
suetudo spectetur vt est quid facti, siue
vt est ius non scriptum. Quia priori
modo consuetudo de se non determinat
certum tempus, nec longum, aut breue,
& ideo per has varietates distinguitur,
neq&#x0301;ue in iure inuenio fundamentum al-
terius significationis, etiam si vox, Con-
suetudo, absolutè ponatur. Posteriori etiā
modo quoties ius non scriptum per cō-
suetudinem nō præscriptam induci po-
test, tam proprium ius est, & tota defi-
nitio consuetudinis tam propriè in il-
lud conuenit, sicut consuetudini præ-
scripta. Et ideò non video fundamen-
tum illius regulæ generalis. Eo vel ma-
ximè quod omnia iura, quæ à dictis au-
ctoribus allegantur, loquuntur de præ-
scriptione propria, & non de iure con-
suetudinario. Ideoq&#x0301;ue vbicumq&#x0301;ue fue-<-P>@@

<-P>rit sermo de consuetudine absolute, ma
xime spectandum censeo ad materiam,
vel effectum, de quo tractatur. Nam si
ille talis sit, vt per solam præscriptione&#x0303;,
seu per consuetudinem pręscri ptam in-
ducatur, merito intelligitur, intentio-
nem scribentis esse loqui de cōsuetudi-
ne præscripta: si autem materia hoc nō
postulat, nō est cur vox restringatur, sed
accipienda erit, vel indifferenter, vel
in alia significatione rei, de qua agitur,
vel alijs iuribus magis accommodata.
Et hoc tandem in virtute dicunt citati
auctores per limitationes, quas suæ re-
gulæ adiungunt, & per iura, quibus illas
confirmant.</P>
<Z>CAPVT IX.
De causis consuetudinis, & præsertim quis illam
introducere valeat</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicuimus ratione&#x0303;, & essentiā cō-<marginalia>1.</marginalia>
suetudinis, tum generatim, t&#x0169; spe-
cies eius indicando, quant&#x0169; expe-
dire visum est, superest, vt causas, & effe-
ctus eius explicemus. Et primo quoad<marginalia>Causa con-|suetudinis|explicatur.|Panormit.</marginalia>
causas, cum ferè omnes in explicandis
definitione, & diuisionib&#xA770; cōsuetudinis
tactę sint, sola efficie&#x0303;s amplius superest
explicanda: nā in cōsuetudine nō datur
propria materia, & forma, ex quibus cō
stet. Sed quaten&#xA770; est quid iuris, materia,
circa quā versa{t$} est eade&#x0303;, quæ materia
legis humanæ: nā ius script&#x0169;, & non scri
ptum nō differunt in materia, circa quā
versantur, sed in signo, quo cōstitu&#x0169;tur.
Vnde etiā in iurs cōsuetudinis nō datur
specialis forma se&#x0303;sibilis, & ex terna præ-
ter ipsa opera, quę debent esse externa,
& sensibilia, & quatenus sunt signa con-
sensus dici possunt verba nō scripta, qui
bus tale ius in memorijshomin&#x0169; scribi-
tur. Et ideò in hac forma nō requiritur
specialis promulgatio, quia consuetudo
vsu ipso se publicè manifestat, & promul
gat. Forma verò intrinseca huius legis
est aliqua vol&#x0169;tas, quę alia cōsideratio-
ne est causa efficie&#x0303;s obligationis per cō
suetudinem inductę de qua statim dice-
mus. Si aute&#x0303; consideremus cōsuetudine&#x0303;,
vt est quid facti, materia, ex qua cōstat,
sunt actus ipsi, in quor&#x0169; frequentia con-
sistit, & quia consuetudo debet esse
vtilis, & honesta, ideo illius quasi forma<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0816.jpg/>
@@1@<SE816>C. 9. De causis consuetudinis & quis illā introducere valeat. 809
<duolan 2><-P>erit eiusde&#x0303; honestas, & vtilitas in singu-
lis actibus, & in eor&#x0169; frequentia inue&#x0303;ta,
vel certe ipsa cōtinuatio, vel frequentia
sine interruptione, & sufficienti tempo-
re, dici potest quasi forma consuetudi-
nis. Et hęc omnia se tene&#x0303;t aliquo modo
ex parte causę sufficientis, & cum illa
magis declarabuntur. Causa vero fina-
lis eadem est cum proportione, quæ in
lege scripta, scilicet, vtilitas publica,
vel ratio consuetudinem honestans,
quę obiectiuè sumpta habet rationem
finis, & ex parte coincidit cum effecti-
bus consuetudinis, cum quibus magis
explicabitur. Solum ergo superest di-
cendum de efficiente causa.</P>
<P>  Possumus autem hic duplicem cau-<marginalia>3.|Cōsuetudi-|nis duplex|causa effi-|ciens.</marginalia>
sam efficie&#x0303;tem distinguere, scilicet, pro-
ximam, & primariam inter causas hu-
manas, de his enim tractamus. Proxi-
mam voco ipsos homines consuetudi-
nem introducentes, illi enim inc hoant
vsum, & illum continuant operando,
ac subinde efficiendo. Primariā vero ap
pello superiorem potestatem, seu Prin-
cipem. si forte influxus eius necessarius
est ad vim consuetudinis. Vnde prior
causa vocatur proxima pręsertim quo-
ad consuetudinem facti, nam illam per
se primo & immediate operatur. Prin-
ceps vero erit præcipua causa iuris cō-
suetudinis, & dici poterit immediata
immediatione virtutis, licet non sit pro
xima immediatione suppositi, vt cons-
tat. In causa vero proxima tria occur-
runt consideranda, scilicet, persona
operans, exterior operatio, seu ope-
randi frequentia, & interior voluntas,<marginalia>Bald.</marginalia>
seu consensus. Quæ notauit Baldus in
capite vltimo, & addit quartum, scili-
cet, tempus, sed illud non est causa, sed
ad summum conditio requisita, de qua
dictum est in præcedenti capite, & in
particulari dicetur in sequentibus. Igi-
tur illa tria breuiuer explicanda sunt.</P>
<P>  Circa primum est dubium, quis pos-<marginalia>3.|Cōmunit as|perfecta re|quiriritur,|vt consue-|tudo indu-|catur.</marginalia>
sit consuetudinem inducere. In quo in
primis asserunt omnes, non sufficere
priuatam personam, sed debere esse ali-
quam communitatem perfectam. Hoc
satis constat ex dìctis in capite secundo
circa secundam diuisionem, vbi etiam
rationem reddimus, & declaretur op-
time in lege, De quibus, Digestis de Le-
gibus.</P>@@

<P>  Potest verò obijci, quia interdum pri<marginalia>4.</marginalia>
uata persona, vel cōmunitas cōsuetudi-
ne acquirit priuilegi&#x0169;, vt lib, sequenti di
cetur, priuilegi&#x0169; autem est ius quoddā,
& priuata lex. Item per consuetudinem
priuatam potest quis excusari ab obli-
gatione legis; ergo talis consuetudo le-
galis est. Antecedens patet, quia iure
cōmuni tenetur Episcopus in correp-
tione subditorum procedere de cōsilio
capituli, & tamen per consuetudine&#x0303; ex-
cusatur cap, Non est, de Consuet. in sexto.
Idemq; sumitur ex cap. 1. de Præscript.
in 6. ibi, Cum ius cōmune contra ipsum faciat.
Et ratione probari potest, quia potest
tantum ex parte tolli, quæ dicitur legis
derogatio. l. Derogatur. ff. de Verbor. sig-
nif. ergo per consuetudinem vnius per-
sonæ poterit illi derogari, saltem quoad
talem personam.</P>
<P>  Ad priorem partem respondeo in pri<marginalia>5.|Priuata eo-|suetudo du-|pliciter ex-|cusat à lege|communi.</marginalia>
mis, hic non esse sermonem de priuile-
gio, quod est lex priuata, sed de iure non
scripto, quod habeat propriam ratio-
nem legis. Deinde dico, priuilegium
magis acquiri per propriam præscri-
ptione&#x0303;, quam per cōsuetudine&#x0303; propriā
de qua nunc tractamus, vt dicemus lib.
sequenti. Constat autem præscriptione&#x0303;
à priuata persona, & per priuat&#x0169; vsum,
seu consuetudinem introduci. Vnde ad
posteriorem partem respondemus, du-
pliciter posse priuatam consuetudinem
excusari ab obligatione legis commu-
nis. Vno modo præscribendo per illam
aliquod ius, quo acquisito potest muta-
ri materia communis iuris, & conseque&#x0303;
ter cessare potest obligatio communis
iuris, & hoc modo potest cōsuetudo pri-
uata excusare, vel potius tollere obliga
tionem iuris communis ab aliqua per-
sona, quia illa non est derogatio iuris
communis, sed oblatio materiæ. Quod
etiam in iure naturali contingit per re-
rum mutationem, vt sæpe dictum est, &
in ipsa præscriptione notum est. Et hoc
modo proced&#x0169;t iura supra citata, vt ex
illis constat. Alio modo potest intelligi,
priuatam consuetudine&#x0303; derogare legi
cōmuni per se, & directe subtrahe&#x0303;do ab
obligatione ei&#xA770;, & hoc dicim&#xA770; esse impos
sibile, quia cōsuetudo priuata frange&#x0303;di
legem etiam positiuam, nunquam excu-
sat culpam, sed potius de se auget illam.
Et hoc modo dic&#x0169;t iura, contra obedie&#x0303;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0817.jpg/>
@@1@<SE817>810 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo àppellatur.
<duolan 2><-P>tiam nonpręscribi, capite. Cum non liceat,
de Præscript. vbi Glossa, & alij cōmuni-<marginalia>Glossa.</marginalia>
ter id notant, quia nec potest eximi ali-
quis ab obedientia propter inobedien-
tiā, nec per su&#x0169; abusum potest derogare
potestati superioris, aut illā aliquo mo-
do minuere. Et sic etiā dicunt Doctores,
subdit&#x0169; non posse præcepto, vel inte&#x0303;tio-
ni superioris derogare, quia hoc intrin-
secè includit obedientiæ viti&#x0169;. De quo<marginalia>Archid.|Felin.</marginalia>
videri potest Archid. in c. C&#x0169; de beneficio,
de Præben. in 6. & Felin. in cap. C&#x0169; acces-
sißent, de Constit. n. 30. verb. Quarto limitæ.
Sic ergo nō potest subditus priuatus sua
praua consuetudine se eximere à lege.
Vnde licèt lex possit ex parte derogari
ab habente potestate&#x0303;, non tñ à priuato
subdito, qui illam potestate&#x0303; non habet,
nec pręsumitur superior cum illo quasi
dispe&#x0303;sare propter abusum ei&#xA770;, quia esset
irrationabilis voluntas contra ne ruum
disciplinæ, imò contra vim, & effica-
ciam omnium legum.</P>
<P>  Secundo dicend&#x0169; est, consuetudinem<marginalia>6.|A qua cō-|munitate|possit cōsue|$unclearudo intro|duei.</marginalia>
iuris nō à quac&#x0169;q&#x0301;; cōmunitate introdu-
ci posse, sed ab illa, quę sit capax potesta
tis legislatiuę pro se ipsa, vel salte&#x0303; suffi-
ciens, vt vera lex illi possit imponi. Hęc
assertio communis est, quoad hoc, vt ad
consuetudine&#x0303; introducendam requira{t$}
cōmunitas perfecta, qualis est ciuitas,
vel alia similis. Ita sumitur ex dicta l. De
quibus, vbi prius dicitur, consuetudinem
inueteratam vim iuris habere, & statim
ratio redditur, quia ipsæ leges vim ha-
bent, quia iudicio populi receptæ sunt;
ergo idem dicendum est de his, quæ sine
scripto popul&#xA770; probauit, Vbi clarè ser-
mo est de populo perfecto, & secundum
primæuam institutionem habentem in
se potestatem condendi leges. Et in l. Sed
ea, additur, Consuetudinem introduci tacita ci-
uium conuentione, ciues autem ciuitatem
constituunt, ciuitas autem est commu-
nitas perfecta. Et in l. Sic de interpretatione,
appellatur, ius ciuitatis, Idemq&#x0301;ue sumitur
ex §. Sine scripto. cum sequentib. Instit. de
Iur natur. Gentium, & ciu.</P>
<P>  Vnde cōmuniter Doctores asserunt,<marginalia>7.|Bart.|Iason.|Panorm.|Rochus.|Innoc.|Felin.</marginalia>
solum populum, qui potestatem habeat
condendi leges posse cōsuetudinem in-
troducere, Bart. Iason, & alij in dicta l.
De quibus, Panormit. Roch. & alij in dicto
cap. vlt. Innoc. in cap. Ex parte, de Consti.
Felin. in c. Quæ in Ecclesiarum. de Constit.<-P>@@

<-P>c. 25. & c. Accedentes, de Præscrip. Nauar.<marginalia>Nauar.|Tiraquel.|Ioā. And.</marginalia>
in Cōment. de Spolijs. §. 14. nu. 7. & alij,
quos refert Tiraq. de Iur. Primogen. q.
16. vnde Ioan. Andr. tract. de Cōsuetud.
post. ca. vlt. illius tit. hac ratione in defi-
nitione cōsuetudinis ponit, debere esse
ius populi, qui auctoritate publica lege&#x0303;
condere possit, & sequitur ibi Barbat.<marginalia>Barbat.|Angel.|Syluest.</marginalia>
& alij, & Angel. verb. Consuetudo. nu. 7. vbi
ait re quiri populum habilem ad conde&#x0303;-
dam lege&#x0303;. Idem clarius Syluest. q. 3. Sed
melius hoc explicuit D. Thomas. 1. 2. q,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
97. art. 3. ad 3. dicens, cōmunitatem, á
qua potest consuetudo introduci, debe-
re esse, aut Rempublicam liberam, seu
supremam, aut si inferior sit, hoc pos-
se in vi taciti consensus illius Principis,
cui subest. Et ideo etiam consideratè
dixi in assertione requiri communita-
tem, quæ sit capax potestatis legislatiuæ, quia
non est necessarium, vt actu illam habe-
at, quia per licentiam, seu tacitum con-
sensum Principis suppleri potest. Capa-
citas autem talis potestatis actiuæ ne-
cessaria est, quia debet esse communitas
perfecta; omnis autem cōmunitas per-
fecta, est de se capax huius potestatis, vt
supra dictum est.</P>
<P>  Sed contra hoc obijcit Panormit. in<marginalia>8.|Panorm.</marginalia>
Rubr. de Consuetudin. numero primo.
Quia communitas clericorum potest
inducere consuetudinem contra cano-
nes, iuxta caput vlt. de Consuetudin. &
tamen non potest legem facere contra
canones, caput, Institutionibus. 25. quæst.
secunda, cum similibus; ergo potest in-
duci consuetudo ab eo, qui non habet
potestatem condendi legem. Possumus
etiam obijcere, quia communitas po-
puli laici non potest legem Ecclesiasti-
cam condere, vt per se notum est, tame&#x0303;
sua consuetudine legem Ecclesiasticam
introducit, qualis est lex ieiunij, vel fe-
stiuitatis alicuius; ergo. Item commu-
nitas mercatorum non habet potesta-
tem faciendi legem, & tamen consuetu-
do eorum potest legem inducere iuxta
ea, quæ per Bart. & alios notantur in l. 2.<marginalia>Bart.</marginalia>
Codice de Constitu. pecun. Præterea
f&#x0153;minæ non possunt legem condere,
vt omnes in hac materia videntur sup-
ponere, & tamen communitas f&#x0153;mi-
narum sua consuetudine potest ius in-
troducere, vt in Religione Monialium,<marginalia>Bart.</marginalia>
quod sentit Barth. in dicta l. De quibus, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0818.jpg/>
@@1@<SE818>Cap. 9. De causis Consuet. & quis illam introducere valeat. 811
<duolan 2><-P>dicta l. 2. C. Quæ sit long. consuet. Præ-
terea multi auctores, quos refert Tira-
quel. de Iur. Primogen. q. 16. dixerunt,<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
consuetudinem vnius familiæ posse in-
ducere legem pro illa familia, cum ta-
men in illa non sit potestas fere&#x0303;di leges.</P>
<P>  Propter primam obiectione&#x0303; Panor-
mit. in Rubr. de Consuet. reijcit dictam<marginalia>9.</marginalia>
definitionem Ioan. Andreæ. Veruntame&#x0303;
responderi facilè potest primò, commu<marginalia>Responsio.</marginalia>
nitatem clericorum posse legem con-
dere, saltem non repugnantem canoni-
bus, & hoc satis esse, vt possit etiam cō-
suetudinem introducere, & ius illius.
Neq&#x0301;ue obstat, quòd latius extendatur
de facto potestas eius ad inducendum
ius per consuetudinem, quam per sta-
tutum, quia hoc potuit prouenire ex cō
cessione iuris, & Pontificum propter pe
culiarem ratione&#x0303;, quam inuestigat ide&#x0303;<marginalia>Abb.|Rochus.</marginalia>
Abb. in cap. vlt. de Consuetud. vbi Ro-
chus, & alij. Semper tamen verum est,
consuetudinem non introduci, nisi ab
habente potestate&#x0303; condendi leges. Hoc
verò melius explicatur per doctrinam
datam, quia non requiritur potestas,
quæ iam actu habeatur, sed sufficit ca-
pacitas. Et hanc re vera habet commu-
nitas clericorum, posset enim eis dari
potestas specialiter statue&#x0303;di contra ca-
nones, etiamsi de facto illis data non sit.</P>
<P>  Sed tunc vrget sec&#x0169;da obiectio, quia<marginalia>10.|Obiectio.</marginalia>
in communitate laicorum neq&#x0301;; hæc ca-
pacitas esse videtur ad potestatem fe-
rendi legem scriptam Ecclesiasticam.
Ad illam verò responderi potest primò<marginalia>Responsio.</marginalia>
ex dictis lib. 4. de Voto cap. 9. commu-
nitatem populi de se, & sola natura rei
spectata, capacem esse potestatis legis-
latiuæ, etiam in materia religionis, &
diuini cultus, & ideo licèt nunc in Ec-
clesia hæc potestas eleuata sit ad supe-
riorem ordinem, & Pastoribus Ecclesia
fuerit commissa, nihilominus ex consen
su eorundem Prælatorum Ecclesię per-
mitti populis, vt sua consuetudine pos-
sint obligari in tali materia, cum tacito
consensu eorundem Prælatorum modo
explicando in sequenti capite. Deinde
responderi potest, satis esse, quòd illa
communitas populi sit cōmunitas per-
fecta, & de se passiuè capax talis legis,
vt eam possit per consuetudinem in-
troducere in materia spirituali, medio
consensu tacito, vel expresso spiritua-<-P>@@

<-P>lium Prælatorum. Et ad hoc indicand&#x0169;
addidi in assertione illa vltima verba,
Vel saltem, vt communitas sit talis, cui lex possit
imponi. Duplex enim capacitas potest in<marginalia>Duplex ea|pacitas in|communi-|tate intelli-|gi potest.</marginalia>
communitate intelligi, vna ad ferendā
legem, & alia ad recipiendam. Et quan-
uis nunc in populo Christiano laico nō
sit prior potestas ad ferendas Ecclesia-
sticas leges, & fortasse neq&#x0301;ue capacitas
ad talem potestatem, saltem secundum
legem ordinariam; nihilominus est in il-
lo capacitas passiua, vt illi possit talis
lex imponi. Et hanc dicimus necessariā
esse, & sufficere, vt per talis populi con-
suetudinem cum tacito consensu Præ-
lati possit consuetudo introduci. Dico
autem esse necessariam illam capacita-
tem, quia non potest forma introduci,
nisi in subiecto capaci, & ita suo modo
non potest ius spiritualis consuetudinis
(vt sic dicam) introduci, nisi in subiecto
capaci legis Ecclesiasticæ. Sufficie&#x0303;s ve-
rò esse dico, quia hoc satis est, vt illa ce&#x0303;-
seatur communitas aliquo modo in te-
gra, & perfecta in tali ordine, nam com-
munitas omnino imperfecta, & particu-
laris non est capax propriæ legis, licèt
sit capax præcepti, vt suprà lib. 1. cap. 9.
ostendi. In omni autem communitate
perfecta consuetudo potest sufficere ad
ius introducendum, si cum illa concur-
rat Capitis consensus.</P>
<P>  Et ita patet responsio ad tèrtiam ob-<marginalia>11.|Resp. ad 3.|obiect.</marginalia>
iectionem. Nam communitas mercato-
rum v. g. eo modo potest consuetudine&#x0303;
introducere, quo est capax legis. Imò
Bart. in dicta l. 2. dicit, posse facere sta-<marginalia>Bart.</marginalia>
tuta, quod quomodo intelligendum sit,
in lib. 3. explicaui. Nam si per se specte-
tur illa communitas, solum potest con-
dere statuta conuentionalia, non pro-
prias leges: si aute&#x0303; consideretur vt con-
iuncta Principi, vel habens facultatem
ab illo, potest facere statuta quasi mu-
nicipalia. Sic ergo potest inducere cō-
suetudinem, quæ cum eadem propor-
tione vim legis habeat. Quod mihi col-
ligere videor ex l. vlt. C. Quæ sit longa
consuet. vbi in principio absolutè dicit
Imperator, consuetudinem probatam,
& tenaciter retentam imitari legem,
quod debet intelligi de populo potente
condere legem. Et subdit statim. Et quod
officijs, curijs, ciuitatibus, vel collegijs præstitum
fuisse cognoscitur, vtique per patientiam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0819.jpg/>
@@1@<SE819>812 Lib. 7. De lege non scripta quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>Principis. vt ibi dicit Glossa. Sufficit er-<marginalia>Glossa.</marginalia>
go, quod sit communitas capax legis,
accede&#x0303;te consensu tacito Principis, vel Prælati.
Atq&#x0301;; eodem modo expedienda est quar-
ta obiectio: nam communitas f&#x0153;mina-<marginalia>Sol. 4. obie-|ctio.</marginalia>
rum esse potest capax legis, & ita con-
suetudo earum acceptata à Prælato po
test legem inducere, vt expresse notauit
Bart. in dicta l. 2. C. Quæ sit long. con-<marginalia>Bart.|Ad vltim.</marginalia>
suet. n. 13. Ad vltimam verò dicitur, fal-
sam esse sententiam ibi allegatam: nam
priuata familia nō potest inducere pro-
prium ius consuetudinis, quia per se so-
la non est capax legis, etiam passiuè tā-
tùm, nam est imperfecta omnino, & n&#x0169;-
quam sua consuetudine potest introdu-
cere ius, etiam cum consensu Principis,
quia illa sola, ac per se sumpta non est
capax legis, etiam imponendę à Princi-
pe, vt lib. 1. cap. 9. declaraui. Nec etiam
potest circa alios cōsuetudinem intro-
ducere, quia consuetudo vnius non ob-
ligat alium, nec ibi potest præsumi vo-
luntas Principis obligandi totam com-
munitatem perfectam, propter consue-
tudinem vnius partis imperfectæ, vt in
sequenti puncto explicabimus. Quomo-
do autem hoc locum habeat in consue-
tudine abrogante legem, facilè expli-
cabitur ex hac vltima consideratione.</P>
<P>  Dico tertio. Vt consuetudo à populo<marginalia>12.|Vt consue-|tudo indu-|caturrequi|ritur, vt sal|tem à ma-|iori parte|communi-|tatis obser-|uatur, &|hoc sufficit.|Bart.|Roch.</marginalia>
inducatur, necessarium est, vt sàltem à
maiori parte cōmunitatis obseruetur,
atq&#x0301;ue illa sufficit. Assertio est commu-
nis omnium auctorum, quos retuli, & vi-
deri potest latè Barth. in l. 2. C. Quæ sit
long. consuet. à n. 12. & Roch. suprà sect.
4. à principio. Ratio prioris partis est,
quia consuetudo debet esse moraliter à
tota communitate, cum ius eius in totā
cadat, minor autem pars non sufficit, vt
consuetudo ipsi communitati simplici-
ter tribuatur, neq&#x0301;ue vt inducat consen-
sum eius. Item quia ad ferendam legem
per expressam voluntatem communi-
tatis, non sufficeret consensus minoris
partis, nec solet sufficere in electioni-
bus, & in alijs actibus, qui à communi-
tate fieri solent, vel possunt; ergo multò
minus sufficiet ad inducendam consue-
tudinem legalem. Dices, hoc rectè pro-<marginalia>Obiect.</marginalia>
cedere vbi consensus communitatis es-
set propria causa legis, nō verò vbi lex
per consuetudinem inducitur ex con-
sensu Principis. Respondeo, vel agitur<-P>@@<marginalia>Solut.</marginalia>

<-P>de consensu expresso Principis, & tunc
verum est posse Principem ferre legem,
respiciendo, si velit, ad consuetudinem
paucorum, si illi melior, vel magis ex-
pedie&#x0303;s videatur, illud verò non erit ius
consuetudinarium, sed erit lex scripta,
vel expresse lata. Vel agitur de consen-
su tacito, & hic non potest rationabili-
ter præsumi propter solam consuetu-
dinem minoris partis etiam sufficien-
ter toleratam, tum quia illa præsump-
tio nullo iure fundatur, tum etiam quia
Princeps per hoc ius non scriptum, non
censetur velle obligare popul&#x0169; non cō-
sentientem, vt consentiat, sed potius,
quia populus consentit, & tacitè postu-
lat consensum Principis, ideò censetur
Princeps tacite consentire, suppositis
alijs conditionibus, vt populus non cō-
sentit ratione minoris partis; ergo.</P>
<P>  Posterior autem pars, scilicet, vsum<marginalia>13.</marginalia>
maioris partis sufficere, contraria ra-
tione fundatur, quia in omni communi-
tate ad valorem actuum eius consensus
maioris partis sufficere solet, vbi ius
aliquid speciale nō statuit. Quia in per-
sona ficta consensus maioris partis ce&#x0303;-
setur totius corporis, l. Quod maior. ff. Ad
municipale&#x0303;, & notauit, congerens mul-
ta Felin. in cap. Cum omnes, de Constit. n.<marginalia>Felin.</marginalia>
17. & in superioribus id iam attigimus;
ergo etiam in præsenti censetur con-
suetudo totius communitatis, ac subin-
de sufficiens. Et ita sentiunt ferè aucto-
res allegati, quia solum hoc requirunt.
Quomodò autem hoc sufficiat ad con-
suetudinem derogantem legi, dicam in
cap. 16. Addit verò Angel. supra n. 7. esse
necessarium, vt duæ partes communi-<marginalia>Angel.</marginalia>
tatis consentiant, & adducit l. Nulli, & l.
Plane. ff. Quod cuius. vniuers. & sumpsit
ex Panormit. in dicto cap. vlt. n. 18. qui<marginalia>Panorm.</marginalia>
magis hoc declarauit. At verò quoc&#x0169;q&#x0301;;
modo declaretur, est parum necessaria
in præsenti hæc restrictio. Nam si intel-
ligatur, vt duæ partes populi cōsentiāt,
& consuetudinem obseruent, hoc non
est verum, quia nullo iure probatur: nā
in illis legibus hoc non dicitur, sed so-
lum, esse necessariam præsentiam dua-
rum partium vniuscuiusque communi-
tatis, vt acta illius nomine communita-
tis fieri censeantur, vbi Glossa notat,<marginalia>Gloß{a}.</marginalia>
etiam t&#x0169;c non esse necessarium consen-
sum duar&#x0169; parti&#x0169; illorum, qui assist&#x0169;t,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0820.jpg/>
@@1@<SE820>Cap. 10. Quibus actibus consuetudo introducatur. 813
<duolan 2><-P>sed satis esse consensum maioris partis
præsentium. Quod etiam Panormit. in<marginalia>Panorm.</marginalia>
præsenti fatetur, & ita intelligit dictam
l. Quod maior, & cap. 2. de His, quæ fiunt à
mai. par. cap. Si verò solum intelligatur,
esse necessariam pręsentiam duar&#x0169; par-
tium populi, hoc superfluè postulatur in
consuetudine populi, cum per se con-
stet, fere integrum populum necessario
esse præsentem in longa consuetudine.</P>
<P>  Et ideò Panormit. addidit, Oportere, vt
salte&#x0303; duæ partes scientes sint consuetudinis, quæ<marginalia>14.|Panorm.</marginalia>
introducitur. Sed hoc spectat ad alias con-
ditiones requisitas in his actibus con-
suetudinis, scilicet, vt publicè fiant, inde
enim necessario consequens est, vt si ma
ior pars populi publicè consuetudinem
seruet non solum illa, sed etiam alij no-
titiam illius habeant. Quanquam hoc
necessarium non sit, nam licèt multi ig-
nore&#x0303;t, d&#x0169;modò pro maiori parte sciāt,
sufficit, quia cum non requiratur eor&#x0169;
consensus, nec notitia necessaria est, sa-
tisq&#x0301;ue est, quòd res de se sit publica.
Ideoq&#x0301;; dixit Rochus dicto cap. vlt. sect.<marginalia>Roch.</marginalia>
4. n. 24. Ad consuetudinem requiri scie&#x0303;-
tiam populi, vel maioris partis, vbi latè
hoc prosequitur, & cōfirmat. Sic etiam
dixit Gregor. Lop. in l. 5. tit. 2. partit. 1.<marginalia>Greg Lop.|Glossa.|Burgos de|Paz.</marginalia>
Gloss. 4. quem sequitur Burgos de Paz
in l. 1. Tauri. n. 205. in consuetudine ser-
uata à maiori parte populi, semper esse
præsentiam sufficiente&#x0303; respectu totius
populi, nec posse propter aliquorum ig-
norantiā impediri. Supererat verò ex-
plicandum, quomodo sit cōputanda hęc
maior pars populi, seu ex quibus perso-
nis numerus ille cōponendus sit. In hoc
verò omnes conueniunt, esse computā-<marginalia>Quomodò|computan-|da sit mai-|or pars po-|puli.</marginalia>
das tantum personas habiles ad consen
sum præstandum in iure consuetudinis.
Vnde excluduntur omnes infantes, &
amentes. Aliqui etiā omnino excludunt
f&#x0153;minas, quia non possunt legem ferre,
& ex viris excludunt omnes minores
viginti quinq&#x0301;ue annis. Neutrum ta-
men video sufficie&#x0303;ter iure probari, nec
ratione conuinci. Sed hoc resoluetur
melius circa singulos effectus legis.</P>
<Z>CAPVT X.
Quibus actibus consuetudo introducatur.</Z>
<P><INI2>D</INI2>Icendum breuiter est, consuetu-<marginalia>1.</marginalia>
dinem non introduci, nisi per fre<-P>@@

<-P>quentiam actuum, qui publicè, & vol&#x0169;-
tariè fiant, quatenus consensus populi
est ad introducendam consuetudinem
necessari&#xA770;. Prima particula videtur per
se nota, quia si sit sermo de consuetudi-
ne facti, illa substantialiter consistit in
actuum frequentia, vt suprà declarat&#x0169;
est; & ideò respectu talis consuetudinis,
licèt singuli actus possint dici causa ef-
ficiens illius, nihilominus freque&#x0303;tia, seu
collectio actuum magis videtur esse il-
lius substantia, & quasi formalis ratio.
Si autem loquamur de consuetudine vt
est quid iuris, hæc introducitur per cō-<marginalia>Perfreque&#x0303;|tiam actu&#x0169;|qui publi-|cè & vol&#x0169;-|tariè fiunt,|introduci-|tur consue|tudo.|Isidor.</marginalia>
suetudinem facti, & ideo per eande&#x0303; fre-
quentiam actuum induci debet. Vnde
hæc pars videtur sufficienter probari
ex definitione, quia consuetudo debet
esse moribus vtentium instituta, mores
autem non sunt sine actuum freque&#x0303;tia.
Item ex nomine, dicitur enim consue-
tudo, quia in communi est vsu, vt ait Isi-
dor. cap. Consuetudo. d. 1. quomodò autem
esse potest in vsu communi sine actuum
frequentia. Ite&#x0303; consuetudo dicitur vsus
longæuus, cap. Consuetudinis, dist. 1. & in l.
Sed & ea. ff. de Legib. & in l. De quibus di-
citur, in consuetudine populum factis
declarasse suam voluntatem, facta aute&#x0303;
non sunt sine actuum multiplicatione,
& hanc vocamus frequentiam, ergo.</P>
<P>  Obijci verò potest, quia interd&#x0169; suf-<marginalia>2.|Obiect. 1.</marginalia>
ficit omissio. Iam verò dixi, moralem
omissionem sub actu morali compre-
hendi, & vbi illa sufficit, etiam illius fre
quentiam postulari. Quando autem, &
quomodò sufficiat, in cap. 16. declara-
bitur. Sec&#x0169;dò obijci potest, quia aliqui<marginalia>Obiect. 2.</marginalia>
Doctores graues asserunt, interdum suf
ficere vnum actum ad consuetudinem,
vt refert Bart. in dicta l. De quibus, & di-<marginalia>Bart.</marginalia>
cta l. 2. C. Quæ sit long. consuet. Idq&#x0301;; ad-
mittit Panormit. dicto cap. vlt. num. 17.<marginalia>Panorm.</marginalia>
quando actus est permanens, & sufficie&#x0303;-
ti tempore durat, vt per vnam collatio-
nem beneficij inducitur consuetudo, si
illa durauit in facto esse tempore suffi-
ciente cap. Cum de beneficio, de Præbend.
lib. 6. & per vnum actum ædificandi pō-
tem, acquiritur ius, si pons sufficienti
tempore durauit. Veruntamen hæc, &
similia exempla habent locum in præ-
scriptione, ad quam re vera non est per
se necessarius proprius actus consiste&#x0303;s
in operatione humana, sed sufficit ha-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0821.jpg/>
@@1@<SE821>814 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>bitualis possessio (vt ita dicam) c&#x0169; alijs
conditionibus. Et ratio est, quia præs-
criptio frequentius versatur circa res,
aut personas, vt cap. 1. & 2. sufficienter
tact&#x0169; est, & ideo in præscriptione quan-
do vnus actus sufficit, non durat &#xA753;priè
actus, sed effectus, seu terminus actus, vt
est possessio beneficij, aut Pontis. Quā-
uis in his exemplis moraliter etiam in-
terueniat frequentia actu&#x0169; vtendi pon-
te, aut beneficio, &c. At verò in consue-
tudine, de qua tractamus, & in vniuers&#x0169;
in omni illa, quæ versatur circa actus
humanos, vt tales sunt, impossibile est
introduci consuetudinem sine actuum
multitudine, & frequentia, quia isti act&#xA770;
non durant per tempus diuturnum, &
consuetudo debet esse diuturna. Vnde
non potest esse talis, nisi per actuum suc-
cessionem. Dices; licet actus transeat,<marginalia>obiect.</marginalia>
censetur manere moraliter, quandiu
non retractatur, etiamsi non iteretur.
Respondeo, id esse verum, quantum ad<marginalia>Sol.</marginalia>
reatum, seu habitualem culpam, non ve
ro quantum ad consuetudinem; nemo
enim dicetur habere consuetudinem fu
randi, quia semel furatus est, & per lon-
gum tempus non restituit. Eo vel maxi-
mè, quod respectu legis inducendæ, vel
tollendę non potest fieri, vt populus, qui
vnum actum fecit, v. g. seruando fest&#x0169;
aliquod, vel iejunium, multo tempore
persistat, quin aut repetat similes actus,
vel faciat contrarios. Et ideo simplici-
ter, & sine limitatione verum est, ad hāc
consuetudinem actuum freque&#x0303;tiam re-
quiri. Et ita docet latè Barthol. in dicta<marginalia>Bart.|Gloss{a}.</marginalia>
l. 2. num. 12. & Glossa in cap. Consuetudo,
d. 1. & in cap. vlt. de  Consuetud. vbi late
Rochus sect. 5. n. 36. dicens, esse ab omni-<marginalia>Rochus.</marginalia>
bus receptā, ferè nullo contradicente.</P>
<P>  Dubitant vero vlterius hi Doctores,
quæ actu&#x0169; frequentia necessaria sit, vel<marginalia>3.|Quæ actu&#x0169;|frequentia|requiritur|ad consue-|tudinem in|ducendam.|Bart.|Rosell.|Syluest.</marginalia>
sufficiat ad huiusmodi consuetudinem
inducendam. Quidam enim antiqui Iu-
ristæ duos actus sufficere dixerunt, vt
Barthol. supra refert, & sequitur Rosell.
verb. Consuetudo, & Syluest. ibi q. 4. adhi-
be&#x0303;do aliquas distinctiones. Allegātq&#x0301;; l. 3.
C. de Epis. audi. & ca. Ita nos, 25. q. 2. vbi ge
minatio eiusde&#x0303; criminis voca{t$} cōsuetu
do. Sed, vt recte dixit Bart. illud intelli-
gitur de quadā assuefactione operis, nō
quæ sufficiat ad ius introducendum, sed
ad punitionem grauiorem, & ad non fa-<-P>@@

<-P>cile concedendam veniam, & similes ef-
fectus, facti, potius quàm iuris. Et ideo<marginalia>Barth.</marginalia>
Barthol. & alij hanc sente&#x0303;tiam commu-
niter reprobant, quia nulla ratio inue-
niri potest ad certum numerum defini-
endum, & iura illum non præscribunt,
vnde dicunt arbitrio prudenti esse re-<marginalia>Adiudici&#x0169;|prude&#x0303;tis vi|ri confugi-|endum.</marginalia>
linquendum. Quorum sententia certa
mihi esse videtur, loquendo in nostra
materia de propria consuetudine lega-
li, quicquid sit de numero actuum suffi-
cie&#x0303;te ad propriam pręscriptionem, vel
ad alios effectus facti, vt sic dicam.</P>
<P>  Declaratur autem in hunc modum.
Quia hæc consuetudo aliquando debet<marginalia>4.</marginalia>
esse præscripta, vt ius inducat, vel aufe-
rat, aliquando verò id non est necessa-
rium. Quando ergo præscribenda est
consuetudo, primum considerandus est
numerus annorum necessarius iuxta di
ce&#x0303;da in capitibus seque&#x0303;tibus. Et deinde
spectandum est, an consuetudo requirat
in singulis annis vnum tantum actum,
vel plures, nam si vnum tantum postu-
lat, vt obseruandi tale festum, iejunandi
tali die, tunc tot actus erunt necessarij,
quot fuerint anni necessarij ad præ-
scriptionem. Si verò requirit plures
actus in certo numero, cum eadempro-
portione erunt in annis ad præscrip-
tionem requisitis multiplicandi. Potest
autem numerus actuum in singulis an-
nis non esse certus absolutè, sed sub cō-
ditione, vel oportunitate aliqua, vt esse
potest cōsuetudo publicè orandi, vel ali
quid simile faciendi, quoties talis occa-
sio, vel temporis necessitas occurrerit.
Et tunc iuxta numerum, & frequentiam
occasionum erit necessaria frequentia
actuum, tempore necessario, sine inter-
ruptione. Item hi actus respectu cōmu-
nitatis sunt per modumvnius, quatenus
vel tota communitas per modum vnius
personæ fictæ, seu collegij, vt eligendo
ordinando, &c. vel quia omnes de com-
munitate, vel maior pars eorum cōcur-
runt, licèt singuli per se operentur, vt in
obseruatione festi, in iejunio, &c. Et ita
respectu communitatis pauci actus suf-
ficiunt. In singulis verò personis multi-
plicantur, & iuxta populi magnitudine&#x0303;
quoad multitudinem actuum, qui simul
ab omnibus de populo fiunt, & iuxta te&#x0303;-
poris durationem quoad frequentiam
similium actuum, qui à singulis fiunt suc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0822.jpg/>
@@1@<SE822>C. 11. De notitia frequentiæ actuum necessaria ad consuet. 815
<duolan 2><-P>cessiue. At vero quando nō requiritur
certi temporis successio; t&#x0169;c sicut tem-
pus ipsum, pro quo debet continuari
consuetudo arbitrarium est, ita etiam
actuum frequentia, iuxta exigentiā ma-
teriarum, vel occasionum, pro quibus
consuetudinem quasi continuari ne ces-
se est. Et quoniam talis consuetudo po-
puli, & Principis consensum requirit, il-
la actuum multiplicatio censebitur suf-
ficiens, per quam, & consensus populi,
& tacita voluntas Principis possit satis<marginalia>Hostiens.|Archid.|Panorm.|Barthol.</marginalia>
innotescere. Ita fere Hostiens. in Sum.
& Archid. cap. 1. de Constitution. in 6.
Panor mitan. dicto capit. vltim. numer.
17. & Barthol. dicta l. 2. numer. 12. quos
alij sequuntur. An vero idem dicen-
dum sit in stylo seu cōsuetudine actuum
iudicialium, dicam in cap. sequente ad
finem.</P>
<P>  Et hinc constat, necessarium esse ob-<marginalia>5.|Obseruan-|tia publica|necessaria|ad consue-|tudinem.</marginalia>
seruantiā consuetudinis esse publicam,
& consequenter actus consuetudinis de
bere publicè fieri. tum vt omnes de po-
pulo, vel maior pars in pręstando con-
sensu circa talem consuetudinem pos-
sit conuenire: tum vt talis consuetudo,
quāt&#x0169; est ex se possit esse nota Principi,
cuius cōsensus etiam desideratur. Duo-<marginalia>Actus pu-|blicus eße|potest du-|pliciter.</marginalia>
bus autem modis potest aliquis actus
esse publicus, scilicet, facto, & iure, si-
cut dupliciter dici solet actus notori-
us, scilicèt, notorietate facti, aut iu-
ris. Priori modo est actus notorius,<marginalia>Publicitas|facti & iu-|risquæ.</marginalia>
qui licèt sit actus priuatæ personæ, &
potestatis, nihilominus in cōspectu alio-
rum publicè fit, & non furtiuè, seu in
occulto; posteriori autem modo dici-
tur actus publicus qui publica authori-
tate, & iuridicè fit, vt est sententia iudi-
cis, & similes. Quando ergo consuetu-
do ipsa est de actibus priuatis, tunc cer-
tum est debere illos actus fieri publicè
saltem primo modo, & notorietate fa-
cti, vt possint consuetudinem inducere,
propter rationes factas. Quia si actus
clam fiant, & in abscondito, per illos, &
per talem modum operandi indicatur,
non fieri ex communi consensu populi,
nec consentiente Principe, ideoq&#x0301;ue ni-
si actus sint publici, saltem notorieta-
te facti, non possunt esse apti ad publi-
cam consuetudinem inducendum, & ita
declaratur hæc conditio in l. 5. tit. 2. par
tit. prima.</P>@@

<Z>CAPVT XI.
Vtrum ad consuetudinem iuridica notitia de a-
ctuum frequentia necessaria sit.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Ensus quæstionis est, an vt consue-<marginalia>1.|Astus pu-|bilci noto-|rietate fa-|cti possunt|consuetudi|nem indu-|cere.|Gloß.|Gloss.|Anton.</marginalia>
tudo introducatur, necessarium sit,
frequentiam sufficientem actuum
esse in iudicio publica authoritate de-
fensam, aut probatam. Aliqui affirmant
oportere, vt consuetudo sit in contra-
dictorio iudicio probata. Ita docet
Glossa in cap. vltim. de Consuetudine, &
in cap. Frustr{a}, dist. 8. in §. Sine scripto,
verb. Diuturni, Glossa etiam in Rubric.
C. Quæ sit long. consuetud. sequitur
Anton. 1. p. tit. 16. §. 4. Fundantur pri-
mo in cap. Abbate, de verbor. signific.<marginalia>1.</marginalia>
vbi quędam consuetudo allegatur ìnsuf-
ficiens, quia non fuerat in contradicto-
rio iudicio introducta, vbi Glossa id no-
tat, & confirmat exemplo pręscriptio-
nis, in qua requiritur protestatio, iuxta
l. Sic ali{a}, §. 2. ff. Quemadmodum serui-
tut. amitt. Sic videtur (inquit Gloss. Quod
requiratur in consuetudine præscribend{a}. Se-<marginalia>2.</marginalia>
cundo allegatur l. Cum de consuetudine, ff.
de Legib. Quæ dicit, cum aliquis alle-
gat consuetudinem, primum omnium
esse explorandum. An etiam in contradi-
ctorio iudicio consuetudo firmata sit. Tertio<marginalia>3.</marginalia>
fauet lex Hispaniæ, Part. 1. tit. 2. l. 5. quæ
habet consuetudinem decem, aut vigin-
ti annorum esse in posterum seruādam,
si hoc eodem tempore lis iuxta eandem
consuetudinem iudicata fuerit. Quar-
to addi potest coniectura, quia donec<marginalia>4.</marginalia>
ita sit consuetudo confirmata, non po-
test esse satis cognita, satisq&#x0301;ue publica,
ita vt alios obliget ad illius obseruatio-
nem, vel securos reddat in conscientia
illam imitantes. Quòd si quæres, quot<marginalia>2.|Actus iu-|dicialis nō|requiritur|ad consue-|tudinem in|ducendam.|Abb.|Bart.|Iasson.|Roch.|Greg Lop.|Pet. de Sa-|lazar.</marginalia>
actus iudicarij necessarij sint. Respon-
dent Glossæ, gemminatum iudicium cō-
forme, & sine contradictione, esse neces-
sarium, quod solum probant ex dicta l.
3. C. de Episc. aud.</P>
<P>  Hæc verò sententia falsa est, & con-
traria est communis Canonistarum, &
legislator&#x0169;, vt dixit Abbas in dicto cap.
vlt. n. 16. & tradit Barthol. in dicta l. 2. &
d. l. De quibus, in Repetit. q. 2. vbi etiam
Iasson col. 12. & Rochus dicta sect. 4. n.
34. vbi refert alios, Gregor. Lop. dicta l.
5. partit. & Pet. de Salazar lib. 1. de Con<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0823.jpg/>
@@1@<SE823>816 Lib. 7. De consuetudine, seu lege non scripta.
<duolan 2><-P>suetud. cap. 7. Et probatur primo, quia
actus iudicialis nō est necessarius ex na-
tura rei ad consuetudinem, nec ex iure
positiuo; ergo non habet, vnde sit neces-
sarius. Consequentia est clara, quia om-
nis conditio, vel causa necessaria ad cō-
suetudinem fundari debet in aliquo iu-
re, aliàs gratis, & sine fundamento asse-
ritur. Maior autem probatur, quia nulla
est ratio naturalis, quæ illam necessita-<marginalia>Barthol.</marginalia>
tem probet. Nam (vt ait Barth.) consen-
sus communis populi, vel maioris par-
tis eius sufficienter ostendit consensum
populi, & vsus ipse public&#xA770; per se potest
innotescere Principi, vt censeatur taci-
te consentire; ergo non est, cur ex natu-
ra rei requiratur actus iudicalis. Positi-
ua autem iura, quę de hac consuetudine
rationabili loquuntur, nunquam requi-
runt hanc conditionem, sed solum vt sit
præscripta, inueterata, antiqua, & simi-
lia, vt patet exdicto capit. vlt. & ex l. De
quibus, cum similibus.</P>
<P>  Deinde argumentor ratione, quia vt<marginalia>3.</marginalia>
interueniat ille actus iudicialis supponi
debet contradictio in iudicio; quid er-
go si nunquā talis cōtradictio facta est?
nunquam ergo poterit tunc introduci
consuetudo, quod est contra omnem ra
tionem, & contra omnia iura. Dici po-
test, in decem, velviginti annis solis non
firmari consuetudinem, si contingat nō
deferri ad contradictorium iudicium,
tamen si maiori tempore, vt per trigin-
ta annos, vel amplius durat, iam illa diu-
turnitate temporis suppleri illam ne-
cessitatem actuum iudicialium. Atq&#x0301;ue
ita saltem secundum ius Hispaniæ sen-
sit Burgos de Paz in l. 1. Tauri. n. 247. At<marginalia>Burgos de|Paz.</marginalia>
vero in iure communi hoc subsistere nō
potest, quia consuetudo decem annor&#x0169;
longęua est secundum ius commune, &
vt illa sit consummata, & perfecta, nō est
necessaria illa conditio ex vi iuris com-
munis, vt probatum est. De iure autem
Hispaniæ statim dicam.</P>
<P>  Tandem addenda est ratio infinuata<marginalia>4.|Panorm.</marginalia>
à Panormit. quæ mihi videtur optima.
Nam inuoluit hæc conditio quandam
repugnantiam: Si enim requiritur sen-
tentia in contradictorio iudicio, vel re-
pugnat dari primam sententiam iustam
in fauorem consuetudinis, & sic repug-
nabit introduci perfectam consuetudi-
nem, cuius contrarium supponunt e-<-P>@@

<-P>tiam authores contrariæ opinionis, vel
necesse est, vt talis sententia supponat
perfectam consuetudinem ante ipsam,
& sic sententia non erit necessaria ad
consuetudinem, sed ad summum notifi-
cabit illam. Prior pars probatur, quia
si sententia in fauorem consuetudins est
necessaria ad firmitatem consuetudi-
nis, ante primam sententiam non po-
test esse consummata consuetudo, cum
deficiat illi necessaria conditio; ergo
non potest per primam sententiam de-
clarari consummata, nec quod sit vali-
dus, aut licitus actus factus in virtute
illius, nec deniq&#x0301;ue quod aliquam obli-
gationem inducat, quia talis sententia
continebit errorem contra veritatem,
quia re vera ante sententiam non erat
talis illa consuetudo, iuxta illam opi-
nionem. Vnde etiam per se patet alte-
ra pars: nam si per sententiam verè, &
iustè consuetudo denunciatur perfe-
cta; ergo absq&#x0301;ue sententia consumma-
ta iam erat, nam sententia non consum-
mat illam, sed declarat, qualis sit.</P>
<P>  Ad primam ergo ex cap. Abbate, res-<marginalia>5.|Responde-|tur ad fun-|dame&#x0303;ta cō-|trariæ sen-|tentiæ.</marginalia>
pondetur in primis, ibi non esse sermo-
nem de consuetudine iuris, sed de præ-
scriptione iuris eligendi, quæ est res di-
uersa, de qua esse potest alia quæstio,
non tamen ab illa licet ad præsentem
argumentati. Secundo, verba illa non
sunt in decisione, sed in allegatione par-
tis, contra quam causa definita est, vt ex
textu constat. Tertio ibi non interpo-
nuntur illa verba ad insinuandum, sen-
tentiam in contradictorio iudicio esse
nec essariam ad præscriptionem, hoc e-
nim tam clarè falsum est, vt non sit ve-
risimile, fuisse allegatum, sed solum ad
probandum, talem consuetudinem non
sufficienter probari ex his indicijs, quæ
pars aduersa in illius probationem in-
duxerat. Vnde Panormitan. ibi numer.<marginalia>Panorm.</marginalia>
13. dicit, contrarium potius ex illo tex-
tu colligi. Exemplum autem, quod Glos-
sa adducit ex l. Siquis ali{a}, nihil ad rem<marginalia>Glossa.</marginalia>
præsentem facit, tum quia ibi non est
sermo de consuetudine iuris, sed præ-
scriptione seruitutis; tum etiamquia nō
est simile; ibi enim non explicatur, quo-
modo acquiratur seruitus pręscriptio-
ne, sed quomodo non amittatur, & dici-
tur nō amitti per nō vs&#x0169; quādo occasio
eius nō occurrit, sed fuit mere negatiu&#xA770;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0824.jpg/>
@@1@<SE824>C. 11. De notitia frequentiæ actuum necessaria ad consuet. 817
<duolan 2><-P>& non priuatiuus, vt infrà tr&#x0303;actando de
priuilegiorum amissione latiùs explica
bimus. Et quia hæc occasio vtendi ali-
quando non occurrit, nisi prius aliquid
operetur, ideo ibi dicitur, ante hanc oc
casionem non amitti seruitutem prop-
ter sol&#x0169; nōvsum, quod maximè in serui-
tutib&#xA770; vrbanis cōtingit, vt habetur ex l.
Hæc aute&#x0303;. ff. de Seruit. vrb. pręd. inde ergo
nihil colligi potest de necessitate cōtra
dictionis alterius, pręsertim in iudicio.</P>
<P>  Ad secundum ex l. Cum de consuetudine.
respondeo, ibi solum dici, ad exploran-<marginalia>6.|Ad 2.</marginalia>
dam, & probandam consuetudine&#x0303;, mul-
tum referre, si aliquando in contradi-
ctorio iudicio firmata sit, & ideo hoc es-
se in primis spectand&#x0169;. Quod esse potest
ver&#x0169;, non quia talis sententia sit neces-
saria ad veritatem, & cōsummationem
consuetudinis, sed quia ad illius proba-
tione&#x0303; multum potest conferre. Omitto
aliter legi textum illum negatiuè, scili-
cet, multum referre, an non contradicto ali-
quo iudicio consuetudo firmata sit, & sic est res
clarior, nam hęc negatio necessaria esse
potest ad firmitatem cōsuetudinis: quia
per sententiam datam contra consue-
tudinem, interrumpitur, vel cessat præ-
sumptio taciti cōsensus reipublicæ, aut
Principis. Sed prior lectio censetur ger-
mana, quam alijs etiam modis expon&#x0169;t
ibi Glossa, & Doctores, vt in eis videri
potest.</P>
<P>  Ad tertium ex lege Hispaniæ, circa
illam nostri interpretes laborāt, & qui-<marginalia>7.|Ad 5.</marginalia>
dam conantur illā interpretari de præ-
scriptione, sed malè, tum quia apertè lo
quitur de consuetudine, vt consideran-
ti patebit, tum etiam quia etiam in prę-
scriptione id non est verum, vel habet
eandem difficultatem. Alij verò faten-
tur ex iure speciali Hispanię esse neces-
sarias duas sententias in contradicto-
rio iudicio, vt consuetudo firmetur. Ita<marginalia>Burgos de|Paz.</marginalia>
Burgos de Paz in l. 1. Tauri n. 247. Sed
licèt verba literæ faueant, sensus est
tam absurdus, vt non videatur admit-
tendus. Quia (vt supra ostendi) inuoluit
repugnantiam hæc conditio. Quia si il-
la esset necessaria nunquam posset pri-
ma sententia iustè proferri pro consue-
tudine, seu secundum illam. Duo ergo<marginalia>Duo distin|guend{a}.</marginalia>
in illa lege distinguenda mihi videntur,
vnum est, quòd consuetudo sit plenè in-
troducta, & suum effect&#x0169; iuris habeat,<-P>@@

<-P>alter&#x0169; est, quod talis cōsuetudo sit irre-
uocabilis ex virtute, & ordinatione il-
lius legis. Ad primum ergo non postula-
tur duplex sententia, & hoc est, quod ad
nos spectat; ad sec&#x0169;dum autem videtur
postulari, & quoad hoc videtur peculia-
re illud ius Hispaniæ, quod an sit in vsu,
& quomodo intelligendum sit, ad nos
nunc non pertinet. Hic autem sensus fa
cilè ex verbis legis colligetur, quæ sic
habent. Si populus decem, vel viginti annis ali
quid fecerit, sciente domino, & non contradicen-
te, poterunt deinde id libere facere. Hæc est
prima pars, in qua ad ius consuetudinis
nihil aliud postulatur. Deinde verò ad-
ditur. Et talis consuetudo obseruanda in poste-
rum est, si hoc eodem tempore iuxta prædictam
consuetudinem bis iudicatum fuerit. Hæc ergo
est altera pars, in qua iam non dicitur,
liberè posse id fieri, sed omnino obser-
uandum id esse, & ad hoc specialiter po-
stulatur illa secunda conditio. Et hic
sensus magis declarabitur ex dicendis
tum in præsenti, tum in cap. 16.</P>
<P>  Ad quartum ex ratione sumpt&#x0169; res-<marginalia>8.|Ad 4.</marginalia>
pondetur, ad summum probare, senten-
tiam in contradictorio iudicio confer-
re ad probationem consuetudinis, & ad
notitiam eius, quod facilè concedimus.
Nihilominus tamen ante illam senten-
tiam est vera consuetudo, imò dum cō-
suetudo est in fieri, non potest talis sen-
tentia habere loc&#x0169; exvi consuetudinis,
vt iam probaui. Ite&#x0303; ante sententiā pro-
cedere debet probatio sufficiens; ergo
sine sente&#x0303;tia potest esse moralis certitu
do de qualitate, & sufficie&#x0303;tia consuetu-
dinis introductę, imò respectu eor&#x0169;, qui
nō poss&#x0169;t per se mod&#x0169; cōsuetudinis ex-
pendere, sufficiet probabilis Doctorum<marginalia>Quid valet|vnius gra-|uis Docto-|ris assertio.|Bart.|Mascard.|Sanc.</marginalia>
opinio. Quin potius satis esse vnius gra-
uis Doctoris assertione&#x0303; censuit Bart. in
d. l. De quibus, q. 4. & multi graues aucto-
res sequuti sunt, quos dilige&#x0303;ter refer&#x0169;t
Mascard. de Probat. concl. 426. & Sanci.
lib. 7. de Matrim. disp. 17. n. 8. Quod in-
telligendum est, dummodò alij non cō-
tradicant, & tunc etiam verius est re-
quiri, vt vel plures, & graues Doctores
in illa assertione cōueniant, vel dictum
vnius alijs grauibus coniecturis adiu-
uetur. Et fortasse in hoc sensu voluit
Rex Alphonsus in dicta l. 5. duas sente&#x0303;-
tias concordes ad certitudinem, & pro-
bationem talis consuetudinis sufficere,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0825.jpg/>
@@1@<SE825>818 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>ita vt contra illas amplius iudicari non
possit, nec maior probatio pro consue
tudine postulari. Quod potuit optimè
institui, licet in iure cōmuni fundari nō
possit. Nā l. 3. C. de Episc. aud. quam al-
legāt dictę Glossæ, non de hoc loquitur,
sed de venia non facile concedenda ei,
qui iterato peccat, quod pertinet ad so-
l&#x0169; fact&#x0169;, & ad impropriā cōsuetudine&#x0303; in
choatā, seu assuefactione&#x0303;, vt suprà dixi.</P>
<P>  Addit verò Panorm. ex opinione Do-<marginalia>9.|Panormit.</marginalia>
ctorum vtriusq&#x0301;; iuris, licet sententia iu-
dicis nō sit necessaria ad consuetudine&#x0303;,
posse tamen iuuare ad illā non sol&#x0169; pro-
bandam, sed etiam introducendā. Quia
nimir&#x0169;, si iudex iudicauit cōtra legem,
populo sciente, & non contradice&#x0303;te, per
hoc indicatur consensus populi de cō-
suetudine introduce&#x0303;da. Sed certè si sen-
tentia fuit iusta, supponere debet con-
suetudine&#x0303; perfectā, & derogantem legi,
& ita non potest deseruire ad introdu-
cendam consuetudine&#x0303;, sed ad ostenden-
dam, & roborandā. Si aute&#x0303; fuit iniusta,
debilis est cōiectura, quia non potest fa
cilè populus resistere iudici, aut cōtra-
dicere, & ideò inde non colligitur con-
sensus eius, sed tolerātia, quia obuiare<marginalia>Anton.|Rochus.</marginalia>
nō potest. Et ideò Anton. & Rochus ibi
multas addunt circunstantias, vt conie-
ctura vim aliquā habeat, quas omitto,
quia non obstante tali sententia, seu iu-
dicio, ijdem actus necessarij sunt ad cō-
suetudine&#x0303;, idemq&#x0301;; tempus ad illius præ-
scriptionem, quia sententia iniusta non
potest in hoc aliquid indulgere, neque
opposit&#x0169; in iure aliquo potest fundari.</P>
<P>  Aliter verò Sylu. verb. Consuetudo. q. 4.<marginalia>10.|Syluest.</marginalia>
dicit, in actibus iudicialibus sente&#x0303;tiam
conferre ad consuetudinem intro duce&#x0303;-
dam, ita vt, inquit, ex duabus sententijs, inter-
ueniente lapsu te&#x0303;poris congruo, & accede&#x0303;te con-
sensu populi à principio, vel ex post facto, præsu-
matur consuetudo, quia habent aptitudine&#x0303;
ad consuetudinem inducendam. L. Nam
& his. ff. de Inoffi. test. & l. Siquis. §. Quod sub
eode&#x0303;. ff. ad Syllan. Hoc verò declaratio-
ne, & examinatione indiget. Certum est
enim, quod sicut per act&#xA770; extraiudicia-
les contractuum, testame&#x0303;torum, & alia-
rum obseruantiarum potest induci ius
cōsuetudinis circa similes actus, ita per
actus iudiciales potest induci cōsuetu-
do ad similes actus, quam supra diximus
nomine styli significari, & ex ibi dictis,<-P>@@

<-P>& à paritate rationis, vel certè à fortio-
ri hoc constat. Vnde vlterius addo, sicut
ad consuetudinem extra iudiciale&#x0303; non
requiritur sente&#x0303;tia, ita neq&#x0301;; ad iudicia-
lem, seu quæ ex actibus iudicialibus cō-
surgit. Quia etiam multi actus iudicia-
les sunt distincti à sententia, & possunt
multiplicari, & sufficienti tempore du-
rare sine vlla sententia circa tale&#x0303; con-
suetudine&#x0303;, vel secundum illam, aut con-
tra illam. Tunc ergo introducitur con-
suetudo absq&#x0301;; sententia: nam æquè pro-
cedunt omnes rationes factæ in talibus
actibus, & tali cōsuetudine, ac in extra-
iudiciali. Imò licèt actus illi iudiciales
sint actus dice&#x0303;di ius, seu licèt sint sente&#x0303;-
tiæ multiplicatæ, non erit vnquā neces-
saria sententia, quasi reflexiuè iudicans
de consuetudine sic iudicādi. Et ita for-
maliter, ac propriè loque&#x0303;do, ad iudicia-
lem consuetudine&#x0303;, vltra actus, per quos
inducitur in actu exercito, n&#x0169;quam re-
quiritur sente&#x0303;tia in contradictorio iu-
dicio de ipsa consuetudine, vel de iure
per ipsam introducto: licet si consuetu-
do sit de iudicādo hoc, vel illo modo, vel
de pronunciando sententiam per hunc,
vel illum, necessarium sit introduci per
actus iudicandi, & ita formaliter, ac
propriè nulla est differentia inter actus
iudiciales, & extraiudiciales.</P>
<P>  Dic&#x0169;t tame&#x0303; multi in sente&#x0303;tijs fere&#x0303;dis,<marginalia>11.|Aliorum|sententia.|Syluest.|Glossa.|Ioā. And.|Bart.</marginalia>
imò in actibus iudicialib&#xA770; sufficere duos
actus ad introducendā consuetudine&#x0303;, &
hoc videtur inte&#x0303;dere Sylu. suprà, & se&#x0303;-
tit Gloss. in d. l. De quibus, verb. Inueterata,
& Ioan. Andr. in d. c. Abbate. & Bart. in d.
l. De quibus, in Repeti. q. 4. & multi loque&#x0303;-
tes de stylo significāt, duos actus in iudi
cio sufficere ad styl&#x0169; inducend&#x0169;; stylus
aute&#x0303; non est nisi cōsuetudo quędā in illa
materia, vt supra dixi. Ita verò de stylo
sentire videtur Deci. in Rubr. de Cōstit.<marginalia>Decius.|Rebuff.</marginalia>
n. 35. vbi dicit, ad stylum non requiri te&#x0303;-
poris lapsum. Imò Rebuff. tract. de Cō-
suet. art. 2. Gloss. 13. n. 10. & 17. dicit, ad
stylum non requiri vsus probationem,
actuum vè pluralitate&#x0303;, vbi alios refert.
Et hanc sententiam probat Christoph.<marginalia>Christoph.|de Paz.|Cyn.</marginalia>
de Paz in Rubric. legum styli. 1. p. nu. 76.
& sequentibus. Et citat Cynum in lege
2. C. Quæ sit longa consuetudo. dicen-
tem, tantam esse styli auctoritatem, vt
etiamsi ab vno iudice inductus sit, legis
vim habeat, & loquitur de stylo inducto<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0826.jpg/>
@@1@<SE826>C. 11. De notitia frequentiæ actuum necessaria ad consuet. 819
<duolan 2><-P>moribus sine lege scripta, vt idem Paz
latè declarat infrà. nu. 86. & sequentib.
Hoc etiā cōfirmare vide&#x0303;tur multa, quæ
de obseruātia tradit Anto. in d. cap. vlt.<marginalia>Anton.|Rochus.</marginalia>
& ex illo Rochus ibi in Præfat. n. 23. vbi
dicunt, non requirere tempus, sed duos,
vel tres actus, & nihilominus in iudicijs
esse sequendam. Maximè si talis obser-
uantia sit declaratiua, & interpretatiua
iuris. Deniq&#x0301;; ad idem faciunt multa, quę
de solito, & consueto tradit ide&#x0303; Rochus
supra q. 5. n. 34. contendens ad consue-
tum duos actus sufficere pręcipuè in iu-
dicialibus.</P>
<P>  Sed nihilominus propriè. & cum pro-<marginalia>12.|Quid de a-|ctibus iudi|cialibus di|cendum.</marginalia>
portione loque&#x0303;do, nihil speciale in hoc
inuenio in actibus iudicialib&#xA770;, his seclu-
sis, in quibus interuenit persona, & au-
ctoritas supremi Principis potentis cō
dere lege&#x0303;: nam in eo est specialis ratio
quoad aliqua, vt statim exponā. Itaq&#x0301;; li-
cet verissim&#x0169; sit, per stylum non script&#x0169;
posse induci ius, vt docent omnes Iuris-
periti in c. Ex literis, de Cōstit. & in d. l. 2.
C. Quæ sit longa consuet. & specialiter
Bald. in l. Siquis intra. C. de  Bonis damnat.<marginalia>Bald.|Iason.</marginalia>
Ias. in l. Si Domus. §. In pecunia. ff. de legat.
1. n. 5. nihilominus, quòd ad hoc ius in-
ducend&#x0169; sufficiant duo actus, vel certus
aliquis numerus, nullo iure inuenio de-
finitum, nec verisimili ratione probari
posse, aut differentiam in hoc constitui
inter styl&#x0169;, & alias cōsuetudines in alijs
actuum generibus. Et ideo dico, etiam<marginalia>Quæ mora|in actibus|iudicialib&#xA770;|requiritur.</marginalia>
in actibus iudicialibus requiri freque&#x0303;-
tiam cum ea temporis mora, quæ vel
ad præscribendam consuetudinem suf-
ficiat, vel ad sufficienter ostendendum
cōmunem populi, & Principis consens&#x0169;.</P>
<P>  Et in primis hoc significant iura, quę<marginalia>13.</marginalia>
etiam in stylo, seu actibus eius absolutè
requirunt vsum frequentem, & more&#x0303;, vt
patet ex l. 1. C. Quæ sit long. consuet. ibi
Probatis ijs, quæ frequenter in oppido in eodem
controuersiarum genere seruata sunt. Item ex
l. Nam & ijs (quam Sylu. citat) ff. de Inoff.<marginalia>Syluest.</marginalia>
testam. ibi, Cum obtinere assiduè soleant. nam
particula assiduè plus significat, quàm bi
nos actus. Aliaverò lex Ad sylanian. quā
Syluest. allegat, nihil prorsus ad re&#x0303; præ-
sentem facit. Alia item iura, quæ requi-
runt actuum frequentiam, generaliter,
& indifferenter loqu&#x0169;tur. Præterea hoc
clarè sentit Bart. in l. De quibus. num. 14.<marginalia>Bari.</marginalia>
nam etiam in sententijs requirit decen-<-P>@@

<-P>nium, & tacitum consensum populi. Ide&#x0303;
magis sensit Deci. dicto nu. 35. ait enim,<marginalia>Dec.</marginalia>
in stylo eius, qui habet potestatem con-
de&#x0303;di leges, non requiri temporis laps&#x0169;,
alioqui verò desiderari ad styli intro-
ductionem; eadem ergo ratione requi-
ritur actu&#x0169; frequentia prude&#x0303;ti arbitrio
definie&#x0303;da iuxta supra dicta. Idem sensit
Salicet. in d. l. 2. C. Quæ sit lōga consuet.<marginalia>Salicet.</marginalia>
n. 23. dicens, actus vnius iudicis plurifi-
catos non inducere styl&#x0169;, nisi summę po<marginalia>Bald.|Bart.</marginalia>
testatis magistrat&#xA770; sit. Quod &#xA753;bat Bald.
in l. 3. eiusdem tit. & Bart. in l. Iurisperitos,
ff. de Excus. tut. circa fine&#x0303;, & plura pro
hac parte videri possunt in Burgensi in<marginalia>Burgens.</marginalia>
Pro&#x0153;m. legum Tauri. n. 220. & seque&#x0303;tib.
& in Christophor. Paz vbi supra. Ratio<marginalia>Christoph.|de Paz.</marginalia>
verò iam tacta est, quia neq&#x0301;; in iudice,
neq&#x0301;; in ministris eius est potestas con-
dendi ius, etiam si expressè velint; ergo
nec possunt per. duos, vel tres actus il-
lud inducere, tacite, cum nulla ratio, vel
lex hoc eis concedat.</P>
<P>  Dices. Esto hoc verum sit in cæteris<marginalia>14.|Obiect.</marginalia>
actibus iudicialibus præparatorijs (vt
sic dicam) ad sententiam, tamen in ipsa
sententia esse specialem rationem, quia
per illā dicitur, & explicatur ius, & ideo
videtur habere vim statuendi ius, quia
publica auctoritate fertur, & præsertim
bis repetita, & cōmuni consensu populi
acceptata, quia tunc iā videtur esse ius
cōmuni cōsensu approbat&#x0169;. Respōdeo,<marginalia>Sol.</marginalia>
si iudex proferens sente&#x0303;tiam non sit su-
premus Princeps, & ita non habeat po-
testatem condendi legem, eius senten-
tiam, etiam iteratam, vel etiam à diuer
sis iudicibus eiusdem ordinis repetitā
non facere ius, propter solum numer&#x0169;
actuum. Quod potest sumi ex l. Nam Im-
perator. ff. de Legib. ibi, Aut rerum perpetuò
similiter iudicatarum. Ratio verò est, quia
illæ sententiæ non sufficiunt inducere
ius per modum consuetudinis, propter
rationem factam, nec per modum legis
scriptæ, quia non est potestas in iudicā-
te. In quo differt talis sententia ab ea,
quæ est à supremo Principe: nam illa
inducere potest ius, non per modum cō-
suetudinis, sed per modum legis scrip-
tæ, modo suprà explicato in lib. 3. & 4.
& ideo tunc nec duo actus requirun-
tur, sed vnus sufficit. In inferiori verò
nec plures sufficiunt, vt expresse tradit
Imperator in leg. Nemo. C. de Sentent. &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0827.jpg/>
@@1@<SE827>820 Lib. 7. De lege non scriptà, quæ consuetudo àppellatur.
<duolan 2><-P>inter loquut. omni. iudi. Ratione cuius
dixit Glossa in dicto cap. vlt. verb. Legi-<marginalia>Gloss{a}.</marginalia>
timè, quod duæ vices non sufficiunt, quia
non exemplis, sed legibus iudicandum est, vt in
dicta lege dicitur. Habet ergo senten-
tia priuati iudicis aliquam auctorita-
tem, & si sit senatus publici, aut Regij
multo maiorem, augeturq&#x0301;ue per itera-
tas sententias conformes, non tame&#x0303; ha-
bent legis auctoritatem, sed grauis Do-
ctoris, vel etiam plurium Doctorum, vt
constat in decisionibus Rotæ, & simili-
bus. Quod si in aliquo regno speciali-
ter statutum sit, vt iudices non recedāt
ab eo, quod bis, vel pluries in senatu
Regio fuerit iudicatum, id erit speciale
in tali regno, & non in virtute consue-
tudinis, sed illius legis scriptæ: seclusa
autem lege, tacitus consensus populi,
aut Principis non præsumitur, nisi diu-
turno te&#x0303;pore, & per sufficientem actu&#x0169;
frequentiam de illo constet.</P>
<P>  Ad ea verò, quæ de stylo in contrari&#x0169;<marginalia>15.|Duplexmo|dus intelli-|ge&#x0303;di styl&#x0169;.</marginalia>
allegabantur, respondeo, duobus modis
posse intelligi. Primò de stylo habente
vim legis, & sic dico, non procedere, ni-
si quando stylus vel lege scripta proba-
tus est, vel sufficienti consuetudine prę-
scriptus, vel certè ita est proprius su-
premi Principis habentis auctoritatem
condendi legem, vt sufficienter per il-
lum declaret, hanc esse suam voluntate&#x0303;.
Secundò ìd potest intelligi de stylo non
fundato in auctoritate Principis, aut le-
gis, nec sufficienti consuetudine intro-
ducto, sed per aliquos actus consueto,
& tunc dico esse sequendum, & imitan-
dum, non ex legis obligatione, sed sec&#x0169;-
dum prudentiam, & conuenientem pro
cedendi modum, nisi ratio in contra-
rium vehementer vrgeat, vel alia gra-
uissima necessitas cogat, & hoc modo
credo esse loquutos de obseruantia, &
de stylo facti, Antonium, Rochum, & plu<marginalia>Anton.|Rochus.</marginalia>
res alios ex auctoribus allegatis.</P>
<Z>CAPVT XII.
Vtrum consuetudo per solos actus voluntarios
induci valeat.</Z>
<P><INI3>C</INI3>Erta, & communis resolutio est,<marginalia>1.</marginalia>
actus introducentes consuetudi-
nem, voluntarios esse debere. Et
ratio est, quia actus consuetudinis non
inducunt illam, nisi ratione consensus<-P>@@

<-P>populi, qui per illos indicatur, sed actus
non indicant consen sum, nisi sint volun-<marginalia>Actus in-|troduce&#x0303;tes|consuetudi|nem debe&#x0303;t|eße volun-|tarij.</marginalia>
tarij; ergo vt consuetudinem introdu-
cant, necessarium est, vt voluntarij sint.
Consequentia est euidens, & Minor est
etiam nota in philosophia morali. Ma-
ior autem est communis consensus Do-
ctorum in hac materia. Vnde etiam in
cap. 1. vidimus, multos velle, vt ille con-
sensus in definitione consuetudinis ex-
presse ponatur, & omnes consentiunt,
saltem implicitè intelligi. Et ratio est,
quia licèt requiratur etiam consensus
Principis, vt statim dicemus, tamen ille
supponit consensum populi, cui in hoc
morem gerit: quod est manifestum, quā-
do consuetudo derogat iuri Principis,
idem tame&#x0303; est, quando inducit ius, quia
hoc ius consuetudinis incipit (vt sic di-
cam) à populo, & ideo supponit consen-
sum eius. Vnde cum in omni lege requi-
ratur aliquo modo populi consensus, di
uerso tame&#x0303; modo in lege scripta, quàm
in hoc iure non scripto: nam lex proce-
dit primo, & per se à Principe, & exigit
consensum à populo, illum obligādo ad
acceptandam legem, vt lib. 3. & 4. dixi:
in iure autem cōsuetudinis Populus in-
cipit, quantum in se est, volendo ius in-
troducere, & tacitè impetrando con-
sensum à Principe. Hac ergo ratione
necessarium est, vt actus consuetudinis
voluntarij sint.</P>
<P>  Ex quo principio infero, per actus<marginalia>2.|Per actus|ignorantia|& errore|factos non|inducitur|cōsuetudo.|Gloß.|Innoc.|Bart.|Bald.|Cardin.</marginalia>
ignorantia, & errore factos non induci
consuetudinem, quia inuoluntarij sunt.
Ita Glossa in d. cap. vlt. de Consuet. & ibi
Cardin. Gloss. in cap. Frustra, d. 8. Innoc.
in Rubr. de Consuet. n. 4. Gloss. & Bart.
in l. 2. C. Quæ sit longa, &c. q. 17. in vlti-
mis verbis, & Bal. in l. De quibus, in 5. op-
posit. & idem ferè dicunt reliqui, quos
referā, addunt verò limitatione&#x0303;, & pro-
batione&#x0303; ex l. Quod non ratione, ff. de Legib.
de quibus statim dicam. Melius potest
probari ex d. l. De quibus, quatenus totā
vim consuetudinis ponit in cōsensu po-
puli, qui tollitur per errore&#x0303;. Iuuat etiā
lex Sed & ea. infrà eod. dicens, consuetu-
dinem habere vim ex tacita ciuium cō-
uentione, cessat autem vera conuen-
tio, vbi error interuenit. Item lex Imò.
infrà eodem dicens, ius consuetudi-
nis esse magnæ auctoritatis, quia in tan-
tum probatum est, vt non fuerit neceße scripto<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0828.jpg/>
@@1@<SE828>C. 12 An cōsuetudo per solos actus vol&#x0169;t arios inducivaleat. 821
<duolan 2><-P>comprehendi; at consuetudo per errorem
introducta non potest habere hanc au-
ctoritatem, nec censeri verè probata,
sed solum reputata. Item in l. 2. C. Quæ
sit long. consuet. dicitur, Consuetudo præ-
cedens, & ratio, quæ in consuetudinem euasit,
custodienda est; supponit ergo consuetu-
dinem debere esse ex ratione, & non ex
errore profectam. Nam si per errorem
inducta est, detecto errore, cessat ratio
apparens, quæ esse potuit talis con sue-
tudinis, & consequenter cessat ipsa cō-
suetudo, quia non potest sine ratione
subsistere. Quare licet durante errore
videatur consuetudo præualere, & ius
inducere, illud solum erit ex conscien-
tia erronea, nam veritate intellecta ces
sabit vis consuetudinis, & ita prius non
fuit verum ius, sed putatum, & idem est
de ipsa consuetudine.</P>
<P>  Obijcitur autem cōtra hanc illatio-<marginalia>3.|Obiect.</marginalia>
nem lex 39. de Legib. ff. quæ sic habet.
Quod non ratione introductum est. sed errore
primum, deinde consuetudine obtentum, in alijs
similibus non obtinet. Ex quo textu colligi
videtur, consuetudinem errore inductā,
& roboratam, validam esse quoad illam
materiam, circa quam inducta est, non
esse tamen extendendam ad similes. Ita<marginalia>Bart.|Bald.|Glossa.|Panorm.|Anton.|Rochus.</marginalia>
sentit Bart. dicta l. De quibus. nu. 5. & in l.
Diuturn{a}. ff. de Legib. & in l. 1. cum Glos-
sa ibi, C. Quæ sit longa consuet. vbi etiā
Bald. & alij. Item Panormitan. in dicto
cap. vltim. num. 12. & ibidem Anton. &
Rochus sect. 4. in princip. vbi alios alle-
gat, qui in summa tria dicunt. Nam pri-
mò supponunt, consuetudinem ex certa
scientia, & sine errore inductam cum
alijs conditionibus sufficientibus, non
solum valere in materia, in qua versa-
tur, sed etiam extendi ad similia. Add&#x0169;t
secundò, consuetudinem per errorem
inductam etiam esse validam in sua ma-
teria. Tertiò verò concludunt, poste-
riorem consuetudinem differre à prio-<marginalia>Explicatur|lex propo-|sita.</marginalia>
ri, quia non patitur tantam extensio-
nem ad casus similes. Ex quibus dictis
primum licèt sit valde receptum à Iu-
ristis, apud me magnam difficultatem
habet. Veruntamen quia in generali
non potest rectè examinari, vel expli-
cari, melius fiet circa singulos effectus
principales consuetudinis. Secundum
verò dictum directè aduersatur nostræ
assertioni, & ab eis non probatur vlla<-P>@@

<-P>ratione, sed tantum ex dicta l. Quod non
ratione, nec respondent rationi factæ,
quia error tollit consensum, cum tame&#x0303;
ipsi eadem vtantur ad probandum ter-
tium dictum.</P>
<P>  Quapropter in propria consuetudi-<marginalia>4.|Impugna-|tur prædi-|cta illius le|gis inter-|pretatio.|Cynus.|Bart.</marginalia>
ne, de qua tractamus, non censeo illam
opinionem posse subsistere. Quod oste&#x0303;-
do per partes, assumendo aliqua ab eis-
dem Doctoribus concessa. Nam in pri-
mis Cynus, & alij antiqui, quos etiam
sequitur Bartholus, propter illam ra-
tionem limitant illud dictum, vt non
procedat in consuetudine, quæ est con-
tra legem, quia si populus operatur cō-
tra legem ex ignorantia eius, vel errans
existimando ita disponere, clarum est
non habere animum derogandi legi.
Quomodò ergo in tali cōsuetudine ex-
plicabitur dicta lex, Quod non ratione? nam
illa consuetudo maximè dici potest nō
ratione, & per errorem inducta? Imò
multi exponunt de hac consuetudine
contra ius positiuum maximè loqui le-
gem illam, cum dicit, illam non ratione
induci, ne videatur loqui de irrationa-
bili consuetudine. Prætereà, etiam de
consuetudine præter legem Barthol. &<marginalia>Bart.</marginalia>
alij distinguunt, an error sit facti, vel iu-
ris, & de consuetudine inducta ex erro-
re facti, fatentur non præualere ex de-
fectu consensus, iuxta legem, si per errore&#x0303;.
ff. de Iurisdict. omnium iudi. Si verò er-
ror sit tantum circa ius, dicunt, nihilo-
minus valere consuetudinem cum dicta
limitatione, seu non extensione.</P>
<P>  Priorem ergo partem vt nobis non<marginalia>5.</marginalia>
contrariam admittimus, & ex illa im-
pugnamus secundam, quia etiam error
iuris tollit cōsensum in iure induce&#x0303;do.
Nam in his, quæ tantum sunt pręter ius,
non potest errari circa ius, nisi vel exi-
stimando illa esse prohibita, vel existi-
mādo esse præcepta. Stante verò priori
errore non fit consuetudo inductiua iu-
ris, quia hoc non intenditur, sed potius
derogare iuri, neq&#x0301;; inducitur consuetu-
do derogans iuri, quia re vera nullum
datur ius, cui derogetur. Stante autem
posteriori errore, non potest consue-
tudo inducere legem, quia non fit eo
animo, sed potius animo seruandi le-
gem. Sicut enim consuetudo ex ve-
ra lege orta non inducit ius, vt suprà
dixi, ita neq&#x0301;ue illa, quæ ex putata obli-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0829.jpg/>
@@1@<SE829>822 Lib. 7. De lege non scripta quæconsuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>gatione legis fit, non potest ius induce-
re, qui tollit consensum, vt ex dicendis
in sequenti capite euidentius cōstabit;
ergo nunquam consuetudo ex errore
inducit ius, etiam in propria materia.
Vnde melius, & fortius concluditur, nō
extendi ad alias. Ideoq&#x0301;ue non probo
exemplum, quod ex Baldo adducit Ro-<marginalia>Bald.|Roch.</marginalia>
chus, dicens, si populus consueuit non
extrahere frumentum ex loco, quia cre
dit id esse prohibitum, legem inducere
consuetudinem, quia licet talis popu-
lus errauerit in iure, consensit in facto;
non enim satis est, materialiter consen-
tire in facto, sed oportet consentire in
facto, vt inductiuo iuris, quia (vt idem
Rochus ibi fatetur, & capite sequenti<marginalia>Rochus.</marginalia>
dicetur) ius non inducitur per consue-
tudinem sine animo inducendi consue-
tudinem, id est ius consuetudinis; & h&#x0169;c
animum tollit error, vt apertè proba-
tum est; ergo. Optimum exemplum est
de professione tacita, quæ per nullum
vsum inducitur, quandiu error de valo-
re prioris professionis perseuerat, ob
defectum consensus, vt est vulgare.</P>
<P>  Ad legem autem Quod non ratione, pri-<marginalia>6.|Ad obiect.|ex l. Quod|non ratio-|ne, resp.</marginalia>
mum respondeo, posse explicari de prę-
scriptione, & non de propria consuetu-
dine legali. In illa enim propriè contin-
git, vt sine ratione, id est, sine vero titu-
lo, & per errorem, cum bona fide inci-
piat consuetudo, & eodem modo pro-
cedat, & præualeat vsque ad ius pręscri
ptionis induce&#x0303;dum. Quod tamen in cō-
suetudine propria, & legali vix potest
intelligi, tum propter dicta de errore,
tum quia ius consuetudinis induci non
potest sine ratione. Solum videtur, non
posse applicari ad præscriptionem illā
vltimam particulam, In alijs similibus non
obtinet, quia eadem præscriptio nunquā
extenditur vltra propriam materiam
propter similitudine&#x0303; in materia, quod
si sit similitudo in præscribendo, in qui-
buscumq&#x0301;ue similibus casibus idem ius
obtinebitur. Existimo tamen recte in-
terpretari legem illam quoad hanc par
tem per regulam iuris dicentem, Quod
alicui specialiter conceditur, trahi non debet ab
alijs in exemplum, est 74. de Regul. iur. in 6.
& iuuat regul. 78. dicens, In argumentum
trahi nequeunt, quæ propter necessitatem ali-
quando sunt conceß{a}. Et quod dicitur in l.
1. ff. de Constit. Princip. concessiones<-P>@@

<-P>personales non trahi in exemplum. Sic
enim dici potuit in dicta l. Quod non ra-
tione, id, quod alicui licet ratione con-
suetudinis bona fide præscriptæ, etiam
si absque ratione, & per errorem sit in-
ducta, non posse ab alijs vsurpari, etiam
si in cæteris videantur pares, seu simi-
les. Et hanc expositionem sumere mihi
videor ex Glossa in l. Quod verò. ff. de Le-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
gib. quæ similis est præcedenti, & vna
per aliam rectè declaratur.</P>
<P>  Obstare autem potest huic exposi-<marginalia>7.|Obiect.</marginalia>
tioni, quia illa lex sub titulo de legibus
continetur, & quia aliæ leges antecede&#x0303;-
tes, & consequentes de legali consuetu-
dine loquuntur. Sed ad euitandum ali&#x0169;<marginalia>Solut.</marginalia>
absurdum sensum, mirum non est, si no-
men consuetudinis in illo loco aliquā-
tulum ampliemus. Præsertim quia mul-
ta in illis legibus continentur, quæ com
munia sunt vtriq&#x0301;; consuetudini, & Do-
ctores, dum illa exponunt, & conditio-
nes consuetudinis tradunt, omnia mis-
cent, vt sæpe admonui. Et certè vulgare
exemplum, quo Iuristæ vtuntur de con-
suetudine introducta, quòd si dominus
vini imposuerit manum ad plaustrum,
ex tunc sit suum periculum, ad consue-
tudine&#x0303; præscriptionis pertinet. Et Glos<marginalia>Glossa.</marginalia>
sa in dicta l. exponit, quod talis consue-
tudo non transit ad similes, vtiq&#x0301;; contra
personas, cōtra quas per talem consue-
tudinem non fuerit præscriptum. Et to-
tum hoc potest censeri pertinens ad ti-
tulum de legibus: nam licèt hæc con-
suetudo non faciat legem, mutat mate-
riam illius, ita vt ratione eius aliter in
tali casu legibus vtendum sit.</P>
<P>  Secundo si velimus lege&#x0303; illam de pro-<marginalia>8.|Alia inter|pretatio le-|gis, Quod|sine ratio-|ne.</marginalia>
pria cōsuetudine legali intelligere, res-
pondebimus, in illa non dici, posse con-
suetudine&#x0303; sine ratione, & per errorem
introduci, sed contrari&#x0169; potius defini-
ri, vt intellexer&#x0169;t Glossæ in nostra illa-
tione, & assertione citatæ, allegātes pro
sua sententia lege&#x0303; illam. Vnde cum dici-
tur, In alijs similibus non obtinet, non est sen-
sus, in illa materia obtinere, nō verò in
similib&#xA770;. Hoc enim fortasse de omni cō-
suetudine, etiā ex certa scie&#x0303;tia introdu-
cta dici potuit, vt infrà dicā. Vel certè si
alię cōsuetudines exte&#x0303;dātur ad similia,
etiā hæc extenderetur, si esset vera lex,
quia hęc exte&#x0303;sio n&#x0169;quā fieri potest, nisi
quantum ratio legis patitur, quæ ratio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0830.jpg/>
@@1@<SE830>C. 12. Vtr&#x0169; cōsuetu. per solos actus vol&#x0169;tarios induci valeat. 823
<duolan 2><-P>locum habet in quacumq&#x0301;ue lege, si vera
lex est; ille ergo sensus non potest recta
ratione accōmodari. Sensus ergo erit,
non obtinere in similibus, id est, talem
consuetudinem nō durare, & intellecto
errore, non dare ius ad exercendos ac-
tus similes illis, qui antea per errorem
quasi ex consuetudine putata legitima
exercebantur. Hic enim sensus nec ab-
surditate&#x0303; habet, nec vim Verbis infert,
& secundum illam lex illa probat asser-
tionem nostram, vt Glossę voluerunt.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue inquiri potest in hoc pun-<marginalia>9.|Quæ igno-|rantia vel|quis error|sit qui non|inducit con|suetudine&#x0303;.</marginalia>
cto, de qua ignorātia, vel errore hoc in-
telligendum sit. Nam in hoc etiā Cynus,
& alij Iuristæ distinguunt, vt solent de
causa motiua, & finali, & dicunt assertio-
nem esse intelligendum de errore circa
finalem causam, nō circa motiuam. Sed
de hac distinctione, & de simili quæstio-
ne dixi multa in lib. 2. de Iuram. cap. 11.
& in lib. 1. de Voto cap. 11. quæ hic pos-
sunt c&#x0169; proportione applicari. Et ideo<marginalia>Aßertio in|tellige&#x0303;da e&#x0303;|de ignoran|tia quæ spe|ctat ad sub-|stantiā con|suetudinis.</marginalia>
breuiter dico, assertionem intelligendā
esse de ignorantia circa illa, quę spectāt
ad substantiam consuetudinis siue in iu-
re ipsius, siue in facto, quod fundat ius:
hæc enim ignorantia est, quæ impedit
necessari&#x0169; consensum, vt declarat&#x0169; est.
Si vero sit circa alia motiua accidenta-
lia, non obstabit, quia non impediet con
sensum. Et de hoc errore in accidenta-
libus intelligunt aliqui dictam legem,
Quod non ratione, supponentes, secundum
eam induci consuetudinem, non obstan-
te errore. Sed hi non poterunt conueni-
enter exponere, cur dicatur talis con-
suetudo, non obtinere in similibus, quia
error circa accidentalia hoc nō potest
impedire, si vera consuetudo illam re-
cipit extensionem, & ideo illa ex positio
necesaria non est.</P>
<P>  Secundo infertur ex dicta assertione,
consuetudinem non obtinere, neq&#x0301;ue in-<marginalia>10.|Consuetudo|non induci|tur per ac-|tus vi vel|metu graui|factos.|Barth.|Anton.|Roch.</marginalia>
duci per actus factos per vim, vel graue&#x0303;
& iniuriosum met&#x0169;. Ita docet in substā-
tiā Bart. in dicta l. 2. Codice. Quæ sit
long. &c. q. 18. tota, & in num. 19. ad pe-
nultimam obiectionem, & Anton. dicto
cap. vlt. de Consuetu. At vero Rochus
Curt. ibi sect. 5. num. 3. oppositum senti-
re videtur, cum ait, per actus meticulo-
sos induci consuetudinem, refert tame&#x0303;
prædictos authores, & iuxta illorum de-
clarationem, vult dictum suum intelligi.<-P>@@

<-P>Non ergo à nobis dissentit, sed intelligit
de actibus meticulosis, vel quando leuis
est metus, & pauci mome&#x0303;ti, vel certè in-
telligit de actibus, qui licèt fuerint me-
tu facti, postea liberè confirmantur, &
successu temporis acceptātur, sic enim
Barth. etiam exposuit. Ratio ergo illa-
tionis est, quia vis, & metus impediunt
consensum ad introducendam consue-
tudinem necessarium. Quod quidem de
vi propriè sumpta manifestum est.</P>
<P>  De metu autem dubitari potest, quia<marginalia>11.|Metus quo|modocausat|inuolunta-|rium.</marginalia>
licèt faciat inuoluntarium secundum
quid, de se relinquit absolutum volunta
rium. Vnde oriebatur occasio disputan
di, an ex natura rei solus metus sufficiat
ad irritandum hunc consensum coact&#x0169;
ita vt non habeat effectum inducendi
ius consuetudinis, & qualis debeat esse
hic metus. Sed quia similis quęstio gene
ralis est, ac frequens in multis materijs
& de illa dixi multa lib. 2. de Iuram. cap.
9. & lib. 1. de Voto cap. 7. ideo ab illa<marginalia>In præsen-|ti materia|maior est|ratio cur|metus im.|pediat con|suetudine&#x0303;.</marginalia>
nunc abstineo. Et breuiter dico, in præ-
senti materia multo esse maiore&#x0303; ratio-
ne&#x0303;, obquā metus ex natura rei impediat
consuetudine&#x0303;, quia ad consuetudine&#x0303;, nō
sufficiunt actus, sed necesse est, vt fiāt
animo inducendi consuetudininem, qui
animus ordinarie est poti&#xA770; tacitus, quā
expressus. At verò quando act&#xA770; fiunt ex
solo timore, ita vt sine illo nō fiere&#x0303;t, nō
est talis animus, nec moraliter pręsumi
potest, quia metus de se quodammodo
illum excludit, & ideo frequentia actu&#x0169;
ex solo metu factorum nunquam est suf-
ficiens signum publici consensus totius
populi de consuetudine inducenda. Ac-
cedit, quòd Princeps non potest pręsu-
mi tunc dare consensum suum, quia non
vult subditos iniusto metu cogi ad simi-
les consuetudines. Quod si ipsemet vim,
& metum inferat, iniuriam committit,
quia non potest extorquere à populo
consensum, per quem obligetur, vt in
locis citatis in simili dixi.</P>
<Z>CAPVT. XIII.
Vtrum consensus Principis, & qualis neceßa-
rius sit, vt consuetudo ius introducat.</Z>
<P><INI3>I</INI3>N hoc capite explicāda est præcipua<marginalia>1.</marginalia>
causa efficiens consuetudinarij iu-
ris. In qua prim&#x0169; omnium statuend&#x0169;
est consensum Principis in cōsuetudine<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0831.jpg/>
@@1@<SE831>824 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>introducenda nessarium esse. Hanc as-
sertionem sumo ex communi sententia
Doctorum, paucis exceptis, quorum
opinionem commodius infra referam.
Distinguendi ergo sunt varij populor&#x0169;
gradus, vt certa ab incertis separentur.
Nam in primis consuetudo esse potest à
populo, qui habet supremam authorita-
te&#x0303; ad ferendas leges, quod sol&#x0169; cōtingit
in legibus, cuilibus, & in republicis, quæ
non recognoscunt superiorem in te&#x0303;po-
ralibus. Et in huiusmodi populis videri
potest non necessaria assertio, est tamen
vera quatenus in illis habere potest lo-
cum. Nam illic supremus Princeps est<marginalia>Varij popu|lorum gra-|dus.</marginalia>
tota respublica, ergo si populus ille con
sentit in consuetudinem, necesse est, vt
supremus Princeps consentiat, quia ibi
non distinguitur à populi vniuersitate.
Ac de his populis clare loquitur lex, De<marginalia>Prim&#xA770; gra|dus.</marginalia>
quibus, ff. de Legib. Quod si suprema po-
testas translata sit in senatum, & in illo
sit aliqua discordia, oportebit, vt maior
pars eius cōsuetudinem seruet, alias nō
poterit dici consuetudo illa obseruari
à maiori parte illius populi, prout habe&#x0303;
tis potestatem inducendi lege&#x0303;. Nec po-
terit dici senatus tacitè consensum su&#x0169;
præstare, si maior pars eius consuetu-
dinem non seruet. Ita ergo in huiusmo-
di populis verificatur assertio, nec de
illis aliquid addere necesse est.</P>
<P>  Deinde potest esse populus recogno-<marginalia>2.|Secundus|populorum|gradus.</marginalia>
scens superiorem habens ab illo faculta
tem condendi leges, seu statuta munici-
palia, prout iure communi habebant
præcipue ciuitates, iuxta l. Omnes populi,
ff. de Iustit. & iur. Et de his populis cer-
tum est, sicut possunt condere leges scri
ptas ita & cōsuetudine posse illas intro-
ducere, iuxta dictam legem, De quibus, c&#x0169;
sequentibus. ff. de Legib. Vnde sicut pos-
sunt legem condere sine nouo consensu
Principis, ita & consuetudinem intro-
ducere. Nihilominus tamen non omni-
no ibi deest consensus Principis, quia
per dictam licentiam illum præstitit, &
semper præbet, & ideò tunc necessari&#x0169;
non est, vt Princeps specialiter sciat cō-
suetudinem denuo introductam in tali,
vel tali ciuitate, nam sine tali scientia
potuit anticipat&#x0169; consensum (vt ita di-
cam) præstare, & de facto pręstitit, quā-
do dedit licentiam, quasi sub conditio-
ne, si populus vellet speciale ius sibi cō<-P>@@

<-P>dere, vno, vel alio modo. Quapropter si
licentia esset limitata, & cum dependen
tia à futura confirmatione Principis.
ita vt ante illam òbtentam lex non obli
get, vt videtur esse in Hispania, tunc ali-
ter dicendum esset de cōsuetudine, quia
necessarium esset, illam etiam confirma
ri à Principe, & ideo etiam esset necessa
rius nouus consensus illius, quia noua
confirmatio non datur sine nouo conse&#x0303;-
su. Vnde quoad hoc reputaretur talis
populus quasi non habens licentiam cō
dendi legem sine Principe, de quo statim
dicemus, idem enim erit dicend&#x0169; de tali
confirmatione, seu de modo illam ob-
tinendi.</P>
<P>  Præterea sunt populi, qui nullam ha-<marginalia>3.|Tertius po-|pulor&#x0169; gra|dus.</marginalia>
bent facultatem statuendi, vel leges fe-
rendi etiā municipales, sed illas debe&#x0303;t,
vel à supremo Principe, vel saltem à &#xA753;-
prijs dominis, vel pastoribus accipere,
& hoc modo comparatur vniuersa Ec-
clesia ad Summum Pōtificem, & omnes
Ecclesiæ particulares ad suos Pastores;
quia ad leges canonicas ferendas nulla
est potestas in populo, nec in ipso clero
sine suo capite, & influxu eius, seruata
semper proportione iuxta varios mo-
dos legum, & communitatum. Et simi-
les sunt multi populi laici respectu suo-
rum principum, vt per se constat. De his<marginalia>1. Sente&#x0303;tia.</marginalia>
ergo dixerunt aliqui, n&#x0169;quam posse cō-
suetudinem introduci sine tacita volun
tate peculiari ipsius Principis (quam
voluntatem ego personale&#x0303; voco) & ideo
ad illam requirunt in Principe scientiā
consuetudinis, & patientiam. Ita docet<marginalia>Glossa.</marginalia>
Glossa in dicto cap. vlt. Quam multi se-
quuntur, vt ibi ait Panormit. & expresse<marginalia>Panorm.|Glossa.|Innoc.|Ioan.|Azon.|Greg. Lup.|D. Thom.|Soto.|Syluest.</marginalia>
tenet Innoc. in Rubr. de consuetud. n. 4.
Idem tenet Glossa in l. 2. C. Quę sit lon-
ga consuet. citans Ioan. & Azon. Idem
Gregor. Lup. in l. 3. titul. 2. partit. 1. in
Gloss. 7. & videtur consentire D. Thom.
1. 2. q. 97. ar. 3. ad 3. dicens, in his popu-
lis, qui habe&#x0303;t superiorem, in tant&#x0169; posse
consuetudinem ius introducere, In quan
tum per eos toleratur, ad quos pertinet multitudi
ni legem imponere, ex hoc enim vtdentur appro
bare, quod consuetudo introduxit. Consentit
Soto lib. 1. de Iustit. q. 7. art. 2. & Syluest.
verb. Cōsuetudo, q. 3. Dried. de Libert. Chri<marginalia>Dried.|Angel.|Syluest.</marginalia>
stian. cap. 12. idemq&#x0301;ue videntur sentire
Angel. verb. Consuetudo. nu. 9. in princip.
& Syluest. q. 3. Sed re vera multi ex his<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0832.jpg/>
@@1@<SE832>Cap. 13. De cōsensu Principis neceßario ad cōsuetudinem. 825
<duolan 2><-P>auctoribus intelligi facile possunt, iuxta
ea, quæ dicemus.</P>
<P>  Potestque hæc sententia suaderi pri-<marginalia>4.</marginalia>
mo ex l. De quibus. ff. de Legib. vbi tota ra
tio consuetudinis ponitur in consensu
populi, qui potest legibus vim, & effica-
ciam dare; ergo hæc erat primaria vis
consuetudinis in populo, quando habe-
bat in se potestatem supremā, ergo post
quam illam transtulit in Principem ab
illius etiam consensu principaliter pen-
det vis consuetudinis, & consequenter
necesse est, vt præcedat scientia, sine
qua non potest esse consensus. Secundo
probatur ex dicta l. 3. tit. 2. partit. 1. vbi
inter conditiones ad consuetudine&#x0303; po-
nitur, vt fiat consentiente Principe. Ter
tio argumentor ratione, quia non mi-
nus est necessaria potestas legislatiua ad
inducendum ius non scriptum, quam
scriptum, vt constat ex dictis de legibus
in communi; sed in his populis non est
potestas legislatiua, vt supponimus,
quia vel nunquam illam habuerunt, vt
in legibus canonicis, vel quia in Princi-
pe&#x0303; illam trāstulerunt, vt in ciuib&#xA770;; ergo
necessarium est, vt ille, apud quem est su
prema potestas, det vires consuetudini
per suam voluntatem, & consensum.</P>
<P>  Aliqui vero Doctores, licet pauci, prę<marginalia>5.|Differentia|inter pote-|statem fere&#x0303;|di leges Ec|clesiasticas|& ciuiles.|Anton.|Couar.|Dried.</marginalia>
dictam sententiam in legibus canonicis
admittere videntur, & negare in ciuili-
bus. Et rationem differentiæ reddunt,
quia potestas ferendi leges canonicas
nunquam fuit in populo sed in Prælatis;
potestas autem ferendi leges ciuiles pri
mario fuit in populo. Ita sentit Anton.
1. p. tit. 16. §. 2. sequitur Couar. 1. 2. q. 97.
art. 3. & clarius Dried. lib. 1. de Libert.
Christian. Sed hęc distinctio non placet,
nec videtur posse subsistere: nam licèt
potestas ciuilis primario fuerit in com-
munitate, postquam illam transtulit in
Principem, iam non habet illam in se;
ergo non minus à Principe pendet, quā<marginalia>Impugna-|tur distin-|ctio.</marginalia>
si nun quam illam habuisset. Fortasse di-
cent hi auctores, quando populus trās-
tulit potestatem in Principem, non om-
nino se illa priuasse, sed solum in or-
dine ad gubernationem expressam (vt
sic dicā) & in ordine ad leges scriptas,
& verbalia præcepta, semper tamen sibi
reseruasse potestatem introducendi cō
suetudines. Sed hoc in primis fundari
non potest, quia nullo iure cōstat, nec<-P>@@

<-P>consuetudine, aut aliquo alio signo os-
tendi potest in perfecta Monarchia.
Quāuis enim in aliquo regno possit esse
potestas Regis illo, vel alio simili mo-
do limitata ex tacita saltem conuentio-
ne, scilicet, vbi Monarchia perfecta non
fuerit, sed mixta ex democratia, sicut su
pra diximus circa acceptatione&#x0303; legis.
Ordinarie tamen non ita est, & illa ex-
ceptio potius firmat regulam in contra
rium. Deinde non apparet id verisimi-
le, quia Rex temporalis potest reuoca-
re consuetudines priuatas suorum po-
pulorum, & prohibere, ne introducan-
tur, si ratio subsit. Et eade&#x0303; ratione po-
test præcipere, vt vim non habeant sine
suo expresso consensu; ergo signum est,
totam potestate&#x0303; legum ferendar&#x0169; quo-
cumq&#x0301;ue modo, fuisse in Principem trās-
latam.</P>
<P>  Est ergo tertia, & vera sententia, quæ<marginalia>6.|Prin cipis|consens&#x0169;ad|vim consue|tudinis eße|necessari&#x0169;.</marginalia>
in primis statuit generatim, Principis
consensum ad vim cōsuetudinis esse ne-
cessarium. Hoc enim commune est apud
Doctores, vt dixi, & efficaciter proba-
tur ratione facta in prima sententia. De
inde vero addit hæc opinio, hunc con-
sensum duobus modis posse intelligi, v-
num voco personale&#x0303;, quia datur à per-
sona Principis, vel expresse consentien-
tis, vel antecedenter dando licentiam
ad introducendam consuetudinem, vel
consequenter, aut cōcomitanter appro
bando illam, aut expresse, aut videndo,
& non impediendo. Alium vocare pos-
sumus consensum legalem, seu iuridic&#x0169;,
quia non datur personaliter à Principe,
sed per ips&#x0169; ius. Quia si Princeps statuit
lege&#x0303;, vt consuetudo habe&#x0303;s illas, vel illas
conditiones valeat, ex tunc consentit,
& in particulari applicatur ille consen-
sus ad similes consuetudines, quando in-
troducuntur in virtute illius legis. Dici-
mus ergo non semper esse necessarium
consensum priori modo præstit&#x0169; à Prin
cipe, sed posteriorem sufficere. Nam
quod prior sufficiat, per se notum est,
quod aute&#x0303; non sit necessarius, sed secun-
dus etiam sufficiat, probatur. Quia lex
semper loquitur, & non minus efficax
est vol&#x0169;tas Principis per legem loque&#x0303;s,
quàm immediatè per se volens, aut prę-
cipiens. Quando autem vnus, vel alius
consensus intercedat, sequentibus illa-
tionibus explicabo.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0833.jpg/>
@@1@<SE833>826 Lib. 7. De lege non scripta quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><P>  Ex his enim infero primo, quando<marginalia>7.|1. Infeatur|nō requiri|consensum|Principis|personale&#x0303;.</marginalia>
consuetudo præscripta ius inducit, t&#x0169;c
non postulari cōsensum personale&#x0303; Prin-
cipis, ac subinde, nec specialem scientiā
ei&#xA770; de tali cōsuetudine, sed ipso nihil de
nouo sciente, aut volente, tacite, vel ex-
pressè cōsuetudinem efficaciter induci.
Hæc est communis sententia Iurisperi-<marginalia>Panormit.|Gloßa.|Cord.</marginalia>
torum, teste Panormit. in dicto cap. vlt.
nu. 13. Eam tenuit Gloss. vlt. in §. Leges,
post cap. In istis, dist. 4. item Glossa in cap.
Frustra, dist. 8. in vltimis verbis, si attente
legatur, & ibi Cardin. Alex. in fine. Idem<marginalia>Anton.|Roch.|Domin.|Angel.|Syluest.|Felin.</marginalia>
Anton. Barbati. & alij in dicto cap. vlt.
vbi Rochus Curt. sect. 4. num. 24. refert
plures. Ide&#x0303; tenet Domin. dist. 11. in sum.
circa finem, Angel. in sum. verb. Confessio,
nu. 9. Syluest. q. 4. vterq&#x0301;; enim supponit,
pręscriptam consuetudinem sufficere,
ignorante Papa, Felin. in cap. Cum ex offi-
cij. de Præscrip. num. 11. licèt non nullas
limitationes addat dealiquibus casibus
specialibus, qui ad alias materias spe-
ctant. Ex Theologis autem tenent hanc<marginalia>Palud.|Suppleme&#x0303;.|D. Anton.|Sanc.</marginalia>
sententiam Palud. 4. dist. 42. q. 3. art. 1. n.
7. Supleme. q. 2. ar. 2. concl. 3. Anton. 1. p.
tit. 16. §. 2. Sanc. referens plures lib. 7. de
Matrim. disp. 4. nu. 11. & 14. & dispu. 82.
num. 20.</P>
<P>  Fundamentum pręcipuum huius sen-<marginalia>8.</marginalia>
tentiæ sumitur ex dicto cap. vlt. de Cō-
suetudin. vbi tantum duæ cōditiones ad
consuetudinem requiruntur, scilicet, vt
consuetudo sit rationabilis, & præscripta; er-
go sine fundamento iuris, imo contra
illud ius est, nouam exigere, quæ in illis
non contineatur; at specialis scientia
Principis est noua conditio in illis non
inclusa; ergo nō est necessaria; ergo nec
personalis consensus, qui sine illa scien-
tia esse non potest. Confirmatur, ac de-
claratur, quia Princeps potuit generale&#x0303;
legem statuere approbantem consuetu-
dinem habentem tales conditiones ab
ipso præscripta, & vt vim habeat absq;
nouo suo consensu, vel scientia, sed id
fecit in illo decreto; ergo. Maior patet,
quia hoc non excedit Principis potesta
tem, & ille modus ostendendi suam vo-
luntatem, est sufficientissimus, vt decla-
raui, est etiam conuenientissimus, quia
moraliter impossibile est, cōsuetudines
omnes ad Principis notitiam peruenire
iuxta caput. 1. de Constit. in 6. & alioqui
expediat cōsuetudines rationabiles ob-<-P>@@

<-P>seruari, & vim suam obtinere; ergo. De-
niq&#x0301;ue cōfirmari hoc potest ex analogia
ad propriam præscriptionem, ad cuius
imitatione&#x0303; dicitur hæc cōsuetudo præ-
scripta: nam in præscriptione non re-
quiritur scientia eius, cōtra quem præ-
scribitur; consuetudo aute&#x0303; dicitur prę-
scripta cōtra Principem eo modo, quo
præscribi potest; ergo nō postulat scien-
tiam Principis, vt præualeat.</P>
<P>  Dices, hoc solum procedere in con-<marginalia>9.|Obiectio.</marginalia>
suetudine abrogante legem, de qua lo-
quitur caput illud, non vero de consue-
tudine inducente lege&#x0303;, quia de illa null&#x0169;
est tale ius. Item id ad summum proce-
det secundum ius canonicum, & in con-
suetudine canonica: nam in iure ciuili
nihil tale reperitur definitum. Respon-<marginalia>Solutio.</marginalia>
deo ad priorem partem, à fortiori ius
illud cōprehendere consuetudinem in-
ductiuam legis non scriptæ, quia quoad
potestatem tanta requiritur ad rogan-
dam legem Principis, sicut ad introdu-
cendum ius nouum non contrarium an-
tiquo. Aliunde vero magis necessarius
videri poterat consensus Principis ad
permittendam reuocationem suę legis,
quam ad inducendum nouum ius, quia
magis eius voluntati, & auctoritati de-
rogare videbatur. Et ideo cum emphasi
dicitur in illo textu, Licèt non sit vilis lon-
gæuæ consuetudinis auctoritas; non tamen eße
vsque adeo valiturā, vt vel iuri positiuo debeat
præiudicium generare nisi, &c. ergo c&#x0169; hoc
illi detur, si illas duas conditiones ha-
beat, simpliciter approbatur quodlibet
consuetudinarium ius, illas duas condi-
tiones habens.</P>
<P>  Ad alteram vero partem dicitur in
primis, esto ius ciuile non tam expresse<marginalia>10.</marginalia>
id declarauerit, non tamen repugnare
quoad valorem consuetudinis haben-
tis illas conditiones, quidquid sit de ef-
fectibus eius, de quìbus postea dicemus.
Imò in virtute idem in hac parte tradit
ciuile ius, quod ius canonicum magis
declarauit. Nam in dicta l. De quibus, sic
dicitur, Rectissimè receptum est, vt leges non
solum suffragio legislatoris, sed etiam tacito con-
sensu omnium, per dissuetudinem abrogentur.
Vbi distinguitur populus à legislatore,
& huius suffragium non postulatur, & in
legibus sequentibus supposita rationa-
bilitate consuetudinis, nihil aliud postu
latur, vt pro iure habeatur, nisi quod sit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0834.jpg/>
@@1@<SE834>Cap. 13. De cōsensu Principis neceßario ad cōsuetudinem. 827
<duolan 2><-P>diuturna, & longa, & per annos plurimos obser-
uata. l. Diuturna, & l. Sed & ea, & in l. Nam,
additur, Imperatorem statuisse, perpe-
tuam consuetudine&#x0303; vim legis Habere de-
bere. Et ita intellexerunt ius ciuile eius
interpretes, vt secundum illud etiam cō
suetudo præscripta sine noua scientia
Principis sufficiat.</P>
<P>  Secundo infero, quando consuetudo<marginalia>11.|Si consuetu|do non præ|ualeat ex|vi præscri|ptionis re-|quiritur cō|sensus per-|sonalis.|D. Thom.|Syluest.|Anton.</marginalia>
non præualet ex vi præscriptionis, tunc
necessarium esse consensum Principis
personalem, saltem tacitum, ac subinde
necessarium etiam esse, vt scientiam cō-
suetudinis habeat. Hoc damus auctori-
bus prioris sententiæ ex quibus D. Tho
mas generaliter loquut&#xA770; est de cōsensu
Principis, & ita potest ad vtrumq&#x0301;ue mo
dum à nobis expositum accōmodari, vt
etiam Syluest. & Anton. sensisse vide&#x0303;tur,
qui licèt sententiam, & verba D. Thomę
referant, & sequantur, nihilominus fate&#x0303;
tur, aliquando consuetudinem pręuale-
re, ignorante Principe. Deniq&#x0301;ue hoc
etiam admittunt auctores in superiori
puncto allegati, & probatur à sufficien-
ti partium enumeratione, quia consen-
sus Principis est necessarius, & in hoc
modo consue&#x0303;tudinis non datur virtute
alicuius legis, nec lex aliqua definiuit
certum modum eius; ergo necesse est,
vt consensus sit personalis, ad quem sci-
entia necessaria est, & hoc etiam confir-
mant motiua primæ opinionis.</P>
<P>  An verò hic consensus Principis de-<marginalia>12.|Qui consen|sus Princi-|pis sit ne-|cessarius.|Anton.</marginalia>
beat esse positiuus, & expressus, vel suf-
ficiat intepretatiuus, quia scit, & tole-
rat, vel non impedit Anton. supra indi-
cat necessarium esse expressum, præser-
tim in Summo Pontifice. Et potest sua-
deri, quia tolerantia sola, supposita
scientia, non indicat sufficienter cōsen-
sum, quia multa per patientiam tolerā-
tur, quæ non approbantur, iuxta caput.
Cum iam dudum, de Prębend. Nihilominus<marginalia>Sufficit ta-|citus cōsen-|sus.|D. Thom,</marginalia>
D. Thom. suprà expressè docet, sufficere
tacitum consensum, & consentiunt cæ-
teri, & vsus probat, quia consensus taci
tus æquiparatur expresso, vt in hac ma-
teria dicitur in dicta l. De quibus. Solum
oportet, vt moraliter constet, toleran-
tiam non esse tantum permissiuam, sed
operatiuam, seu approbatiuam, quod
ex circunstantijs, & vsu facile constare
poterit, maximè quando vel approba-
tio est rationabilis, vel per solam per-<-P>@@

<-P>missionem non sufficienter prouidetur
subditorum saluti, & commodis, vt se-
quentibus capitibus explicabo. Nec in
hoc oportet exceptionem facere de S&#x0169;-
mo Pōtifice, quia nulla est ratio, vel ius,
quod illam requirat. In aliquo aute&#x0303; spe-
ciali casu erit fortasse necessarius eius
consensus expressus, quando ex rei gra-
uitate, vel aliquo speciali iure constite-
rit; hoc autem etiam in alijs Principi-
bus contingere potest, & ideò regula da
ta per se loquendo generalis est.</P><marginalia>13.|Resp. ad f&#x0169;|dame&#x0303;ta cō-|trariæ sen-|tentiæ.</marginalia>
<P>  Ad fundamentum contrarię senten-
tiæ facilis est responsio. Nam l. De quibus
solum probat esse necessarium consen-
sum illius, qui habet supremam potesta-
tem legislatiuā, non tamen probat h&#x0169;c,
vel illum modum consensus, nec vetat,
quin per legem potuerit dari, imò id in-
dicat, vt ponderaui. Lex item partitar&#x0169;
nihil amplius requirit, quam vt consue-
tudo firmetur, consentiente Principe,
quod & nos fatemur, nō verò dicit, esse
semper necessariam scientiam, vel per-
sonalem cōsensum, quod si ita statueret,
esset peculiare ius Hispaniæ, non ex na-
tura rei necessarium, neq&#x0301;ue commune.
Ratio deniq&#x0301;ue solum probat primam
partem assertionis nostræ, & confirmat
vltimam, non tamen procedit cōtra se-
cundam, cum etiam secundum illam au-
thoritas Principis influat in consuetu-
dinem præscriptam, & illi virtutem tri-
buat, lege interueniente.</P>
<Z>CAPVT XIIII.
Quæ consuetudo legem non scriptam in-
ducere valeat.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicuimus essentiam, & causas<marginalia>1.</marginalia>
consuetudinis, iam de effectibus
illius dice&#x0303;d&#x0169; est, licet enim aliqua
de illis obiter tetigerimus, tame&#x0303; ad vti-
litatem doctrinæ necessari&#x0169; est, ea, quæ
generaliter dicta sunt, ad singulos effe-
ctus applicare. Solent autem consuetu-<marginalia>4 Consuetu|dinis effe-|ctus.</marginalia>
dini quatuor tribui effectus, scilicet, le-
gem inducere, interpretari, confirma-
re, & abrogare, ad quos omnes alij, qui
cogitari possunt, reuocātur. Ex illis ve-
ro tertium omittimus, quia non est tam
iuris, quàm facti, consuetudo enim, quæ
dicitur confirmare legem, ex ipsa lege
nascitur, & ideò nō confirmat illam in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0835.jpg/>
@@1@<SE835>828 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>ducendo, seu addendo ius nouum vltra
lege&#x0303; scriptam, vt suprà cap. 2. explicui-
mus, solum ergo facto ipso confirmat
legem, velpromptiores homines redde&#x0303;-
do ad eius obseruationem, vel notitiam
eius, imò illius authoritatem, & æstima-
tionem aliquo modo augendo, vel certè
contra reuocationem illam tuendo, &
quasi elongando à contraria consuetu-
dine, & abrogatione, quæ per illam in-
troduci posset. Et ita exposui hunc effe-
ctum suprà lib. 1. cap. 11. nec de illo plu-
ra dicenda occurrunt, præter ea, quæ
de acceptatione legis humanæ in tertio
& quarto libro diximus. Secundus verò
effectus, qui est interpretatio legis, vt
ad ius per tinere potest, sub primo con-
tinetur, vt explicabo, & ideò alij tantum
duo effectus explicandi supersunt, & de
primo dicemus in hoc capite. de vltimo
verò in sequente.</P>
<P>  Primus igitur effectus consuetudinis<marginalia>2.</marginalia>
legitimę est inducere legem nō scriptā,
vbi scripta non est, nec tradita. Dico,
Vbi scripta non est, quia si præcedat lex
scripta conformis consuetudini, &
ex illa procedat consuetudo, non in-
ducit lege&#x0303;, vt dixi; si verò præcedat lex
contraria consuetudini, prius abolenda
erit, vt dicam in sequentibus: proprie
ergo habet locum assertio in cōsuetudi-
ne, quæ est præter legem, id est, nec pro-
hibita, nec præcepta, Addidi præterea,
nec tradita, quia non omnis lex non scri-
pta, est lex consuetudinis, sed illa tant&#x0169;,
quæ à moribus, & vsu ciuitatis exordi&#x0169;
sumit. Aliquando enim licèt non sit scri
pta, potest ducere origine&#x0303; ab ipso Prin-
cipe, vel Pręlato, verbo saltem ferente
præceptum cōmune, & duratur&#x0169;, quod
sit lex: & conseruari postea à subditis
solo vsu, ac traditione. Et tunc erit ius
non scriptum, neq&#x0301;; consuetudinarium,
sed traditum, & tales sunt multæ leges
Ecclesiasticæ, quæ per traditionem ha-
bentur, vt supra cap. 2. attigi. Oportet
ergo vt non præcedat lex à superiori
lata verbo aut scripto, & ibi consuetudo
facti potest inducere legem nō scriptā,
quæ ius consuetudinis appellatur. Et sic
exposita assertio certa est. Et habetur
in vtroq&#x0301;ue iure. ff. de Legib. l. De quibus;
cum sequentib. & C. Quæ sit long. con-
suet. per totum & in toto tit. de Cōsuet.
in Decret. & in 6. & supponitur in cap. 1.<-P>@@

<-P>de Constit. in 6. & in cap. Consuetudo, dist.
1. & d. 8. cap. Frustra, & fere per totā dist.
11. vbi in c. In his, citatur August. Epist.<marginalia>August.</marginalia>
86. & d. 12. cap. Illa, citatur in Epist. 118.
cap. 2. & Tertul. lib. de Coron. mili. c. 4.<marginalia>Tertul.</marginalia>
Consuetudo, inquit, etiam in ciuilibus legibus
pro lege suscipitur, quando dicit lex. Et consen
tiunt Doctores Theologi, & vtriusq&#x0301;ue,
iuris estq&#x0301;ue communis consensus Eccle
de quo dubitare non licet.</P>
<P>  Ratioverò red denda est, quia in con-<marginalia>3.|Ratio as-|sertionis.</marginalia>
suetudine legitima concurrere possunt
omnia necessaria ad præceptum, & lege&#x0303;
ferendā; ergo inducet illam. Probatur
Minor primo, quia ad lege&#x0303; tria, vel qua-
tuor sunt necessaria, & suffici&#x0169;t, scilicet,
materia proportionata, potestas, & vo-
luntas, sufficienter exterius significata,
& hęc omnia possunt in hac consuetudi-
ne concurrere. De materia patet, quia
talis consuetudo debet esse rationabi-
lis, erit autem talis in ordine ad hunc
effectum, si materia eius non sit contra
legem naturalem, vel diuinam, & sit vti-
lis communi bono, & non nimium diffi-
cilis, vel à communi more honeste viue&#x0303;-
di exorbitans; ac deniq&#x0301;ue talis, quòd lex
scripta in tali materia lata posset esse
iusta, vt latè in cap. 3. declaraui. Ergo ex
hac parte apta est consuetudo rationa-
bilis ad inducendam legem. Vnde iuxta
capacitatem materię talis erit etiā lex:
nam si materia sit grauis, esse poterit
graue pręceptum sub mortali obligans;
si verò sit leuis, erit lex secundum quid
tantum, leuiter obligans: & si materia
pertineat ad spirituale bonum, pertine-
bit consuetudo ad Ecclesiasticum for&#x0169;,
si vero respiciat temporale commod&#x0169;
ad ciuile forum spectabit, vt suprà teti-
gi. Deniq&#x0301;; in hac parte in omnibus ser-
uat proportionem ad legem scriptam.</P><marginalia>4.|Potestas ad|consuetudi-|nem requi|sita.</marginalia>
<P>  Deinde quod potestas non desit pa-
tet ex dictis capite præcedenti, quia cō-
suetudo legitima, vel est populi liberi, &
supremam potestate&#x0303; habentis, & in illo
non deest potestas ferendi legem, vel est
populi habentis pastorem, vel Principe&#x0303;,
à quo regatur, & si cōsuetudo legitima
non sumitur tanquam populi acephali,
sed vt coniuncti c&#x0169; suo capite, & haben-
tis aliquo sufficienti modo influx&#x0169; eius,
vel per facultatem ad condendas leges
municipales, seu statuta, vel per appro-
bationem consuetudinis, aut iure ipso<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0836.jpg/>
@@1@<SE836>Cap. 14 Quæ consuetudo lege&#x0303; non scriptā inducere valeat. 829
<duolan 2><-P>declaratam, aut per tacitam voluntate&#x0303;
demonstratam, in populo autem sic cō-
iuncto capiti est sufficiens potestas ad
leges ferendas, vt constat, ergo. Solet au
tem hic quæri, an vna familia possit cō-
suetudinem introducere per continua-
tam successione&#x0303;, & pro familiavt est per
petua. Sed iam supra dixi, propriam cō-
suetudinem non induci à priuata fami-
lia. Vnde licet familia semper duret, pa-
rum refert, quia nunquam potest ab illa
consuetudo inchoari, ac subinde nec cō
tinuari. Item in lib. 1. cap. 9. oste&#x0303;sum est,
vnam familiam nec habere potestatem
legislatiuam, nec esse capacem legis, ni-
si per modum priuilegij, & ideo nec le-
gem propria consuetudine potest intro
ducere, licet priuilegium possit acqui-
rere, vt infrà dicam. Et de hoc puncto
plura videri poss&#x0169;t in Rocho supra sect.<marginalia>Roch.</marginalia>
4. numer. 6. & sequentibus, & Antonin.
Gabr. libr. 6. tit. de Consuet. concl. 5.</P>
<P>  Præterea idem constat de voluntate:<marginalia>5.|De volun-|tate ad in-|ducendam|consuetudi|nemrequi-|sit{a}.</marginalia>
nam in populis libere supponitur con-
curere voluna ariè ad consuetudine&#x0303; ma
iorem partem populi, & magistratus, in
cæteris verò ad voluntatem populi, vel
maioris partis eius accedit consensus
Principis aliquo ex modis iam declara-
tis, & ita semper concurrit voluntas suf
ficiens eius, qui potestatem habet intro-
ducendi legem. Solum est hic conside-
randum, quod licet voluntas Principis,
vel Prælati in hoc negotio sit pręcipua,
nihilominus magis quodam modo pen-
det ex voluntate populi, quia illi se ac-
commodat (vt sic dicam) Princeps, quasi
licentiam concedens, vt ius consuetudi
nis introducat, provt voluerit, vel tan-
quam approbans, & confirmans quod
populus intendit. Et ideo ad hunc effe-
ctum maximè considerand&#x0169; est, ex par-
te populi non satis esse, vt aliquos actus
frequentet, ex quibus consuetudo facti
resultet, sed oportere, vt consuetudo
ipsa sit intenta, ita vt actus frequenten-
tur ad introducendam talem consuetu-
dinem propter vtilitatem communem,
aut honestatem religionis, vel aliam si-
milem in ea inuentam. Ita dicunt aper-
tè Glossæ, & Doctores statim citandi.
Et supra ostensum est, hoc esse de ratio<marginalia>Glossa.</marginalia>
ne consuetudinis, quia non potest esse
voluntaria, nisi sit intenta. Ostendi etiā
potest ex ratione legis; nam de illius<-P>@@

<-P>ratione est, vt sit intenta à Principe,
quidquid autem est de ratione legis in
communi, vel legis positiuæ, est de ra-
tione legis consuetudinarię, quia ratio
superior in inferiori debet includi. Et<marginalia>An consue|tudo sit &#xA751;se|intenta ma|xime notā-|d{a}.</marginalia>
ex hoc principio soleo admonere, in cō
suetudinibus attentè considerandum
esse, an sint per se intentę, vel aliunde
consequantur, nam si hoc potesteriori
modo contingant, non sunt proprię cō-
suetudines legis obligationem iuduce&#x0303;-
tes. Vt consuetudo satis recepta est,
vt inter c&#x0153;nam, & communionem in-
tercedat somnus, ad hoc non est per se
intentum, sed consequitur ex ordinario
modo viuendi hominum. Vnde talis cō-
suetudo obligationem non inducit, vt
alibi dixi.</P>
<P>  Adde non sol&#x0169; requiri voluntate&#x0303; in-<marginalia>6.|Qualis de-|bet esse vo-|l&#x0169;tas indu-|cendi con-|suetudine&#x0303;.</marginalia>
ducendi consuetudine&#x0303; facti, sed etiā in-
ducendi ius cōsuetudinis, seu (quod ide&#x0303;
est) inducendi cōsuetudine&#x0303; obligantem.
Sunt enim hæc duo, valde diuersa: nam
potest per se intendi cōsuetudo, & non
intendi, vt obliget, sed ex deuotione, &
ad melius esse. Quod in per sonalibus, ac
priuatis cōsuetudinibus est euide&#x0303;s, ide&#x0303;
vero est etiā in cōsuetudinibus totius
populi. Sic in populo Christiano recep-
ta est cōsuetudo salutādi Virgine&#x0303; ad sig
n&#x0169; cāpanę noctis initio ex deuotione tā
t&#x0169;, nō ex obligatione. Tales etiā censuit
Bellarm. lib. 4. de Roman. Pōtifice ca. 18.<marginalia>Bellarm.</marginalia>
multas cōsuetudines in populo Christia
no, vt sumendi cinere&#x0303; benedict&#x0169; in pri-
mo die quadrage simę, & ram&#x0169; in domi-
nica palmar&#x0169;, & aquam benedictā in in-
gressu Ecclesiæ. Sic etiā in multis popu-
lis est cōsuetudo adeundi Ecclesiā s&#x0169;mo
mane, ea vel etiā audiendi Missā ex de-
uotione in diebus nō festiuis, & in festi-
uis esse solet vsus nō sumendi ientacul&#x0169;
ante Missā, quę omnia, & similia, etiā si à
maiori parte populi ex deuotione fiāt,<marginalia>Soto.</marginalia>
nō induc&#x0169;t cōsuetudine&#x0303; legale&#x0303;. Imò So-
to lib. 9. de Iustit. q. 3. ar. 1. tale&#x0303; esse ce&#x0303;set
cōsuetudine&#x0303; deferendi ad Ecclesiā obla
tione&#x0303; pro def&#x0169;ctis in die animar&#x0169;, quod
etiā est &#xA753;babile de alijs oblationibusvo
l&#x0169;tarijs, nisi Ecclesia cōtra offere&#x0303;tes præ
scripserit, vt dixi tract. 1. de Relig. lib. 2.
ca. 5. vbi c&#x0169; Caiet. & Soto notaui, spectan
dā esse inte&#x0303;tione&#x0303;, qua moresintroduc&#x0169;{t$}<marginalia>Caiet.|Soto.</marginalia>
nā si ex sola deuotione incipiāt, & cōti-
nue&#x0303;tur, nō induc&#x0169;t &#xA753;priā cōsuetudine&#x0303;.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0837.jpg/>
@@1@<SE837>830 Lib. 7. De consuetudine, seu lege non scripta.
<duolan 2><P>  Sic ergo dixit Glossa in dicto cap. Fru
stra, dist. 8. ad consuetudinem necessari&#x0169;<marginalia>7.</marginalia>
esse, vt eo animo, & intentione seruetur,
vt ius in posterum fiat. Idem Glossa in dicto<marginalia>Glossa.|Abb.|Roch.</marginalia>
cap. vlt. de consuet. vbi Abb. n. 17. in eo-
dem sensu dicit, debere fieri animo inducen-
di consuetudine&#x0303;. Ide&#x0303; ibi latæ Rochus Curt.
sect. 4. n. 37. vbi alios refert. Ratio etiam
est clara, quia actus agentium non trans
grediuntur intentionem eorum. Item
quia de ratione legis est, vt fiat c&#x0169; inten
tione obligandi. Item quia nemo se obli
gat sine intentione, vt in voto, & promis
sione constat. Et quanuis per consuetu-
dinem populus habens superiorem non
videatur se obligare, sed obligari à lege
non scripta, & consuequenter à volunta-
te superioris, nihilomin&#xA770;, quia Princeps
non vult per consuetudinem obligare,
plusquàm populus velit obligari, ideò
necessaria est ex parte populi intentio
inducendi propriam consuetudinem, &
obligationem eius eo modo, quo poss&#x0169;t.</P>
<P>  Tandem signum huius voluntatis, &
obligationis est ipsa consuetudo facti.<marginalia>8.|Signum vo|luntatis ad|consuetudi|nem indu-|cendam.|Iulian.</marginalia>
Ita enim dixit Iulian. in dicta l. Dequibus.
Quid interest suffragio populus voluntatem suā
declaret, an rebus ipsis, & factis, & idem inte&#x0303;-
dunt alia iura. Ac deniq&#x0301;; ex cōmuni ac-
ceptatione, & quasi naturali significa-
tione receptum, est hoc sign&#x0169; consuetu
dinis tanquā sufficie&#x0303;s ad indicandā tale&#x0303;
populi voluntate&#x0303;, quando per te&#x0303;pus suf-
ficiens, & per sufficiente&#x0303; actu&#x0169; freque&#x0303;-
tiam continuata est. Difficultas autem
specialis, quæ hic superest circa inten-
tione&#x0303; hanc necessariam ad consuetudi-
nem, & de signis illius tractabitur com-
modius in fine capitis sequentis.</P>
<Z>CAPVT. XV.
Quanti temporis consuetudo ad inducendam le-
gem sufficiat.</Z>
<P><INI3>D</INI3>E numero seu freque&#x0303;tia actuum<marginalia>1.|De tempo-|re ad cōsue|tudine&#x0303; re-|quisito.</marginalia>
ad consuetudinem sufficiente, sa-
tis in superioribus dict&#x0169; est, hic
ergo sol&#x0169; dicend&#x0169; superest de temporis
diuturnitate. Nā licet dixerimus, quādā
esse consuetudine&#x0303; præscriptā, & aliā nō
præscriptā, non tame&#x0303; explicat&#x0169; est, quo-
modo illę ad ius introducend&#x0169; sufficiāt,
nec quantum tempus requirant: hoc igi
tur in præsenti capite explicandum est.</P>@@

<P>  Et in primis certum est, præscriptam<marginalia>2.|Pręscripta|consuetudo|de se suffici|ens est ad|cōsuetudi-|nem indu-|cendam.|1. Sentent.</marginalia>
consuetudinem de se sufficere ad legem
introducendā. Ita enim colligitur aper-
te ex cap. vlt. de Cōsuet. vt superiori ca-
pite declaraui, & tradunt communiter
Doctores ibi allegati. Circa tempus au-
tem necessarium ad hanc pręscriptione&#x0303;
varię sunt opiniones. Aliqui enim anti-
qui immemorale tempus postulabāt, ta-
men sine fundamento, & ita relicta, & an
tiquata est illa sententia. Alij in canoni-
ca consuetudine quadraginta annorum<marginalia>2. Sentent,|Hostiens.</marginalia>
spatium requirunt, vt Hostiens. in Sum.
tit. de consuet. §. Obtentum. Sed hoc habet
locum in his, quæ sunt contra ius, non in
his, quæ sunt præter ius. Vnde ad hanc
consuetudinem decem annorum tem-<marginalia>Vera sent.|Decem an-|ni requisiti|& sufficie&#x0303;s.|Glossa.|Bart.|Panormit.|Roch.|Couar.|Nauar.</marginalia>
pus necessarium, & sufficiens censetur,
etiam in Canonica materia. Ita tenet
Glossę supra allegatę, & Barth. Panorm.
Rochus, & alij in locis sæpe allegatis. Et
illos, ac alios referens tradit Couar. lib.
1. Variar. cap. 17. num. 8. §. Quarto, & sen-
tit Nauar. in Sum. cap. 13. num. 19. Ratio
prioris partis est, quia iura dicunt lon-
gæuam, vel antiquam consuetudinem
ad hunc effectum sufficere, sed ad anti-
quam, seu longi temporis consuetudine&#x0303;
decem anni requiruntur, & sufficiunt;
ergo. Quæ ratio supra explicata est.
Ratio autem alterius partis est, quia ta-
lis consuetudo non est contra ius, sed
præter ius, vt supponimus, vt autem cō-
stat ex materia de Præscriptionibus, in
his, quę non sunt contra ius, non requi-
ritur maius tempus iure canonico, quā
ciuili ad præscriptionem, quam in hac
temporis conditione consuetudo præ-
scripta imitatur, vt supra vis&#x0169; est, ergo.</P>
<P>  Aduerto autem, secundum ius te&#x0303;pus
longæuum non esse vnum tant&#x0169;, sed esse<marginalia>3.|Notand&#x0169;.</marginalia>
decem annorum inter præsentes, & vi-
ginti inter abse&#x0303;tes §. 1. Instit. de Vsucap.
& nihilominus Doctores allegatos non
facere distinctionem in hac consuetudi-
ne præscripta inter absentes, vel præ-
sentes, vt ad illam viginti annos requi-
rant, ad hanc verò decem, sed absolute
tantum decem annos postulare. Imò
Barth. in dicta Repetit. l. De quibus, num.<marginalia>Barth.</marginalia>
14. Expresse dicit, in pręsenti non esse fa
ciendā distinctione&#x0303;, quia illud me&#x0303;brum
(ait) inter abse&#x0303;tes, hic nō cadit, c&#x0169; populus se&#x0303;per
sit præsens, etiā si aliqui de populo sint absentes.
In quibus verbis rationem hāc indicat,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0838.jpg/>
@@1@<SE838>C. 15. Quanti te&#x0303;poris consuet&#x0169;do ad inducendā lege&#x0303; sufficiat. 831
<duolan 2><-P>quia hæc consuetudo non pręscribitur
contra extraneos, sed inter ipsosmet ci-
ues inducitur, quos necesse est, salte&#x0303; pro
maiori parte esse præsentes, cum debeāt
esse conscij consuetudinis, vt supra di-
ctum est. Consentit Gregor. Lop. in l. 5.
tit. 2. partit. 1. Gloss. 4. & Burgos de Paz<marginalia>Greg. Lup.|Burgos de|Paz.</marginalia>
in l. 1. Taur. n. 207. Sed ratio illa nō vide-
tur satisfacere, quia suprà dixi, consue
tudinem hanc suo modo præscribi con-
tra Principem, qui potest esse absens,
vel præsens, & ideo respectu illius ad
pręscriptionem huius cōsuetudinis de-
bet requiri longum tempus c&#x0169; propor-
tione ad propriam præscriptionem; er-
go debet requiri tempus viginti anno-
rum, quando Princeps abest.</P>
<P>  Propter hoc alij auctores censent, di-
stinctione illa esse vtendum etiā in præ-<marginalia>4.|An distin-|ctio data v-|tenda sit in|præsenti.|Syluest.|Azon.</marginalia>
senti. Ita significat Syluest. verb. Consue-
tudo. quæst. 2. & illius meminit. Hostien.
in summa vbi suprà, referens, aliquos
Canonistas ita sensisse, & quoad ciuiles
consuetudines multos legistas ita tene-
re, & refertur etiā Azo. in sum. in Rubr.
C. Quæ sit long. consuet. Et in dicta l. 5.
tit. 2. partit. 1. cum eadem distictione di-
citur, consuetudine&#x0303; à populo introduci
per vsum decem, aut viginti annorum.
Propter quam lege&#x0303; alioqui censent, sal-
tem in Hispania ex speciali illo iure ita
esse distinguend&#x0169;. Quia illa distinctio nō
est inepta, nec otiosa, nec aliud potest
operari, nisi vt dece&#x0303; anni pro pręsentia,
& viginti &#xA753; casu absentiæ postule&#x0303;{t$}. estq&#x0301;;
hęc sente&#x0303;tia quoad hāc parte&#x0303; &#xA753;babilis.</P>
<P>  Nihilominus existimo, sine vlla distin
ctione sufficere decenij tempus, vt con-<marginalia>5.|Tempus de|cennij suffi|ciens vt cō-|suetudo in-|dicatur.</marginalia>
suetudo inductiua legis, & præscripta
esse censeatur. Probatur primo ex com-
muni sententia, quæ nō sine causa illam
distinctione omisit in præsenti materia,
c&#x0169; tamen in propria præscriptione pas-
sim illa vtantur. Et idem obseruo in no-
stro Molin. dict. disp. 77. tract. 2. de Iustit.<marginalia>Molin.</marginalia>
conferendo illam c&#x0169; præcedentibus de
tempore requisito ad propriam pręscri
ptione&#x0303; in varijs materijs. Secundo, quia
consuetudine ita recept&#x0169; est, vt ad præ-
scribendum contra legem nulla ratio
præsentiæ, vel absentiæ Principis habea
tur, vt omnes fatentur. Dico autem ad
præscribendum, quia, vt infra dicam, ad
alios effectus cōsuetudinis nō præscri-
ptę multum referre potest absentia, vel<-P>@@

<-P>præsentia Principis, non ratione sui, sed
ratione scientiæ, quę facilior, & certi-
or præsumitur in pręsentia, quam in ab-
sentia. Tertio hinc sumitur optima ra-
tio, quia in hac consuetudine non po-
stulatur, quod sit præscripta respectu
Principis, nisi quatenus ignorat, vel
ignorare posse supponitur consuetudi-
nem; ergo ad hanc consuetudinem,
vt pręscribatur tanto, vel tanto tempo-
re nihil refert absentia, vel præsentia
Principis; nam si ipse sciat consuetudi-
nem, siue sit absens, siue pręsens, non est
necessaria pręscriptio, vt infra dicam. Si
autem ignoret, par&#x0169; refert, quod sit prę
sens, quia licet corpore sit pręsens, ani-
mo est absens, & ideo tam cito pręscri-
bitur contra absentem, sicut contra ig-
norantem, quia vterq&#x0301;ue est absens.</P>
<P>  Dices. De Principe præsente præsu-<marginalia>6.|Obiectio.</marginalia>
mitur, facilius posse scire, & ideò bre-
uius tempus debuit pro illo fufficere.
Item si illa ratio valeret, potius dicen-
dum esset, semper requiri spatium vi-
ginti annorum, quia hæc pręscriptio se&#x0303;-
per est contra absentem formaliter, id
est, contra ignorantem. Respondeo ad<marginalia>Solutio.</marginalia>
priorem partem, in hoc genere pręscri-
ptionis non attendi facilitatem, vel dif-
ficultatem sciendi ex parte Principis,
sed necessitatem boni cōmunis, cui per
hanc præscriptionem consulitur, quia
mult&#x0169; expedit, vt consuetudines ratio-
nabiles, & sufficienti vsu firmatæ, obser-
uentur, & ad hunc finem conuenientis-
sim&#x0169; etiam est, vt vim habeant obligan-
di; & propter hunc etiam finem pruden
ter reputatur sufficiens tempus decem
annorum, siue Princeps sit absens, siue
præsens. Quia talis consuetudo de se sa-
tis est roborata, & alioqui tempus illud
est sufficiens, vt Princeps possit scire, si
velit; Maior autem, vel minor facilitas
parum in præsenti referre videtur. Eo
vel maximè quòd in pręscriptione con-
suetudinis non censetur esse inuolunta-
rius Princeps, præcipuè quoad h&#x0169;c effe-
ctum inducendi obligationem suo iuri
non contrariam. Sicut esse solet inuo-
luntarius Dominus rei, contra quem
illa præscribitur. Quia inductio illius
obligationis non affert præiudicium
Principi, nec est contra iurisdictionem
eius, cum sit ex iure illius, & conueniens
ad debitam gubernatione&#x0303;, & ideò non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0839.jpg/>
@@1@<SE839>832 Lib. 7. De lege non scriptà, quæ consuetudo àppellatur.
<duolan 2><-P>est eadem ratio de præscriptione aliar&#x0169;
rerum, quę de hac consuetudine. Et ita
respondetur ad posteriore&#x0303; partem negā
do sequelam, quia cum iura nihil distin-
guant, sed solum requirāt longam con-
suetudine&#x0303;, intra latitudine&#x0303; longi tempo-
ris minimum intelligitur, tum quia hoc
est fauorabilius, & illud est eligendum
cum agitur de communi bono; tum etiā
quia hic solum consideratur ignorantia
Principis, siue in absentia, siue in præ-
sentia habeatur, quod non est ita in præ
scriptione: nam idem tempus sufficit,
cæteris paribus, siue dominus rei sciat
vsum præscribentis, siue ignoret.</P>
<P>  De auctoribus autem, qui in contra-
rium citātur, non multum est curand&#x0169;,<marginalia>7.|Doctores in|cōtrarium|non obstāt.</marginalia>
quia pauci sunt respectu aliorum, & ali-
qui eorum fortasse nō loquuntur de so-
la cōsuetudine legali, sed generalius de
Consuetudine, vt comprehendit etiam
illam, quę in præscriptione rerum inter
uenit: nam vt dixi, hic fere est vsus cō-
munis Iurisperitor&#x0169;. Et &#xA753;fecto Syluest.
in toto illo verb. Consuetudo, ita procedit<marginalia>Syluest.</marginalia>
sicut & alij summistæ, & iuristæ, vt lege&#x0303;-
ti facile patebit; vnde sub illa disiunctio-
ne loquuntur, non quia amplianda sit
ad omnes modos consuetudinum, etiam
moralium actionum. Et fortasse Rex
Alphonsus ita etiam loquutus est in illa
l. 5. quę potest etiam habere alium sen-
sum, vt capite sequenti dicam, vel si
nouum ius introducere voluit, & ap-
probare opinionem Azonis, cuius ope-
ra dic&#x0169;tur esse factæ leges partitarum,
illud speciale ius etiam in Hispania cō-
suetudine recept&#x0169; non est, vt existimo.</P>
<P>  Superest dicendum de consuetudine
non præscripta. Nam interdum potest<marginalia>8.</marginalia>
sufficere ad inducendam legem: & con-
sequenter in breuiori tempore, quàm
decennio illam inducere poterit, si sci-
entia Principis intercedat. Ita sentiunt.
Anton. in dicto capite vltimo de Con-
suetud. & Antonin. Syluest. Angel, & alij,<marginalia>Anton.|Syluest.|D. Anton.|Angel.</marginalia>
qui illum sequuntur, vt in simili vide-
bimus in capite sequenti. Nam distin-
guunt inter Principem scientem, & ig-
norantem populi morem, & dicunt bre-
uius tempus requiri quando Princeps
scit cōsuetudinem, quàm cum illam ig-
norat. Sed consuetudo decem annorum
sufficit ad inducendam legem, ignorāte
Principe; ergo breuius tempus sufficiet<-P>@@

<-P>ad eundem effectum, interueniente sci-
entia Principis. At in minori tempore
quàm decem annorum consuetudo non
præscribitur; ergo consuetudo non
pręscripta cognita à Principe poterit
inducere legem. Et ita patet, quando
requiratur pręscripta, scilicet, quando
Princeps ignorat, & quando non sit ne-
cessaria, scilicet, quando scit illam. Ra-
tio verò reddi potest, quia licet iura di-
cant, longam consuetudinem sufficere,
nunquam dicunt, minorem non suffice-
re. Et alioqui ex natura rei potest suf-
ficere minor hęc cōsuetudo, si Princeps
habeat scientiam eius, quia potest suffi-
cienter indicare consensum eius, & po-
puli, vt per se notum videtur; ergo illa
consuetudo sufficiet, quia tantum est
necessari vt sit sufficiens sign&#x0169; volunta-
tis legislatoris. Et hæc est notanda diffe-
re&#x0303;tia inter hosduos modos consuetudi-
num, nam consuetudo præscripta non
inducit legem vt signum noui consen-
sus voluntatis Principis, sed vt conti-
nens requisita per legem, in qua volun-
tas antiqua Principis continetur, &
ideò noua eius scientia non desidera-
tur, nec consideratur potentia habendi
illam Consuetudo autem nō præscripta
operari tantum potest vt signum volun-
tatis, & noui consensus Principis, quod
minori tempore sufficiens esse potest
respectu Principis scientis, nam respe-
ctu ingorantis nunquam potest esse hu-
iusmodi signum, vt per se notum est.</P>
<P>  Sed quæres, quantum temporis in-<marginalia>9.</marginalia>
fra decennium ad hunc effectum suffi-
ciat. Respondeo non posse certa ra-<marginalia>Tempus in|fra decen-|nium inde-|finitum.</marginalia>
tione definiri, quia nec iure definitum
est, nec commode potuit, quia hoc sig-
num, cum in factis consistat, pendet ex
coniecturis, quæ non sunt æquales in
omnibus consuetudinibus, & ita in qui-
busdam potest breuiori tempore hoc
signum compleri, quam in alijs. Nam
quædā sunt consuetudines, quę frequen
tiorem vsum habent, & magis commu-
nem, magisq&#x0301;ue publicum, quàm aliæ,
& ita ex illis, cæteris paribus, bre-
uius compleri poterit indicium scien-
tiæ in Principe, & consequenter si-
gnum taciti consensus pervoluntariam
tolerantiam. Item ad hoc multum re
ferre potest absentia, vel præsentia
Principis; nam præsumitur nosse, quæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0840.jpg/>
@@1@<SE840>C. 15. Quanti te&#x0303;poris consuet&#x0169;do ad inducendā lege&#x0303; sufficiat 833
<duolan 2><-P>fiunt in loco, vbi adest, & non, quæ fiunt,
vbi absens est, nisi aliæ coniecturæ acce<marginalia>Indicium|consuetudi-|nis.</marginalia>
dant. Præterea in hac consuetudine, &
ad hoc coniectandum loc&#x0169; habere po-
test consideratio supra tractata de acti-
bus iudicialibus. Pręsertim verò sente&#x0303;-
tia lata in fauorem cōsuetudinis, si illa
proferretur, vel confirmaretur à supre-
mo Principe, esset sufficiens signum vo-
luntatis eius. Imò etiam si sciretur data
ab inferiori iudice, & toleraretur, esset
non modicum signum. Item cuiuscumq&#x0301;;
prudentis iudicis sit sententia, per se cō
ciliat authoritatem consuetudini, quia
potest esse iusta, ex consuetudine non
præscripta. Quia cum non requirat cer
tum tempus, sed pendeat ex cōiecturis,
fieri potest, vt ex prude&#x0303;ti, & &#xA753;babili iu-
dicio detur sententia in fauorem con-
suetudinis, quæ licet præscripta non sit,
reputatur sufficiens, quia satis indicat
vol&#x0169;tate&#x0303; Principis, & populi. Vnde quā-
uis talis sententia simplicicer necessa-
ria non sit ad sufficientiam talis consue
tudinis, quia hoc ipsum ad sententiam
supponitur, & per illā declaratur, vt su-
prà in simili argume&#x0303;tabamur, nihilomi-
nus si aliquando lata est, multum confir-
mat coniecturam consuetudinis, & si
multiplicetur poterit facere morale&#x0303; cer
titudine&#x0303;, nā & per testimonia viror&#x0169; pru
de&#x0303;t&#x0169; mult&#x0169; cōfirmabitur. Deniq&#x0301;; in hac<marginalia>Qua ratio-|ne sente&#x0303;tia|Soti locum|habet.</marginalia>
consuetudine locum habet opinio Soti,
& aliorum dicentium, te&#x0303;pus hoc deter-
minandum esse prudenti arbitrio, nimi-
rum, quādo agitur de coniectanda me&#x0303;-
te Principis, & populi. Et ita possunt illi
auctores &#xA753; hac parte citari, clare enim
supponunt, consuetudine&#x0303; non præscrip-
tam posse ad inducendā lege&#x0303; sufficere.</P>
<P>  Vn&#x0169; verò suboritur dubi&#x0169; ex dictis,<marginalia>10.|Dubium.</marginalia>
quia nunquam videtur cōsuetudo facti
esse sufficiens sign&#x0169; vol&#x0169;tatis Principis,
& populi, quia dict&#x0169; est, consuetudinem
debere esse ex intentione induce&#x0303;di con-
suetudine&#x0303; iuris; hæc aute&#x0303; intentio nun-
quā potest ex sola frequentia actu&#x0169; suffi
cienter cōiectari, nisi expresse declare-
tur, quia sine illa possunt eode&#x0303; modo ac-
tus frequentari. Accedit, quòd, vt nota-
ui in citato tomo. 1. de Relig. licet con-
suetudo ex deuotione incipiat, postea
facile mutatur inte&#x0303;tio, & fiunt ijde&#x0303; act&#xA770;
ex inte&#x0303;tione obligationis etiā si in ipsis
nulla mutatio apparet. Hęc difficultas<-P>@@

<-P>practica est potius, quā speculatiua, &
loc&#x0169; habet tam in cōsuetudine præscri-<marginalia>Debet fre-|quentia ac-|tus fieri ex|intentione|inducendi|ius.</marginalia>
pta, quā in nō pręscripta: nunquā enim
pręscribi{t$} cōsuetudo ad effect&#x0169; induce&#x0303;-
di lege&#x0303;, etiam si per mille annos duret,
nisi frequentia actu&#x0169; facta sit ex inten-
tione induce&#x0303;di ius. Imò existimo neces-
sari&#x0169;, in toto decennio tali intentione
sint facti, quia aliter nō possunt cōcurre
re vt signum cōsensus populi necessarij
ad consuetudinem præscriptam. Vnde
ergo talis intentio cognosci poterit?</P>
<P>  Dubitationem hanc attigit Angelus<marginalia>11.|Angel.</marginalia>
verb. Consuetudo. n. 4. & 5. & in summa sol&#x0169;
dicit, id esse coniectandum, vel ex fre-
quentia, & multitudine actuum, vel sunt
publici, & notarij accedente populi cō-
sensu. Sed hæc, & similia non expediunt
difficultatem, quia cōmunia esse poss&#x0169;t
ad simplicem consuetudinem ex deuo-
tione, seu ex mera vol&#x0169;tate libera, & ad
intentione&#x0303; inducendi ius obligans. Ean
dem dubitatione&#x0303; proponit Rochus su-<marginalia>Roch.|Glossa.</marginalia>
prà sect. 4. in. 7. requisit. consuet. n. 36. &
remittit ad quęst. 6. post Gloss. quæ habe
tur sect. 2. à. n. 10. vbi. n. 27. illam iterum
distinctè proponit, solumq&#x0301;; dicit, in du-
bio iudicandum esse, vnumque&#x0303;q&#x0301;; cense-
ri, operari animo inducendi consuetu-
dinem, quando facit actum pro iure suo
id est, credens se ius habere, vt in poste
rum id faciat. Quando autem quis ope-
ratur tanquam vtens iure suo, dicit ex
natura actu&#x0169; esse colligendum, vt si sint
actus, qui solent fieri ex pura amicitia,
vt prādere in domo amici, etiā si multi-
plicentur, non censentur fieri pro iure
inducendo: secus vero si sint actus, qui
solent ius postulare. Et ad hoc allegat
plures Doctores. Sed in primis regula
illa, coniectura, & exempla magis vide&#x0303;-
tur accōmodari ad consuetutdine&#x0303;, per
quā res pręscribun{t$}, quā ad consuetudi-
ne&#x0303; legale&#x0303;. Nā ibi vte&#x0303;s pręsumitur, in du
bio ius suum quęrere, vel exercere, quia
hoc illi vtile, & fauorabile est; at hic cur
pręsumetur quis in dubio velle induce-
re ius cōsuetudinis, quod sibi est onero-
sum, & graue? Item in pręsenti materia
nō potest illa coniectura ex natura ac-
tu&#x0169; sumi: nam ijde&#x0303; actus ex natura sua
sunt apti, vt ex deuotione, seu consilio
fiant vel ex præcepto, vt patet de obla-
tione sacra in Ecclesia, de ieiunio, & ob-
seruatione diei festi, & similibus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0841.jpg/>
@@1@<SE841>834 Lib. 7. De lege non scripta quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><P>  Deniq&#x0301;; idem dubium proponit Petr.
Raue&#x0303;. tract. de Cōsuet. n. 15. & sol&#x0169; res-<marginalia>12.|Petr. Aue&#x0303;.</marginalia>
pondet, remittendo se ad ea, quæ de prę
scriptione iurium incorporali&#x0169; tradit
Innoc. in cap. Bonæ, de Postul. Prælat. &<marginalia>Bart.|Innoc.</marginalia>
alij locis cum Barth. & alijs. Qui omnes
loquuntur de propria præscriptione, in
qua multo facilius discernitur, an vsus
sit iuris, vel puræ facultatis, & ex parte
vtentis semper pręsumitur in dubio in-
tentio habendi ius dominij; vel seruitu-
tis, aut aliud simile in tali re, quod non
ita est in præsenti, propter rationem fa-
ctā. Deinde auctores citati potissimè
tractant de probatione consuetudinis<marginalia>Distinctio|notanda.</marginalia>
in foro externo; nos autem tractamus
de foro conscientiæ, in quo facile est ìu-
dici&#x0169; in præscriptione, & vsu eius, quia
vel qui præscribit, est persona priuata,
& tunc ipse erit testis suæ intentionis,
vel est aliqua communitas, & tunc iudi-
cium conscientiæ non versatur circa
communitatem, vt sic, sed circa singu-
los, singuli autem possunt, & debent in
conscientia pro communitate pręsume
re, propter ratione&#x0303; factam. At verò ius
consuetudinis semper pendet ex animo
totiuspopuli, & singuli nō tenentur prę-
sumere animum inducendi præceptum,
quia hoc non est fauorabile communita
ti, sed onerosum.</P>
<P>  Vnde dico, non esse facile iudicare<marginalia>13.|In dubio po|tius dicen-|dum cōsue-|tudine&#x0303; esse|deuotionis,|velhonesta|tisquā obli|gationis.</marginalia>
de obligatione præcepti per consuetu-
dinem inducta, & in dubio, ac cæteris
paribus, potius esse inclinandum in eam
partem, quod consuetudo sit deuotio-
nis, vel honestatis, & ad melius esse, po-
tius quam obligationis. Quia genera-
lis est regula, quòd in dubio nemo præ-
sumitur velle obligari, vt in materia de
Voto dixi. Neq&#x0301;ue expedit multiplica-
ri pręcepta, vbi moraliter certa nō sunt
vel saltem probabiliora. Deinde, dico<marginalia>Modus. &|animus qui|bus consue|tudo indu-|cta est iudi|cio viripru|dentis reli&#x0303;|quuntur.</marginalia>
iudicium de modo consuetudinis, & ani
mo, quo introducta est, arbitrio pruden-
ti&#x0169; esse relinquend&#x0169;, nec certam aliam
regulam posse assignari, quia iure defi-
nita non est, & ex se res est lubrica, &
ambigua, vt difficultas proposita osten-
dit, Ad iudicandum autem de animo
inducendi consuetudinem, possunt con-
ferre hæ coniecturæ. Prima, si consue-
tudo sit longi temporis, & rei grauis, ac<marginalia>1. Cōiectu-|va.</marginalia>
difficilis, & communiter seruatur à po-
pulo pro maiori parte, quia non solet<-P>@@

<-P>po pulus vniformiter conuenire in hu-
iusmodi actibus, nisi quando ex obliga-
tione sunt, & sic est magnum indicium,
tunc duci ex cogitatione obligationis,
quæ inducta iam est, vel inducitur. Sec&#x0169;-
da, si prudentes veri, & timorati male<marginalia>2. Cōiectu-|ra.</marginalia>
sentiunt de his, qui non seruant consue-
tudinem, vel communiter populus scan
dalizatur, etiam est graue signum talis
animi. Tertia, si Pręlati, aut gubernato<marginalia>Tertia.</marginalia>
res Reipublicæ grauiter reprehendunt,
vel puniunt non seruantes consuetudi-
nem, etiā est non leue indicium. Quar-<marginalia>Quarta.</marginalia>
ta, si materia consuetudinis ex se mul-
tum conferat ad vtilitate&#x0303; Reipublicæ,
ita vt obligatio eius prudenter creda-
tur esse valde expedie&#x0303;s communi bono
eius, in dubio præsumi poterit, esse ex
animo introductam.</P>
<Z>CAPVT. XVI.
De causis, & effectibus legis non scriptæ per con-
suetudinem introductæ.</Z>
<P><INI3>H</INI3>ÆC quæstio breuiter definie&#x0303;da<marginalia>1.</marginalia>
est ex principijs supra positis de
legibus humanis scriptis. Nam
ex dictis intelligi potest generatim lo-
quendo ōnia, quę dicta sunt de lege hu-
mana quoad causas, vel effectus eius, cō
uenire cum proportione in lege&#x0303; per cō-
suetudinem introductam, his exceptis,
quæ ad formam materialem, seu sensibi
lem, & promulgationem illius legis per-
tinent. Hoc vltimum patet, quia hæc
lex consuetudinis per se non differt ab
illa, nisi in signo sensibili, quo explica-
tur voluntas legislatoris (quod signum
voco sensibilem formam legis) nam in
lege strictè sumpta illud signum est scri-
ptura aliqua, vel saltem expressum ver-
bum legislatoris: hìc verò non est sign&#x0169;
scripum, nec ita expressum, sed sunt fa-
cta externa, vtdeclaratum est. Atq&#x0301;; hinc
sequitur, vt in lege, præter act&#x0169; legisla-
toris, requiratur promulgatio, quia ille
actus de se non est sign&#x0169; publicum, nisi
promulgetur. Hic autem signum ipsum<marginalia>Consuetu-|do se ipsa|promulga-|tur, cum sit|signum pu-|blicum.</marginalia>
est publicum de se, & notorium populo
seruanti consuetu dinem, & ideo non in-
diget alia promulgatione, quia (vt sta-
tim dicā) consuetudo tant&#x0169; obligat po-
pulum seruantem illam, & ideo alia
promulgatione, vel diuulgatione non
indiget. Namvt ad alios populos exten-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0842.jpg/>
@@1@<SE842>C. 16. De causis, & effect. leg. nō scriptæ &#xA751; consuet. introductæ. 835
<duolan 2><-P>datur, oportet, vt illi acceptent consue-
tudinem, & illam imitentur, & ita ipsa
imitatio erit apud illos inductio similis
consuetudinis, eiusq&#x0301;ue promulgatio. Si
autem vnus populus acceptet consue-
tudinem alterius, non per consuetudi-
nem suam, sed per statutum præcipiens
ibi seruari quod alibi consuetum est,
tunc ibi non erit ius illud consuetudi-
narium, sed scriptum, & eatenus pro-
pria forma, & promulgatione indige-
bit. In cæteris verò causis non est diffe-
rentia inter has leges, cum proportio-
ne de illis loquendo, quia de materia iā
dictum est, debere esse honestam, com-
muni bono accommodatam, ac deniq&#x0301;;
rationabilem. Ac subinde rationem esse
veluti animam vtriusq&#x0301;; legis, & vtrāq&#x0301;;
etiam maximè pe&#x0303;dere à voluntate Prin
cipis habe&#x0303;tis potestatem legislatiuam,
quæ est in vtraq&#x0301;ue propria causa effi-
ciens, & voluntas est quasi intrinseca
forma.</P>
<P>  Simili modo discurri potest per effe-
ctus. Nam etiam consuetudo obligat de<marginalia>2.|Effectus cō|suetudinis|ex dictis|colligendi.|Felin.|Rochus.</marginalia>
se in conscientia, cum sit vera lex, cap.
In bis, dist. 11. & tradunt communiter
Doctores, vt videri potest in Felin. cap.
1. de Spon. Rocho supra sect. 1. nu. 12. &
13. vbi alios allegat. Vnde consequen-
ter fit, vt hæc obligatio sit grauis, vel
leuis iuxta materiæ qualitatem, nisi de
contraria intentione populi constet, nā
quoad hoc omnia dicta de obligatione
legis humanæ scriptæ, possunt ad hanc
legem accommodari, nam eandem ra-
tionem in illa habent, proportione ser-
uata.</P>
<P>  Potest aute&#x0303; hic inquiri, an possit hæc<marginalia>3.|Consuetu-|do potest le|gem p&#x0153;na-|lem indu-|cere.</marginalia>
lex etiam obligare ad p&#x0153;nam, seu an cō
suetudo possit inducere legem p&#x0153;nale&#x0303;.
In quo breuiter dice&#x0303;dum est, posse, quia
ratio facta de lege absoluta, procedit
etiam in lege p&#x0153;nali. Quæ enim potest
assignari repugnantia, vt non possit cō
suetudo obligare ad p&#x0153;nam, sicut po-
test ad culpam? Imò eo ipso, quod obli-
gat ad p&#x0153;nam, facit transgressorem cō-
suetudinis reum p&#x0153;næ, nam hic reatus
sequitur ex culpa; ergo pari ratione po-
terit eadem cōsuetudine introduci de-
terminatio p&#x0153;næ, vt scilicet, qui talem
consuetudinem violauerit, tali p&#x0153;na pu
niatur, & tunc iusta erit p&#x0153;na quasi per
legem cōsue tudinis taxata. Exemplum<-P>@@

<-P>accommodatum est in cap. Super eo, de
Cognat. spiritu. cum his, quæ ibi notant<marginalia>Innoc.|Abb.</marginalia>
Innoc. Abb. & alij, de consuetudine ser-
uandi talem, vel talem ritum acciden-
talem in matrimonio, & separandi ad
tempus eos, qui aliter contraxerint, in
p&#x0153;nam prioris consuetudinis violatæ,
nam quoad vtrumq&#x0301;ue iusta censetur, &
seruari debet. Item potest consuetudo
taxare pretium alicuius rei, non minus
quàm lex scripta; ergo & p&#x0153;nam deli-
cti, & ita communiter auctores loquun-
tur de consuetudine p&#x0153;nali, vt est vide-
re in Rocho sect. 4. nu. 20. & sequentib.<marginalia>Roch.</marginalia>
vbi plures allegat. Deniq&#x0301;; existimo, cō-
suetudine etiam induci posse quasi lege&#x0303;<marginalia>Consuetu-|do i&#x0303;ducere|potest qua-|si legem pu|rè p&#x0153;nale&#x0303;.</marginalia>
purè p&#x0153;nalem, ratione cuius possit ali-
quis non obseruans illam in aliquo mul
ctari, etiāsi in eo non peccet, quia quo-
ad hoc etiam est eadem ratio de con-
suetudine, quæ de lege scripta. Videtur
tamen tunc illa consuetudo magis per
modum cuiusdam pręscriptionis, quàm
per modum legis, quia tunc videtur esse
illud veluti quoddam tribut&#x0169;, ad quod
exigendum res publica, vel Princeps per
consuetudinem acquisiuit ius, tali, vel
tali conditione expleta, vel non serua-
ta. Posset deniq&#x0301;; introduci consuetudi-
ne, vt qui cōsuetudinem non seruat, ali-
quid debeat in conscientia soluere, etiā
non punitus, & tunc propria ratio con-
suetudinis legalis seruaretur, huiusmo-
di autem consuetudines raræ, vel nullæ
sunt.</P>
<P>  Item solet quæri, an ius consuetudi-
narium extendi possit ad effectum irri-<marginalia>4.</marginalia>
tandi actus, seu contractus, vel inhabili-
tandi personas ad illos. Sed hoc pro-
priè tractari solet in materia de matri-
monio, vt latè per Sanci. lib. 7. disput. 4.<marginalia>Sanci.</marginalia>
Eadem verò ratio ferè est de alijs con-
tractibus, vt attigit Felin. in cap. 1. de
Sponsali. nu. 2. & 3. Dicendum ergo est,<marginalia>Quid valet|consuetudo|circa cōtra|ctus validi|tatem.</marginalia>
consuetudinem prohibe&#x0303;tem aliquos a-
ctus, vel dantem formam illìs, posse ea
mente, & animo introduci, vt actus ali-
ter factus non valeat, & talem consue-
tudinem rationabilem, & pręscriptam,
vel à Principe expresse, aut tacitè ap-
probatam habere hunc effectum irritā-
di contrarium actum. Ita docent multi
Doctores, quos Felin. & Sanci. suprà re-<marginalia>Felin.|Sanc.</marginalia>
ferunt, & sumitur ex c. Super eo, de Cog-
nat. spirit. vbi (iuxta veriorem interpre-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0843.jpg/>
@@1@<SE843>836 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>tationem, & planum contextum) suppo-
nitur, posse consuetudinem Ecclesiasti-
cam introducere impedimentum irri-
tans matrimonium, & tunc separandos
omninò esse, qui contra consuetudinem
contraxerint. Et idem colligitur ex c. 1.
eiusdem tituli, vbi specialiter postula-
tur consuetudo, quæ scandal&#x0169; generet, vtiq&#x0301;;
si violetur, quam additionem speciali-
ter notant, & requirunt Canonistæ. Ve-
runtamen si consuetudo talis sit. vt ir-
ritans impedimentum introducat, non
potest eius transgressio non generare
scandalum, & ita scandalum ponitur vt
signum talis consuetudinis. Vnde non
mihi placet, quod aliqui Canonistæ di-<marginalia>Senteutia|Canonista-|rum refel-|litur.</marginalia>
cunt, hunc effectum in casu illo, & simi-
libus, magis esse propter vitandum scā-
dalum, quam propter consuetudinem.
Nam propter vitandum scandalum ve-
ra matrimonia non dissoluuntur, nec ra
tio scandali irritare posset matrimo-
nium, nisi supponeretur impedime&#x0303;tum,
seu lex irritans per consuetudinem in-
troducta.</P>
<P>  Simile colligi potest ex cap. Olim, de<marginalia>5.|Glossa.</marginalia>
Cleric. coniug. iuncta Glossa, verb. Re-
pugnet, quæ ex textu notat, aliquam alias
habilem, propter consuetudinem fieri
posse ineligibilem. Sic etiam dixit Glos
sa in Authent. vt Præpon. nom. Itaper.<marginalia>Glossa.</marginalia>
cap. 1. verb. Auctore per textum illum;
consuetudinem posse introducere for-
mam substantialem contractus, ita vt
omissio illius contractum irritet, quam
alij sequuntur, quos Felin. supra refert,
& Rochus dicto cap. vlt. sect. 1. n. 10. &<marginalia>Felin.|Roch.|Anton.|Gabr.</marginalia>
alia refert Anton. Gabr. lib. 6. tit. de Cō-
suetud. concl. 3. præsertim à n. 4. Ratio
deniq&#x0301;; est, quia consuetudo rationabi-
lis, & pręscripta habet cęteros effectus,
quos lex humana habere potest; ergo &
hunc, quia nulla ratio probabilis affer-
ri potest, quare ad hunc sit impotens,
magis quàm ad alios. Nam sicut volun-
tas Principis expressa per verba potest
hunc effectum efficere, ita & tacita per
consuetudinem declarata, iuxta ratio-
nem legis De quibus. ff. de Legib. Et ita
hic applicari possunt omnia iura gene-
raliter loquentia de viribus consuetu-
dinis, & æquiparantia illam cum lege
scripta, & specialiter facit cap. vlt. de
Consuetud. vt rectè ex illo argumenta-
tur Sanci. suprà, apud quem plura de<-P>@@<marginalia>Sanc.</marginalia>

<-P>hoc puncto videri possunt. Neq&#x0301;ue oc-
currit difficultas alicuius momenti, cui
satisfacere necesse sit.</P>
<P>  Præterea æquiparatur consuetudo<marginalia>6.|Quomodò|consuetudo|legi æqui-|paratur.</marginalia>
legi in suo effectu quoad personas, quas
iure suo obligare potest: nam sicut lex
obligat subditos, ita & consuetudo, &
sicut lex nō obligat extra territorium,
pro quo fertur, ita nec consuetudo. Vn-
de si consuetudo sit vniuersalis totius
Ecclesiæ, omnes Christianos indistinctè
obligat; si sit solius regni, vel di&#x0153;cesis,
omnes incolas; si solius ciuitatis, om-
nes, & solos ciues, & sic cum proportio-
ne de cæteris communitatibus. Gene-
ralis enim regula est, vt cōsuetudo vni&#xA770;
communitatis non obligat aliam distin
ctam, quia nec vna communitas habet
potestatem dandi leges alteri, nec Prin-
ceps suum consensum ad hoc præbet.
Quod adeò verum est, vt etiam consue-
tudo ciuitatis, aut Episcopatus Roma-
ni per se spectati, vt particularis Epis-
capatus est, non obliget alias Ecclesias,
quia vt sic, non se gerit, vt superior illis,
nisi Pontifex præcipiat, talem consue-
tudinem alibi obseruari, vt constat etiā
ex vsu, & notauit Panormit. in cap. vlt.<marginalia>Panorm.|Turrecr.|Roch.</marginalia>
de Ferijs in fine, & Turrecrem. in cap.
Nol ite, dist. 11. Rochus supra sect. 4. n. 18.
vbi alia allegat.</P>
<P>  Obijci verò potest cap. Super eo, de<marginalia>7.|Obiect.</marginalia>
Cognat. spirit. vbi præcipitur cuidam
Episcopo, Consuetudinem suæ metropolitanæ
Ecclesiæ. vel aliarum circumpositarum inqui-
rere, & dilige&#x0303;tius imitari. Vnde videtur col-
ligi, consuetudinem vnius Episcopatus
obligare in alio, & præsertim consuetu-
dinem Ecclesiæ metropolitanæ obliga-
re suffraganeos: & ratio ibi redditur,
quia graue est, antiquam consuetudine&#x0303;
circunia centium Ecclesiarum contem-
nere. Respōdeo, duo tangi in illo textu.<marginalia>Solut.</marginalia>
Vnum est de consuetudine metropoli-
tanæ Ecclesiæ, an sit seruanda in di&#x0153;ce-
si suffraganea. In quo in primis est cer-
tum, si in Episcopatu sit contraria con-
suetudo, illam præualere, quod omnes
fatentur, cum præualeat etiam iuri cō-
muni, vt capite sequenti dicetur. Si au-
tem in speciali Episcopatu non sit pro-
pria consuetudo, tunc videtur ex illo
textu colligi, seruandam ibi esse consue
tudinem metropolitanam. Et potest f&#x0169;-
dari in alio principio recepto à multis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0844.jpg/>
@@1@<SE844>C. 16. De causis, & effect. leg. nōscriptæ&#xA751; consuet. introductæ. 837
<duolan 2><-P>Canonistis, cōsuetudinem ciuitatis ob-
ligare oppida subiecta, & intra distri-
ctum ciuitatis constituta, si propriam
consuetudinem non habeant. Quod tra
dit Bart. in l. 2. C. Quæ sit long. consuet.<marginalia>Bart.|Anton.|Roch.|7.</marginalia>
q. 36. n. 41. & Anto. in cap. vlt. de Const.
& ibi Roch&#xA770; refere&#x0303;s multos sect. 4. n. 17.</P>
<P>  Sed hoc fortasse procedet, quando
ciuitas suis statutis municipalibus po-
test obligare castra vicina suæ iurisdi-
ctioni immediatè supposita. At hoc non
potest accommodari inter Ecclesiam
metropolitanam, & suffraganeam, quia
non interuenit ibi illa subiectio, & im-
mediata iurisdictio. Vnde sicut statuta<marginalia>Sicut statu-|ta propria|Archiepis-|copi nō ob-|ligant suf-|fraganeos|ita nec con|suetudo.</marginalia>
propria Archiepiscopi non obligant in
Episcopatibus suorum suffraganeor&#x0169;,
ita nec consuetudo. Existimo ergo ill&#x0169;
textum esse intelligendum, quando cō-
suetudo præualuit in tota prouincia, &
in aliquo Episcopatu ignoratur, quia
fortasse non accidit casus, in quo pra-
xis conformis, vel contraria consuetu-
dini possit ostendi. Tunc enim ait Papa,
consule&#x0303;dos esse conuicinos Episcopos,
& maximè Metropolitanum, & eorum
consuetudinem esse sequendam, quan-
do nimirum illam obseruant vt totius
prouinciæ vniuersalem, & non vt pro-
priam suæ di&#x0153;cesis.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc expediendæ sunt omnes
quæstiones, quas Bart. dicta l. 2. q. vlt. &<marginalia>8.|Bart.|Roch.|Quas perso|nas obligat|consuetudo</marginalia>
Rochus sect. 8. & 9. late tractant, de per-
sonis, quas obligat consuetudo, vt an
obliget Principem, vel senatum supre-
mum, & an cōsuetudo ciuitatis, vel ter-
ritorij obliget fore&#x0303;ses; item an obliget
ciues extra territorium. Sed in his, & si-
milibus eadem ratio est in consuetudi-
nibus, quæ in legibus, vel statutis scrip-
tis, propter rationem fundamentalem
positam, quod consuetudo, de qua tra-
ctamus, est verà lex, & ab eadem pote-
state, & iurisdictione procedit, solumq&#x0301;;
differt in modo, qui non variat ratione&#x0303;
obligandi in omnibus illis casibus, &
ideò quæ de lege humana diximus in
omnibus illis quæstionibus, ad consue-
tudinem applicanda sunt. Qui verò plu
ra de illis quæstionib&#xA770; desiderat, videat
dictos auctores, & Gregor. Lop. in l. 16.<marginalia>Greg. Lop.|Gloßa.|Anton.|Gabr.</marginalia>
tit. 1. partit. 1. Gloss. 1. Anto. Gabr. lib. 6.
tit. de Consuet. cōcl. 1. & 2. & alios, quos
ipsi allegant, & quæ dixi tom. 1. de Re-
lig. tract. 2. lib. 2. cap. 13. & 14.</P>@@

<P>  Solum de quæstione quadam ab om-<marginalia>9.|Consuetu-|do laicor&#x0169;|non obligat|clericos.</marginalia>
nibus disputata pauca notabo, an scili-
cet, consuetudo laicorum obliget cleri-
cos. In qua variæ sunt opiniones, quas
omitto. Communis, & recepta à Cano-
nistis est, consuetudinem, quæ est tant&#x0169;
laicorum, non obligare clericos, quia
sunt veluti populi distincti, & inter eos
est eminentior clericorum cōmunitas.
Ac deniq&#x0301;; quia clerici omnino exempti
s&#x0169;t à potestate laicor&#x0169;. Atverò si cōsue-<marginalia>Consuetu-|do mista ob|ligat tā cle|ricos, quā|laicos.|Roch.</marginalia>
tudo sit mista laicor&#x0169;, & clericor&#x0169;, tunc
obligabit clericos, quia iā ipsi clerici
cōsenti&#x0169;t, & ita non ligantur consuetu-
dine laicorum, sed propria. Ita tradit
latè Rochus dicto cap. vlt. sect. 8. n. 54.
& 65. vbi varias ampliationes, & limi-
tationes congerit, & plura allegat, quæ
in eo videri possunt, & in Felin. in cap.<marginalia>Felin.</marginalia>
Ecclesia Sanctæ Mariæ. de Constitut. n. 100.
& sequentibus, & in cap. Ad nostram, de
Prob. n. 3. vbi etiam Abb. not. 3. Alberi.<marginalia>Abb.|Alberic.|10.|Notand&#x0169;|est quavo-|luntate cō-|suetudo in-|ducta est.</marginalia>
tract. de Stat. 2. p. q. 9.</P>
<P>  Notandum verò occurrit, cum con-
suetudo, vt est lex, non inducatur prin-
cipaliter à populo illam introducen-
te, sed à Principe consentiente, potiùs
considerandum esse, qua potestate con-
suetudo confirmetur, & in ratione iuris
stabiliatur, quàm statum personarum,
quæ illam obseruauerunt. Nam volun-
tas Principis, seu Prælati est causa per
se; voluntas autem populi est causa mo-
tiua, & quasi occasio, & petitio talis iu-
ris. Ita ergo resolutio quæstionis, an cō-
suetudo liget clericos, multum ex hoc
pendet, an consensu Pręlati Ecclesiasti-
ci, vel Principis secularis firmata sit. Hę
autem potestates per materiam, & fine&#x0303;
optimè distinguuntur, vt supra dictum
est, & ideò spectanda etiam est materia
consuetudinis, an sit spiritualis, vel te&#x0303;-
poralis, & an tendat ad salutem animæ,
& cultum Dei, vel ad politicam guber-
nationem. Et ex his tribus principijs,
potestate, materia, & fine pendere cen-
seo resolutionem prædictæ quæstionis,
magis quàm ex personis consuetudine
vtentibus, quanuis hoc etiam iuuare
possit.</P>
<P>  Dico ergo, si consuetudo sit in mate-<marginalia>11.|Prima cō-|clusio.</marginalia>
ria ciuili, & politica, & vim habeat ex
consensu Principis temporalis, non li-
gare clericos per se loquendo, id est nisi
sit talis, quæ non sit contra libertatem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0845.jpg/>
@@1@<SE845>838 Lib. 7. De lege non scripta quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>Ecclesiasticam, sed pertineat ad com-
munem cōuictum ciuium, vt ciues sunt;
tunc enim de illa censendum erit, sicut
supra de lege ciuili dictum est. Nam hęc
assertio ex dictis ibi pendet, quia con-
suetudo illa ciuilis est, & ius ciuile in-
troducit. Patet etiam prima pars, quia
Princeps laicus per expressam volun-
tatem non potest obligare clericos; er-
go nec per tacitam, nec etiam ipsi cle-
rici possunt consentire contra suam im
munitatem, nec etiam Prælatus Eccle-
siasticus consentire censetur. Altera ve
rò pars constat ex dictis suprà de lege
scripta: nam eadem est ratio de Consue
tudine, in qua clerici non considerātur
vt clerici, sed tantum vt ciues, & ita in
eodem sensu accipienda est. Quod si ma
teria etiam mista sit, vt si pertineat ad
politiam ciuilem, & ecclesiasticam, & in
vtraq&#x0301;ue seruetur per communem vtri-
usq&#x0301;ue populi, seu status consuetudinem,
tunc erunt veluti duæ consuetudines, &
re vera duo iura, vnum ciuile habens
vim à consensu Principis laici, & aliud
Ecclesiasticum habens vim à consensu
Prælati Ecclesiastici, & vnaquæq&#x0301;; obli-
gabit suos subditos, & vna poterit sine
alia reuocari. Denique, si materia con-
suetudinis sit spiritualis, & ad bonum<marginalia>Quādo cle-|ricos obli-|gat consue-|do.</marginalia>
animæ tendat, vt ieiunium, &c. sic qui-
dem vna erit, & obligabit clericos, &
laicos, quia nitetur in potestate, & con-
sensu Prælati Ecclesiastici tantum, & in
ea non tam considerātur subditi vt lai-
ci, vel clerici, quā omnes vt Christiani.</P>
<P>  Tunc autem dubitari potest, an simi-<marginalia>12.</marginalia>
li consuetudine spirituali (vt sic dicam)
vsus tantum laicorum possit introdu-
cere consuetudinem, quæ clericos etiā
obliget. Nam iuxta regulam dictorum
Iuristarum negandum est, & ex Thelo-
gis negat etiam Palud. in 4. d. 15. q. 4. ar.<marginalia>Palud.</marginalia>
3. Tum quia clerici habent suum mod&#x0169;
viuendi proprium, vt v. g. proprias ab-
stinentias. &c. Tum etiam quia sunt ve-
luti senatores, quos non obligant ple-
biscita, nisi consentiant. Tum deniq&#x0301;ue,
quia monachi non obligantur consue-
tudinibus secularium clericorum, etiā
si religiosæ sint, & sanctæ; eadem autem
est ratio, & comparatio. Sed hæratio-
nes me non cogunt, quia ius ex tali cō-
suetudine resultans est Episcopale, nam
à Prælati tacito consensu vim habet, &<-P>@@

<-P>materia eius de se communis est cleri-
cis, & laicis. Nam in ieiunijs publicis,
vel festorum obseruationibus non ha-
bent clerici seculares speciales obser-
uātias ex lege, & ita cessat prima ratio.
Atq&#x0301;ue etiam eneruatur secunda, quia
hæ non rectè comparantur plebiscitis,
nam ista à populo cum suo tribuno spe-
ciali proficiscebantur; iura verò talium
consuetudinum prodeunt à Prælato cō
muni clericis, & laicis. Tertia etiam nō
procedit, quia clerici seculares non s&#x0169;t
exempti à iurisdictione Episcoporum,
sicut religiosi. De quibus etiam potest
esse quæstio, quæ vt fundatur in exem-
ptione, eandem difficultatem habet in
consuetudine, quæ in præceptis syno-
dalibus, de quibus suprà dictum est.</P>
<P>  Dico ergo, posse obligationem hu-<marginalia>13.|2. conclus.</marginalia>
iusmodi consuetudinis extendi ad cle-
ricos, & de facto extendi, si tacita, vel
expressa Episcopi voluntas sit, ius epis-
copale inducere pro sua di&#x0153;cesi, quod
potest sine dubio facere, & præsumetur
ita facere, quando materia consuetudi-
nis, de se communis est, & ita omnibus
æquè vtilis, ac facilis, vt sine scandalo
non possit obligatio quibusdam impo-
ni, & non alijs, & maximè quando totus
populus laicorum conspirat. Qui respe
ctu talis consuetudinis, vt dicebam, non
considerantur vt laici, sed vt Christia-
ni, & ideo vincere possunt clericos, &
pro illis etiam consuetudinem introdu
cere, consentiente Prælato. Aliquando
verò potest esse consuetudo magis pro-
pria laicorum, vel ex modo, quo intro-
ducitur, v. g. per speciale votum ipsor&#x0169;,
aut ex parte materiæ, quæ illos decet
magis, quam clericos, & tunc poterit
facilè illos obligare, & non clericos, &
ita etiam approbari, quod ex ipso vsu,
& circunstatijs discernendum est.</P>
<P>  Pertinet præterea ad effectus consue-
tudinis alia quęstio, quam dicti Iurispe-<marginalia>14.|De exten-|sione con-|su etudinis|ab vno ca-|su ad ali&#x0169;|similem.</marginalia>
riti tractant, scilicet, an hæc obligatio
consuetudinis ab vno casu ad ali&#x0169; pro-
pter similitudinem rationis exte&#x0303;datur.
Et ferè communiter definiunt admit-
tendam esse huiusmodi extensionem, li-
cet postea varias declarationes, & limi-
tationes multiplicent, vt videre licet in
Rocho Curt. in dicta sect. 4. ferè à prin-<marginalia>Roch.|Burgos de|Paz.</marginalia>
cipio, Burgos de Paz in l. 1. Tauri. n. 51.
Veruntamen hæc extensio rara est, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0846.jpg/>
@@1@<SE846>Cap. 17. Vtrum consuetudo habeat vim lege&#x0303; interpretandi. 839
<duolan 2><-P>existimo. Nā in primis nōpotest esse ma
ior exte&#x0303;sio in iure cōsuetudinis, quāpos
sit esse in lege, quia nō est maiorvis con-
suetudinis, quā legis, quoad obligatio-
nem, quam inducere possunt, propor-
tione seruata, vt ex dictis cōstat. Dein-
de addo, difficilius fieri extensionem, in
cōsuetudine, quā in lege scripta. Primo
quia lex maxime solet exte&#x0303;di ampliādo
verba, iuxta signifi catione&#x0303;, & vs&#x0169;, que&#x0303;
secund&#x0169; ius habent in tali, vel tali ma-
teria. Vnde cum in consuetudine desint
verba, ille modus extensionis in ea loc&#x0169;
non habet, ergo ex hac parte constat nō
æquè posse extendi consuetudinem, ac
scripta. Deinde in superioribus etiam
circa legem scriptam monui, rarò esse
hanc extensionem admittendam, nisi ha
buerit magnum fundamentum in iure.
Hic verò addo, difficilius multo, ac sub-
inde rarissimè habere locum in cōsue-
tudine. Nam obligatio legis ex vi solius
consuetudinis difficilime cognoscitur
in loco, & populo, & propria materia, in
qua versatur; quomodo ergo poterit fa
cile extendi ad alia, nisi à iure fiat exte&#x0303;-
sio, vel nisi sint tam similia, vt morali-
ter idem reputentur? vel nisi vnum in
alio à fortiori contineri, vel tanquam
pars in toto includi, rationabiliter iudi-
cetur. Et ideo in l. 1. C. Quæ sit long. con-
suet. dicitur. Vt præses prouinciæ, probatis
ijs, quæ in oppido frequenter in eodem controuer
siarum genere seruata sunt, causa cognita statuat
&c. Pondero enim iilam particulam, In
eodem, identitatem enim significat, &
ideo dico, tantam debere esse similitudi
nem, vt identitas moraliter reputetur.
Cætera in pręcedenti libro, cap. 2. vide-
ri possunt.</P>
<Z>CAPVT XVII.
Vtrum consuetudo habeat vim legem inter-
pretandi.</Z>
<P><INI3>H</INI3>IC est secundus principalis ef-<marginalia>1.</marginalia>
fectus, quem iura tribuunt con-
suetudini. Conuenit autem con-
suetudini, quę secundum legem sit, nam
quę est preter legem non supponit lege&#x0303;,
quā interpretetur, quę vero est cōtra le-
gem potius illi derogat, vt dicemus: igi-
tur, sola consuetudo secundum legem
potest illam interpretari. Ratio autem<-P>@@

<-P>huíus effectus est, quia nō est necessaria
maior authoritas, nec expressior vol&#x0169;-
tas ad interpretandam legem iam factā
quàm ad nouam introducendam, & ita
omnes rationes factę superiori ca. à for
tiori procedunt in hoc effectu, & iura
sunt expressa, cap. Cum dilectus, de Con-
suetud. l. Minimè. l. Si de interpretatione. ff. de
Legib.</P>
<P>  Vt autem assertio magis declaretur,
& ratione confirmetur, aduerto, dupli-<marginalia>2.|Primusmo|dus quo cō-|suetudo le-|gem valet|interpreta-|ri.|Isidor.</marginalia>
citer posse consuetudinem valere ad in-
terpretandam legem, vno modo in ra-
tione signi, vel testis, quia quando talis
est, consuetudo circa obseruationem le-
gis indicat, & testificatur, illam fuisse
mentem legislatoris, & ita fuisse recep-
tam, & non alio modo, quia leges mori-
bus coalescunt, vt dicit Isidor. in cap. 1.
dist. 1. Sub hac autem ratione consuetu-
do non potest reddere certam, & infalli-
bilem interpretationem, quia illa sol&#x0169;
est quædam humana coniectura, est au-
tem valde probabilis, & ita iuuat mult&#x0169;
ad doctrinalem interpretatione&#x0303;, & quo
fuerit maior, & diuturnior consuetudo,
eo erit probabilior coniectura, in quo
nulla certa regula assignari potest, sed
prudenti arbitrio relinquendum est.
Addi vero potest, non tantum consue-
tudinem, quę est circa obseruantiam ip-
sius legis, postquam condita est, sed etiā
quæ illam antecessit, multum iuuare ad
legis sensum intelligendum. Nam quod
dicitur in dicta lege. Si de interpretatione
legis quæratur, in primis inspiciendum est, quo
iure ciuitas retro in huiusmodi casibus vteretur,
potest conuenienter intelligi nō solum
de consuetudine cōsequente legem, sed
etiam de antecedente. Nam quia, teste
Isidoro, lex secundum patriæ consuetu-
dinem fieri debet, cap. 2. d. 4. ideo ex an-
tiquis moribus ciuitatis probabiliter
coniectare possumus, quo sensu fuerit
lex instituta: vnde in hoc sensu dic&#x0169;t fre-
quenter Doctores legem esse interpre-
tandam iuxta cōsuetudinem loci, etiāsi
oporteat verba legis minus propriè ex-
ponere, quia debet moribus hominum
accommodari, vt late Gloss. in cap. Non
nulli, de Rescrip. Barth. in l. Omnes populi,
ff. de Iustit. & iur. & Panormitan. in cap.
Certificari, de Sepul. n. 2.</P>
<P>  Alio modo potest consuetudo inter-<marginalia>3.</marginalia>
pretari lege&#x0303; tanquā causa concurrens<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0847.jpg/>
@@1@<SE847>840 Lib. 7. De consuetudine, seu lege non scripta.
<duolan 2><-P>ad introducendam, & stabiliendam ta-
lem interpretatione&#x0303;, & legis obligatio-
nem in tali sensu, vt allegati Doctores
frequenter doce&#x0303;t, & alij, quos refert, &
sequitur Mascard. de Probat. volum. 2.
concl. 1045. per totam & aperte decla-<marginalia>Mascard.</marginalia>
ratur in l. Nam Imperator, ff. de Legib. d&#x0169;
dicitur. In ambiguitatibus, quæ ex legibus pro
ficisc&#x0169;tur, cōsuetudine&#x0303; aut rer&#x0169; &#xA751;petuo similiter
iudicatarum authoritate&#x0303;, vim legis obtinere de-
bere. Sicut ergo diximus supra, interpre
tationem lege factam esse authenticam
ex efficacia legis, quæ potest illam stabi
lire, ita dicendum est de consuetudine,
quando ad illum grad&#x0169; peruenit, vt vim
legis obtineat. Hęc ergo est propria ra-
tio huius assertionis, quia consuetudo
efficax est ad lege&#x0303; introduce&#x0303;dam; ergo
etiam ad interpretādā lege&#x0303; efficaciter,
& per mod&#x0169; legis. Quapropter omnia,
quæ necessaria sunt in consuetudine, vt
legis vim habeat, eadem necessaria s&#x0169;t,
vt hoc modo legem interpretetur. De
illis ergo superius dicta sufficiunt.</P>
<P>  Sol&#x0169; hic adnotabo, Glossam in dicta
l. Nam Imperator, ex verb. Perpetuo, colli-<marginalia>4.|Notadum.|Gloss.</marginalia>
gere necessarium esse decennium, vt cō-
suetudo hanc habeat efficaciam. Sed si-
quis attentè consideret, lex illa duo ha-
bet membra, vnum est, consuetudo, aliud,
sententiæ iudicium; & particula, Perpetuo,
non coniungitur cum priori membro,
sed simpliciter dicitur, consuetudine&#x0303;, par-
ticula autem perpetuo, ponitur in poste-
riori membro, vt declaretur, non quas-
cunq&#x0301;ue sententias, sed illas, quæ semper
fuerint cōcordes, hāc vim habere. Quo
circa pro priori membro nulla additur
in illa lege te&#x0303;poris declaratio, sed per
generales regulas intelligenda est de
cōsuetudine legitimè præscripta. In po
steriori etiam membro illa particula,
perpetuo, non significat annorum nume-
rum, sed concordiam sente&#x0303;tiarum per-
petuam, idest, sine varietate, aut repug-
nantia earum inter se, hic enim est pla-
nus sensus talium verborum in commu
ni vsu. Quis autem numerus sente&#x0303;tiar&#x0169;
ad hoc sufficiat, non declaratur ibi, sed
iuxta dicta etiam in superioribus intel-
ligend&#x0169; est. Nam eatenus sententiæ ha-
bent hanc vim, in quantum consuetudi-
nem efficere possunt, vnde si vna tant&#x0169;
fuerit, vel pauciores, quàm ad legitimā
consuetudinem sufficiant, facient pro-<-P>@@

<-P>babile argumentum, nō certam legem.
Et ideo sæpe dixi, iudiciariam interpre
tationem (vt sic dicam) ad vsualem, seu
ad consuetudinem reuocari: nam sente&#x0303;-
tiæ ipsæ ad hoc maxime valent, quate-
nus communi consensu populi recipi-
untur, & probantur, vt Barthol. & alij
authores in locis sępe citatis aduert&#x0169;t.</P>
<P>  Et iuxta hæc intelligenda est multo-<marginalia>5.|Quam effi-|caxsit con-|suetudo in|legibus in-|terpretādis</marginalia>
rum sententia dicentium, tam efficace&#x0303;
esse consuetudinem ad interpretandam
legem, vt licet ex verbis, vel materia le-
gis ambiguum sit, an contineat pręcep-
tum, obligās sub mortali, nec ne, & ideo
per se sumpta esset in benigniorem par-
tem interpretanda, nihilominus si con-
stet, consuetudinem esse receptam, vt
grauiter obligantem, sub mortali obli-
gare, censendam esse. Ita Syluest. verb.<marginalia>Syluest.|Caiet.</marginalia>
Præceptum, num. 2. in fine, & Caiet. 2. 2. q.
186. art. 9. circa ad secund&#x0169;, & q. 147. ar.
3. circa ad 2. loque&#x0303;s in particulari de ie-
iunij præcepto. De quo idem habet Na-
uar. cap. 21. n. 11. Et eadem ratione po-<marginalia>Nauar.</marginalia>
test consuetudo interpretari verb&#x0169;, præ-
cipiendi, sub quo lex fertur, rigorosā obli
gationem significare, vt supra Syluest. &
Caietan. notant ex Clement. Exiuit, §. Ite&#x0303;
ordo, de Verbor. signific. vbi Glossa etiam<marginalia>Clement.|Gloss{a}.</marginalia>
id aduertit. Et ratio est, quia legislator
censetur vti verbis iuxta commune&#x0303; vs&#x0169;
vnde etiam eam verso, quanuis verba &
materia præcepti videātur sufficere ad
obligationem sub mortali, si aliter con-
suetudo interpretata est legem, solum
obligabit sub veniali, vt etiam Caietan.
adnotauit. Est enim eadem ratio, quia
consuetudo potest sicut potest introdu-
cere legem, ita etiam potest illi deroga-
re, eo vel maxime, quoad vix poss&#x0169;t esse
verba, & materia legis tā clara, quin ali-
quam ambiguitate&#x0303; relinquant, & inter-
pretatione&#x0303; admittant. Hanc ergo face-
re potest vtroq&#x0301;; modo consuetudo, sci-
licet, rigorosam, & benignam, vt autem
eam faciat efficaciter, habere debet cō-
ditiones requisitas ad legem introdu-<marginalia>6.|Cōsuetudo|non solum|legem hu-|manā sed e|tiam diui-|nam & na|turalem in|terpreta-|tur.</marginalia>
cendam, vel abrogandam, vt dictum est.</P>
<P>  Addo etiam, posse consuetudinem; nō
solum humanam legem, sed etiam diui-
nam, & naturalem interpretari, vt om-
nes Doctores allegati docent. Tamen
diuerso modo, quia humanam legem po
test interpretari, etiam minuendo, vel
augendo, iuxta dicta capite præcede&#x0303;ti,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0848.jpg/>
@@1@<SE848>Cap. 18. Vtrum consuetudo possit legem humanā abrogare. 841
<duolan 2><-P>& dicenda in sequentibus. Diuinam au-
tem solum interpretatur, indicando le-
gislatoris mentem, & ideò vt certa sit,
oportet, vt consuetudo sit vniuersalis
Ecclesiæ traditio, vel vt sit per Pontifi-
ces approbata. Addo deniq&#x0301;ue consue-<marginalia>Consuetu-|do se ipsam|interpreta-|ripotest.</marginalia>
tudinem non solum legem scriptam, sed
etiam se ipsam interpretari posse, vt ex
dictis constat, quia ipsa etiam ostendit
intentionem vtentium, quanuis etiam
ratione sit ipsa consuetudo interpretā-
da, vt notat Rochus suprà sect. 4. n. 23.<marginalia>Roch.|Bald.</marginalia>
ex Bald. in l. Maximum, C. de Liber. præ-
ter. impr. & est per se notum.</P>
<Z>CAPVT XVIII.
Vtrum consuetudo possit legem humanam
abrogare.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi quoad ius ciuile<marginalia>1.|De abroga|tione legis|per consue|tudinem.</marginalia>
sumitur ex l. 3. §. Diuus. ff. de Sepul.
violato, vbi dicitur, statutum mu-
nicipale factum post legem ciuilem, &
contrarium illi, non derogare illi; ergo
idem dicend&#x0169; est de consuetudine, quia
ad paria iudicantur. Secundo argume&#x0303;-
tor, ex l. 2. C. Quæ sit longa consuet. ex-
presse dicente, quanuis magna sit con-
suetudinis auctoritas, non tamen esse
tantam, vt aut rationem vincat, aut legem.
Vbi necesse est, Iuriscōsultum loqui de
lege humana, nam lex naturalis ad pri&#xA770;
membrum pertinet, in quo dicitur con-
suetudo non vincere rationem, & habe-
tur etiam in cap. Consuetudinis, dist. 11. vbi
multa alia decreta sunt similia, & con-
cordat cap. Cum caus{a}, de Re iudic. vbi
etiam dicitur, Licet vsus, vel consuetudinis
non minima sit auctoritas nunquam tamen ve-
ritati, aut legi præiudicat. Tertia, & præci-
pua ratio dubitandi esse potest, quia cō
suetudo non potest aliquid valere, nisi
sit rationabilis, vt habetur in cap. vlt. de
Consuetudin. & suprà ostensum est; sed
consuetudo contra lege&#x0303; non potest esse
rationabilis, tum quia eo ipso, quod est
contra legem, est contra rationem, tum
quia actus eius sunt praui, qui non pos-
sunt peccantibus prodesse, nec eos à iu-
go legis liberare. Propter hæc Hostien.
in cap. 1. de Treg. & pace, sensit, propriā
legem præceptiuam non posse dissuetu-<marginalia>Hostien.</marginalia>
dine abrogari. Sed est opinio singularis,
in qua etiam ipse non fuit constans.</P>@@

<P>  Igitur his non obstātibus regula cer-<marginalia>2.|Lex huma|na siue ca-|nonica, siue|ciuilis po-|test per cō-|suetudine&#x0303;|abrogari.|D. Thom.|Hostien.</marginalia>
ta est, legem humanam, siue canonicā,
siue ciuilem posse consuetudine abro-
gari. In hoc omnes Doctores conue-
niunt, Theologi cum D. Thoma. 1. 2. q.
97. art. 3. Canonistæ in cap. vlt. de Con-
suet. vbi etiam Hostiens. & in Sum. Le-
gistæ in l. De quibus, ff. de Legib. & l. 1. & 2.
C. Quæ sit longa consuet. S&#x0169;mistæ verb.
Consuetudo. Et quantum ad ius canonic&#x0169;
habetur expressè in dicto cap. vltim. de
Consuetud. Præter alia, quæ generatim
docent, antiquam consuetudinem esse
seruandam, quæ capite præcedenti ci-
taui. Item in iure ciuili est expressa l. De
quibus. ff. de Legib. in fine dicens. Rectissi-
mè receptum est, vt leges non solum suffragio le-
gislatoris, sed etiam tacito consensu omnium per
dissuetudinem abrogentur. Idem habetur in
nostro Regno in l. 3. & 5. tit. 2. partit. 1.
Ratione autem probanda est hæc asser-
tio eo modo, quo similem in capite prę-
cedenti probauimus, quia ad hunc effe-
ctum non deest potestas in populo, si cō
uenienter explicetur, & voluntas per
ipsam consuetudinem sufficienter oste&#x0303;-
ditur; ergo nihil deest, quominus per
consuetudinem talis effectus fiat.</P>
<P>  Et in primis quod ad potestatem at-<marginalia>3.</marginalia>
tinet, res est clara quoad leges ciuiles
in populis liberis non recognosce&#x0303;tibus
superiorem, vt constat ex dictis in cap.
16: nam eadem hìc est ratio. Difficultas
verò est quoad leges ciuiles supremo-
rum Principum, & quoad leges canoni-
cas. Quæ duob&#xA770; modis expediri potest.<marginalia>Duplexmo|dus respon|dendi.</marginalia>
Primò dicendo, has leges non ferri ab-
solutè, sed sub conditione tacita, si po-
pulus eas retinere velit, siue talis con-
ditio apposita intelligatur, quia non po
test Princeps magis cogere populos
suos suis legibus, vt aliqui existimant,
saltem de legislatoribus ciuilibus, sine
ex benignitate, quia non vult illos obli-
gare, nisi sub illa limitatione, vt multi
etiam de canonicis legibus sentiunt. Et
iuxta hunc modum consequenter di-
cendum erit, non esse necessarium no-
uum consensum tacitum Principis, ad
hanc abrogationem, sed in ipso modo
ferendi legem includi. Sed hunc dicen-
di modum reiecimus suprà libro ter-
tio, cap. 18. & lib. 4. cap. 16. quia re ve-
ra nec potestas obligandi absolutè de-
est, etiam in temporalibus Regibus, nec<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0849.jpg/>
@@1@<SE849>842 Lib. 7. De lege non scriptà, quæ consuetudo àppellatur.
<duolan 2><-P>voluntas etiam in Prælatis Ecclesiasti-
cis. Quod ex ratione, & vsu ibi ostendi-
mus quoad legis acceptationem, est au-
tem multo certius in ordine ad abrogā
dam legem iam acceptatam, & vsu cō-
firmatam, alioqui semper esset in popu-
li arbitrio à se lege&#x0303; superioris abijcere
sine culpa, quia hæc potestas illi datur
per conditionem illam, si in lege est in-
clusa. Vnde etiam posset populus sub-
ditus expressè, & definito consilio lege&#x0303;
sui Principis, aut Prælati reuocare, quę
sunt absurda. Sit ergo certum, hanc po-
testatem esse explicandam per coniun-
ctionem plebis cum suo Principe, & le-
gislatore. Quia in plebe est potestas fa-
cti potius, quàm iuris ad abijciendam
illam legem, quantum in se est, & ex par
te Principis est etiam potestas ad con-
niuendum, & consentiendum voluntati
populi, & ita cōpletur potestas ad aufe-
rendam lege&#x0303;, quia in effectu, qui eā tu-
lit, idemmet illam aufert, quod facere
potest, vt præcede&#x0303;ti libro ostensum est.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc constat, in hoc effectu ma<marginalia>4.|Quæ pote-|stas in po-|pulo requi|ratur vt cō|suetudo in-|troducatur</marginalia>
ximè habere loc&#x0169;, quod suprà diximus,
non esse necessarium, vt in ipso populo
per se spectato sit potestas actiua pone&#x0303;-
di, vel tolle&#x0303;di legem, sed sufficere capa-
citatem passiuam legis, & quod consue
tudo introducatur ab illis, ad quos lex
loquitur. Quia hic actus repugnandi le-
gi per consuetudinem, non est actus iu-
risdictionis, vel publicæ potestatis, sed
est potius eorum, qui parere deberent
legi, quia sunt actus quasi contrarij, &
ideò versantur circa idem, & ita in po-
pulo laico est potestas introducendi cō
suetudinem abrogantem legem Eccle-
siasticam. Imò etiam in f&#x0153;minis esse po-
test, si ad illas solas dirigatur lex, vt de
præcepto lato de clausura monialium,
in cap. vnic. de Stat. regul. in 6. auctores
docent. Et ratio est, quia consuetudo
hæc, vt est ex parte subditor&#x0169;, nō tollit
lege&#x0303; quasi actiuè, sed suo modo exigit,
& obtinet à superiore; vt illam auferat;
superior aute&#x0303; potestate&#x0303; habet, vt dixi.
Vol&#x0169;tas ergo tāt&#x0169; superest explicāda.</P>
<P>  Duplex autem voluntas desideratur,<marginalia>5.|Duplexvo-|l&#x0169;tas requi|sita ad con|suetudine&#x0303;|induce&#x0303;dā.</marginalia>
vna populi, altera Principis. Prior satis
constat, nam consuetudo est signum vo-
luntarij consensus. Supponitur autem
ex supra dictis, hanc consuetudine&#x0303; de-
bere esse publicā, & à maiori parte po-<-P>@@

<-P>puli introductam, vel acceptatam. Ergo
est sufficiens signum voluntarij consen-
sus, iuxta dicta superius. Imò hic maior
ratio inuenitur, quia vol&#x0169;tas, quæ indi-
catur, non est voluntas se obligandi, vel
assumendi onus, sed tollendi. Vnde in
præsenti non est necessaria intentio in-
ducendi nouam consuetudine&#x0303; iuris, sed
solum non habendi talem legem, & re-
tinendi, vel recuperādi statum antiqu&#x0169;,
habendi libertatem ab obligatione le-
gis in tali materia, quæ intentio ex ipsa
actuum frequentia, & ex consensione,
ac pertinacia populi in talibus actibus,
satis cognoscitur.</P>
<P>  Solum video, posse dubitari de legi-
bus Ecclesiasticis latis pro tota Eccle-<marginalia>6.|Dubium.</marginalia>
sia, erit enim necessari&#x0169;, vt consue tudo
sufficiens ad derogādum tali legi sit in-
troducta, & acceptata à maiori parte
Ecclesiæ; hoc autem expectare difficil-
limum est, & vix potest Ecclesię consta-
re de tali consensu. Respondetur, si lex
vniuersalis pro tota Ecclesia abrogan-<marginalia>Responsum</marginalia>
da sit, ad minus requiri consuetudinem
dicto modo vniuersalem, quia alias non
interueniret in eo consensus Ecclesiæ
absolutè loquendo. Et ideò hic modus
abrogationis rarus est, non est tame&#x0303; im-
possibilis, quia per sufficientem famā,
& publicam communicationem per li-
teras, & nuncios potest hæc notitia in-
tra quadraginta annos diuulgari. Addo
tamen iuxta morem Ecclesiæ, & cano-
nica instituta, non expectari, vt hæc ab-
rogatio simul pro tota Ecclesia vniuer-
sali, & vniuersaliter fiat, sed fieri per par
tes in prouincijs, Episcopatibus, & alijs
cōmunitatibus, quæ per leges proprias
gubernari possunt. Nam si in aliqua ex
his communitatibus præualeat in ma-
iori parte consuetudo contra legem cō
munem, pro illa communitate deroga-
tur, etiamsi pro alijs integra maneat, &
ita cessat omnis difficultas. Et cum pro
portione potest hæc doctrina ad alias
leges communes siue canonicas, siue ci-
uiles applicari. Et illam tradit expresse<marginalia>Gloßa.</marginalia>
Glossa in §. Sine scripto. Instit. de Iur. na-
tur. verb. Imitantur.</P><marginalia>7.|Ad h&#x0169;c ef|fectum suf|ficit consue|tudo priua|tiu{a}.</marginalia>
<P>  Atq&#x0301;; hinc etiam fit, vt ad hunc effe-
ctum non sit semper necessaria consue-
tudo propria facti, scilicet, positiua,
quæ ex freque&#x0303;tia actuum consurgit, sed
sufficiat priuatiua, quæ dissuetudo di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0850.jpg/>
@@1@<SE850>Cap. 18. Vtrum consuetudo possit legem humanā abrogare. 843
<duolan 2><-P>citur, & in frequentia omissionis con-
sistit, & per se sufficit contra præcepta
affirmatiua, quia ipsa omissio repetita
satis indicat voluntatem non habendi
tale præceptum. Necessarium verò est,
vt omissio sit propria, id est, obligatio-
ni legis opposita, ac proinde pro eo te&#x0303;-
pore, pro quo præceptum obligabat,
quia negatio actus pro te&#x0303;pore non de-
bito, nullum indicium est voluntatis nō
parendi legi, aut non habendi illam, vt
per se notum est, & tradit Panorm. in c.<marginalia>Panorm.|Syluest.|Roch.|Nauar.</marginalia>
Ioānes, de Cleri. coniug. Syluest. suprà, q.
8. & copiosius Rochus in dicto cap. vlt.
sect. 4. n. 76. & sequentib. Nauarr. cons.
2. de Consuet. & dicemus latiùs tractā-
do de amissione priuilegij per nō vsum
in lib. 8.</P>
<P>  Ex quo vlterius concluditur, neces-<marginalia>8.|Vt desuetu|do sit requi|ritur vt pec|caminosa|sit in prin-|cipio.</marginalia>
sarium esse; vt tales omissiones sint pec
caminosæ saltem in principio, quia si
prouenirent ex aliqua rationabili ex-
cusatione, non possent ostendere volun-
tatem legi contrariam, vt si occurre-
ret necessitas excusans. Tunc enim non
esset desuetudo, sed purus non vsus,
qui non sufficit, ex omnium sententia.
Idemq&#x0301;ue esset, si interueniret ignoran-
tia legis, vel metus grauis, ob eandem
rationem; imò licet metus non esset suf
ficiens ad excusandum à culpa, nihilo-
minus esse potest sufficiens ad impedie&#x0303;-
dam propriam consuetudinem, seu de-
suetudinem. Quia non tam est ex volun-
tate, quàm ex necessitate, & ideo non
satis indicat animum contra legem, nec
voluntatem absolutam abijciendi illā,
sed solum quandiu imminet talis me-
tus, ideoq&#x0301;ue videtur satis probabile,
tunc non simpliciter abrogari legem,
sed ad summum derogari illi, ne cum
tanto grauamine, & imminente simili
periculo, obliget. Quod est valde no-
tandum: nam sæpe potest induci con-
suetudo non seruandi legem in tali oc-
casione, vel necessitate, quæ per se non
erat sufficiens ad excusandum ab obli-
gatione legis, & propter consuetudi-
nem, si alias conditiones requisitas ha-
beat, non obligabit lex in similibus oc-
casionibus, & nihilominus non erit lex
simpliciter derogata. Exempla possunt
esse facilia in festorum obseruatione,
ieiunijs, & similibus.<marginalia>9.</marginalia>
<P>  Venio ad Principis voluntatem, ad<-P>@@

<-P>quam omnino applicanda est doctrina<marginalia>Voluntas|Principis|requisit{a}|duplex.</marginalia>
capitis præcedentis. Nam hic etiam cō
sensus Principis intelligi potest, aut à le
ge ipsa datus, aut personalis, & quasi de
nouo datus, licèt tacite, & vterq&#x0301;; modus
verus est. De primo est sermo in dicto c.
vlt. de Consuet. Et duæ conditiones cō-
suetudinis ad illum postulātur, scilicet,
vt sit rationabilis, & præscripta, quę po
nuntur etiam in dicta l. Part. & cum alię
non postulentur, illæ sufficiunt, alioqui
ius illud imperfect&#x0169; esset, & insufficie&#x0303;s.
Necessarium autem est, illas exponere,
& inde etiam ratio illarum constabit.
De priori multa dicta sunt in cap. 6. &
7. vbi explicuimus, quæ consuetudo ir-
rationabilis dicatur. Hicverò speciali-<marginalia>Duo adde&#x0303;-|da.|Primum.</marginalia>
ter addenda sunt duo, vnum est, ad hunc
effectum multo minorem rationem re-
quiri in consuetudine, quàm ad effect&#x0169;
inducendi legem: quia minus est tollere
legem, quam inducere. Nam vt tollatur
lex non est necessaria specialis vtilitas,
vel honestas in ipsa materia, sed satis
est, quod ablatio talis obligationis non
sit contra vtilitatem publicam, quia li-
cèt aliquam tollat, aliunde compensa-
tur, vel tollendo occasionem maioris
mali, vel conciliando animos subdito-
rum, vt suauius gubernentur.</P>
<P>  Vnde addo sec&#x0169;do, nihilominus neces-<marginalia>10.|Secundum</marginalia>
sari&#x0169; esse, vt aliquo modo illa consuetu-
do, vel potius abrogatio legis ratione
illius, aliqua ratione fulciatur. Quia ab
rogatio iustæ legis expressa non potest
fieri sine aliqua honesta causa, vt libro
pręcedenti oste&#x0303;sum est; ergo nec tacita,
quæ per consuetudine&#x0303; fit; ergo vt con-
suetudo sit rationabilis, non satis est,
quod nō sit contra rationem naturale&#x0303;,
nec contra ius diuin&#x0169;, nec quod non sit
in iure reprobata, sed necessari&#x0169; est, vt
vol&#x0169;tas care&#x0303;di tali lege aliqua ratione
honestari possit in subditis, quæ hone-
stet etiā in Principe cōsensum abrogādi
illā. Et hæc est ratio, & necessitas huius
conditionis, quia nisi consuetudo sit ali
quo modo rationabilis, non pręsumitur
Princeps condescendere subditis, quia
non præsumitur velle sine vlla iusta cau
sa, seu sufficie&#x0303;ti ratione tollere lege&#x0303;, c&#x0169;
id licitè facere non possit, nec debeat.
Neq&#x0301;; de hac cōditione plura vide&#x0303;tur ne
cessaria, respōdendo aute&#x0303; ad secundam
rationem dubitandi aliquid addemus.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0851.jpg/>
@@1@<SE851>844 Lib. 7. De lege non scripta quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><P>  Secunda etiam conditio, scilicet, vt<marginalia>11.|2. conditio.</marginalia>
consuetudo sit pręscripta, in superiori-
bus explicata est, hic solum de tempore
requisito ad hanc præscriptionem, sup-
ponimus non esse necessari&#x0169; immemo-
riale tempus, vt quidam dixerunt sine
fundamento, vt capite præcede&#x0303;ti dixi.
Cert&#x0169; ergo sit, requiri definit&#x0169; tempus.
Est tame&#x0303; notanda distinctio inter leges
canonicas, & ciuiles, quā omnes aucto-<marginalia>Distinctio|inter leges|canonicas,|& ciuiles|notand{a}.</marginalia>
res suprà citati tradunt, nam in ciuilib&#xA770;
idem tempus sufficit ad legem abrogā-
dam, quod ad introducendam, scilicet,
decem annorum. Ratio est, quia ius ci-
uile in hoc distinctionem non facit, sed
ad vtrumq&#x0301;; indefinitè requirit tempus<marginalia>In legibus|ciuilib&#xA770; de|cenni&#x0169; suf-|ficit ad le-|gem indu-|cendam, &|abrogādā.|Syluest.</marginalia>
longæuum, vt patet in dicta l. De quibus,
tempus autem longęuum in eodem iure
est tempus decem annorum, vt suprà di
ctum est, & expressius habetur in §. 1.
Instit. de vsucap. Neq&#x0301;; hic fit distinctio
de tempore inter absentes, & pręsentes
(quidquid Syluest. & alij sentiant) prop-
ter rationem supra tractatam, quod ad
necessitatem huius præscriptionis, sem
per supponitur ignorātia Principis, nā
si Princeps sciat, non est necessaria prę-
scriptio ad præsentem effectum, vt sta-
tim dicam. Respectu verò Principis ig-
norantis impertinens est absentia, vel
præsentia, & ideò idem tempus indistin
ctè postulatur. Ponitur autem ab aucto-
ribus potius decem, quàm viginti an-
norum, quanuis hoc iura non definiant,
& ignorantia Principis videatur esse
quædam absentia, propter rationes su-
prà factas. Item quia in hoc iure inter-
uenit fauor ex parte Principis, & ille
ampliatur, dum breuius tempus eligi-
gitur, & interuenit onus ex parte subdi-
torum: quatenus reuocatio legis per
longum tempus differtur, & hoc minui-
tur, breuius etiam tempus eligendo. Et
ita vtrumq&#x0301;ue est iuri conforme. Et con-
sonat etiam alia regula iuris, quod in
obscuris minimum est sequendum.</P>
<P>  At verò in legibus Ecclesiasticis est<marginalia>12.|De ecclesia|stic{a} lege|varietas.</marginalia>
diuersitas opinionum. Nam quidam exi
stimant sufficere idem tempus decem
annorum, quod in ciuilibus sufficit. Re-
fertur Azo. in sum. tit. de Consuet. Cal-
der. & alij in cap. 1. de Treg. & pace. Sed
hi loquuntur de lege non dum accepta-
ta, de qua supra lib. 3. & 4. dictum est.
Quanquam fortasse nulla sit differentia<-P>@@

<-P>in ordine ad pręscriptionem, cum in v-
troq&#x0301;ue casu consuetudo sit contra ius<marginalia>Vt consue-|tudo cōtra|leges cano-|nicas præs|cribatur re|quiriturspa|ti&#x0169; 40. an-|norum.|Innoc.|Panormit.|Felin.|Roch.|Turrec.|Bart.|Iason.|Anton.|Syluest.|Angel.|Nauar.|Cordub.|Greg. Lop.</marginalia>
canonicum. Vera ergo, & cōmunis sen-
tentia est, in legibus canonicis requiri
tempus quadraginta annorum, vt con-
suetudo contra illas censeatur pręscri-
pta. Ita Innoc. in cap. Cum dilectus, de Cō-
suet. Panormit. dicto cap. vlt. n. 11. & in
cap. 1. de Treg. & pace. n. 4. & ibi latè Fe
lin. n. 13. Rochus supra sect. 3. n. 35. Tur-
recrem. in cap. Consuetudo, q. 2. & in cap.
Mos. q. 4. d. 1. Bart. in Repetit. l. De quibus,
q. 2. princip. quæstiunc. 3. num. 14. vbi in
schol. alij allegantur. Item Iason ibi col.
11. Anton. 1. p. tit. 16. §. 4. Syluest. verb.
Consuetudo. q. 4. Angel. num. 8. & ibi alij
Summistæ, Nauarr. cons. 2. de Consuet.
Cordub. lib. 1. q. 12. ad 4. & Gregor. Lop.
in dicta leg. 5. Gloss. 4. Probari autem
hæc sententia solet ex dicto cap. vltim.
de Consuetud. quatenus requirit con-
suetudinem legitimè pręscriptam, quia
in iure canonico non dicitur consue-
tudo legitimè præscripta, nisi sit qua-
draginta annorum. Ita Rochus suprà
sectione 3. numero 4. ex Gloss. cum tex-
tu in capite Cum de beneficio, de Præben.
in sexto. Sed non existimo hoc suffice-
re, quia appellatio legitimæ præscrip-
tionis de se indifferens est, solumq&#x0301;; sig-
nificat consuetudinem durantem tem-
pore, & cum conditionibus lege præ-
scriptis. Vnde iuxta materiæ capaci-
tatem applicari poterit ad præscrip-
tionem quadragenariam, vel ad decen-
nalem. Nam etiam dici potest consue-
tudo legitimè præscripta necessaria es-
se ad inducendam legem, præter, & non
contra commune ius, inscio Principe.
Addunt ergo prædicti auctores, præ-
scriptionem legitimam contra Eccle-
siam requirere te&#x0303;pus quadraginta an-
norum, iuxta caput. De quart{a}, cap.
Ad aures, cum alijs de Præscriptionib.
consuetudo autem contra canones di-
ci merito potest contra Ecclesiam, c&#x0169;
sit contra Ecclesiastica iura, & ideò le-
gitima præscriptio in illa, quadragen-
naria esse debet.</P>
<P>  Imò addunt aliqui auctores, non so-<marginalia>13.</marginalia>
lum requiri hoc tempus, quando con-
suetudo est contra canones, sed etiam
quando est contra rationem canonis, vt
notat Glossa in c. Vt litigātes, de Offi. ord.<marginalia>Gloß.|Gemin.</marginalia>
in 6. verb. Statuimus, & ibi Geminia. & se-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0852.jpg/>
@@1@<SE852>Cap. 18. Vtrum consuetudo possit legem humanā abrogare. 845
<duolan 2><-P>quitur Pet. Rauen. tract. de Cōsuet. sect.<marginalia>Pet Rau.|Felin.</marginalia>
1. n. 20. Idem Felin. in c. Tua nos, de Iur.
iur. n. 3. & in cap. Statuimus, de Maiorit. &
obed. n. 3. vbi declarat, hoc esse intelli-
gendum, quando consuetudo est contra
rationem expressam in lege. Ego verò
addo, etiam requiri, vt ratio sit adeò in-
trinseca, & essentialis, vt illa cessāte, lex
etiam cessare censeatur, & tunc optima
ratione fundatur hæc sente&#x0303;tia, quia cō-
suetudo contra rationem legis, virtua-
liter est contra legem, & illi consequen-
ter derogat. Si autem ratio talis nō sit,
sed potius illa sublata adhuc possit vi-
gere lex, non video cur consuetudo cō-
tra solam rationem legis ce&#x0303;seri debeat
contra ius, aut tantum tempus postula-
re. Deniq&#x0301;; addunt dicti auctores, ex par-
te materiæ posse requiri consuetudine&#x0303;
immemorialem, vt si sit contra specia-
lia iura Principis, sicut etiam in consue
tudine præter canones possunt requiri
quadraginta anni, si deroget iuri alicu-
ius Ecclesiæ. Sed hęc licet vera sint, non
habent propriè locum in consuetudine
legali, de qua tractamus, sed quatenus
miscetur c&#x0169; præscriptione propria ali-
cuius rei, quæ longiorem durationem
requirat.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hinc colligitur, consuetudinem<marginalia>14.|Consuetu-|do aliquā-|do lege&#x0303; ab-|rogat igno|rante prin|cipe.|Couar.|Domin.|Glossa.|Archid.|Felin.|15.</marginalia>
habentem has duas conditiones, si sit le
gi contraria, illam abrogare, etiamsi ad
notitiā Principis talis consuetudo non
deuenerit. Ita docent ferè Doctores al-
legati, & Couar. in 4. Decret. 2. p. cap. 6.
§. 10. n. 18. & 19. Dominic. bene in §. Le-
ges, post cap. In istis, dist. 4. cum Gloss. &
Archid. ibi, & alijs, quos etiam refert
Felin. suprà, & omnes, quos in simili p&#x0169;-
cto allegaui in capite præcedenti.</P>
<P>  Nam est eadem ratio, quia supposita
lege concedente hanc efficaciam con-
suetudini rationabili, & præscriptæ, ex
vi illius habetur sufficie&#x0303;s cōsensus Prin
cipis abrogantis illam per tacitam vo-
luntatem legalem, vt sic dicam, ad quā
non est necessaria noua notitia consue-
tudinis, sicut ad personalem voluntate&#x0303;,
nec nos possumus illam conditione&#x0303; ad-
dere contra prædictum ius. Quia in ef-
fectibus iuridicis non debent plura po-
stulari, quàm iura requirant, lex autem
ponit illas duas conditiones vt sufficie&#x0303;-
tes ad h&#x0169;c effectum, & vtraq&#x0301;; esse potest
sine scientia Principis. De priori est per<-P>@@

<-P>se notum, quia consuetudo non est ra-
tionabilis, quia scitur à Principe, nam
quælibet alia æquè sciri potest, vel igno
rari, & rationabilis talis poni debet, vt
verè possit talis cognosci. De secundo
etiam constat, quia præscriptio non re-
quirit scientiam in eo, contra que&#x0303; præ-
scribitur, vt est notum. Præterea ratio
humanę legis hoc quodāmodo postulat,
debet enim esse humanis moribus accō
modata, & ideò valde expedit, vt quan-
do populus tanto te&#x0303;pore obstinato ani-
mo perseuerat in moribus contra lege&#x0303;,
Princeps non insistat, sed desistat ab im-
ponenda talis legis obligatione; merito
ergo institut&#x0169; est, vt siue sciat, siue nes-
ciat Princeps, consuetudo præscripta
legem tollat. Neq&#x0301;; in hoc occurrit no-
ua difficultas.</P>
<P>  Potest tamen è cōtrario dubitari, an<marginalia>16.|Consuetu-|do non præ|scripta quā|vim habe-|at.|Panormit.</marginalia>
interd&#x0169; cōsuetudo nō pręscripta possit
sufficere ad effect&#x0169; reuocandi lege&#x0303;, sal-
te&#x0303; interuenie&#x0303;te scientia Principis. Nam
Panorm. in c. vlt. n. 13. apertè sentit, nō
sufficere scientiā principis, vt lex dero-
getur in minori te&#x0303;pore, quàm sit ad prę
scriptione&#x0303; necessari&#x0169;. F&#x0169;dari potest pri
mò in eode&#x0303; c. vlt. quod absolutè requi-
rit illas duas cōditiones ad h&#x0169;c effect&#x0169;;
ergo quac&#x0169;q&#x0301;; deficiente, non fiet effect&#xA770;,
etiāsi princeps sciat. Et confirmatur, nā
si cōsuetudo non sit rationabilis, etiāsi
princeps illā sciat, nō sufficiet ad tolle&#x0303;-
dā legem, vt est cōmunissima sententia;
ergo si non sit præscripta, non sufficiet,
etiā si interueniat scientia principis. Pa-
tet conseque&#x0303;tia, quia illæ duæ cōditio-
nes vt ęquè necessariæ pon&#x0169;tur. Confir-
mat hoc sec&#x0169;do Panorm. quia ex scie&#x0303;tia
principis ad s&#x0169;m&#x0169; colligitur tolerātia,
hæc aute&#x0303; non inducit cōsensum iuxta c.
Iam dudum, de Præben. Vnde addit ipse,
quod si princeps non sol&#x0169; sciret consue-
tudine&#x0303;, sed etiā illa vteretur, tunc ce&#x0303;se-
retur tollere legem, quiavideretur qua-
si expresse cōsentire. Tandem argumen-
tor, quia cōsuetudo hęc valet per mod&#x0169;
cuiusdā pręscriptionis, sed tempus prę-<marginalia>17.|Consuetudi|ne&#x0303; non præ|scriptā ali-|quando suf|ficere ad le|gem abro-|gandam.</marginalia>
scriptionis non minuitur propter scie&#x0303;-
tiam eius, contra quem præscribitur;
ergo.</P>
<P>  Nihilominus contrari&#x0169; censeo ver&#x0169;.
Dico ergo consuetudinem non præscri
ptam aliquando sufficere ad derogan-
dam lege&#x0303;, si princeps sciat cōsutudine&#x0303;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0853.jpg/>
@@1@<SE853>846 Lib. 7. De lege nonscripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>& ipsa talis, ac tanta sit, vt moraliter suf
ficiat ad indicandum Principis consen-
sum. Hoc mihi videtur sensisse D. Thom.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
1. 2. q. 97. ar. 3. ad 3. vbi non requirit ad
hunc effectum præscriptionem consue-
tudinis, sed sufficientem significatione&#x0303;<marginalia>Soto.|Medin.|Gerson.|Anton.</marginalia>
consensus Principis, & idem sentiunt So
to lib. 1. de Iustit. q. 7. ar. 2. & Medin. ibi;
& Gerson. dicto tract. de Vita spirit. &
videtur fuisse opinio Antonij dicto cap.
vlt. qui dixit, si Papa sciat consuetudine&#x0303;
contra legem, sufficere tempus decem<marginalia>Syluest.|Angel.</marginalia>
annorum. Quod dictum approbat Sylu.
dicta q. 4. & Angel. dicto n. 8. & idem sen-
tiunt Canonistæ communiter, quando
consuetudo resistit legi canonicæ non
dum acceptatæ, vt latè refert Felin. vbi<marginalia>Felin.</marginalia>
suprà. De qua, vt dixi, est eadem ratio, t&#x0169;
quia etiam illa consuetudo est contra
Ecclesiam, & contra ius illius, tum etiā,
quia obseruantia legis pro aliquo tem-
pore, non auget ius, vt supra dixi, sed so-
lum facto dicitur illam confirmare; er-
go stando in vi iuris, eadem est ratio de
vtraq&#x0301;ue. Præterea non videtur esse ma-
ior ratio de iure introducendo, quàm
de abrogando, sed consuetudo non prę-
scripta, sciente Principe potest induce-
re ius, vt ostendimus; ergo & abrogare.
Maior cum conseque&#x0303;tia probatur, quia
tota ratio vtriusq&#x0301;; effectus consistit in
tacita voluntate Principis, sed hæc vo-
luntas particularis, & quasi personalis
non minus potest innotescere ex cōsue-
tudine legi contraria non præscripta,
sed scita, & tolerata à Principe, quàm
ex consuetudine præter legem; ergo nō
minus illa sufficiet ad derogand&#x0169; legi,
quàm hæc ad introduce&#x0303;dam illam. Imò
in casu præsenti magis debet præsumi
talis voluntas, tum quia est magis neces
saria ad tollendā à subditis occasione&#x0303;
peccandi contra perseuerātem legem,
tum etiā quia ipsamet consuetudo cau-
sat talem mutatione&#x0303; in subditis, vt quo-
dammodò per illam fiant inepti ad tale&#x0303;
lege&#x0303;, quia debet esse facilis, & moribus
cōformis. Deniq&#x0301;; hāc sente&#x0303;tiā cōfirmat<marginalia>18.|De tempo-|re ad lege&#x0303;|abrogandā|per consue|tudinem ig|norāteprin|cipe.</marginalia>
vsus. Quia multę leges Ecclesiasticę ce&#x0303;-
sentur breuiori te&#x0303;pore derogatæ, quia
Pontifices non ignorant, & dissimulāt.</P>
<P>  De tempore autem requisito ad h&#x0169;c
effectum, quando scientia principis in-
teruenit, licet Anto. & alij cum illo de-
signent tempus dece&#x0303; annorum, non vi-<-P>@@

<-P>detur mihi cum fundame&#x0303;to dictum. Nā
in legibus ciuilibus non potest id habe-
re locum, quia etiam ignorante princi-
pe, maius tempus non requiritur, vt di-
ctum est; assertio autem posita etiam in
illis locum habet, quòd interueniente
scientia principis, præscriptio ciuilis,
quæ est decem annor&#x0169;, non est necessa-
ria. Quod si illi de solis canonicis legi-
bus loquuntur, oportet, vt cum propor-
tione te&#x0303;pus pro ciuilibus assignent. At
in illis non possunt cum fundamento as-
signare certum te&#x0303;pus requisitum; ergo
neq&#x0301;; in canonicis illa determinatio de-
cem annor&#x0169; habet fundament&#x0169;. Præte-
reà est generalis ratio, quia illud tem-
pus nullo iure determinat&#x0169; est pro tali
modo cōsuetudinis; ergo sine fundame&#x0303;-
to præscribitur. Et explicatur amplius,
quia eo ipso, quod non est necessaria cō
suetudo præscripta, non operatur ex vi
iuris, sed ex vi natur alis significationis,
& indicij vol&#x0169;tatis principis; at verò ad
hoc iudicium nullum est tempus deter-
minat&#x0169; in iure, neq&#x0301;, ex natura rei, quia<marginalia>Hoc tem-|p&#xA770; arbitrio|prudentis|relinquen-|dum.</marginalia>
potest secundum circunstantias varia-
ri, vt suprà declaraui; ergo frustra de-
signatur illud tempus decem annorum.
Idem ergo in hoc puncto dicendum est,
quod in simili de introductione legis,
arbitrio prudentum relinque&#x0303;dum esse,<marginalia>Soto.|Medin.|19.</marginalia>
& ita senserunt Soto. Medina, & alij.</P>
<P>  Imò hinc intuler&#x0169;t aliqui Canonistę,
quando tota ciuitas, vel communitas
operatur contra statutum à se editum,
vnum actum cōtrarium sufficere ad re-
uocandum statutum. Quia ibi per vnum
actum significatur sufficie&#x0303;ter voluntas
statue&#x0303;tis de reuocando statuto, cum sit
idem, qui contra illam operatur, quod
secus est respectu legis Principis. Ita do
cet Abb. in cap. Ad audientiam, de Cleri.
non resid. cum Ioan. Andr. ex cap. Pro il-<marginalia>Abb.|Ioā. And.</marginalia>
lorum, de Præben. & cap. Cum accessissent.
de Constit. vbi alij hoc notant. Sed de
hoc puncto, & de illorum textuum intel
ligentia, dicemus tractando de priuile-
gijs: nam de illis est ibi sermo. Et in pro-
prijs statutis non credo esse illud sign&#x0169;
sufficiens, nisi ex alijs circunstantijs cō
stet, communitatem non fecisse talem
actum dispensando in statuto pro illa
vice, illud abrogando. Adde, etiam in
statutis confirmatis à Principe neces-
sariam esse consuetudinem, vt dixi.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0854.jpg/>
@@1@<SE854>Cap. 18. Vtrum consuetudo possit legem humanā abrogare. 847
<duolan 2><P>  Ad cap. vlt. de Consuet. respondeo, ibi<marginalia>20.|Cap. vlt. de|consuet. ex|plicatur.</marginalia>
esse sermonem de consuetudine, quæ in-
depende&#x0303;ter à scientia Principis potest
legem abrogare, seu de consuetudine,
quæ sub propria ratione sua, & per pro-
priam vim, & efficaciam, quàm à lege
habet, potest legem abrogare; non verò
excludere consuetudinem, quæ sol&#x0169; de-
seruit per modum signi, & indicij volun-
tatis Principis. Nam hoc modo non so-
lum consuetudo, sed etiam quodlibet fa
ctum Principis, quod sufficienter osten-
dat voluntatem eius potest abrogare le
gem, vt sumitur à simili ex dicta l. De qui
bus, & est per se euidens, quia vis est invo
luntate, & diuersitas in materiali signo
est accidentalis. Ad primam confirma-
tionem negatur in primis æquiparatio,
quia conditio, quod consuetudo sit ra-
tionabilis, ex natura rei necessaria est,
cōditio autem pręscriptionis solum ex
lege, & ideo prior cōditio magis neces-
saria est, & in omni euentu, quia semper
voluntas Principis esse debet, ac pręsu-
mi rationabilis, siue particularis sit, si-
ue generalis per legem. Deinde dicitur,
quod si de voluntate Principis sufficien
ter constaret, etiam si consuetudo care-
ret ratione, dummodo non esset contra
rationem, nec aliquid turpe includeret,
abrogatio esset valida, licèt fortasse illi-
citè fieret, sicut supra dictum est de ab-
rogatione expressa, idem enim est de ta-
cita, si supponatur. At vero rarissimè,
aut nunquā admittenda est quando con
suetudo ita caret ratione, vt sit illicit&#x0169;
illi condescendere, & propter illam le-
gem abrogare, etiamsi sit cognita, quia
non est præsumenda praua voluntas in
Principe, Secus vero esset, si ex ipsa du-
ritia populi, licet irrationabili, resulta-
ret respectu Principis moralis causa, &
ratio, vt possit iudicari prude&#x0303;s reuoca-
tio consuetudinis: tunc enim etiamsi
Princeps sciat consuetudinem non esse
rationabile&#x0303; ex parte populi, potest præ
sumi conniuentia, & abrogatio ex parte
principis tace&#x0303;tis, & tolerātis, quia tunc
iam abrogatio iusta est. Vnde ad secun-
dam cōfirmationem iam supra respon-
sum est, tolerantiam per se non suffice-
re, adiunctis vero circunstantijs, posse
esse prudens, & morale signum. Et in
præsenti erit optimum sign&#x0169;, quando in
Principe sciente populi resistentiā, per-<-P>@@

<-P>missio illius, stante lege, esset irrationa-
bilis, & nociua populo: Nam tunc præ-
sumendum est oriri ex animo abro-
gandi legem, nisi contrarium constet.
Ide&#x0303;q&#x0301;; erit quoties res ad e&#x0169; stat&#x0169; deue-
nerit, vt prudens censeatur abrogatio;
tunc enim merito præsumitur consen-
sus in Principe sciente, & patiente tale&#x0303;
consuetudinem. Ad vltimam confirma-
tionem negatur assumptum, iam enim
ostensum est, in illo casu consuetudine&#x0303;
non occurrere in modum pręscriptio-
nis, sed tanquam signum, adiuncta scien-
tia, & tolerantia sufficiente, vt explica-
tum est,</P>
<P>  Ad primam difficultatem in princi-<marginalia>21.|Ad 1. dif-|ficultatem.</marginalia>
pio positam, & sumptam ex §. Diuus, res-
pondeo, textum illum plures habere in-
tellectus, quos hic expendere non possu-
mus, multi autem illum intelligunt, quā-
do statutum, vel consuetudo præcessit,
& lex subsequitur, & ita non pertinet ad
hunc locum, sed ad quęstionem tractan-
dam in cap. 20. Alij intelligunt, quando
lex generalis præcessit, & statutum mu-
nicipale sequitur: & videtur hoc magis
significari in litera, & negari, statutum
pręualere contra legem, quod mihi est
verisimillimum. Nam licet Panormit.<marginalia>Panormit.</marginalia>
cap. vlt. de Cōsuet in hoc constituat dif-
ferentiam inter statuta laicorum, & cle-
ricorum, quòd particulares Ecclesiæ nō
possunt statuere contra canones, parti-
culares autem ciuitates possunt statue-
re contra ius commune. Ego non video
fundamentum huius differentiæ, nam
lex Omnes populi. ff. de Iustit. & iur. nihil
probat, & contrarium probatur ex di-
cto §. Diuus, & constat ex supra tractatis
lib. 3. de Potestate ad leges ciuiles cōde&#x0303;-
das. Vnde quoad hoc nego esse eandem
rationem de statuto, & consuetudine, si-
cut idem Panormit. in clericis fatetur.
Ratio autem (licet variæ tradātur à Ca-
nonistis, vt per Abbatem suprà, & latius
per Roch. sect. 3. à num. 7.) esse videtur,
quia leges humanæ debent esse accom-
modatę moribus eorum, pro quibus fe-
r&#x0169;tur, & ideò legislatores in hoc defer-
re debent rationabili consuetudini suo-
rum subditorum; Quæ ratio, & necessi-
tas cessat in statutis cōsuetudinis, nam
illa fi&#x0169;t per inferiores potestates, quas
oportet esse subordinatas superioribus
& ideo statuere non possunt cōtra leges<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0855.jpg/>
@@1@<SE855>848 Lib. 7. De lege non scriptà, quæ consuetudo àppellatur.
<duolan 2><-P>eorum iure ordinario, nisi ex speciali
concessione.</P>
<P>  Ad secundam difficulatem sumptam<marginalia>23.|Ad 2.</marginalia>
ex l. 2. C. Quæ sit long. Consuet. dico, etiā
lege&#x0303; illam variè exponi, vt refert Gloss.
in cap. Consuetudinis, dist. 11. cōmunis ta-
men, & probabilis responsio est, illam
esse intelligendam de consuetudine non
habente conditiones positas in dicto c.
vlt. de Consuet. Ita Ias. in addit. ad Glos-
sam in §. Sine scripto, de Iur. natur. verb.
Imitatur, vbi Glossa aliter exponit. Re ta-
men vera sensus est, consuetudinem non
esse tantæ authoritatis, vt contra Prin-
cipis voluntatem possit valere, quod in
in eadem lege significatur, Non vs&#xE8BF; adeo
sui valitura momento, id est, sua vi, & pote-
state. C&#x0169; hoc aute&#x0303; optimè stat, vt possit
esse talis, quæ ostendat, voluntate&#x0303; Prin-
cipis fuisse mutatam, vel tanquam suffi-
ciens signum eius, vel in virtute alicu-
ius legis,</P>
<P>  Ad tertiam respondet D. Thom. dict.<marginalia>24.|Ad 3.|D. Thom.</marginalia>
ar. 3. ad 2. posse consuetudinem contra
legem per bonos actus introduci, ac sub
inde esse rationabilem, quia lex humana
occurrente necessitate in particulari,
sine culpa non seruatur. Vnde si illa oc-
casio sępius occurrat, per actus illos le-
gi contrarios inducitur quædam con-
suetudo, quæ ostendit, legem nō esse vti-
lem, & conseque&#x0303;ter abrogat illam. Quā
responsionem attigit etiam Panormit.<marginalia>Panormit.|Archid.</marginalia>
in dicto cap. 1. de Treg. & pace, ex Ar-
chid. in cap. vni. de Treg. & pace. Sed nō
satisfacit, tum quia illi actus non lice&#x0303;t,
nisi propter necessitatem per modum
epijKię, hi autem non inducunt consue-
tudinem contra legem, cum non sint illi
contrarij, neq&#x0301;ue ostendunt animum po-
puli legi contrarium, vt supra declara-
tum est. neq&#x0301;; ex vi consuetudinis ex illis
solis resurgentis potest esse licitus act&#xA770;,
nisi in simili occasione, in qua epijKia
per se semper sufficit. Quod si tam fre-
quentes sint illæ occasiones, vt ostendāt
legem esse inutilem, non abrogabitur
propter consuetudinem, sed quia in se
ostenditur iniqua, & nulla, vel cessabit,
quia finis eius in generali cessat. Et ita<marginalia>D. Thom.</marginalia>
idemmet D. Thom. dixit. Talem consuetudi
nem manifestare, quod lex vlterius nō est vtilis.
Secundo respondet D. Thomas, remoue
ri legem per consuetudinem, quando tā
firmata est consuetudo, vt iam lex nō vi-<-P>@@

<-P>deatur possibilis secundum consuetudi
nem patriæ. Veruntamen quādo res ad
hunc statum deueniret, etiam non esset
propria abrogatio legis, sed cessatioper
materiæ mutationem. At vero non sem-
per necessarium est ad abrogatione&#x0303; le-
gis, vt tanta rerum mutatio fiat. Quia
sæpe abrogatur, si circunstantiæ supra
positæ concurrant, etiam si alioqui pos-
sit iustè obligare, si voluntas Principis
tacita non interueniret aliquo ex mo-
dis supra dictis. Vnde D. Thomas in illa
solutione sol&#x0169; videtur voluisse explica-
remodos, quibus potest contingere, vt
ex consuetudine resultet cessatio legis
absq&#x0301;; ordine ad cōsensum Principis, sed
quasi ex natura rei, quæ non est propria
abrogatio, sed cessatio legis. In solutio-
ne autem ad 3. magis explicat modum
abrogationis.</P>
<P>  Respondeo igitur ex dictis in cap. 4.<marginalia>25.|Consuetudo|incipie&#x0303;s per|actus ma-|losquia pro|hibitos po-|test legi de|rogare.|Caiet.</marginalia>
rectè fieri posse, vt consuetudo incipiat
per actus malos, quia prohibitos per le-
gem, & nihilominus inducat consuetu-
dine&#x0303; derogantem legi. Ita fatetur Caiet.
dicta solut. ad 2. & omnes, imò ex dictis
constat, ad hanc abrogationem necessa-
rium esse, vt in principio actus sint ta-
les, quia debent esse contra legem obli-
gantem sine excusatione, vel ignorātia.
Ratio verò, ob quam sufficiunt, est, quia
in primis non concurrunt vt causa, sed
vt indicium voluntatis Principis, aut le
gis, possunt aute&#x0303; esse indicium talis vo-
luntatis, etiam si mali sint. Et deinde id,
quod tandem resultat ex tali consuetu-
dine, non est malum, scilicet, vt similes
actus sine malitia fiant, ablata lege, &
in hoc censetur consentire Princeps, ab-
rogando legem. Atq&#x0301;; hoc modo consue-
tudo illa, licèt in modo, vel in fieri sit ir-
rationabilis, non tamen in substantia
(quia actus illi poss&#x0169;t licite fieri) nec in
termino, nec in effectu, quia  & Princeps
potest propter talem consuetudine&#x0303; pru-
denter, ac rationabiliter legem abroga
re, & completa consuetudine actus po-
stea licitè fiunt, & ius ad eos liberè faci-
endos iustum est, nam potius est quædā
carentia iuris, seu prohibitionis, quę ra
tionabiliter auferri potuit. Addit verò
Caiet. supra, & idem dicit Panormit. li-<marginalia>Caiet.|Panormit.</marginalia>
cèt in principio agentes contra legem
peccent, tamen eor&#x0169; successores posse
præsumere, ex aliqua rationabili causa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0856.jpg/>
@@1@<SE856>C. 19. An abrogatio legis per consuet. exceptione&#x0303; admittat. 849
<duolan 2><-P>legem illam fuisse non seruatam. Quod
quidem regulariter verisimile est, præ-
cipuè, quando abrogatio fit per longam
præscriptionem. Dico autem id nō esse
necessarium, nam licèt omnes actus fa-
cti contra legem ante completum tem-
pus præscriptionis, vel ante sufficienter
præsumptam voluntatem tacitam Prin
cipis fuisse&#x0303;t mali, nihilominus tande&#x0303; cō-
pleto tempore, vel indicio abrogaretur
lex ex vi iuris, vel tacitæ vol&#x0169;tatis Prin-
cipis, quæ iusta est, licèt actus subdito-
rum mali fuerint, vt declaratum est. Ne-
q&#x0301;ue in hoc æquiparatur hęc consuetu-
do pręscriptioni, vt in capite primo de-
claraui.<marginalia>25.|Obiectio.</marginalia>
<P>  Vrgebit vero aliquis, quia lex erat ra
tionabilis (nam hoc est de ratione legis,
& ibi supponitur vera, & valida lex) er-
go consuetudo contraria erit irratio-
nabilis, non solum quia per malos actus
introducta fuit, sed etiā quia tendebat
ad tollendam legem rationabilem, hoc
enim contra rationem videtur, & cum
illa sint directè contraria, si vnum ra-
tionabile est, aliud erit irrationabile.
Respondeo idem argume&#x0303;tum supra esse
fact&#x0169; de abrogatione legis expressa, de<marginalia>Solutio.</marginalia>
qua constat, posse esse rationabilem, &
iustam, & eodem modo hic esse soluen-
dum. Dico ergo, legem non esse ratio-
nabilem tanquam necessariam, sed tan-
quam conuenientem propter aliquos
respectus, quibus non obstantibus, abla
tio legis, & consuetudo ad illam tollen-
dā potest esse rationabilis sub alijs res-
pectibus honestis, & conuenientibus, si-
cut duo contraria possunt esse probabi-
lia, & quod in altera parte sit aliquis ex-
cessus, non facit alteram esse irrationa-
bilem, præsertim quia hæc comparatio
ordinariè dubia est.</P>
<Z>CAPVT XIX.
Vtrum abrogatio legis per consuetudinem ali-
quam exceptionem, vel exensio-
nem admittat.</Z>
<P><INI3>V</INI3>T regula posita in præcedenti ca-<marginalia>1.</marginalia>
pite magis declaretur, oportet;
exceptiones aliquas, quæ ab illa
fieri solent, expendere, & in fine etiam
videbimus, an recipiat extensione&#x0303;. Pri-<marginalia>Prima ex-|ceptio.</marginalia>
ma ergo exceptio cogitari potest de le-<-P>@@

<-P>ge p&#x0153;nali impone&#x0303;te p&#x0153;nam ipso facto.
Aliqui enim dixerunt, illam non abro-
gari per consuetudinem præscriptam,
etiam si rationabilis sit, quia statim, ac
violatur, inciditur in dictam p&#x0153;nam, &
in factum damnatum. Ita referunt Ioan.
Andr. & Panormit. in cap. 1. de Treg. &<marginalia>Ioa. Andr.|Panormit.</marginalia>
pace. Hæc tamen exceptio nullo iure f&#x0169;
datur, & est contra rationem, ideoq&#x0301;ue
merito à dictis auctorib&#xA770; reijcitur Quia<marginalia>Exceptio|reijcitur.</marginalia>
etiam consuetudo contra talem legem
potest esse rationabilis, vt per se cōstat,
& potest indicare sufficienter volunta-
tem tacitam legislatoris abrogandi ta-
lem legem. Non enim minus potest hoc
expedire ad commune bon&#x0169; in lege p&#x0153;
nali, quam in qualibet alia, quando illa
non est conueniens moribus populi, vel
experimento costat, non esse illis profi-
cuam. Item verba, & ratio cap. vltimi
de Consuet. æquè in hanc legem conue-
niunt, ac in alijs. Denique potest hoc cō
firmari exemplo, in Extrauag. 1. de Si-
mon. prohibente sub censura, aliquid re
cipere pro ingressu religionis, & nihilo-
minus vsu esse omnino abrogatam, pro-
babile est, vt alibi diximus, & censet<marginalia>Nauar.</marginalia>
Nauar, cap. 27. num. 106. & inde alia exe&#x0303;
pla sumi possunt. Nec ratio contrariæ
sententię est alicuius momenti, quia li-
cèt lex damnet actum, & p&#x0153;nam impo-
nat, quæ ipso facto incurritur, stante le-
ge in sua vi, vsu tamen fieri potuit, vt le-
gis virtus omnino abrogaretur per ra-
tionabilem, & præscriptam consuetudi-
nem, seu tacitum Principis consensum,
& quando ad illum statum peruenitur,
iam actus non est damnatus, nec p&#x0153;na
dignus.</P>
<P>  Est autem graue dubi&#x0169;, an possit cō-<marginalia>2.|Dubium.|Distinctio|notanda.</marginalia>
suetudo derogare huiusmodi legi quo-
ad p&#x0153;nam, relicta obligatione quoad
culpam. In quo distingu&#x0169;t aliqui inter
legem imponentem p&#x0153;nam ipso facto,
vel designantem impone&#x0303;dam. Et de hac
posteriori doce&#x0303;t posse abrogari quoad
solam p&#x0153;nam, quod est certum, & com-
muniter receptum. Ratio vero specia-
lis est, quia talis lex quoad illam partem
iudicem instruit, & illum obligat. Vnde
sicut aliæ leges derogari poss&#x0169;t ita etiā
hęc, vt est præceptum cadens in iudice&#x0303;.
De lege verò imponente p&#x0153;nam, vt cen<marginalia>Castro.|Hostiens.</marginalia>
suram, v. g. ipso sacto, hoc negat Castro
lib. 2. de l. P&#x0153;nali cap. 12. citatq; Hostie&#x0303;s.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0857.jpg/>
@@1@<SE857>850 Lib. 7. De lege nonscripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>in cap. de Treg. & pace, & Tiraquel. qui
de alia re loquitur, vt statim dicam. Ra-<marginalia>Tiraq.</marginalia>
tio esse potest, quia si lex non abrogatur
in se, semper committitur culpa violan-
do illam; ergo necesse est incurri pęnā.
Vt, si p&#x0153;na sit excōmunicatio, necessa-
rio incurritur, quia præcedit contuma-
cia contra lege&#x0303;, & sic de alijs effectibus
p&#x0153;nalibus, qui per ipsam legem fiunt;
ergo nunquam potest lex quoad illos tā
tum derogari; ergo nec quoad solam
pęnam. Cōfirmatur, quia talis consuetu
do esset irrationabilis, quia eo te&#x0303;deret,
vt peccata impunè fierent.</P>
<P>  Nihilominus contrarium dicendum<marginalia>3.|Lex p&#x0153;na-|lis potest &#xA751;|consuetudi-|nem abro-|gari, licet|dicat ipso|facto.|Panormit.|Felin.|Nauar.|Gloßa.|Nauar</marginalia>
est cum Panormit. in cap. 1. de Treg. &
pace, vbi etiam Felin. & alij communi-
ter, Nauar. cōme. 3. de Regular. nu. 55. &
in Manuali cap. 27. nu. 106. Probari aute&#x0303;
potest primo inductione. Nam olim filij
clericorum ipso iure nascebantur serui
in p&#x0153;nam paternę incontinentiæ, cap.
Cum multa. dist. 15. & tamen per dissuetu-
dinem abrogata est illa p&#x0153;na, manente
eadem culpa, vt ibi notat Glossa. Item in
Extrauag. 1. de Reb. Eccles. non alien.
variæ ponuntur p&#x0153;næ ipso facto, quæ
per non vsum cessarunt, durante lege, vt
videre licet in Nauar. dicto cap. 27. nu.
150. ex quo alia exempla peti possunt.
Et quotidie videmus, reuocari legem
quoad p&#x0153;nas, & non quoad præceptum
vt nouissimè fecit Clemens. 8. in Motu
Sixti. V. de modo recipiendi nouitios in
religionibus. derogatio autem, quæ fit
per legem potest etiam per consuetudi-
nem fieri, vt ex dictis constat. Ratio de-
niq&#x0301;; est, quia potest derogari legi; licèt
non abrogetur. l. Derogetur ff. de Verbor.
signif, vbi Glossa. Derogatur enim cum pars
detrahitur, abrogatur vero cum prorsus tollitur;
ergo etiam per consuetudinem poterit
derogari, licet non abrogetur, vt rectè
intulit Nauar. cons. 1. de Consuet. quia
eadem ratio in illa procedit; ergo qua-
cumq&#x0301;; ratione lex diuisibilis sit, poterit
in vna parte derogari, & non in alia. Est
autem separabilis p&#x0153;na legis à culpa;
ergo potest consuetudo derogare legi
quoad impositionem pęnæ, relicta obli-
gatione ad culpam. Quia talis p&#x0153;na nō
est per se annexa culpæ, sed ex Principis
voluntate, quę potest in vna parte muta
ri, licet non mutetur in alia, vt per se cō
stat, & ex vsu ostensum est. Et Princeps<-P>@@

<-P>obligatur lege quoad vim directiuam,
licet nō obligetur ad pęnam. Atq&#x0301;ue hoc
modo dixit Glossa in cap. Denique, dist. 4.
verbo, Consuetudine, aliquando consuetu-
dine&#x0303; excusare à p&#x0153;na temporali, licet
non excuset à gæhennali.</P>
<P>  Ad ratione&#x0303; ergo in contrarium res-<marginalia>4.|Ad funda|mentum cō|trarium.</marginalia>
pondeo, quandiu consuetudo non est
præscripta, seu nō præualuit cōtra p&#x0153;-
nam, verum est illam incurri per trans-
gressionem legis, nihilominus tamen
accidere posse, vt licèt pęna incurratur
nunquam seruetur, & quod in ea dissue-
tudine perseueretur toto tempore ne-
cessario ad pręscriptionem, vel ad indi-
candam voluntatem Principis scientis,
& tollerantis illam non obseruationem,
seu non exequutionem pęnę, & id satis
ad abrogationem p&#x0153;næ, quanuis cōtra
obseruationem legis non sit inducta cō-
suetudo. Ad confirmationem dicitur,
per talem consuetudinem solum fieri,
vt p&#x0153;na legis non statim incurratur, nō
vero vt delictum per superiores puniri
non possit, & debeat, & ideò non sequi-
tur, cōsuetudinem esse irrationabilem.
Sicut etiam quando pęna non ipso facto
incurritur, sed per iudicem imponenda
est, licet per lege&#x0303; derogetur, vt iudex nō
teneatur illam p&#x0153;nam legem taxatam
imponere, nihilominus nō ligat iudice&#x0303;,
quin aliter punire possit, si expediat,
alioqui etiam talis consuetudo irratio-
nabilis esset.</P>
<P>  Posset tamen aliquo modo illa opi-<marginalia>5.|In quo sen-|su potest &#xA753;|cedere di-|stinctio præ|dicta.</marginalia>
nio, seu distinctio applicari ad consuetu
dinem irrationabilem contra legem de
qua multi Iuristæ dicunt, quòd licet non
possit abrogare legem, nihilominus ex-
cusare potest p&#x0153;nam eius. Quod sentit
Glossa prima in cap. Cum venerabilis, de
Consuet. & Gloss. in cap. 2. de Tempor.<marginalia>Gloss.|Roch.</marginalia>
ordi. verb. Antiqua, in prima responsio-
ne, & Gloss. in cap. Denique. Et late tradit
Rochus in dicto c. vlt. de Consuet. super
ipsum textum. nu. 33. & sequentib. vsq;
ad nu. 8. sect. 1. vbi multa circa hoc con-
gerit. Dico igitur dictinctionem supra
positam de lege imponente p&#x0153;nam la-
tam, vel ferendam, posse ad hanc doctri-
nam applicari. Nam quando p&#x0153;na est
ipso iure imposita, non potest lex abro-
gari quoad illam, seu derogari propter
solam consuetudinem irrationabilem,
quia per talem consuetudinem nunquā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0858.jpg/>
@@1@<SE858>C. 19. An abrogatio legis per consuet. exceptione&#x0303; admittat. 851
<duolan 2><-P>potest consensus Principis indicari de
totalis pęnę remissione. Nec etiam va-
lere potest talis consuetudo ad p&#x0153;nę di
minutionem, si quoad hoc etiam irra-
tionabilis sit, quia procedit eade&#x0303; ratio,
vt statim declarabo. At verò quādo p&#x0153;
na est imponenda per iudicem, potest
consuetudo aliquam excusationem in-
ducere, saltem quoad diminutionem pę
næ, quia illam potest facere iudex.</P>
<P>  Et nihilominus circa hāc doctrinam<marginalia>6.|1. Aduer-|tendum.</marginalia>
aduerto. aliud esse loqui de consuetudi-
ne irrationabili cōmunitatis, aliud de
priuata cōsuetudine peccādi vnius per-
sonæ. Hæc enim posterior consuetudo
de se non excusat p&#x0153;nam, etiam in foro
humano, sed potius aggrauat, quia ag-
grauat culpam, & est modus peccandi
magis contrarius communi bono, nec
de hac loquuntur dicti auctores, sed de
priori consuetudine publica. Circa quā
duo præterea animaduerti possunt. Vn&#x0169;<marginalia>2. Notād&#x0169;.</marginalia>
est, duobus modis posse intelligi, talem
consuetudine&#x0303; excusare, vel minuere p&#x0153;
nam. Vno modo Per abrogationem le-
gis, vel aliquam derogationem, saltem
quoad eam parte&#x0303;, qua p&#x0153;nam imponit,
alio modo per mod&#x0169; circunstantiæ ac-
tus, eo quod ex multitudine, & frequen-
tia peccantium contra legem resultet
aliqua ratio conueniens, ob quam p&#x0153;-
na minuatur, vel remittatur, etiā si lex<marginalia>3. Notād&#x0169;.</marginalia>
in se nō sit derogata. Aliud notand&#x0169; est
consuetudine&#x0303; contra lege&#x0303; p&#x0153;nale&#x0303; dub&#xA770;
modis posse esse irrationabile&#x0303;, vno mo-
do in tota eius transgressione, id est, tā
in cōmissione culpę cōtra ipsā, quam ir-
remissione, vel non obseruatione p&#x0153;næ
per lege&#x0303; impositæ, alio modo potest esse
consuetudo irrationabilis quoad legis
transgressione&#x0303;, nō verò quoad non exe-
quutione&#x0303; pęnæ, vt si nō obstantemalitia
trāsgressionis, p&#x0153;na videa{t$} nimis acer
ba, aut præter mores patriæ, aut esse oc
casio grauior&#x0169; peccator&#x0169;, vel &#xA757;d simile.</P>
<P>  Dico ergo consuetudinem irrationa<marginalia>7.|Consuetudo|irrationabi|lis quā vim|habet.</marginalia>
bilem quoad p&#x0153;næ conniuentiam non
posse inducere excusationem p&#x0153;nę per
modum abrogationis legis. Probatur
quia consuetudo irrationabilis non po-
test abrogare legem, cap. vlt. de Consue.
ergo nulla ex partesecundum id, quod
irrationabilis est, potest derogare legi
in eo, in quo illi cōtraria est, nā est eade&#x0303;
ratio, & proportio; ergo consuetudo<-P>@@

<-P>irrationabilis in non exequenda seu im-
ponenda p&#x0153;na lege præscripta nunquā
potest derogare legi, etiam vt imponen-
ti p&#x0153;nam. Et hæc assertio tam in lege
imponente p&#x0153;nā ferendam, quàm latā
locum habet, vt ratio facta probat. Ad-<marginalia>Consuetudo|irrationabi|lis in conni|uentia p&#x0153;-|næ ratione&#x0303;|habens po-|test quoad|hanc parte&#x0303;|legi deroga|re.</marginalia>
do verò vlterius, licèt cōsuetudo sit ir-
rationabilis in transgressione legis, si
verò in conniue&#x0303;tia p&#x0153;nę ratione&#x0303; aliquā
habeat, posse derogare legi quoad eam
partem, qua p&#x0153;nam imponit, siue ipso
facto, siue per iudicem ferendam Proba
tur contraria ratione, quia omnis con-
suetudo vt rationabilis est potest pręua
lere contra legem secundum id, in quo
illi contraria est, iuxta ide&#x0303; c. vlt. ergo cō
suetudo rationabilis in dissimulāda pę-
na poterit derogare legi, vt imponit pę-
nam, licèt non abroget absolutè quoad
obligationem, quia in eo irrationabilis
consuetudo est, vt supponitur. Proba-
tur consequentia, tum quia c&#x0169; propor-
tione procedit eadem ratio. Tum quia
vtile per inutile non vitiatur, quando se
parabilia sunt; hic autem separabilis est
p&#x0153;na à transgressione, vt ostensum est.
Tum deniq&#x0301;ue quia Princeps potest iustè
consentire in remissione p&#x0153;næ, etiamsi
vis directiua legis integra maneat; ergo
pręsumitur id facere per consuetudine&#x0303;
in eo rationabilem, & præscriptam, vel
sufficienter toleratam.</P>
<P>  Vltimo verò addo, etiam si consuetu-<marginalia>8.|Quomodo|consuetudo|irrationabi|lisquoad v-|tran&#xE8BF;&#x0301; par-|tem potest|aliquā ex-|cusationem|afferre.</marginalia>
do sit ōnino irrationabilis quoad vtrā-
q&#x0301;ue partem, posse aliquam excusatione&#x0303;
afferre per modum circunstantię, quan-
do lex non imponit p&#x0153;nam ipso facto,
sed imponenda est. Et hoc modo existi-
mo loqui Iuristas. Et declaratur primo
ex parte singulorum peccantium, tum
quia ex publica consuetudine alicuius
delicti, & præsertim tolerata, ordinariè
resultat aliqua ignorantia, qua tale de-
lict&#x0169; minus graue existimatur, vel salte&#x0303;
inaduertentia circa deformitate&#x0303; eius,
ex qua aliquo modo minuitur delictum,
& consequenter reatus p&#x0153;nę. Tum etiā
quia exemplum multorum est quasi ve-
hemens tentatio inducens per modnm
cuiusdam vehementis obiecti, & passio-
nis, quę solet etiam aliquo modo ex cu-<marginalia>Panormit.|Rochus.</marginalia>
sare. Et hunc modum insinuat Glossa in
dicto c. Cum venerabilis, & magis ibi ex-
plicat Panormit. num. 5. latius Rochus
suprà. Secundo ex parte Reipublicæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0859.jpg/>
@@1@<SE859>852 Lib. 7. De lege non scritpaquæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>solet ex multitudine peccantium insur-
gere occasio non exequendi p&#x0153;nā, quia
non potest tota multitudo facile puniri
sine scandalo, vel magnaperturbatione,
aut maiori detrime&#x0303;to Reipublicæ, neq&#x0301;;
etiam expedit quosdam punire, & non
alios, quia etiam generaret scandalum
propter acceptionem personarum. Vel
si quādo id fieri potest in aliquibus pro-
pter specialem rationem: illi solent esse
pauci, & excusatio in communitate po-
puli locum habet. Et hi duo modi excu-
sationis insinuantur in dicto cap. 2. de
Tempor. ordi. & hic posterior traditur<marginalia>Gregor.|August.</marginalia>
à Gregor. in dicto cap. Denique dist. 4. &
insinuatur ab August. Epist. 50. in cap. Vt
constitueretur, 125. d. 50. & clarius Epist.
64. cap. 1. dist. 44. Qui tamen non habet
locum in pęna ipso facto imposita, quia
lex nihil distinguit, sed semper eodem
modo loquitur.</P>
<P>  Tandem potest in hocpuncto dubita-<marginalia>9.|Dubium.</marginalia>
ri, an possit consuetudo relaxare legem
p&#x0153;nalem quoad directam obligatione&#x0303;,
relinquendo nihilominus debitum p&#x0153;-
næ, & (vt sic rem explicem) ex lege mi-
sta facere legem purè pęnalem. Hoc p&#x0169;-<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
ct&#x0169; attigit Tiraquel. in l. Si vnquam. verb.
Reuertatur, in 24. discrimine inter p&#x0153;nā
latam, & ferendam num. 350. & refert<marginalia>Matth.</marginalia>
opinione&#x0303; cuiusdam Matthæi in Pro&#x0153;m.
Clementi. distinguentis. Nam quando
lex imponit p&#x0153;nam ipso iure, etiam si
in dissuetudine&#x0303; abierit, ait nihilominus
incurri pęnam, & ad hoc citat cap. Catho-
lica. 11. dist. cap. 2. de Constit. in 6. & cap.
de Locato, quod non designat, sed nihil
in toto illo titulo, vel in allegatis iuri-
bus inuenio, quod ad rem faciat. Quan-
do autem lex imponit p&#x0153;nam tantum
ferendam, tunc ait, si lex in dissuetudine&#x0303;
abijt etiam p&#x0153;nam abrogari, ex cap. In
istis. dist. 4. quod nihil etiam probat. De
qua sententia nihil Tiraquel. dicit, sed
ad alios, quos refert, remittit.<marginalia>10.|Impugna-|tur ratio p&#x0303;-|cedens.</marginalia>
<P>  Mihi vero planè displicet. Quia vel
est sermo de dissuetudine tant&#x0169; inchoa-
ta, & insufficiente ad abrogandam lege&#x0303;,
vel de perfecta, & cōsummata. Prior de
se non derogat legi quoad primariam
obligationem eius, vt constat, ex dictis,
& ex dicto cap. vlt. de Consuet. & con-
sequenter nec ad præsens punctum re-
fert, nec tollit debit&#x0169; p&#x0153;næ, siue sit latę
siue ferendæ sententiæ, quia nec impe-<-P>@@

<-P>dit culpam, nec etiam cōtra pęnam per
se est sufficiens. Si vero sermo sit de per
fecta consuetudine, rursus inquiro, an
de facto, seu necessitate, vel tantum de
possibili intelligatur differe&#x0303;tia, neutro
enim modo applicari potest. Nam lo-
quendo de necessitate, non est necessa-
rium, vt abrogata lege quoad obligatio
nem, p&#x0153;na ipso iure lata incurratur per
actum cōtra legem ex consuetudine fa-
ctum; imò contrarium est magis conse-
que&#x0303;s, quia cessante culpa, cessare debet
p&#x0153;na, & ita hoc videtur magis freque&#x0303;s.
Et è conuerso necessarium non est, vt in
eo casu cesset p&#x0153;na, quæ per lege&#x0303; esset
tantum ferenda: nam potest consuetu-
do esse talis, vt obligationem culpę au-
ferat, non verò p&#x0153;næ, vt statim dicam;
sic ergo non habet loc&#x0169; talis distinctio.</P>
<P>  Absolutè ergo de vtraq&#x0301;ue lege dubi-<marginalia>11.|Lex potest|per eonsue-|tudinemde|rogari quo-|ad obligatio|nem ad cul|pamrelicta|obligatione|quoad pæ-|nam.</marginalia>
tari potest ex ratione proximè facta,
quia cessante causa adęquata cessat effe
ctus; ergo si propter consuetudine&#x0303; ces-
sat culpa, necessario cessat pęna, siue la-
ta, siue imponenda, quia culpa est causa
adæquata pęnæ. Vnde cōsuetudo aliter
introducta irrationabilis esset. Nihilo-
minus dico, fieri posse, vt cōsuetudo de-
roget legi quoad obligationem ad cul-
pam, relicto debito pęnæ, quando pęna
intrinsece nō supponit culpam. Ita col-
ligo ex Nauar. in Commentar. c. Frater-
nitas, ex toto discursu illius, & præsertim<marginalia>Nauar.</marginalia>
ex num. vlt. consider. 3. quæ ibi non est
perfecta, tamen sine dubio huc tende-
bat. Ratio verò est, quia lex potest dero
gari, licet nō abrogetur, & ita potest de-
rogari in quacumq&#x0301;; parte separabili ab
alia, relicta altera in sua vi, sed imposi-
tio, seu comminatio p&#x0153;næ est separabi-
lis ab obligatione ad culpam, vt cōstat
ex dictis supra de lege p&#x0153;nali; ergo po-
test lex mixta derogari in obligatione
directa, & absoluta, & relinqui in ratio-
ne legis purè pęnalis. Neq&#x0301;ue hoc est per
se iniustum, quia licèt pęna stricto mo-
do sumpta referatur ad culpā, tñ latè
vt est onus, vel pęna ciuilis, seu huma-
na, satis est, quod habeat causā, & quasi
ciuilem culpam. Nec etiam est irratio-
nabilis talis consuetudo, quia potest ha-
bere congruam rationem ita mitigan-
di obligationem.</P>
<P>  Et sic fortasse multæ leges ciuiles im<marginalia>12.</marginalia>
ponentes exactiones, vel prohibentes<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0860.jpg/>
@@1@<SE860>C. 19. An abrogatio legis per consuet. exceptione&#x0303; admittat. 853
<duolan 2><-P>veneri, ligna scindere, vel aliquid ex
regno extrahere, licèt in principio di-
rectiuæ fuerint, potuerunt vsu fieri me-
rè p&#x0153;nales, & quasi naturam mutare,
quia non aliter sunt obseruatæ, & illo
tantum modo contra illas præscript&#x0169;
est. Dixi autem, quando p&#x0153;na non supponit
intrinsece culpam, propter censuras. Nam
leges, quæ prohibent sub censura ipso
facto, non possunt derogari quoad obli
gationem, quin etiam derogentur quo-
ad censuram, quia censura intrinsecè
prærequirit culpam, & inobedientiam,
quam non ita postulat quælibet p&#x0153;na
latè sumpta. Possunt autem illæ leges
vel simpliciter abrogari, vel tantum
quoad censuram, vt de Extrauga. 1. de
Reb. Eccles. non alien. censet Nauar.<marginalia>Nauar.</marginalia>
dicto cap. 27. numer. 150. Ratio vero
contrarię sententiæ nullius est momen-
ti, quia licèt ex vi legis actus damnetur,
& p&#x0153;na statim incurratur ab ijs, qui in
principio peccauerunt, vsu tamen po-
tuit vtrumq&#x0301;ue, vel alterum tolli pro ra
tione consuetudinis, & taciti consensus
legislatoris.</P>
<P>  Secunda exceptio est de legibus ir-
ritantibus, multi enim censent, has nō<marginalia>13.|Sec&#x0169;da ex-|ceptio.</marginalia>
posse consuetudine abrogari, ita enim
videtur colligi ex cap. Quod super his, de
Consang. & affinit. quatenus in eo dici-
tur, non posse consuetudine abrogari
legem Ecclesiæ prohibentem matrimo
nium inter consanguineos. Et idem
significatur in cap. Super eo, de Cognat.
Spirit. in princ. quoad consuetudinem
prohibentem matrimonium inter cog-
natos spiritualiter. Ratio autem non
videtur esse posse alia, nisi quia lex illa
est irritans. Et videtur sentire Couar.<marginalia>Couar.</marginalia>
in 4. p. 2. cap. 6. §. 10. numer. 18. citans
Dried. de Libert. Christian. lib. 10. cap.<marginalia>Dried.</marginalia>
11. & plures alios pro hac sententia re-
fert Sanci. Qui licèt videantur specia-
liter loqui in materia matrimonij, inde<marginalia>Sane.</marginalia>
verò inferunt generalem regulam, sci-
licèt, non posse consuetudinem facere
habilem eum, quam lex fecit inhabilem,
omnis autem lex irritans actum homi-
nis, facit inhabiles personas ad talem
actum, vel ad sic contrahe&#x0303;dum, vt dixit
Cōcilium Tridentin&#x0169; sess. 24. in decret.
de Matrim. & notauimus supra lib. 5. er-<marginalia>Concil. Tri|dentin.</marginalia>
go si consuetudo non potest personā in-
habile&#x0303; habilitare, neq&#x0301;; etiam poterit le<-P>@@

<-P>gem irritante&#x0303; abrogare, nam abrogan-
do talem legem, habilitaret personam.
Cōfirmari potest, quia lex irritās facit
personam incapacem, quando circa illā
versatur; at consuetudo nō potest tolle-
re incapacitate&#x0303; personæ, vt est apud iu-
risperitos receptum, Felin in cap. Acce-<marginalia>Felin.|Aim. Cra-|uet.</marginalia>
dentes, de Præscriptionibus in 6. Decius
in cap. Nouit, de Iudi. n. 12. Aim. Crauet.
de Antiquit. temp. 4. p. §. 3. Et potest in-
ductione ostendi in irregularitatibus,
censuris, & similibus impedimentis ca-
nonicis, non enim possunt consuetudine
tollì.</P>
<P>  Nihilominus hanc etiam exceptione&#x0303;
non censeo esse admittendam, quia cap.<marginalia>14.|Hæc etiam|exceptio nō|est admit-|tend{a}.</marginalia>
vltim. de Consuetud. generaliter loqui-
tur, dum ait, legem humanam posse ab-
rogari per consuetudinem habe&#x0303;tem il-
las duas conditiones, sed lex etiam si ir-
ritet actum, humana est; ergo si consue-
tudo illi contrarię habuerit illas duas
conditiones abrogabit illam, si verò il-
las non habuerit nō erit exceptio ab il-
la lege. Dicere autem, non posse esse cō-
suetudinem rationabilem cōtra legem
irritantem voluntarium est. Quia lex ir-
ritans potest esse abrogabilis aliqua ra
tione honesta, & sępe iustè abrogatur, vt
patet in lege antiqua prohibente matri
monia in quinto gradu, quę nunc subla-
ta est; ergo eade&#x0303; ratione consuetudo cō
tra huiusmodi lege&#x0303; irritāte&#x0303; poterit esse
rationabilis, & consequenter poterit e-
tiam vel esse præscripta, si longo tempo
re duret, vel indicare consensum tacit&#x0169;
Principis, si illam sciat; ergo poterit le-
gem abrogare. Et confirmatur, quia cō
suetudo potest inducere legem irritan-
tem, vt supra dictum est; ergo & abroga
re irritantem legem. Probatur conse-
quentia: nam eadem est ratio, vt fatetur
Couarr. supra, quia per vtramq&#x0301;ue indi-<marginalia>Couar.</marginalia>
catur consensus Principis, & in vtraq&#x0301;ue
potest esse materia honesta; & rationabi
lis, vt declarat&#x0169; est. Atq&#x0301;; hanc sententiā<marginalia>Glossa.</marginalia>
sensit Gloss. in cap. Frustra, d. 8. Verb. Con-
suetudinem, dice&#x0303;s, personam ineligibilem
posse cōsuetudine fieri eligibilem, vtiq&#x0301;;
abrogando legem per quam fiebat ineli
gibilis, ex cap. Nos consuetudinem, dist. 12.
Ide&#x0303; tenet Innoc. in c. 1. de Cognat. Spir.<marginalia>Innoc.</marginalia>
in fine loque&#x0303;s in materia matrimonij, &
in impedime&#x0303;tis irritātib&#xA770;, de quibus ma<marginalia>Turrec$unclear.</marginalia>
ximè solet dubitari, & ill&#x0169; sequi{t$} Turrec$unclear.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0861.jpg/>
@@1@<SE861>854 Lib. 7. De consuetudine, seu lege non scripta.
<duolan 2><-P>in ca. Placuit, dist. 32. art. 2. Cum Hostie&#x0303;s.<marginalia>Hostiens.|Gabr.|Sanci.</marginalia>
in sum. tit. de Cognat. spirit. Gabr. in 4.
d. 42. q. 1. art. 3. dub. 6. & Sanci. libr. 7. de
Matrim. disp. 4. num. 4. Hoc etiam aper-
te supponunt Doctores assere&#x0303;tes, posse
consuetudinem derogare legi danti for
mam, & solennitatem actui, non sol&#x0169; ac-
cidentalem, sed etiam substantialem, iu-
re positiuo introductam. Quod tenet
Rochus in dicto cap. vlt. sect. 2. num. 34.<marginalia>Roch.</marginalia>
& 35. vbi alia refert.</P>
<P>  Ad alia in contrarium proposita res-<marginalia>15.|Ad funda-|menta op-|posit{a}.</marginalia>
pondeo, in primis authores qui senti&#x0169;t,
impedimenta irritantia matrimonium,
non posse auferri consuetudine, forma-
liter non esse nobis contrarios, nō enim
fundantur in vniuersali principio, quod
lex irritans non possit consuetudine ab
rogari, sed in speciali conditione talis
consuetudinis in materia matrimonij,
quia putant, vel esse turpem, vel irratio-
nabilem de se, vel saltem esse lege repro
batam: quod in propria materia exami-
nand&#x0169; est, & in sequenti exceptione ali-
quid in generali dicemus. Nō est autem
verisimile, eos sensisse, omnem consue-
tudinem contra legem irritātem esse ir-
rationabile&#x0303;, quia nec talis consuetudo
semper inuenitur in iure reprobata, vt
per se constat, nec ex sola rei natura id
potest cum verisimilitudine cogitari, vt
ostensum est.</P>
<P>  Deinde addo duobus modis posse in-<marginalia>16.|Dupliciter|quis sit ha-|bilis per cō|suetudine&#x0303;.|1.</marginalia>
telligi personam inhabilem ratione le-
gis fieri habilem per consuetudinem.
Primo per abrogationem legis induce&#x0303;-
tis illam inhabilitatem, & hoc modo di-
cimus, id posse fieri per consuetudinem.
Nam si illa inhabilitas sit p&#x0153;na, sicut po
test abrogari lex p&#x0153;nalis quoad alias
p&#x0153;nas ipso facto impositas, ita etiam
quoad hanc, quia est eade&#x0303; ratio. Si verò
nō sit p&#x0153;na, sed propter aliquā indece&#x0303;-
tiam, vel aliam iustam causam sit intro-
ducta, tunc videndum est, an eadem in-
decentia, vel ratio subsistat, vel cessaue-
rit. Nam in priori casu consuetudo esset
irrationabilis, & ex ea parte inefficax,
in posteriori autem casu, etiam poterit
consuetudo legi derogare, & facere, ne
illa inhabilitas contrahatur. Secundo<marginalia>2.</marginalia>
potest intelligi, vt persona inhabilis, vel
incapax fiat habilis per mod&#x0169; pręscrip-
tionis talis habilitatis absq&#x0301;ue deroga-
tione legis vniuersalis, & hic modus vi-<-P>@@

<-P>detur impossibilis, non pertinet autem
ad rem, de qua tractamus, quia non de
præscriptione, sed de consuetudine pro
pria, & legali agimus. Et potius inde cō-
firmatur, quod supra dictum est, priua-
tum vsum singularis personæ non posse
derogare legi, nam inde fit, vt non pos-
sit præscribere contra prohibitionem
eius.</P>
<P>  Et iuxta hunc modum procedere po-<marginalia>17.|Quo sensu|vero habet|sente&#x0303;tiapræ|dict{a}.</marginalia>
test sententia iuristarum, seu axioma vl-
timo loco allegatum, vt patet in exem-
plo cap. Quando, de consuetud. quod ab
eis adducitur. Simplices enim sacerdo-
tes nulla consuetudine acquirere pos-
sunt ius ministrandi Sacramentum con-
fessionis, quia non obstāte quacumq&#x0301;ue
præscriptione, vel inueterata consuetu-
dine, lex diuina id prohibe&#x0303;s semper ma-
net integra, nec humana consuetudo cō
tra illam potest præualere. Et idem est
in lege positiua, nullus enim inhabilis,
v. g. illegitimus potest præscribere sua
consuetudine capacitatem contrariam
quia lex Ecclesiastica semper manet in
sua vi, posset tamen per consuetudinem
communem derogari, & ita nihil obstat
inductio de censuris, &c. Nam consue-
tudo non potest facere, vt excommuni-
catio per solum aliquem vsum sine ab-
solutione tollatur, sed potest facere, vt
non incurratur, derogando legi, per quā
inducebatur, & idem est in similibus im-
pedimentis.</P>
<P>  Tertia exceptio est de lege, quæ non<marginalia>18.|3. Except.</marginalia>
solum præcipit, sed etiam prohibet om-
nem consuetudinem contrariam, & de-
rogat illam, non tantum pręteritam, sed
etiam futuram. Circa quam exceptio-<marginalia>Tria distin|guenda.</marginalia>
nemoportet distinguere tria illa, quę su
pra numerauimus, reuocare consuetu-
dinem, prohibere consuetudinem, & re-
probare consuetudinem. Certum ergo<marginalia>Reuocatio|consuetudi|nis quid o-|peratur.</marginalia>
est, solam reuocationem consuetudinis
legi humanę additam expresse, non im-
pedire, quominus talis lex per subseque&#x0303;
tem consuetudine&#x0303; derogaripossit. Quia
illam lex non prohibet consuetudinem
futuram, vt supra ostendi; ergo non ob-
stante reuocatione præteritæ consuetu
dinis, potest subsequens esse honesta, &
rationabilis, c&#x0169; nec sit prohibita, nec ex
natura rei necestario sit turpis, aut om-
ni ratione destituta, id enim gratis fin-
geretur, ergopoterit successu temporis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0862.jpg/>
@@1@<SE862>Ca. 19. An abrogatio legis per consuet. exceptione&#x0303; admittat. 855
<duolan 2><-P>præscribi, ignorante legislatore, vel ab
illo sciente ita tolerari, vt voluntatem
eius tacitam ostendat; ergo poterit le-
gem abrogare. Et ita cōmuniter exce-
ptio non fit de huiusmodi lege, vt cōstat<marginalia>Couar.|Burgos de|Paz.</marginalia>
ex supra dictìs, & ex his, quæ tradit Co-
uar. lib. 3. Variar. cap. 13. nu. 4. & videri
potest Burgos de Paz in l. 1. Tauri. 464.
& 479.<marginalia>19.|Prohibitio|consuetudi-|nis que&#x0303; ef-|fectum ha-|bet.|Primo.|Secundo.</marginalia>
<P>  In lege autem prohibente omnem cō
suetudinem contrariam etiam futuram
videtur valde probabilis hæc exceptio.
Primo quia talis consuetudo eo ipso,
quòd specialiter prohibetur, irrationa-
bilis est; ergo nunquam potest præscri-
bi; ergo nec legem abrogare. Secundo,
quia alias nullum effectum haberent in
tali lege illa verba, quibus etiam in fu-
turum consuetudo prohibetur, quia ac-
tus, per quos induci, vel inchoari potest
talis consuetudo, ex vi legis præcipien-
tis absq; illa clausula prohibiti sunt, &
consequenter etiam eorum frequentia;
ergo ad prohibendam consuetudinem
facti non erant necessaria illa verba; er-
go maxime intendunt prohibere con-
suetudine&#x0303; iuris, ne superfluè posita esse
censeantur; ergo aut efficaciter illam
prohibent, ita vt contra lege&#x0303; induci nō
possit, & habemus intent&#x0169;, aut si hanc
efficaciam non habent illa verba, super-
flua etiam sunt, quia ratione illor&#x0169; con-<marginalia>Tertio.</marginalia>
suetudo nō est magis prohibita, nec ali&#x0169;
possunt habere morale&#x0303; effectum. Tertio
in consuetudine præscriptionis eo ipso,
quod lex prohibet, ne aliqua res præscri
bi possit, nulla cōsuetudine fieri potest,
vt præscribatur. l. Vbi lex. ff. de Vsucap.
ergo similiter eo ipso, quòd lex &#xA753;hibet
consuetudinem contra legem, efficaci-
ter operatur, vt contra talem legem
nulla consuetudo præscribi possit, aut
valere.</P>
<P>  Quarto, quia consuetudo non potest<marginalia>20.|Quarto.</marginalia>
abrogare legem, nisi ex tacito consensu
Principis, vt dictum est, hic verò consen
sus non potest præsumi, vbi ipse legisla-
tor expressè ill&#x0169; negat per prohibitio-
ne&#x0303; futuræ consuetudinis suæ legi addi-<marginalia>Quinto.</marginalia>
tam; ergo. Quinto, si Princeps dicat, vt
lex, vel priuilegi&#x0169; non possit abrogari,
nisi expresse, nō poterit tacitè tolli, sed
hoc ipsum facit, quādo prohibet omne&#x0303;
contrariam cōsuetudinem induci; ergo.
Deniq&#x0301;;, legislator potest irritare futu-<-P>@@<marginalia>Vltimo.</marginalia>

<-P>ros contractus, vt nō valeant; ergo etiā
poterit irritare futuram consuetuedine&#x0303;
sed hoc intendit, quādo illam prohibet
quia alias inutilis esset prohibitio, vt ar
gumentabamur; ergo. Atq; hāc exeptio-<marginalia>Glossa.|Anton. de|Butr.|D. Anton.|Syluest.|Angel.|Barth.|Bald.|Soto,|Couarr.</marginalia>
ne&#x0303; indicat Glossa in c. 1. de Constit. in 6.
multò verò clarius Glossa in Extrauag.
2. de Elect. Ian. 22. Idem sentire videntur
Anton. de Butr. in cap. vlt. de Consuetu.
Antonin. 1. p. tit. 16. §. 6. Syluest. verb. Con
suetudo. q. 6. Angel. n. 9. & Bald. Barthol. in
tract. de Dotib. p. 6. priuil. 2. nu. 18. & 19.
Soto lib. 1. de Iustit. q. 7. art. 2. verb. Hoc
ergo memoriæ. &c. & idem videtur sentire
Couarruuias suprà cum multis, quos
refert.</P>
<P>  Nihilominus probabilius censeo, si<marginalia>21.|Pura pro-|hibitio non|obstat con-|suetudiniin|troduce&#x0303;dæ.|Nauar.|Gloßa.|Vasq.|Soto.|Medin.|Gutier.|Couar.</marginalia>
lex sistit in pura prohibitione futuræ cō
suetudinis, & illā nō reprobat, posse sub
sequente&#x0303; consuetudine&#x0303; introduci, quæ
vim habeat abrogandi eande&#x0303; legem. Ita
docuit Nauar. in Cōment. de Spolijs §.
14. n. 8. qui id colligit ex Glos. in Cleme&#x0303;t.
vlt. de Elect. Vasq. 1. 2. disp. 177. cap. vlt.
& Soto tandem cum aliqua limitatione
hoc admittit, Medin. dicta. q. 97. artic. 3.
Gutier. lib. 3. Practicar. quæstio. cap. 32.
Ac deniq; Couar. & alij non resistunt, li-
cèt non ita distinctè rem declarent. Ra-
tio sumenda est supra dictis, quia nō ob-
stante tali prohibitione legis, potest cō-
suetudo subsequens non esse irrationa-
bilis, vt ostendimus, supposita verò hac
conditione, facile potest adiungi altera
de temporis cursu, vel vsque ad præscri
ptionem, interuenie&#x0303;te ignorantia Prin-
cipis, vel vsque ad indicandum suffici-
enter voluntatem tacitam Principis sci
entis, & tolerantis consuetudinem, vt
etiam est per se manifestum, & satis pro-
batum ex dictis. Ergo in tali consuetu-
dine habet locum, vel decisio capitis vl-
timi de Consuetudine, quando fuerit
ra tionabilis, & præscripta, quia nulla
ratio exceptionis dari potest, cum hæc
etiam sit lex humana, quantumuis pro-
hibeat futuram consuetudinem. Vel
certè vrgebit naturalis ratio, quando
Princeps habuerit scientiam consuetu-
dinis, & illa indicauerit tacitam volun-
tatem eius, quiá illa voluntas efficax est
ad reuocandā priore&#x0303; lege&#x0303;, non obstante
omni prohibitione in illa facta. Nam
hæc ipsa prohibitio futuræ consuetudi-
nis per solam voluntate&#x0303; Principis facta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0863.jpg/>
@@1@<SE863>856 Lib. 7. De lege non scritpa quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>erat, & dum ide&#x0303; Princeps, vel suc cessor
eius illam videt, & tolerat, ac tacitè
consentit, priorem voluntatem mutat;
ergo abrogat totam priore&#x0303; legem. Atq;
hæc ratio magis confirmabitur solue&#x0303;do
rationes pro contraria sente&#x0303;tia factas.<marginalia>22.|Ad primo.</marginalia>
<P>  Ad primum negatur antecedens. Nā
aliud est, consuetudinem esse irrationa-
bilem, aliud esse prohibitā, potest enim
prohiberi, etiam si irrationabilis non
sit, nec ex vi solius prohibitionis fit ir-
rationabilis, quæ omnia suprà declara-<marginalia>Ad 2.</marginalia>
ui. Ad secundum, quod est difficilius,
respondeo, primum effectum illius pro-
hibitionis esse, vt talis cōsuetudo in du-
bio semper præsumatur irrationabilis,
quando oppositum non constiterit, nec
probatum fuerit, quia cum superior il-
lam specialiter prohibuerit, verisimile
est, illam iudicasse irrationabilem, ma-
xime quando res est dubia, vt intelligi
potest ex adductis per Rochum Curti&#x0169;
in dicto capite vltimo Sectione septima<marginalia>Roch.</marginalia>
numerovigesimo quarto. Alter effectus
esse potest, vt gubernatores, & custo-
des legum magis inuigilent, & non per-
mittant talem consuetudinem iterum
introduci. Tertio verisimile est, subdi-
tos maiori obligatione teneri ad absti-
nendum à tali consuetudine, propter
voluntatem superioris specialiter de-
claratam. Quarto, & maximè potest
deseruire, vt talis consuetudo vix, aut
nunquam possit derogare tali legi, nisi
post longum tempus, & legitimam prę-
scriptionem, quia antea vix potest prę-
sumi de voluntate Principis, etiamsi
consuetudinem sciat, vel certè multo
plures circunstantiæ necessariæ erunt,
& maior tem poris diuturnitas ad illam
pręsumptione&#x0303; contra talem legem, pro-
pter contrariā voluntate&#x0303; Principis ma
gis expresse, & specifice in illa declara-
tam, & hoc præcipuè videtur Soto vo-
luisse.</P>
<P>  Ad tertium negatur consequentia,<marginalia>23.|Ad 3.</marginalia>
quia in præscriptione priuata, & pro-
pria nunquam præsumitur mutata vo-
luntas Principis, nec est aliquod ius, in
quo talis præscriptio iure prohibita
possit inniti; at in præsenti semper ma-
net integra virtus legis dantis hāc vim
cōsuetudini rationabili, & pręscriptę, &
manet naturalis ratio tacitæ vol&#x0169;tatis
Principis derogantis priori. Ad quar-<-P>@@

<-P>tum negatur minor, nam licèt Prince-
ps expresse prohibuerit futuram con-<marginalia>Ad 4.</marginalia>
suetudinem, potest illam voluntatem
mutare, & præterea nunquam abstulit
suam vim consuetudini præscriptæ ra-
tionabili. Ad quintum vera est maior,<marginalia>Ad 5.</marginalia>
si Princeps persistat in eadem volunta-
te, potest autem illam mutare. Ite&#x0303; sicut
expressa derogatio solet fieri non ob-
stante illa clausula, per verba quasi re-
flexiua, vt derogando specialiter legi,
etiam si talem clausulam habeat, vel in gene-
rali, Sub quacumque verborum forma lata sit:
ita in consuetudine tota hæc reflexio,
& derogatio includitur, quatenus indi-
cat vltimum consensum Principis, qui
contra omnem priorem potest præua-
lere. Deinde potest negari minor, quia
non sunt æquipollentia, prohibere fu-
turam consuetudinem, & dicere, vt lex
non possit, nisi expressè derogari. Ad<marginalia>Ad 6.</marginalia>
sextum negari potest, hanc prohibitio-
nem æquiualere irritationi, quia sine
illa potest habere alios effectus, vt ad
secundum dictum est. Quia verò ali-
quando illa clausula ponitur per ver-
bum irritandi, vt patet ex dicto Extra-
uagant. 2. de Elect. respondeo irritatio
nem hanc semper pendere ex volunta-
te Principis. Vnde quia consuetudo in-
dicare tandem potest voluntatem prin-
cipis contrariam, ideò potest, non ob-
stante illa irritatione, habere suum effe-
ctum, sicut diximus, legem irritantem
posse consuetudine auferri.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue de lege reprobante consue-<marginalia>24.|Lex repro-|bans consu|etudine&#x0303;quo|modo vinci|potest ab ea|Ponormit.</marginalia>
tudinem dicendum est, non posse per
consuetudinem contrariam abrogari,
nisi tanta sit in rebus facta mutatio, vt
certo constet, ipsam etiam consuetu-
dinem illam conditionem mutasse. Et
ita etiam hæc non est propria excep-
tio à regula constituta. Prima pars  re-
cepta communiter est, fere sine dissen-
sione, vt constat ex Panormitan. in ca-
pite secundo, de Probat. num. septimo,
& octauo, cum alijs ibi, Glossa in capite<marginalia>Glossa.|Nauar.|Couar.|Tiraquel.</marginalia>
vnic.. de Cleric. non resid. in sexto, verb.
Improbantes, i&#x0169;cto verbo, Receperit, cum
alijs ibi. Nauarr. & Couar. suprà, cum
multis alijs, quos ipsi referunt, & Tira-
quelus in Præfation. ad Retract. num.
18. & 19. Et ratio est clara, quia illa cō-
suetudo semper est irrationabilis, vt su-
pra probat&#x0169; est, & ideò nunquam habet<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0864.jpg/>
@@1@<SE864>Ca. 19. An abrogatio legis per consuet. exceptione&#x0303; admittat. 857
<duolan 2><-P>conditiones positas in dicto cap. vlt. nec
esse potest signum sufficiens tacitæ vol&#x0169;
tatis Principis. Secunda item pars est
cōmmunis, vt ex Couar. intelligi potest,<marginalia>Couar.|Sanci.</marginalia>
qui refert plures, & multo plures Sanci.
lib. 7. de Matrim. disput. 4. num. 14. Ra-
tio autem est, quia lex non semper re-
probat consuetudinem propter intrin-
secam malitiam, quam habet, sed pro-
pter aliquod periculum, vel quia ita t&#x0169;c
censetur expedire Reipublicæ, vel Ec-
clesiæ propter aliqua incommoda vi-
tanda. At vero in huiusmodi rebus sæ-
pe contingit, vt consuetudo, quæ vno
tempore erat rationabilis in alio non
sit; ergo idem è contrario potest con-
tingere; ergo si id contingat in aliqua
consuetudine reprobata per legem, nō
obstante reprobatione, desinet esse irra
tionabilis, vel quia iam re vera mora-
liter loquendo, non est illa consuetudo,
de qua talis lex loquebatur, vel quia
totaliter, & vniuersè cessauit illa lex
quoad illam partem, & ita etiam cessa-
uit effectus eius; ergo iam tunc poterit
illa lex abrogari tali consuetudine. Vn-
de facile etiam probatur tertia pars as-
sertionis, quia tunc consuetudo dero-
gans legi semper est rationabilis, &
nunquam est im potens ad h&#x0169;c effectum,
nisi vel quia est irrationabilis, vel quia
non est legitimè præscripta, nec suffi-
ciens ad indicandam tacitam Prin-
cipis voluntatem, nulla ergo ibi fit ex-
ceptio.</P>
<P>  Quarta exceptio ponitur à multis<marginalia>25.|4. Exceptio</marginalia>
Canonistis, vt abrogatio legis per con-
suetudinem præscriptam non habeat lo
cum in sacramentalibus. Primo ex cap.
secundo de Tempor. ordin. vbi repro-
batur consuetudo ordinandi ad sacros
ordines extra quatuor tempora. Secun-
do ex capite, Super eo, de Cognat. spirit.
vbi similes consuetudines reprobantur
Tertio ex capite, Quod super, de Con-
sanguinitat. vbi similis consuetudo re-
ijcitur. Quarto ex Clemen. quinta in
Clement. vltima de Ætate, & qualit. vbi
confirmat cōsuetudinem circa ætatem
præficiendorum ad ordines, quæ con-
tra antiquos Canones erat introducta,
indicās, non potuisse præualere consue-
tudinem illam, nisi ipse illam confir-
masset. Vnde in illa materia quidam vo-
lunt, nullam consuetudinem valere sine<-P>@@

<-P>lege expressè derogāte priori, vt Hostie&#x0303;.<marginalia>Hostiens.</marginalia>
in summa, titulo de Secundis nupt. num.
2. ad finem. Alij volunt, saltem requi-
ri scientiam Papę cum tacito consensu,
vt Richard. in 4. d. 42. artic. 3. quęstio. 2.<marginalia>Richard.</marginalia>
Glossa, & Doctores in capite. Vir. de se-
cund. nupt. & plures alij, quos Sanci. re-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
fert.</P>
<P>  Verumtamen etiam hæc exceptio nō<marginalia>26.|Exceptiore|ijcitur.</marginalia>
est necessaria, quia ex dictis iuribus non
colligitur, & regula dicti cap. vlti. gene-
ralis est, nec apparet congrua ratio fa-
ciendi exceptionem. Et ita censent mul-
ti ex auctoribus, quos supra citaui, qui
generaliter negant requiri scientiam
Principis ad hunc effectum, & in pecia-
li Palud. 4. d. 42. q. 3. art. 1. & ibi Supple-<marginalia>Palud.|Gabr.|Sanc.|Nauar.</marginalia>
ment. Gabr. quęst. 2. art. 2. & Sanci. refe-
rens plures lib. 2. disput. 82. num. 20. &
Nauarr. Latè in summa, cap. 22. num. 83.
vbi reprehendit Rochum dicto capite
vltimo, Sect. 4. num. 27. eo, quod de hac
re dubitauerit. Sed ille satis inclinat
in hanc sententiam, & benè illam con-
firmat, voluit tamen ab antiquioribus
modestè discedere. Probat autem hanc<marginalia>Nauar.|Hostiens.</marginalia>
sententiam Nauarr. ex eodem capite
secundo de Tempor. ordi. quod Hostie&#x0303;s.
pro se allegat; nam illa consuetudo an-
tiqua antequam esset reuocata per le-
gem valida fuisse significatur, ibi. Nisi
multitudo, & antiqua consuetudo terræ esset.
taliter ordinati non deberent perm itti in susce-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
ptis ordinibus ministrare, vbi Glossa verb.
Antiqua, circa finem, id intelligit de cō-
suetudine rationabili, & præscripta, &
significat excusasse à culpa etiam in il-
la materia. Et ita responsum est ad pri-
mum. Deinde potest confirmari hæc
sententia ex capite primo de Cognati.
spirit. ibi, Nisi consuetudo Ecclesiæ, & lo-
quitut in materia sacramentali. Ve-
rum est, consuetudinem, de qua ibi est
sermo, non esse contra legem præcipi-
entem, sed supra illam, vel contra per-
mittentem. Sed certè si consuetudo po-
test introducere nouam legem, & obli-
gationem in materia Sacramentali, non
est, cur non possit etiam abrogare. Et
ita patet responsio ad secundum, & ter-
tium: nam in illis iuribus non dici-
tur, consuetudines illas non potuisse
valere propter materiam Sacrame&#x0303;tale&#x0303;,
sedquia vel irrationabiles iudicātur, vel
iustis de causis reprobantur. Ecōtrario<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0865.jpg/>
@@1@<SE865>858 Lib. 7. De lege nonscripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>verò ad quart&#x0169; ex Clemen. respondetur
ibi cōfirmari cōsuetudinem, quia voluit
Papa illam expresse approbare, nō quia
prius valida esse non potuisset contra
antiquiores canones.</P>
<P>  Vnde tandem concludo, regulam da-<marginalia>27.|Regula in|principioc.|18. data|nul lam pa|titur exce-|ptionem.|Nauar.</marginalia>
tam nullam pati exceptionem, quia præ
ter dictas nullæ aliæ probabiles occur-
runt, nec à Doctoribus afferuntur, &
rationes factæ videntur eandem posse
habere vim contraquamcunque aliam,
si cogitetur. Et ideò rectè dixit Na-
uarr. cons. 1. de Maior, & obedi. num. 3.
Omnis consuetudo rationabilis præscripta valet
contra quodcumque ius humanum. Nam ad-
de&#x0303;s, Omnis, & quodc&#x0169;que satis fignificauit,
nullum esse locum exceptioni. Denique
quoties aliqua consuetudo. licèt cōmu-
nis, & antiqua, dicitur in iure non præ-
ualere contra legem, semper pro ratio-
ne redditur, quia est irrationabilis, vel
corruptela, &c. ergo signum est, quoties
rationabilis est, si antiquitatem etiam
habeat sufficientem, nihil illi de esse ad
derogand&#x0169; legi.</P>
<P>  Tandem vero quærendum superest,<marginalia>28.|De extensi|one consue|tudiuis.</marginalia>
an regula illa aliquam extensionem, vel
ampliationem admittat. Sed in hoc p&#x0169;-
cto Iuristæ communiter, etiam si admit-
tant extensionem in consuetudine præ-
ter ius, quæ nouum ius inducit, nihilo-
minus de hac consuetudine legi contra
ria, & illam abrogante pro regula sta-
tuunt, non debere extendi. Ita sentit<marginalia>De consue-|tudine legi|cōtraria ne|gant.|Abb.|Iason.|Innoc.|Rocbus.</marginalia>
Abbas in cap. 2. de Consuetud. num. vlt.
cum Innoc. ibibem, & tradit latè Iason
in l. De quibus, ff. de Legib. & copiose Ro-
chus supra sect. 4. à num. 7. vsq&#x0301;ue ad 23.
vbi nouem limitationes ponit, quas hic
expendere necesse non est. Nam (vt di-
xi) hæc quæstio eadem est in consuetu-
dine, quæ in lege, seu statuto. Vnde sicut
lex reuocans aliam, non extenditur per
se, ac regulariter loque&#x0303;do, quia talis lex
odiosa, & quodāmodo grauis censetur,
quia correctio iurium vitanda est, ita
consuetudo abrogans legem odiosa ce&#x0303;-
setur, & quodāmodo exorbitans ideò-
que stricti iuris est, & non extenditur.
Nisi forte quando materia talis fuerit.
vt cōsuetudo censeatur fauorabilis sim-
pliciter; tunc enim eam extensionem
admittet, quam fauores, admitunt, dum
modo extensio non excedat terminos
consuetudinis, quæ ad vnguem seruan-<-P>@@

<-P>da est, vt dixit Baldus in l. Quicumque,
Codice de seruis fugit. nu. 20. ideoq&#x0301;ue
de hac extensione prout à Iuristis tra-
ctatur, nihil amplius hìc dicere neces-
se est.</P>
<P>  Potest tamen specialiter inquiri, an<marginalia>29.|Cōsuetudo|contra ius|quem effe-|ct&#x0169; habet.</marginalia>
consuetudo contra ius possit non sol&#x0169;
illi derogare, sed etiam ius contrarium
inducere. Potest enim interd&#x0169; lex tolli
purè negatiuè, ita scilicet, vt non obli-
get, licet actus eius non prohibeatur,
vel contrarius non præcipiatur; aliquā-
do verò tollitur etiam contrariè, præci-
piendo, scilicet, actum, quem prohibe-
bat, vel prohibendo quem pręcipiebat.
Et breuiter dico vtrumq&#x0301;; posse fieri cō-
suetudine legitima. Proba{t$}, quia vtr&#x0169;q&#x0301;;<marginalia>Resolutio.</marginalia>
fieri potest per legem scriptam; ergo &
per consuetudine&#x0303;. Item consuetudo po-
test sub vtraq&#x0301;; ratione, & intentione cō-
tra lege&#x0303; induci, & potest esse rationabi-
lis, & sufficienter præscribi. Vt tamen
hæc præscriptio specialiter declaretur
potest consequenter inquiri, an illi duo
effectus possint simul, & eodem tempo-
re fieri atq&#x0301;ue adeo vna, & eadem con-
suetudine, vel tantum successiue. Nam
quod successiue fieri possint, clarissi-
mum est: quia prius potest abrogari lex
per legitimam cōsuetudinem, mere ne-
gatiuè, & sola intentione tollendi ta-
lem obligationem, & postea poterit cō-
tinuari consuetudo animo inducendi
legem, & ita est veluti noua consuetu-
do: nam ex quo tempore lex fuit abro-
gata, iam consuetudo non est contra
ius, sed præter. Vnde indigebit quide&#x0303;
nouo cursu temporis ad inducendam le
gem, non tamen vltra longum tempus,
quod ad consuetudinem præter ius suf-
ficere solet.</P>
<P>  Difficultas verò est, an simul, & eo-<marginalia>30.|Dubium.</marginalia>
dem tempore, eisdemq&#x0301;ue actibus pos-
sit vtrumq&#x0301;ue fieri. Videtur enim non
posse, quia quandiu lex resistit, non po-
test alia lex introduci, quia non possunt
consensus Principis, expressus, ac taci-
tus esse contrarij; ergo necesse est, vt
prius lex existe&#x0303;s abrogetur, vt alia pos-
sit introduci. Vnde in leg. 3. tit. secundo,
partit. 1. dicitur, non posse vsum contra
legem, lege&#x0303; inducere, nisi prius lex præ-
existens tollatur. Nihilominus dico, pos
se eodem tempore, eademq&#x0301;; consuetu-
dine legem auferri, & contrariam indu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0866.jpg/>
@@1@<SE866>Cap. 20. Quibus modis poßit consuetudo mutari. 859
<duolan 2><-P>ci. Probatur, quia potest consuetudo v-
troq&#x0301;ue respectu esse rationabilis, & sub
vtroq&#x0301;; fieri; ergo etiam poterit sufficie&#x0303;-
ti tempore sub vtraq&#x0301;; ratione præscri-
bi, vel significare sufficienter consens&#x0169;
Principis tacitum devtroq&#x0301;; effectu. Cō-
firmatur, quia per vnum actum expressè
ferendi legem contrariam priori potest
vna auferri, & alia introduci expressè;
ergo idem poterit fieri tacitè; est enim
eadem ratio. Neq&#x0301;; obstat ratio in con-
trarium, quia ad id sufficit prioritas na
turæ, vt nostro more loquamur. Verum
est enim, non posse consuetudinem con-
tra legem nouam legem inducere, nisi
tollatur lex contraria, sed satis est, vt
tollatur simul tempore, & quod nostro
modo intelligendi præcedat ordine na-
turę abrogatio prioris. Nam in illo gra
du est simpliciter prior, quia legis abla-
tio estveluti necessaria dispositio ad in-
ductionem posterioris, & non fit proxi-
mè, & immediatè, & quasi formaliter
per introductionem nouæ legis, sed per
abrogationem, quę absolutè fieri posset
sine noua lege. Et in hoc sensu potest il-
la lex partitarum sufficienter intelligi,
quidquid ibi Gregor. Lop. aliter senti-
re videatur.</P>
<Z>CAPVT XX.
Quibus modis possit consuetudo mutari.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vanuis de mutatione legis hu-<marginalia>1.|De muta-|tione con-|suetudinis.</marginalia>
manæ superiori libro generati&#x0303;
dictum sit, & ibi dicta possint
magna ex parte ad ius cōsuetudinis ap-
plicari, nihilominus aliqua exponere
oportet, quę huius iuris propria esse vi-
dentur. Habent autem locum circa cō-
suetudinem illi duo mutationis modi,<marginalia>Duplex mo|dus muta-|tionis.</marginalia>
quos suprà in lege distinximus, scilicet;
quasi ab intrinseco per solam priuati-
uam cessationem, vel ab extrinseco per
actionem contrariam alicuius agentis,
De priori modo nihil aliud dicendum
occurrit, nisi per solam mutatione&#x0303; ma-
teriæ quoad eius honestatem, vel publi-
cam vtilitatem posse consuetudine&#x0303; per
se ipsam absq&#x0301;; extrinseca reuocatione
cessare. Quod enim possit mutari mate
ria consuetudinis per se notum est, tum
experientia, tum ex naturali conditio-
ne rerum humanarum. Quod verò tāta<-P>@@

<-P>possit esse mutatio in materia, vt per se
cesset consuetudo, ac desinat obligare.
Patet, quia necesse est, vt consuetudo in
aliqua ratione fundata sit, & propter
alquem fine&#x0303; adæquatum sit introducta,
quia hoc postulat esse&#x0303;tialis ratio legis;
ergo si ita res mutentur, vt cesset ratio;
& finis consuetudinis, non solum in par
ticulari, sed etiam in generali, desinet
etiam consuetudo obligare. Imo si finis
non tantum negatiuè, sed etiam cōtra-
riè cessaret, posset oriri obligatio non
seruandi consuetudinem. Vt, si consue-
tudo inciperet esse moralis occasio pec
candi, vel aliter nociua communi bono
reipublicę. Idemq&#x0301;; erit, si in particulari
casu contingat, vt non tantum neg$uncleartiuè
cesset ratio consuetudinis, sed etiā con-
trariè, sicut de lege dictum est: nam ea-
dem proportionalis ratio in consuetu-
dine locum habet. Deniq&#x0301;; quod hoc tā-
tum modo contingat, consuetudine&#x0303; per
se cessare patet, quia non pendet ex alia
causa quasi conseruante per actuale&#x0303; in-
fluxum. Nam licèt pendeat ex volunta-
te Principis, satis est ad illius conserua-
tionem, quod à Principe non reuoce-
tur, & idem est de populo, quatenus ab
illo pendere potest.</P>
<P>  Omisso ergo illo genere mutationis,<marginalia>2.|Reuocatio|consuetudi|nis.</marginalia>
solum de reuocatione consuetudinis di
cendum est, quæ à Principe per lege&#x0303;, seu
expressam vol&#x0169;tatem, vel à populo per
cōtrariam voluntate&#x0303; fieri potest. Quos
duos modos reuocationis posuit lex. 6.
tit. 2. partit. 1. & sunt freque&#x0303;tes in iure.
Et sub reuocatione comprehendimus
non solum integram abrogationem iu-
ris consuetudinarij, sed etiam partiale&#x0303;
derogationem, quia eādem proportio-
nem seruant. De dispe&#x0303;satione autem in
iure consuetudinis nihil dicere necesse
est, quia vel sub reuocatione partiali
comprehenditur, vel si aliquo modo dif
fert, vel pertinet ad priuilegium, de quo
sequenti libro dicemus, vel eadem est
ratio de illa, quæ de dispensatione in le-
ge humana, de qua satis superiori libro
dictum est.</P>
<P>  Dico ergo primò. Consuetudo rèuo-<marginalia>3.|Lex poste-|rior contra|ria reuocat|consuetudi|nem.</marginalia>
catur per legem posteriore&#x0303; cōtrariam
præcipuè quando legislator illam non
ignorat. Supponit hæc assertio potesta-
tem in Principe, qui potest leges ferre,
ad reuocandam consuetudinem. Quod<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0867.jpg/>
@@1@<SE867>860 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>est manifestum in iure, cap. Cum consuetu-
dinis, de Consuet. cap. 1. de Constit. in 6.
l. 2. C. Quæ sit long. consuet. Nam quod
ibi dicitur, non esse tantam vim consue
tudinis, vt legem vincat, in vno sensu,
maximè ver&#x0169; habet de lege subsequen-
te consuetudinem. Ratio verò est mani-
festa, quia consuetudo non habet vires,
nisi ex voluntate saltem tacita eius, qui
potest legem ferre; ergo per eande&#x0303; vo-
luntatem poterit consuetudo reuocari,
& vires amittere, imò, & prohiberi, ac
contrarium præcipi. Si enim Princeps
potest per posteriorem legem reuocare
priorem, per expressam voluntatem à
se factam, quomodo non poterit reuo-
care consuetudinem tacita voluntate
sua introductam per posteriorem lege&#x0303;,
& voluntatem expressam? In hoc ergo
nulla est controuersia, nec dubitādi ra-
tio si additur Non obstante contraria consue-
tudine, tunc maximè reuocari consuetu-
dinem, quia non potest clarius legisla-
tor suam mentem explicare.</P>
<P>  Potest verò in pręsenti obijci lex vni.
de Feudi cognit. vbi sic dicitur, Legum<marginalia>4.|Obiect.</marginalia>
Romanarum non est vilis auctoritas, sed non
adeò vim suam extendunt, vt vsum vincant,
aut mores. Respondeo in primis, id intel-<marginalia>Resp.|Glossa.</marginalia>
ligi$unclearà Glossa ibi, esse speciale in feudis,
sed non reddit rationem. Cuiat. ibi id
intelligit de consuetudine in contradi-
ctorio iudicio confirmata. At hæc etiā
tollitur per legem. Alij intelligunt, illā
legem loqui in locis extra ditionem Ro
manam, vbi leges Romanorum non ha-
bent vim legum, nisi quatenus à Princi-
pibus acceptantur, & in illis locis dici-
tur, præferendam illis esse consuetudi-
nem. Sed hoc & reddit sententiam fri-
uolam, quid enim mirum, quod lex non
obligās, & extranea non vincat consue-
tudinem obligantem, & propriam? & nō
satisfacit, quia ibidem ait Obertus, Iu-
dicium de feudis etiam legibus nostris contrari&#x0169;
dici solet. Vnde Bald. ibi ait, sensum esse,
causas feudales decidi cōsuetudine, nō<marginalia>Bald.</marginalia>
legibus scriptis, siue Romanorum, siue
Longobardorum. Quod intelligendum
puto de legibus vniuersalibus: nam si
essent propriæ leges scriptæ de feudis,
ab habentibus potestatem latæ, illæ vin
cerent consuetudinem seruando regu-
lam datam. Sensus ergo erit in materia
feudorum proprias consuetudines esse<-P>@@

<-P>seruandas, non obstātibus generalibus
legibus aliter disponentibus. Vel certè
intelligi possunt illa verba de consuetu-
dine præscriptionis, in qua maximè so-
lent feuda fundari, quia leges Romano-
rum non præiudicant huic consuetudi-
ni, quia non tollunt iura, & dominia, per
consuetudinem pręscriptā comparata.</P>
<P>  Maximè autem locum habet assertio<marginalia>5.</marginalia>
posita, quando in lege additur clausala.
Non obstante consuetudine, quia non potest
legislator mentem suam clarius expli-
care. At verò quando non additur illa
clausula, in primis requiritur repugnā-
tia inter legem, & cōsuetudinem, ita vt
non possit lex obseruari, si consuetudo
seruetur. Nam si possint in concordiam
redigi, & lex possit su&#x0169; effectum habere
absq&#x0301;; derogatione cōsuetudinis, etiam
restringendo verba quoad fieri possit,
salua eorum proprietate, ita interpre-
tanda est, quia iuris correctio vitanda
est, & multò magis consuetudinis quo-
ad fieri possit. Tum quia est veluti in na
turam versa, ideoq&#x0301;; difficile mutatur,
tum quia leges debent esse moribus v-
tentium accommodatæ.</P>
<P>  Vt ergo lex reuocet consuetudinem<marginalia>6.|Quid re-|quiritur vt|lex reuocet|consuetudi|nem.</marginalia>
vi sua, & sine expressa clausula, necessa-
ria est omnimoda repugnantia, & con-
trarietas. Deinde necessaria est volun-
tas Principis, quia per illam fit reuoca
tio. Et quia voluntas requirit scie&#x0303;tiam,
ideo etiam necesse est, vt scientia con-
suetudinis in Principe supponatur. Atq&#x0301;;
ita hanc vltimam conditionem, in qua
est tota difficultas posuit Pontifex in
cap. 1. de Constit. in 6.</P>
<P>  Ex quo textu, & ex hac conditione<marginalia>7.|Infertur 1.|Consuetu-|do vniuer|salis abro-|gatur per|legem vni-|uersalem.|Bald.|Felin.|Rota.</marginalia>
infertur primò, quādo consuetudo erat
vniuersalis v. g. totius Ecclesiæ, & lex
contraria fertur pro tota Ecclesia, cō-
suetudinem omnino abrogari per tale&#x0303;
legem, etiam si clausulam derogatoriā
non habeat. Ita docuit Bald. cum alijs
in l. 2. C. Quæ sit longa consuetudo, Fe-
lin. in cap. Super literis, de Rescript. n. 8.
verb. Tertia regul{a}, & in cap. 1. de Re iu-
dicat. num. 4. ampliat. 3. & Rota decis.
2. de Rescripti. in nouis, numer. 2. & su-
mitur apertè ex dicto capite primo de
Constitution. in 6. ibi, Singularium consue-
tudines. Nam per hoc excludit genera-
les, vt ibi etiam Glossa notauit. Ratio
vero est, quia lex posterior vniuersalis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0868.jpg/>
@@1@<SE868>Cap. 20. Quibus modis poßit consuetudo mutari. 861
<duolan 2><-P>reuocat priorem vniuersalem, etiam si
illius mentionem non faciat, vt in dicto
capite dicitur; sed consuetudo vniuer-
salis habet vim legis vniuersalis, & re-
putatur ius canonicum, vel ciuile, non
scriptum; ergo. Item Princeps, qui iura
omnia in scrinio pectoris sui censetur
habere (vt dicitur in dicto cap. 1. & in l.
Omnium. C. de Testam.) etiam censetur
non ignorare vniuersalem consuetudi-
nem; ergo censetur reuocare illam, ede&#x0303;-
do legem, quæ cum illa subsistere non
potest.</P>
<P>  Et hoc cum proportione procedit in<marginalia>8.|Regulæ di-|ctæ appli-|catio.</marginalia>
vnoquoq&#x0301;ue Episcopatu pro legibus Sy-
nodalibus, & consuetudinibus genera-
libus vniuscuiusq&#x0301;ue di&#x0153;cesis. Idemq&#x0301;ue
erit in legibus ciuilibus singulor&#x0169; reg-
norum cōparatis ad consuetudines vni-
uersales vniuscuiusq&#x0301;ue regni: nam est
eadem proportio. Ideoq&#x0301;ue dixit Abb.
in cap. vlt. de Consuet. n. vlt. quod si ci-<marginalia>Abb.</marginalia>
uitas fecit statutum contra suam con-
suetudinem, reuocat illam licèt de illa
non faciat mentionem, quia præsumi-
tur scire consuetudinem suam, cum cō-
suetudo sine scientia populi non intro-
ducatur. Ego autem hoc puto intelli-
gendum, dummodò ciuitas absolutam
potestatem statuendi habeat, vel si indi-
get licentia, aut confirmatione Princi-
pis, illum certiorem reddat, legem fie-
ri, reuocando consuetudinem. Argume&#x0303;-
to cap. Cum consuetudinis, de Consuet, quia
Princeps aliter non posset consentire
in reuocationem consuetudinis: cum
non præsumatur scire consuetudinem
priuatam. Item quia multo difficilius,
& maiori consideratione statutum il-
lud permitteret, si consuetudinis noti-
tiam haberet. Ac deniq&#x0301;; quia iure com-
muni decernitur, vt non fiat consuetu-
dinis mutatio l. Minimè. ff. de Legibus,
ergo ad statuendum contra consuetu-
dinem de licentia Principis necessari&#x0169;
est, illam conditionem illi aperire. Ad-
do deniq&#x0301;ue, hanc assertionem, seu illa-
tionem non minus procedere in con-
suetudine immemoriali, quàm in qua-
libet alia aliter præscripta. Nam si lex
est æquè vniuersalis ipsi consuetudini,
licèt non faciat expressam mentionem
eius, reuocabit illam. Ratio est eadem,
quia talis consuetudo non præsumitur
ignorata, & solum legis communis po-<-P>@@

<-P>sitiuæ vim habet. Vnde non censetur
reuocari ex vi alicuius clausulæ vniuer
salis, in qua censeatur habere speciali-
tatem, sed ex certa scientia Principis,
qua non obstante, vult condere legem,
quæ valida esse non potest, nisi talem
cōsuetudinem reuocet; ergo illam etiā
reuocat.</P>
<P>  Secundò infertur ex eadem condi-<marginalia>9.|2. infertur.</marginalia>
tione, & regula, per legem vniuersa-
lem latam pro tota Ecclesia, non reuo-
cari consuetudines particulares di&#x0153;-
cesum, aut ciuitatum, vel prouincia-
rum, nisi addatur clausula reuocatoria,
Non obstante, vel in speciali, vel saltem
in generali. Quæ assertio cum propor-
tione applicanda est ad leges regnor&#x0169;,
vel prouinciarum, quatenus vniuersa-
les sunt in vnaquaq&#x0301;; prouincia, & com-
parantur ad consuetudines particula-
rium locorum, regni, vel prouinciæ, ita
vt seruetur proportio: sic enim etiam
militat eadem ratio, & iurisdictio. Sic
ergo assertio est expresse declarata in
dicto cap. 1. de Constit. in 6. vbi etiam
ratio redditur, quia legislator vniuer-
salis non censetur scire facta particu-
laria, ad quæ pertinent consuetudines
particularium locorum; ergo non cen-
setur velle reuocare illas per legem
vniuersalem, nisi earum faciat expres-
sam mentionem, vel saltem in genere
omnes contrarias consuetudines reuo-
cet, addendo clausulam, Non obstante, &c.
Atq&#x0301;ue in hoc etiam conueniunt Glossa,<marginalia>Gloßa.|Panorm.|Roch.|Paul. Ca-|strens.|Iason.|Guido.</marginalia>
& Doctores in dicto cap. 1. de Constit.
in 6. & in cap. vlt. de Consuet. vbi Panor-
mit. n. 24. Rochus sect. 7. n. 30. & Paul.
Castrens. Iason, & alij in d. l. De quibus.
At verò Barth. in eàdem lege De quibus,
in lect. num. 5. citat Guidonem in con-
trarium, ipseq&#x0301;ue videtur idem sentire
secundum ius ciuile, propter l. 3. §. Di-
uus. ff. de Sepul. viol. licèt nostram sen-
tentiam admittat secundum ius cano-
nicum, & ita illam intellexit Panor mit.<marginalia>Panorm.|Azon.|Hostiens.|Bart.</marginalia>
suprà, & illa fuit etiam sententia Azo-
nis in Sum. quem refert, & sequitur Ho-
stiens. in Summ. tit. de Consuet. §. Quæ
cui præiudicet. Sed re vera Bart. Gui-
donis sententiam improbat, & commu-
nem sequitur remittens se ad Canoni-
stas, præsertim ad Ioan. Andr. in dicto c.<marginalia>Ioā. And</marginalia>
1. Clarius verò in Repetit. n. 5. genera-
liter id resoluit, ac docet. Indicatq&#x0301;ue,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0869.jpg/>
@@1@<SE869>862 Lib. 7. De lege non scripta, quæ consuetudo appellatur.
<duolan 2><-P>licet hoc non sit tam expressum in iure
ciuili sicut in canonico, tamen ratione&#x0303;
dicti capituli primi in omni iure proce
dere, & ita cap. illud. 1. non tam esse spe-
cialis iuris constitutiu&#x0169;, quàm declara-
tiu&#x0169; eius iuris, quod secundum rectam
rationem in quoc&#x0169;q&#x0301;; legislatore locum
habet. Et ad §. Diuus, vno verbo ibi res-
pondet, intelligend&#x0169; esse, quando Prin-
ceps sciebat consuetudine&#x0303;, vel expresse
voluit illā tollere, si esset. Quę responsio
procedit extende&#x0303;do ill&#x0169; text&#x0169; ab statu-
to ad consuetudine&#x0303;, & intelligendo ill&#x0169;
de consuetudine antecede&#x0303;te ad legem,
sed alios etiā habet se&#x0303;sus, vt suprà dixi.
Sic etiā videtur moderanda lex. 6. tit. 2.
partit. 1. cum dicit, legem posteriorem
tollere consuetudinem contrariam, li-
cèt Gregor. Lop. ibi in Gloss. 6. indiffe-<marginalia>Greg. Lop.|Glossa.</marginalia>
renter, & sine vlla limitatione illam in-
telligat, allegando dictum §. Diuus.</P>
<P>  Sed quæri potest, de qua cōsuetudine
hoc intelligend&#x0169; sit, an de sola consue-<marginalia>10.|Dubium.</marginalia>
tudine præscripta, vel quæ iam lege&#x0303; in-
troduxit, an etiā de minori consuetudi-
ne. Nam Doctores allegati nihil de hoc
tractāt, sed simpliciter, & indistinctè lo-
qu&#x0169;tur. Vnde videntur loqui de consue-
tudine iuris, seu quæ ius introduxit, ac
subinde de cōsuetudine præscripta. Nā
tractāt de cōsuetudine, quam Princeps
ignorare præsumitur, talis aute&#x0303; non po
test inducere ius, nisi sit præscripta. Et
ita hanc particulā inuenio additam in
Gloss. d. cap. 1. de Constit. in 6. verb. Facti,<marginalia>Gloss{a}.</marginalia>
& colligi potest ex dict. cap. 1. quatenus
vtitur verbo derogādi, quia nō dicitur
propriè derogari, nisi iuri præcedenti.
Et è cōuerso, ideo cōsuetudo specialis
derogare ce&#x0303;setur iuri generali, quia spe
ciale ius derogat generali, etiamsi spe-
ciale præcedat, vt est regula iuris, &
quia non præsumitur Princeps iuri spe-
ciali derogare, quod ignorat; ergo sup-
ponitur consuetudo esse talis, quæ ius
introduxerit. Tandem quia, nisi sit ser-
mo de consuetudine præscripta, nulla
alia designari poterit; quæ necessario
firma permanere debeat, non obstante
lege generali subsequente.</P>
<P>  Nihilominus expe&#x0303;do in d. cap. 1. dice&#x0303;-<marginalia>11.|Quædam|in dicto c.|1. expende&#x0303;|d{a}.</marginalia>
te, cōsuetudines particulares non reuo-
cari per absolutam lege&#x0303; generalem, so-
lum addi, Dummodò rationabiles sint, omissa
alia conditione, Dummodò præscriptæ sint:<-P>@@

<-P>ergo non est à nobis addenda. Nam vbi
Pontifex voluit, illam esse necessariam,
eam non omisit, vt patet ex dict. cap. vlt.
de Consuet. Item ibi pro ratione reddi-
tur, quod cōsuetudo est quid facti; ergo
licèt non peruenerit ad constituendum
ius, habet in illa loc&#x0169; ratio illius legis,
quod Princeps illā ignorat, & ideò non
præsumitur illā reuocare. Dices, ibi cō-<marginalia>Obiect.</marginalia>
suetudine&#x0303; appellari facti, vt distinguitur
à iure cōmuni, sicut statut&#x0169; dicitur esse
facti, non quia non sit ius, & lex, sed quia
per specialia facta inducitur, & ita ibi
esse sermone&#x0303; de consuetudine pręscrip-
ta, quia licèt in nō præscripta procedat
eade&#x0303; ratio quoad hoc, vt ignorari pos-
sit, non tame&#x0303; quoad hoc, vt præsumatur
Princeps noluisse sua lege obligare cō-
tra tale&#x0303; cōsuetudine&#x0303; inchoatā, quia c&#x0169;
nō induxerit ius, nō indiget derogatio-
ne, sicut alia. Sed cōtra, quia esto, in hoc
sit diuersitas, ex alia parte est magna si-<marginalia>Resp.</marginalia>
militudo rationis in hoc, quod Princeps
nō præsumitur velle ferre lege&#x0303; non cō-
sonā moribus vtenti&#x0169;. Quæ ratio habe-
re potest loc&#x0169; in cōsuetudine valde ra-
dicata, & obseruata, etiāsi nond&#x0169; præ-
scripta sit. Et cōfirma{t$} ex regula iuris,
quod dispositio generalis nō cōprehen-
dit specialia, quę legislator verisimili-
ter nō inte&#x0303;deret, si eor&#x0169; notitiam habe-
ret; sed speciale&#x0303; difficultate&#x0303; habet coge
re subditos ad mutand&#x0169; simile&#x0303; cōsuetu-
dinem, quæ mult&#x0169; mouisset Principe&#x0303;, si
illā sciuisset; ergo non est verisimile vo-
luisse obligare contra tale&#x0303; cōsuetudine&#x0303;.</P>
<P>  Quamobre&#x0303; probabiliter censeo, non<marginalia>12.|Regula il-|lius textus|quò se exte&#x0303;-|dat.</marginalia>
esse restringendam regulā illius textus
ad consuetudine&#x0303; præscriptam, sed intel
ligendam esse de consuetudine rationa-
bili, & honesta, & tam publico vsu, & tā-
to tempore firmata, quod sufficeret ad
lege&#x0303; introducendam, si Princeps illam
sciret, eo quod prudenti arbitrio veri-
simile sit, Principem fuisse in illam con-
sensurum, si illam sciret. Tunc enim, ob
contrariam rationem, non est verisimi-
le, velle contra illam obligare per lege&#x0303;
generaliter latam, seu velle illā tollere,
d&#x0169; illā ignorat, nisi expressius id decla-
ret. Nam in tale&#x0303; consuetudine&#x0303;, & verba,
& ratio dicti cap. 1. optimè cad&#x0169;t. Nam
verbum derogandi, rectè etiam de tali cō
suetudine dicitur, tum quia dici etiam
solet de alijs iuribus iustitię, quæ nō s&#x0169;t<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0870.jpg/>
@@1@<SE870>Cap. 20. Quibus modis possit consuetudo mutari. 863
<duolan 2><-P>leges, vt dicimus, Principem conceden-
do priuilegi&#x0169;, nolle derogare iuri tertij
t&#x0169; etiam quia illa consuetudo de se suf-
ficie&#x0303;s esset ad ius inducend&#x0169;, nisi obstas-
set Principis ignorātia, tum deniq&#x0301;; quia
populus habet quoddam ius, vt nō coga
tur mutare tale&#x0303; consuetudinem, cui nō
intelligitur velle derogare Princeps, ni-
si id exprimat. Et ita resposum est ad ra
tionem in contrarium.</P>
<P>  Et ad vltimā confirmatione&#x0303; dicitur,<marginalia>13.|Resp. ad. du|bium.</marginalia>
ver&#x0169; esse, non posse vn&#x0169;, & idem te&#x0303;pus hu
ius consuetudinis designari, satis vero
esse, quod prude&#x0303;ti arbitrio discerni pos-
sit sicut supra dicebamus, consuetudine&#x0303;
non præscriptam posse inducere ius, si
Princeps illā sciat, te&#x0303;pus autem eius nō
esse ide&#x0303;, nec definitum pro omnibus, sed
prudenter determinand&#x0169; esse iuxta cō-
suetudinis circunstantias. Ide&#x0303; ergo tem-
pus, ide&#x0303;q&#x0301;; iudici&#x0169; dicim&#xA770; in præse&#x0303;ti suf-
ficere. Et certè hoc supponunt omnes,
qui docent, consuetudine&#x0303; nunquā intro
ducere lege&#x0303;, nisi sciente Principe, illi e-
nim negare non possunt, decisione&#x0303; dicti
ca. 1. scilicet, legem generale&#x0303; non abro-
gare consuetudine&#x0303; particularem igno-
ratā à Principe, quanuis ex sententia il-
lor&#x0169; nond&#x0169; legem introduxisset. Deniq&#x0301;;
vsu videtur esse recept&#x0169;, vt in defenden-
da particulari consuetudine contra ge-
neralem lege&#x0303;, nō rigorosè spectetur, aut
allegetur tempus long&#x0169; necessarium ad
præscriptionem, sed tant&#x0169; honestas cō-
suetudinis, & quod iudicio prudentum
sufficienter firmata sit.</P>
<P>  Dubitari etiā potest circa pręceden-
te&#x0303; regulā, vtr&#x0169; per lege&#x0303; particulare&#x0303; sim-<marginalia>14.|Dubium.</marginalia>
pliciter latam à Papa, vel ab alio simili
vniuersali Principe, pro certo loco, epis
copatu, &c. Derogetur particulari con-
suetudini contrariæ eiusdem loci. Et ra-
tio dubitandi est, quia lex derogat con-
suetudini antecede&#x0303;ti, si adæquate, vt sic
dicam, cōpare&#x0303;tur, idest lex generalis ad
consuetudine&#x0303; generale&#x0303;, & particularis
ad particulare&#x0303;, vt de priori parte dixi-
m&#xA770; in priori regula, & de posteriori par
te videtur esse eade&#x0303; ratio. Vnde etiā ibi
diximus, per statut&#x0169; loci lat&#x0169; à cōmuni-
tate eiusde&#x0303; loci habe&#x0303;te potestate&#x0303; statue&#x0303;-
di, reuocari priuatā consuetudine&#x0303;, licèt
illius nō fiat mentio; ergo à fortiori ide&#x0303;
dicend&#x0169; est, si statut&#x0169; fiat à Principe su-
periore, cum maior sit eius potestas.</P>@@

<P>  Nibilominus dicend&#x0169; videtur, per ta<marginalia>15.|Per legem|particula-|rem à Pa-|pa latā nō|reuocaricō|suetudine&#x0303;,|nisi, &c.</marginalia>
lem lege&#x0303; nō statim esse reuocatā cōsue-
tudine&#x0303;, nisi præcedat populi consensus,
petitio, aut informatio vel alia via con-
stet, latā esse à Principe c&#x0169; scientia con-
suetudinis. Ratio est, quia non minus &#xA753;-
cedit in tali lege decisio dicti capituli
primi, quā in lege generali, quia non mi
nus pręsumitur Princeps ignorare con-
suetudine&#x0303; priuatā ferendovnā lege&#x0303;, quā
aliā, & alioqui supposita ignorantia, nō
ce&#x0303;setur velle derogare cōsuetudini, nisi
id exprimat. Et hæc est differentia clara
inter Principem vniuersale&#x0303;, vel particu
lare&#x0303;, seu propri&#x0169; statuente&#x0303;, quia in Prin-
cipe supponitur dicta ignorantia facti,
nō verò in particulari cōmunitate, aut
gubernatore. Atq&#x0301;; ita verba illius ca. 1.
generalia etiā sunt de omni constitutione
à Papa nouiter ædita. Est etiā optima cōie-
ctura, quia c&#x0169; res possit esse dubia, vel
obscura, si Princeps voluisset legem suā
particulare&#x0303; valere, non obstante cōsue-
tudine contraria, expressisset: ita enim
fieri solet receptissimo vsu, & iuri con-
sentaneo; ergo d&#x0169; nō addit, pręsum end&#x0169;
est, noluisse cōsuetudinem reuocare. Et
hoc in praxi est obseruand&#x0169; pro multis
legibus, quæ respectu potestatis, à qua
fer&#x0169;tur, & respectu cōmunitatis, ad quā
illa potestas extenditur, sunt particula-
res, & vniuersaliter feruntur pro aliqua
di&#x0153;cesi, vel cōgregatione, cui&#xA770; cō suetu
dines licet in illa generales sint, s&#x0169;t par-
ticulares respectu Principis, & ideo nō
ce&#x0303;se&#x0303;tur derogatæ per tales leges, nisi in
eis exprimantur. Hinc etiā consuetudo
nō censetur derogata per priuilegium à
Principe concess&#x0169;, nisi clausulā derogā-
tem cōtineat, vt infra suo loco dicetur.</P>
<P>  Sed obijci potest ratio, qua vti{t$} Glossa<marginalia>16.|Ob Glossa.</marginalia>
in dicto ca. 1. Verb. Singularium, scilicet,
quia talis lex superflua, & inutilis esset,
null&#x0169; enim effect&#x0169; posset alicubi habere
lex enim generalis, licet in vno loco nō
tollat consuetudine&#x0303;, nō est inutilis, quia
in reliqua tota cōmunitate obligat; lex
autem lata pro loco, vel congregatione
speciali, si ibi impeditur propter cōsue-
tudine&#x0303; particularem contrariā, inutilis
fiet. Ite&#x0303; videtur contra obedientiam de
bitam superiori Principi, contempta il-
lius lege in propria consuetudine persi-
stere. Responderi potest, lege&#x0303; illam de se
vtile&#x0303; esse, & efficace&#x0303;; per accide&#x0303;s autem,<-P><marginalia>Resp.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0871.jpg/>
@@1@<SE871>864 Lib. 7. De consuetudine, seu lege non scripta.
<duolan 2><-P>& ex ignorantia consuetudinis non ha-
bere effect&#x0169;, neq&#x0301;; hoc esse contra obedi-
entiam, & reuerentiā superiori debitā,
quia creditur esse iuxta illius voluntate&#x0303;
iure cōmuni explicatā. Addo verò lege&#x0303;
illā non esse inutile&#x0303;, neq&#x0301;; omninò carere
effectu, nā obligat subditos ad reueren-
ter illā suscipiendā, & recurrend&#x0169; ad su
periore&#x0303;; consuetudine&#x0303; suam, & ratione&#x0303;
eius allegando, c&#x0169; animo seruandi lege&#x0303;,
si nō obstante consuetudine iā cognita,
superior voluerit lege&#x0303; obseruari. Inte-
rim verò non tenentur contra consuetu
dine&#x0303; agere. Quę omnia à simili optime
cōfirmantur ex ca. Si quando, de Rescrip.
cum his, quæ ibi notantur.</P>
<P>  Tande&#x0303; explicare oportet, quæ verba<marginalia>17.|Quæ ver-|ba adde&#x0303;da|sunt vt cō-|suetudo ce&#x0303;-|seatur ab-|rogari.</marginalia>
addenda sint in lege generali, seu Princi
pis, vt censeatur cōsuetudine&#x0303; abrogare.
Nā in dicto c. 1. dicitur, Nisi expresse cauea
tur in ipsa. In quo sol&#x0169; occurrit aduerten
d&#x0169;, hanc derogatione&#x0303; ordinariè solere
fieri per particulā, Non obstante contraria
consuetudine, vel alia simili, seu æquiuale&#x0303;-
te, aut quæ illā virtute includat, de qui-
bus clausulis dicam ex professo in lib. 8.
circa reuocatione&#x0303; priuilegior&#x0169;. Quādo
aute&#x0303; per huiusmodi verba retractetur
tant&#x0169; consuetudo præterita, vel prohi-
beatur futura, aut etiā reprobetur, satis
in superioribus tractat&#x0169; est. Sol&#x0169; ergo
potest hic inquiri, an per illa verba abso
lutè prolata retractari censeatur imme
morialis cōsuetudo, vel sol&#x0169; aliæ, de qua<marginalia>Memora-|bilis cōsue-|tudo quan|do censea-|tur abroga|ri.|1. Sentent.|Cardin.|2. Sentent.</marginalia>
r&#x0169; initio constat. In quo tres sunt sente&#x0303;-
tię. Vna est absolutè affirmans, per clau-
sulā. Non obstante cōsuetudine in contrarium,
reuocari cōsuetudine&#x0303;, etiā immemoria-
le&#x0303;, licèt in illa clausula non addatur par-
ticula distributiua quac&#x0169;&#xE8BF;&#x0301;, vel alia simi-
lis. Ita Card. Ratio esse potest, quia nega
tio est sufficie&#x0303;s distributio, c&#x0169; omnia de-
struat. Alia sententia est, addita distribu
tione, cōprehendi consuetudine&#x0303; imme-
moriale&#x0303;, nō verò sine illa. Ita plures Ca-
nonistę, & Glossæ allegatæ à Couar. Ra-<marginalia>Glossa.|Couar.</marginalia>
tio prioris partis esse potest specialitas
immemoralis cōsuetudinis. Posterioris
aute&#x0303; f&#x0169;dame&#x0303;t&#x0169; erit, quia illaveluti ge&#x0303;mi
nata distributio vincit illā specialitate&#x0303;.</P>
<P>  Tertia sententia est, etiā addita distri<marginalia>18.|3. Sentent.</marginalia>
butione non reuocari tale&#x0303; cōsuetudine&#x0303;,
nisi addatur, etiā immemorali, vel aliquid
ęquiualens. Ita tene&#x0303;t multi Iuristę, quos
referunt, & sequuntur Couar. lib. 3. Va-<-P>@@<marginalia>Couar.</marginalia>

<-P>riar. cap. 13. n. 5. & Tiraquel. de Vtroq&#x0301;ue<marginalia>Tiraquel.|Gloßa.</marginalia>
retract. tract. 2. §. 1. Gloss. 2. n. 25. idq&#x0301;; in-
sinuauit Glossa in Authent. vt de cætero, c.
1. Verb. Præscriptione, c&#x0169; enim textus ille
dicat. Nulla pręscriptione obijcie&#x0303;da, &c. Glos.
addit, nisi centenaria, nā hęc immemoralis
reputatur, imò addit, vel quadragenari{a},
quod nimi&#x0169; est se&#x0303;tit verò, quoties reuo-
catur consuetudo, vel negatur pręscrip-
tio, intelligi de ordinaria consuetudine,
aut præscriptione longi temporis, non
verò longissimi, & multò minus imme-
moralis. Sicut iura ciuilia dic&#x0169;t, seruitu
tes discontinuas non præscribi l. Seruitu-
tes prædior&#x0169;, ff. de Seruitut. & nihilominus
non intelligitur præscriptio te&#x0303;poris im-
memoralis exclusa l. 3. §. Duct&#xA770; aquæ ff. de
Aqua quoti. & æsti. Atq&#x0301;; hoc ferè tātum
fundament&#x0169; ad confirmandā hanc sen-
te&#x0303;tiā affertur. Quod itainduci potest; nā
c&#x0169; initi&#x0169; consuetudinis ignoratur, con-
seque&#x0303;ter etiā ignoratur, an ius illud fue
rit constitut&#x0169; solo vsu, vel aliunde duxe
rit initi&#x0169; ex aliquo priuilegio, constitu-
tione, aut alio simili, ergo merito dici-
mus tale&#x0303; consuetudinem non satis dero-
gari per generale nomen cōsuetudinis,
quiahabet quandā superiorem ratione&#x0303;.
Adde, ob hanc causam immemorale&#x0303; cō-
suetudine&#x0303; valde specialem in iure repu-
tari, habereq&#x0301;; multa specialia priuilegia
ideoq&#x0301;; nō cōprehendi sub generali clau-
sula, iuxta aliā vulgatam regulam iuris.<marginalia>1. Conclus.|Approba-|tur 3. sent.</marginalia>
Atq&#x0301;; ita hęc sententia in praxi obserua-
ri potest. Addi verò illi solent aliquæ li-
mitationes, quę ad materiā depręscrip-
tione spectant, hic verò necessariæ non
sunt, videatur Tiraquel. supra.</P><marginalia>Tiraquel.|19.|2. Conclus.|Cōsuetudo|antiqua &#xA751;|subsequen-|te&#x0303; derogari|potest ser-|uata &#xA753;por|tione.|Hostien.</marginalia>
<P>  Sec undo principaliter dicendum est,
cōsuetudine&#x0303; antiquā &#xA751; subsequente&#x0303; ab-
rogari posse, seruata proportione, idest,
vniuersalem per vniuersale&#x0303;, particulare&#x0303;
per particulare&#x0303; in eodem loco, nam in
diuersis non sunt contrariæ: vniuersali
verò derogari per particulare&#x0303; alicuius
loci, pro illo etiam loco vniuersale&#x0303; de-
niq&#x0301;; derogare particulari. Ita fere Hosti.
in Sum. eod. tit. §. Quæ cui præiudicet, & om
nes. Et ratio generalis est, quia ita cōpa
rātur cōsuetudines inter se, sicut leges,
vel & consuetudo, seruata proportione.
Vnde quod dicitur in §. Penult. Instit. de
Iur. natur. Ea quæ ciuitas constituit sæpe mu-
tari solent, vel tacito consensu populi, vel alia po
stea lege lata, sicut est verum de his, quæ<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0872.jpg/>
@@1@<SE872>Cap. 20. Quibus modis poßit consuetudo mutari. 865
<duolan 2><-P>iure scripto sunt constituta; ita etiam
à fortiori de iure non scripto, quia non
minus, imò magis videtur posse mutari
tacitus consensus per tacitum contra-
rìum, quam expressus per tacitum, sed
hoc potest fieri, vt ostensum est; ergo.
Vnde in primis necesse est, consuetudi-
nes esse contrarias: nam si possunt ad
concordiam reduci, obseruandę sunt, vt
Hostiens. ait, supposita autem cōtrarie-<marginalia>Hostiens.</marginalia>
tate omnia membra sunt clara. Solum
in vltimo oportet aduertere, in consue-
tudinibus non habere locum clausulam
derogantem, quia non habent verba,
sed opera, & ideò necessari&#x0169; esse, vt cō-
suetudo vniuersalis ad derogand&#x0169; par-
ticulari, exte&#x0303;datur ad locum ill&#x0169;, in quo
particularis consuetudo antea erat. Et
tunc res est clara, quia tunc cōs&#x0169;matur
oppositio contradictoria, vt sic dicam,
& populus ille iam consentit; secus verò
erit, si tantum sit vniuersalis in reliquis
partibus prouincię, aut regni, quia hęc
non poterit ob esse particulari consue-
tudini tenaciter retentę, sicut nec lex
vniuersalis illi derogat.</P>
<P>  Quæri autem potest, quāto tempore,<marginalia>20.|De tempo-|re & acti-|bus quibus|consuetudo|reuocatur.|Glossa.|Hostiens.|Panormit.|Roch.|Felin.</marginalia>
vel quibus actibus posterior cōsuetudo
deroget priori. Dicendumq&#x0301;; est non suf-
ficere vn&#x0169;, nec plures actus contrarios,
sed requiri cōsuetudine&#x0303; pręscriptā, vel
sufficientem ad reuocandam legem. Ita
Glossa 2. in l. Nemo, 166. ff. de Regul. iur.
Hostiens. supra §. Qualiter, verb. Sed n&#x0169;quid
Panormitan. dicto cap. vlt. n. 19. vbi late
Rochus sect. 4. n. 69. & seque&#x0303;tibus, Felin.
in cap. Cum acceßissent, n. 30. in fine vbi in
scholio multi alij allegantur. Et ratio
est, quia nulla consuetudo potest induce
re nouum ius, nisi sit præscripta, vel cō-
sensu Principis probata, & conseque&#x0303;ter
nec potest priorem consuetudinem ab-
rogare, nisi eiusde&#x0303; Principis consensum
habeat. Vnde ad minim&#x0169; est necessari&#x0169;
decennij te&#x0303;pus, ignorante Principe, vel
arbitrarium secundum prudentiam, si
Princeps scientiam habeat nouæ con-
suetudinis.</P>
<P>  Quæri autem potest, an in Ecclesiasti<marginalia>21.</marginalia>
cis consuetudinibus requiratur te&#x0303;pus
quadraginta annor&#x0169;, vt posterior reuo-
cet priorem. Panorm. enim dicit, indiffe<marginalia>Panormit.</marginalia>
renter sufficere tempus decem annor&#x0169;<-P>@@

<-P>sequitur Felin. & reddit rationem, quia
posterior consuetudo non est cōtra ius,
quod sic declarat, quia, vel prior consue
tudo fuit contra ius, & sic posterior est
secundum illud antiquius ius, quod per
priorem consuetudinem reuocat&#x0169; fuit,
& sic ad illud facilius fit regressus: vel
prior consuetudo fuit præter ius, & sic
etiam posterior erit præter ius, & ita se&#x0303;-
per in posteriori consuetudine suffici&#x0169;t
decem anni. Hunc verò discursum non
approbat Rochus suprà cum Barb. ibi,<marginalia>Roch.|Barb.</marginalia>
& mihi etiam videtur difficilis, quia nul
la ratio iuris non scripti in eo habetur.
Et ideò breuiter censeo primo, si prior
consuetudo non fuit contra, sed præter
ius, posteriorem esse simpliciter contra
ius, & ideò postulare tempus canonicæ
pręscriptionis. Probatur, quia prior cō<marginalia>Tempus ca|nonicæpræ|scriptionis|requisitum|& vna con|suetudo de-|rogat alteri</marginalia>
suetudo induxit ius, cui est cōtraria po-
sterior, quæ non est conformis alicui iu-
ri. Item si prior consuetudo fuit vniuer-
salis, & posterior particularis, est id eui-
dentius, quia cōsuetudo vniuersalis ius
commune inducit; idem autem videtur,
si prior fuerit particularis eiusdem lo-
ci, & iuri communi non contraria. Nam
cōsuetudo contra simile statutum, esset
contra ius, & postularet tempus canoni
cę præscriptionis; ergo idem est de con-
suetudine: nam est ęqualis ratio. At vero
si prior consuetudo fuit contra ius com<marginalia>Quādo suf-|ficiat te&#x0303;pus|decennij.</marginalia>
mune, quod non fuit omnino ablat&#x0169; illa
consuetudine, quia non fuit vniuersalis,
sed particularis, quę illi derogauit, t&#x0169;c
probabile est, posteriorem consuetudi-
nem decem annis præscriptam suffice-
re, quia non est simpliciter contra ius,
quia ius cōmune se&#x0303;per manet, ad quod
per illam cōsuetudinem fit regressus, &
tunc procedunt, quæ Felin. tradit. Secus<marginalia>Felin.</marginalia>
verò censeo, si prior cōsuetudo fuit vni
uersalis, & omnino abrogauit ius vniuer
sale antecedens: nam tunc existimo, ne-
cessariam esse præscriptionem canoni-
cam quadraginta annorum contra ta-<marginalia>Quādo 40.|anni requi|runtur.</marginalia>
lem consuetudinem, quia posterior con-
suetudo iam est omnino contra ius com
mune inductum per priorem consuetu-
dine&#x0303;. Aliud enim ius antiquius vtraq&#x0301;ue
consuetudine, per inde se habet, ac si nō
præcessisset, quia omnino sublatum est.
Et hæc de consuetudine sufficiant.</P></duolan 2>
------------------------------------------------------------
<Z>FINIS LIBRI SEPTIMI.</Z>

@@0@<filename:W0012-0873.jpg/>
@@1@<SE873>866
<Z><A+2>INDEX CAPITVM</A+2>
<A+1>LIBRIOC$unclearTAVIDELE-
ge humana fauorabili.</A+1></Z>
<P>Cap. 1. Quid sit priuilegium.</P>
<negEZ>Cap. 2. An scriptura sit de substantia priuilegij, & quomodo, àr escripto, dispensatione, seu beneficio
differat.</negEZ>
<P>Cap. 3. De diuisione priuilegij in reale, & personale.</P>
<P>Cap. 4. De priuilegio remuneratiuo, & conuentionali an reale sit, vel personale.</P>
<P>Cap. 5. De diuisione priuilegij in perpetuum & temporale.</P>
<P>Cap. 6. De quatuor alijs priuilegiorum diuisionibus.</P>
<P>Cap. 7. Vtr&#x0169; fit aliquod priuilegi&#x0169; per se non script&#x0169; nec expresse conceßum, sed vsu comparatum.</P>
<P>Cap. 8. Quisnam poßit priuilegium concedere.</P>
<P>Cap. 9. De materiali causa seu subiecto priuilegij, seu cui poßit concedi.</P>
<P>Cap. 10. Quodnam sit de facto subiectum priuilegij quoad personam cui conceditur.</P>
<P>Cap. 11. An priuilegium extendatur ad coniuncta seu correllatiu{a}.</P>
<P>Cap. 12. De communi, & ordinaria forma priuilegij.</P>
<P>Cap. 13. Quæ sit substantialis forma priuilegij siue absolute siue sub cōditione, aut modo concedatur.</P>
<P>Cap. 14. An de ratione priuilegij sit, vt per formalia verba iuri communi derogetur.</P>
<P>Cap. 15. De forma priuilegij quod vocatur, ad instar.</P>
<P>Cap. 16. De communicatione priuilegiorum, & eorum collatione cum priuilegijs, ad instar.</P>
<P>Cap. 17. Vtrum communicato priuilegio etiam restrictio eius communicetur.</P>
<P>Cap. 18. An confirmatio priuilegijs sit noua illius conceßio, vel quid sit & an vna ab alia differat.</P>
<P>Cap. 19. Nonnulla dubia circa confirmationem priuilegiorum expediuntur.</P>
<P>Cap. 20. An per innouationem priuilegij confirmetur, vel denuo gratia concedatur.</P>
<negEZ>Cap. 21. Vtrum ad esse seu ad valorem, vel fructum priuilegij aliqua iusta causa conceßionis necessa-
ria sit.</negEZ>
<P>Cap. 22 Quos effectus habere possit priuilegium, vt priuilegium est.</P>
<P>Cap. 23. Quem effectum poßit habere priuilegium vt lex est.</P>
<negEZ>Cap. 24. Vtrum ad priuilegium, vt lex est & ad effectum eius sit necessaria promulgatio, vel quæ
notitia sufficiet.</negEZ>
<negEZ>Cap. 25. Vtrum priuilegium nondum priuiligiario notum, nec ab illo acceptatum conferri illi possit
aliquod ius.</negEZ>
<P>Cap. 26 An vtique possit quis licite suo priuilegio vti, & præsertim extra territorium concedentis.</P>
<negEZ>Cap. 27. Quando priuilegium quoad suos effectus restringendum sit, vt odiosum vel vt fauorabile
ampliandum.</negEZ>
<P>Cap. 28. Quæsint in restringendis, vel extendendis priuilegijs obseruand{a}.</P>
<negEZ>Cap. 29. Quibus modis priuilegium per se finiatur, seu quasi ab intrinseco amittatur, & specialiter
per temporis lapsum.</negEZ>
<P>Cap. 30. Vtrum cessante causa finali priuilegij cesset priuilegium, & extinguatur.</P>
<P>Cap. 31. Vtrum priuilegium expiret per mortem solam concedentis.</P>
<P>Cap. 32. Quando de ratione formæ conceßionis duratio priuilegij limitatur ad vitam concedentis.</P>
<P>Cap. 33. De omissione priuilegij per renuntiationem expressam.</P>
<negEZ>Cap. 34. Vtrum per non vsum perdatur priuilegium propter tacitam renuntiationem, vel propter
alium titulum.</negEZ>
<P>Cap. 35. Quando & quomodo amittatur priuilegium per contrarium vsum.</P>
<P>Cap. 36. Quando & quomodo admittatur priui legium per illius abusum.</P>
<P>Cap. 37. An priuil egium semel concessum reuocari poßit à concedente, vel ab aliquo alio.</P>
<P>Cap. 38. Quibus modis soleat priuilegium reuocari.</P>
<P>Cap. 39. Quando censetur Princeps tacitè reuocare priuilegium contra illud operando.</P>
<P>Cap. 40. Quando incipiat reuocatio priuilegij suum effectum sortiri.</P>

@@0@<filename:W0012-0874.jpg/>
@@1@<SE874>867
#(IMAGE)
<Z><A+2>LIBER OCTAVVS</A+2>
<A+3>DELEGE HVMANA</A+3>
<A+2>FAVORABILI, SEV</A+2>
<A+1>PRIVILEGIVM</A+1>
CONCEDENTE.</Z>
<duolan 2><P><INI5>D</INI5>ISTINXIMVS in cap.
2. libri quinti legem huma-
nam in odiosam, & fauora-
bilem, & in fine eiusdem ca
pitis insinuauimus, duplici-
ter dici posse legem fauorabilem, gene-
raliter, scilicet, & specialiter. Priori mo
do dicitur lex fauorabilis quæcunq&#x0301;; lex
iusta, quę speciale grauamen non impo-
nit, neq&#x0301;; aliquod odium continet: nam
his semotis, lex de se magna beneficia
confert; nam illuminat, dirigit, & in of-
ficio continet, ideoq&#x0301;ue fauorabilis cen-
senda est, generali tamen appellatione,
quia ex generali ratione iustę legis, hoc
habet, supposita prædicta negatione, &
ideò de lege fauorabili sub hac genera-
li ratione nihil dicendum superest, nisi
quòd hic fauor potest esse maior, & mi-
nor in diuersis legibus pro materiar&#x0169;,
& finium illarum diuersitate. Sic enim
leges directè intendentes commune bo
num præferuntur legibus, quæ commo-
ditates singulorum priuatorum conti-
nent: & quæ religionem fouent his, quæ
de temporalibus disponunt, & sic de cę-
teris. Quomodò autem hęc proprietas,
seu fauor legis ad eius inter pretatione&#x0303;
conferat in lib. 5. dictum est. Posteriori,
seu speciali modo dicitur lex fauorabi-
lis, quæ specialem fauore&#x0303; aliquibus cō-
cedit, quæ nomine priuilegij significari
solet, quæ particularem requirit consi-
deratione&#x0303; in hoc libro tradendam, quia
habet propri&#x0169; que&#x0303;dam effect&#x0169; legis nō
cōmunem alijs, ratione cuius peculia-
ris species legis censetur, & aliquas ha-
bet proprietates, quas explicare neces-
se est. Sunt autem de hac lege tituli de
Priuilegijs in omnibus tomis iuris ca-<-P>@@

<-P>nonici, vbi interpretes multa de hac ma
teria disputant; in iure autem ciuili non<marginalia>Quibus in|locis aga-|tur fusè de|lege fauo-|rabili.</marginalia>
inuenio absolutum titulum de Priuile-
gijs, sed cum aliqua additione de Priui-
legijs creditorum, & de Priuilegijs ve-
teranorum in D. Nouo. Et de Priuilegio
fisci, vel dotis, vel variarum personar&#x0169;,
aut cōmunitatum in libris Codicis, qui-
bus locis, & alijs multis iuris etiā ciui-
lis interpretes de hac materia tractāt.
Et Summistæ verb. Priuilegium, & verb.
Gratia. Theologi verò de illis ex professo
non disputant, sed pauca per occasione&#x0303;,
& succinctè attingunt.</P>
<Z>CAPVT PRIMVM.
Quid Priuilegium sit.</Z>
<P><INI3>C</INI3>Irca nomen oportet in primis ad-<marginalia>1.|De nomine|priuilegij.</marginalia>
uertere, priuilegium duo include-
re, & significare, scilicet, ius ips&#x0169;,
seu gratiam concessam priuilegiario, &
mandatum ipsum, vel instrume&#x0303;tum, quo
Princeps concedit alicui speciale&#x0303; gra-
tiam, quod interdum vocatur rescrip-
tum, indult&#x0169;, vel Bulla in canonicis pri-
uilegijs, quanuis hæc nomina latius ha-
beant significat&#x0169;, quia non tantum pri-
uilegia, sed etiam alij effectus per illa
fieri possunt, vt infra dicam. Et facile fit
transitus ab vno significato ad aliud,
quia reputantur tanquā idem, quia vn&#x0169;
est propter aliud, & se habent sicut sig-
num, & significatum. Nos ergo in præ-
senti propriè agimus de Priuilegio ra-
tione iuris, & gratię, quia est veluti sub-
stantia priuilegij, simul autem de toto
priuilegio, quia agimus de illo quate-
nus est lex quædam humana, quę consti-
tuitur in genere signi, vt suprà diximus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0875.jpg/>
@@1@<SE875>868 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><P>  Secundò supponendum est, non omne
priuilegium esse legem propriè, & in ri-<marginalia>2.|Non om-|ne priuile-|gi&#x0169; esse le-|ge&#x0303; propriè,|& in rigo-|re sumptā.</marginalia>
gore sumptam, quia de ratione legis est,
vt sit perpetua, vt suprà dictum est; non
autem omne priuilegium est perpetu&#x0169;,
vt ex dicendis constabit; ergo saltem il-
lud, quod perpetu&#x0169; non est, non est pro-
priè lex. Et hoc maximè locum habet,
quando priuilegium fertur ad determi-
nat&#x0169; tempus, si tamen absolutè feratur,
habet hanc perpetuitatem, quòd non fi-
nitur per mortem concedentis, vt infrà
ostendetur, in quo excedit vim præcep-
ti, & cōuenit cum lege, & in cæteris etiā
seruat proportionem ad legem, & quā-
diu durat, per modum legis obseruari
debet. Et ideò in communi explicatur
priuilegi&#x0169; per rationem legis applicā-
dā, scilicet, & intelligendā c&#x0169; dicta mo-
deratione, & proportione respectu pri-
uilegior&#x0169;, quę ad te&#x0303;p&#xA770; tant&#x0169; cōced&#x0169;tur.</P>
<P>  His positis, priuilegium definiri po-<marginalia>3.|Priuilegij|definitio.</marginalia>
test, vt sit Priuata lex aliquid speciale conce-
dens. Sumitur ex Doctoribus in Rubricis
de Priuilegijs, & Summistis verb. Priui-
legium. Antonin. 1. p. tit. 19. c. 1. Ponitur
autem lex loco generis, ratione iam di-<marginalia>Antonin.</marginalia>
cta, Priuata autem additur ex cap. Abba-
te, de Verbor. signif. & cap. Priuilegium, d.<marginalia>C. Abba.</marginalia>
3. vt priuilegi&#x0169; à cæteris legibus distin-
guatur: nam aliæ concedunt ius cōmu-
ne, hæc verò priuatum, vt Doctores cir-
ca prædicta iura declarāt. Deci. & Abb.<marginalia>Decius.|Abbas.</marginalia>
in Rubri. de Rescrip. Sed dicet aliquis,
differentiā hāc repugnare generi, quia
de ratione legis est, vt respiciat cōmu-
nitatem, atq&#x0301;; adeo quod nō sit priuata,
sed cōmunis. Sed aduertendum, priuile-
gium nō vocari legem priuatā eo quod
vni tantum personæ obligationem im-
ponat (quod obiectio intendit) nam su-
prà diximus, & statim declarabim&#xA770;, pri-
uilegium respicere etiam cōmunitate&#x0303;,
& quoad obligatione&#x0303;, quam inducit, &
quoad bon&#x0169;, & finem, quem saltem vlti-
matè inte&#x0303;dit. Dicitur ergò lex priuata,
quia particulari personæ, aut cōmuni-
tati speciale ius concedit pręter cōmu-
ne. Et ita vltima particula est declara-
tiua prioris, vt apertè exponitur in d. c.
Abbate. Et sic etiā dixit Gregor. in c. Hinc
est. 16. q. 1. Priuilegium non constituere com-
munem legem. & Beda Act. 1. Priuilegia sin-<marginalia>Gregor.|Bed{a}.</marginalia>
gulorum communem legem facere non possunt,
cap. Non exemplo. 26. q. 2.</P>@@

<P>  Atq&#x0301;; hinc constat, de ratione priuile-<marginalia>4.|Eße de ra-|tione priui|legij vt cō-|cedat ali-|quid specia|le.</marginalia>
gij esse, vt concedat aliquid speciale,
quod loco differe&#x0303;tiæ additum est ex eo-
dem cap. Abbate, & c. In his, de Priuileg.
vbi declaratur, dici aliquid speciale, vt di-
stinguatur ab his, quæ iure cōmuni cō-
ceduntur. Vnde additur ibidem, priui-
legi&#x0169; ita esse interpretādum, vt aliquid
pręter cōmune ius concedat, quia aliàs
esset inutile, Cum nihil (inquit) eis conferat
memorata indulgentia, sine qua id liceret, Præ-<marginalia>Gratian.</marginalia>
latis indulgentibus. Idem habet Gratian. in
§. vlt. 25. q. 1. Neque enim, inquit, aliquibus
priuilegia concederentur, si præter generalem
legem, nulli aliquid speciale concederetur. Ex
quibus verbis ratio assertionis cōstat,
quia secluso hoc effectu, nihil propri&#x0169;,
& peculiare priuilegium haberet. Taci-
te aute&#x0303; in hac particula continetur, pri
uilegi&#x0169; debere fauorem alique&#x0303;, seu be-
nefici&#x0169; concedere. Quia concedi dici-
tur quod vol&#x0169;tariè, & libenter accepta-
tur; illud autem semper est aliquid fauo
rabile; sic ergo dicitur, priuilegium ali-
quid speciale cōcedere: & ideò lex fauo-
rabilis est. Vnde si aliqua lex imponat
speciale grauame&#x0303; aliquib&#xA770; personis, aut
populis, non dicitur priuilegi&#x0169;, quia nō
cōcedit, sed imponit, vel (vt sic dicā) cō-
pellit tale grauame&#x0303; subire, & ita non cō
uenit illi definitio priuilegij, sed odij, vel
p&#x0153;nę, aut tributi. Posset verò quis obij-
cere cap. Hinc est. 16. q. 1. vbi Greg. vocat<marginalia>Gregor.</marginalia>
Priuilegi&#x0169; pręcept&#x0169; quoddā datum cui-
dam monasterio, vt eius Abbas non pos
set in Episcop&#x0169; eligi. Sed re vera Greg.
illud reputauit magn&#x0169; benefici&#x0169; mona-
sterij, Ne forte, inquit, occasione Episcopatus
Abbatia aliquid detrimenti pateretur. Et ideò
meritò illud priuilegium appellauit.</P>
<P>  Sed quæri potest in primis, an illa de-<marginalia>5.|An dicta|definitio sit|completa.</marginalia>
finitio completa sit. Et ratio dubitandi
est, quia nonnulli existimant, addendum
esse, vt illud, quod priuilegium conce-
dit, sit aliquid contra commune ius. Ita
sentit Panorm. in cap. Olim, de Verbor.<marginalia>Panormit.|in c. Olim.</marginalia>
signif. n. 7. vbi ait, de ratione priuilegij
esse, vt cōcedat aliquid cōtra ius cōmu-
ne: nam si solum concedat speciale&#x0303; gra-
tiam, quæ iuri cōmuni cōtraria non sit,
quāuis per illud nō detur, nō est, inquit,
propriè priuilegi&#x0169;, sed benefici&#x0169; Prin-
cipis. Quæ fuit etiā doctrina Bart. in l.
Si finita, §. Ex hoc edicto, ff. de Damn. infect.<marginalia>Barth.|Sebastian.</marginalia>
n. 5. & sequitur Se bastian. Medicis tra-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0876.jpg/>
@@1@<SE876>Caput primum. Quid sit priuilegium. 869
<duolan 2><-P>ctatu de Definition. 2. p. §. 17. Verunta-
men licèt possit esse quæstio de nomi-
ne, tamen etiam priuilegium contra le-
gem concessum potest dici beneficium
Princìpis, & beneficium speciale datum
præter ius commune ex liberali Princi-
pis gratia, vel donatione, est verè priui-
legium, prout nunc de illo loquimur,
quia est lex priuata, & fauorabilis. Vn-
de non potest sub alia legis specie con-
tineri. Nec in dicto cap. Abbate, ad ra-
tionem priuilegij postulatur, vt aliquid
contra ius concedat, sed simpliciter, vt
aliquid speciale, & in dicto cap. In his, vo-
catur indulgentia, licentia, & gratia, &
solum requiritur, vt aliquid huiusmodi
concedat, & tamen constituitur caput
illud sub titulo de Priuilegijs. Et talia
sunt in religionibus multa priuilegia,
quæ sunt meræ gratiæ Pontificum, &
non sunt contraria iuri communi, sed
aliquid vltra illud addunt, vt sunt pri-
uilegia absoluendi, dispensandi, & cæt.
Non est ergo necessarium, in definitio-
ne addere illam particulam contra ius,
nam satis est, quod sit vltra, vel præter
ius; hoc autem satis significatur, cum
dicitur, priuilegium aliquid speciale
concedere: si enim nihil concederet vl-
tra commune ius, profecto nec specia-
le aliquid concederet, & hoc ad summ&#x0169;
probant nonnulla iura, quæ Medicis al-
legat. At verò Syluest. verb. Priuilegium,<marginalia>Syluestridi|stinctio pri|uilegij inla|tè. & pro-|priè sump-|tum.</marginalia>
q. 3. distinguit de Priuilegio latè, & pro-
priè sumpto: nam propriè sumptum ait
esse contra ius, latè, sufficere vltra, vel
præter ius. Sed non oportet de nomine
contendere, nec video cur vox illa non
dicatur propriè in tota illa significa-
tione lata, quia per concessionem etiā,
seu gratiam præter ius potest constitui
lex priuata, à qua dictum est priuilegi&#x0169;,
nec potest (vt dixi) sub alia specie pro-
priè comprehendi.</P>
<P>  Hinc verò nascitur sec&#x0169;da obiectio,<marginalia>6.|Obiectio.</marginalia>
quia non omne priuilegium videtur ali-
quid speciale concedere, & consequen-
ter non rectè ponitur illa tanquam dif-
ferentia priuilegij. Nam per illam fit, vt
definitio non cōuertatur cum definito.
Assumpt&#x0169; patet ex cap. Quia, de Procur.<marginalia>C. Qui{a}.</marginalia>
vbi Innoc. III. vniuersitati Parisie&#x0303;si pri-
uilegium concedit constituendi procu-
ratorem in causis, dicens, Hoc vobis con-
cedimus auctoritate præsentium. Et infrà, li-<-P>@@

<-P>cèt de iure communi hoc fieri valeat. Ecce pri
uilegium, quod nihil speciale concedit,
non solum contra, verum etiam nec vl-
tra ius cōmune. Simile habetur in cap.
Et si Christus. in fine, de Iur. iur. vbi pote-<marginalia>Cap. Etsi|Christus.</marginalia>
stas iurandi in proprijs causis religiosis
conceditur, quādo alia probatio deest,
quod non solum iure communi, sed etiā
naturali concessum videbatur. Similia
etiam sunt multa priuilegia in religio-
nibus, vt testantur Nauar. in Enchir. de<marginalia>Nauar.|Em. Rode.</marginalia>
Orat. cap. 3. nu. 53. & cap. 19. n. 84. & in
Sum. cap. 25. n. 89. & Emman. Rode. tom.
1. Quæstionum Regular. q. 7. art. 1.</P>
<P>  Ad hanc obiectionem responderi po-<marginalia>7.|1. respōsio|ad obiectio|nem.</marginalia>
test primò, hæc non esse propria priui-
legia, sed tantum declarationes quasdā
iuris cōmunis, vel naturalis, vel specia-
les admonitiones, vt talia iura serue&#x0303;tur
vel vt maiori auctoritate fiant. Hoc in-
sinuauit Glossa in dicto cap. Quia, vbi ita
exponit verbum, Concedimus, id est, decla-
ramus concessum, & in dicto cap. Et si Chri-
stus, eodem modo Glossa exponit ver-
bum Indulgemus, id est, indultum esse ostendi-
mus. Idem sentit Nauar. dicto cap. 3. n.<marginalia>Nauar.</marginalia>
84. in principio, & §. 7. 8. & 9. sæpe enim
dicit, hæc non esse propriè priuilegia,
vel non esse vera priuilegia, sed decla-
rationes iuris, quæ dantur ad tollenda
dubia, & scrupulos, pacādasq&#x0301;; cōscien-
tias. Nihilominus tamen dicendum est,
hæc esse vera priuilegia. Ita tenet Em-
man. Roder. suprà, & fauet communis<marginalia>Emmanu.|Roder.</marginalia>
modus loquendi Doctorum, & religio-
num. Et potest illis proprijssimè adap-
tari illa particula definitionis. Primò,
quia ipsamet declaratio dubij addit ali
quam certitudinem non sol&#x0169; practicā,
sed etiam speculatiuā, quæ multum cō-
fert ad rectè operandum sine remorsu,
vel grauamine cōscientiæ, qui est fauor
non conte&#x0303;nendus. Secundo additur spe-<marginalia>Secunda re|sponsio ad|obiectione&#x0303;.</marginalia>
cialis admonitio Principis, vt seruetur
aliquibus ipsum cōmune ius, quæ admo
nitio fauor est, & plurimum valet, tum
quia specialis: nam sunt aliqua, quæ nisi
specialiter notentur, videntur neglecta, vt dici-
tur in l. Item apud Labeonem, §. Hoc edictum.
ff. de Iniurijs, t&#x0169; quia intercedit perso-
na Principis, vel Pōtificis, qui in gratiā
petentium sæpe hæc cōcedit, vt suo no-
mine maiori auctoritate seruentur, aut
fiant, vt significat Innoc. III. in d. cap.
Quia, ibi, Auctoritate præsentium concedimus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0877.jpg/>
@@1@<SE877>870 Lib. 8. De lege humanà fauorabili.
<duolan 2><-P>facultatem, & in simili dixit Innocen. 1. in
cap. Quis nesciat, dist. 11. Quibus idcirco res-
pondemus, non quia te aliquid ignorare creda-
mus, sed vt maiori auctoritate eos instituas.
Hæc autem omnia ad specialem fauo-
rem pertinent. Nam specialis prouide&#x0303;-
tia Pontificis per specialem monitio-
nem, declarationem, & protectionem
sine dubio est speciale beneficium. Exe&#x0303;-
plum optimum est in cap. Innouamus, de
Tregua, & pace, vbi Pontifex speciali-
ter commendat quarundam personar&#x0169;
se curitatem.</P>
<P>  Aliquando verò id, quod erat per se<marginalia>8.|Quod est &#xA751;|se malum,|vel iure cō|muni pro-|hibit&#x0169;, ali-|quando spe|cialiter &#xA753;-|hibetur in|fauorem a-|licuius.</marginalia>
malum, vel iure communi prohibitum,
speciali modo in fauorem aliquar&#x0169; per
sonarum prohibetur c&#x0169; additione spe-
cialis p&#x0153;næ. Quæ lex licet respectu de-
linquentium p&#x0153;nalis sit, respectu eor&#x0169;,
quorum tuitio intenditur, priuilegium
est, & tale est priuilegium canonis, Siquis
suadente, personis Ecclesiasticis conces-
sum, & simile habetur in cap. Paternar&#x0169;.
24. q 2. & omnia iura, quæ specialibus
p&#x0153;nis muniunt Ecclesiasticam immuni
tatem, possunt sub hoc ordine priuile-
giorum collocari. Præterea solet inter-
dum fieri noua concessio illius rei, quæ
per cōmune ius licebat, nō solum vt res
licitè fiat, sed etiam vt ab inferioribus
Prælatis prohiberi nō possit. Sępe enim
potest subditus aliquid licitè facere, d&#x0169;
non prohibetur, potest tamen à suo Prę-
lato prohiberi, ne id faciat. Et tunc si à
maiori Prælato specialem lice&#x0303;tiam ob-
tineat, dictum effectum operabitur, qui
satis specialis est. Vltimo per huiusmo-
di concessionem restituitur quis ad ius
commune: quod illi fuerat aliàs inter-
dictum, vt si religioso detur priuilegi&#x0169;
ad appelland&#x0169;, quod est veluti ius quod-
dam naturale, interdictum tamen reli-
giosis quasi iure ordinario. De quo pri-<marginalia>Panorm.|Deci.|Hostien.</marginalia>
uilegio videri potest Panorm. in c. 1. de
Rescri. à n. 4. vbi etiā Dec. Hostie&#x0303;. & alij.</P>
<P>  Addendum verò est vltimò ex Felin.<marginalia>9.|Felin cum|Panormit.|& alijs.</marginalia>
in cap. 1. de Rescrip. n. 4. cum Panormit.
& alijs suprà citatis. Quòd licet priui-
legium possit non cōcedere aliquid vl-
tra ius cōmune, regulariter non est ita
interpretandum, etiamsi necessari&#x0169; sit
verba extendere, quantum cōmodè fie-
ri possit. Et ideò, etiam regulariter lo-
quendo, non est priuilegium ita contr&#x0303;a-
hend&#x0169;, vt nihil operetur pręter certitu-<-P>@@

<-P>dine&#x0303;, vel aliquid huiusmodi, sed t&#x0169;c so-
l&#x0169;, quando ex materiæ qualitate, & ver-
bis priuilegij manifestè cōstat, non fuis-
se aliam intentionem concedentis. Nā
si cōmodè, & secundum proprietatem
verborum potest aliquid speciale vltra,
vel contra ius operari, id denegandum
nō est, quia & ipsa iura ita declarāt pri-
uilegia, quātum fieri potest, vt patet ex
dicto cap. In his, cum similibus. Et ratio
fauoris, & beneficij postulat hanc ampli
tudinem in concessione, vt infrà latius
dicemus. Atq&#x0301;; hoc etiam confirmat vul-
gare argumentum, quo multi colligere
sole&#x0303;t, id, quod per priuilegi&#x0169; cōceditur,
sine illo nō licere, iuxta cap. Sanè. de Pri-
uileg. dicens. Nullus debet sibi sua auctori-
tate præsumere, quod Romana Ecclesia alicui
speciali ratione inspectata voluit indulgere. Et
idem ferè habetur in cap. Petijsti. 7. q. 1.
& in cap. Non exemplo. 26. q. 1. & in regu-<marginalia>Cap. Non|exemplo.</marginalia>
la iuris, quæ habet, non esse trahenda in
consequentiam, quæ à cōmuni iure ex-
orbitant. Hęc enim, & similia in hoc f&#x0169;-
dan tur, quod priuilegium aliquid spe-
ciale concedit, sine quo, vel actus esset
prohibit&#xA770;, vel nō esset in potestate ope-
rantis. Hoc autem argument&#x0169; regulare
est, vt sic dicam, non certum, & vniuer-
sale: tenet enim, quādo constat priuile-
gi&#x0169; concedere aliquid vltra cōmunem
cōsuetudinem, vel legem, vt sumitur ex
Gregor. lib. 2. Epist. 54. aliàs c. 93. & ha-
betur in cap. Contra more&#x0303;, d. 100. Et idem<marginalia>Gregor.</marginalia>
est, quando conceditur noua potestas,
sine qua actus non licebat. Quādo verò<marginalia>Aliquādo|datur pri-|uilegi&#x0169; in|gratiam pe|te&#x0303;tis ad ma|iorem secu|ritatem ip-|sius, aut tol|lend&#x0169; scru|pulum.</marginalia>
priuilegium clarè conceditur solum in
gratiam petentis ad maiore&#x0303; securitate&#x0303;,
vel propter su&#x0169; scrupulum, aut dubita-
tionem; tunc argumentum dictum non
est efficax: oportebit autem (vt dixi) ta-
lem esse materiam, taliaq&#x0301;ue priuilegij
verba, vt effect&#x0169; alium non admittant.</P>
<Z>CAPVT II.
An scriptura sit de substantia priuilegij, & quo-
modò à rescripto, dispensatione, seu
beneficio differat.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc quæstio necessaria visa est ad
exactam declarationem priuile-<marginalia>1.</marginalia>
gij tam absolutè spectatam, quā
per comparationem ad alia, c&#x0169; quibus
affinitatem aliquam habere videtur. In<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0878.jpg/>
@@1@<SE878>Cap. 2. Anscriptura sit de substantia priuilegij, &c. 871
<duolan 2><-P>definitione igitur priuilegij, nihil de
scriptura diximus, sed solum esse legem
priuatā, & ideò merito interrogari po-
test, an sit lex scripta seu, quod idem est,
an scriptura requiratur ad valorem, vel
effectum priuilegij. Ratio autem dubi-<marginalia>Ratio dubi|tādi ex glos|sa. & cap.|Porro.</marginalia>
tandi sumi potest ex Gloss. in cap. 1. de
Censib. in 6. verb. Inscriptis, vbi priuile-
gia ponit inter ea, quæ in scriptis redigi
debent. Allegatq&#x0301;; cap. Porro, de Priuileg.
quia in eo dicitur inspicienda esse priui
legia, vt eorum tenor seruetur. Fauet<marginalia>C. cōtra mo|res.</marginalia>
etiam cap. Contra mores, d. 100. ibi, Aut
scriptis priuilegijs se tueri. Accedit, quòd in-
terdum per specialem gratiam Pontifi-
cis conceditur, vt viuæ vocis oraculo
valeant in conscientia; ergo signum est,
per se non valere</P>
<P>  Nihilominus dicendum est, scripturā
non esse de substantia priuilegij. Ita su-<marginalia>2.|Scripturam|non esse de|substantia|priuilegij.|C. Institut.|Gloßa.</marginalia>
mitur ex cap. Institutionis, 25. q. 2. vbi id
notat Gloss. & ex Cleme&#x0303;t. Dudum, de Se-
pulchr. ibi Gratias, aut priuilegia verbo, aut
scripto concessa, vbi etiā Gloss. & Doctores,
& ex Extrauag. Et si dominici, vlt. de P&#x0153;-
nit. & remis. ibi. Tam verbo, quā scriptis, con
fectis exinde literis, vel non. Et iterum, Quas
concedi quomodolibet in posterum contingit, ver
bo, literis, &c. Idemque docent sub nomi-<marginalia>Innoc.|Panormit.|Nauar,|Felin.|Decius.|Syluest.</marginalia>
ne gratiæ Innoc. in cap. Cōstitutum, de Re-
scrip. n. 2. & Panorm. in cap. Nostra, eod.
Nauar. consil. 1. de Priuileg. Felin. in Ru-
bric. de Cōstit. n. 5. & Deci. n. 26. Syluest.
verb. Priuilegium, nu. 14. Ratio verò est,
quia nullum est ius positiuum, quod scri
pturam requirat advalorem, vel effect&#x0169;
priuilegij, nec etiam ex natura rei est
necessaria, quia sufficit vol&#x0169;tas, & pote
stas principis satis declarata; potest au-
tem declarari verbo, vel consuetudine
vt infra dicemus. Confirmatur, quia pri
uilegium est quædam lex; sed scriptura
non est de substantia legis, vt suprà di-
ctum est, nec in priuilegio interuenit ali
qua specialis ratio. Confirmatur, quia
dispensationes, & licentiæ possunt sine
scriptis cōcedi; ergo & priuilegi&#x0169;: nam
eadem ratio militat. Denique, quia re-
gula Iuristarum est, omnem dispositione&#x0303;
fieri posse verbo, quæ ex iure positiuo
scripturam nō requirit, vt colligitur ex<marginalia>Nauar.</marginalia>
Doctoribus citatis, & Nauar. consil. 12.
de Clandestin. despons. Et meritò, quia
verbum ex se non est minus efficax sig-
num, quam scriptura, licèt non sit adeo<-P>@@

<-P>permanens, & ideò ad alios effectus, præ
sertim ad perpetuitatem, & probatio-
nem nō sit ita accōmodatum; hę autem
conditiones non sunt de substantia pri-
uilegij; ergo nec scriptura, quia vt di-
ctum est, nullum datur ius positiuum,
quod illam requirat.</P>
<P>  Neque contra hoc vltimum obstat di<marginalia>3.|C. Contra|morem.|Exponitur.</marginalia>
ctum cap. Contra morem, nam ex illo ad s&#x0169;-
mum colligi potest, scriptum priuilegi&#x0169;
in causa, de qua ibi agebatur, fuisse ne-
cessarium ad probationem priuilegij,
inde verò non licet inferre, fuisse neces-
sarium ad substantiam: hæc enim valde
diuersa sunt, & à diuersis non fit illatio.
Sic etiam intelligenda est Glossa citata:
non enim tantum numerat ibi casus, in
quibus scriptura est necessaria ad sub-
stantiam actus, seu dispositionis, sed in
quib&#xA770; est necessaria ad probatione&#x0303;. Imò
in fine addit, non in omnibus illis scrip-
turam esse simpliciter necessariam, sed
tant&#x0169; regulariter, vel ad melius esse, seu
ad faciliorem, & certiorem probatio-
nem, & hoc modo esse potest necessari&#x0169;
scriptum instrumentum ad probatione&#x0303;
priuilegij, non quidem simpliciter, sed
ad melius esse, vt late exponit, & probat
Decius in Rubr. de Constitut. lect. 1. nu.<marginalia>Decius.|Felinus.</marginalia>
12. & Felin. ibi. n. 6. Vel non in foro con-
scientię, sed in foro iudiciali, vbi ius po-
sitiuum talem modum probationis po-
stulauerit. Et ita Ludouic. Gom. in re-<marginalia>Lodouicus|Gomes.|Gigas.</marginalia>
gul. Cancel. de Non iudicando, &c. q. 14.
Gigas q. 34. de Pension. exponunt regu-
lam cancellariæ, quæ habet. vtgratia Pa-
pæ nemini suffragatur literis non expeditis, in-
telligi in foro iudiciali; non in foro con
scientiæ, & idem dicunt de dispensatio-
nibus, eademq&#x0301;; ratio est de Priuilegijs.</P>
<P>  Referunt autem ibi, quendam virum<marginalia>4.|Quid expe-|diatur per|verbum so-|lum fiat, à|pōtifice pro|latum.</marginalia>
doctum, & expertum in curia sensisse cō
trarium quia gratia à Pontifice facta
solo verbo Fiat, non intelligitur absolu-
tè facta, sed tantum in ordine ad expe-
ditionem literarum, ideoq&#x0301;ue esse quasi
suspensam, donec authenticè sit scrip-
ta literis expeditis. Nihilominus tamen
ab eius sententia recedunt, & contra il-
lam plura congerunt, quæ ad confirmā-
dam suprà positam resolutionem vale&#x0303;t.
Neq&#x0301;; id, quod ille auctor sumit, scilicet,
per verbum, Fiat, non concedi gratiam
absolutè, & ex tunc, sed tantum sub con-
ditione literarum expediendarum, hoc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0879.jpg/>
@@1@<SE879>872 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>(inquam) ab eo non satis probatur nec
iure scripto, nec consuetudine, & oppo-
situm doce&#x0303;t cōmuniter Doctores, & est
vsu receptum, saltem in foro conscien-
tiæ. Vnde quando iura volunt, vt gratiæ
non valeant, quoad effectum alique&#x0303; abs-
que literis, id in particulari declarant,
vt constat ex Extrauaganti. 1. de Elect.
& vlt. de P&#x0153;nit. & remis. inter cōmunes.
Et ex Tridentin. sess. 23. cap. 1. de Refor-<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
mat. & sess. 25. c. 5. de Regular. vbi quan-
do vult, scripturam esse necessariam &#xA753;
aliqua licentia, specialiter id declarat
Vnde è contrario per argumentum ab
speciali colligitur, vbi non declaratur,
necessariam non esse scripturam, in pri-
uilegio autem nullibi declaratur talis
necessitas.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue est confundendum priuilegi&#x0169;<marginalia>5.</marginalia>
c&#x0169; rescripto beneficiali: sunt enim val-
de diuersa, vt paulo post dicam, & ideò
licet in beneficijs prohibit&#x0169; sit, vti gra-
tia ante impetratas literas, vt in Extra-
uagan. Iniunctæ, de Elect. & alijs, quæ re-
fert Azor infrà citandus, nihilominus<marginalia>Azor.</marginalia>
illa prohibitio non extenditur ad priui-
legia, & ideo in eis nulla est talis neces-
sitas. An vero ad probationem priuile-
gij in foro exteriori sit necessaria sim-
pliciter scriptura, disputant latè Iuris-
periti, quibus hoc proprium est, & vide-<marginalia>Abb.|Bald.|Felin.|Bero.|Decius.</marginalia>
ri potest Abb. in cap. In Nostra, de Res-
crip. num. 11. cum Bald. in l. Humanum, C.
de Legib. & Felin. & Beroi. ac Decius in
Rubr. de Constit. Quorum resolutio est,
scripturam esse necessariā regulariter
ad probationem priuilegij, aliquando
vero posse probari per testes, vt notant<marginalia>C. c&#x0169; olim.</marginalia>
ex cap. Cum olim. 2. de Priuil. Quod maxi
mè videtur admitti, quando instrumen-
tum fuit aliquando obtentum, & casu
perijt, vel etiam in priuilegijs, quæ non
cedunt in præiudicium tertij, quia cum
hæc probatio non sit aliquo iure posi-
tiuo prohibita, videtur ad fauorem per
tinere, & ideò est amplianda, vbi alte-
rius præiudicium non interuenit, & ma-
ximè si aliqua consuetudo faueat.</P>
<P>  Ex quibus etiam colligendum est,<marginalia>6.|Intelligen-|tia indulto|rum dato-|rum mendi|cantibus.</marginalia>
quomodo intelligenda sint indulta Pon
tificum concedentia religiosis mendi-
cantibus, vt possint frui omnibus gra-
tijs sibi concessis, siue per Bullas, siue
per Breuia, aut viuæ vocis oracula,
prout in libris ordinariè reperiuntur,<-P>@@

<-P>in foro conscientiæ tantum, & pro maiori consci-
entiarum se curitate. Ita enim concessit
Minoribus Leo Decimus, vt habetur in
Supplemento concessionis, ibi & in Cō-<marginalia>Leo. X.</marginalia>
pendio Minor&#x0169;, verbo, Priuilegia. Hæc
enim gratia intelligi potest fuisse con-
cessa solum ad tollenda dubia, quæ ori-
ri possunt ex varietate opinionum, vt
indicant illa verba, Pro maiori conscien-
tiarum securitate. Vel certè potest aliquid
operari, si aduertamus, licèt scriptu-
ra non sit necessaria ad vtendum pri-
uilegio in foro conscientiæ, nihilomi-
nus necessarium esse, vt aliqua suffici-
enti via, & ratione de illo constet om-
nibus, & singulis, qui illo vti debent.
Quia ergo valde incertum esse poterat,
quæ notitia concessionis sufficiat, ideò
Pontifex ad pacandas conscientias de-
signat modum, dicitq&#x0301;ue sufficere, quod
per Bullas, aut Breuia, aut viuæ vocis
oracula sint concessa, & addit. Prout
in libris ordinis reperiuntur, itaq&#x0301;ue vult suf-
ficere, vt in libris ordinis extet memo-
ria talium priuilegiorum. Et ne forte
quis dubitaret, an aliqua essent, aut
male intellecta, & per errorem ibi po-
sita, vel aliter obsoleta, & ideo addit,
se pro maiori conscientiarum securita-
te illa de nouo cōcedere, vt in locis alle
gatis refertur.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc facile intelligitur quod<marginalia>7.</marginalia>
secundo loco in titulo capitis propo-
sui, quomodo priuilegium à rescripto<marginalia>Rescriptum|intrinsecè|includitscri|pturam.</marginalia>
differat: statim enim apparet quædam
differentia ex dictis. Nam priuilegium
non requirit scripturam, vt dictum est;
rescriptum autem intrinsecè illam in-
cludit, vt nomen ipsum præ se fert, vt
sumitur ex lege tertia, Codice de Di-
uersis rescript. vbi non quæuis, sed au-
thentica originalis scriptura ad rescri-
ptum postulatur. Imo si vocis ipsius
compositio rigorosè spectetur, videtur
postulare, vt rescriptum iterum, atq&#x0301;ue
iterum sit scriptum, quod maximè di-
ci poterat de Apostolicis rescriptis.<marginalia>Glossa.</marginalia>
Nam (vt ait Glossa in capite, Ad audien-
tiam, de Rescriptis) per manus transit, &
multa maturitate decoquitur. Sed non inde
sumptum est nomen illud: est enim anti-
quius, & in iure ciuili vsitatum, dictum-
q&#x0301;ue est rescriptum, quasi responsum
scriptum, & quasi per anthonomasiam
sunt ita appellata Imperatorum respō-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0880.jpg/>
@@1@<SE880>Cap. 2. An scriptura sit de substantia priuilegij, &c. 873
<duolan 2><-P>sa ad dubia iuris, quæ ab illis interro-
gabantur, vt sumitur ex lege prima, ff.
de Appellatio. & relatio. & ex lege pri-
ma, ff. Quando appellandum sit. Et quia
Principis responsum legem cōstituit, vt
suprà lib. 3. & 4. dictum est, ideo rescri-
ptum ius scriptum aliquando contine-
re dicitur, vtiq&#x0301;ue, vel commune, vel in-
ter partes, vel respectu eius, cui conce-
ditur, vt referendo plures explicat Ro<marginalia>Rochus Cur|tius.</marginalia>
chus Curtius ìn tractatu super capite,
Cum tanto, de Consuetudìne ín Præfatio.
num. 8.</P>
<P>  Hæc verò dìfferentia, & valde mate-<marginalia>8.</marginalia>
rialis est, & non est vniuersalis: nam
responsum Prìncipìs posset sine scripto
dari, & eandem vim habere, si ipse vel-
let: & priuilegia frequentius scripta
conceduntur, & possent ita concedi, vt
aliter non valeant, si superior vellet, vt
per se not&#x0169; est: & præterea etiam priui-
legium scriptum à rescripto distinguen
dum est. Et quidem secundum vsum iu-
ris Canonici, & ciuilis, Rescriptum ge-
nerale nomen est, sub se continens pri-<marginalia>Aliud esse|rescriptum|iustitiæ gra|tiæ aliud,|& quid sint</marginalia>
uilegium scriptum, & multa alia, quæ
priuilegia non sunt. Vnde duplex so-
let distingui rescriptum, scilicèt, iusti-
tiæ, & gratiæ. Iustitiæ est, quod datur,
vel ad explicandum ius, vel ad lites, seu
ad dicendum ius inter partes. Et hoc
rescriptum manifestè differt à priuile-
gio, quia rescriptum iustitiæ datur se-
cundum commune ius, vel ad interpre-
tationem eius, vel ad debitam exequu-
tionem: priuilegium autem datur po-
tius contra vel vltra ius, vt in definitio-
ne diximus.</P>
<P>  Rescriptum autem gratiæ sub distin<marginalia>9.|Sub diuisio|Rescripti|gratiæ.</marginalia>
gui potest: in illud, quod versatur circa
res, & quod versatur circa facta homi-
num. Primum est ad conferendum be-
ne ficium, vel don&#x0169; aliquod gratis col-
latum, quod dici potest rescriptum fa-
cti potius, quam iuris. Et hoc à priui-
legio differt, quia non est lex priuata,
nec dat propriè facultatem operandi
aliquid contra, vel vltra legem, sicut
dat priuilegium. Et talia sunt in Iure
canonica rescripta, quæ beneficialia
vocantur, & dantur ad collationem re-
signationem, & alias dispositiones de
beneficijs Ecclesiasticis faciendas. Quæ
rescripta in hoc videntur conuenire c&#x0169;
rescriptis iustitiæ, quod secundum cō-<-P>@@

<-P>mune ius concedi intelliguntur, nisi
aliud exprimant: dicuntur autem gra-
tiæ, quia Ecclesiastica beneficia gratis
conferuntur. Et his rescriptis respon-
dent in Iure ciuili illa, per quæ dicuntur
Imperatores conferre beneficia, digni-
tates, administrationes, & cæt. lex quar-
ta,  & quinta, Codice de Diuers. Rescrip.
Ac deniq&#x0301;ue in his rescriptis beneficia-
libus maior est scripturæ necessitas ad
consequendum effectum gratiarum be-
neficialium à Pontifice concessarum,
quam in priuilegijs, quia Pontìfices ipsi
ita disposuerunt, vt alibi dicemus, tra-
ctando de beneficijs, & sufficienter te-<marginalia>Azor.</marginalia>
tigit Azor Tomo primo, suar&#x0169; Institut.
libro quinto, capite secundo, quęstione
quinta. Aliud ergo est rescriptum gra-
tiæ pertinens ad ius operandi, & sub
hoc continetur priuilegium scriptum
ìuxta sente&#x0303;tiam Felin. in Rubric. de Re-<marginalia>Felin.|Panormit.</marginalia>
script. numero quarto, & Panormita. in
capite, Plerumque, de Rescriptis. Adhuc
autem rescriptum sic gratiosum latius
patet, quam priuilegium: continet enim
sub se alias gratias, vel dispensationes,
quæ priuilegia non sunt.</P>
<P>  Ad cuius declarationem vlterius<marginalia>10.|Cōmuniter|iudicantur|differre dis|pensatio &|priuilegi&#x0169;.</marginalia>
inquiri potest, an dispensatio sit priui-
legium, vel ab illo differat; conuenit
enim cum illo, quia etiam est gratia, &
fauor, & non solum est Præter, sed e-
tiam contra legem. Nihilominus com-
muniter differre censetur, vt tradunt
Mandosi. in Praxi signaturæ, verbo Dis-
pensationes, & Rebuffus in Concordat.
titulo Forma mandati Apostolici ver-
bo, Dispensationum, qui alios allegant.<marginalia>Mandosi.|Rebuffus.</marginalia>
Constituuntq&#x0301;ue differentiam, quod ad
dispensationem requiritur causa, non
autem ad priuilegium. Sed hoc secun-
dum non est in vniuersum verum nam
priuilegia etiam contra ius non possunt
dari sine causa, vt infra videbimus, quia
eadem ratio in eis militat, quæ in dis-
pensatione, vel certè maior, quia ma-
gis lędunt commune ius. Vnde illa dif-
ferentia etiam constitui posset inter pri
uilegia: nam quædam requirunt cau-
sam, & non alia. Imo & dispensatio in-
terdum dicitur concedi sine causa, vt
supra visum est.. Et ideo dicunt alij, dis-
pensationem esse quoddam priuilegi&#x0169;,
solumq&#x0301;ue differre à priuilegio in com-
muni tanquam species à genere, à pri-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0881.jpg/>
@@1@<SE881>874 Lib. 8. De lege humanà fauorabili.
<duolan 2><-P>uilegio autem, quod est contra ius non<marginalia>Syluest.</marginalia>
differre. Insinuat Syluester, verbo, Pri-
uilegium, quæstione tertia, nam loquens
de priuilegio contra ius, diuertit ad
dispensationem. Sed nihilominus si spe-
ctemus communem modum loquendi,
non omnis dispensatio dici potest pro-
priè priuilegium. Nam frequenter con-
ceditur dispensatio ad vnum actum tan
tum, vt ad contrahendum Matrimo-
nium, vel quid simile: illa verò dispen-
satio non potest dici propriè priuile-
gium, quia non est lex priuata: non e-
nim per modum legis stabilitur, cum
nullo modo ius permanens constituat:
sicut ergo pręceptum temporale non
est lex, ita nec concessio ad vnum tan-
tum actum contra legem dicetur pro-
priè priuilegium. Item licentia, quæ mi-
hi semel datur ad agendum aliquid se-
mel contra, vel præter regulam, non po-
terit dici propriè priuilegium. Dispen-
satio etiam in irregularitate, vel alio si-
mili impedimento canonico, non vide-
tur posse dici priuilegium, quia solum
est ablatio cuiusdā defectus, quo semel
ablato, licèt dispensatus multa possit
facere licitè, quæ anteà non poterat, ta-
men iam non operatur ex priuilegio,
sed secundum ius commune, quia iam
nō est irregularis. Sicut absolutus à ce&#x0303;-
sura multa potest facere, aut recipere,
quę antea non poterat, & tamen nemo
dicet, absolutionem illam esse priuile-
gium, sed esse beneficium auferens tale&#x0303;
defectum, quo ablato iure cōmuni alia
licent. Solum ergo illa dispensatio po-
terit priuilegium appellari, quę per mo-
dum legis priuatę conceditur ad ope-
randum ordinariè, & stabilitur contra
aliquod ius commune, vtendo priuato
iure per talem concessionem constitu-
to, & tale priuilegium dici potest quasi
permanens dispensatio, ideòque requi-
rere causam tanto maiorem, quo ma-
ior est dispensatio, vel potius, quia est
multiplex, seu permanens dispensatio.
Vnde omnes conditiones requisitæ ad
dispositionem, ad tale priuilegium
erunt cum proportione necessariæ, &
ob eandem causam pauca de tali priui-
legio in præsenti dicemus: nam quæ
in lib. sexto de Dispensatione dicta sunt,
illi sunt communia.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ex his tandem colligitur, quo<-P>@@<marginalia>11.</marginalia>

<-P>modo priuilegium ad gratiam, aut be-<marginalia>Non esse|omnino ide&#x0303;|priuilegi&#x0169;|ad gratiam|& Benefi-|cium.</marginalia>
neficium comparetur. Non enim sunt
idem omnino, ita vt inter se conuertan-
tur, sed priuilegium est veluti species
gratiæ. Omne enim priuilegium dici
potest gratia, seu beneficium, vt cons-
tat, quia est fauor vt ostendimus, fauor
autem Principis beneficium eius est.
Item priuilegium non solet esse debit&#x0169;,
& hac ratione gratis conceditur, ac
subinde est gratia, vnde si sit priuilgium
scriptum, erit rescriptum gratiæ. E cō-
trario autem non conuertitur, quia non
omnis gratia, vel beneficium Princi-
pis est priuilegium: nam omnis dispen-
satio sub gratia, & beneficio continetur
& tamen non omnis illa estpriuilegium,
vt dixi. Quæ omnia deseruire poterunt
ad exponenda iura loquentia de rescri-
ptis, & quomodo applicanda sint priui-
legijs, etiam scriptis. Nam quæ perti-
nuerint ad generales rationes rescrip-
ti, cum proportione conuenient priui-
legio, non vero quæ conueniunt rescri-
pto rigoroso, quod continet, & decla-
rat commune ius. Nam in hoc habet
specialem rationem priuilegium. Et ad
hunc modum de alijs iudicandum est.</P>
<Z>CAPVT III.
De diuisione Priuilegij in reale, &
personale.</Z>
<P><INI3>E</INI3>XPLICATA ratione generali pri-<marginalia>1.</marginalia>
uilegij, oportet varios modos, &
quasi species priuilegiorum expo-
nere: nam ad intelligenda iura, & in-
dulta hoc maximè necessarium est. Et
in primis potest diuidi priuilegium in
diuinum, & humanum, vt videre licet in<marginalia>Anton.</marginalia>
Anton. prima parte titulo decimo no-
no, capite primo. Diuinum appellat
quod à Deo ipso cōceditur. Quod olim
creditur fuisse in vsu respectu commu-
nitatis populi Dei, quasi per genera-
lem concessionem præter ius naturę,
qualis fuit in lege veteri facultas re-
pudiandi vxorem, & in lege etiam na-
turæ licentia ducendi plures vxores vi-
uentes, iuxta receptas sente&#x0303;tias. Nunc
verò potest in hoc ordine poni facultas,
quę aliquando datur alicui personę per
internam Spiritus Sancti inspirationem
ad aliquid singulariter operandum: illa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0882.jpg/>
@@1@<SE882>Cap. 3. De diuisione priuilegij in reale & personale. 875
<duolan 2><-P>enim in iure aliquando vocatur priuata
lex, vt in cap. Duæ sunt leges, 23. q. 2. & in c.<marginalia>C. Duæ s&#x0169;t|leges.|Ca. Dixit|Dominus.|Ca. Si non|licet.</marginalia>
Dixit Dominus. 14. q. 5. & in cap. Si non licet,
§. Non occides, 23. q. 5. Quę inspiratio, seu
priuata lex interdum non repugnat præ
ceptis, sed subleuat homine&#x0303; ad aliquid
perfectius vltra illa operandum. Et t&#x0169;c
non meretur nomen priuilegij, sed spe-
cialis auxilij, & sine periculo admitti
potest, quanuis semper prudentia neces
saria sit. Interdum verò exorbitat à cō-
munibus, vt fuit in Sansone ad se occide&#x0303;
dum. Et talis lex priuata, quanuis inter-
dum dari soleat ex dono Spiritus Sācti,
tamen mult&#x0169; habet periculi, si non exa-
minetur summa cum deligentia, & præ-
sertim per Ecelesiasticam regulam, & le<marginalia>C. Nisi c&#x0169;|pridem.|C. Cum ex|iniuncto.|D. Thom.|2.</marginalia>
ges, iuxta cap. Nisi cum pridem, de Ren&#x0169;c.
cap. Cum ex iniuncto, de Hæret. & legi po-
test D. Thom. 2. 2. quæst. 171. art. 5. & ibi
Caietan.</P>
<P>  Priuilegium autem diuinum hoc mo-
do sumptum, magis spectat ad quandam
dispensationem, vel potius mutationem
factā in materia legis naturalis, de qua
supra dictum est. Et præterea prior mo-
dus talis dispensationis iam non est in
vsu; qualis autem olim fuerit in materia
de Matrim. consideratur. Posterior au-
tem modus dispensationis rarissimus
est, & pertinet ad diuinum instinctum,
de quo in materia de Fide, & Prophetia
dicendum est. Præter hæc verò sole&#x0303;t di-
ci diuina priuilegia, quę Christus Eccle-
siæ suę concessit, vel Pontifici vicario
suo, aut ordini Clericali. Sed hęc non
sunt priuilegia, provt nunc de illis tra-
ctamus, tum quia licèt sint specialia do-
na, non sunt ex lege priuata, sed ex iure
diuino, communi, & ordinario legis gra-
tię, & quasi cōnaturali Eccclesię Christi,
vt ab ipso fuit instituta, & ita non sunt
præter ius, sed secundum ius, quod in se
continent: tum etiam quia nunc non agi
mus de lege diuina, sed de humana.</P>
<P>  Omissis ergo diuinis priuilegijs, hu-<marginalia>3.|Ca. Man-|dat{a}.|Priuilegi&#x0169;|humanum|aliud rea-|le, persona-|le aliud, &|quid sunt.</marginalia>
manum diuidi solet in reale & persona-
le. Quæ diuisio insinuatur in ca. Mandata,
de Præsump. ibi. Non loco tribuimus sed per-
sonæ, quanuis ibi non de proprio priuile-
gio, sed de quadam Pōtificia delegatio-
ne sit sermo, tamen est eadem ratio, & fe
rè similia sunt verba in l. Priuilegia, 157.
ff. de Regul. iur. vbi dicitur, Priuilegia quæ
dam causa sunt, quædam personæ. Sumitur e-<-P>@@

<-P>tiam clare ex l. Forma, §. Quamquam, ff. de
Ce&#x0303;sib. & in eisdem iuribus satis insinua-
tur, diuisionem esse sufficientem: quan-
uis enim addi soleant alia membra, ad
hæc possunt reduci, vt iam dicam. Priui-
legium ergo reale dicitur, quod conce-
ditur directè alicui rei, muneri, vel con-
ditioni distinctæ à persona. Personale
verò, quod immediatè fertur in perso-
nam ratione sui. Sicut diuidi solent de-
cimę in reales, & personales, & interdi-
ctum similiter. Vnde sicut in illis alibi
diximus, ita in præsenti aduertend&#x0169; est.
quod licèt omne priuilegium principa-
liter, & quasi vltimate referatur ad ali-
cuius personæ vtilitatem, vsum, vel fru-
ctum, quia sicut leges, ita & priuilegia
non feruntur, nisi propter hominum cō-
moditatem, aut fauorem nihilominus
fructus, & vtilitas priuilegij frequenter
versatur &#xA753;xime circa res, vt circa præ-
dia, domos, merces, officium, & alias res
similes, per quas red&#x0169;dat vtilitas in per
sonam habentem talem rem, aut digni-
tatem, aut existente&#x0303; in tali loco. Et ideo
ad distinguenda illa duo membra, opor-
tet attente distinguere personam, quæ
fruitur priuilegio, à subiecto, cui veluti
immediatè adhæret immunitas priuile-
gij, nō enim sumitur diuisio ex persona
primo modo spectata, quia hoc modo
omnia priuilegia dici possunt persona-
lia, vel potius personarum: sed ex re, vel
persona posteriori modo consideratis,
vtriusq&#x0301;ue membri ratio, & distincto su-
menda est. Nam si priuilegium adhære{t$}
rei distinctę à personis, & per illam trā-
sit ad dominium, vel possessorem, priui-
legium reale est, vt sunt immunitas tem-
pli, seruitus, vel tributum prædio, aut fō
ti adhærens. At vero si immunitas pri-
uilegij ipsi personę immediatè, quasi ra-
tione sui inhæreat, & sub hac ratione il-
li concessum sit, tunc est personale. Con-
tingit tamen, vt licèt priuilegium non
adhęreat rei existenti extra personam,
nihilominus non sit in ipsa persona, nisi
ratione alicuius conditionis adhæren-
tis illi, vt ratione dignitatis, v. g. Episco-
patus, clericatus, Principatus, aut Do-
ctoratus, &c. aut ratione muneris, seu
officij, vt iudicis, militis, scholaris, vel
ratione necessitatis, vt minorum pau-
perum, &c. ratione actionis, vt piæ cau-
sæ, &c. & de his priuilegijs potest esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0883.jpg/>
@@1@<SE883>876 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>ambiguum, an sint personalia, vel realia.
In quo attendenda videtur qualitas cō-
ditionis, cui priuilegi&#x0169; proxime adhæ-
rere censetur. Nam si illa sit de se perpe
tua, vel per successionem, vel per adhæ-
sionem ad aliquod corpus perpetuum:
tale priuilegium reale censetur, quia c&#x0169;
re ipsa transit, & durat: & tale est priui-
legium Episcopatus, Cardinalatus, Se-
natoris, & Similia: si verò talis cōditio
sit in se temporalis, vel saltem finiatur
cum persona, priuilegium nihilominus
censebitur personale licèt interd&#x0169; mul-
tum habeat de reali, & ideo mixtum ap-
pelletur.</P>
<P>  Quæri autem solet, quomodo dignos<marginalia>4.|Quomodo|dignosca-|tur an pri-|uilegi&#x0169; ad|hæreat per|sonæ, vel|rei.</marginalia>
catur, an priuilegium adhęreat personę,
vel rei, de quo puncto multa scribunt Iu-
ristæ in l. Quia tale, ff. Solut. Matrim. & in
alijs locis infrà referendis. Nos autem
breuiter dicimus, tria, vel quatuor spe-
ctanda esse, scilicet, modum personę, cui
fit gratia; ratio, seu causa, quę mouet ad
concessionem, res, quæ ibi interuenit,
circa quam versatur immunitas priuile
gij, ac deniq&#x0301;ue verba priuilegij. Circa
personam aduertendum est, quandā esse
personam propriam, vt est vnus homo,
aliam fictam, quæ vnum corpus mistic&#x0169;
etiam solet appellari, vt est ciuitas, reli-
gio, collegium, monasterium, vniuersi-
tas, & similia. Si ergo priuilegium dire-
ctè fiat personæ fictæ, id satis est, vt pri-
uilegium sit reale, quia perpetuum est,
iuxta l. Forma, §. Quanquam, ff. de Censib.
quia talis persona ficta perpetua est,
iuxta l. Proponebatur, ff. de Iudici. Proce-
dit autem hoc, siuè priuilegium conce-
datur corpori ad vsum totius corporis
per modum vnius vniuersitatis in vnum
congregatæ, siuè concedatur eidem ad
vsum singulorum, siuè è conuerso detur
singulis de tali corpore ratione totius,
& vt sunt membra talis corporis, idest,
vt ciues, vel religiosi sunt. Quia, vt sumi-
tur ex l. 2. ff. de Reb. dub. etiam hoc mo-
docensetur, priuilegium per se primo
concedi tali corpori mystico, quod est
res quædam perpetua per continuam
quandam successionem, & ideo tale pri-
uilegium reale est, & perpetuum.</P>
<P>  Si autem persona, cui conceditur pri<marginalia>5.</marginalia>
uilegi&#x0169;, sit vera, nō statim priuilegi&#x0169; est
personale, sed subpartitione op&#xA770; est. Nā
aliquando est persona particularis, ali-<-P>@@

<-P>quando verò est genus personar&#x0169;, vt mi-
nores, mariti, vxores, & similes, & vtr&#x0169;q&#x0301;;
ex his vocari potest personale, vt notat
Barbos. in l. Quia tale, n. 14. ff. Solut. Ma-
trim. cum Lasio in l. Maritum, eod. n. 32.
Et de priori quidem per se patet. Quia
tale priuilegium soli illi personæ adhæ-
ret, & cum illa finitur, quę est conditio
maximè propria priuilegij personalis,
vt patet ex dicto ca. Priuilegia, & ideo nō<marginalia>C. Priui-|legi{a}.</marginalia>
transit ad hæredes, vt habetur in dicta l.
Maritum, & dicta l. Quia tale, & dicta l. For-
ma. Et optime in l. Sordidorum, C. de Excu
sat. muner. lib. 10. De posteriori verò ra
tio est, quia tale priuilegi&#x0169; singulis per-
sonis veris sub illa communi appellatio-
ne conceditur, non ratione communita
tis talium personarum, aut alicuius cor
poris mystici ex illis compositi, sed ra-
tione sui, & provt in vnaquaq&#x0301;ue est, illi
soli prodest, & cum illa extinguitur, quæ
sunt conditiones priuilegij personalis.
Quia verò hoc priuilegium sic in com-
muni concessum certo generi persona-
rum moraliter perpetuum est, quia nun-
quam sub illo communi genere deesse
possunt indiuidua, in quibus priuilegi&#x0169;
illud conseruetur, ideò multum simile
est priuilegio reali, & ab aliquibus ita
vocatur.</P>
<P>  Item potest considerari alia ratio,<marginalia>6.</marginalia>
quia tunc videtur concedi priuilegium
non tam personæ, quam certæ conditio-
ni existenti in persona, vt minori prop-
ter defectum ætatis datur priuilegium
restitutionis, maioribus autem propter
absentiam causa Reipublicæ, ff. ex qui-
bus causis maioris, &c. Vxoribus datur
Velleianum ratione status, & subiectio-
nis; filijs familias Macedonianum simili
titulo. Et ita similia priuilegia magis vi
dentur concessa ipsi causæ, vel rei, & ex
hac parte censeri possunt realia, sicut
priuilegia pię causę, scholarium, Docto-
rum, & similia, argume&#x0303;to l. In omnibus cau-
sis, 69. ff. de Regul. iur. Sed non oportet
de nomine laborare, quando dere con-
stat. Nam quòd ad doctrinam moralem
attinet, talia priuilegia in se spectata, &
respectu totius generis talium persona-
rum, plane sequuntur in omnibus natu-
ram, & conditionem priuilegij realis.
Spectata vero provt vnicuiq&#x0301;ue personæ
particulari sub illo genere contentę ap-
plicantur, sequuntur conditionem, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0884.jpg/>
@@1@<SE884>Cap. 3. De diuisione priuilegij in reale, & personale. 877
<duolan 2><-P>doctrinam personalis priuilegij, & hoc
intendunt citati Doctores, & probat
ratio facta. Ex quibus constat ad illā di-
uisione&#x0303; sufficie&#x0303;ter reduciomnes species<marginalia>Hostiens.|Anton.|Syluest.|Angel.</marginalia>
priuilegior&#x0169;, quæ sub alijs nominibus
numerāt Hostie. Anton. Syluest. Angel. &
alij tractātes de priuilegior&#x0169; varietate.</P>
<P>  Sic ergo ex parte personæ cognosci
potest, quando priuilegium sit persona-<marginalia>7.</marginalia>
le, vel reale, non tamen id sufficit, præ-
cipuè, quando priuilegium datur per-
sonæ verę, ac singulari: non enim satis
hoc est, vt priuilegium censeatur per-
sonale, argumento l. Iuris gentium §. Pa-
ctum, ff. de Pactis, ibi. Plerumq&#x0301;ue persona
inseritur pacto, non vt personale pactum fiat,
sed vt demonstretur, c&#x0169; quo pactum fact&#x0169; est, &
ideo additur ibi, æstimandam esse men-
tem contrahentium. Idem ergo con-
tingit cum proportione in priuilegio,
quia sępe cum persona coniungitur res,
vel dignitas, aut similis causa, & ideò
ex intentione concedentis oportet dis-
cernere, cui primario concedatur pri-
uilegium. Ad hoc ergo discernendum
subiungitur, secunda consideratio, quę
esse debet de causa, cuius intuitu prin-
cipaliter datur priuilegium: nam si il-
la sit persona ipsa, seu conditio per se
adhærens illi, censetur priuilegium esse
&#xA751;sonale; sit verò si dignitas, vel res alia,
seu causa, quę c&#x0169; persona non cohęreat,
priuilegium est reale. Atq&#x0301;ue ita hanc re
gulam assignant Bald. Roman. Anchar.
& alij, quos refert, & sequitur Barbos. su<marginalia>Bald.|Roman.|Anchar-|Barbos.</marginalia>
prà n. 3. & videtur sumi ex dicta l. In om-
nibus causis. Et ex alio principio, quod in
omni dispositione attenditur præcipuè
ad causam principalem, & immediatam,
quam ad remotam, vt est vulgare.</P>
<P>  Non caret tamen hæc regula dubita-
tione: nam interdum principale moti-
uum concedendi priuilegium est condi-<marginalia>8.|Difficultas|circa regu|lā datam.</marginalia>
tio personæ, vt dignitas eius, vel meri-
tum, & nihilominus intuitu illius priui-
legium conceditur rei principaliter, vt
quando Rex alicui Comiti propter in-
signes victorias in bello partas priuile-
gium maiorum Principum, quos Hispa-
ni Grandes vocant. non sol&#x0169; personę suæ,
sed etiam dignitati, seu comitatui cōce-
di, quod priuilegi&#x0169; reale est, licèt intui-
tu personæ fiat: è contrario verò licèt
priuilegi&#x0169; concedatur principaliter in-
tuitu dignitatis, si fiat personæ, persona-<-P>@@

<-P>le tant&#x0169; est, vt patet ex dicta l. Sordidorum
ibi. Neq&#x0301;ue enim potest eße perpetuum, quod nō
rebus. sed personis cōtemplatione dignitatis, at&#xE8BF;
militiæ indulsisse nos constat.</P>
<P>  Respondeo, argument&#x0169; cōuincere, nō
esse principaliter attendend&#x0169; motiuum<marginalia>9.|Soluitur dif|ficultas.</marginalia>
operantis ad discerne&#x0303;dum inter hęc pri
uilegia, sed obiect&#x0169; (vt sic dicam) proxi-
mum, ad quod dixerit intentione&#x0303; suam,
quando voluit priuilegi&#x0169; cōcedere. Nā
Princeps concedens priuilegi&#x0169;, volunta
te sua facit, vt vel persona, vel res alia
priuilegiata sit; ergo illa fit subiect&#x0169; &#xA753;-
prium, cui veluti adhęret immunitas pri
uilegij, quæ respectu voluntatis cōcede&#x0303;-
tis fuit proxim&#x0169; obiect&#x0169; talis cōcessio-
nis. Et in hunc mod&#x0169; interpretor verba
illius l. In omnibus, quæ sic habent. In omni-
bus causis, vbi personæ conditio loc&#x0169; facit benefi
cio, ibi deficiente ea, benefici&#x0169; quo&#xE8BF;&#x0301; deficit. Nā
conditione&#x0303; personę loc&#x0169; dare beneficio
idem esse intelligo, quod præparare, &
reddere capace&#x0303; personā, vt sit veluti &#xA753;-
ximum subiect&#x0169; beneficij, seu priuilegij.
Et simili modo subdit è cōuerso. Vbi verò
genus actionis id desiderat, idest, vt intelliga{t$}
fauor inhęre&#x0303;s actioni, ac subindepriuile
gi&#x0169; esse reale. Ex quo textu alijs verbis
possum&#xA770; explicare re&#x0303; eāde&#x0303;; nā si intentio
priuilegiatoris fuit &#xA753;uidere &#xA751;sonę, priui
legi&#x0169;est&#xA751;sonale; sivero inte&#x0303;tiofuit &#xA753;uide
re causę, dignitati, & similib&#xA770; priuilegi&#x0169;
estreale, ex quoc&#x0169;q&#x0301;; motiuo, siue intrinse
co, siue extrinseco, ad vn&#x0169;, vel alium mo
d&#x0169; inte&#x0303;tionis inductus fuerit priuilegia-
tor, quia (vt dixi) id operatur, quod vult,
vndec&#x0169;q&#x0301;; moueatur. Opinorq&#x0301;; hoc in-
tendere Iuristas, c&#x0169; dicunt, nō ex causa
impulsiua, sed ex principali, & proxima
distinctione&#x0303; esse sumendā. Nihilominus
tamen mult&#x0169; est cōsideranda causa mo-
tiua; nā deseruit mult&#x0169; ad indicand&#x0169; in-
tentione&#x0303; cōcedentis, & ex illa sæpe cōie
ctād&#x0169; est, quomodo priuilegi&#x0169; ad re&#x0303;, vel
&#xA751;sonā dirigatur, vt ex dicendis patebit.</P>
<P>  Vlterius verò superest explicandum,<marginalia>10.|Quomodo|sciatur in-|tentio con-|cedentis.</marginalia>
quomodo cognoscatur intentio con-
cedentis. Circa quod altera considera-
tio occurrit. Nam inprimis attente con
sideranda sunt verba priuilegij, & si illa
non suffici&#x0169;t, materia ipsa, & proportio
eius cum concessione est spectanda, vt
priuilegij conditio discernatur. Et in
primis ex parte verborum pro regu-
la assignari solet, si verba dirigantur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0885.jpg/>
@@1@<SE885>878 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>ad rem, priuilegium esse reale, si ad per-
sonam, esse personale. Vt si priuilegi&#x0169; di
cat, concedo vineę tuæ immunitate&#x0303; sol-
uendi decimas, priuilegium est reale, si
verò dicat concedi tibi facultatem non
soluendi decimas ex vinea, priuilegium
est personale, vt notat Gloss. in Cleme&#x0303;t.<marginalia>Gloss.</marginalia>
1. verb. Excolentes, de Decim. Ratio est,
qui illa verba designant proxim&#x0169; obie-
ctum, seu subiect&#x0169; immunitatis cōcessę,
ergo priora indicant vt subiect&#x0169; ipsam
vineā, posteriora verò personā, cuius est
vinea. Et cōfirmari potest ex iuribus, in
quibus distinguuntur personale, ac rea-
le priuilegi&#x0169;, quia vn&#x0169; personę, aliud rei
conceditur, vt patet ex l. 1. ff. de Aqua
quotid. & æsti. in fine, c&#x0169; alijs supra alle-
gatis: non potest aute&#x0303; melius significari
verbis, quod huic, vel illi cōcedatur pri-
uilegium, quam verba ad hoc, vel illud,
idest, ad rem, vel personam dirigendo.
Et ita sentiunt Gloss. 25. quæst. 2. in prin-<marginalia>Glossa.|Cap. Tua.|Barth.</marginalia>
cip. & in ca. Tua, de His, quæ fiunt à Præ-
latis. Barth. in l. 1. ff. de Constitut. Princ.
num. 2.</P>
<P>  Confirmari hoc potest ex regula iu-<marginalia>11.</marginalia>
ris, quod delegatio commissa alicui sub
nomine dignitatis, vt Episcopo Conim-
bricensi, intelligitur concessa sedi, ita vt
si iste decedat, successor intelligatur de-
legatus: secus autem esse si fiat sub pro-
prio nomine personę, vt habetur in cap.
Quoniam Abbas, de Offic. deleg. ergo sig-<marginalia>C. Quoniā|Abbas.</marginalia>
num est, verba concessionis ibi propriè
collocare suum effectum, vbi directè, &
immediatè dirig&#x0169;tur. Ide&#x0303; ergo est in pri
uilegio, vt notant Panormit. & Filin. ibi,
& Bald. in ca. 1. de His, qui feud. dar. pos-<marginalia>Panorm.|Felin.|Bald.</marginalia>
sunt §. Marchio, n. 4. Vnde inferunt, etiam
ordinem literæ, seu cōcessionis esse in
priuilegijs attendend&#x0169;, ita vt si res col-
locetur proximè post concessione&#x0303; priui
legi&#x0169; sit reale, licèt postea adiungatur
persona, at verò si prius nominetur per
sona, priuilegi&#x0169; personale iudicetur. Ita
Panorm. in dicto ca. Mandata, de Pręs&#x0169;p.<marginalia>Panorm.|C. Manda|i{a}.</marginalia>
num. 1. argumento legis Si communis, ff. de
Stipulat. ser. statìm verò addit idem Pa-
normit. explicationem, vt hoc intelliga-
tur in dubio, & quando aliæ coniecturæ
cessant, quod nos dicimus, cæteris pari-
bus: tunc enim merito hęc coniectura
aliquid operabitur.</P>
<P>  Addenda verò est duplex limitatio,<marginalia>12.</marginalia>
vna est, vt hæc regula loc&#x0169; habeat, quā-<-P>@@

<-P>do verba priuilegij sunt absoluta, & sim
pliciter diriguuntur ad personam tan-
tum, vel ad rem tantum: nam si aliquid
eis addatur, per quod extendatur, vel di
strahatur eor&#x0169; significatio, mutari om-
nino poterit significatio, vel certè am-
bigua fieri. Vt v. g. si postquam priuile-
gium dixit, concedimus Petro, vel tibi,
addat, & hęredibus tuis, vel successori-
bus tuis, &c. Priuilegium non est perso-
nale, sed reale. Ita monet Barthol. in l. 1.<marginalia>Barth.</marginalia>
ff. de Constit. Princip. num. 2. per l. 1. ff. de
Iure immunit. ibi, Posterisq&#x0301;ue datæ. Idem
est si concessioni personę factę addatur
in perpetuum, seu, vt perpetuo valeat, tunc e-
nimpriuilegium est reale, vt notat Felin.<marginalia>Felin.|Anchar.</marginalia>
in dicto cap. Quoniam Abbas, num. 11. cum
Anchar. in reg. Priuilegium, q. 1. & cons.
333. Aliqui verò putant, particulam Per
petuo, non sufficere, quia in iure significa
re solet vitæ te&#x0303;pus, & coarctāda est. Alij
verò vt&#x0169;tur distinctione de liberalibus,
vel remuneratorijs priuilegijs, vt per
Barbos. dicta l. Quia tale, n. 11. Verum etiā
in liberalibus censeo tenendam esse pro
prietate&#x0303; verbi, nisi alia verba, vel ratio
vrgens cogat ad illā restrictione&#x0303;. Regu-
lariter enim illud aduerbium perpetui-
tatem priuilegij significat, quia si abso-
lutè fiat concessio personæ sine restri-
ctione te&#x0303;poris, intelligitur durare toto
tempore vitę, si aliquid aliud nō obstet;
ergo cum additur expresse, vt priuile-
gium sit perpetuum aliquid amplius cō-
ceditur, nempe totum illud, quod vox il-
la propriè significat. Et quia contra na-
turā priuilegij personalis est, vt sit per-
petuum, ideo fit priuilegium reale. Quia
licèt nominetur persona, non nomina-
tur, vt subiectum priuilegij, hoc enim
tunc est genus ipsum, seu familia, sed no-
minatur vt prima persona incipiens vti
priuilegio, seu tanquam fundamentum
adæquati subiecti priuilegij. Idem è
contrario erit, si priuilegij concessio
immediatè dirigatur ad rem, vel digni-
tatem, statim vero addatur causa indi-
cans, intentionem dirigi ad personam,
vt si sub nomine Episcopi talis ciuita-
tis concedatur eidem facultas aliqua
propter insignes labores, vel eminen-
tiam scientiæ, &c. Priuilegium est per-
sonale. Vt expresse notauit Panormit.
in cap. Mandat{a}, de Præsump. numero
primo, assignans pro regula, In priui-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0886.jpg/>
@@1@<SE886>Cap. 3. De diuisione priuilegij in reale personale. 879
<duolan 2><-P>legijs magis esse vtendum coniecturis,
quàm recurrendum ad expressionem
nominis proprij, vel dignitatis. Est au-
tem eadem ratio de alijs nominibus re&#x0303;,
vel personam significantibus.</P>
<P>  Altera declaratio est, vt vltra verba,<marginalia>13.|Præterver|ba attende&#x0303;|da etiā ma|teria priui|legij.</marginalia>
materia priuilegij spectetur: oportet
enim talis esse conditionis, vel quali-
tatis, vt possit iustè, & rectè ad illam
adaptari priuilegium, ideòque iuxta
illius capacitatem interpretanda sunt
verba. Nam licèt verba sonent priui-
legium reale, si materia non potest ac-
commodari rectè perpetuitati priuile-
gij, interpretanda erunt de personali,<marginalia>Panormit.|C. aduersus|C. Quoniā|Abbas.|Anchar.</marginalia>
& è contrario. Ita Panormita. in capite
Aduersus, de Immunitate Ecclesiastic.
num. 17. & in capite, Quoniam Abbas, de
Offic. delegat. & latè Anchar. in dicta
regula, Priuilegium. quæstione prima, cir
ca finem, vbi varia inducit exempla, &
alij suprà citati. Sumiturq&#x0301;ue ex illo
principio iuris, quòd verba debent re-
bus seruire, non res verbis, & ideò in-
terpretanda sunt iuxta materiæ capaci
tatem. Item ex illo quòd leges ita inter-
pretandæ sunt, vt absurdum non conti-
neant. Atq&#x0301;ue ita in capite, Dilecti, de
For. competen. supponitur, rescriptum
datum ad quendam Episcopum sub pro-
prio eius nomine transire ad successo-
res; è contrario verò in capite, Aduer-
sus, de Immunitat. Ecclesias. dicitur ex-
tingui cum persona, quod ad Prælatum
sub hac appellatione dirigitur, quia in
vtroq&#x0301;ue loco materia ita postulabat, &
similia multa videri possunt in citatis
authoribus.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc obiter intelligitur primò<marginalia>14.|Quid dice&#x0303;-|d&#x0169; in dubio|an priuile-|gi&#x0169; sit rea-|le vel per-|sonale.|Tiraquel.</marginalia>
quid dicendum sit, quādo fuerit dubi&#x0169;,
an priuilegium reale sit, vel personale.
Auctores enim interdum dicunt, præsu-
mendum esse reale, vt affirmat Tiraquel.
de Primogenit. quæst. 40. num. 72. citat
verò duas Glossas, vnā in l. Forma. §. Quan-
quam. ff. de Censib. quæ nihil dicit, aliam.
25. q. 1. in princ. quæ dicit contrari&#x0169;. Ci-
tat etiam Alexand. & alios in l. Quia tale,<marginalia>Barbos.|Anton.|Emmanu.|Roder.</marginalia>
ff. Solut. matrim. vbi Barbos. nu. 4. in fine
plures refert. Sequitur etiam Anton. 1.
p. tit. 19. c. 1. §. 2. in fine & Emmanu. Ro-
der. tom. 1. q. 56. art. 12. Ad quod allegā-
tur l. Ætas, & dictus §. Quanquam. ff. de Ce&#x0303;-
sibus, quę iura nihil probant præter re-
gulam generalem, quòd priuilegium<-P>@@

<-P>rebus concessum est reale; personis au-
tem personale. Allegatur etiam caput,
Cum venißet, de Institut. quod solum pro-
bat, in aliquod casu, licet sit aliquod
dubium, multò maiores esse posse con-
iecturas, quòd priuilegium sit reale, &
ideò id esse præsumendum, nisi contra-
rium probetur, quod est per se notum,
sed non minus poterit contingere op-
positum, vt per se constat. Deniq&#x0301;ue ad-
ducitur ratio, quòd licet persona inse-
ratur in priuilegio, non statim fit per-
sonale: idem verò dici poterit de re: nā
licèt res inseratur priuilegio, nō statim
fit reale.</P><marginalia>15.</marginalia>
<P>  Et ideò alij cōmuniter dicunt, in du-
bio priuilegi&#x0169; præsumi personale, quod
tenet dicta Gloss. 25. quæst. 2. in princip.<marginalia>Gloss.|Barthol.|Iason.</marginalia>
& Barthol. cons. 189. num. 4. Idem Iason
in l. Si sic, 2. ff. de Verborum obligat. qui
tamen excipit immunitatem, seu pri-
uilegia obtenta per viam contractus.
dictam verò sententiam absolutè tenet
Decius in lege. In omnibus causis. ff. de Re-
gulis iuris, & plures, quos Barbos. su-<marginalia>Barbos.|Emmanu.|Roder.|Barbos.</marginalia>
pra refert. numero quarto. Hoc etiam
tenuit Emmanu. Roder. eodem tomo,
quæstio. 30. articulo. 15. nulla facta di-
stinctione, vel adhibita concordia. Ra-
tio pro hac sententia esse potest, quia
priuilegia sunt restricti iuris, & ideò in
dubio potius sunt interpretāda esse per-
sonalia, quam realia vt restringatur cō-
cessio, quia reale priuilegium, quò est
durabilius, eò est maius, cæteris pari-
bus, vt pe se constat, ergo in dubio res-
tringendum est ad personale.</P>
<P>  Has verò opiniones ita concordat<marginalia>16.|Barbos.</marginalia>
Barbosa. in dicta l. Quia tale. num. 4. in
dubio tunc censeri priuilegium perso-
nale, quando verba referuntur ad per-
sonam, & aliæ coniecturæ de alia prin-
cipali causa, vel intentione non extant,
& sic procedere hanc secundam opinio-
nem. In simili vero dubio si verba fe-
rantur directè ad rem, priuilegi&#x0169; cense-
ri reale, & ita procedere priore opinio-
nem citat Glossa in Clementina 1. de
Decim. verb. Excolendas, & Panormita.
in capite, Ex parte. 1. de Decim. num. 4.
Sed illi solum tradunt generalem doctri
nam suprà traditā de modo distingue&#x0303;di
priuilegi&#x0169; personale, & reale ex verbis.
Vnde mihi non placet conciliatio, nec
videtur expedire quæstionem, quia non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0887.jpg/>
@@1@<SE887>880 Lib. 8. De lege humanà fauorabili.
<duolan 2><-P>inquiritur, vel certe dubitari non de-
bet, an priuilegium, quod in cæteris est
æquè dubium, & in hoc excedit, quòd
verbá dirigantur ad rem, sit reale, vel
si excedat, quia verba dirig&#x0169;tur ad per
sonam, sit personale. Nam de hoc nulla
esse poterat ratio dubitandi. Imò tunc
non videtur posse vocari priuilegium
dubium, sed certò reale, vel certo per-
sonale iuxta exige&#x0303;tiam verborum: nam
signum datum de verbis certum est, &
iuridicum, quando aliud ex coniectu-
ris non constat, & consequenter quan-
do alia sunt dubia. Quæstio ergo pro-
pria est, quando priuilegium est dubium
omnibus pensatis, ita vt licet verba vi-
deantur dirigi ad personam, aliæ con-
iecturæ indicant, intentionem legisla-
toris principaliter respexisse ad rem ip-
sam, vel è contrario: ac deniq&#x0301;ue quan-
do omnibus suprà dictis omni ex parte
pensatis, res est vtrinq&#x0301;ue dubia. Tunc
enim dici non potest, coniecturam ver-
borum semper esse præferendam, quia
nulla ratione hoc fundatur, cum pos-
sit esse in alijs æqualitas, vel excessus.
Præsertim, quia illa coniectura verbo-
r&#x0169; non tam ex significatone propria il-
lorum, quam ex ordine, vel tali coniun-
ctione desumitur, quæ coniectura ma-
gis incerta est, & ideò dixit Panormita-
nus in dicto capite, Mandata, alias con-
iecturas ex causis, & materia priuile-
gij esse anteponendas.</P>
<P>  Sic ergo intellectam quæstione&#x0303; re-<marginalia>17.</marginalia>
soluendam esse censeo, duplici distin-
ctione priuilegij præmissa. Vna est vul-
garis de priuilegio, quod est purum be-
neficium, & quod est contra ius com-
mune, aut tertij. Alia est satis etiam
trita de duplici dubio negatiuo, in quo
deficiunt rationes determinantes intel-
lectum ad alterutram partem, & ideò
suspensus manet; & positiuo, in quo sunt
pro vtraq&#x0301;ue parte rationes probabiles,
& sufficientes ad definitum assensum
præstandum, licèt incertum. Primum
genus dubij vix habet locum in pro-
posito, quia semper interueniunt con-
iecturæ sufficientes ad ferendum ali-
quod iudicium, vt clare constat ex ma-
teria subiecta, & ex his, quæ diximus.
Et licet fingatur casus, in quo tanta sit
æqualitas inter rationes, & coniectu-
ras vtriusque partis, vt intellectus du-<-P>@@

<-P>bitet quid verum sit, semper tamen po-
test iudicare vnum, & alterum esse pro-
babile, quod satis est ad iudicium pra-
cticum de agendis.</P>
<P>  Dico ergo in primis, in quo cumq&#x0301;;<marginalia>1. 8</marginalia>
ex his dubijs, siue negatiuum fingatur,
siue positiuum, priuilegium fauorabile,
seu quod est purum beneficium iudican
dum esse reale per regulam iuris, Decet
conceßum à Principe beneficium eße mansur&#x0169;;
& per aliam regulam, quòd tale benefi-
cium latam admittit interpretationem
l. vltima. ff. de Constit. Princip. & ita do-<marginalia>Bald.|Barth.</marginalia>
cet Bald. in l. 3. ff. de Cōstit. Princip. lect.
1. num. 17. & idem sentit Bartholus in l.
vltima. ff. de Serui. legat. numero quarto
Cuius sententiam aliqui extendunt etiā
ad casum, in quo verba clare dirigan-
tur ad personam. Sed hoc nec verum
est, cum repugnent omnia iura, nec
ad mentem Bartholi cum ipse apertè lo
quatur in casu dubio, & addat semper,
nisi ex verbis aliud constet, vt latè ex-
pedit, & confirmat Barbos. nu. 11. & 12.</P><marginalia>Barbos.|19.|Priuilegi&#x0169;|odiosum cō|tra cōmune|ius, vel in|præiudici&#x0169;|aliorum ce|dens in du-|bio censen-|d&#x0169; esse per|sonale. si v-|tra&#xE8BF; pars|dubijsit pro|babilis|Barth.</marginalia>
<P>  Deinde dice&#x0303;dum est, Priuilegi&#x0169; odio-
sum, quod sit contra commune ius, vel
cedat in aliorum præiudicium in dubio
censendum esse personale, quia restri-
ctè intelligendum, & ideo ita est inter-
pretandum, vt potius temporale dam-
num inferat, quam perpetuum. Et hoc
etiam docet Barthol. citato loco, & vi-
detur esse sine controuersia. Quia ve-
rò, vt dixi, hoc dubium positiuum est,
ideo oportet supponere vtramque par-
tem dubij esse probabilem. Nam si vna
sit probabilis, & altera improbabilis,
illa prior non dubia, sed certa habenda
est. In gradu ergo probabilitatis po-
test esse æqualitas, & tunc si præsump-
tio, quod priuilegium sit personale sit
probabilior, à fortiori procedit simpli-
citer regula. Si tamen probabilius vi-
deatur esse reale, tunc certe priuilegia-
rius ipse potest in foro animæ illud re-
tinere vt reale, & idem censeo, esse iu-
dicandum in forensi iudicio: tum quia
maior probabilitas est quædam mora-
lis certitudo, si excessus probabilitatis
certus sit: t&#x0169; etiā quia maior probabili-
tas suo modo confert maius ius, quod in
sententia ferenda præferend&#x0169; est, quia
in ea seruari debet distributiua iustitia,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
vt Diuus Thomas docuit secunda, sec&#x0169;-
dæ, quæstio. 63. articulo quarto, ad 1.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0888.jpg/>
@@1@<SE888>Cap. 4. De priuilegio remuneratiuo & cōuentionali, &c. 881
<duolan 2><-P>Hæc autem intelligenda sunt per se lo-
quendo, & considerando naturam pri-
uilegij, & originem eius, antequam
possessio, vel vsus eius in alterutrā par-
tem inclinet: tunc enim succedit alia
regula iuris, quod in dubio melior est
conditio possidentis, & ideò si priuile-
giarius possidet illud vt reale, lícet oria
tur dubium, quandiu ìlla pars manet
probabilis, potest ius suum retinere,
donec aliud per iudicem authentice de-
claretur.</P>
<Z>CAPVT IIII.
De Priuilegio remuneratiuo, & conuentionali,
an reale sit, vel personale.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X dictis in superiori capite intel-
ligi potest, qualia sint priuilegia
remuneratiua, & conuentionalia,<marginalia>1.</marginalia>
& obiter explicantur duæ aliæ diuisio-
nes priuilegij. Secunda ergo diuisio
illius sit in gratiosum, & remunerati-
uum. Gratiosum dicitur quod gratis
conceditur sine vllo respectu ad merita<marginalia>Priuilegi&#x0169;|gratiosum|Quid.</marginalia>
priuilegiarij, vel parentum, aut alio-
rum, qui qualecumq&#x0301;ue illud merito-
rum ius in illum transtulerint. Remu-
neratiuum autem dicitur, quod prop-<marginalia>Priuilegi&#x0169;.|remunerati|uum quid.</marginalia>
ter merita propria, vel aliena alicui
applicata conceditur. In quo oportet
aduertere, non omne priuilegium, in
quo merita recipientis considerantur,
esse remuneratiuum, sed solum quan-
do tribuitur illi in pr&#x0153;mium, & con-
sequenter in commodum proprium.
Aliquando enim conceditur priuile-
gium alicui propter commune bonum,
& nihilominus in eo considerantur bo-
na merita eius, cui conceditur; non
tamen vt merita, sed vt indicia virtu-
tis, prudentiæ, & industriæ, quæ in tali
persona considerantur, vt ei tale mini-
sterium, vel tam ampla potestas per ta-
le priuilegium committatur. Exem-
plum est in dicto capìte, Mandata, de Prę
sumptio. Vbi Pontifex cuidam maxi-
mo Episcopo legationem totius Siciliæ
concedit, non quidem in remuneratio-<marginalia>C. Mādata</marginalia>
nem, sed quia, Mandata (inquit) C&#x0153;le-
stia efficacius gerimus, si nostra cum fratri-
bus onera partiamur, qui respectus so-
lum est boni communis, & nihilominus
declarat, hoc concedere personæ, & pro<-P>@@

<-P>ratione reddit, Quia ex transacta in te vita
didicimus, quid de sequenti conuersatione tua
præsumamus.</P>
<P>  Vtrumq&#x0301;ue autem ex his priuile-<marginalia>2.</marginalia>
legijs esse potest, & contra commune
ius, & solum vltra, vel præter illud,
quia vtrumque concedi potest intuitu
meritorum, vel sine illis: & ad eundem
modum omnis alia varietas priuilegio-
rum potest in vtroque illorum mem-
brorum inueniri, quia per se solum dif-
ferunt in ratione pr&#x0153;mij, & simplicis
gratiæ, seu in habitudine ad merita, aut
carentia eius. Solum de præcedenti di-
uisione, & consequenter de perpetui-
tate priuilegij solet dubitari, an locum
habeat in vtroque ex illis membris.
Nam de altero, scilicet, de priuilegio
liberali omnes fatentur, & pensonale,
& reale esse posse, & discernendum esse
iuxta principia posita, quia gratia po-
test fieri personæ, & rei, vt per se con-
stat. At de priuilegio remuneratiuo,<marginalia>Priuilegi&#x0169;|fundat&#x0169; in|meritis esse|quasi intri&#x0303;-|secè perso-|nale, se&#x0303;ti&#x0169;t|multi.|Iason.|Alciat.|Paulus de|Castro.|Vlpian.</marginalia>
licèt constet esse posse personale, du-
bitari solet, an semper, ac necessa-
rio tale sit, vel possit etiam esse reale.
Multi enim sentiunt, priuilegìum fun-
datum in meritis quasi intrinsecè esse
personale, nec posse iudicari reale. Ita
tenent Iason, Alciatus, Paulus de Ca-
stro, Aretinus, & alij quos refert, & se-
quitur Barbosa suprà numero sexto, &
sequentibus. Fundatur præcipuè in le-
ge prima, Digestis de Constitut. Prin-
cipum, & in ratione eius. Dicit enim ibi
Vlpianus ex legibus quasdam esse per-
sonales, quæ ad exemplum non trahun-
tur, & tales significat esse priuilegia re-
muneratiua: subdit enim, Nam quæ Prin-
ceps alicui ob merita indulsit, vel si quam p&#x0153;-
nam irrogauit, vel si cui sine exemplo sub-
uenit, personam non egreditur. Vnde etiam
sumitur fundamentalis ratio, quia cau-
sa principalis priuilegij præcipuè spe-
ctanda est ad iudicandum, an sit per-
sonale, sed merita sunt principalis cau-
sa talis priuilegij, & sunt ita propria
personæ, vt illam nec egrediantur, nec
ad alium pertineant, qui illa nō habeat;
ergo tale priuilegium necessario est per
sonale, iuxta regulam iuris. ff. 69. Vbi per
sonæ conditio locum facit beneficio, ibi deficien-
te ea, beneficium quoque deficit. Et confirma
tur quia priuilegium, quod simpliciter
cōcessum, fuisset reale, si in ipso declare-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0889.jpg/>
@@1@<SE889>882 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>tur dari propter merita, efficitur per-
sonale, iuxta dictum cap. Mandata, vbi id<marginalia>Cap. Man-|Panormit.|Felin.</marginalia>
sentit Panormit. nu. 1. & in cap. Quoniam
Abbas, de Offic. deleg. & vtrobiq; Felin.
& alij.</P>
<P>  Sed quidquid sit de veritate opinio-
nis, malè certè probatur ex lege. 1. ff. de<marginalia>3.|Refutatur|fundamen-|tum prædi|ctæ senten-|tiæ.</marginalia>
Constitut. Princip. & alia fundamenta
leuia sunt. Nam cum illa lex dicit, Pla-
ne ex his (nimirum constitutionibus) quæ
dam sunt personales. & cæt, Longe aliter ac-
cipit constitutionem personalem, quàm
nos loquamur de priuilegio personali.
Distinguit enim ibi legem personalem
à lege simpliciter, seu à lege, prout ex-
pressius declarauit, consummando diui
sionem Imperator, in §. Sed & quod, Instit.
de Iur. natur. &c. dicens in fine, alias esse
generales, quæ omnes obligant. Et ita, vt diui-
sio sit integra, lege&#x0303; personale&#x0303; ibi vocat
legem priuatam, quæ intuitu priuatæ
personæ fit, non intuitu communitatis.
Sic autem lex personalis, non tantum
personale priuilegium, sed etiam reale
complectitur: quia etiam priuilegium
reale est lex priuata, & cōceditur intui-
tu priuatæ personæ. Nam (vt dixi) om-
ne priuilegium personę datur, licet ali-
quod super rem immediatè constitua-
tur, & hoc modo in omni priuilegio in-
teruenit persona, id tamen non est satis,
vt sit personale stricto modo, vt nunc lo
quimur, & sumitur ex dicta lege, Iuris ge&#x0303;-
tium, §. Pastorum. ff. de Pact. sufficit tamen,
vt talis lex dicatur personalis, id est, in
fauorem priuatæ personæ edita: & ita
sine dubio loquitur illa lex prima, com-
prehenditq&#x0301;ue sub illa voce non tantum
priuilegium personale, sed etiam rea-
le. Imo non solum lex priuilegiatiua, sed
etiam punitiua, si specialiter feratur,
& in odium certæ personæ fiat, vt in-
terdum ex iusta causa fieri potest, sub
illo membro legis personalis compre-
henditur, quia non est lex publica, &
communis.</P>
<P>  Tota autem hæc expositio ex exem-<marginalia>4.</marginalia>
plis à Iurisconsulto adductis manifestè
probari videtur. Nam primo ponit exe&#x0303;-
pl&#x0169;de lege remuneratiua, ibi, Quæ Prin-
ceps ob merita alicui inducit, vbi Glossa de-
clarat, Vt priuilegium, nec se restrinxit ad<marginalia>Glossa.</marginalia>
personale. Secundo de lege priuatim
puniente. Si quam p&#x0153;nam irrogauit, Vtique
specialem, & pręter legem communem,<-P>@@

<-P>quod significauit Glossa dicens, Non me-
renti tantum. Tertio addit, Vel si cui sine
exemplo subuenit, vbi Glossa, Vel quia pepe-<marginalia>Glossa.</marginalia>
rit p&#x0153;nam merenti. Mihi autem videtur,
omne liberale beneficium, seu priuile-
gium posse illis verbis comprehendi, si-
ue illud consistat in remissione p&#x0153;næ
debitæ, siue in concessione boni non
debiti vllo modo. Et ita inspecta tota
lege, lex personalis lege&#x0303; non tantum re-
muneratiuam complectitur, sed etiam
punitiuam, & liberaliter benefactiuam.
Et in omnibus his membris potest in-
ueniri quid reale, & personale strictè, vt
nunc loquimur. Nam incipiendo ab vl-
timo non solum potest Princeps subue-
nire alicui gratis, & sine exemplo remit-
tendo p&#x0153;nam personalem, sed etiam
remittendo p&#x0153;nam realem, vt confis-
cationem bonorum, quæ optime dici
potest p&#x0153;na realis, quia rem afficit, &
cum illa transit. Vel etiam potest sub-
uenire alicui sine exemplo liberaliter
concedendo rebus illius realem immu-
nitatem, ac perpetuam. Nam lex etiam
sic lata personalis est, id est, particula-
ri personæ fauens, licèt fauor consistat
in rerum immunitate. Et similiter in
secundo exemplo habet loc&#x0169; p&#x0153;na per-
sonalis, & realis extraordinaria, vt con-
fiscādo eius bona, vel tributum aliquod
ei imponendo vltra communem legem:
sed speciali arbitrio Principis. Idem er-
go inueniri poterit in primo exemplo
de priuilegio remuneratiuo, vt statim
declarabo.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue contra hanc expositionem<marginalia>5.|Obuiatur|obiectioni.</marginalia>
obstant proprietates, quæ per verba
istius legis tribuuntur constitutioni per
sonali, scilicet. Quod ad exemplum non tra-
hitur & personam non egreditur. Nam si pri-
uilegium reale dici posset lex persona-
lis, falsum esset absolute, legem persona
lem personam non egredi: hęc enim in-
definita æquiualet vniuersali, quæ falsa
esset: nā priuilegia realia personā egre-
diuntur, vt supra dict&#x0169; est. Sed hæc obie-
ctio non obstat, nā prior proprietas in
vniuersum vera est, & in reale priuile-
gium optimè cadit. Nam licet prædia
religionis v. g. sint exempta à tributis,
vel decimis per priuilegia realia non
possunt trahi in exemplum, vt omnia ta
lia prædia sint similiter exempta. Ide&#x0303;q&#x0301;;
est in omnibus alijs. Itaq&#x0301;ue sensus est, le-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0890.jpg/>
@@1@<SE890>Cap. 4. De priuilegio remuneratiuo, & conuentionali, &c. 883
<duolan 2><-P>gem priuatam non esse normam, seu me&#x0303;
suram operationum communitatis, vel
ciuium indifferenter, sed illius tantum,
cui concessum est priuilegium, que&#x0303; alijs
imitari non licet. Et ita hæc pars rectè
explicatur per aliam regulā iuris, Quæ
à communi iure exorbitant, nequaquam in con-
sequentiam sunt trahend{a}, quæ est. 28. in 6.
vbi Gloss. allegando dictā l. 1. hunc sen-
sum indicat. Expressius verò id patet
ex Regul. iur. in 6. 74. Quod alicui gratiose
conceditur, trahi non debet ab alijs in exempl&#x0169;.
Quod tam de priuilegio reali, quàm de
personali verum est, & ita ibi Ioan. An-
dr. inter alia exempla ponit priuilegi&#x0169;
decimarum.</P>
<P>  In altera verò proprietate suboritur<marginalia>6.</marginalia>
difficultas, quia priuilegia realia perso-
nam egrediuntur; ergo illa negatio non
potest verè cadere in priuilegium, quia
illa indefinita, cum doctrinalis sit, æqui-
ualet vniuersali. Sed hoc parum obstat,
quia illa posterior pars ferè eunde&#x0303; sen-
sum continet, quem prior. Dicitur enim
lex personalis personā non egredi, quia
non possunt aliæ personæ illo iure vti
quasi per imitationem, vel vsurpatione&#x0303;,
quo sensu dicuntur hæc non esse trahe&#x0303;-
da in consequentiam in illo capite, Quæ<marginalia>C. Quæ à|iure.</marginalia>
à iure, de Regul. iur. in 6. Vbi Glossa de-
clarat hoc per priuilegia, quia per cō-
sequentiam non extenduntur ad alios,
præter quam ad expressos in illis, quod
tam est verum in priuilegijs realibus,
quàm in personalibus: neutra enim per
sonam egrediuntur hoc modo, scilicet,
per conseque&#x0303;tiam, vel exemplum. Huic
ergo proprietati non obstat, quod pri-
uilegium concessum Petro, & toti po-
steritati transeat ad hæredes, tum quia
non transit per consequentiam, sed per
formalitatem (vt sic dicam) tum etiam
(& ferè in idem reddit) quia transeundo
ad hæredes, non egreditur personam,
quia illis etiam facta fuit concessio. Si-
militer quod priuilegium reale trāseat
ad alios, ad quos res transit, non transit
per exemplum, vel consequentiam, nec
egreditur limites concessionis, quia in
illa virtute continetur, vt illa fruantur
omnes, ad quos talis res deuenerit; &
ita in rigore personam non egreditur,
personam, scilicet, pro qua facta est pri
uata lex, licet absolutè egredi possit
personam, cui primo facta est gratia, nō<-P>@@

<-P>per consequentiam, vt dixi, sed quia mo
dus concessionis totum hoc continere
potest, vt declaraui: quanuis enim hoc
in illa lege non explicetur, non tamen
excluditur. Et plane ita exponitur à
Glossa in §. Sed & quod, Instit. de Iur. na-<marginalia>Glossa.</marginalia>
tur. &c. verb. Non transgreditur, in vltima
solutione dicens. Vel melius licèt egredia-
tur personam, non est tamen generale ius, nec
videtur alius, &c.</P>
<P>  Atq&#x0301;; ita etiam non vrget ratio illius<marginalia>7.</marginalia>
sententiæ, quia licèt merita possint esse
motiuum, & ratio dandi priuilegi&#x0169;, non
necessario sunt quasi fundamentum, vel
subiectum priuilegij, ita vt ab illis pen-
deat in fieri, & conseruari: & hæc causa
proxima est consideranda tanquā prin-
cipalis, vt priuilegium sit reale, sicut ex
plicaui. Declaratur amplius: nam prop-
ter merita transitoria, & solius perso-
næ potest illi concedi priuilegium per-
petuum, & propter merita vnius proge-
nitoris conceditur iustè priuilegi&#x0169; ipsi,
& posteritati, vt per se constat; ergo po-
test concedi propter merita priuilegi&#x0169;
reale, vt quotidie fieri constat; ergo li-
cèt merita sint in sola persona, non re-
ctè infertur, priuilegium propter illa
datum, etiam cum allegatione talis cau
sæ, esse personale tantum. Neq&#x0301;; contra
hoc rectè allegatur regula iuris, quę lo-
quitur de causa, seu conditione, cui in-
hæret priuilegium, vt suprà declaraui.
Nihil etiam ad rem faciunt cap. Manda-<marginalia>C. Manda|t{a}.|Panorm.|Felin.</marginalia>
t{a}, aut dicta Panormit. & Felini, quia
non loquuntur de priuilegio remune-
ratiuo, sed de illo, in quo merita perso-
næ considerantur tanquam indicia per-
sonæ aptæ ad tale munus: de quo est lō-
ge diuersa ratio, quia tunc industria
personæ eligitur, & ideo personalis est
concessio.</P><marginalia>8.|Priuilegi&#x0169;|remunera-|tiuum per|se, & ab in|trinseco est|indifferens|quod sit &#xA751;-|sonale, vel|reale.|Barbos.</marginalia>
<P>  Dico ergo, priuilegium remunerati-
uum per se, & ab intrinseco non habere
quod sit personale, sed de se indifferens
esse, vt sit etiam reale. Vnde etiam non
placet quod alij per contrarium extre-
m&#x0169; dixerunt, priuilegium dat&#x0169; propter
merita esse reale, quos latè refert Bar-
bos. suprà. nu. 6. nulla enim ratione, vel
iure id fundari potest: nam meritum de
se indifferens causa est, & non est deter-
minata ad pręmium perpetuum potius,
quàm ad temporale, loquendo inter ho-
mines. Imò frequentius sufficienter fit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0891.jpg/>
@@1@<SE891>884 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>remuneratio per priuilegium persona-
le, seu vitale, & concedere diuturnius es
set supra merita. Igitur neutrum colli-
gi potest ex eo, quod merita in priuile-
gio exprimantur: sed consideranda vl-
terius erunt verba priuilegij. Nam si ca
dant directè, & proximè in rem, quan-
uis dicatur immunitas illius rei conce-
di propter merita petentis, seu posside&#x0303;-
tis talem rem, nihilominus priuilegium
erit reale, vt tandem agnoscit Barbos.<marginalia>Barbos.</marginalia>
n. 8. Si autem verba concessionis dire-
ctè referantur ad personam, cuius me-
rita remunerari dicuntur, erit priuile-
gium personale. Quòd si omnibus pen-
satis verba sint dubia, ponderanda erit
proportio meritorum ad priuilegium,
vt latior, vel restrictior interpretatio
fiat iuxta exigentiam meritorum: nam
verisimile est, concedente&#x0303; voluisse præ-
mium iustum, & adæquatum conferre.
Quod maximè locum habebit in bene-
ficio Principis, & in priuilegio fauora-
bili. Vnde obiter aduerto, quoties pri-
uilegij perpetuitas non cedit in cōmo-
dum personæ, sed loci, vel sedis, seu dig-
nitatis, non debere priuilegium in ca-
su dubio reale existimari propter solā
excellenti am meritorum, si aliæ circ&#x0169;-
stantiæ non cogant, quia in tali casu ex
eo, quòd priuilegium sit reale, non ma-
gis augetur præmium meritorum, & ita
non videtur referre, quòd illa fuerint
maiora. Nisi fortasse priuilegium sit im
petratum ad petitionem talis personæ,
cupientis tale beneficium facere loco,
vel dignitati: t&#x0169;c enim perpetuitas pri-
uilegij in illius satisfactionem, & hono-
rem redundaret.</P>
<P>  Tandem eadem ferè ratione expedi-<marginalia>9.</marginalia>
tur ex dictis similis quæstio de priuile-
gio conuentionali, & colligitur tertia
diuisio priuilegij, in conuentionale, &
purum, seu absque pacto. Regulariter<marginalia>De priui-|legio conue&#x0303;|tionali, &|puro.</marginalia>
enim priuilegia conceduntur, nullo in-
terueniente pacto, sed per absolutā gra-
tiam, & beneficentiam concedentis, &
de his priuilegijs sub hac ratione spe-
ctatis nihil superest dicendum, quia su-
pra communem rationem priuilegij ni-
hil addunt, nisi negatione&#x0303; cōuentionis,
& recompensationis ex parte recipie&#x0303;-
tis priuilegium. Aliquando ergo conce
ditur priuilegium interueniente conue&#x0303;
tione, seu pacto, ratione cuius quodam<-P>@@

<-P>modo ce&#x0303;setur priuilegiarius emere, vel
recompensare priuilegium, & ideò di-
stinctio hæc valde vsitata est inter au-
ctores, vt in discursu materię videbim&#xA770;.
Bald. tamen in l. vlt. C. Vnde liberi. n. 33. &<marginalia>Baldus ne-|gat priuile|gi&#x0169; conuen|tionale, sed|est quæstio|de nomine.</marginalia>
34. indicat, nullum esse priuilegium cō-
uentionale, quia eo ipso, quod transit in
pactum, desinit esse priuilegium, & ita
hæc duo ibi condistinguit. Sed videtur
esse de nomine contentio, & in rigore
ratio pacti non repugnat cum ratione
priuilegij, quia non est de ratione pri-
uilegij, vt liberaliter, & gratiosè conce-
datur: nullus enim hoc posuit in defini-
tione priuilegij, nec ex alijs principijs
colligi potest. Potest ergo esse lex pri-
uata aliquid speciale concedens, vel cō
tra, vel supra ius; non tame&#x0303; omnino gra-
tiosè, sed cum aliqua obligatione iusti-
tiæ, seu recompensatione recipientis, &
hoc appellamus priuilegium conuen-
tionale.</P>
<P>  De hoc ergo dicunt aliqui esse priui-<marginalia>10.</marginalia>
legium reale, eo ipso quòd in pacto fun-
datur, quia inde habet, quod sit perpe-
tu&#x0169;, & transmissibile ad hęredes. Quod
patet, quia omnis contractus est trans-
missibilis ad hæredes, l. Veteris. C. de Cō-
trahen. stipulat. & l. 1. C. Vt actiones, &c.
Sed priuilegium conue&#x0303;tionale includit
pactum; ergo est transmissibile ad hęre-
des; ergo est reale. Et hanc sententiam
indicat Socin. lib. 1. Consil. in 59. n. 9. Nā<marginalia>Socin.</marginalia>
inde confirmat, priuilegium remunera-
tiuum esse reale, & transmissile; quia ha
bet vim pacti: ergo multò magis ipsum
priuilegi&#x0169; conuentionale, quod expres-
sum pactum inuoluit, erit reale. Deniq&#x0301;;
tale priuilegium irreuocabile ce&#x0303;setur,
vt latè docet Bald. in dicta l. vlt. C. Vnde<marginalia>Bald.|Panormit.</marginalia>
Liberi. n. 33. & 34. & Panormit. in cap.
Peruenit, de Immunit. Eccles. nimirum,
per solam voluntatem concede&#x0303;tis, quia
cum ex vi pacti includat mutuam obli-
gationem iustitiæ, non potest à conce-
dente reuocari; ergo de se perpetu&#x0169; est.
Quod enim ex mutuo consensu possit
retractari non tollit morale&#x0303; perpetui-
tatem, de qua tractamus: sic enim null&#x0169;
est priuilegium ita perpetuum, quod nō
possit extingui ex voluntate alicuius; vt
ergo priuilegium sit de se perpetuum,
satis est, quod sit irreuocabile ab alio;
ergo tale priuilegium est perpetuum, &
consequenter etiam reale.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0892.jpg/>
@@1@<SE892>Cap. 5. De diuisione priuilegij in perpetuum, & temporale. 885
<duolan 2><P>  Nihilominus dico, priuilegium reale<marginalia>11.|Priuilegi&#x0169;|reale est &#xA751;|se indiffe-|rens, vt pos|sit esse per-|sonale etiā</marginalia>
non postulare per se, & intrinsecè, vt sit
conuentionale, neq&#x0301;ue è conuerso con-
uentionale postulare vt sit reale, sed de
se indifferens esse ad personale, & rea-
le. Probatur primum, quia sicut reale
priuilegium potest cum onere, & pacto
concedi, ita etiam potest liberaliter, &
omnino gratiosè donari. Cur enim v-
terq&#x0301;ue ex his modis locum habet in pri
uilegio personali, & nō in reali? Vel cur
Princeps poterit ex pacto alicui rei im
munitatem concedere, & non ex libera-
li voluntate? Quin potius liberalis con-
cessio priuilegij etiam perpetui, est ma
gis digna Principe, quàm venalis. Item
est magis conueniens communi bono,
quia si priuilegia fiant venalia, facilè
multiplicantur, & hominibus indignis,
ac quæstuosis conceduntur; si autem ex
prudenti dispensatione liberaliter do-
nentur, rariùs, & c&#x0169; maiori delectu cō-
ceduntur. Dices, hinc rectè probari pri<marginalia>Obiectio.</marginalia>
uilegium reale posse esse gratiosum, ni-
hilominus tamen priuilegium non gra-
tiosum, semper esse reale. Respondeo
eadem proportione posse alteram par-<marginalia>Responsio.</marginalia>
tem ostendi. Quia sicut priuilegium rea
le potest esse gratiosum, ita etiam per-
sonale potest esse conuentionale, quia
bona etiam personalia, seu ad tempus,
vel ad vitam solius personæ concessa
possunt non gratis, sed ex pacto dari, vt
vsu ipso, & experientia notum est; ergo
priuilegium conuentionale potest esse
personale; ergo per se, & intrinsece non
postulat esse reale. Confirmatur primò,
quia seruitus, siue donetur, siue venda-
tur, potest, & soli personæ ad tempus,
vel vitam concedi, & in perpetu&#x0169; tran-
sigi, & è conuerso, neq&#x0301;ue vnum est magis
per se coniunctum cum ratione serui-
tutis, quam aliud; ergo idem est in priui-
legio, est enim ęqualis ratio seruata pro
portione. Confirmatur etiam retorque&#x0303;<marginalia>12.|Priuilegi&#x0169;|conuentio-|nale non se&#x0303;|per transi-|re ad hære|des sed pon|derāda eße|verba pri-|uilegij iux-|ta dict{a}.</marginalia>
do rationem suprà factam, quia priuile-
gium remuneratiuum, virtute est, con-
uentionale, & nihilominus de se non est
reale magis, quàm personale, ergo idem
dicend&#x0169; est de priuilegio conue&#x0303;tionali.</P>
<P>  Vnde etiam infertur, priuilegium cō-
uentionale non semper transire ad hæ-
redes, sed ponderanda esse verba priui-
legij iuxta regulas positas capite præ-
cedenti. Nam formaliter loquendo (vt<-P>@@

<-P>sic dicam) priuilegi&#x0169; concessum perso-
nę etiam ex pacto, non transit ad hære-
des, nisi in ipso priuilegio nominentur
sub nomine hæred&#x0169;, vel sub nomine po-
steritatis, vel alio æquiualenti, & ex pro-
prietate eiusdem vocis colligend&#x0169; erit,
an trāseat ad hæredes sanguinis, & quasi
naturales, vel etiam ad voluntarios, &<marginalia>Priuilegi&#x0169;|concessum|rei digntia|ti, aut offi-|cio transit|c&#x0169; illis ad|hęredesmo|do quo il-|la.</marginalia>
extraneos. Si autem priuilegium conce-
datur rei, vel dignitati, aut officio, tunc
in tantum poterit priuilegium transire
ad hæredes, in quātum res, vel dignitas,
aut officium ad illos peruenerit: nam si
contingat res illas peruenire ad alios
non hæredes, priuilegium etiam perue-
niet ad illos, quia cum ipsa re transit.</P>
<P>  Ad illas verò leges, quæ dicunt, con-<marginalia>13.|Leges dice&#x0303;|tes contra-|ctus transi|re ad hære|des genera|liter sump-|tæ non di-|c&#x0169;t actum,|sed aptitu-|dinem.</marginalia>
tractus transire ad hæredes, respondeo,
illaverba generaliter sumpta non dice-
re actum, sed aptitudinem, quia contra-
ctus de se potest ita fieri, vt transeat ad
hæredes; non tame&#x0303; id semper esse neces-
sarium, cum possit etiam per respect&#x0169;
ad solas cōtrahenti&#x0169; personas cōtrahi,
vt patet in matrimonio. Vel certè, si de
actu sit sermo, intellige&#x0303;dum est, contra-
ctum transire ad hæredes, nisi de vol&#x0169;-
tate contrahentium constet fuisse limi-
tatum ad personas, iuxta lege&#x0303; Idem. 25.<marginalia>L. Idem.</marginalia>
ff. de Pactis. Deniq&#x0301;; eode&#x0303; modo dicitur
irreuocabile priuilegi&#x0169; conuentionale,
scilicet pro eo tempore, pro quo dat&#x0169;,
& conue&#x0303;tum est, & ita etiam priuileg i&#x0169;
personale potest esse irreuocabile, vt
per se notum est. Quomodo autem talia
priuilegia sint reuocabilia, dicemus po
steà tractādo de mutatione priuilegio-<marginalia>Longe di-|uersum es-|se priuile-|legium esse|perpetuum|ac eße irre|uocahile.</marginalia>
rum. Nunc solum notatur, longe diuer-
sum esse, quod priuilegium sit perpetu&#x0169;,
vel quod sit irreuocabile, quia etiam
te&#x0303;poralia possunt esse irreuocabilia pro
temporibus suis, sicut votum tempora-
le respectiuè, tam irreuocabile est, quā
perpetu&#x0169;.</P>
<Z>CAPVT V.
De diuisione priuilegij in perpetuum, &
temporale.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Varta diuisio priuilegij, in per-<marginalia>1.</marginalia>
petuum, & temporale, in præce-
de&#x0303;tibus sæpe insinuata est, eam
verò paulò exactius explicare oportet.
In illa igitur in primis aduerte&#x0303;dum est,
non dici priuilegi&#x0169; perpetu&#x0169;, quia finiri
non possit: semper enim amitti possunt
priuilegia, vt posteà videbimus, sed di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0893.jpg/>
@@1@<SE893>886 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>citur perpetu&#x0169;, quod vel adhęret rei de
se perpetuæ, vel sine limitatione te&#x0303;po-<marginalia>Non dici|priuilegi&#x0169;|perpetuum|quia finiri|non potest,|sedquod ad|hæret reide|se perpetuę|vel quod si|ne limitati|one datur.|Tempora|le diuersi-|modè dici-|tur.</marginalia>
ris cōceditur, durat enim de se, quādiu
reuocat&#x0169; nō fuerit. Te&#x0303;porale aute&#x0303; mul-
tis modis contingit. Primò, quia ad de-
finit&#x0169; te&#x0303;pus cōceditur, quo elapso fini-
tur, l. Quoties. C. de Precib. Imperatori of
feren. Sec&#x0169;do, licèt absolutè, & indefini-
tè detur, nihilominus te&#x0303;porale erit, si so
li personę cōcedatur, ita vt sit persona-
le, & singulare, vt suprà declaratum est.
Quāuis enim respectiuè posset tale pri-
uilegi&#x0169; dici perpetu&#x0169;, quia pro tota vi-
ta conceditur (quomodò dicitur exili&#x0169;
p&#x0153;na perpetua) vel ob eande&#x0303; causam vi
tale dici possit; nihilominus simpliciter
te&#x0303;porale est, sicut & vita, qua finita fini-
tur, c. Priuilegi&#x0169;, 7. de Regul. iur. in 6. & l.<marginalia>C. Priuile|gium.</marginalia>
Priuilegia, & l. In omnibus causis. ff. eod. Nam
corruptis nobis, corrumpuntur ea, quæ
sunt in nobis: hoc autem priuilegi&#x0169; cō-
ceditur personæ, & illi soli adhæret; er-
go c&#x0169; illa perit, & neq&#x0301;; ad hærede&#x0303;, neq&#x0301;;
ad successore&#x0303; transit. Vnde Deci. in cap.<marginalia>Decius.</marginalia>
Sane, de Priuileg. Tertio est priuilegium
te&#x0303;porale, quod sub cōditione datur, quę
lapsu te&#x0303;poris finitur: nam illa conditio-<marginalia>Tertiusmo|dus priui-|legij tempo|ralis, quod|sub condi-|tione detur|quæ lapsu|temporis fi|nitur.|C. Grat&#x0169;.|C. Si super|gratia.</marginalia>
ne impleta, cessat priuilegi&#x0169;, quia vol&#x0169;-
tas concedentis vltra non exte&#x0303;ditur. Et
hoc modo potest etiā esse priuilegi&#x0169; vi-
tale ex parte cōcede&#x0303;tis. Nam licet abso
lutè loque&#x0303;do, priuilegi&#x0169;, vt sic, nō finia-
tur per morte&#x0303; cōcede&#x0303;tis, sicut nec gra-
tia, nec fauor, c. Grat&#x0169;, de offi. deleg. & c.
Si super gratia, eod. in 6. nihilominus si cō-
cede&#x0303;s addat cōditione&#x0303;, donec decessero, fi-
nitur per morte&#x0303; eius, vt cōstat ex ratio-
ne facta, quia vol&#x0169;tas nō vltra extendi-
tur. Et eunde&#x0303; sens&#x0169; ce&#x0303;sentur habere illa
verba, Vs&#xE8BF;&#x0301; ad beneplacii&#x0169; me&#x0169;, nā licet ex
vi illor&#x0169; nō cesset priuilegi&#x0169;, viue&#x0303;te au-
ctore eius, nisi illud, reuocet; tñ per mor
te&#x0303; eius finietur, quiavirtute includit cō
ditione&#x0303;, vt se&#x0303;per pe&#x0303;deat à vol&#x0169;tate per-
sonæ cōcede&#x0303;tis, mortuo aute&#x0303; cōcede&#x0303;te
iā nō potest ab illius vol&#x0169;tate pendere,
quę iā nō est vol&#x0169;tas talis &#xA751;sonę, & ideo
cessat depe&#x0303;de&#x0303;tia, & cōseque&#x0303;tur etiā pri
uilegi&#x0169;. Secus aute&#x0303; erit si dicatur Ad be
neplacit&#x0169; sedis, quia sedes perpetua est, &
ita se&#x0303;per reuocari potest, & ideo quādiu
nō reuocatur, durat. Et ita hę clausulæ
explicantur in c. Si gratiosè, de Resc. in 6.
Et infra tractando de amissione priui-<marginalia>C. Si gra-|tiosè.</marginalia>
legij plura de illis addemus.</P>@@

<P>  Ex quibus cōstat, duo esse necessaria,<marginalia>2.</marginalia>
& sufficere ad perpetuitate&#x0303; priuilegij.
Vn&#x0169; est, vt simpliciter, & absolutè cōce-
datur, vel c&#x0169; aliqua conditione &#xA751;petua,
vt est &#xA753;xime dicta, vel donec reuocetur,
vel alia similis. Hæ nāq&#x0301;; cōditiones vir-
tute includuntur in quoc&#x0169;q&#x0301;; priuilegio,
ideoq&#x0301;; licet exprimātur, non mutāt na-
turā eius. Et ideo tale priuilegi&#x0169; ex par
te dantis perpetu&#x0169; est, vt sumitur aper-
tè ex c. Si super gratia, de Offic. deleg. in 6.<marginalia>C. Si super|grati{a}.|Ca. Si cui|null{a}.|Gloss{a}.|Panormit.</marginalia>
& ex c. Si cui nulla, de Præbe&#x0303;. in 6. quibus
locis Glossa, & Doctores id notant. Su-
mitur etiā ex Glos. in c. C&#x0169; ex eo. de Elect.
in 6. & in c. vlt. de Offi. deleg. vbi Panor.
ide&#x0303; tenet. Adhibet tame&#x0303; limitationem,
scilicet, vt nō procedat in priuilegio cō
cesso ab Episcopo sine causæ cognitio-
ne c&#x0169; præiudicio Ecclesiæ parochialis,
& ponit exe&#x0303;pl&#x0169; in licentia elige&#x0303;di con-
fessore&#x0303;. Sed exempl&#x0169; ver&#x0169; nō est, vt dixi
in tom. de P&#x0153;nit. & ita nō est necessaria
limitatio, vt infrà dicā. Sylu. aute&#x0303; verb.<marginalia>Syluest.</marginalia>
Confeßor. 1. q. 7. se&#x0303;tit, quòd si in priuilegio
dicatur Vs&#xE8BF;&#x0301; ad beneplacit&#x0169; sedis, est perpe-
tu&#x0169;, etiāsi sit priuilegi&#x0169; eligendi confes-
sore&#x0303;, nō verò si absolutè cōcedatur. Sed
nulla ratione id probat, nec est verisimi
le, vt rectè docet Nauar. qui regulā da-
tā simpliciter approbat in d. cons. 1. de<marginalia>Nauar.</marginalia>
Priuileg. & in ca. Placuit, de P&#x0153;nit. d. 6. n.
161. & consonat regula iuris, Decet, bene-
fici&#x0169; Principis esse mansur&#x0169;, vt dicitur in Re-
gul. 16. in 6. Deniq&#x0301;; potestas in concede&#x0303;-
te supponitur, & voluntas nō deest, quia
absolutè posita virtute durat, donec re-
uocetur: sufficienter autem ce&#x0303;setur ab-
solutè, & de se perpetuo posita, quando
absoluta sunt verba, & aliam limitatio-
nem non declarant.</P>
<P>  Alia cōditio necessaria ad priuilegi&#x0169;<marginalia>3.|Ce&#x0303;setur pri|uilegi&#x0169; per|petu&#x0169; quod|conceditur|Religioni,|vel rei im|mobili. vt|Ecclesiæ,|vel mona-|sterio: at his|destructis|exti&#x0303;guitur|priuilegi&#x0169;.</marginalia>
perpetu&#x0169; est, vt adhæreat rei perpetuæ,
quia alias c&#x0169; illa finietur, vt dictum est.
Res aute&#x0303; humanę maximè s&#x0169;t perpetuę
per successione&#x0303; quandā. Et hoc modo
est in primis perpetu&#x0169; priuilegi&#x0169; cōces-
sum religioni, quia licèt personæ finiā-
tur, religio manet. Ite&#x0303; est perpetu&#x0169; pri-
uilegium concessum dignitati, quia illa
etiam semper durat per successionem
personarum. Vnde obiter notari potest
priuilegi&#x0169; perp etuum respectu vnius,
scilicet dignitatis, vel loci esse te&#x0303;porale
respectu personæ: nam si perdat digni-
tate&#x0303;, vel mutet loc&#x0169;, amittit priuilegi&#x0169;.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0894.jpg/>
@@1@<SE894>C. 5. De diuisione priuilegij in perpetuum, & temporale. 887
<duolan 2><-P>Deniq&#x0301;ue censetur perpetuum quod con
ceditur rei corporali immobili, vt Ec-
clesiæ, vel monasterio. Quia res ipsa per<marginalia>C. Quæ se-|mel.</marginalia>
petua est, cap. Quæ semel, 19. q. 3. Tamen
quia contingit, hunc ipsum locum de-
strui, si absolutè id eueniat, ita vt extin-
guatur, finietur etiam priuilegium, ar-<marginalia>Ca. Et hoc|diximus.|Glossa.|Innocenc.|Abb.|Alex. de|Neuo.|Syluest.|C. De No.|oper.|Nec priui|legium rea|le nec per-|sonale esse|durabilius|suo funda-|mento.</marginalia>
gumento ca. Et hoc diximus, 16. q. 7. vbi id
notat. Gloss. Idem Glossa vlt. in c. Abbate,
de Verbor. significat. & Glossa in Regul.
Priuilegium, de Regul. iur. in 6. Item Glos-
sa, & Innoc. in cap. 2. de Nou. oper. nun-
ci. vbi etiam Abb. n. 5. & Alex. de Neuo.
qui alios refert, & Syluest. verb. Ciuitas,
q. 2. & sumitur ex dicto cap. 2. de Noui.
oper. nunci. Quia destructo principali
destruuntur accessoria, & ablato funda-
mento cadit ædificium. Deniq&#x0301;ue ita se
habet priuilegium reale ad locum, sicut
personale ad personam, neutrum ergo
potest esse durabilius suo fundamento;
sicut ergo extinguitur priuilegium per
sonale, extincta persona, ita etiam loca-
le extincto loco.</P>
<P>  Insurgit verò ex hac declaratione<marginalia>4.|Difficultas|oborta ex|dictis.|Innoc.|Glossa.</marginalia>
difficultas, quia si valida est, absolutè, &
sine limitatione concludit, at verò In-
noc. Glossa, & Doctores citati non abso-
lutè tradunt doctrinam, sed cum distin-
ctione, & limitatione. Volunt enim do-
ctrinā illā procedere, quando locus de-
struitur authoritate superioris: nam t&#x0169;c
omnino amittit priuilegia, imò, & iura
omnia, & nome&#x0303; tā in se, quā in&#xA751;sonis ei&#xA770;,
ita vt non possint amplius ab illo loco
nominari, vt v. g. dici non possint cano-
nici talis Ecclesiæ, vel ciues, aut mem-
bra talis ciuitatis, vel vniuersitatis: imò
etiam addunt, hoc debere intelligi, quā-
do destructio loci fit àsuperiore sine spe
refectionis, vt notat Felin. in cap. Cum di-
lecta, de Rescrip. n. 25. ex Alex. in l. Inter<marginalia>Felin.</marginalia>
stipulantem, §. Sacram rem, ff. de Verb. obli-
gat. Secus verò esse dicunt, si locus sit
destructus contra voluntatem superio-
ris, vt ab hostibus, vel latronibus, & cæt.
Nam tunc dicunt, non amittere priuile-
gia, sicut non admittit iura, nec nomen,
aut denominationem personarum in or
dine ad ipsum, iuxta ca. Pastoralis, 7. q. 1.
Idemq&#x0301;ue dicendum erit consequenter,<marginalia>C. Pastor.</marginalia>
etiam si locus quocumq&#x0301;ue casu contin-
gente pereat, seu destruatur, argumen-
tol. Æde sacra, ff. de Contra. empti. vbi
dicitur, diruta æde sacra, locum non<-P>@@

<-P>fieri prophanum, & ideo vendi nō posse.</P>
<P>  Respondeo, & doctrinam hanc veram<marginalia>5.</marginalia>
esse, & nihilominus priorem assertione&#x0303;
simpliciter veram esse recteq&#x0301;ue proba-
ri ratione facta. Nam in illis casibus, in
quibus locus destruitur ex mandato su-
perioris, seu domini, ideò extinguitur
priuilegium, quia omnino perit, & ideo
rectè additur, quod debet res destrui si-
ne spe refectionis. Idem autem erit si de
structio naturaliter contingat, si etiam
si sine spe refectionis, quia militat ratio
suprà facta, vt recte notauit Felin. supra<marginalia>Felin.</marginalia>
ex Bald. in l. Non ambigitur, ff. de Legib. &
alijs. Secus verò est, quando locus re ve
ra non simpliciter destruitur, sed vel oc-
cupatur, vel captiuatur ab hostibus, qui
est casus dicti cap. Pastoralis, vel destrui-<marginalia>C. Pastor.</marginalia>
tur, & ad tempus impeditur, ne re ædifi-
cari possit. tunc enim quandiu ex parte
superioris seu domini manet spes, & ius,
ac voluntas recuperandi, vel reparandi
illum, nō potest censeri simpliciter per-
ditus. vel destructus, sed dete&#x0303;tus, vel im-
peditus. Et ideo necessarium non est, vt
regula data ad illum simpliciter appli-
cetur, sed cum proportione.</P>
<P>  In illo ergo casu, quando locus per<marginalia>6.|Quid dice&#x0303;-|dum quan-|do locus &#xA751;|hostes, vel|casu diru-|tus est cum|spe refectio|nis.</marginalia>
vim hostium, vel casu dirutus est, aut cō
bustus cum spe refectionis, dist inguen-
da mihi videntur priuilegia loci, quę ip-
si solo siue pauimento concessa sunt,
eiq&#x0301;ue nude sumpto adhærere possunt,
ab his, quę directè respiciunt ędificium
vt te&#x0303;plum, vel quid simile. Priora enim
sine dubio permanent, quia eorum fun-
damentum non est destructum. Et tale
est, quod dicitur in dicta l. Æde sacra, quia
consecratio, aut benedictio solo adhæ-
ret: & ideo priuilegia, quę inde sequun-
tur, vt non esse locum venalem, nō posse
conuerti ad vsus prophanos, & siquæ
sunt similia, se&#x0303;per permanent. De poste-
rioribus verò sub distinguendum est:
nam quædam sunt priuilegia, quorum
vsus esse potest extra illum locum, alia
quæ pręcisè requirunt, vt intra talem lo
cum, vel templum aliquid fiat. Quæ sunt
prioris modi non solum nō amittuntur
omnino, verum etiam nec suspenduntur
pro illo tempore, quia per habitudinem
ad locum manent in personis, quę habe&#x0303;t
specialem relationem, seu morale ius
illius, & tunc maximè procedunt quæ di
cti authores dicunt, quòd Episcopus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0895.jpg/>
@@1@<SE895>888 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>vel canonicus talis loci, retinet denomi-
nationem ab illo, & fruitur priuilegijs si
bi concessis ratione Episcopatus, vel
canonicatus talis loci, & similia. Quia
ille locus non est fundamentum direct&#x0169;,
vt sic dicam, illorum priuilegiorum, sed
tantum in obliquo, idest, vt terminus il-
lius habitudinis: potest autem esset talis
terminus, etiam si non subsistat in re, sed
in spe, & iure, licèt n&#x0169;c sit occupatus ab
hostibus, vel hęreticis, &c. Priuilegia ve
rò, quæ sunt posterioris modi, licet non
amittantur omninò pro illo tempore, &
statu cessant, & quasi suspenduntur. Sic
dixi in vlt. sect. de Indulgent. cessare in-
dulgentiam templo concessam, si tem-
plum destruatur: & eadem ratione cessa
bit immunitas loci, si censeatur prima-
rio concessa ratione ædificij, non areæ.</P>
<P>  Dixi autem non omnino amittit t&#x0169;c
priuilegium, quando locus non est ex in-<marginalia>7.|Priuilegi&#x0169;|restituitur|restituto lo|codiruto, ni|si dirutus|fuerit exin|stitutoabha|be&#x0303;te ius, &|potesta tem|diruendi.</marginalia>
stituto dirutus ab habente ius, & pote-
statem, quia quando aliter destruitur,
permanere ce&#x0303;setur in iure, & spe, & ideo
si ad pristinum statum restituatur, pri-
uilegium etiam cum illo consurgit. Ad
quod facit l. 36. ff. de Religios. & sumpt.
fun. quæ sic habet. Cum loca capta sunt ab ho
stibus, omnia desinunt religiosa, vel sacra eße,
(vtiq&#x0301;ue quoad vsum, & quoad dicta pri-
uilegia pro illo tempore) quod si ab hac ca-
lamitate fuerint liberata, quasi quodam post li-
minio reuersa, pristino statui restituuntur. Et<marginalia>C. Quiamo|nasterium.|C. Pastor.|C. Quæ se-|mel.</marginalia>
idem sumitur ex cap. Quia monasterium, de
Relig. dom. & ex dicto cap. Pastoralis, &
dicto cap. Quæ semel. Ex quibus etiam su-
mitur ratio, quia in illis casibus semper
mansit solum immobile, in quo tanquā
in semine, & fundamento conseruari po-
tuit priuilegium veluti quoad proprie-
tatem, vt postea posset quoad vsum con-
surgere. Et ita formaliter loquendo (vt
sic dicam) verum est, hæc priuilegia per-
petua, seu realia eatenus durare, quate-
nus durat eorum fundamentum, vel hoc
destructo, cessare, aut extingui, si illud
omnino extinctum censeatur: nunquam
autem censetur ita extinctum, nisi quā-
do authoritate illius, qui potestatem ha
bet extinctum est.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc etiam fit, vt si Ecclesia in<marginalia>8.</marginalia>
vno loco destruatur, nō vt destructa sim
pliciter maneat, sed vt in alium locum
transferatur, nō amittat priuilegia, sed
cum illa transferantur, quando nō sunt<-P>@@

<-P>cōcessa ratione situs, sed directè ipsi te&#x0303;-
plo, & sub suo nomine. Tunc enim cense-
tur templum comparari personę, quę se
cum defert priuilegium personale: nam
illa etiā Ecclesia vna numero ce&#x0303;setur, vt
communiter docent iuris interpretes
cum Glos. in dicta Reg. Priuilegium, Alex.
Bald. & Felin. vbi supra, & Anton. 1. p. tit.<marginalia>Alex.|Bald.|Felin.</marginalia>
19. cap. 1. §. 2. Quid autem dicendum sit,
quando vnus locus, vel Ecclesia alteri
vnitur, vide apud Gloss. Hostiens. & Pa-
norm. in cap. 1. Ne sed. vacan.</P>
<Z>CAPVT VI.
De quatuor alijs priuilegiorum diuisionibus.</Z>
<P><INI3>V</INI3>Ltra partitiones prędictas s&#x0169;t a-<marginalia>1.|Priuilegiā|aliud ob bo|num priua|tum. ob cō-|mune ali-|ud tanquā|ob finem.</marginalia>
liæ, quæ licèt breui&#xA770; expediri pos
sint, necessariam doctrinam con-
tinent. Quinta ergo diuisio priuilegij
esse potest in illud, quod per se primo
datur propter priuatum bon&#x0169;, scilicet,
alicuius personæ, vel intuitu boni com-
munis. Circa quam diuisionem ante om
nia oportet terminos explicare. Distin-
guendo materiam priuilegij à fine pri-
uilegij, & intelligendo distinctionem de
materia non de fine. Omne enim priui-
legi&#x0169; ordinari potest, & debet ad com-
mune bon&#x0169; tanquā ad fine&#x0303;, vt sępe in su
perioribus dict&#x0169; est, quia hoc spectat ad
iustitiā eius: bono enim communi expe-
dit, vt priuata priuilegia dignis, vel in-
digentibus conferantur. Ite&#x0303; quia priui-
legi&#x0169;, licèt vni, vel alteri cōcedatur, vt
fauore&#x0303; continet, tamen vt continet prę
cept&#x0169;, & habet ratione&#x0303; legis obligat cō-
munitate&#x0303; respectu priuilegiati, vtiq&#x0301;; ad
seruād&#x0169; illi priuilegi&#x0169;, quatenus hoc ad
alios spectare potest; ergo sub hac ra-
tione respicere aliquo modo debet cō-
mune bon&#x0169;. Tame&#x0303; in materia priuilegij
vt fauore&#x0303; cōcedit, potest esse differe&#x0303;tia.
Nā materia priuilegij seu finis proxim&#xA770;
eius est cōmod&#x0169; illud, qd prębet priuile
giato. Hoc ergo cōmod&#x0169; interd&#x0169; est pri
uatæ, & singularis personæ, vel si ad plu-
res extenditur, vnāquāq&#x0301;; per se respicit
vt priuatā personā, & nō tant&#x0169; vt parte&#x0303;
alicuius cōmunitatis, & t&#x0169;c dicitur dari
propter priuat&#x0169; bon&#x0169; singulorum. Ali-
quādo verò priuilegi&#x0169; per se primo res-
picit bon&#x0169; alicuius cōmunitatis, & ideo
dicitur per se primo respicere cōmune<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0896.jpg/>
@@1@<SE896>Cap. 6. De quatuor alijs Priuilegiorum diuisionibus. 889
<duolan 2><-P>bonum. Neq&#x0301;; hoc excedit naturam pri-
uilegij, quæ lex priuata est: nam semper
illa communitas, cui datur tale priuile-
gium, consideratur vt pars quædam to-
tius reipublicæ, & ius illi concessum ce&#x0303;-
setur speciale, & non commune, ideoq&#x0301;;
per priuilegium concedi potest.<marginalia>2.</marginalia>
<P>  Sic ergo explicata diuisio rectè con-
stituitur. Nam verè dantur illa duo me&#x0303;-
bra: priuata enim priuilegia freque&#x0303;tissi
ma sunt, & cōmunia etiā sunt in vsu, nā
immunitas clericorum cōmune priuile
gium est; item priuilegi&#x0169; canonis, & fo-
ri, & similia, & ex prædicta diuersitate
nascuntur diuersi effectus morales, &
ideò meritò datur distinctio. Quam at-
tigit Gloss. in c. Si delictum, de Foro com-<marginalia>Glossa.</marginalia>
pet. & in l. Ius publicum. ff. de Pactis, & in
Authe&#x0303;t. vt sine prohibitione matres, &c. verb.
Senatus consultum, estq&#x0301;; solenne discrimen
inter illa membra, quod priori speciali
priuilegio potest ren&#x0169;ciare priuata per
sona, in cuius gratiā concessum est; non
aute&#x0303; posteriori. Prior pars expressa est
in multis iuribus, cap. Ad Apostolicam, de
Regularib. c. Si de dura, de Priuil. l. Siquis.<marginalia>C. Ad A-|postolicā.|C. Si de du|r{a}.|C. Si dilig.|C. Contin-|git.</marginalia>
C. de Pactis. Posterior etiā probatur in
d. cap. Si dilige&#x0303;ti, & c. Contingit, de Se&#x0303;t. excō.
& in l. Ius publicum. ff. de Pactis, vbi Iason
latè re&#x0303; explicat, & limitationes adducit.
Ratio verò est, quia priuatum ius, & cō-
modum est sub dominio vniuscuiusq&#x0301;;,
& ideo potest illi cedere, per se loquen-
do: bonum autem commune non ita pe&#x0303;-
det ex vniuscuiusq&#x0301;ue voluntate. Atq&#x0301;ue
ita hæc doctrina communis est, quam
locupletant Panormit. in dicto cap. Si
diligenti. n. 7. & latius ibi Felin. per tot&#x0169;,
& ibi alij, & in dicta l. Siquis, vbi præser-
tim Barth. Bald. & Iason.</P>
<P>  Et quide&#x0303; quoad posterius membrum<marginalia>3.|Nō potest|quis renun|tiare priui|legio dato|ob bonum|commune,|nisi poßet|separari su|um bonum|à commu-|ni.</marginalia>
ferè nō recipit illa regula limitatione&#x0303;,
sed ampliatione&#x0303;, propter excelle&#x0303;tiā bo-
ni cōmunis, ideoq&#x0301;; licet tale priuilegi&#x0169;
redundet in cōmodum priuat&#x0169;, non po-
test quis illi cōmodo ren&#x0169;ciare, ne prę-
iudicet bono cōmuni. Quod procedit,
quando vn&#x0169; non est separabile ab alio:
nā si quis posset priuare se suo cōmodo
sine præiudicio boni cōmunis, tunc fie-
ri posset, quia cessat impediment&#x0169;. Col-
ligi potest ex l. Si iudex. ff. de Minorib. Ce&#x0303;-
setur aute&#x0303; pertinere ad cōmune bon&#x0169;,
non solum id, quod respicit temporale&#x0303;
vtilitate&#x0303;, sed etiā quod pertinet ad bo-<-P>@@

<-P>nos mores, & ad cōueniente&#x0303; mod&#x0169; ope-
randi, qualis est, vt actus cum perfecta
libertate fiant. Et ideo addunt prædicti
auctores, si ex renuntiatione priuilegij
sequitur occasio aliqua peruerte&#x0303;di bo-
nos mores, non posse renuntiari. Ide&#x0303; est,
si priuilegium sit datum propter imper
fectionem iudicij, vel libertatis, vt est
de professione ante legitimam ætatem
facta, quod non solum nulla sit, verum
etiam nullam obligationem inducat, &
similia, de quibus videri possunt Glossa,
& Doctores in dicta leg. Si iudex, & super
alia iura citata.</P>
<P>  Circa aliud aute&#x0303; membr&#x0169; limitatio-<marginalia>3.|Quando nō|habet loc&#x0169;|ren&#x0169;tiatio|priuilegij|ob bonum|particula-|re conceß&#x0169;</marginalia>
nes adhibentur. Nam si priuilegi&#x0169; con-
cessum in priuat&#x0169; cōmodum vnius per-
sonę, respicit etiā cōmodum alterius, &
vn&#x0169; ab altero non est separabile, nō po-
test vnus eorum ren&#x0169;ciare iuri suo sine
cōsensu alterius, vt vxor, cui datur pri-
uilegi&#x0169; Velleian&#x0169;, ne obligetur fide ius-
sione non potest illi ren&#x0169;tiare, salte&#x0303; sine
consensu mariti. Ide&#x0303; est, si priuilegi&#x0169; ce-
dens in cōmodum vnius sit principali-
ter introduct&#x0169; in odium alterius, seu in
vindicatione&#x0303; delicti: t&#x0169;c enim nō habet
loc&#x0169; renuntiatio, vt dicti Auctores ai&#x0169;t,
quia non potest priuatus impedire prin
cipalem fine&#x0303; legis. Vnde hocvidetur re-
duci ad prius me&#x0303;br&#x0169; de bono cōmuni.
Cætera de hac ren&#x0169;tiatione videri pos-
sunt in dictis auctorib&#xA770;. Vn&#x0169; verò adno-
tabo tradit&#x0169; à Bart. Panorm. & alijs di-<marginalia>Bart.|Panormit.</marginalia>
centibus, posse homine&#x0303; renuntiare iuri
genti&#x0169;, vt dominio rei suę, quod iure ge&#x0303;
tium introduct&#x0169; est, non tame&#x0303; iuri natu
rali, quia immutabile est. Hoc aute&#x0303; non
probo, quia si loquantur de iure, prout
significat lege&#x0303; obligante&#x0303;, sic nullus po-
test renuntiare iuri genti&#x0169;, magis quam
naturali, quia licet ius genti&#x0169; non sit ita
immutabile, nihilomin&#xA770; respectu priua-
tor&#x0169; dici potest ęquè immutabile, quia
non magis potest quis priuata auctori-
tate mutare ius genti&#x0169;, quam naturale.
Si autem loquantur de iure vt dicit do-
minium, seu facultatem vtendi, sicut po
test homo renuntiare alicui iuri acqui-
sito per ius gentium, ita potest ren&#x0169;tia-
re iuri à natura dato, sicut renuntiat ho
mo libertati suæ, quę de iure naturę est.
Quæ constat ex supra tractatis de illis
iuribus gentium, & naturali, & ideò de
vtroq&#x0301;; magis videtur probanda distin-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0897.jpg/>
@@1@<SE897>890 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>ctio Glossæ in dicta Authentic. vt non
prohib. mat. &c. Quod iuri præcipienti
ren&#x0169;tiare nemo potest: iuri autem per-
mitte&#x0303;ti vnusquisq&#x0301;; potest per se loque&#x0303;-
do; & sub iure permittente cōprehendo
quidquid per hæc iura ita conceditur,
vt retineri, aut cōseruari nō præcipia{t$}.</P>
<P>  Sextò diuidi potest priuilegium in fa
uorabile, & odiosum. Quæ diuisio vide-<marginalia>5.|Priuilegi&#x0169;|aliud fauo-|rabile, odio|sum aliud,|quod scili-|cet vt alte-|ri est fauo-|ri, est alte-|ri incōmo-|do.</marginalia>
tur prima facie cōtra cōmunem ratio-
ne&#x0303; priuilegij: nam diximus suprà de ra-
tione priuilegij esse, vt speciale illud i&#xA770;,
quod cōcedit ad fauore&#x0303; spectet, & non
ad odi&#x0169;; quomodò ergo potest priuile-
gi&#x0169; in fauorabile, & odiosum distingui?
Sed hoc expedietur facile, si aduertam&#xA770;
relationes specie cōtrarias, vt æquale,
& inæquale, respectu diuersor&#x0169; non esse
oppositas. Sic ergo priuilegi&#x0169;, si cōside-
retur respectu eius, cui cōceditur, fauo-
re&#x0303; continet, & hoc modo supra loquuti
sumus, respectu verò alterius tertij po-
test iuri illius præiudicare, & sic esse o-
diosum. Igitur sensus diuisionis est, Pri-
uilegi&#x0169; quoddam esse fauorabile, id est,
putè fauorabile, quia ita vni prodest, vt
nemini noceat: aliud verò dici odios&#x0169;,
quatenus ex fauore vni concesso alteri
sequitur incōmod&#x0169;. Et ita exponitur di
uisio à Bald. in l. 1. ff. de Const. Princ. n. 8.<marginalia>Bald.|Panormit.|Tiraquel.</marginalia>
& sumitur ex Panor. in c. Quia, de Priuil.
& c. Olim, de verb. sig. & multis, quos re-
fert Tiraq. de vtroq&#x0301;; ret. in Pręfat. n. 62.
Maximè verò priuilegia ad lites solent
odiosa vocari, quia fauor cōcess&#xA770; acto-
ri v. g. pręmit reum, vel diminuit iudicis
potestate&#x0303;, & præsertim augetur odium,
quādo videtur priuilegi&#x0169; coarctare ius
naturale, vt c&#x0169; datur, v. g. c&#x0169; clausula de
Appellatione remota, vel alia simili. Ite&#x0303; be-
nefici&#x0169; ambitiosum, quale reputatur be
neficiale, odiosum censetnr à Glos. in c.
Quoniā, de Pręb. in 6. & à Panor. supr. tale
etiā iudicatur priuilegi&#x0169; de cimar&#x0169;, vel<marginalia>Panorm.|Tiraq.|Sarmient.</marginalia>
primogenituræ, licet de hoc vlt. res sit
dubia. De quo videri potest Tiraq. de
Primogen. q. 4. & Sarmi. li. 1. Select. c. 12.</P>
<P>  Dices, ergo erit priuilegi&#x0169;, licet odio-<marginalia>6.</marginalia>
sum, dispositio grauās aliquos, quādo il
lud grauamen cedit in fauore&#x0303; alior&#x0169;, vt
statut&#x0169; exclude&#x0303;s duce&#x0303;tes origine&#x0303; ex He
bręis ab aliqua Ecclesia, dici{t$}priuilegi&#x0169;
illius Ecclesiæ, quia cedit in honore&#x0303; ei&#xA770;:
nā licet exclusis sit onerosus, nō ideònō
erit priuilegium, sed erit odiosum. Res-<-P>@@

<-P>pondeo, in hoc posse esse quęstionem de
nomine. Tamen si propriè loquamur, il-
lud ex vi materię nō est priuilegium, sed
statut&#x0169; odiosum cōstitue&#x0303;s quandā irre-
gularitate&#x0303;, vel inhabilitate&#x0303;, quia ratio
dispositionis ex fine primario, & quasi
intrinseco sumenda est, & inde accipit
quasi specie&#x0303;, & nome&#x0303;; & ideò nō est pro-
priè priuilegi&#x0169;, quia, vt suprà dixi, pri-
uilegi&#x0169; per se dat fauore&#x0303;, vnde nō deno-
minatur odiosum, nisi ex effectu per ac-
cidens resultante, qui debet supponere
fauorem. Fateor tamen illud statutum
posse dici honorarium, & fauorabile ta-
li Ecclesiæ quasi per resultantiam, &
fortasse ex intentione operantis.</P>
<P>  Tunc verò insurgit contra diuisione&#x0303;<marginalia>7.|Difficultas</marginalia>
altera obiectio per contrari&#x0169; extrem&#x0169;,
quia in hoc sensu null&#x0169; est priuilegi&#x0169; fa-
uorabile: nam eo ipso, quod nemini prę-
iudicat, etiāsi benefici&#x0169; cōferat, desinit
esse priuilegi&#x0169;, & manet in cōmuni ra-
tione beneficij, vt testantur Sylu. verb.<marginalia>Syluest.|Angel.|Tabien.</marginalia>
Priuilegium, in principio, & ibid. Angel. &
Tabien. n. 1. qui in hoc sequuti sunt Pa-
norm. in cap. Olim. de Verb. sign. in fine.
Sed respondemus negando assumptum:<marginalia>Expeditur|difficultas.</marginalia>
sicut enim suprà diximus esse posse ve-
rum priuilegium, scilicet, si iuri cōmuni
nō deroget, ita nunc dicimus, nō esse de
ratione priuilegij, vt alicui præiudicet;
satis enim est, vt alicui fauorem extra
ordinarium conferat. Nam licet, hoc vi
deatur pertinere ad modum loquendi,
tamen ad intelligenda iura, & interpre
tanda priuilegia potest conferre, vt po-
steà videbimus. Quod autem id non sit
de ratione priuilegij patet, quia nullo
iure probatur. Sed potius indicāt iura,
priuilegium esse intelligendum sine præ
iudicio tertij, quoad fieri possit, quādo
aliud in ipso priuilegio nō exprimitur,
cap. Quanuis, de Rescrip. in 6.</P><marginalia>8.</marginalia>
<P>  Neq&#x0301;ue etiam id colligitur ex defini-
tione priuilegij communiter recepta,
nec ex iuribus, ex quibus illam sumpsi-
mus. Nec etiā ex cōmuni modo loque&#x0303;-
di, quin potius multa indulta, quæ fauo-
re&#x0303; vnius sine alior&#x0169; præiudicio cōtine&#x0303;t,
cōmuniter vocātur priuilegia, vt facul-
tas audie&#x0303;di Missā te&#x0303;pore interdicti, co-
mede&#x0303;di lacticinia in te&#x0303;pore quadrages-
simę, laborādi, aut piscandi in die festo.
Interd&#x0169; etiā priuilegi&#x0169; est reciproc&#x0169;, &
commune illi, cui posset nocere, & ideò<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0898.jpg/>
@@1@<SE898>Cap. 6. De quatuor alijs Priuilegiorum diuisionibus. 891
<duolan 2><-P>non potest dici nociu&#x0169; alicui, vt priuile-
gi&#x0169; feriādi in litibus te&#x0303;poribus lege prę
finitis, vel facie&#x0303;di testament&#x0169; sine iuris
sole&#x0303;nitate, &c. Et multa sunt priuilegia,
quæ secundum ius commune intellig&#x0169;-
tur, ne alteri noceant, vt latè prosequi-
tur Felin. in cap. 1. de Constit. n. 4. & 9.<marginalia>Felin.</marginalia>
Potest ergo inueniri priuilegium null&#x0169;
alijs afferens præiudici&#x0169;, & hoc est ma-
ximè fauorabile priuilegium. Et ita sub
sistit diuisio, qua postea sæpius vtemur
circa interpretationem priuilegij, & in-
de magis constabit differentia inter me&#x0303;
bra prædicta.</P>
<P>  Septima diuisio esse potest priuilegij
in affirmatiu&#x0169;, & negatiu&#x0169;, quę minoris<marginalia>9.|De priuile|gio affirma|tiuo & ne-|gatiuo.</marginalia>
quide&#x0303; momenti est, non est tamen omit-
tenda propter verborum vsum. Dicitur
enim affirmatiuum priuilegium, quod
concedit facultate&#x0303; agendi: negatiu&#x0169; ve-
rò quod dat licentiā aliquid omitte&#x0303;di,
sicut alibi distinximus vot&#x0169; in affirma-
tiuum, & negatiu&#x0169;. Nam licet obligatio
voti semper positiua sit, nihilomiuus ex
parte materiæ vnum dicitur affirmati-
uum, & aliud negatiuum: sic ergo omne
priuilegi&#x0169; positiuè (vt sic dicam) conce
dit fauore&#x0303;, tamen interdum est ad vsum
negatiuum, interdum ad affirmatiu&#x0169;, &
ideò duplice&#x0303; illam denominatione&#x0303; reci
pit, ad instar etiam legis, seu præcepti,
quod eode&#x0303; modo diuiditur, & cum pro-
portione explicanda est hæc partitio.
Duplex aute&#x0303; differe&#x0303;tia potest notari in-
ter illa duo me&#x0303;bra. Vna est, quòd priui-
legium negatiu&#x0169; semper est cōtra lege&#x0303;,
affirmatiuum aute&#x0303; non semper, sed in-
terdum est contra, interdum vltra, seu
præter legem, vt suprà de priuilegio in
genere dict&#x0169; est. Et quando vtrumq&#x0301;; est
contra lege&#x0303;, etiam differunt, quia priui-
legium negatiu&#x0169; est contra præceptum
affirmatiu&#x0169;, priuilegium aute&#x0303; positiu&#x0169;
est contra negatiuum præceptum.</P>
<P>  Ratio vtriusq&#x0301;; partis est, quia ad omit-<marginalia>10.</marginalia>
tend&#x0169; id, quod non est præcept&#x0169;, non est
necessari&#x0169; priuilegi&#x0169;, quia ad nō operā-
d&#x0169; absolutè non est necessaria specialis
potestas, sedvol&#x0169;tas sufficit, quia sermo
est de omissionibus liberis: nec etiā ad
omittend&#x0169; licitè ea, quæ præcepta non
sunt, est necessaria specialis indulge&#x0303;tia,
quia ipsa care&#x0303;tia legis præcipie&#x0303;tis act&#x0169;
est sufficiens indulge&#x0303;tia; ergo tale priui
legi&#x0169; necessario supponit affirmatiuum<-P>@@

<-P>præcept&#x0169;. Sub præcepto autem cōpre-
hendo quanc&#x0169;q&#x0301;; regulā quoc&#x0169;q&#x0301;; modo
obligante&#x0303;, vel dirigente&#x0303;, vt cum propor
tione illi respōdeat priuilegi&#x0169;, seu lice&#x0303;-
tia. Cōprehendo etiā præceptum nō so-
lum certum, sed etiā dubium, vel ita in-
tellectum, vt possit scrupulos genera-
re; vt complectar etiam priuilegia, quæ
ad tollendos scrupulos, & pacandas cō-
scientias conceduntur: nam hæc etiam
negatiua esse solent, vt constat. At verò
actio positiua aliquando absolutè non
est in hominis facultate, quia illam va-
lidè facere non potest, neq&#x0301;; licitè, neq&#x0301;;
illicitè, vt sacerdos simplex non potest
absoluere sine iurisdictione, nec pręsby
ter non Episcopus potest cōfirmare: ali-
quando verò licet actio quoad substan-
tiam sit in hominis facultate, non est illi
licita, quod solum contingit quando est
prohibita. Hinc ergo fit, vt priuilegium
positiuum, quod facultate&#x0303; aliquam mo-
ralem ad agendum concedit, interdum
det facultatem licitè operandi, & tunc
sit contrati&#x0169; affirmatiuo præcepto: ali-
quando verò dat absolutam facultatem
operādi, & tunc esse posset sine deroga-
tione alicuius præcepti per solam con-<marginalia>Priuilegi&#x0169;|negatiuum|perdi nō po|test per nō|vsum sicve|rò de affir-|matiuo sen|tiunt mul-|ti.</marginalia>
cessionem nouę facultatis, quam null&#x0169;
pręceptum prohibet. Et hinc sequitur
altera differentia, quia priuilegium ne-
gatiuum perdi non potest per omissio-
nem, seu per non vsum, quia eius vsus in
omissione consistit, & ideo qui omittit
iam vtitur priuilegio, & ita ex vi omis-
sionis non amittit illud. De affirmatiuo
verò multi sentiunt posse amitti per nō
vsum. Sed quia id controuersum est, in
proprio loco infrà tractabitur.</P>
<P>  Octauo notari potest alia diuisio pri-<marginalia>11.|Priuilegi&#x0169;|aliud dat&#x0169;|pro foro ex|terno; aliud|pro inter-|no.</marginalia>
uilegij ad praxim vtilis. Nam quoddam
dicitur dari pro foro externo, aliud &#xA753;
interno, vt constat ex dictis in cap. 2. &
ex communi vsu. Hęc aute&#x0303; duo membra
ita sunt intelligenda, vt se habeant tan-
quā includens, & inclusum, non tanquā
mutuo se exclude&#x0303;tia. Nam priuilegium
pro interno foro exclusiuè sumitur, id
est, pro illo, quod in conscientia habet
effect&#x0169;, in foro aute&#x0303; exteriori nihil ope-
ratur; aliud verò quod in foro exteriori
valere dicitur, accumulatiuè (vt sic di-
cā) accipie&#x0303;dum est, seu nō ad exclude&#x0303;d&#x0169;
forum internum, sed ita vt sensus sit, nō
tantum in interno, sed etiam in exter-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0899.jpg/>
@@1@<SE899>892 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>no operari. Nam in hac materia priui-
legi&#x0169;, quod in foro exteriori valet, etiā
in interiori operatur, quia non in præ-
sumptione fundatur hic valor, sed in ve
ritate. Vt aute&#x0303; vtrumq&#x0301;; membrum me-
li&#xA770; intelligatur, oportet aduertere, duo-
bus modis posse contingere, vt priuile-
gium valeat in foro interiori, & non in
exteriori, scilicet, per se, & per accide&#x0303;s.
Per se, appello, quādo ex intentione dā-
tis cum illa limitatione datur, quæ de-
bet ex verbis priuilegij cōstare, alioqui
priuilegium simpliciter concessum, in
vtroq&#x0301;ue foro valere censendum est, nisi
ex subiecta materia, vel circunstantijs,
adiuncto vsu, aliud sufficienter constet.
Per accidens aute&#x0303; contingere dico pri-
uilegium non valere in foro exteriori,
quia ex solo defectu probationis, vel in-
strumenti non admittitur: hoc enim ac-
cidentarium est, & extrinsecum, vt con-
stat ex dictis in capite 2. & ideo non va-
riat qualitatem priuilegij secundum se,
ideoq&#x0301;; diuisio &#xA753;prie intelligitur de pri-
uilegio per se limitato ad for&#x0169; intern&#x0169;.</P>
<P>  Et hoc modo etiam dicimus, non da-<marginalia>12.</marginalia>
ri priuilegium limitatum ad solum for&#x0169;
externum, vtiq&#x0301;ue per se loquendo. Nam
per accidens contingere etiā poterit,
vt aliquod priuilegi&#x0169;, quod in conscie&#x0303;-
tia non valet, quia re vera habuit sub-
stantiale&#x0303; de fectum, subreptionis, vel a-
liud simile, in foro exteriori valeat, seu
habeat effect&#x0169; ex defectu probationis
talis nullitatis. Quāquam si ipso iure sit
nullum, re vera nō sit verum priuilegi&#x0169;,
etiam quoad forum extern&#x0169;, sed tant&#x0169;
apparens, vel pręsumptum, quia nō pro-
batur contrari&#x0169;, & ideo quidquid in fo-
ro externo, exvi talis priuilegij fit, in cō
scientia non valet, etiāsi in foro exter-
no non possit impugnari, vel irritari.
Nos aute&#x0303; loquimur de priuilegio vali-
do, ac vero, & sic dicimus, illud, quod in
externo foro admittitur, & operatur, e-
tiam in conscie&#x0303;tia conferre securitate&#x0303;,
quia quidquid in virtute illius fit, verè,
ac solidè fact&#x0169; est. Neq&#x0301;; in hoc inuenio
exceptionem, aut dubitandi rationem,
præsertim in priuilegijs canonicis, seu
Pontificijs, quæ magis cōsulunt conscie&#x0303;
tijs, quam externis iudicijs, & quando
dantur de rebus pertine&#x0303;tibus ad hæc iu
dicia, ita dantur, vt securas reddant cō-
scientias in vsu eorum, & in actibus, per<-P>@@

<-P>quos dātur. De ciuilibus aute&#x0303;, seu tem-
poralib&#xA770; priuilegijs videri potest, inter-
dum concedi solum quoad forum exter
num, vt si Rex det ministro suo licentiā
recipiendi impunè contra lege&#x0303;, vel sta-
tuta sui officij, vel quidpiam simile. Di-
co tame&#x0303; huiusmodi priuilegia, nisi talia
sint, & tam iusta, vt possint in conscien-
tia habere effect&#x0169; honestandi tale&#x0303; act&#x0169;,
tollendo re vera prohibitione&#x0303; eius; ini-
qua esse, & fortasse nulla, vtpotè cōtra-
ria cōmuni bono: vel certè licet aliqua
talia possint cogitari valida, sunt tant&#x0169;
permissiones quædam in exteriori fo-
ro in ordine ad p&#x0153;næ remissionem, &
ideò non merentur nomen priuilegij.</P>
<P>  Vltimo circa priuilegium fori inter-<marginalia>13.|Forum in-|ternum cō-|scientiæ, &|p&#x0153;nitentię|secund&#x0169; ali|quos nō co-|incidere.</marginalia>
ni oportet aduertere, interdum forum
illud vocari forum conscientiæ, inter-
dum verò forum p&#x0153;nitentiæ, quæ duo
(iuxta aliquorum opinionem) non con-
uertuntur. Nam forum conscientiæ ge-
neralius est, & comprehendit forum pę-
nitentię: nam illud etiā est quoddam fo-
rum conscientiæ, latius verò exte&#x0303;ditur,
quia multi sunt effectus pertinentes ad
conscientiā, qui extra sacrament&#x0169; p&#x0153;-
nitentiæ fieri possunt, sicut est absolutio
à censura, vel dispensatio ab irregula-
ritate, vel concessio, aut lucratio indul
gentiæ, &c. Forum aute&#x0303; p&#x0153;nitentiæ est
forum sacrame&#x0303;talis iudicij p&#x0153;nite&#x0303;tiæ,
quod magis limitatum est. Vnde fit, vt
priuilegia, quorum vsus conceditur in
foro p&#x0153;nitentiæ, non solum tantum va-
leant pro foro conscientiæ, sed etiā ex-
erceri non possint, nisi per sacerdotem
audientem confessionem, & iudicante&#x0303;
in foro p&#x0153;nite&#x0303;tiæ. Priuilegia verò, quæ
simpliciter cōceduntur in foro conscie&#x0303;
tiæ, etiam extra sacramentum pęniten-
tiæ, ad securitatem, & fructum solius cō
scientiæ obtineri possint etiam per non
sacerdotem, quandiu per hominis mini
steriun applicāda sunt, vt in absolutio-<marginalia>Emmanu.|Roder.|Cap. Præ|tereà.</marginalia>
ne à censura, &c. Ita sentit Emman. Ro-
der. tom. 1. Quæstion&#x0169; regular. q. 61. art.
10. Pro qua sententia citat Præpositum
in cap. Præterea. 2. de Sponsal. distingue&#x0303;-
tem triplex for&#x0169;, contentiosum, pęnite&#x0303;-
tiale, & medi&#x0169;, scilicet, conscie&#x0303;tię. Citat<marginalia>Anton.|Syluest.|Nauar.</marginalia>
etiā Anto. Sylu. & Nau. sed in his aucto-
ribus nihil reperio, quod ad prædictam
subdiuisione&#x0303; pertineat, & non immerito
possent in contrarium allegari. Nam in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0900.jpg/>
@@1@<SE900>Cap. 6. De 4. alijs Priuilegiorum diuisionibus. 893
<duolan 2><-P>primis Nauar. cap. 27. n. 41. vbi citatur,
solum distinguit forum conscientiæ, &
cōtentiosum, refertq&#x0301;; opinionem dice&#x0303;-
tium, absolutionem ab excōmunicatio-
ne in foro contentioso posse dari à non
sacerdote; in foro aute&#x0303; conscientiæ so-
lum à sacerdote, & ipse limitat hanc po
steriorem partem, dicens esse veram,
quando absolutio à censura coniungi-
tur cum absolutione à peccatis: non ve-
rò si sola detur, quia sic etiam in foro
conscientiæ potest dari à non sacerdo-
te. De foro autem p&#x0153;nitentiæ nihil spe-
cialiter dicit, neq&#x0301;ue affirmat, solam illā
absolutionem, quæ est sacrame&#x0303;talis, vel
cum sacramentali datur, pertinere ad
forum p&#x0153;nitentiæ.</P>
<P>  Alij verò auctores longe aliter lo-<marginalia>14.|Forum p&#x0153;|nitentiale,|& conten-|tiosum quo|modo disti&#x0303;-|g&#x0169;t aliqui.</marginalia>
quuntur de absolutione ab excommu-
nicatione in foro p&#x0153;nitententiæ, seu pę
nitentiali, quod distinguunt ab externo
foro, seu contentioso: nam p&#x0153;nitentia-
le vocant quoties absolutio datur in or
dine ad conscientiam, iudiciale, quādo
datur in ordine ad Ecclesiam. Quia ve-
rò absolutio ab excōmunicatione etiā
in ordine ad conscientiā dupliciter da-
ri potest, scilicet, in forma canonis A
nobis. 2. de Sentent. excommun. vel sim-
pliciter, ideò distinguunt illam in sole&#x0303;-
nem, & non solennem, & priorem aliqui
vocant p&#x0153;nitentialem, quasi per anto-
nomasiam, non quia in sacramento p&#x0153;-
nitentiæ datur: aperte enim dicunt, id
non esse necessarium, sed quia datur in
forma solennis p&#x0153;nitentiæ, & cum Psal
mo p&#x0153;nitentiali. Et hoc modo loquitur
Rosel. verb. Absolutio. 2. n. 8. in fine, & af-<marginalia>Rosel.</marginalia>
firmat, absolutionem p&#x0153;nitentialem, id
est, solennem à folo sacerdote posse da-
ri, licet possit dari sine sacramento p&#x0153;-
nitentiæ, & ita per forum p&#x0153;nitentiale
non intelligit forum sacramen ti p&#x0153;ni-
tentiæ, sed forum solennis p&#x0153;nitentiæ;
& in re idem tradit Syluest. verb. Abso-
lutio. 1. licèt latius sumat forum p&#x0153;nite&#x0303;-<marginalia>Syluest.</marginalia>
tiale, vt comprehendit absolutionem so
lennem, & non solenne&#x0303;. Vnde videtur il-
lud sumere pro foro conscientię. Priori
etiā modo loquitur apertè de foro p&#x0153;-<marginalia>Antonin.</marginalia>
nali. Anton. 3. p. tit. 24. ca. 77. in fine ante
§. 1. verb. Absolutio aute&#x0303;, &c. Docet tame&#x0303;,
etiā non sacerdote&#x0303; posse ex cōmissione
absoluere in illo foro p&#x0153;nitentiali à ce&#x0303;
sura, non absoluendo à culpa apud De&#x0169;.<-P>@@

<-P>Et c&#x0169; illo sentit Tabien. Absolutio. 2. q. 4.<marginalia>Tabien.</marginalia>
n. 7. Ex his ergo potius colligitur, for&#x0169;
pęnite&#x0303;tiale nō limitari ad iudici&#x0169; sacra
me&#x0303;talis pęnite&#x0303;tiæ, sed extendi ad omne
iudici&#x0169;, quod habere potest effect&#x0169; su&#x0169;
in foro conscie&#x0303;tiæ, & exercetur c&#x0169; for-
ma aliqua p&#x0153;nitentiæ apud Deum.</P>
<P>  Hinc ergo infero primo, quod licèt<marginalia>15.|Licet ver-|ba priuile-|gij loquan-|tur de foro|p&#x0153;nitentiæ|non sunt li-|mitanda ad|iudici&#x0169; sa-|cramenta-|le p&#x0153;niten|tiæ.</marginalia>
verba priuilegij loquātur de foro pęni-
te&#x0303;tiæ non sunt limitanda ad iudici&#x0169; sa-
crame&#x0303;tale pęnite&#x0303;tiæ, quia illa restrictio
nec in proprietate verbor&#x0169;, nec in cō-
muni vsu habet fundament&#x0169;, neq&#x0301;; in re
ipsa, quia p&#x0153;nitentia etiā Ecclesiastica
non est tant&#x0169; sacramentalis, sed extra
sacrament&#x0169; aliquod etiā iudicium p&#x0153;-
nitentiale exerceri potest. Vnde infero
sec&#x0169;do, inter for&#x0169; conscientiæ, & pęni-
tentiæ solā hanc differentiā constitue&#x0303;-
dam videri, quod for&#x0169; cōscientię per se
non supponat culpā, nec ordinatur ad
remittend&#x0169;, vel vindicādum alique&#x0303; de-
fect&#x0169;, vel aliquod vincul&#x0169; apud Deum:
multa enim cōceduntur in foro conscie&#x0303;
tiæ per se, propter bonum, vel fauorem
concedend&#x0169;, & non propter malum tol
lendum; forum aute&#x0303; p&#x0153;nitentię dicitur
in ordine ad tollend&#x0169; aliquod vincul&#x0169;.
vel mal&#x0169; apud De&#x0169;, siue illud tollatur &#xA751;
propri&#x0169; sacrament&#x0169; pęnite&#x0303;tiæ, siue per
alios act&#xA770; oste&#x0303;siuos, aut inflictiuos pęni-
tentiæ. Hæc enim differe&#x0303;tia rectè f&#x0169;da-
tur in &#xA753;prietate verbor&#x0169;, & in vsu, & om
nis alia nō videtur habere fundame&#x0303;t&#x0169;.</P>
<P>  Ex quibus infero tertio, quādo priui<marginalia>16.|Priuilegi&#x0169;|concessum|tantum in|foro p&#x0153;-|nitentiæ,|non exten-|di ad for&#x0169;|contentio-|sum, intelli|gitur per il|la verba.</marginalia>
legium tant&#x0169; cōceditur in foro p&#x0153;nite&#x0303;tiæ,
per illa verba significari, non exte&#x0303;di ad
for&#x0169; contentiosum, & externum, sed ad
for&#x0169; conscientiæ limitari, quia est com-
munis vsus, & sensus illorum verborum.
Significatur etiā, tale priuilegium dari
ad tollend&#x0169; aliquod mal&#x0169;, aut vinculum
apud De&#x0169;, vt ex dictis patet. An verò il-
lud vincul&#x0169; per tale priuilegi&#x0169; sit tolle&#x0303;-
d&#x0169; in ipso sacrame&#x0303;to pęnite&#x0303;tiæ, nec ne,
per illa verba non explicatur, sed iuxta
qualitate&#x0303;vinculi explicand&#x0169; est. Nam si
fuerit vincul&#x0169; culpæ forum sacramenti
requirit, si aute&#x0303; fuerit vinculum p&#x0153;næ,
aut ce&#x0303;surę, sine sacrame&#x0303;to tolli poterit,
imponendo salutarem pęnitentiā, quod
est exercere aliquod p&#x0153;nitentiale iudi-
cium. Vnde si indultum dicat, in foro con-
scientiæ, iniuncta p&#x0153;nitentia salutari (sicut lo<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
quitur Concilium Tridentinum sess. 24.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0901.jpg/>
@@1@<SE901>894 Lib. 8. De lege humanà fauorabili.
<duolan 2><-P>cap. 6. de Reformat.) perinde est, ac si di
ceretur in foro p&#x0153;nitentiæ, aut p&#x0153;ni-
tentiali. Quapropter censeo, vsum pri-
uilegij non esse limitandum ad sacrame&#x0303;
tum p&#x0153;nitentiæ, nisi vbi vel absolutio
sacramentalis per se fuerit necessaria,
vt in priuilegio obtinendi absolutione&#x0303;
à reseruatis, vel vbi verba indulti id ma
nifestè explicauerint. Neq&#x0301;ue satis erit,
quod executio indulti cōmittatur sacer-
doti, quia tunc, licet requiratur talis cō-
ditio in persona, & quoad illam seruan-
da sit forma indulti, non tamen ideo re-
quiritur, quòd ministret actu tale sacra-<marginalia>Cap. Ca-|nonic{a}.</marginalia>
mentum; Argumento cap. Canonic{a}, de
Sentent. excommunicat. in fine, ibi, Qui
præsbyter esse debet, c&#x0169; Gloss. ibi. Et est per
se manifestum. Imò neq&#x0301;; satis erit, quod
indultum dicat sacerdoti confessori, quia il-
lud etiam est nomen officij, & muneris,
non actualis exercitij, & ita ex vi illor&#x0169;
verborum requiritur, vt persona sit ap-
probata, ita vt eligi possit in confesso-
rem, non verò vt actu confessionem au-
diat. Sicut in illo priuilegio Leonis X.<marginalia>Leon. 10.</marginalia>
quod supra refert Emmanu. ex supplem.
conces. 174. quo concessit Minoribus,
qui audiunt confessiones, vt possint absolue-
re à censura in foro cōscientię sine for-
ma solenni absolutionis ab excommu-
nicatione, verbum illud, Qui audiunt, non
dicit actum, sed aptitudinem, id est, qui
audire solent, vel ad hoc munus exposi-
ti sunt, & ita vti possunt illo priuilegio
etiam extra sacrame&#x0303;tum confessionis.
Vt ergo priuilegi&#x0169; limitetur ad sacra-
mentum confessionis, quando materia
illud per se non postulat, necesse est, vt
expressis verbis, & formalibus in eo ex
primatur: quæ autem verba sufficiant
in singulis bullis, vel indultis, prudenti
consideratione ex vi verbor&#x0169;, cum an-
tecedentibus, & subsequentibus, iudi-
candum est.</P>
<Z>CAPVT VII.
Vtrum sit aliquod priuilegi&#x0169; per se non script&#x0169;,
nec expresse conceß&#x0169;, sed vsu comparat&#x0169;.</Z>
<P><INI3>P</INI3>Ræter diuisiones superiori capite<marginalia>1.</marginalia>
explicatas potest addi alia de du-
plici priuilegio, scriptovidelicet,
& non scripto tamen quia generatim
sumpta hæc diuisio nota fere est ex di-
ctis in capite secundo, vbi explicando<-P>@@

<-P>qualiter scriptura sit ad priuilegi&#x0169; ne-
cessaria, ferè explicuimus, quæ ad scrip
tum priuilegi&#x0169; pertinere possunt, ideò
tant&#x0169; de non scripto hìc superest dice&#x0303;-
dum. Supponimus ergo dari aliqua pri-
uilegia scripta, quia licet scriptura non
sit de substantia priuilegij, potest mult&#x0169;
referre, quod priuilegium scriptum sit.
Quia scriptura est signum expressum, &
durabile, quod cōtinere solet, ac debet
modum gratiæ, & ideo vtilissimum est,
priuilegium esse scriptum, vt de illo me-
lius, ac certius constare possit. Atq&#x0301;; ita
illud est maximèvsitatum in priuilegijs,
quæ ab homine conceduntur. Oportet
autem, vt scriptura sit authentica, itavt
faciat fidem. Quod cum proportione
applicandum est ad forum conscientię,
& externum: nam ad forum conscientię
satis est, quod faciat priuatam fide&#x0303; pro-
babilem: ad externum autem oportet,
vt faciat fidem publicam, alias oporte-
bit, vt veritas scripturæ alio modo per
testes, vel alia instrumenta probetur.
Solet autem scriptum subdiuidi in sim-
plex, & multiplex: nam illud cōtinet tā-
tum vnam gratiam, hoc verò plures, vt
in Bullis Pontificijs passim videbimus.
Sed diuisiovalde materialis est. magisq&#x0301;;
datur de instrumentis priuilegiorum,
quam de ipsis priuilegijs: hæc enim li-
cet in vno scripto contineantur, & à cō
tinente dicantur esse vnum priuilegi&#x0169;,
si tamen concedunt facultates, aut gra-
tias diuersas, plura sunt, & tot sunt pri-
uilegia, quot sunt huiusmodi clausulæ
in indulto.</P>
<P>  Alio verò modo solet scriptum pri-<marginalia>2.|Scripti pri-|uilegij sub|diuisio.</marginalia>
uilegium subdiuidi in illud, quod in iure
communi scriptum, seu incorporatum
est, & illud, quod est extra ius in priuatis
bullis, vel alijs similibus instrumentis,
aut codicibus. Inter quæ priuilegia,
quod attinet ad substantiam, & effect&#x0169;,
in re ipsa, & coram Deo non est differe&#x0303;-
tia, tum quia in vtrisque intercedit ea-
dem voluntas, & potestas Pontificis, vel
alterius Principis, seu superioris respe-
ctiuè, tum etiam, quia supra dictum est,
scripturam non esse de substantia priui
legij; multo ergo minus erit, quod scri-
ptura sit in tali, vel tali libro contenta.
Nihilominus tamen quoad aliquos effe
ctus humanos, & morales poterit esse
inter hæc priuilegia magna differentia.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0902.jpg/>
@@1@<SE902>Cap. 7. Vtrum sit priuilegium per se non scriptum. &c. 895
<duolan 2><-P>Primò quoad rationem legis, & obliga-
tionem eius, quia priuilegia inserta in
iure communi, eo ipso sunt sufficienter
promulgata, & de se obligant omnes ad
illorum obseruationem; priuilegia aute&#x0303;
contenta in priuata scriptura non sole&#x0303;t
ita esse promulgata in speciali, vnde fa-
cile poterunt ignorari, vel in dubi&#x0169; re-
uocari. Secundo quoad firmitatem, &
permanentiam. Nam illa priuilegia, quę
sunt in iure cōmuni inserta difficili&#xA770; re-
uocantur, & specialibus indigent clau-
sulis, vt abroge&#x0303;tur ex dispositione eius-
dem íuris cōmunis, vt infra videbimus.</P>
<P>  Omisso ergopriuilegio scripto, circa<marginalia>3.|Dupliciter|intelligipri|uilegi&#x0169; esse|non script&#x0169;</marginalia>
nō scriptum est vlterius considerand&#x0169;,
duplici modo posse intelligi, priuilegi&#x0169;
esse nō scriptum, scilicet, per accidens,
vel per se. Peraccidens voco, non scri-
ptum illud, quod à Principe expressè
concessum est, & ore prolatum, & (vt ita
dicam) sufficienter dictatum, vt scribi
possit. Peraccidens autem contigit, vt
non scriberetur, vel certe non literis
authenticis. Et hoc potest vocari priui-
legium ab homine concessum sine scri-
ptura, & in Pontificis cōcessionibus so-
let hoc vocari viuæ vocis oraculum, &
cum proportione potest nomen accom-
modari ad gratias aliorum Principum.
De hoc ergo priuilegio procedunt ma-
ximè dicta ìn cáp. 2. de valore priuilegij
non scripti, & de modo, quo in foro con
scientiæ, vel iudiciali probari potest.
Per se autem voco priuilegi&#x0169; non scri-
pt&#x0169;, illud, quod à nemine ita est expres-
se cōcessum, vt scribi possit, sedvsu quo-
dam, & tacita cōniuentia Principis cō-
paratum est: & huiusmodi erit priuile-
gium consuetudine introductum, si ve-
rè introduci potest: & de hoc in pręsen-
ti disputationem instituimus.</P>
<P>  Merito enim dubitari potest, an sine<marginalia>4.|An sine ex|pressa Prin|cipis cōces-|sione poßit|priuilegi&#x0169;|consuetudi|ni compa-|rari.</marginalia>
expressa Principis concessione, possit
priuilegium consuetudine comparari.
Ratio autem dubitandi est, quia nemo
potest authoritate sua se eximere à le-
ge, consuetudo autem operandi con-
tra legem, vel præter legem propria au-
thoritate subditi fit; consistit enim talis
consuetudo ìn proprijs actibus ipsius
subdìti ergo. Confirmatur, quia priui-
legium, vel est quædam exceptio à lege
vel certè ius aliquod supra legem; exce-
ptionem autem à lege solum potest fa-<-P>@@

<-P>cere Auctor eius, vel superior: specialis
item potestas operandi supra lege&#x0303;, par-
ticipatio quædam est superioris pote-
statis, & ideò ab illa etiam manare de-
bet; ergo non potest subditus per solos
actus sua voluntate factos illam vsurpa-
re. Dices; ibi interuenire tacitam vol&#x0169;-
tatem Principis. Sed contra, quia hæc
tacita voluntas non potest esse sine sci-
entia; Princeps autem non præsumitur
scire specialia facta, vel consuetudines,
sed ad summ&#x0169; vniuersales; ergo specialis
consuetudo nō ostendit, vel inducit ta-
citam voluntatem Principis. Et confir-
matur hoc, nam hac ratione Gregor. Pa<marginalia>Gregor.</marginalia>
pa in cap. Contra mores, d. 100. sentire vi-
detur cōsuetudinem specialem nō præ-
ualere contra generalem, nisi in priui-
legio scripto fundetur. Ideò enim scri-
bit ad quendam Episcopum, necessari&#x0169;
esse contra generalem consuetudinem,
Scripto priuilegio setueri. Imo idem Episco-
pus non videtur fui sse ausus allegare cō
suetudinem specialem contra generale&#x0303;
nisi in virtute priuilegij ab homine con
cessi, patet ex illis verbis. Præceptum Ioā
nis prædecessoris nostri misistis annexum conti-
nens omnes consuetudines ex priuilegio præde-
cessorum nostrorum conceßas, vobis, Ecclesiæ&#xE8BF;&#x0301;
vestrædeberi seruari. Non ergo sufficit cō-
suetudo, quando illa est contra legem,
nisi ipsa in priuilegio fundetur, & ideò
Gregor. ibidem vrget Episcop&#x0169;, vt pri-
uilegium ostendat, alioqui non posse ob
tinere contra generalem morem. Vnde
sic concludit. Restatpostquam talia agere ne-
que consuetudine generali, neque priuilegio ve&#x0303;-
dicas, vt vsurpare te cōprobes quod fecisti Quæ
partitio insufficiens esset, & collectio
claudicaret, si consuetudo specialis suf-
ficere posset; talem ergo consuetudine&#x0303;
sentit, esse vsurpationem alieni iuris, &
ideò nihil posse conferre. Similis sente&#x0303;-
tia habetur ex eodem Gregor. in capite
Illud. 93. d. quod ex eadem Epistola sum-
ptum est lib. 2. Epist. 51. cap. 93.</P>
<P>  In contrarium verò est cōmunis Iu-<marginalia>5.|Consuetudi|nem suffice|re ad priui|legium cō-|ferend&#x0169; cō|munis sen-|tentia Iuri|starum.|Glossa.</marginalia>
ristarum sententia dicentium, consuetu
dinem sufficere ad priuilegium confe-
rendum, vel sub alijs verbis consuetudi-
nem priuilegio æquiparari. Ita dicit
Glossa in cap. Nouit, de Iudici, verb. Con-
suetudinem, per textum illum dicentem,
Nisi forte iuri communi per speciale priuilegi&#x0169;,
vel contrariam consuetudinem aliquid sit decra-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0903.jpg/>
@@1@<SE903>896 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>ct&#x0169;, vbi Innoc. III. illa duo æquiparat, in<marginalia>Innoc. III</marginalia>
eomaximè quod ad rem præsente&#x0303; facit,
scilicet, in detrahendo aliquid iuri cō-
muni, Glossa etiam in cap. Conquæstus, 9.<marginalia>Gloßa.</marginalia>
quæst. 3. expresse dicit, quòd consuetu-
do dat priuilegium. Idem habet Gloss.
in cap. Super quibusdam §. Præterea, verb.<marginalia>Glossa.</marginalia>
Non extat, de Verbor. significat. & con-
sentiunt alij statim referendi. Probariq;
videtur sufficienter ex dictis iuribus, &
cap. Duo simul, de Offic. Ord. Ratione ve<marginalia>Cap. Duo si|mul.</marginalia>
rò sic declarari potest, quia duplex est
priuilegium, vnum rigorosum, quod ab
omnibus censetur indubiè Priuilegium,
scilicet, quod est contra legem, seu ali-
quid speciale concedit iuri communi
contrarium, Aliud largius, quod conce-
dit aliquid speciale vltra commune ius,
licet non sit contra illud, sed vterq&#x0301;ue
istorum effectuum potest consuetudine
acquiri, & fieri; ergo potest etiam pri-
uilegi&#x0169; consuetudine acquiri: nam pri-
uilegium non consistit in scriptura, vel
instrumento, vt suprà dixi, sed in specia-
li iure. Maior constat ex dictis circa
definitionem Priuilegij. Minor quoad
primam partem probatur, quia consue-
tudo potest derogare legi, & in totum
illam abrogare, vt libro sexto ostendi-
mus: ergo multò magis in parte contra
illam præualere, ac subinde licentiam
specialemdare ad agendum contra ius,
& hoc vocamus priuilegium. Hæc vero
ratio solum probat quando consuetudo
est alicuius cōmunitatis, quæ potest de-
rogare legi: nam in priuata persona hic
modus consuetudinis non habet locum,
vt in lib. 6. cap. 5. & 7. dictum est, & ideò
neq; hic modus priuilegij, sed illud tan-
t&#x0169; quod per propriam præscriptionem
acquiri potest, de quo procedit altera
pars Minoris. Quæ probatur, quia per
illā consuetudine&#x0303; acquiruntur moralia
iura etiam grauiora; acquititur enim iu<marginalia>C. Duo si-|mul.|C. Cum con|tingat.|Glossa.|Panormit.</marginalia>
risdictio, cap. Duo simul, de Offic. Ordin,
capite, Cum contingat, de Foro compete&#x0303;-
te, vbi id nota Glossa, & Panormitanus,
vtroq&#x0301;ue loco. Item acquiritur ius exi-
gendi tributa ex dicto capite, Super qui-
busdam, & suprà traditum est; ergo mul-
tò magis potest cōsuetudo præbere hoc
genus priuilegij,<marginalia>6.</marginalia>
<P>  Hæc ergo sententia absolutè vera est
& efficaciter probatur; in modo verò
explicandi, vel fortasse loquendi est ali-<-P>@@

<-P>qua varietas, Quidam enim volunt con-
suetudinem non dare verum priuilegi&#x0169;,
sed æquiparari priuilegio, quod signifi-
catur in quadam marginali Glossa in di-<marginalia>Glossa,</marginalia>
cto cap. Conquæstus, & hoc videtur sensis-
se Socin. libro secundo. cons. 260.<marginalia>Socini.</marginalia>
Dum ait, hanc consuetudinem, quæ in-
ducere videtur effectum priuilegij, non
venire nomine priuilegij in materia re-
stricta: quod non videtur posse alia ra-
tione fundari, nisi quia hoc non est ve-
rum priuilegium. Idem sentiunt qui hoc
appellant priuilegium præsumptum, vel
(vn ipsi loqu&#x0169;tur) fictum, fictione iuris.<marginalia>Aimō Cra|uet.</marginalia>
Ita loquitur Aimon Crauet. tract. de An
tiquit. part. 4. §. Absolutis differentijs, q. 2.
n. 10. & id colligit ex l. Hoc iure. §. 1. verb.
Ductus aquæ. ff. de Aqua quotid. & æstiu.
vbi sic dicitur, Ductus aquæ, cuius origo me
moriam exceßerit, iure constituti loco habetur.
Expendit enim verbum, Habetur, quod
denotat fictionem teste Barthol. in l. Si is<marginalia>Barth.</marginalia>
qui pro emptore. ff. de Vsucap. Vnde ipse
infert, corrigendo, vel limitando sen-
tentiam Socini, tunc nomine priuilegij
venire consuetudinem, quando licitum
est extendereverba à casu vero ad fict&#x0169;;
non verò in materia adeo stricta, vt id
non permittat. Alij deniq&#x0301;ue dicunt, cō-
suetudine&#x0303; non dare priuilegium, sed esse
signum, vel probationem eius, & maxi-
mè quando est immemorialis, quæ facit
præsumptionem iuris, & de iure, contra
quam non admittiturprobatio, & æqui-
paratur veritati.</P>
<P>  Nihilominus dico, quando consuetu-<marginalia>7.|Mens Au|ctoris.</marginalia>
do talis est, vt ratione illius liceat, quod
liceret per priuilegium, tunc inducere
ver&#x0169;, & proprium priuilegium, quod (vt
rem declarem) est vniuocè priuilegi&#x0169;
cum priuilegio non scripto, & sub abso-
luta priuilegij appellatione cōprehendi
tur. Probatur primo ab effectu: nā talis
consuetudo si sit contra lege&#x0303;, vere, & nō
fictè, vel præsumptiuè derogat illi, seu
dispensat in illa, seu tollit inparticulari
obligatione&#x0303; eius (hæc enim ferè æqui-
polle&#x0303;tia sunt) si verò sit vltra lege&#x0303;, verè
dat ius, vel facultatem operādi, aut iu-
risdictionem, aut quid simile: sed in hoc
cōsistit veritas, & substātia priuilegij, vt
suprà declarat&#x0169; est; ergo talis consuetu-
do dat ver&#x0169; priuilegium. Secundo, gene
ralis cōsuetudo obligans in cōscientia,
nō cōstituit fictám, vel præsumptam le-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0904.jpg/>
@@1@<SE904>Cap. 7. Vtrum sit priuilegium per se non scriptum. &c. 897
<duolan 2><-P>gem, sed veram, & vniuocè legem, vt su-
pra visum est; ergo consuetudo, de qua
nunc loquimur, inducit lege&#x0303; priuatam.
quæ priuilegiato dat securitatem in cō
scientia, & alios obligat ad seruand&#x0169; illi
ius consuetudine acquisitum; ergo dat
verum priuilegium; patet cōsequentia,
tum quia illi conuenit simpliciter, & ve-
rè definitio priuilegij supra posita, tum
etiam quia non datur alia species legis,
sub qua ius illud contineatur. Tertio,
dominium pręscriptione acquisit&#x0169; non
est dominium fictum fictione iuris, sed
factum efficacia iuris, quia dominium
non est ex effectibus naturalibus, quos
humana lex nō potest verè efficere, & si-
militer iurisdictio, quam dat cōsuetudo
non est ficta, sed vera, imò & ordinaria,
vt ex iuribus, & Doctoribus allegatis
cōstat: ergo etiā priuilegi&#x0169; consuetudi-
ne introduct&#x0169; est verum priuilegi&#x0169;: nam
verum priuilegium effectus moralis est,
qui potest verè fieri per legem, vel per
consuetudinem cum adminiculo legis.</P>
<P>  Ex qua resolutione infero primò, c&#x0169;<marginalia>8.|1. Corolla-|rium.</marginalia>
dicitur, consuetudine&#x0303; æquiparari priui
legio, esse sermone&#x0303; de priuilegio scripto
& ęquiparatione&#x0303; illam nō esse per analo
giā, vel imperfectā imitationem, sed per
æqualitatem quoad veritatem, & essen-
tiam priuilegij, sicut etiam dici solet,
consuetudinem æquiparari legi, cum
tamen sit vera lex. Vel certè (& in ide&#x0303; fe-
rè redit) dicitur consuetudo æquipara-
ri priuilegio, quoad instrument&#x0169; scrip-
tum, & probatione&#x0303;: nā sicut priuilegi&#x0169;
expresse concessum efficaciter octendi-
tur per instrument&#x0169;, ita priuilegi&#x0169; taci-
tè induct&#x0169; nō minus sufficienter proba-
tur cōsuetudine, quando de illa cōstat.
Et quia iura loqui solent de priuilegijs,
quaten&#xA770; de illis in foro Ecclesiæ cōstare
potest, ideò solent distinctè loqui de pri
uilegio, & consuetudine, vt in dicto
capite, Nouit, & cap. Super quibusdam, &<marginalia>C. nouit.|C. Superqui|busdam.|9.|2. Corolla-|rium.</marginalia>
similibus.</P>
<P>  Secundo infero, absolutè loquendo
non recte dici, consuetudine&#x0303; esse priui-
legium fictione iuris: nam si sit sermo de
instrumento priuilegij, nō rectè dicitur
consuetudo esse instrumentum fictione
iuris, sed meli&#xA770; dici{t$} ex declaratione, &
authoritate iuris, facere tantā fide&#x0303;, quā
tam facit instrument&#x0169;. Si verò sit sermo
de iure priuilegij, consuetudo nō dat fi-<-P>@@

<-P>ct&#x0169;, sed verum ius, & hic est verus sensus
dictæ l. Ho ciure, vnde ibi quædam Glossa
dicit, esse accuratè notandum, ipsam cō
suetudinem ius inducere, & priuilegi&#x0169;.
Vnde cum lex dicit, Iure constituti loco ha-
betur, idem est, ac si diceret, Perinde est, ac
si ductus aquæ iure constitutus sit, vt etiam in
margine notatur, inducendo, & rectè pō
derando verba legis primæ, eode&#x0303;, vers.
Caput aquæ, ibi Qualitercumque sit constitutum
ius aquæ, id est, siue vsu, siue emptione, vel
alio modo. Ide&#x0303; sensit Gloss. in dicto cap.
Conquestus, dum ex illo colligit, quod diu-<marginalia>C. Conque-|stus.</marginalia>
turnitas cōstituit ius. Neq; o portet, vt verb&#x0169;
Habetur, semper dicat fictione&#x0303;, sed t&#x0169;c ad
summ&#x0169;, quando materia non est capax
veritatis: nā si sit capax eius, su perfluè
ad fictionem recurritur, cum verbum,
Habetur, proprijssimè significare soleat
propriam existimationem rei, quæ verè
talis est.</P>
<P>  Tertio infero nomine priuilegij ge-<marginalia>10.|3. Corolla-|rium.</marginalia>
neratim sumpti posse venire consuetu-
dinem sufficientem ad dandum ius spe-
ciale quia confert verum priuilegium,
& vniuocè tale, vt ostensum est; ergo re-
ctè cōprehendetur sub cōmuni nomine.
Non dico tame&#x0303; semper venire, sed pos-
se, quia in vsu vocum attendendus est
mos iuris, solent autem iura sæpe vti
voce de se communi pro aliquo mem-
bro magis vsitato, vt licèt nomen legis,
etiam vere, & propriè sumptum, com-
mune sit legi scriptæ, & non scriptæ;
nihilominus frequenter accipi solet,
præcipuè in iure, pro lege scripta, vt in
superioribus notatum est. Ita ergo li-
cèt priuilegium de se commune sit ad
scriptum, & non scriptum; nihilomi-
nus priuilegij nomen sæpi&#xA770; accipi solet
pro scripto, seu pro illo, qui regulari-
ter scribi solet, seu quod ab homine ex-
presse conceditur, & ita videtur acci-
pi quando illi adiungitur consuetudo,
& tanquam diuersa numerantur. Vnde
fit, vt licet lex loquens de priuilegio pos-
sit comprehendere illud, quod sola con-
suetudine fundatur, nihilominus hoc
non semper necessarium sit, sed aliquan
do restrictius sit sumendum nomen pri-
uilegij. Hoc autem non existimo fun-
dari in hoc, quod consuetudo habeat
imperfectionem in ratione priuilegij.
sed potius in hoc, quod maiorem quan-
dam vim habet, ratione cuius existimo,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0905.jpg/>
@@1@<SE905>898 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>in his, quæ ad fauorem, & libertatem
pertinent, nomen priuilegij ad consue-
tudinem extendi; in his verò, quæ ad
restrictionem, vel reuocatione&#x0303; spectāt,
non comprehendi.</P>
<P>  Ad hoc autem magis declarandum,<marginalia>11.|Quæstio in|cide&#x0303;ter de-|cisa.</marginalia>
& fundandum incidenter inquiro, quod
sit maius, seu potentius priuilegium,
an illud, quod est ab homine, an quod est
à consuetudine præsertim immemoria-
li. Quod dubium tractat Decius in di-<marginalia>Decius.</marginalia>
cto capite, Nouit, numero 12. & in Sum-
ma dicit, secundum aliquid esse poten-
tius priuilegium, & secundum aliquid
esse potiorem consuetudinem. Priorem
partem exponit, quia non quidquid po-
test priuilegium, potest consuetudo, sed
tantum supposita capacitate personæ,
vt dixit etiam Abbas in dicto cap. Nouit<marginalia>Abbas.</marginalia>
numero 22. & in capite, Super quibusdam,
de Verborum significat. numero octauo
in fine. Vnde sentiunt hi authores, quod
circa multitudinem effectu&#x0169; potentius
est priuilegium, quia aliquam potesta-
tem, vel fauorem potest Papa per pri-
uilegium concedere, quæ per consue-
tudinem, etiam immemorialem acqui-
ri non potest. Ad quod allegant dictum
Ioannis Andreæ in capite secundo de<marginalia>Ioā. Audr.</marginalia>
Præbend. in sexto. Per priuilegium pos-
se laico concedi, vt beneficia conferat,
caput. Adrianus. 63. d. illam tamen fa-<marginalia>C. Adrin-|nus.</marginalia>
cultatem non potest laicus per consue-
tudinem etiam immemorialem acqui-
rere propter personæ incapacitatem.
Et ita etiam sentiunt, priuilegium pos-
se auferre incapacitatem personæ, con-
suetudinem autem hoc non posse. Quod<marginalia>C. Quanto.</marginalia>
potest confirmari ex capite. Quanto, de
Consuetudine. Vnde sumitur certius
exemplum, quia facultas conferendi
ordines minores, vel Sacramentum Cō-
firmationis, potest ex priuilegio com-
mitti simplici Sacerdoti, non tamen po-
test cōsuetudine acquiriri, vt in illo tex-
tu dicitur, & est clarum, quia est iniqua<marginalia>Glossa.</marginalia>
& iuri diuino contraria, & ideò pręscri-
bi non potest, vt ibi notat Glossa. Ex-
tra hos verò casus assignari solet regu-
la generalis, consuetudinem posse con-<marginalia>Panormit.|Felin.</marginalia>
ferre quidquid potest priuilegium, vt
patet ex eodem Panormitan. in capite,
Accedentes, de Præscrip. numero tertio,
vbi etiam latè Felinus numero sexto,
vbi varias fallentias, & declarationes<-P>@@

<-P>adhibet dictæ regulæ, quas repetit in
cap. Cum contingat, de Foro competente
numero quarto, quem refert, cum alijs,
& sequitur Nauarr. Comment. de Spo-<marginalia>Nauar.</marginalia>
lijs. §. 14. nu. 7. Quod autem è conuer-
so quidquid potest consuetudine acqui-
ri, possit etiam per priuilegium obti-
neri, non declarant dicti Auctores. Imò
Decius contrarium insinuat, dum ait,
ex illo textu non colligi, quod vbi vale-
ret priuilegium, valeret consuetudo, velè con-
tra. Et ita videtur illa ęquiparare in hoc
quod se habeant, sicut excedens, & ex-
cessum. Sed nihilominus infrà videtur
sentire contrarium esse verum, etiamsi
ex illo textu non colligatur, videlicet,
quidquid consuetudine acquiri potest,
posie etiam per priuilegium concedi,
quia nullus est effectus, nullave exemp-
tio, vel immunitas, quam Princeps pos-
set tacitè concedere, quam non posset
facilius expressè donare, quia non est
minus potens expressus consensus, quā
tacitus; sed consuetudo semper opera-
tur in vi talis consensus Principis; ergò
omne priuìlegium, quod potest consue-
tudine acquiri, potest etiam sine illa
concedi.</P>
<P>  Dices; cōsuetudine potest acquiri iu-<marginalia>12.|Obiectio.</marginalia>
risdictio, & tolli ab alio, quod fortasse
per absolut&#x0169; priuilegi&#x0169; fieri nō posset:
sicut consuetudine præscripta transfer
tur dominium ab vno ad alium, quod ta
men Princeps per sol&#x0169; priuilegium fa-
cere non posset. Respondetur, etiam ín<marginalia>Responsio.</marginalia>
illis exemplis potestate&#x0303; non deesse, cau-
sam autem posse deesse, & inde sequi, vt
effectus fiat vno modo, & nō alio, nō tñ
sequi, vt fieri non possit. Est enim aduer
tendum, in omni priuilegio tam homi-
nis, quam consuetudinis requiri hone-
statem, & æquitatem, vt iustam causam,
vt infrà dicetur: sunt ergo aliqui effe-
ctus, qui in ipsa cōsuetudine habent le-
gitimam causam quasi intrinsecam, &
ideo per illam legitimè fiunt, seu conce-
duntur, nulla alia causa expectata, vt est
translatio dominiorum per pręscriptio
nem, ne dominia sint incerta, acquisitio
iurisdictionis, vt seruetur pax, & actus
publìci validi sint, quæ rationes in ipsa
consuetudine, & antiquitate includun-
tur. Cessant autem in ordine ad priui-
legium script&#x0169;, seu ad absolutam Prin-
cipis voluntatem, & ideò non poterunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0906.jpg/>
@@1@<SE906>Cap. 7. Vtrum sit priuilegium per se non scriptum. &c. 899
<duolan 2><-P>illi effectus sine alia causa iusta, & ho-
nesta fieri per absolutum priuilegium,
& interdum etiam neq&#x0301;ue valide; nihi-
lominus tamen ex causa fieri poterunt,
& ita quoad potestatem non est poten-
tior consuetudo, quam priuilegium,
etiam respectu multitudinis effectuum.</P>
<P>  Vrgebis, quia simili modo dici potest
in priori membro, aliqua esse, quæ non<marginalia>13.|2. Obijcitur</marginalia>
fiunt per consuetudinem, licet fiunt per
priuilegium, quia expedit, vel quia non
subest causa, non quia desit potestas, &
ita erit æqualitas. Respondeo, negando
paritatem: nam re vera quædā sunt, quę<marginalia>Responde-|tur.</marginalia>
non possunt fieri per cōsuetudine&#x0303;, quia
vel iure diuino habent definitum mod&#x0169;,
quo fieri possunt, vt est in exe&#x0303;plo de cō-
missione actuum, qui ad potestatem
superioris cōsecrationis ordinariè per
tinent, vel ex institutione Ecclesiæ ha-
bent certum effectionis modum, qui cō-
suetudini repugnat; certè sunt res spe-
ciali iure prohibitæ, ne præscriptibiles
sint. Nam si loquamur de consuetudine
præscriptionis, ea tant&#x0169; præscribi pos-
sunt, quę iure permitt&#x0169;tur. In quo etiam
differt mult&#x0169; inter priuilegium, & con-
suetudinem, quia ius non potest prohi-
bete suprem&#x0169; Principem, ne det priuile
gi&#x0169; cōtra human&#x0169; ius, potest aute&#x0303;prohi-
bere, ne in tali, vel in tali materia cōsue
tudine præscribatur. Quod maximè ha-
bet loc&#x0169; in cōsuetudine præscriptionis
per quā ordinariè acquirun{t$}priuilegia.
Quādo enim intercesserit cōsuetudo de
rogās legi, seruanda est doctrina tradita
lib. præced. cap. 7. & sub priori ordine
priuilegiorum fere continentur exem-
pla, & exceptiones, quas dicti Aucto-
res tradunt, quas nunc expendere, aut
latius prosequi non possumus: Illi enim
de propria præscriptione ordinariè lo-
quuntur.</P>
<P>  Sic ergo, vt nostro modo loquamur,<marginalia>14.|Resolutio|sub distin-|ctione.</marginalia>
rectè declaratur, priuilegium esse po-
tentius consuetudine extensiuè, seu in
ordine ad pluralitatem effectuum: nihi-
lominus tamen addi potest, consuetudi-
nem esse potentiorem intensiuè in ordi-
ne ad eosdem effectus. Quod sentit De-
cius suprà, cum ait, in casibus, in quibus<marginalia>Decius.</marginalia>
consuetudo valet, potentiorem esse cō-
suetudinem priuilegio. Quod probat
dupliciter. Primò, quia facilius tolli-
tur priuilegium, quam consuetudo. Se-<-P>@@

<-P>cundo, quia consuetudo innititur in
iure communi, iuxta l. De quibus. ff. de le-
gib. & fortius est ius commune, quàm
priuilegium, l. Eius militis, §. Militia mißus,
ff. de Testam. mili. Hæc autem posterior
ratio non videtur solida, quia priuile-
gium consuetudine comparatum, non
potest dici ius commune, non scriptum,
sed simgulare, vt per se constat, nec etiā
immediatè nititur in iure cōmuni scri-
pto, vt est etiam notum, sed mediatè,
quatenus ius commune approbat con-
suetudinem, & præcipit obseruari, vt
constat ex l. citata. At verò hoc modo
etiam priuilegium innititur in iure cō-
muni, interdum formaliter, & imme-
diatè, vt quando priuilegium est insert&#x0169;
in corpore iuris, & tunc ius commune
reputatur; sępius autem, & vniuersali-
ter, ac per se loquendo, mediate, quia
etiam ius commune approbat priuile-
gia, & seruari statuit. l. Iussingulare. ff.
de Legibus, & l. 1. ff. de Constit. Princip.
ibi, Constitutiones quædam sunt personales. &c.
Et similia sunt multa iura; ergo ius cō-
mune de se æque fauet priuilegio, & con
suetudini. Neq&#x0301;ue etiam contra hoc re-
ctè adducitur l. de Testamento militari,
quia ibi comparantur effectus, qui im-
mediatè sunt à iure communi, vel spe-
ciali. Altera verò ratio videtur firmior,
& deseruit intentioni nostræ. Itaq&#x0301;ue in
ordine ad amissionem priuilegij per
contrauentionem, facilius perditur pri
uilegium, quam mutetur ius consuetu-
dinis, vt infrà dicemus, & tractat Innoc.<marginalia>Innoc.</marginalia>
in cap. Accedentibus, à nu. 6. alias in cap.
Cum olim. 2. à. num. 6. de Priuil. in ordine
verò ad superiorem videtur esse quædā
æqualitas, quia vtrumq; priuilegi&#x0169; scri-
ptum, vel non scriptum potest superior
reuocare. Nihilominus facilius potest
proprium priuilegium reuocare, quam
consuetudinem abrogare, quia magna
est vis consuetudinis, & ideò maiorem
causam requirit, vt infrà dicam.</P>
<P>  Hinc ergo probabiliter cōcludimus,<marginalia>15.</marginalia>
in fauorabilibus, quę ad conseruatione&#x0303;,
vel augment&#x0169; priuilegiorum pertine&#x0303;t,
consuetudinem dante&#x0303; priuilegium, sub
generali clausula, & nomine priuilegij
comprehendi, quia est verum, & propri&#x0169;
priuilegium, vt ostensum est, & quia fa-
uores sunt ampliandi, præsertim intra
verborum proprietatem, & quia nulla<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0907.jpg/>
@@1@<SE907>900 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>est ratio distinguendi in hoc, vel speàrā-
di priuilegium non scriptum à cōmuni
ratione priuilegij. At verò in his, quæ
pertinent ad reuocatione&#x0303; priuilegior&#x0169;,
& ad alia similia, & odiosa, non videtur
cōprehendi consuetudo sub priuilegio,
nisi illius fiat expressa mentio, propter
ratione tactam, quod in hoc maiores ra
dices habet consuetudo, & ideò nō cen-
setur euelli c&#x0169; priuilegijs, nisi exprima-
tur. Vnde in canonibus vtrumq&#x0301;; distin-
ctè ponitur, quando vtrumq&#x0301;; reuocan-
d&#x0169; est. Et ita licèt in hac posteriori par-
te cum supra citatis auctoribus conue-
nire videamur, in diuerso tamen sensu,
& ex diuerso fundamento. Illi enim di-
cunt, consuetudine&#x0303; non cōprehendi sem
per sub priuilegio ad coarctādam, illam
quia putant, non esse verum, sed fictum,
vel præsumptum priuilegium: nos aute&#x0303;
dicimus non cōprehen di, quia non sol&#x0169;
est verum priuilegium, sed etiam in ali-
quo potentius est, & firmius, & quoad id
non cōprehenditur, per quod non coar-
ctatur, sed potius ampliatur eius vir-
tus. Nihilominus tamen etiam est ve-
rum, nomine consuetudinis non venire
priuilegium, quando solæ cōsuetudines
reuocantur, & tacentur priuilegia. Sed
id nō est propter rationem maioris fir-
mitatis, sed quia nomen consuetudinis
de se nō est ita cōmune sicut nomen pri-
uilegij, & ideò in illo non fit extensio in
odiosis. Alia etiā ratio esse potest, quia
reuocatio cōsuetudinis interd&#x0169; est quę-
dā reprobatio eius, vel salte&#x0303; abrogatio
propter alique&#x0303; abusum, quæ rationes in
priuilegijs non militant. Et ita satis cō-
stat, quomodo consuetudo, & priuilegi&#x0169;
sit, & priuilegio æquiparetur.</P>
<P>  Statim verò occurrebat inquirend&#x0169;,<marginalia>16.|Quam anti|qua consue|tudo suffi-|ciat ad con|ferend&#x0169; pri|uilegium.|Innoc.|Abb.|Gloßa.|Glossa.</marginalia>
quam antiqua consuetudo sufficiat ad
conferend&#x0169; priuilegi&#x0169;. Aliqui enim ex
dictis auctoribus tātum generaliter de
consuetudine loquuntur, vt Innoc. in c.
C&#x0169; contingat, de Foro compet. & ibi Abb.
n. 9. & sequentib. Idem Abb. cum Glossa
in dicto cap. Nouit, Alij verò expresse lo-
qu&#x0169;tur de consuetudine, cuius initij nō
extet memoria, vt patet ex Glossa in di-
cto c. Super quibusdā. Deci. Crauet. & alijs
quos ipsi allegant, Quia verò de cōditio
nibus requisitis ad consuetudine&#x0303;, vt ius
indicat, vel auferat in pręcedenti lib. sa-
tis dict&#x0169; est, nunc breuiter dicimus, non<-P>@@

<-P>in omni priuilegio esse necessariam cō-
suetudinem æquè diuturnam, sed pro
quibusdam requiri longiorem, quā pro
alijs, & ideò nunc tantum in genere di-
cimus, requiri te&#x0303;pus legitim&#x0169;, id est, vel
lege definitum, vel ipsa etiā consuetudi-
ne introduct&#x0169;: nā ad hoc ipsum valere
potest ipsa consuetudo, quasi reflectens
in se ipsam, quia non est minor ratio in
hoc iure, quam in alijs. Addo distingue&#x0303;-
dum esse de priuilegio contra ius, vel
concedente tant&#x0169; aliquid vltra, seu prę-
ter ius. Et de priori dicendum est, illud
tempus esse sufficiens, & necessarium,
quod fuerit tale, vt cōsuetudo abroget
legem, dum modo aliæ conditiones ne-
cessariæ ad pręscriptionem, seu consue-
tudine&#x0303; concurrāt. Quia illa consuetudo
licèt non abroget, legem, ex parte tollit
eā, seu illi derogat, & ideò idem tempus
requirit, quia in hoc non variatur ius
præscriptionis, vt supra dictum est. De
posteriori verò priuilegio dicend&#x0169; est,
obtineri per modum præscriptionis, &
ideò iuxta exigentiā materiæ maius. vel
minus tempus postulare: nā quædam iu.
ra breuiori te&#x0303;pore præscribuntur, quā
alia, & contra quasdam personas, vel
cōmunitates citius, quam contra alias,
& ita applicandæ hic sunt regulæ cōmu
nes præscription&#x0169;, quas in præsenti pro
sequi non possumus, & ideò priores au-
ctores generatim de consuetudine lo-
quuti sunt. Qui verò immemoriale&#x0303; cō-
memorant, non id faciunt, quia semper
sit necessaria, sed vel quia loqu&#x0169;tur iux-
ta iura, quę explicant, vel quia immemo
rialis consuetudo, & certior est, & quasi
generalis, & per se sola sufficit absq&#x0301;; alio
titulo, quando ius illi expressè non resi-
stit, vt dicti auctores notant, & suprà tra
ctando de Tributis tactum est.</P>
<P>  Ad ratione&#x0303; ergo dubitandi in princi-<marginalia>17.|Responde-|tur adratio|nes dubitā|di.</marginalia>
pio positā dicend&#x0169; est, consuetudine&#x0303;, li-
cèt per actus priuator&#x0169; paulatim intro-
ducatur, nō dare priuilegi&#x0169; virtute, &
efficatia tali&#x0169; actu&#x0169; per se sumptorum.
sed in virtute tacitæ voluntatis Princi-
pis, aut virtute iuris cōmunis dantís cō
suetudini hanc efficacitatem. Per quod
etiā ad confirmatione&#x0303; respōsum est. Ad
replicam aute&#x0303; ibi factā de scientia Prin-
cipis in lib. pręced. explicatum est, hanc
cōditione&#x0303; non esse necessarìā, vbic&#x0169;q&#x0301;;
effectus ex vi consuetudìnìs pręscriptę.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0908.jpg/>
@@1@<SE908>Cap. 8. Quis possit priuilegium concedere. 901
<duolan 2><-P>Vnde si cōsuetudo sit immemorialis re-
putatur vt nota Principi sic dixit Bald.<marginalia>Bald.</marginalia>
titul. Quæ sint regalia, cap. 2. numer. 3.
In præscriptione longißimi temporis non posse
dici, Principem ignorare, cum sciat per se,
vel alium, vel etiam in genere, & num. 4. ad-
dit, talem consuetudinem comparari conceßioni
Principis ex certa scientia. Si vero sit præ-
scriptio alterius temporis, dicendum
est dispositionem, & efficaciam iuris
communis in illa supplere quancunque
ignorantiam. Nam per illud ius decla-
rauit author eius, se velle dare autho-
ritatem tali consuetudini absque alia
eius notitia.</P>
<P>  Ad cap. Contra omnes, respondet tacitè<marginalia>18.|Felin.</marginalia>
Felin. in dicto cap. Accedentes, n. 6. in
princip. ibi contineri exceptionem à re
gula generali, quia vsus pallij extra mis
sarum solennia (de quo ibi agebatur)
non est materia præscriptibilis, quia lex
expressè vetat id fieri, nisi ex speciali
priuilegio. Et videtur sumpsisse ex Glos.<marginalia>C. Catholi-|c{a}.</marginalia>
in cap. Catholic{a}, d. 11. verb. Particularis.
Non designant autem canonem, in quo
ante illud decretum statutum esset, vt
non posset ille honor, vel facultas præ-
scribi. Imo neque vsus pallij extra mis-
sarum solennia videtur fuisse tunc pro-
hibitus canone scripto, sed sola genera-
li consuetudine: hanc enim ibi Gregor.
allegat, & in illa sola fundatur. Dici ve-
rò potest primò, consuetudinem illam
generalem ita fuisse intellectam, & ex-<marginalia>Gregor.</marginalia>
plicatam à Gregorio, vt ipsamet prohi-
beret præscriptionem contra se per so-
lam priuatam consuetudinem. Nam si
lex scripta potest hoc prohibere, etiam
consuetudo id poterit introducere. Se-
cundo dici potest, materiam illam de se
non fuisse præscriptibile&#x0303;, quia talis pri-
uata consuetudo erat indecens, & con-
traria humilitati, & modestia Prælato-
rum, vt in ipsomet textu Gregor. satis
significat. Et hanc solutionem indicat
ibi Turrecrem. dum ait, priuilegi&#x0169; ho-<marginalia>Turrecr.</marginalia>
noris non acquiri consuetudine, sed one
ris. Quod non puto esse vniuersaliter
verum, sed tunc, quando vsurpatio ho-
noris est indecens, aut minuens diuin&#x0169;
cultum, vel alio modo honestis moribus
repugnans. Tertio dici potest, (& insi-
nuat etiam Turrecremat.) Gregorium
ibi non loqui vniuersaliter, nec negare
absolutè in illa materia potuisse priuile-<-P>@@

<-P>gium priuata consuetudine acquiri: ni-
hil enim tale in illo textu reperio. Sed
potius supponit Gregorius, non fuisse
introductā per se cōsuetudinem. sed vs&#x0169;
illum, qui erat, titulo priuilegij fuisse
vsur patum: nam hoc fuerat confessus ip
semet Archiepiscopus Rauennatis. Igi-
tur ex hac suppositione, & quasi ex con-<marginalia>Gregor.</marginalia>
cessis recte argumentatur Gregor. &
ita facile reliqua expediuntur.</P>
<Z>(.<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_7"/>.)
CAPVT VIII.
Quis poßit priuilegium concedere.</Z>
<P><INI3>H</INI3>ACTENVS explicatum est, an<marginalia>1.</marginalia>
sit, & quid sit priuilegium, non so
lum secundum generalem ratio-
nem, sed etiam iuxta varias quasi speci-
es suas, sequitur consequenter, vt de
causis eius dicamus, inter quas primum
occurrit, causa efficiens, quia licet sit
extrinseca ab illa maximè, & quasi pri-
mario pendet priuilegium, quia omnis
gratia præcipuè oritur ex potestate, &
liberalitate donantis; priuilegium au-
tem quædam gratia est, vt suprà vidi-
mus. Accedit quod capite proximè prę
cedente ad explicandam speciem quan
dam priuilegij, necessarium fuit duas
causas efficientes priuilegiorum attin-
gere, scilicet, hominem, & consuetu-
dinem, sub quibus duobus membris om
nis causa effectrix priuilegiorum com-
prehenditur: (omittimus enim Deum,
quia non de diuinis priuilegijs, sed de
humanis tractamus, vt supra etiam di-
ctum est:) Ex illis autem duobus genè-
ribus causarum, illud, quod ad consue-
tudinem spectat, quantum ad præsens
spectat, in eodem superiori capite sa-
tis tractatum est; secundum ergo hic su-
perest explicandum.</P>
<P>  De illo ergo duæ regulæ generales<marginalia>2.|Duæ regu-|læ genera-|les.</marginalia>
assignari possunt. Prior est. Quicum-
que potest legem condere, potest etiam
priuilegium concedere. Altera est. Nul-
lus potest priuilegium concedere, qui
legem condere non potest. Et ambæ sub
vna exclusiua cōprehenduntur, solus il-
le potest priuilegium dare, qui potest
legem ferre. Ita sentit Diuus Antoninus<marginalia>Antonin.</marginalia>
prima parte, titulo decimo nono, ca-
pite primo in princip. Nam licet exclu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0909.jpg/>
@@1@<SE909>902 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>siuam non addat, nec expressè ponat.
Secundam regulam negatiuam, apertè
ponit, & explicat affirmatiuam in sen-
su exclusiuo, & eodem modo loquitur
Syluest. q. 2. & Angel. quæst. 3. Tabien.<marginalia>Syluest.|Angel.|Tabien.|Rosel.|Armil.|Hostien.|Ratio pri-|mæ regul.</marginalia>
quæst. secund. Rosel. quæst. secund. Ar-
mill. num. tert. Qui omnes scripserunt
ex Hostiens. in sum. tit. de Priuileg. §.
Quis poßit, & cæt. Ratio ergo prioris re-
gulæ est. Primò quia priuilegium est lex
quædam priuata, ergo ab eo maximè
dari potest, qui potest. legem vniuersa-
lem condere. Secundo quia si priuile-
gium rigorosè sumatur, vt est conces-
sio specialis contra vniuersalem legem,
ab illo maxime fieri potest, qui esse po-
test author legis: nam ad illum prima-
riò spectat dispensare in sua lege, & à
fortiori quanlibet exceptionem facere
qualis per priuilegium fit. Si vero latius
sumatur priuilegium pro gratia, & be-
neficio vltra ius, constat maxime con-
cedi posse à Principe, qui est supra ipsum
ius, & ad quem spectat limites ponere
in ipso iure, vel præter illud opera-
ri, aut potestates varias concedere,
& cæt.</P>
<P>  Ratio verò posterioris regulæ est,<marginalia>3.|2. regulæ|ratio.</marginalia>
quia priuilegium est quædam lex priua-
ta, vt diximus; ergo requirit potesta-
tem legislatiuam in concedente. Di-
ces; sufficiet potestas legislatiua secun-
dum quid, quia priuilegium tantum est<marginalia>Obiectio|cum confir|matione.</marginalia>
lex secundum quid, scilicet, lex priua-
ta, ad quam non videtur requiri pote-
stas simpliciter legislatiua, qualis est
potestas suprema gubernatiua. Et con-
firmatur: nam si consideretur priuile-
gium, vt concedit aliquid speciale con-
tra legem, æquiparatur dispensationi;
ergo quicumque potest dispensare in le-
ge, potest etiam priuilegium tale con-
cedere, at multi possunt dispensare, qui
non possunt legem ferre, si vero conside
retur priuilegium, vt cōcedens aliquid
præter legem, sic multò facilius potest
concedi etiam ab eo, qui nec potesta-
tem dispensandi in lege habet, quia
vnusquisq; dominus, vel priuatus Prin-
ceps potest alicui concedere priuilegi-
um honoris, vel alterius prærogatiuæ,
in domo sua, vel in bonis suis, etiam si
nec legem condere, nec ius dicere pos-
sit. Quod patet exemplis: nam ciuitas
non suprema, nec Metropolitana, sed<-P>@@

<-P>ordinaria potest eximire ciuem à tri-
butis, vel ab alijs muneribus per mo-
dum pacti, ad quod non requiritur vis
legislatiua, & illud est verum priuile-
gium, etiam irreuocabile, vt notauit
Panormitanus in capite, Peruenit, de Im<marginalia>Panorm.|Bart.</marginalia>
munitate Ecclesiastica, cum Bartholo,
in lege, Quod semel. ff. de Decretis, ab or
dinibus faciendis. Et in lege, Omnes po-
puli, ff. de Iustitia, & Iure, & alij multi,
qui ibi referuntur, & sumitur ex lege,
prima. C. de His, quæ sponte, & cæt.
lib. 10.</P>
<P>  Respondeo, quòd licet priuilegium<marginalia>4.|Responsio|obiectionis</marginalia>
sit lex priuata, nihilominus ex ea par-
te, qua derogat iuri communi, requi-
rit potestatem publicam, & de se suffi-
cientem ad constituendum ius commu-
ne: ex ea vero parte, qua priuilegium
habet vim obligandi alios ad seruan-
dum priuilegium ipsi priuilegiario, est
vera lex respiciens communitatem, &
ideo ex hac parte requirit publicam po
testatem simpliciter legislatiuam. Quā-
do vero priuilegium non fuerit contra-
rium iuri communi, sed statuto munici-
pali, tunc cum proportione requirit po
testatem legislatiuam municipalem, vt
sic dicam, & sic semper seruatur pro-
portio.</P>
<P>  Vnde ad confirmationem quoad prio<marginalia>5.|Respons. ad|confirma-|tionem.</marginalia>
rem partem eius respondeo primo, per
se loquendo, & quasi propria virtute,
neminem posse dispensare, in lege, nisi
qui illam tulit, vel superior, & hoc mo-
do procedere dicta de priuilegio. Per
commissionem autem legislatoris pos-
se inferiorem dispensare aliquando in
lege superioris, & tunc concedo etiam
posse idem fieri in priuilegio, si superi-
or velit hoc inferiori potestati conce-
dere; hoc autem non est contra regu-
lam, nec extra potestatem legisla-
tiuam. Nam etiam potest superior con
cedere inferiori potestatem ferendi ali-
quam legem, vt suprà dictum est. Ni-
hilominus tamen est aliqua differentia
inter dispensationem, & priuilegium
propriè sumptum, vt capite secundo,
dixi, quia priuilegium dicit potesta-
tem de se durabilem, & quasi lege sta-
tutam. Vnde constituit aliquod ius;
dispensatio verò solum est, quid fa-
cti, & quasi transiens. Et ideò commis-
sa potestate dispensandi, non sensetur,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0910.jpg/>
@@1@<SE910>Cap. 8. Quis possit priuilegium concedere. 903
<duolan 2><-P>potestas priuilegiandi, vt sic dicam,
quia hoc posterius maius, & difficilius
est. Itaque hoc modo multi habent po-
testatem dispensandi communicatam à
superiore, qui non habent potestatem
priuilegium concedendi.</P>
<P>  Ad alteram partem eiusdem confir-<marginalia>6.</marginalia>
mationis dici{t$} primo, aliud esse donare
aliquid de proprijs bonis, vel concede-
re vsum rei propriæ, aut simile benefi-
cium facere, aliud vero proprium pri-
uilegium concedere: nam illud prius nō
est actus iurisdictionis, sed puri dominij
& ita solum est quid facti; priuilegium
verò vltra hoc includit aliquid iuris, sci
licet, quòd per modum legis, ac iuris
constituatur, cum vi obligandi alios ad
ipsum seruandum. Et ideo per se requi-
rit potestatem iurisdictionis, non solum
quando derogat iuri communi, sed etiā
quando concedit aliquid præter ius:
nam illud postea respectu priuilegiarij
tanquam ius seruandum est. Quando
ergo illæ concessiones, quæ per domi-
nia priuata fiunt, priuilegia dicuntur,
lato modo sumitur priuilegi&#x0169; pro quo-
libet honore, fauore, vel vtilitate libe-
raliter concessa in proprijs bonis, ta-
men illud non dicitur propriè priuile-
gium, sed per quandam imitationem,
seu analogiam. Vnde dicitur secundò,
eo modo quo hæc vocantur priuilegia,
solere etiam leges appellari, & ita cum
proportione oriri à potestate legislati-
ua. Sic enim pater familias dicitur con-
stituere legem viuendi in domo sua, &
sic etiam dicitur in illa priuilegi&#x0169; cōce-
dere, vel inter filios vel inter famulos,
& cæt. Sic etiam testator dicitur, leges
ponere in institutione sua ab hæredibus
seruandas, quæ potius sunt conditiones
quædam, & eodem modo potest inter
hæredes priuilegium vni concedere prę
alijs, vel vni relinquere sub conditione
vt alius habeat ius aliquod seruitutis in
illam, vel prælationem aliquam, quæ
habet modum priuilegij. Sic etiam con-
trahentes possunt cum aliqua conditio-
ne contrahere, quæ potest interdum vo
cari priuilegium propter effectum, vel
fauorem, quem continet. Sic etiam ap-
pellantur leges contractus, vel p&#x0153;næ
conuentionales. Atque ita est in exem-
plo illo de ciuitate, quæ licèt non pos-
sit legem ferre municipalem, nihilomi-<-P>@@

<-P>nus per modum pacti, & conuentioni&#xA770;
cōcedit aliquam immunitatem ciui. vel
de nouo admisso ad ius ciuitatis sub ta-
li conditione, vel antiquo propter ali-
quod opus, vel propter onus, quod in se
suscepit. Illud enim non est propriè pri-
uilegium, sed cum addito, scilicet, tan-
tum conuentionale, & vt tale seruand&#x0169;
est ex naturali obligatione iustitiæ, non
ex speciali lege ciuitatis.</P>
<P>  Ex dictis infero primo, Summum Pō-<marginalia>7.|Prima illa|tio.</marginalia>
tificem maxime posse concedere priui-
legia. Ita docent omnes Doctores al-
legati, & est per se notum, quia maxime
habet potestate&#x0303; legislatiuam, & ita hęc
assertio procedit iuxta superius dicta
de illa potestate, vt est in Pontifice, vel
in Concilio generali. Vnde inferunt om
nes, Pontificem per se, & directè posse
dare priuilegia in materia spirituali,
quod etiam est per se clarum. Ideoq&#x0301;ue
dicit Innoc. cap. 1. de Translat. Epis-
cop. Priuilegium Pontificis (id est, eius su-<marginalia>Innoc.</marginalia>
premum imperium) esse generale, & diui-
num, ab illo aute&#x0303; manaße omnia canonica insti-
tuta. Eademq&#x0301;ue ratio est de omnibus Ec
clesiasticis priuilegijs. At verò in mate-
ria temporali non ita potest Pontifex di
rectè priuilegia cōcedere, nisi in &#xA753;prijs
terris Ecclesiæ, vbi est dominus te&#x0303;pora-
lis. Indirecte autem potest etiam in te&#x0303;-
poralibus concedere priuilegium, sicut
potest leges ferre, & sic potest etiam te&#x0303;-
poralia priuilegia auferre, vbi ad spiri-
tualia fuerit necessarium, vel per mo-
dum condignæ p&#x0153;nitentiæ, vel p&#x0153;næ
coerciuæ vel ad tollendam occasionem
peccandi, & vtrumq&#x0301;, colligitur ex cap.
secundo de Priuilegijs. Duobus autem<marginalia>Cap. 2. de|Priuileg.</marginalia>
modis potest Pontifex concedere priui-
legium in temporalibus, vno modo quia
ipsa temporalia indirectè facta sunt spi
ritualia, id est, spiritualibus annexa, vt
sunt decimæ, in quibus Pontifex priui-
legia concedit. In hoc tamen modo
annexio illius materiæ temporalis ad
ius spirituale antecedit ad priuilegium,
illa autem supposita. Pontifex per dire-
ctam potestatem concedit priuilegia in
tali materia, sicut per directam pote-
statem fert legem circa matrimonium,
supposita connexione facta inter illum
contractum, & rationem Sacramen-
ti. Alio ergo modo potest concedere
priuilegium in materia pure temporali<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0911.jpg/>
@@1@<SE911>904 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>intuitu finis spiritualis, sicut interdum
concedit priuilegium legitimationis,
etiam quoad temporalem successio-
nem, cap, Per venerabilem, Qui filij sint<marginalia>C. Per ve-|nerabilem.|Panorm.|Rosel.</marginalia>
legitimi, vbi Panormitanus, & alij
latè de hoc puncto. Rosell. verb. Illegi-
timus. n. 15. vbi alij Summistæ. Sic etiam
potest Pontifex eximere aliquos à iu-
risdictione Principum temporalium, si
ad spiritualia expedit, & similia.</P>
<P>  Addunt vero Anton. & Summistę Pō-
tificem non solere priuilegia concede-<marginalia>8.</marginalia>
dere contra se. Exemplum ponunt in
priuilegio, quem aliqui Principes dic&#x0169;t
se habere à Papa circa rescripta eius,
vt sine ipsorum approbatione effectum
non habeant: nam hæc, & similia priui-
legia sunt contra ipsum Papam, & ideo
non est credendum esse ab illo cōcessa.
Citant Anton. & Syluest. cap. Cum ex of-<marginalia>Anton.|Syluest.|Rosel.</marginalia>
ficij, de Præscrip. in quo nihil reperio,
quod ad causam pertineat, Rosel. verò
citat l. Iubemus nullam, C. de Sacros. Ec-
cles. quæ magis ad rem facit, quatenus
ibi significatur, oracula etiam c&#x0153;lestia, id
est, priuilegia etiam Principum, non cō
cedi contra publicam vtilitatem, neq;
in eo sensu esse acceptanda. Hoc enim
maxime in priuilegijs Pontificijs loc&#x0169;
habet. Vnde aduerto restinctionem illā
posse intelligi, vel de possibili, vel tan-
tum de facto, & priori modo habebit lo
cum quando priuilegium ita esset con-
tra Papam, vt esse contra suam dignita-
tem, eamve minueret, tale enim priuile
gium non potest Papa concedere, quia
non potest suam dignitatem diuidere,
aut minuere. Posteriori autem modo lo-
quendo de facto etiam est opus distin-
ctione, nam sæpe cōcedit priuilegia cō-
tra se, id est, contra suum cōmodum, vt
dat priuilegium testandi interdum dimi
nuendo redditus suos, vel indultum pro
uidendi beneficia, quæ ad ipsum aliàs
pertinerent: non tamen concedit priui-
legia conuenienti vsui suæ potestatis, &
Ecclesiasticæ gubernationi contraria,
quia esset abusus suæ potestatis, & pro-
digalitas quædam, quæ in Pontifice non
præsumitur, & in hoc sensu videntur lo-
quuti citati authores.</P>
<P>  Sec&#x0169;do infertur ex dictis, Episcopos<marginalia>9.|2. illatio.</marginalia>
& omnes superiores Prælatos Ecclesiæ
posse respectiuè, seu cum proportione
priuilegia concedere. Ita docent dicti<-P>@@

<-P>authores, & cōmuniter alij in cap. Cum<marginalia>Cap. Cum|olim.</marginalia>
olim. 2. de Priuileg. & probatur, quia om
nes, qui possunt leges ferre, possunt pri-
uilegia cōcedere, sed Episcopi, possunt
leges ferre, ergo & cæt. Ex qua ratione
constat, potestatem hanc in Episcopis
esse proportionatam suis legibus, suæq&#x0301;,
dignitati. Nam si priuilegium sit contra
ius, concedere illud potest Episcopus
in iure à se condito, vel à suo prædeces-
sore, quia illud subditur suæ potestati:
non tamen in iure communi, vel Ponti-
ficio, seu lato à suo superiore; & ideo di
xit Hostiens. eatenus posse Episcopum
priuilegium dare, quatenus potest con-<marginalia>Hostien.|Angel.|Tabien.</marginalia>
stitutiones facere, & Angel. ac Tabien.
clarius dicunt, posse priuilegium con-
cedere respectu cōstitutionis ad se per-
tinentis. Ratio autem est, quia Episco-
pi non possunt mutare ius commune,
aut illi derogare, vt tradit Archid. in<marginalia>Archid.</marginalia>
cap, Eleutherius. 91. d. & supra visum est.
Dices, Episcopus potest dispensare in
iure communi, & in votis, & in nonnul-
lis impedimentis per leges Pontificias
introductis; ergo etiam poterit dare
priuilegium contra ius commune. Res-
pondeo, Episcopum per se non posse dis<marginalia>Obuiatur|obiectiun-|culæ.</marginalia>
pensare in iure communi, sed quatenus
iure, vel consuetudine concessum est, vt
dixi supra lib. 6. & lib. 4. de Orat. cap.
28. in fine; non est autem illi concessum
iure, aut consuetudine, vt concedat pri
uilegia contra ius commune, nisi prædi-
ctæ dispensationes priuilegia vocentur,
quod pertinet ad quæstionem de no-
mine.</P>
<P>  Deniq; simili modo dicendum est de<marginalia>10.</marginalia>
priuilegijs, quæ non sunt contra ius:
nam illa etiam concedere possunt Epis-
copi respectu rerum ad se pertinentium
vt dicunt Hostiens. Angel. & Tabien. &<marginalia>Hostien.|Angel,|Tabien.</marginalia>
sumitur ex cap. Constitutus, de Religios.
domib. vbi Papa defendit priuilegium
concessum ab Episcopo, verum est, fuis-
se confirmatum authoritate alterius
Pontificis. Sumitur etiam ex cap. Cum<marginalia>C. Consti-|tutus.|C. Cum ve|nerabilis.</marginalia>
venerabilis, de Censib. vbi magis videtur
esse sermo de priuilegio conuentionali,
quam proprio. Et ordinariè hæc, quæ
vocantur priuilegia Episcopalia, sunt
donationes liberaliter ab eis factæ mo-
nasterijs, vel Ecclesijs, vel earum vnio-<marginalia>C. Sicut.|C. Cum in|ter.</marginalia>
nes, iuxta cap. Sicut, de Excessibus Præ-
lat., & cap. Cum inter, de Re iudic. & cap.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0912.jpg/>
@@1@<SE912>Cap. 9. De subiecto priuilegij. 905
<duolan 2><-P>Visis 16. q. 2. & quod addunt prædicti au<marginalia>Cap. Visi.</marginalia>
thores, Episcopum non posse concede-
re hæc priuilegia sine consensu Capituli
de his largitionibus, & quasi alienatio-
nibus intelligendum est, iuxta Cap. Cum<marginalia>Cap. Cum|olim.|Cap. Pa-|storalis.|Panormit.</marginalia>
olim 2. de Priuileg. & Cap. Pastoralis, de
Donat. quod quomodo intelligend&#x0169; sit
explicant in eisdem locis Panormit. &
Doctores, nunc vero ad nos non perti-
net.</P>
<P>  Tertio infertur ex dictis Imperato-
res, Reges, aliosq; Principes tempora-<marginalia>11|3. Illatio.</marginalia>
les supremos posse in sua materia, & di-
tione priuilegia cōcedere, nimirum, in
rebus, immunitatibus, honoribus, ac po
testatibus temporalibus, nō vero in spi-
ritualibus, quia in his leges ferre nō pos
sunt, nec mutare, nec etiam de illis dis-
ponere, aut illas administrare, vnusquis-
que autem id potest in materia te&#x0303;porali
in territorio suo, sicut supra de legum
latione dictum est: nam cum eadem pro
portione hoc procedit. De quo viderì
potest Panorm. in cap. 2. de Immunit.<marginalia>Panormit.|Syluest.</marginalia>
Ecclesiast. an. 13. & Syluest. supra q. 2.
& 9. è contrario verò de inferioribus
Principibus, qui superiorem temporale&#x0303;
recognoscunt, sequitur, non posse pro-
pria priuilegia concedere, nisi quate-
nus eis fuerit specialiter concessum à
superiori Principe, quia non aliter ha-
bent potestatem legislatiuam, vt suprà
dictum est. Syluest. autem dicta quæst. 9.
cum Panorm. dicit, eos concedere pos
se priuilegia immunitatis à tributis; sta-
tim verò explicant, posse id facere in
suum præiudicium, non communitatis,
& ita, vt suprà dixi, illa non sunt pro-
priè priuilegia, sed donationes quædā,
vel conuentiones.</P>
<Z>CAPVT. IX.
De materiali causa, seu subiecto priuilegij,
seu cui poßit concedi.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>VIA concedens priuilegi&#x0169; ali-<marginalia>1</marginalia>
quid, & alicui cōcedit, ideo hęc
duo dici possunt ad materiam
priuilegij pertinere, vnum per modum
materię circa quam priuilegium versa-
tur, aliud per modum subiecti priuile-
gij. Est enim priuilegij concessio quæ-
dam actio ad alterum, in qua illa duo ex
parte materiæ semper distinguimus, vt<-P>@@

<-P>in materia p&#x0153;nitentię religionis, & in
vniuersum in materia iustitiæ. Primum<marginalia>1. Conditio|materiæ le|gis.</marginalia>
ergo de materia proxima circa quam
versatur priuilegium, tantum generali-
ter dicere possumus, debere esse mate-
riam legis capacem, & ex hac parte po-
stulare generales conditiones legis, vt
esse rem iustam, rationalibem, & hone-
stam, iuxta dicta lib. 1. cap. 9. speciali-
ter vero addere possumus, materiā pri-
uilegij tria postulare. Vnum est, vt sit fa
uorabilis, vt circa definitionem expli-
catum est. Et ita versari potest in omni-
bus humanis commoditatibus, vt in ho-
noribus, muneribus, prouentibus, & è
conuerso in oneribus, tributis, & alijs
exemptionibus: sicq&#x0301;; materia hæc infi-
nitam habet varietatem quæ per acci-
dens est, & ideo sub scientiam non ca-
dit. Alia conditio huius materiæ assig-<marginalia>2. Conditio</marginalia>
nari potest, vt sit specialis aliqua facul
tas ad aliquid agendum vel non agend&#x0169;
recipiendum, aut non recipiendum. Nō
enim omnis materia fauorabilis est ma-
teria priuilegij, quia multi sunt fauores
aut beneficia, vel liberales donationes,
quæ non sunt priuilegia, quia solum in
facto consistunt, & non concedunt ali-
quod ius, & ideo nullo modo participāt
rationem legis: priuilegium autem per-
manentem aliquam facultatem tribuit,
non communem, materia ergo priuile-
gij hanc conditionem requirit.</P>
<P>  Addi verò potest, necessarium etiam<marginalia>2.|3. Conditio</marginalia>
esse, vt secundum hanc specialem ratio-
nem participet conditionem iustitiæ, &
honestatis, quæ debent esse veluti tran-
scendentales, & inclusæ in omni specie,
seu differentia legis. Vnde cum priuile-
gium habeat duos respectus, vn&#x0169; ad e&#x0169;,
cui gratia fit, ali&#x0169; ad eos, respectu quo-
rum fit, seu à quibus debet seruari pri-
uilegium, sub vtroq; respectu debet iu-
stitiam, & honestatem seruare. Diuer-
so tamen modo: nam respectu priui-
legiarij satis est, quòd sit talis materia,
vt ab ipso possit honeste, & sine iniuria
aliorum fieri, vel omitti, saltem suppo-
sito priuilegio: respectu verò aliorum
oportet, vt vel nullum, vel moderatum
grauamen contineat, ita vt secundum
rectam rationem ad illud sustinendum
obligari possint. Et iuxta hanc genera-
lem regulam de singulis priuilegijs iu-
dicandum est; neq; enim hic possumus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0913.jpg/>
@@1@<SE913>906 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>magis in particulari ad illa descendere;
infrà verò tractando de priuilegiorum
interpretatione, non nullas regulas ad
inter pretanda priuilegia, ex hac gene-
rali doctrina colligemus.</P>
<P>  Superest dicendum de persona, cui<marginalia>3.|Depersona|cui conce-|ditur pri-|uilegium.</marginalia>
priuilegium conceditur. De qua loqui
possumus de possibili, vel de facto. Pri-
or sensus pertinet ad capacitatem pri-
uilegij; posterior verò ad actualem con-
cessionem passiuam, seu participatione&#x0303;
priuilegij. Dicendum ergo in primis est,
omnem hominem alteri subditum, vel
aliquo modo inferiorem esse capacem
priuilegij, & nullum alium. Quæ assertio
tres habet partes. Prima est de personis
subditis, sub quibus comprehendimus
omnes habentes in terris superiores: nā
sicut omnes illi de se, ac per se loquen-
do sunt capaces legis sibi impositę à suo
superiore, ita etiam sunt capaces priui-
legij, quia quantum est ex se, possunt ex-
imi à lege, si aliæ cōditiones necessariæ
intercedant. Item dare, & recipere qua-
si correlatiua s&#x0169;t, seu reciproca, sed om
nes principes habentes potestatem fe-
rendi leges, possunt priuilegia concede-
re, & consequenter maxime possunt illa
suis subditis concedere; ergo è cōtrario
subditi s&#x0169;t capaces priuilegij. Imò hinc
inferunt aliqui, solos subditos vt tales
sunt esse priuilegij capaces, quia Prin-
ceps suis tāt&#x0169; subditis, & intra ditione&#x0303;
suam potest concedere priuilegia, quia
solis illis potest imponere legem, & so-
los illos potest à lege soluere; ergo etiā
subditi à solis suis Principibus possunt
priuilegia recipere; ergo tantum homi-
nes subditi, vt subditi sunt Principi ha-
benti talem potestatem, sunt capaces
priuilegij.</P>
<P>  Addidi verò secundā assertionis par-<marginalia>4.</marginalia>
tem, quia nō solus subditus videtur pos-
se à suo superiore accipere priuilegium
sed etiam ab alio. Nam etiam Princeps
non solum subditis, sed etiam non subdi
tis potest concedere priuilegium. V. g.
Dux Florentiæ potest concedere Lusi-
tanis priuilegium, vt trāseundo per suā
ditionem non soluant pedagia, vel quid
simile. Atq&#x0301;ue hoc clarum supponunt In-<marginalia>Innoc.|Panorm.|Felin.|C. Nouit.|C. de Pro-|bat.</marginalia>
nocent. Panormit. Felin. & serè omnes
alij in cap. Nouit, de Iudicijs. & in cap. 1.
de Probat. Constituentes differentiam
inter priuilegium concessum subdito,<-P>@@

<-P>vel non subdito, quòd illud reuocabile
est, hoc irreuocabile, de qua differentia
postea videbimus, nunc solum ex illa su-
mimus, non subditum esse capacem pri-
uilegij. Inductione etiam ossenditur: nā
Imperator concedit priuilegia iudici-
bus Ecclesiasticis, licèt illi subditi non
sint, vt quòd in aliquo casu per viam ap-
pellationis possint directe de laicis in
causis temporalibus iudicare, vt patet<marginalia>C. Quic&#x0169;&#xE8BF;&#x0301;</marginalia>
ex cap. Quicunq&#x0301;ue, 11. q. 1. Similiter pos-
s&#x0169;t seculares Principes priuilegium cō
cedere clericis, licet illis non sint subdi-
ti, vt cōstat ex multis legibus C. de Epis-
cop. & Cleric. & de Sacros. Eccles. Quin
potius, cum sit certum, legem ciuile&#x0303; dis-
ponentem in specie circa clericos, nec
illos obligare, nec ab illis seruandam
esse, ne videātur suo priuilegio fori prę-
iudicare, nihilominus si talis lex merum
priuilegium contineat, ab eis acceptari<marginalia>Abbas.|Felin.</marginalia>
potest, vt cum Abbate docet Felin. in c.
Ecclesia Sanctæ Mariæ, de Costitut. n. 40. in
fine, & rationem reddit. Quia tunc cessat ra
tio superioritatis, cum non subditus poßit priuile<marginalia>C. Nouit.</marginalia>
giari, cap. Nouit, de Iudic. Ratio autem cur
non subditus possitpriuilegiari est, quia
priuilegium vt sic, nō requirit vim coa-
ctiuam, nec vim directiuam in priuile-
giarium, quia priuilegi&#x0169; illum non obli-
gat, nec ad p&#x0153;nam, nec sub culpa; ergo
priuilegium vt sic non requirit subie-
ctionem.</P>
<P>  Propter hoc ergo dixi in sec&#x0169;da par-<marginalia>6.</marginalia>
te assertionis. Vel aliquo modo inferiorem,
quia in rigore nō est necessaria propria
subiectio in eo, qui priuilegium accep-
turus est, vel vt illius sit capax. Hoc au-
tem maximè verum est de priuilegio,
quod non continet dispensationem, aut
exemptionem ab aliqua lege, quia si dis-
pensationem cōtineat, eo ipso est actus
iurisdictionis voluntarię, & supponit iu
risdictionem non voluntariam, scilicet,
ad ferendum pręceptum obligās, à quo
fit exemptio, seu dispensatio, de quo pri-
uilegio loqui videntur qui subiectione&#x0303;
tanquam conditione&#x0303; necessariam in pri
uilegio requirunt. Priuilegium autem,
quod non derogat alicui legi, non requi
rit, formaliter loquendo, iurisdictionem
respectu eius, cui tale priuilegium con-
ceditur, quia talis cōcessio nō est actus
iurisdictionis, vt per se patet, sed est a-
ctus liberalitatis, vel potest etiam esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0914.jpg/>
@@1@<SE914>Cap. 9. De subiecto priuilegij. 907
<duolan 2><-P>pactum aliquod, vt infrà dicemus; ergo
tale priuilegium nō requirit subiectio-
nem in eo, cui conceditur. Vnde conce-
di potest, & æquali, & superiori, & alie-
no (vt sic dicam) vel peregrino, vt ex ex-
emplis adductis constat.</P>
<P>  Nihilominus tamen semper recipie&#x0303;s<marginalia>6.|Recipiens|priuilegi&#x0169;|semper sup|ponitur in-|ferior ali-|quo modo.</marginalia>
priuilegium supponitur aliquo modo in
ferior. Quod clarius cernitur quando
priuilegium datur à Rege clerìcis suæ
reipublicæ, vel regni: nam licèt illi ex-
empti sint à iurisdictione temporali, ni-
hilominus sunt Vasalli, & tenentur su&#x0169;
Principem recognoscere in his, quę suę
immunitati non sunt contraria, quia s&#x0169;t
me&#x0303;bra cōmunitatis, cuius ille est caput.
Idem cernitur in alienis, qui dum tran-
seunt per terras alterius Principis ab il-
lo recipiunt aliquod priuilegium: nam
illi dum ibi peregrinātur aliquo modo
sunt inferiores, & subditi. Si verò vnus
Rex alteri Regi, vel Principi supremo
concedat priuilegium, semper erit cum
habitudine ad terras suas, respectu qua
rum alter est inferior, & inæqualis, esto
non sit subditus. Quomodo etiam Pon-
tifex est capax priuilegij recipiendi ab
Imperatore, vel Principe temporali, vt
omnes dicti Iuristæ supponunt, vt patet
de illo priuilegio exercendi iurisdictio-
nem directam in aliquibus causis ciuili-
bus, & idem est in priuilegio extrahen-
di de regno alieno res prohibitas per le<marginalia>Obuiatur|obiectioni.</marginalia>
ges illius regni, & similia. Dices; c&#x0169; pri-
uilegium sit lex, quomodo potest con-
cedi sine vsu iurisdictionis? Respondeo;
ideo dixi, me loqui formaliter respectu
eius, cui priuilegium conceditur, quia
vt sic non obligat illum, & ideo respectu
illius, non est necessaria iurisdictio. Qua
tenus vero in tali priuilegio includitur
ratio legis obligantis alios, sic requirit
iurisdictionem in illos, & hinc est, vt nul-
lus Princeps possit tale priuilegium cō-
cedere, nisi intra ditionem suam, vel in
ordine ad illam.</P>
<P>  Vnde patet facile tertia pars asser-<marginalia>7.</marginalia>
tionis, quæ poti&#xA770; videri potest superflua
quia sub duobus primis membris com-
prehenduntur omnes homines subditi,
& non subditi, quid ergo mirum, quòd
extra illos nulli sint alij capaces priui-
legij humani. Nisi fortasse intelligantur
ibi exclusi homines non viatores, quod
vanum esset. Posita ergo est illa particu-<-P>@@

<-P>la ad denotandum, non posse vnum Prin
cipem concedere priuilegium alteri, vt
æqualis illi est, in his rebus, quas ipse in
suo territorio cupit exercere: nā si per
se non possit, nunquam poterit ex pri-
uilegio alterius Principis, etiam si in
potentia, & diuitijs excedere videatur.
Et ratio est clara, quia talis Princeps
nullam habet in alieno territorio pote-
statem. Et eadem ratione non potest
vnus Princeps priuilegium concedere
vassallo alterius sine aliqua dependen-
tia ab ipso, per habitudinem aliquam
ad terras suas, quia sine hac non potest
intelligi, quomodo potestas Principis se
extendat ad alienos quoad priuilegia.
Nam licèt possit liberalem donatione&#x0303;
alteri facere de rebus suis, illa tantum
est purum donum in facto consistens, nō
priuilegium, de cuius ratione est, vt per
modum iuris specialis, ac legis priuatæ
constituatur, quam nullus Princeps po-
test constituere, dando alteri non subdi-
to facultatem aliquid agendi, vel non
agendi, nisi in terris suis, vel ex illis, aut
circa illas, aut cum aliqua simili habi-
tudine.</P>
<P>  Sed quæres, an idem possit sibimet<marginalia>8.|An ide&#x0303; si-|bi met con-|cedere pos-|sit priuile-|gium.</marginalia>
concedere priuilegium, vt v. g. Pōtifex,
& qui in quolibet ordine non habet su-
periorem. Nam ille etiam potest indige
re priuilegio, quod alijs potest conce-
dere, & ab alio non potest recipere, po-
terit ergo sibimet illud applicare, quia
peioris conditionis esse non debet. Et
confirmatur, nam hac ratione dicimus
posse Pontificem sibi indulgentiam cō-
cedere, & secum in præceptis Ecclesi-
asticis, vel in votis dispensare. Item per-
inde est concedere priuilegium domui
suæ, vel rebus suis, atq&#x0301;ue sibi; sed Impe-
rator dat priuilegia domui suæ, & rebus
suis, vt cōstat ex tit. C. de Priuileg. dom.
Augustę, & Priuileg. eor. qui pala. minis.
lib. 12. Ergo verisimile est, posse Princi-
pem statuere priuilegium sibi seruand&#x0169;,
quia vt cedit in commodum Principis
non est actus iurisdictionis, & vt est pro-
pria lex, circa subditos versatur, diri-<marginalia>9.|Responde-|tur ad quæ|sit&#x0169; negati-|ue licet for|te sit quæ-|stio de no-|mine.</marginalia>
gendo actus eorum circa su&#x0169; Principe&#x0303;.</P>
<P>  Nihilominus tame&#x0303; facile defendi po-
test, hæc non esse propriè priuilegia ip-
sius Principis, licet forte ad modum lo-
quendi hoc pertineat. Hoc autem in
Pontifice (& idem est cum proportione<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0915.jpg/>
@@1@<SE915>908 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>de reliquis) ita declaro, quia in his, quæ
nō sunt contra obligatione&#x0303; alicuius cō-
munis legis, aut voti, non potest inueni-
ri materia priuilegij in Ponti fice respe-
ctu sui ipsius, quia nullam specialem po
testatem, aut gratiam alijs concedit,
quam ipse à Deo non habeat iure suo, &
potestate ordinaria. Vnde licèt aliquan
do videatur sibi speciale ius assumere,
vt quando quædam beneficia sibi specia
liter afficit, vel specialem honorem sibi
reseruat, vel specialem modum electio-
nis pro sua dignitate constituit, in his,
& similibus, non tam priuilegia sibi as-
sumit, quàm suo iure vtitur, & ius diui-
num suæ dignitatis vel declarat, vel de-
terminat, & de tali determinatione ius
quoddam commune constituit. Quādo
aute&#x0303; personas, vel cōmunitates aliquas
eximit à subiectione inferiorum Præla-
tor&#x0169;, & sibi subijcit immediatè, vel sub
sua potestate assumit, & cæt. Alijs quide&#x0303;
priuilegia cōcedit, quoad se verò quod
suum est retinet, & participationem po-
testatis, quam alijs cōmunicauerat, in-
terd&#x0169; reuocat. Et idem est in similibus,
ideoq&#x0301;; vbi non interuenit indulgentiar&#x0169;
applicatio, vel dispensatio in lege, non
potest inueniri proprium priuilegium,
quod Papa sibi, vel suæ dignitati pro-
prìe concedat. Et declaratur amplius,
quia Pontificia dignitas ex ipso diuino
iure singularis est, & cōmunis; singula-
ris in excellentia, & potestate, cōmunis
in efficacia, & vtilitate: & ideò præro-
gatiuæ illius, si priuilegia dicenda sunt,
magis sunt de iure diuino, quam huma-
no, vt est priuilegi&#x0169; immunitatis in om-
ni foro, & in omni causa tam ciuili, quā
criminali, & ab omni censura, & Eccle-
siastica p&#x0153;na, & similia: quod si aliquid
interdum est ex institutione Pontificia
est tanquā debitum iure naturæ illi dig-
nitati, ideoq&#x0301;, (vt ita dicam) potius est
determinatio quædam iuris diuini, quā
humanum priuilegium.</P>
<P>  Indulge&#x0303;tia verò habet specime&#x0303; quod-
dam priuilegij, cōmuni tamen vsu non<marginalia>11.|Non solet|indulge&#x0303;tia|significari|nomine pri|uilegij.</marginalia>
ita vocatur, nec solet comprehendi sub
nomine priuilegior&#x0169; in generalibus re-
scriptis Pontific&#x0169;, nisi mentio illius pro
prio nomine fiat. Et ratio est, quia indul
gentia est quędam absolutio, & non est
facultas aliquid agendi, vel non agendi,
quam priuilegium specialiter significat<-P>@@

<-P>vt dixi, vel certe indulgentia est quædā
spiritualis eleemosyna de thesauro Chri
sti per dispensatorem eius facta; eleemo
syna autem non est priuilegium, sed pu
rum beneficium alterius rationis. Qua-
propter, licèt Pontifex possit sibi indul-<marginalia>Pont. sibi|indulgen-|tiam potest|concedere.</marginalia>
ge&#x0303;tiam applicare, vt latè dixi in 4. tom.
disp. 52. sect. 1. non inde sequitur, posse
proprium priuilegium sibi concedere.
De dispensatione item fatemur, posse
Pontificem secum in sua lege dispensa-
re, vt eodem loco dixi, tamen non vide-
tur facere per modum priuilegij, quasi
eximendo se à lege absolutè, sed ex iusta
causa, & quantum causa postulauerit, fa
ctum potius exercendo, quam speciale
ius circa se constituendo, ideoq&#x0301;; talis dis
pensatio non habet rationem legis pri-
uatę, nec priuilegij. In voto autem po-
test secum dispensare, illud simpliciter
auferendo si causa subsit, hæc autem dis
pensatio solum est remissio quędam de-
biti, nō exemptio ab aliqua lege, vt ali-
bi dictum est, & ideò nec in Pontifice,
nec in alijs habet propriam rationem
priuilegij.</P>
<Z>CAPVT X.
Quodnam sit de facto subiectum priuilegij,
quoad personam cui conceditur.</Z>
<P><INI3>D</INI3>IXIMVS cui possit priuilegi&#x0169;<marginalia>1.</marginalia>
concedi; ad moralem autem, &
practicam doctrinam desiderari
potest, vt explicemus, cui de facto con-
cedatur priuilegium. Quod ita genera-
tim sumptum, quæstio est facti, non iu-
ris, nec cadit sub scientiam, quia est cō-
tingens, & ex varijs occasionibus pen-
det. Si autem quæratur, quibus perso-
nis, aut cōmunitatibus priuilegia in iu-
rè concedantur, erit quidem suo modo
quæstio iuris, sed vastissima, quæ infini-
ta comprehendit. Dantur enim priuile-
gia Episcoporum, clericorum, religio-
num, militum, Doctorum, scholarium,
minorum, vxorum, piarum causar&#x0169;, &
similia, quę hic prosequi non possumus,
sed videri possunt Doctores, qui varios
tractatus de his priuilegijs scripserunt,
vt Rebuff. de Priuilegijs scholarium, Ti-
raquel. de Priuilegijs piæ causæ, & alia<marginalia>Rebuff.|Tiraquell.|Emanu.|Roder.</marginalia>
similia, quæ in tom. 18. tractuum videri
possunt: & de priuilegijs religiosorum
multa disputauit Emanu. Roder. in suis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0916.jpg/>
@@1@<SE916>Cap. 10. Quod nam sit defacto subiectum priuilegij. 909
<duolan 2><-P>quæstionibus Regular. quæ in 3. tom. de
statu Religionis reseruamus.</P>
<P>  Alia ergo quæstio propria huius loci<marginalia>2.|Quæstio c&#x0169;|ratione du|bitandi.</marginalia>
esse potest, an priuilegi&#x0169; his tant&#x0169; intel-
ligatur cōcess&#x0169;, qui in ipso expressè no
minantur, vel sub illis interd&#x0169; cōprehe&#x0303;-
dantur alij. Nā prima facie videtur hęc
res non posse habere dubitatione&#x0303;, sed di
cend&#x0169; necessario esse, illis tant&#x0169; conce-
di, qui expresse nominantur. Primo ex
illo principio, quòd priuilegia tantum
valent, quant&#x0169; sonant, & non amplius,
quæ regula non solum intelligitur quo-
ad res cōcessas, sed etiā quoad eos, qui-
bus cōceduntur; c&#x0169; eade&#x0303; sit vtriusq; ra-
tio; ergo priuilegia tātum valent illis,
quibus expresse cōced&#x0169;tur, quia illi tā-
tum sonant (vt sic dicā) in ipso priuile-
gio. Secundò quia illis tant&#x0169; cōceditur
priuilegi&#x0169;, ad quos dirigitur inte&#x0303;tio cō
cedentis, c&#x0169; ex eius voluntate pendeat
cōcessio, & extensio priuilegij; sed inte&#x0303;
tio tant&#x0169; extenditur ad eos, qui verbis
concede&#x0303;tis exprimuntur, quia nō potest
nobis aliter de illius intentione consta-
re; ergo. Tertio, quia priuilegi&#x0169; est stri-
cti iuris, & ideo extendi non debet vltra
verba formalia, & expressa.</P>
<P>  In contrari&#x0169; vero est, quia in multis
casibus, sub expresse nominatis intelli-<marginalia>3.</marginalia>
guntur alij cōprehensi quoad partici-
patione&#x0303; priuilegij, quia virtute in illis
cōtine&#x0303;tur, licet expresse nō nomine&#x0303;tur,
ergo vel non potest regula generalis in
contrari&#x0169; statui, vel si istæ sunt excep-
tiones, assignanda est regula obseruāda
in huiusmodi exceptionibus faciendis.
Antecede&#x0303;s patet primò, quia priuilegi&#x0169;
concess&#x0169; viris intelligitur esse concess&#x0169;
f&#x0153;minis, si illius sunt capaces, & in alijs
quæ priuilegi&#x0169; concernunt, ita c&#x0169; viris
cōueniunt, vt priuilegi&#x0169; possit illis cō-
modè adaptari. Ita sentit Gloss. in c. Ge-<marginalia>Gloßa in c.|Generali.|Archid.|Bald.|Rebuff.|Tiraquel.</marginalia>
nerali, de Elect. in 6. ver. Vniuersos, Gloss.
in Clem. 1. de Ele. verb. Homines, expres-
sius Archid. in c. Siquis suadente. 17. q. 4. &
Bald. in c. Ad audientiam, 11. de Rescrip.
n. 12. Rebuff. in l. 1. ff. de Verb. signif. cir-
ca verb. Siquis, Ampliati, 17. Tiraq. lib. 1.
de Retract. linag. §. 1. Gloss. 9. n. 207. con
tra aliquos, quos n. 186. retulerat, & vi-
detur colligi ex dicta lege, quæ declarat
particulā, Siquis, f&#x0153;minā cōprehendere.
Facit etiā l. Lucius, 91. §. Quæsitum, ff. de
lega. 3. vbi dicitur, in testame&#x0303;to nomine<-P>@@

<-P>fratr&#x0169; venire sorores, nisi aliud sensisse
testatore&#x0303; &#xA753;be{t$}. Sec&#x0169;d&#x0169; exe&#x0303; pl&#x0169; est de pri
uilegio cōcesso patri; nā intelligitur cō-
cess&#x0169; filijs, quia censentur vn&#x0169; c&#x0169; patre
l. etiā. 19. ff. Solut. matrim. sentit Bald.
in l. vlt. C. de Libertis, & eor. libe. n. 8. &<marginalia>Bald.|Barbos.</marginalia>
in l. Non plures, C. de Sacros. Eccles. n. 7.
& videri potest Barbos. in l. Maritus, 12. n.
79. Terti&#x0169;, & simile exempl&#x0169; est, quod
nomine filior&#x0169; solent nepotes in priui-
legijs venire, vt sumitur ex Auth. Siquid,
C. Qui potio. in pign. habe, & ex l. Iusta,
201. ff. de Verb. signif. & tradit Barth.<marginalia>Bart.|Anton.</marginalia>
in l. Si cum procuratore. ff. de Re iudic. in
fine, Anton. Negusian. tract. de Pignorib.
p. 2. me&#x0303;b. 4. n. 95. vbi alios refert. Quart&#x0169;
exe&#x0303;pl&#x0169; est: nā priuilegi&#x0169; domino cōcess&#x0169;
cōsequenter cōceditur seruis, qui illum
comitātur, & concess&#x0169; sacer doti ad ce-
lebrād&#x0169;, est virtute concess&#x0169; ministrāti
& sic de alijs, quæ vide&#x0303;tur esse correla-
tiua, vel coniuncta in vsu priuilegij.</P>
<P>  Nihilominus in hoc puncto regula ge<marginalia>4.|Regula ge-|neralis.</marginalia>
neralis cōstituenda est, subiect&#x0169; actuale
priuilegij (vt sic dicā) seu personā, vel
re&#x0303;, cui actu cōceditur priuilegi&#x0169;, illam
tant&#x0169; esse, quæ in ipso priuilegio expri-
mitur, vel ex vi vocis, aut actionis, seu
materię, vel ex aliqua iuris dispositione
sub illa cōprehenditur. Hanc assertione&#x0303;
quoad regulā generale&#x0303; probant suffici-
enter rationes dubitādi in principio po
sitæ. Sol&#x0169; in tertia ratione est aduerten-
d&#x0169;, non æquè procedere in omni priui-
legio, sed distinctione vtend&#x0169; esse, vt in-
frà tractando de inter pretatione priui-
legij latius dicemus. Nā priuilegi&#x0169; iuri
cōmuni contrari&#x0169; sub ea ratione odio-
sum censetur, & ideo potius restrigend&#x0169;
est, quàm ampliand&#x0169;. Item priuilegium
licet sit præter, vel supra ius, si cedat in
præiudici&#x0169; tertij, secund&#x0169; eā ratione&#x0303; est
stricti iuris, & coarctand&#x0169;, vt omnes au
thores proximè citati fate&#x0303;tur. Et ita in
his duobus priuilegior&#x0169; generibus ma-
ximè procedit regula data, & vix habet
exceptione&#x0303; salte&#x0303; in casu dubio, sed tantum
in casu certo, iuxta circunstantias in sec&#x0169;-
da parte assertionis insinuatas. Et ratio
est, quia non præsumitur Princeps plus
velle derogare iuri communi, aut velle
priuare alique&#x0303; iure acquisito, vel maius
præiudici&#x0169; tertio inferre, quā suis ver-
bis exprimat, ac declaret; ergo in du-
bio semper limitādum est priuilegi&#x0169; ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0917.jpg/>
@@1@<SE917>910 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>personam in eo expressam, quando vel
derogatiuri cōmuni, vel alter&#x0169; lædit.</P>
<P>  At verò quādo priuilegi&#x0169; est omnino<marginalia>5.</marginalia>
fauorabile sine præiudicio iuris cōmu-
nis, aut tertij, tunc amplè quide&#x0303; intelli-
gend&#x0169; est, ideoq&#x0301;; extendi potest facilius
ad personas non clare expressas in priui
legio. Quia vero tota concessio, & ex-
tensio pendet ex intentione cōcedentis
quæ ex verbis cognosci debet, ideo ne-
cesse est, vt vel priuilegium intelligatur
concessum soli personæ in illo expressæ,
vel si aliqua extensio est facienda, opor-
tet, vt fit per aliquā necessariam conne-
xione&#x0303; c&#x0169; illa. Hæc aute&#x0303; connexio vide-
tur necessario sumenda vel ex significa-
tione vocis, quia c&#x0169; proprietate pati-
tur illā ampliatione&#x0303;, licèt alium etiam
vsum habere possit, vel ex necessitate
materiæ, vel actionis, quia sine tali ex-
tensione priuilegi&#x0169; redderetur inutile,
aut inurban&#x0169;, aut moribus homin&#x0169; non
accōmo datum, quod de Principe præsu
mend&#x0169; nō est. Neq; præter hæc duo capi
ta videtur posse excogitari aliud, quod
ex ipsomet priuilegio sumi possit, ad ex
tendend&#x0169; illud. Addidimus verò terti&#x0169;
caput in assertione, scilicet, iuris dispo
sitione&#x0303;, quia ius habet vim, & authorita
te&#x0303; ad amplianda priuilegia, & ad priui-
legior&#x0169; verba declaranda, vel augenda
quoad eorum significatione&#x0303;. Quando er
go prædicta connexio ex aliquo capite
istor&#x0169; satis nota fuerit, tunc certa est il
lius ampliatio ad personas connexas, &
in priuilegijs huius tertij generis, idem
seruari poterit in casu dubio, quia hoc
priuilegi&#x0169; non est stricti iuris, & ita re-
torque&#x0303;do tertiā ratione&#x0303; in principio fa-
ctam manet declarata, & probata, tota
assertio, declarabitur tame&#x0303; amplius res
pondendo ad posteriora exempla, nam
priores rationes non postulant solutio-
ne&#x0303;. Et rationi in contrarium obiectæ da
mus totum, quod intendit, propter illā
enim assignauimus regulā c&#x0169; prædicta
moderatione, quæ nobis videtur excep-
tiones omnes, quæ fieri possunt, cōpre-
he&#x0303;dere, quod respōdendo ad exe&#x0303;pla ad-
ducta patebit, nā eade&#x0303; erit ratio alior&#x0169;.</P>
<P>  Ad primum ergo exempl&#x0169; respondeo<marginalia>6.</marginalia>
duobus modis posse priuilegi&#x0169; concedi
viris, vno modo per nomen definitè sig-
nificans viros, seu masculos, vt si loqua-
tur priuilegi&#x0169; per hæc ipsa verba, Viros,<-P>@@

<-P>aut masculos: alio modo loqui pòtest pri-
uilegi&#x0169; per nomen cōmunis, seu ambi-
guæ significationis, vt est hoc nomen
homo, filius, & alia, quæ cum illis adequa-
tè, vel adiectiuè cōiungi possunt, vt Re-
ligiosus, nobilis, & similia, talia etiam sunt
illa signa, nullus, omnis, quis, qui, & similia.
Dico igitur, quoties priuilegium viris
cōceditur sub prioribus nominibus, nō
comprehendere f&#x0153;minas, nec illis con-
cedi. Ita sumitur ex Rebuff. suprà dicen
te, si priuilegi&#x0169; cōcedatur religiosis sub
hac additione Viris religiosis (qualis ha-<marginalia>Cap. Pa-|storalis.|Bart.</marginalia>
betur in c. Pastoralis, & de Priuileg.) non
extendi ad moniales. Confirmariq&#x0301;, hoc
potest ex his quæ de nomine viri tradit
Barth. in l. 1. C. de Dignitat. lib. 12. n. 41.
Idem certius est, si priuilegium conce-
datur filijs masculis: nullo enim modo ex-
tenditur ad f&#x0153;minas, etiam si maxime
fauorabile sit. Et ratio est, quia hæ vo-
ces ita significant mares, vt distinguant
illos à f&#x0153;minis, & ideo constat ex iure,
quando instituuntur, seu vocantur mas-
culi, sub hac voce tantum, excludi f&#x0153;mi
nas, vt latè suprà tradit Rebuff. dicta l.<marginalia>Rebuff.</marginalia>
1. ad verb, Masculos. Addit vero limita-
tiones communes, nisi necessitas cogat
aliter interpretari. Sed credo id habere
locum in testamentis, quia sæpe testato-
res vel propter imperitiam, vel propter
turbatione&#x0303;, & memoriæ defectum nomi
nibus impropriè vtuntur, raro verò ac-
cidere in priuilegijs, quę c&#x0169; maiori ma
turitate conceduntur. Ite&#x0303; facilius id ad-
mitterem in nomine Viri, quàm in no-
mine masculi, aut maris. Nam vir, interd&#x0169;
videtur comprehe&#x0303;dere f&#x0153;minas etiam
in communi, & vulgari sermone, quādo
materia id requirit, vt est optimum ex-
emplum in cap. 1. de Præsump. quod cō-
tinet illam sententiā sapientis Prouerb.
26. Sicut noxius est, qui mittit sagittas, & lanceas<marginalia>Prou. 26.</marginalia>
in mortem, ita vir, qui fraudulenter nocet ami-
cosuo. Quæ sententia etiam in f&#x0153;minas
conuenit. Et est frequens in Scriptura,
vt Psal. 1. Beatus vir, quinon abijt in consilio<marginalia>Psalm. 1.|Psal. 111.</marginalia>
impiorum, & Psal. 111. Beatus vir qui timet
Dominum. Quibus locis videtur pro ho-
mine generatim sumi. Quomodo etiam
videtur intelligi cap. Licet vniuersis, de
Testib. Sed hic vsus rarus est, & nisi eui-
dens sit necessitas, ad priuilegia non est
accommodandus. Multò verò magis vi
tandus est in nomine masculi, vel æqua-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0918.jpg/>
@@1@<SE918>Cap. 11. An priuilegium extendatur ad correl. 911
<duolan 2><-P>polenti, quia nunquam propriè accipi-
tur in communi significatione abstra-
hente ab vtroque sexu.</P>
<P>  At verò quando nomen est commune<marginalia>7.|Quando no|men est cō|mune duo-|rum priui-|legium ma|xime fauo-|rabile con-|cessum sub|maseulino|nomine cō|prebendit|alium sex&#x0169;|Emanu.|Roder.</marginalia>
duorum, tunc habet locum dicta senten
tia, quòd priuilegium præsertim fauora
bile, concessum sub masculino nomine
cōprehendit sexum f&#x0153;mininum, & ita
priuilegia religiosis alicuius ordinis cō
cessa, intelliguntur etiā concedi f&#x0153;mi
nis in his, quæ possunt ipsis adaptari, vt
bene tradit Emanu. Roder. tom. 1. q. 13.
art. 22. Sic etiam priuilegium absolutè
concessum filijs, etiam filiabus est com-
mune, nisi ex alio capite ex suprà dictis
limitandum sit, quia ex vi vocis, filij no-
men commune est filias complectens, vt
habetur in l. Iusta, 201. ff. de Verbor. Sig
nificat. & sumitur ex l. Filij, & l. Cogno-
scere, eodem, quatenus in priori dicitur,
filios vocari omnes liberos, in alia vero
dicitur liberorum nomine contineri, &
viros, & f&#x0153;minas, & per se constat,
quia liberorum nomen tantum habet
masculini formam, & non f&#x0153;mini-
nam in hac significatione. Ergo etiam
in materia priuilegiorum quod filijs ab
solutè cōceditur, filiabus etiā datur ex
vi vocis, si & illis adaptari possit, & ali-
unde non constet de mente magis restri
cta. Idem censeo de nomine fratrum: nā
quod illis conceditur, debet intelligi
concessum sororibus, posita capacitate
& ablatis alijs impedimentis. Quia no-
mine fratrum in cōmuni modo loquen-
di, & scripturæ, & vulgari, & iuris, no-
men fratris commune est de se, & ideò
nomine fratrum sorores veniunt, vt su-
mitur ex dicta l. Lucius, & ex l. Tres fratres
ff. de Pact. & multa similia exempla de
consanguineis, propinquis, & cæt. sumi
possunt ex Rebuff. in dicta l. 1. & Tira-<marginalia>Rebuff.|Tiraquel.</marginalia>
quel. lib. 1. de Rectr. linag. §. 1. Gloss.
9. num. 200. & sequentib.</P>
<Z>CAPVT. XI.
An priuilegium extendatur, ad coniuncta,
seu correlatiua.</Z>
<P><INI3>H</INI3>OC dubium petitur in posterio-<marginalia>1.</marginalia>
ribus exemplis positis in capite
superiori, & continet varias quę-
stiones de coniunctis, seu correlatiuis,
an scilicet, priuilegium vni concessum,<-P>@@

<-P>censeatur consequenter alteri conces-
sum, vt an priuilegium concessum ma-
rito, censeatur concessum vxori, vel da-
tum patri communicetur filijs, & datum
auo transeat ad nepotes, vel datum do-
mino, communicetur familiaribus, seu
seruientibus, vel datum vni sociorum
alteri commune sit. De quibus quæstio-
nibus, qui multa de siderat, legat Barbo-<marginalia>Barbos.|Bapt. de S.|Blasi.</marginalia>
sam in l. Quia tale, ff. Solut. matr. an. 22.
& Baptis. de S. Blas. tract. de Correlat.
præsertim n. 23. & 35. Solum ergo dici-
mus applicandam esse regulam genera-
lem suprà traditam cum suis modera-
tionibus. Nimirum, priuilegium con-
cessum vni & propter rationem in illo so
lo existente&#x0303;, non transire ad alios quan-
tunuis correlatiuos, neq; illis commu-
nicari ex vi coniunctionis, seu correla-
tionis, quam inter se habent, nisi aliun-
de ex materia, vsu, aut verbis priuilegij
vel ex alia iuris dispositione talis exten-
sio habeatur. Ratio regulæ est, quia tale
priuilegium simpliciter est per sonale, &
relatio, vel connexio ad aliam personā
non facit identitatem; ergo si per se nō
spectat ad vsum priuilegij, nihil etiā de-
seruiet ad communicationem eius; er-
go manet intra limites priuilegij perso-
nalis, cuius natura est, vt intra perso-
nam maneat, adeo vt alteri donari, vel
in alium transferri non possit, etiā vo-
luntariè cedente ipso priuilegiario, vt
Barbos. suprà late ostendit. Non ergo<marginalia>Barbosa.</marginalia>
communicatur correlatiuo, nisi ex alio
capite colligatur extensio. Quod per
aliqua exempla circa particularia me&#x0303;-
bra numerata breuiter explicatur.</P>
<P>  Nam in primis vxor non gaudet pri-<marginalia>2.|Quando v-|xor gaudet|vel nō gau|det priuile|gio marci.</marginalia>
uilegio mariti per se loquendo, & nihil
amplius addendo propter rationem fa-
ctam. Si tamen priuilegium concessum
sit marito ratione nobilitatis innatæ ex
vi generis, & stirpis, tale priuilegium
communicabitur vxori ex dispositione
alterius iuris statuentis, vxorem nobi-
lis viri esse nobilem, etiam si ex se ante
matrimonium nobilis non esset, & ideò
consequenter gaudet priuilegio nobili-
tatis mariti. Et quia vxor per matrimo
nium cum persona nobili, ita fit nobilis
vt retineat nobilitatem, mortuo mari-
to, ideò etiam in viduitate gaudet pri-
uilegio mariti. Aliquando vero maritus
non est nobilis sanguine, fit autem nobi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0919.jpg/>
@@1@<SE919>912 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>lis ratione magistratus, & officij, quæ
dici solet nobilitas accidentalis, & duo-
bus modis acquiritur secund&#x0169; iura. Vno
modo vt inseparabilis, etiam si magistra
tus, aut dignitas relinquatur, vt senator
fit nobilis ex tali munere, & manet no-
bilis, etiam si administrationem relin-
quat. Alio modo solet conferre offici&#x0169;
nobilitatem quandiu geritur, illo vero
deposito cessat nobilitas, vterq; enim
modus habetur in iure, & ex illius dispo
sitione pe&#x0303;det. In vtroq; ergo modo vxor
participat nobilitatem accidentale&#x0303; ma
riti, & consequenter gaudet priuilegijs
eius; aliter vero, & aliter. Nam quando
nobilitas accidentalis est de se perpe-
tua, seu separabilis ab administratione
& munere, tunc vxor gaudet eius priui-
legijs, non solum viuente marito, sed
etiam mortuo, quia etiam tunc nobili-
tate gaudet: quando autem nobilitas ac
cidentaria pendet in esse, & conseruari
à munere, tunc vxor gaudet priuilegijs
mariti, illo viuente; non autem mortuo,
quia iam amisit nobilitate&#x0303;. Imo idem
erit, licet maritus non moriatur, si ma-
gistratum relinquat, quia eo ipso perdit
nobilitatem, & consequenter priuile-
gia. Vnde addi potest quartum membr&#x0169;
quando priuilegium datur marito sine
vllo respectu ad nobilitatem naturalem
vel accidentalem, separabilem, vel inse
parabilem ab officio, sed purè ratione
officij, vel administrationis, nā sic ali-
quando conceditur priuilegium sine vl-
la nobilitate, & tunc vxor non gaudet
priuilegio mariti, etiā illo viue&#x0303;te. Quia
offici&#x0169; nō cōmunicatur sicut nobilitas,
nec inuenitur dispositio iuris in qua cō
municatio talis priuilegij possit f&#x0169;dari.
Et ita applicatur optimè regula data.</P>
<P>  Vnde obiter colligitur decisio illius<marginalia>3.|Sancius.</marginalia>
quæstionis, an vxor clerici coniugati
gaudeat priuilegijs eius, quam tractat
Sanci. lib. 7. de Matr. disp. 47. & recte de-
sinit, non gaudere, sequiturq; ex regula
posita. Nam illa priuilegia cōceduntur,
propter dignitatem, & munus clerici,
quod nullo modo communicatur vxori:
nec est aliquod ius, quod illam commu-
nicationem talium priuilegior&#x0169; faciat.
Imoi&#x0303; ipso marito restring&#x0169;tur ratione
matrimonij, vt constat ex cap. vnic. de
Cler. coniug. in 6. & ex Trid. sess. 23. c. 6.<marginalia>Cn$unclearo. Trid.</marginalia>
de Refor. Et merito, quia per matrimo-<-P>@@

<-P>ni&#x0169; detrahit multum illi traditioni ad
diuinum obsequium, quę per ordinatio-
nem sit, vel inchoatur, & est ratio tali&#x0169;
priuilegiorum vt dixit Innoc. in c. 1. de<marginalia>Innoc.</marginalia>
maior. & obed. Solum in l. 2. C. de Epis.
& Cler. sit quædam specialis concessio,
quæ regulā generalem positā cōfirmet.
Quæ regula potest similiter applicari
ad bona earundem personarum. Nam
priuilegi&#x0169; mariti quoad immunitatem
bonorum suorum, non communicatur
vxori quoad &#xA753;pria bona, nisi fortè illa
immunitas bonor&#x0169; concedatur media
nobilitate: tunc enim cōmunicata nobi
litate, cōmunicabitur etiam immunitas
bonor&#x0169;, vbi aute&#x0303; sine nobilitate cōcedi-
tur illa immunitas ratione officij, nō est
talis cōmunicatio, nisi exprimatur. Et
nihilominus addend&#x0169; est, quod si ratio-
ne matrimonij bona vxoris, & mariti fi-
ant cōmunia, & quasi indiuisa, tunc etiā
vxor foue{t$} priuilegio mariti quoad im-
munitate&#x0303; bonor&#x0169;, quia tunc vsus priui-
legij ex parte mariti est cōnex&#xA770; c&#x0169; vxore
nec potest ab illa separari, & ideo opor
tet dicere, aut marit&#x0169; nō posse vti priui
legio, quod dicend&#x0169; nō est, aut per quā-
dā necessariā consecutione&#x0303; cōmunicari
vxori, quod rationi consentane&#x0169; est. Et
eodem modo philosophand&#x0169; est de quo-
cumq; priuilegio mariti, quo ipse vti nō
possit sine consortio vxoris.</P>
<P>  Præterea quæ de vxore, & marito di-<marginalia>4.|Dicta de v-|xore & ma|rito appli-|canda esse|ad patrem,|& filios.</marginalia>
ximus, ad patre&#x0303;, & filios applicāda sunt:
nā filij in hoc æquiparātur matri, cōpa-
ratione facta ad patre&#x0303;, seu marit&#x0169;. Pro-
ceditq, quādo i&#x0303; priuilegio patris filij nō
nominantur, quia s&#x0169;t personę diuersę, &
sola habitudo relationis nō sufficit, vt
in vxore declarat&#x0169; est. Et ita de filijs do
cuit Glos. in c. Licèt de Censib. quæ sim-
pliciter negat, fili&#x0169; gaudere priuilegio
patris. Sumitur etiā ex Glos. in l. 2. C. de<marginalia>Glossa.|Bald.|Alex.</marginalia>
Epis. & Cler. & ibi Bal. nu. 5. & Alex. de
Neuo in c. 2. de Foro cōp. n. 22. Et ratio
patet ex suprà dictis, quia tale priuile-
gi&#x0169; personale est, quod nō transit ad hæ
redes. Imò nō sol&#x0169; non transit ad hære-
des filios, mortuo patre, ver&#x0169; etiā nec
cōmunicatur filijs, viuente patre, quia
non egreditur personam. Hoc autem
cum duplici limitatione accipiendum
est. Vna est, nisi aliunde, & ex vi alte-
rius iuris fiat talis communicatio, vel
transmissio, vt contingit in priuilegio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0920.jpg/>
@@1@<SE920>Cap. 13. An Priuilegium extendatur ad Correlatiuum. 913
<duolan 2><-P>concesso marito in dicta l. Maritum, nam
extenditur ad filios, in l. Etiam, ff. Solut.
matrim. Alia est de priuilegio, quod
datur, media nobilitate; nam tunc filij
gaudent priuilegio patris, siue nobili-
tas sit naturalis, quia illam habent ex
vi originis, & quasi naturali iure, aut
genti&#x0169;, siue sit accidentalis, quia illam
participant ex vi iuris ciuilis, vt patet
exl. F&#x0153;mina, ff. de Senator. & l. 1. Codi.
de Dignit. lib. 12. Quod procedit cum
proportione in nobilitate ex munere
inseparabili, vel separabili ab illo, nam
prior transit ad filios, etiam mortuo pa-
tre; posterior autem tantum illo viuen-
te, sicut de vxore dictum est. Et ita in si-
mili exponit d. Glossa in l. 2. Codice de<marginalia>Gloßa.</marginalia>
Episcop. & Cleric. verb. Filij, & explica-
tur apertè in l. vlt. Codice de Iniur. Et
iuxta hæc intelligenda sunt, quæ de hoc
puncto docuit Panormit. in dicto. cap.<marginalia>Panormit.|Synus.|Syluest.</marginalia>
Licet, de Censib. in fine c&#x0169; Cyno in l. 2. C.
de Ediscop. & Cleric. & Syluest. ver. Pri-
uilegia q. 5. & eode&#x0303; modo intelligo quæ
Baldus tradit in citatis locis: loquitur
enim de immunitatibus, vel priuilegijs,
quę conceduntur patri ratione alicuius
muneris, in quo filij participant vel no-
bilitatem, vel ciuitatis ius, & similia.</P>
<P>  At vero si priuilegium expressè con-<marginalia>5.</marginalia>
tineat vocationem filiorum, aut posteri
tatis: tunc priuilegium vel fit reale, ac
perpetu&#x0169;, & sic transit ad hæredes iuxta
dicta in superioribus, vel certè directè
conceditur omnibus nominatis. Solum
est aduertendum, quando priuilegi&#x0169; cō-
ceditur patri, & filijs, ambiguum relin-
qui, an cōcedatur filijs tant&#x0169; post mor-
te&#x0303; patris, vel tant&#x0169; eo viue&#x0303;te, vel in vtro
q&#x0301;ue tempore. Verumtamen dicendum
est, per se lo quendo, talem concessione&#x0303;
ita esse interpretandam, vt intelligatur
facta filijs viuente patre. Ita Barthol. in<marginalia>Bartho,|Syluest.</marginalia>
l. Gallus. §. Quidam recte. ff. de Liber. & po-
stu. numero 11. Syluest. dicta quæstione
quinta. Exemplum clarum est in l. 2. Co-
dice de Episcop. & Cler. in fine, vbi cle-
ricis, & filijs eorum (vtiq&#x0301;ue legitimis, &
ante sacrum clericatum natis) priuile-
gia conceduntur. Debet autem hoc in-
telligi, quando priuilegium tale est, vt
à patre, ac filijs simul, & diuisim obti-
neri possit, quia tunc non oportet con-
stituere ordinem inter patrem, & filios,
nec est vllum fundament&#x0169; ad illum po-<-P>@@

<-P>stulandum, vel ad differendum effectum
priuilegij in filìjs vsq; ad morte&#x0303; patris.
Si autem priuilegium tale est, vt censea-
tur adhærere alicui conditioni, vel dig-
nitati propriæ patris quę non transit ad
filium, nisi per mortem patris, tunc cō-
trarium est dìcendum, vt constat. Imò
tunc non perueniret ad filium, nisi qua-
tenus in tali conditione, vel dignitate
succederet. Vnde si non posset esse in
multis personis simul, etiam priuilegi&#x0169;
non transiret ad filios in plurali simul,
sed successiuè, prout in dignitate, vel
maioratu succederent. Et conseque&#x0303;ter
si conditio illa, in qua funda{t$} priuilegi&#x0169;
ita esset propria patris, vt filij in ea
non succederent, censerentur filij gau-
dere tali priuilegio solum viuente patre<marginalia>Bald.</marginalia>
Iuxta regulā positam à Bald. d. l. 2. C. de
Epis. & Cler. nu, 5. & ab alijs probatā, &
consentaneam iuribus suprà allegatis.
Et rationi, quia si fundament&#x0169; omnino
destruitur, & in successoribus non per-
maneret vllo modo, quomodo potest
priuilegium in eis manere. Et idem cum
proportione probatur ex dictis de vxo-
re viduata. Et infra tractando de cōmu
nicatione priuilegior&#x0169; magis cōstabit.</P>
<P>  Et iuxta hæc definiendum est terti&#x0169;<marginalia>6.|De nepoti-|bus.</marginalia>
exe&#x0303;pl&#x0169; de nepotib&#xA770;, quòdvenìāt nomine
filior&#x0169;. Nā in priuilegijs simpliciter id
negand&#x0169; est, nisi verba ipsi&#xA770; priuilegij sa
tis clare nepotes comprehendāt vel in
speciali, vel saltem in generali nomine
posteritatis, aut descendentium, vel
alio simili, vel etiā nomine hęredum,
quando ipsi hæredes fuerint. Ratio est,
quia talia priuilegia, vt sic, sunt persona
lia, & ita nō transcendunt personas, ad
quas diriguntur. Nam de priuilegijs rea
libus nulla est quęstio: quia si contingat
illa transire ad nepotes, non erit ex eo,
quod sub filijs intellig&#x0169;tur, sed quia res,
cui adhæret priuilegi&#x0169; ad illo peruenit,
vel pertinet. Quomodo intelligendā pu-
to Authentìcā, Si quid. C. Qui potiores. &c.
Loquendo ergo de priuilegijs persona-
libus, vera est resolutio, quòd nepotes
non comprehenduntur nomine filiorum
nisi aliud exprimatur, quod maxime ve-
rum habet in priuilegijs odiosis, tamen
in rigore etiam procedit in fauorabili-
bus, quia non extenduntur vltra verbo-
r&#x0169; proprietates, nisi fuerit íure expres-<marginalia>Barbos.</marginalia>
s&#x0169;. Et ita sentit Barbos. d. l. Maritum, n. 80.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0921.jpg/>
@@1@<SE921>914 Lib. 8. De lege humanà fauorabili.
<duolan 2><-P>& sumitur ex his, quæ tradit Rebuffus<marginalia>Rebuff.</marginalia>
in l. Liberorum. 220. ff. de Verbor. signifi-
cat. Per quā exponenda est dicta l. Iusta,
eodem, scilicet, sæpe filiorum nomine
venire nepotes ex benigna iuris inter-
pretatione; hoc tamen non esse regula-
re, atq&#x0301;ue ita non esse ad priuilegia exte&#x0303;-
dendum, nisi vbi de iure, vel de mente
concedentis alias constiterit.</P>
<P>  Ad vltimum deniq&#x0301;ue exemplum res-<marginalia>7.|Non esse|inconueni-|ens vt sub|principali|veniat ac-|ceßorium,|quando fi-|nis, & ra-|tio priuile-|gij illor&#x0169;|concomitā-|tiā requir it|Abbas.</marginalia>
pondetur, non esse inconueniens, vt sub
principali veniat accessorium, quando
finis, & ratio priuilegij illorum conco-
mitantiam, seu concursum requirit. Et
ita est in casibus ibi insinuatis. Et ita
pro regula traditur, priuilegium eos cō
prehendere, sine quibus innutile esset
priuilegium ei, cui principaliter conce
ditur. Ita Abbas. in cap. Quam sit, de Iu-
dæis num. 1. sic ergo dicendum est de pri
uilegio dicendi missam temporè inter-
dicti: nam inutile esset, si non posset mi-
nister aliquis illo gaudere. Nec enim
co gendus est sacerdos habens tale pri-
uilegium quęrere ministrum, qui simile&#x0303;
fauorem habeat, vt ab eo iuuari possit:
hoc enim accidentarium est, & ab eo nō
pendet vtilitas prioris priuilegij, quod
per se debet esse efficax. Neq&#x0301;ue tunc fit
extensio priuilegij, sed rigorosa, & iuri-
dica interpretatio: nam qui facultatem,
vel potestatem aliquam concedit, om-
nia necessaria ad illi&#xA770; vsum, quę ab ipso
concedi possunt, intelligitur concede-<marginalia>C. præterea</marginalia>
re, argumento textus in cap. Præterea,
de Offic. deleg. Dubitari autem potest,
an sit idem dicendum, quando non est
tam necessaria cōnexio, sed ex quadam
decentia, vel morali cōmoditate. Exem
plum in praxi contigit in Sacerdote
quodam, qui à Summo Pontifice priui-
legium obtinuit recitandi matutinum
paulo post meridiem, dubitatumq&#x0301;ue
fuit, an priuilegium illud extenderetur
ad socium, ita vt licèt ille etiam esset
Sacerdos, aut beneficiatus, vel reilgio-
sus, satisfaceret suo muneri simul cum
alio priuilegiato eadem hora recitan-<marginalia>Posse reci-|tari c&#x0169; pri|uilegiatobo|$uncleara qua ipse|priuilegia-|tus.</marginalia>
do. Ibi enim erat maior dubitandi
ratio, quia socius non est ita necessa-
rius ad recitandum, sicut ad faciendum
sacrum. Nihilominus tamen cuidam
viro grauissimo, & Apostolico Nuncio
visum est, priuilegium illud etiam ad
socium extendi, & ita obseruatum est.<-P>@@

<-P>Potuit autem illa interpretatio fieri ab
illo Illustrissimo viro, vel ex speciali
authoritate, quam vt Apostolicus lega-
tus ad hoc habere poterat, vel certè ex
probabili, & iuridica coniectura men-
tis concedentis: qui priuilegium illud
concessit ad iuuandam senectutem, &
labores priuilegiati, parum autem vtile
fuisset leuamen, nisi ex vi eiusdem priui-
legij daretur facultas recitandi c&#x0169; so-
cio, qui simul posset suæ obligationi sa-
tisfacere.</P>
<P>  Accedit, quòd licet recitare priua-<marginalia>8.</marginalia>
tim cum socio, non sit absolutè necessa-
rium, est tamen cōmuniter in Ecclesia
vsitatum, & magis conforme choro Ec-
clesistico; ergo credibilius est priuile-
gium dari ad illum etiam recitandi mo-<marginalia>C. Licet.</marginalia>
dum. Deniq&#x0301;; fauet cap. Licet, de priuileg.
in 6. vbi explicatur, priuilegium datum
singulari personæ ad celebrandum, vel
audiendum diuina tempore interdicti
exte&#x0303;di ad familiares, & domesticos eius,
vt cum illa possint audire diuina, vel ei
assistere celebranti. Quæ nō videtur ibi
tradi vt nona cōcessio, sed vt legitima
interpretatio prioris, fundata vel in
quadā decentia, quia persona illa solet
esse illustris, vel grauis, & pro sui status
cōditione solet familiares suos sec&#x0169; ad
diuina officia ducere, vel cum eis comi
tatus incedere: vel in morali quadam
congruitate, quia patronus habe&#x0303;s curā
familiæ suæ non sui tant&#x0169;, sed etiam fa-
miliæ suæ curam gerere debet, & ideò
mens Pontificis fuit, illi omnibus modis
prouidere. Per hęc ergo de similib&#xA770; pri-
uilegijs iudicand&#x0169; est; cauendum tame&#x0303;
est, ne hæc extensio ad socios, vel fami-
liares nimiafacilitate, sed magna cōside
ratione, & maturitate fiat, iuxta capaci-
tatem, & exigentiam materiæ priuile-
giorum. Quędam enim sunt tam odiosa,
& tā stricti iuris, vt extendenda nō sint
ad socios, nisi quatenus in tenore priui-
legij expressè continentur. Et tale esse
putopriuilegi&#x0169; ingrediendi monasteria
monialium, & alia huiusmodi.</P>
<Z>CAPVT XII.
De communi, & ordinaria forma priuilegij.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicato subiecto, seu materia pri<marginalia>1.</marginalia>
uilegij, dicendum sequitur de illi&#xA770;
forma, quæ in priuilegio se habet<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0922.jpg/>
@@1@<SE922>Cap. 12. De ordinaria forma Priuilegij. 915
<duolan 2><-P>veluti eius causa formalis. Et quoniam
diximus, humanum priuilegi&#x0169; esse quan
dam lege&#x0303; humanam, ad illud debent c&#x0169;
proportione applicari, quæ de legis hu-
manæ forma suprà generatimdicta s&#x0169;t.
potest ergo hic etiam distingui forma<marginalia>De forma|interna, &|externapri|uilegij.</marginalia>
interna, & externa. Sed circa priore&#x0303; nō
immorabimur, quia si sumatur pro vo-
luntate, seu consensu, & intentione con-
cedentis, satis per se constat esse neces-
sarium, quia consensus Principis, & me&#x0303;s
eius maximè est de necessitate legis, si-
cut est de essentia omnis promissionis,
donationis, & contractus humani, ea-
demq&#x0301;; ratio est de priuilegio. Quomo-
do autem cognoscatur, vel inuestigetur
mens concedentis ex verbis priuilegij,
magna ex parte in præcedentibus capi-
tulis declaratum est, & paulatim cons&#x0169;-
mabitur in sequentibus, præsertim in-
frà tractando de interpretatione priui-
legij. Si vero interna forma priuilegij
dicatur ratio concedendi priuilegium,
illa coincidit c&#x0169; finali causa priuilegij,
de qua dicemus inferius. Formam aute&#x0303;
legis externam appellauimus sign&#x0169; sen-
sibile, & externum, quo voluntas legisla
toris innotescit, & hoc signum pari ra-
tione necessarium est in priuilegio, sicut
est etiam necessarium in omni humana
communicatìone. In eodem verò signo
duo distinximus, quæ in priuilegio etiā
inueniuntur, scilicet, res sensibilis, quæ
est signum, & ipsa ratio formalis signi:
addidimus vero tertium, scilicet solem-
nitatem promulgationis, quæ in priuile
gijs habet specialem difficultatem, &
ideò infra specialiter tractabitur. Sig-
num autem quoad eius materiam satis
iam explicatum est, declarando essen-
tiam priuilegij, vbi ostendimus, scriptu-
ram non esse simpliciter necessariam
ad substantiam priuilegij, & consequen-
ter sufficere quodlibet signum cuius-
cumq&#x0301;ue conditionis, seu materiæ sit, d&#x0169;-
modo sufficienter declaret consensum
Principis, saltem tacit&#x0169;, vt in priuilegio
ex consuetudine magis declarauimus.</P>
<P>  De significatione autem ipsa certum<marginalia>2.|Significatio|ne&#x0303; verbor&#x0169;|esse maxi-|mè de sub-|stantia for-|mæ priuile|gij.</marginalia>
est, illam maximè esse de substantia hu-
ius formæ, quatenus humana est, quia
illa est, quæ in se continet suo modo vo-
luntatem Principis, tanquam vnicum
morale instrumentum eius (vt sic di-
cam) seu virtutis, & operationis illius,<-P>@@

<-P>quia voluntas Principis non operatur
nisi vt manifestata hominibus, manife-
statur autem perverba, aut scripta, qua-
tenus vim signisicandi habe&#x0303;t, vt cōstat.
Et ideò in priuilegijs, sicut in alijs legi-
bus, maximè attendend&#x0169; est ad propriā
verborum significatione&#x0303;, & ad vsum il-
lorum vel cōmunem, vel iuridicum. Ad
hanc igitur verborum significationem
pertinent variæ formulæ, & modi con-
cedendi priuilegia, quę valde diuersam
vim habent efficaciā, ideòq&#x0301;; illas attin-
gere, & explicare operepręti&#x0169; erit. Pos-
sumus autem hanc formam distinguere
in ordinariam, seu directam, & absolutā
& in virtualem, indirectam, seu respecti
uam. De hac ergo posteriori, quæ multi-
plex est, dicemus in capitibus sequenti-
bus, hìc breuiter de priori dicemus, nō
nullas eius partes declarando.</P>
<P>  Constat igitur, ex dictis, substantiam<marginalia>3.</marginalia>
huius formę cōsistere in verbis, quæ suf-
ficienter significāt concessione&#x0303; alicuius
gratię, aut spetialis iuris alicui factā pro
se, vel pro rebus suis in perpetu&#x0169;, vel ad
cert&#x0169; tempus, vel indefinitè, iuxta dicta
in præcedentibus capitibus. Ex quibus
etiā constat ratio, & intelligentia huius
descriptionis. Sol&#x0169;q&#x0301;; oportet aduertere
licet dict&#x0169; sit, verbavocalia sufficere ad
fubstantiā priuilegij: nihilomin&#xA770; hìc prę
cipuè esse sermone&#x0303; de verbis scriptis, tu
quia sicut sunt moraliter necessaria in-
ter homines ad stabilitate&#x0303;, & duratione&#x0303;
priuilegij, ita etiā sunt maximè vsitata,
t&#x0169; etiā quia intelligentia priuilegij ex
tenore verbor&#x0169; eius maximè pendet, &
ideò ille, maximè spectandus est, iuxta
cap. Porro, cap. Recepimus. c&#x0169; similibus, de
Priuileg. Hoc autem fieri cōmodè non
potest, nisi scripta sint verba priuilegij,
vt tam ex illorum proprietate, quam ex
consecutione, ac collatione anteceden-
tium cum consequentibus vera mens
concedentis percipiatur.</P>
<P>  Tres ergo partes in priuilegio consi-<marginalia>Trespartes|in priuile-|gio conside|randæ.</marginalia>
derandæ sunt ad intelligendā substantia
lem formam eius, nimir&#x0169;, illam, quæ an-
tecedit cōcessione&#x0303; priuilegij, quæ solet
esse petitio priuilegij seu exordi&#x0169;, quod
illā indicare solet, quando præcessit, vel
saltem rationem, causam, vel necessita-
tem priuilegij. Alia est concessio for-
malis priuilegij, per quā voluntas Prin-
cipis explicatur. Tertia esse potest con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0923.jpg/>
@@1@<SE923>916 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>sequens cōcessionem, & illam limitans,
extendens, aut declarans. Ex quibus se-
cunda videtur per se spectare ad substā-
tialem formam, quia est ipsa intimatio
voluntatis legislatoris, seu priuilegiato
ris. Tamen quia talis solet esse conces-
sio qualis est petitio, & subseque&#x0303;tia ver
ba sæpe declarant antecedentia, etiam
quoad substantialem eor&#x0169; significatio-
nem, ideò omnes istæ partes attentè spe
ctandæ sunt, & ideo circa vnamquamq&#x0301;;
illarum aliquid adnotabimus, vt inde
facile possint cætera colligi.</P>
<P>  Circa primam igitur partem aduer-
tere oportet, dupliciter solere priuile-<marginalia>4.|De duplici|modo quo|solet conce-|di priuile-|gium.</marginalia>
gium concedi, vno modo ad petitione&#x0303;,
& instantiam alicuius, alio modo ex me-
ro Principis arbitrio, seu voluntate, ac
liberalitate. Qui duo modi priuilegior&#x0169;
fere ab omnibus admìttuntur: licet qui-
dam negare videantur, priuilegia con-
cedi àd instantiam partis, nā hoc est pro
prìum dispensationis. Sic sentit Emman.
Roder. in Quęstionibus Regular. tom. 2.<marginalia>Emmanu.|Roder.</marginalia>
q. 46. ar. 2. dum in hoc differentiam cō-
stituit inter priuilegi&#x0169;, & dispensatio-
ne&#x0303;, quod priuilegium ad nutum Princi-
pis, dispensatio verò nō nisi ad instantiā
partis cōceditur, quia c&#x0169; contineat iu-
ris relaxationem, non decet à principe
fieri, nisi parte supplicante. Sed hæc ra-
tio æque procedit de priuilegio rigoro-
so, quod iuris cōmunis derogationem,
seu relaxationem continet: in illo ergo
etiam interuenire debet instātia partis.
In altero vero priuilegio, quod est pur&#x0169;
beneficium, licet tam necessaria nō sit,
interuenire tamen potest, quia nihil re-
pugnat, imò frequenter ita fit, vt ex vsu
constat. Et è conuerso etiā prius priui-
legi&#x0169; concedi potest sine instātia partis,
imò, & dispensatio potest ita concedi,
vt suprà dixi, si ergo superior videat ex
pedire, & subditus sit remissus, vel scru-
pulosus in pete&#x0303;do tali priuilegio, potest
illud sua sponte offerre, quia nulla in
hoc est inordinatio, imò potest esse act&#xA770;
charitatis, & iustitiæ legalis, vel distri-
butiuę. Certum ergo est, illos duos mo-
dos priuilegior&#x0169; esse possibiles, & vsita
tos, mult&#x0169;q&#x0301;; referre, illos distinguere ad
vim, & efficaciā priuilegij intellige&#x0303;dā.</P>
<P>  Sec&#x0169;do igitur obseruand&#x0169; est, hos du-<marginalia>5.</marginalia>
os modos priuilegior&#x0169; ex forma cōces-
sionis per hanc generale&#x0303; regulā esse di-<-P>@@

<-P>stinguendos. Quoties in ipso priuìlegio
expressè non dicitur concedi Motu pro-
prio, concedentis, intelligi cōcessum ad
alicuius instantiam. Probatur, quia t&#x0169;c
sol&#x0169; censenda est gratia Motu proprio
facta. quando ita in priuilegio exprimi-
tur: ergo è conuerso quoties non expri-
mitur, intelligitur facta ad petitionem
alicuius. Antecedens habetur in cap. Si
motu proprio, de Præben. in 6. Rationem
reddunt Iuristæ, quia motus proprius
includit negatione&#x0303; instantiæ, seu petitio
nis alicuius, quę difficilimā habet pro-
batione&#x0303;, & ideo necesse est, vt modus cō-
cedendi motu proprio expressis verbis
declaretur, & probetur. Ita significat<marginalia>C. Si motu.|Gloßa.|Staphil.</marginalia>
Glossa in dicto. c. Si motu proprio, & latius
explicat c&#x0169; alijs, quos refert Staphi. de
Gratijs, & expect. &c. §. Subseq&#x0301;uente. n. 17.
Et inde facile probatur consequentia,
quia non datur medium, quidquid enim
proprio motu non fit, necesse est, fieri ad
petitionem alicuius. Sed contra hanc
ratione&#x0303;, & probationem obijci potest,
quia nec consecutio illa immediata est,
nec partitiovidetur esse adæquata, quia
fieri potest, vt vtroq&#x0301;; simul titulo priui-
legi&#x0169; cōcedatur; non enim repugnat ali
quid facere proprio arbitrio, ac libera-
litate, etiā si alicuius petitio, & quasi ex
citatio præcesserit: imò fortasse non re-
pugnat ex vtroq&#x0301;; motiuo simul operari.
Sicut eni&#x0303; potest quis benè operari, & vt
Deo placeat, & vt propriā beatitudine&#x0303;
consequatur, ita etiam potest Princeps
priuilegi&#x0169; cōcedere, & quia sibi placet,
exsuaq&#x0301;; mera liberalitate, & vt alijpete&#x0303;ti
more&#x0303; gerat. Deniq&#x0301;ue in ipsis rescriptis
priuilegior&#x0169; sępe videmus, pręmissa pe,
titione priuilegij, postea nihilominus
cōcedi proprio motu; cōstat aute&#x0303; ex d.
cap. Se&#x0303;per censeri priuilegi&#x0169; motu pro-
prio concess&#x0169;, quādo hoc in ipso expri-
mitur, ergo etiā si sit ad petitione&#x0303;partis
erit etiā motu proprio: nā in illo textu,
generaliter ita dici{t$}, & veritas verbor&#x0169;
Principis dicentis, se motu proprio id
facere, requirit, vt ita sit, etiā si petitio
præcesserit. Ergo fals&#x0169; est, quod in præ-
dicta ratione sumebatur, mot&#x0169; propri&#x0169;
includere negationem petitionis, cum
possit esse simul cum illa. Vnde Rebuff.<marginalia>Rebuff.</marginalia>
in Concordat. tit. Forma mandati, verbo
Motu Proprio, dicit, hanc clausulam
operari suos effectus, etiam si conces-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0924.jpg/>
@@1@<SE924>Cap. 12. De ordinaria forma Priuilegij. 917
<duolan 2><-P>sio emanauerit ad petitionem alicuius.
Et in Pract. 1. p. tit. de Clausul. man-
dat. n. 21. dicit; Papam concedere Motu
proprio, etiam si impetrans petijt, quan
do non fuit Motus sola petitione. Quam<marginalia>Decius.</marginalia>
sente&#x0303;tiā refert ex Bald. Parisio, & Decio,
& eande&#x0303; tradit Deci. c. 2. de Rescrip. n. 5.</P>
<P>  Dicendum vero est in vtr&#x0169;q&#x0301;; esse ve-<marginalia>6.</marginalia>
rum in diuerso sensu. Nam in primis in
vniuersum, & sine exceptione verum est,
quoties Princeps ex Motu proprio, vel
propria sponte aliquod priuilegi&#x0169; se cō
cedere dicit, illud nō ita concedi ad in-
stantiam alicuius, vt eius petitio sit ad-
æquata causa finalis, vel ratio concede&#x0303;-
di priuilegium, ita vt sine illa non dare-
tur; sed potius ita concedi ex libertate
Principis, vt etiam sine petitione illud
esset cōcessurus, vt rectè tradidit Bald.<marginalia>Bald.</marginalia>
in cap. Nisi de Offic. deleg. & probat ra-
tio facta. Quia si Princepsdicit, se Motu
proprio aliquid concedere, necesse est,
vt in aliquovero sensu ita sit, non potest
autem esse ver&#x0169;, nisi vel petitio nō præ-
cedat, vel saltem non itapręcedat, vt ab
illa pendeat concessio priuilegij, quia
aliàs non moueretur Princeps ex se, &
quasi ab intrinseco motiuo, quod esset
contra veritatem verborum eius; ergo
vt verè dicatur cōcessio facta Motu pro-
prio, necesse est, vt ex cludat petitionem
vel omnino, vel saltem vt principalem
causam, à qua pendens fuerit cōcessio.
Vtroq&#x0301;; aute&#x0303; modo sumpta illa negatio
habet difficillimam probationem dire-
ctam, & in se (vt sic dicam) & ideò meri-
to postulatur expressio illius clausulæ
vt concessio spōtanea, & Motu proprio
esse censeatur. Et ita rectè procedit ra-
tio suprà adducta. Nā si ipse Princeps af-
firmet, se Motu proprio aliquid facere,
per illam affirmatione&#x0303; optime proba{t$}
altera negatio in alterutro sensu ex di-
ctis: si autem Princeps non declaret, se
Motu proprio dare priuilegium non po
terit id probari, nisi probando negatio-
nem dictam in vtroq&#x0301;ue sensu explicato,
quod moraliter impossibile est.</P>
<P>  Vnde etiam fit, vt si in tenore priuile-<marginalia>7.</marginalia>
gij pręcedat petitio, & postea nō sequa-
tur clausula Motus proprij, statim cen-
seatur esse ad instantiam partis, t&#x0169; pro-
pter dictum cap. Si Motu, tum quia nulla<marginalia>C. si Motu.</marginalia>
est ratio ad præsumendum aliud. Imò li-
cet contingeret, in priuilegio non præ-<-P>@@

<-P>cedere petitione&#x0303;, sed tant&#x0169; narratione&#x0303;
causar&#x0169;, & ration&#x0169;, quæ mouerunt Prin-
cipem, & postea etiā non subsequi clau-
sulam Motu proprio, semper priuilegium<marginalia>C. si Motu</marginalia>
censetur, & ad instantiam alicuius con-
cessum; tum quia absoluta regula textus
in dicto cap. Si Motu proprio, hoc requirit.
tum etiam quia ratio adducta ad idem
induci potest, quia nemo præsumitur
vltro seu mere liberaliter, & sine vllius
petitionis intuitu aliquid dare, nisi vel
expressè id affirmet, vel probatur. At
probari non potest, vt dictum est; ergo
si non exprimitur, non præsumitur. Vn-
de tandem concluditur, partitionem
esse adæquatam, & per immediatam cō-
tradictionem, quia vel in priuilegio di-
citur, dari Motu proprio, & tunc semper
est tale, siuè petitio antecedat, siue non,
vel non ponitur illa clausula, & ita sem-
per est ad instantiam partis. Possent au-
tem non male subdistingui singula ex il-
lis membris iuxt a proximè dicta, quæ
statim amplius explicabimus.</P>
<P>  Est enim aduertendum, magnum esse<marginalia>8.|Notand&#x0169;.</marginalia>
discrimen inter illas duas formas con-
cedendi priuilegia; nam clausula, Motu
proprio, plures habet effectus, quibus ca-
ret priuiligium sine illa concessum. De
quibus effectibus videri potest latè Re-<marginalia>Rebuff.|Staphil.|Ant. Gabr.</marginalia>
buff. supra in forma mandati. et Staphi-
leus suprà, & Antoni. Gabri. lib. 6. Com-
munium opini. tit. de clausul. cond. 2.
Tres vero differentiæ sunt præcipuę, &
nobis notandę. Vna est, quòd priuilegi&#x0169;
ad instantiam petentis concessum, non
est tam voluntarium, & liberale, sicut
quod Motu proprio conceditur, quia
hoc est magis ab intrinseco, & ita magis
ex &#xA753;pria liberalitate. Et ideò cęteris pa-
ribus priuilegium Motu proprio con-
cessum maius censetur beneficium. Vn-
de etiam fit, vt clausula, Motu proprio, am-
pliet priuilegium, quantum proprietas
verborum patiatur, quod secus est, quā-
do in priuilegio illa clausula deest: quia
vbi gratia per solā instantiam petentis
conceditur, præsumitur minus volunta-
ria, vel etiam per importunitate&#x0303; extor-
ta, vt est communis sententia Iurista-
rum, quos latè refert Anton. Gabriel.<marginalia>Anton. Ga|bri.|Rebuff.|Staphil.</marginalia>
suprà num. 61. & 72. Rebuff. in quarto
effectu. Staphileus, numero 29. qui va-
rijs modis limitant, & ampliant hunc
effectum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0925.jpg/>
@@1@<SE925>918 Lib. 8. De lege humana fauor abili.
<duolan 2><P>  Aliud discrimen est, quòd priuilegi&#x0169;<marginalia>9.</marginalia>
Motu proprio concessum nō retorque-
tur vnquam contra eum, cui cōceditur,
sicut interdum solet retorqueri priuile
gium per propriam petitione&#x0303; obtent&#x0169;,<marginalia>Rebuff.|Anto. Ga-|bri.</marginalia>
vt notauit Rebuff. suprà. §. Vigesim&#x0169; septi-
m&#x0169;. Et idem voluit Anton. Gabri. nu. 66.
qui pro regula ponit, quòd stante Motu
proprio non habet locum titulus, Quod-
quis&#xE8BF; iuris in alterum statuerit, vt ipse eode&#x0303; iure<marginalia>Barth.</marginalia>
vtatur. Quod significauit etiam Bart. in
l. 1. ff. de Constit. Princip. nu. 2. Et ratio
sumi{t$} ex ipsismet verbis tituli prędicti.
Nam cum priuilegium datur Motu pro-<marginalia>Priuilegi&#x0169;|Motu pro-|prio cōces-|s&#x0169; nō retor|queri vn-|quam con-|tra e&#x0169; cui|cōceditur:|sicut solet|interd&#x0169;, q&#x0111;|est conces-|s&#x0169; per pro-|priam pe-|titionem.</marginalia>
prio concedentis, non potest dici ort&#x0169;
ab ipsomet priuilegiario, & ideò nō de-
bet in ill&#x0169; retorqueri; at verò quādo est
obtentum adpetitione&#x0303; eius, ipse meritò
censetur statuisse sibi tale ius, vt habe-
tur ex lege. 3. ff. Quodquisq&#x0301;; iuris, &c. Ex
hac autem ratione colligere possumus,
quando priuilegium est ad instantiā pe-
tentis multum referre, an fuerit ad in-
stantiam eiusdem, in cuius gratiam cō-
cessum est, vel alterius. Nam in priori
casu ipse priuilegiarius estpropria cau-
sa sui priuilegij, & quodammodo vol&#x0169;-
tate sua ius illud statuit, actiuè ad illud
operando, in altero autem casu magis
se habet passiuè, & ideò minus ìlli impu
tatur, ideoq&#x0301;; non ita facile debet in ill&#x0169;
retorqueri, vel minus debet cogi advte&#x0303;-
dum tali priuilegio, quando illud minus
sibi vtile esse experitur. Mult&#x0169; etiam in-
terest considerare personā petentis pri
uilegi&#x0169;, vt an sit priuata persona, vel cō-
munitas, & similia: nam inde multum sæ-
pe pendet qualitas, & modus priuilegij,<marginalia>Bald.</marginalia>
vt sensit Bald. in cap. 1. de His qui feud.
dar. pos. §. Marchio. num. 4.<marginalia>10.|Priuilegi&#x0169;|per surrep-|tionem im-|petrat&#x0169; ad|puram in-|stantiā pe-|tentis, non|valere, se-|cus si Mo-|tu proprio|cōcedatur.|Panormit.</marginalia>
<P>  Vltima differentia, & nobis magis vti
lis est, quod priuilegium per subreptio-
nem impetratum ad puram instantiam
petentis, non valet, secus verò esse cen-
setur, si motu proprio cōcedatur. Prior
pars cōmunis est, sumiturq&#x0301;; ex cap. 2. de
Rescrip. vbi dicitur, in huiusmodi rescri
ptis, vel poni, vel subintelligi semper
clausulam, Si preces veritate nitantur, vbi Pa
norm. aduertit, hoc habere locum, etiā
in prinilegijs, quæ ad instantiam peten-
tis conceduntur, & in cap. Super literis, eo
dem, docet, quomodo surre ptio in obti
nendis priuilegijs, tam per falsitatis ex
pressionem, quā per veritatis taciturni<-P>@@

<-P>tatem, sit contraria valori, & substantiæ
priuilegij, quæ est cōmunis doctrina, &
ex illo textu colligitur. Maximè verò
habet locum in priuilegijs, quæ ad ali-
quorum preces impetrantur, de quibus
eadem fere ratio est, quæ de dispensatio
nibus, de quibus supra diximus.</P>
<P>  Altera vero pars, quòd, nimirum hęc<marginalia>11.</marginalia>
regula nō procedat in priuilegio Motu
proprìo, videtur ex eo sumi, quod clau-
sula Motus proprij tollit surreptione&#x0303;
vt est cōmunis doctrina, quam tradunt
Panormit. cap. Ad aures, de Rescrip. n. 5.
& cap. Dilectus. de Præbend. n. 9. Felin. in<marginalia>Panormit.|Felin.|Rebuff.|Staph.|Anton. Ga|bri.|C. Si Motu.</marginalia>
cap. Cæterum, de Rescrip. n. 9. & in cap. Ad
aures, n. 6. & sequentib. & Rebuff. Staphi.
& Anto. Gabri. supra, qui plures alios re
ferunt. Qui omnes allegant dictum cap.
Si motu proprio, de Præbend. in 6. & Cleme&#x0303;.
Si Romanus, de Præbend. contrarium ve-
ro sentit Deci. in c. 2. de Rescrip. n. 5. Di-
cit enim, licet concessio fiat Motu pro-<marginalia>Decius,</marginalia>
prio sub intelligi clausulam, Si preces veri
tate nitantur, & inde consequitur, non ex-
cludi surreptionem. Et allegat Cardin.
cons. 90. Alij vero distinguunt de surre-<marginalia>Cardin.</marginalia>
ptione per veritatis taciturnitatem, vel
per falsitatis expressionem, & de priori
fatentur tolli per clausulā, Motu proprio,
vt probant prædicta iura, de posteriori
autem negant, etiam si concessio fiat
Motu proprio: nā dicta iura in tali casu
nō loquuntur. Ita sentit Cardin. cons. 98.
vt refert, & sequitur Felin. d. c. Ad aures<marginalia>Felin.|Panormit.|Rosel.|Tabien.</marginalia>
n. 6. cum Panorm. in c. Quia circa, de Cō-
sanguinit. & Affinit. & ide&#x0303; tenet Rosel.
verb. Rescriptum, n. 9. Tabien. q. 5. n. 4. Ar-
mill nu. 4. Ratio autem assignatur, quia
falsitas causat errorem in mente Princi
pis, & cōsequenter addit gratiā inuol&#x0169;-
tariā; Motus aute&#x0303; &#xA753;prius nō potest sup-
plere defect&#x0169; consensus, seu voluntatis,
quia eo ipso, quod deest voluntas, deest
in re ipsa Motus proprius, etiam si ver-
bis propter ignorantiā proferatur. Quę
ratio nō habet loc&#x0169; in taciturnitate ve-
ritatis, quia tunc nō constat de informa
tione Principis qualis fuerit, & ideo non
potest dici gratia contra mentem, aut
voluntatem Principis, ideòque simpli-
citer creditur verbis eius.</P>
<P>  Sed obijci potest, quia in concessio-<marginalia>12.|Obiectio.</marginalia>
ne ex motu proprio Princeps nō moue-
tur ex petitione alteri&#xA770;, imò ita id facit
sua voluntate, vt non minus esset factu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0926.jpg/>
@@1@<SE926>Cap. 12. De ordinaria forma Priuilegij. 919
<duolan 2><-P>rus, etiamsi nulla petitio processisset;
ergo etiam si falsitas præcesserit, est im
pertinens, nec ex illa colligi potest de-
fectus voluntatis in concedente. Respō
det, quòd licèt preces, vt preces nō mo-
ueant Principem operantem ex motu
proprio, nihilominus mouent, vt conti-
nent iuformationem, & proponunt cau
sas, vel rationes, vel qualitates, & mate-
riam talis gratiæ, & ex hac parte per
falsam informationem tollitur obiect&#x0169;
proprium consensus, & ita causatur in-
uoluntarium. Sed contra, nam eodem
modo distingui poterit in taciturnita-
te veritatis: nam si præcedant preces
cum informatione non falsa, sed dimi-
nuta, licèt non moueant vt preces, mo-
uebunt vt informatio, & propositio ob-
iecti, in qua intercedit ignorantia ne-
gatiua, quæ causat non voluntarium, si
taciturnitas sit in re substantiali, & quæ
voluntatem Principis longe aliter mo-
ueret; ergo intercedit eadem ratio. Ac-
cedit, quod si circunstantia sit leuis, &
quæ non mutaret animum Principis, nō
solum purgatur per dictam clausulam,
quando per taciturnitatem peccatur,
sed etiam quando per falsitatem, vt fa-
tetur suprà Felin. cum Anchar. consil.<marginalia>Felin.|Anchar.|13.</marginalia>
132. ergo nulla est differentia.</P>
<P>  Pro responsione aduerto, aliud esse,
quod clausula Motus proprij, excludat sub
reptione&#x0303;, aliud quòd faciat valere gra-
tiam, nam potest operari primum sine<marginalia>Glossa.</marginalia>
secundo, vt notauit Glossa in Clem. Si
Romanus, de Præben. verb. Validam, & ex
illa Panorm. in cap. Causam quæ. 2. de Te-<marginalia>Panorm.|Cardin.|Felin.</marginalia>
stib. n. 4. & ibidem Felin. n. 7. & Cardin.
cons. 37. & ratio est, quia licet tollatur
surreptio, potest gratia esse nulla ex de-
fectu consensus, & intentionis Princi-
pis, vel ob alios defectus, vt statim etiā
dicemus. Auctores ergo citati primo
loco solum dicunt, dictam clausulā tol-
lere surreptione&#x0303;, alij verò de valore pri
uilegij loquuntur, de quo alia est ratio.</P>
<P>  Ad quod explicandum notanda est<marginalia>14.</marginalia>
distinctio concessionis motu proprio
supra insinuata; nam quędam est sine vl-
la petitione, vel informatione præuia
exparte petentis, alia verò esse potest
coniuncta cum illa, licèt non sit princi-
paliter ex illa. Et ad vtrumque membr&#x0169;
possunt prædictæ opiniones adaptari,
& inde fortasse pendet earum intellige&#x0303;-<-P>@@

<-P>tia. Quando enim cōcessio purè fit mo-
tu proprio, id est, sine interuentu peti-
tionis, aut informationis ex parte pe-
tentis, tunc ex parte eiusdem petentis,
nec taciturnitas veritatis, nec falsitas
interuenire potest, quia ille nihil loqui-
tur, nec vllo modo cooperatur, nisi ac-
ceptando gratiam. Potest tamen in ip-
samet narratione, quæ ex parte Princi-
pis fieri solet, vel taceri veritas, vel fal-
sa causa proponi, vt per se constat, & t&#x0169;c
rectè procedit distinctio Felini. Quia
in tali motu proprio etiamsi veritas ta-
ceatur de quacumq&#x0301;ue re, vel circunstā-
tia graui, & quæ alias debet necessario
exprimi, quando gratia postulatur, nul-
lum committitur vitium ex parte reci-
pientis gratiam, neque propriè potest
taciturnitas illi imputari, quia neq; ip-
se, neque alius loco illius aliquid loqui-
tur, nec Principem informat. Supponi-
tur ergo Princeps aliàs sufficienter in-
formatus, gratiam liberaliter concede-
re, & hoc modo dicitur Motus proprius,
omnem tollere taciturnitatem verita-
tis. Et de huiusmodi taciturnitate lo-
quuntur aperte iura suprà citata, non
in actu signato (vt sic dicam) sed in actu
exercito. Declarando, scilicet, quando
beneficium motu proprio conceditur,
non impedire valorem gratiæ, licet in
rescripto me&#x0303;tio nō fiat beneficij prius
habiti, quia nimirum secundum benefi-
cium non petitur ab habente aliud, sed
recipitur tantum à Papa motu proprio
donante. Hanc verò partem limitant
prædicti auctores, vt præcise intelliga-
tur devitio surreptionis, quod per taci-
turnitatem committeretur, si non esset
posita clausula motus proprij, non ve-
rò de alijs defectibus, vel inhabilitati-
bus, quæ sunt contra alia iura, nec etiā
de præiudicio tertij, vt videre licet in
citatis auctoribus, & breuiter, ac dilu-
cidè complectitur Gigas de Pension. q.
9. n. 4. & 5. & q. 29. n. 4. & 5. & Sanci. lib.<marginalia>Gigas.|Sanci.</marginalia>
8. de Matrim. disp. 21. q. 3.</P>
<P>  At verò si non solum taceatur veri-
tas, sed etiam falsa causa in rescripto,<marginalia>15.</marginalia>
seu priuilegio exprimatur, tunc etiam
si priuilegium nullo modo sit petitum,
sed acceptum, potest esse concessio nul
la ex defectu voluntatis concedentis,
quem defectum ignorantia, seu error
causauit; supponimus enim talem esse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0927.jpg/>
@@1@<SE927>920 Lib. 8. De lege humanà fauorabili.
<duolan 2><-P>falsitatem, vt inducat in animum Prin-
cipis eam voluntatem, quam non esset
habiturus, sublato errore. Vnde non re-<marginalia>Deceptio|vndecun&#xE8BF;&#x0301;|veniat cau|sat inuol&#x0169;-|tarium.</marginalia>
fert, quod falsitas illa non prouenerit
à postulante, seu recipiente gratiā, quia
deceptio ipsa vndecumq&#x0301;ue proueniat,
causat inuoluntarium. Et ita procedit
optimè ratio data, quòd taciturnitas
veritatis non ostendit defectum volun-
tatis in Pontifice, sicut ostendit error
ignorantiæ, & ideò non est eadem vtri-
usq&#x0301;ue ratio. Nec auctores primæ sente&#x0303;-
tiæ, vt existimo, in hoc cōtradic&#x0169;t, quia
licet negent, illam esse propriam surre-
ptionem, quia illud vitium non cōmit-
titur ex parte petentis, seu recipientis
gratiam, fatentur nihilominus, impedi-
re gratiam, quatenus impedit intentio-
nem concedentis, & hoc modo aiunt,
motum proprium non firmare gratiam
contra intentionem concedentis, vt cō
muniter tradunt Iuristæ allegati, & alij,
quos latè refert Anton. Gabr. supra n.<marginalia>Ant. Gab.|Menoch.|Rebuff.|Staphil.|16.</marginalia>
20. & sequentib. & Menoch. de Arbit.
lib. 2. Centur. 3. casu. 20. n. 80. Rebuff. &
Staphile. suprà.</P>
<P>  Si autem talis sit concessio ex motu
proprio, vt habeat nihilominus adiun-
ctam præuiam petitionem, seu informa-
tionem ex parte desiderātis priuilegi&#x0169;,
tunc si falsitas intercedat, & est eadem
ratio nullitatis, & est aliqualis subrep-
tio, quia interuenit deceptio actiua (vt
sic dicam.) Et hoc solum intendit Deci.
Quod semper intelligendum est, quan-
do deceptio fit in principali causa, seu
motiuo, sine quo Pontifex priuilegium
non concederet, quia tunc solum deest
voluntas, & intentio in concedente, qui
defectus non supplentur per clausulam
motus proprij, vt est communis doctri-
na. Videtur autem mihi idem esse cum
proportione dicendum de taciturnita-
te veritatis, quādo talis concessio etiā
motu proprio facta, supponit postula-
tionem aliquam, & informationem im-
petrantis, quæ mouet animum Princi-
pis per modum informationis, licet nō
moueat per mod&#x0169; petitionis: tunc enim
si informatio ita est diminuta in expres-
sione veritatis, vt propterea moueat, &
inducat voluntate&#x0303; Principis, quam non
induceret, si exprimeretur integra ve-
ritas; redditur concessio nulla, non tam
ob subreptione&#x0303;, quam ob defectum cō-<-P>@@

<-P>sensus. Quod mihi videtur senfisse Pa-<marginalia>Panormit.</marginalia>
normit. in dicto cap. Quia circa, de Con-
sang. & affin. dice&#x0303;s, Si talis est gratia, qua ta-
cita, vel expressa, vel non existente, Papa gra-
tiam non concessißet, tunc vitiatur. Et idem
sentiunt Glossa, & Ioan. Andr. ibi alle-
gati ab ipso, nec dissentiunt alij suprà
citati. Idemq&#x0301;; sumitur ex eodem Panor-
mit. in cap. Ad aures, de Rescrip. num. 5.
vbi dicit, si quis impetret beneficium,
non explicata eius qualitate, non vale-
re gratiam, etiamsi motu proprio fiat,
nō propter subreptionem (ait) sed quia
non apparet de vol&#x0169;tate Principis. Quę
ratio vniuersalis est ad omnia similia,
scilicet, quia motus proprius non fir-
mat gratiam contra intentionem con-
cedentis. Accedit, quod illa taciturni-
tas est quædam virtualis deceptio, quā-
do quidem ratione illius res non conci-
pitur, sicut est, & ratio, quæ mouet, in re
ipsa non subsistit, sicut proponitur.</P>
<Z>CAPVT XIII.
Quæ sit substantialis forma priuilegij, siue abso-
lutè, siue sub conditione, aut modo
concedatur.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Ecunda pars verborum priuilegij<marginalia>1.</marginalia>
supra posita est illa, quæ concessio-
nem ipsam formaliter continet, &
ideo maximè videtur (vt dicebam) ad
substantiam formæ pertinere. Ad illam
verò explicandam oportet aduertere,<marginalia>De duplici|modo quo|solet conce|di priuile-|gium sine,|& cum cō-|ditione.</marginalia>
duobus modis solere cōcedi. Primò ab-
solutè, & purè, nullam conditionem, vel
actionem exigendo à priuilegiario, vt
effectum priuilegij consequatur. Sic cō-
ceditur filio illegitimo priuilegium le-
gitimationis, vel plebeio priuilegi&#x0169; no-
bilis, vel peregrino priuilegium ciuis, &
similia, quæ Princeps concedit, nihil exi
gens, vel requirens ad vtendum postea
priuilegio. Alio modo datur priuilegi&#x0169;
sub conditione aliqua, aut modo neces-
sario ad & fructum priuilegij consequen-
dum, sicut solent concedi indulgentiæ,
hoc, vel illud opus facienti, vel sicut so-
let concedi facultas absoluendi, vel dis-
pensandi imposita tali p&#x0153;nitentia, vel
examinata causa, aut petito cōsilio, vel
consensu alicuius, & similibus. Et ita ex
vsu ipso satis constat, vtramq&#x0301;; formam
in priuilegijs concede&#x0303;dis obseruari. Et<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0928.jpg/>
@@1@<SE928>Cap. 13. Quæ sit substantialis forma Priuilegij. 921
<duolan 2><-P>ratio est, quia vterque modus est possi-
bilis, vt per se notum videtur, & pendet
ex voluntate concedentis, & iuxta ma-
teriæ qualitatem interdum vnus expe-
dit, interdum alius. Circa priorem ergo
modum nihil specialiter adnotand&#x0169; oc-
currit, quia in illo nulla forma præscri-
bitur priuilegiario ad vtendum priuile-
gio, sed Princeps ipse perverba sua, quę
sunt quasi forma priuilegij, efficit effe-
ctum priuilegij, eo modo, quo morali-
ter facere illum potest, talem fauorem
concedendo, aut auferendo talem inha-
bilitatem, vel quid simile. Vnde suppo-
sita veritate narrationis, & iustitia cau-
sæ, absque vlla surreptione, aut decep-
tione, ex parte formæ tantum est neces-
saria sufficiens significatio voluntatis
concede&#x0303;tis, vt in principio explicuim&#xA770;.</P>
<P>  Circa alium verò modum conceden-<marginalia>2.|Notanda|circa priui|legium cō-|ceß&#x0169; condi|tionaliter.</marginalia>
di priuilegium sub certa aliqua condi-
tione, aut modo, nonnulla breuiter ani-
maduertenda sunt. Primum est, attentè
considerandum esse, an per illa verba,
quibus præscribitur modus vtendi pri-
uilegio, constituatur veluti substantia-
lis forma vtendi priuilegio, vel solum
addatur aliqua sole&#x0303;nitas accidentalis,
seu onus concomitans fructum priuile-
gij. Nam si forma sit prioris modi, illa
non seruata nō obtinebitur fructus pri-
uilegij; si autem sit posterioris generis,
violatio eius non impediet effectum pri
uilegij, poterit tamen esse peccaminosa
& sufficiens causa, vt quis priuetur pri-
uilegio, quod alias posset durare, & in fu
turum proficere. Vtraq&#x0301;; pars declarā-
da est, & probanda iuxta dicta in libro
5. de legibus irritantibus actiones, in
quibus præscripta forma non seruatur.
Ratio enim, quæ in contractibus, testa-
mentis, iudicijs, & in quibuscumq&#x0301;; mā-
datis reperitur, in priuilegijs etiam mi-
litat: nam ita pendent ex voluntate cō-
cedentis, sicut mandatum v. g. ex volun-
tate mandantis; ergo sicut forma man-
dati non seruata, si substantialis sit, ni-
hil efficitur, quia deest voluntas man-
dantis; si verò sit accidentalis, actio fa-
cta tenet, licèt forte reuocari, vel puni-
ri possit; ita prorsus dicend&#x0169; est de pri-
uilegio, quia etiam deest voluntas con-
cedentis, si formam pręscripsit substan-
tialem, & illa non seruatur, quod secus
est, quando forma est accidentalis.</P>@@

<P>  Ad cognoscendum autem, an forma<marginalia>.3|Duo consi-|derāda ad|cognoscen-|dum an for|ma priuile|gij sit sub-|stantialis.</marginalia>
sit substātialis, nec ne, seruandæ sunt re-
gulæ eodem loco positę, & cum propor-
tione applicandæ. Duo verò præcipuè
consideranda sunt. Vnum est, an onus im
positum ad consequendum fructum pri
uilegij sit conditio propriè sumpta, an
verò sit tantum modus. Nam si sit con-
ditio, clarum est, voluntatem Principis
nihil operari, quia solum habuit volun-
tatem conditionatam, quæ nihil opera-
tur, imò nulla est, non impleta conditio-
ne. Vnde fit, vt talis conditio pro forma
substantiali ponatur, sine qua res esse
non potest, l. Qui hæredem. §. vlt. ff. de Con-
dit. & demonst. Secus verò est, quando
non est propria conditio, sed modus,
quia tunc non est conditionalis volun-
tas concedentis, sed absoluta, & ita su&#x0169;
effectum operatur statim, licet imponat
tale onus, vel obligationem in futurum;
sicut in testamentis, ac legatis commu-
ne est, nam est eade&#x0303; ratio in priuilegijs.
Vnde ad intelligendum, an id, quod exi-
gitur, sit conditio, vel modus, verba cō-
sideranda sunt, sicut etiam in testamen-
tis, & alijs similibus actibus fieri solet.</P>
<P>  Præcipuè verò est secundo loco ob-<marginalia>4.</marginalia>
seruandum, an opus requisitum in priui
legio propter fructum eius, postuletur
ante effectum priuilegij, vel post. Nam
si priori modo petatur, regulariter per-
tinebit ad substantialem formam seruā-
dam, & est rigorosa conditio, nisi oppo-
situm constet expresse ex verbis priui-
legij; si verò opus possit sufficienter fie-
ri post vsum,  fructum priuilegij com-
paratum, non est conditio, sed modus, &
pertinet ad solennitatem, vel circunstā-
tiam accidentalem, regulariter etiam
loquendo, & nisi verba manifestè obste&#x0303;t.
Declaratur exemplo Iobilei, per quod
& priuilegium obtinendi absolutionem
à reseruatis, & indulge&#x0303;tia plenaria post
ieiunia, orationes, & alias diligentias fa
ctas conceditur: nam quia hæc opera
non petuntur vt necessaria ante absolu-
tionem à reseruatis, non sunt conditio-
nes necessariæ ad fructum illius priuile-
gij quoad hunc actum eius, nec pertine&#x0303;t
ad substantialem formam seruādam ex
parte p&#x0153;nitentis ad illum effectum cō-
sequendum, & ideo simpliciter est vali-
da talis absolutio, & rata manet, etiam
si alia opera non sequantur, vt in mate-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0929.jpg/>
@@1@<SE929>922 Lib. 8. De lege humana fauor abili.
<duolan 2><-P>ria de Indulgent. & in tract. de Voto di-
xi; respectu verò indulgentiæ petuntur
illa opera vt dispositiones præuiæ, &
ideò conditionem necessariam conti-
nent, & formam substantiale&#x0303; constitu&#x0169;t
ad indulgentiam consequendam. Quod
ferè in omnibus indulgentijs obserua-
tur. Eademq&#x0301;ue doctrina applicanda est
ad indulta dispensationum, absolutio-
num, & similium gratiarum, in quibus
dicitur, v. g. vt p&#x0153;nitentia iniuncta de-
tur dispe&#x0303;satio, vel absolutio; tunc enim
impositio p&#x0153;nite&#x0303;tiæ antecedere debet,
vnde est conditio necessaria, & de sub-
stantia formæ; executio autem p&#x0153;nite&#x0303;-
tiæ est consequens fructum priuilegij, &
ideo licet postea omittatur, nō euacua-
tur effectus, erit tamen graue peccat&#x0169;,
& non euitabitur, donec onus imposit&#x0169;
impleatur, si potestas nō desit. Huc etiā
spectat conditio frequens, quę in his in-
dultis absolutionum ponitur, vt fiant,
satisfacta parte: nam ex vi verbor&#x0169; de
præterito oportet, vt cōditio prius ser-
uetur, aliàs nihil fiet: an verò interdum
sufficiat propositum, vel cautio, quan-
do necessitas vrget, ex verbis indulti,
& coniecturata mente concedentis de-
finiendum est.</P>
<P>  Vnde vltimo maximè oportet expe&#x0303;-
dere verba, per quę onus imponitur: nā<marginalia>5.|Standum|proprietati|verborum,|& nō plus|exigend&#x0169;.</marginalia>
standum est proprietati illorum, & non
plus exigendum, quàm per verba in ri-
gorosa, ac propria significatione postu-
letur. Vt v. g. si datur alicui facultas fa-
ciendi aliquid, vt dispensandi, absoluen-
di, vel puniendi cum consilio alicuius,
tunc petitio quidem consilij ad substā-
tiam formæ pertinet, quia consilium na
tura sua est conditio antecede&#x0303;s actum,
vt colligitur ex c. Cum in veteri, de Elect.<marginalia>C. Cum in|veteri.|Glossa.|Innoc.|Hostien.|C Olim.|C. Licèt.</marginalia>
vbi id notant Gloss. Innoc. & Panormit.
in fine. Idem Panorm. in cap. Ex parte, de
Constit. n. 5. & in cap. Cum olim, de Arbit.
cum Gloss. & Hostien. ibidem sicut etiā
de licentia idem dicit per textum ibi in
cap. Licèt, de Regul. n. 11. Sic igitur peti-
tio consilj ad formam substantiale&#x0303; per-
tinet. Non est tamen necessarium, sequi
consilium, quia hoc per illa verba non
exigitur. Quod patet, quia in rigore a-
liud est postulare cōsilium, aliud sequi.
Nam petere consilium per se est vtile
ad inquirendam, & inueniendam veri-
tatem, quia collatio plurium iudicior&#x0169;<-P>@@

<-P>multum confert ad veritatem inuenie&#x0303;-
dam, vt sumitur ex l. Si auiam, C. de Inge-
nu. manumis. & l. Dubium. C. de Repudijs:
At verò ob eandem rationem sequi cō-
silium, non semper est necessarium, & sę-
pe neque vtile. Ex vi ergo illius formæ
solum requiritur consultatio, non sequi
consilium.</P>
<P>  Nec refert, siue dicatur cum cōsilio,<marginalia>6.</marginalia>
siue de consilio, siue ex consilio, quia hæ
dictiones in præse&#x0303;ti quasi synonimę s&#x0169;t,
& non magis per vnam importatur ne-
cessitas sequendi consilium, quam per
aliam, vt notauit Bart. in l. 1. §. Si plures.<marginalia>Bart.</marginalia>
ff. de Exercit. action. n. 4. & 5. Secus verò
esset si diceretur, hoc fiat secundum cō-
silium, vel iuxta consilium, vel prout vi-
sum fuerit Petro, tunc enim clarè im-
ponitur onus non solum pete&#x0303;di, sed etiā
seque&#x0303;di consilium alterius. Idemq&#x0301;; erit
si in forma concessionis detur facultas
faciendi aliquid de, vel cum consensu
alterius: tunc enim non sufficit consili&#x0169;
sed necesse est, vt etiam iudicium acce-
dat, quod sequi tenetur qui vult vti pri-
uilegio, aliàs nihil faciet, quia non ser-
uat substantialem formam. Consensus
enim ad alterum relatus dicit confor-
mitatem cum illo in affectu, vel in iudi-
cio. Dico, ad alium relatus, nam vt dicit
tantum relationem ad aliam pote&#x0303;tiam
eiusdem operantis, est actus voluntatis
inclinant is se ad id, quod per intellect&#x0169;
iudicatum est, vt tradit ex Damasceno
D. Thom. 1. 2. q. 15. ar. 1. At verò quando<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ponitur in forma priuilegij, vel manda-
ti, dicit relationem ad alium, & concor
diam duorum in eodem sensu, potestq&#x0301;;
ferè indifferenter, referri ad conformi-
tatem cum iudicio, vel voluntate alte-
rius, quia quod alter vult, id practicè iu
dicat, esse faciendum. Et ideo cum con-
sensus requiritur, conformitas hæc ne-
cessaria est, aliàs nihil fiet ex defectu
substantialis formæ, vt pręter Doctores<marginalia>Glossa.|C. Si pro|te.|C. Ne sed.|vacant.|C. Obeun-|tibus.|Fede. Sen.|Feltn.</marginalia>
allegatos notant Glossa in cap. Si pro te,
de Rescrip. in 6. verb. Assensu, & in cap. 1.
Ne sed. vacan. in 6. & Glossa per textum
in cap. Obeuntibus. 63. dist. & in cap. Cum in
veteri, de Elect. n. 12. & cap. 1. de His, quæ
fiunt à Prælat. n. 3. Feder. Senen. cons. 1.
n. 4. Felin. in c. Ex parte, de Cōsti. in princ.
cum alijs, quos refert. Ad hunc ergo mo
dum alia verba concessionis expende&#x0303;-
da sunt, vt proprietas eorum teneatur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0930.jpg/>
@@1@<SE930>C. 14. An priuilegi&#x0169; &#xA751;formalia verba iuri cōmuni deroget. 923
<duolan 2><Z>CAPVT XIIII.
An de ratione priuilegij sit, vt per formalia
verba iuri communi deroget.</Z>
<P><INI3>T</INI3>Ertia pars supra posita, quæ in<marginalia>1.</marginalia>
priuilegiorum indultis sequi so-
let post formam concessionis, est
clausula reuocatoria, Non obstātibus, &c.
quæ videri potest non esse de substantia
priuilegij, cum post consummatam for-
mam, & concessione&#x0303; subsequatur. Hinc
ergo graue dubi&#x0169; circa hoc occurrit,
an sit de necessitate, & valore priuile-
gij, vt in eo fiat expressa derogatio illi&#xA770;
iuris, cui priuilegium fuerit contrari&#x0169;.
De quo variè loquuntur Iuristę, vt vide-
re licet per Bart. in Extrauag. Ad repri-<marginalia>Bart.|Bald.|Felin.</marginalia>
mendum, in fine, Bald. de Pace Constant.
§. Libellariæ, & Felin. in cap. Nonnulli, de
Rescrip. n. 19. & sequent. Duæ verò sunt
opiniones præcipuæ. Prima affirmat, ne
cessari&#x0169; esse, vt derogatio expressè fiat,<marginalia>Prima opi|nio.|Panorm.|Syluest.</marginalia>
tenet Panormit. in cap. Nonnulli. de Re-
script. Idem sentit Syluest. verb. Priuile-
gium. q. 9. dicto. 3. cum quadam limita-
tione, quia si priuilegium sit contra legem, de-
bet (inquit) illius facere mentionem, nisi pro-
prio motu concedatur, citat Bartholum in l.
Vacuatis, C. de Decurion. lib. 10. vbi non
loquitur de Priuilegijs Principum, sed
de Rescriptis immunitatum ab oneri-
bus realibus, & personalibus, quæ ciui-
tates possunt concedere, de quibus alia
est ratio, & de eisdem videtur loqui Syl-
uest. Eundem Bart. adducit Panormit,
in l. vlt. C. Si contra ius, vbi plane requirit
hanc clausulam, non obstante quacum&#xE8BF;&#x0301; lege
in contrarium disponente, & loquitur aper-
tè de Priuilegio, quidquid Felin. dicat.
Et idem sentit ibi Alexand. in scholio,
in quo multa de hac materia congerit.<marginalia>Alex.|Gloßa.</marginalia>
Citatur etiam Glossa in Authent. Hoc in-
ter libros. C. de Testam. & in Authe&#x0303;. Quib.
mod. nat. effici. sui. §. vlt. Sed prior loqui-
tur in generali rescripto, alia de dispe&#x0303;-
satione, quæ magis fauet. Allegatur prę
terea cap. Ex parte, iuncto cap. 2. de Stat.<marginalia>C. Ex par-|te.</marginalia>
Monach. Ac deniq&#x0301;ue adiungitur conie-
ctura, quia talia priuilegia contra ius
regulariter emanant ex nimia impor-
tunitate, & ideo non censetur Princeps
velle derogare iuri, nisi illud exprimat.
Hinc consequenter dixit Panormitan.<marginalia>Panorm.</marginalia>
priuilegi&#x0169; concessum contra prius pri-<-P>@@

<-P>uilegium insertum in corpore iuris, nō
valere contra illud, nisi faciat expressā
mentionem illius. Ita habet in cap. 1. de
Rescript. quia de Priuilegio inserto in
corpore iuris, idem iudicium fertur,
quod de ipso communi iure.</P>
<P>  Contrariam nihilominus sententiam<marginalia>2.|2. opinio.|Glossa.|Felin.|Hostien.|Ioā. And.|Cardin.|Martin.|Lauden.|Archid.|Bald.</marginalia>
indicat Glossa in cap. 1. de Constit. in 6.
verb. Noscatur, eamq&#x0301;ue communem esse
testatur Felin. in cap. Nonnulli, de Rescr.
regula 2. fallen. 2. n. 11. vbi adducit Ho-
stien. in Sum. tit. de Rescriptis. §. Quas vi-
res, vers. Sed potest distingui, ite&#x0303; refert Ioān.
Andr. Cardi. & alios. Idem sentit Mar-
tin. Lauden. tract. de Priuil. q. 41. & 42.
Archid. in cap. Rescripta. 25. q. 2. Bald. in l.
Item lapidi. ff. de Rer. diuis. n. 8. Fundame&#x0303;-
tum est, quia priuilegium ex ratione sua
habet esse contra ius commune, in quo
differt à rescripto, vt supra visum est;
ergo Princeps concedens priuilegium,
eo ipso, & quasi intrinsecè (vt sic dicam)
vult derogare iuri communi; ergo non
est necesse, vt in forma priuilegij hoc
exprimat, nam Princeps præsumitur sci
re ius commune, iuxta cap. 1. de Constit.
in 6. & ideo non præsumitur dare priui-
legium ex ignorantia iuris; ergo dat il-
lud, derogando iuri communi, licèt hoc
non exprimat.</P>
<P>  Pro resolutione distinguendum cen-<marginalia>3.|Nota pro|resolution.</marginalia>
seo, tam ex parte priuilegij, quā ex par-
te iuris communis, cui repugnat. Priui-
legium enim tale esse potest, vt possit
habere effectum, velvtilitatem aliquam
absque derogatione iuris communis, li
cet possit habere maiorem, derogando
illi, vel potest esse tale, vt nullam pror-
sus vtilitatem afferat, si iuri communi
non deroget aliqua ex parte. Ius etiam
commune potest esse in duplici differe&#x0303;-
tia, vnum simpliciter, & purè disponens
sine aliqua derogatione, vel resistentia
directa, vt sic dicam, contra priuilegia,
aliud esse potest qualificatum, quia vl-
tra præceptum, vel prohibitionem, quā
ponit, addit reuocationem omnium pri
uilegiorum tali legi repugnantium, vel
vt contra illam nulla priuilegia præua-
lere possint.</P>
<P>  Dico ergo, si priuilegium possit effe-<marginalia>4.|Mens au-|ctoris.</marginalia>
ctum, vel vtilitatem habere sine dero-
gatione iuris communis, non habetvim
ad derogandum illi, nisi hanc extensio-
nem expresse, ac formaliter contineat.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0931.jpg/>
@@1@<SE931>924 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>Hanc assertionem sumo ex cap. In his, de
Priuilegijs, vbi in primis reprobatur<marginalia>C. In his.</marginalia>
quędam restricta interpretatio cuiusdā
priuilegij, per quam inutile reddeba-
tur; deinde verò additur, ita esse inter-
pretandum, vt priuilegiati aliquam in-
de gratiam consequātur, & tandem ad-
iungitur, d&#x0169;modò ab alijs, quæ iure parochiali
proueniunt, prorsus abstineant. Ex quo textu
omnes colligunt, priuilegium, quod vni
iuri derogat, non esse extendendum cō-
tra alterum, si citra læsionem alterius
potest suam habere vtilitatem, idemq&#x0301;;<marginalia>C. Paten-|tibus.</marginalia>
sumitur ex cap. Patentibus, eodem; ergo
pari ratione si absque derogatione ali-
cuius iuris potest saluari vtilitas priui-
legij, non est credendum, derogare iuri,
cuius expressam mentionem non facit.
Et idem sumitur ex cap. Vt priuilegia, eo-<marginalia>C. Vtpri-|uilegi{a}.</marginalia>
dem. Intelligendum autem hoc est de ef
fectu, & vtilitate priuilegij sufficiente
ad explendam proprietatem verborum
eius, quia hæc semper attendenda est, &
seruanda, vt tradunt iura in principio
allegata. Exemplo res declaratur, si ali-
quod priuilegium datur ad commutan-
da vota, intelligitur cum æqualitate,
quia illa verba sufficie&#x0303;ter exple&#x0303;tur per
commutationem in æquale, ideoq&#x0301;; non
potest illud priuilegium extendi ad inę-
qualem commutationem, quæ iuri est
contraria. Neq&#x0301;ue contra hanc assertio-
nem procedit ratio secundę opinionis.
Quia licet priuilegium strictè sumptum
sit contra ius, tamen cum proprietate
etiam dicitur de concessione vltra ius,
& de qualibet gratia, & beneficio Prin-
cipis, vt sæpe dictum est cum Baldo in
Prælud. feudo. n. 18. & alijs. Ideoq&#x0301;; si sub<marginalia>Bald.</marginalia>
hac significatione sufficienter saluatur
vtilitas, & proprietas verborum eius si-
ne derogatione alicuius legis commu-
nis, non est ad illam extendendum, quā-
do illam non exprimit.</P>
<P>  Secundo dicendum est, quando priui-<marginalia>5.|2. conclus.</marginalia>
legium esset inutile non derogando in
re aliqua iuri communi simpliciter dis-
ponenti, validum esse, & illud derogare
etiamsi illius mentione&#x0303; non faciat, neq&#x0301;;
in specie (quod est longe certius) neq&#x0301;ue
generatim vt dice&#x0303;do, non obstante qua-
cumq&#x0301;ue lege, vel quid simile. In hoc sen-
su loquitur secunda sententia, quæ effi-
caciter ipsius ratione probatur, quia
priuilegium tale concedens derogat le-<-P>@@

<-P>gi in actu exercito, vt sic dicam, & cum
sufficienti voluntate fieri præsumitur,
quia Princeps non ignorat ius commu-
ne; ergo non est necesse, vt illa intentio
concedentis declaretur formaliter, seu
in actu signato. Probatur consequentia,
quia neq&#x0301;ue ex natura rei est necessari&#x0169;,
neq&#x0301;ue ex dispositione alicuius iuris po-
sitiui, neq&#x0301;; etiam ex vsu. Quod satis vi-
detur etiam probari ex dicto capite In
his, vbi priuilegium datum Minoribus<marginalia>C. In his.</marginalia>
ad celebrandum in altari portatili, de-
claratur esse intelligendum sine licen-
tia Episcoporum, licèt hoc in ipso pri-
uile gio formaliter non contineretur, vt
in textu clare supponitur, quia deroga-
tio iuris communis quoad illam parte&#x0303;
satis continebatur in actu exercito in
ipso priuilegio, quod sine illo esset inu-
tile, & ideo non fuit necessaria in actu
signato. Nec obstabit, siquis dicat, in no
mine priuilegij non sufficienter conti-
neri derogationem illam in actu exer-
cito, quia non oportet, vt priuilegium
deroget iuri, vt proximè dicebamus.
Respondetur enim, quando concessio
talis est, vt nisi deroget iuri sit friuola,
& nullius vtilitatis, & illa fit sub nomi-
ne priuilegij, tunc necessario intelligi,
superiorem loqui de priuilegio rigoro-
so, & derogante iuri, quantum necessa-
rium fuerit, vt concede&#x0303;tis voluntas im-
pleatur. Imò existimo, idem esse, etiamsi
sub nomine gratiæ, vel fauoris conce-
datur, quia etiam priuilegium rigoro-
sum est gratia, & fauor, & tunc generica
verba ex materię qualitate, & intentio-
ne loque&#x0303;tis determinantur ad tale&#x0303; spe-
ciem gratiæ, vel fauoris, quia benefici&#x0169;
Principis latè est interpretandum, cap.
Olim, de Verbor. signif. ergo multo ma-<marginalia>Ca. Olim.</marginalia>
gis ad illam speciem est trahe&#x0303;dum, quæ
necessaria fuerit, vt non sit illusorium;
esset autem illusorium, si esset inutile.
Confirmatur, quia priuilegium est quę-
dam lex priuata; ergo ita ferri censen-
da est, vt valeat, non vt pereat, sicut in<marginalia>Cap. Inter|dilectos.|Glossa.|6.|3. conclus.</marginalia>
specie de priuilegio dicitur in cap. Inter
dilectos, verb. Cæterum, de Fide instrum.
vbi Gloss. & in dicto cap. In his, alia iura
referunt.</P>
<P>  Tertio dicendum est, si ius commune
sit qualificatum per specialem clausulā
resistentem priuilegijs, seu derogante&#x0303;,
& reuocantem illa, necesse est, vt in for-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0932.jpg/>
@@1@<SE932>C. 14. An priuilegi&#x0169; &#xA751; formalia verba iuri cōmuni deroget. 925
<duolan 2><-P>ma priuilegij fiat mentio talis iuris, vel
in specie, vel sub clausula generali suffi-
ciente ad derogand&#x0169; illi iuri sic fortifi-
cato, aliàs priuilegi&#x0169; non valebit cōtra
illud ius, etiamsi reddatur frustraneum,
& inualid&#x0169;. Hanc assertione&#x0303; ponit Felin.
suprà limitādo superiore&#x0303; assertionem,<marginalia>Felin.|Cardin.|Bart.</marginalia>
in illius tamen probatione&#x0303; sol&#x0169; adducit
Cardin. in Clement. 1. de Censib. q. 3. Ide&#x0303;
sumi potest ex Bart. in Extrau. Ad repri-
mendum. §. Non obstantibus, n. 4. Ratio reddi
potest, quia plus necessari&#x0169; est ad dero-
gand&#x0169; legi firmius stabilitæ, quā alijs cō
muni modo latis, & quia clausula dero-
gatoria addita priori legi aliquid ope-
rari debet; ergo salte&#x0303; hoc operatur, vt
nō tā facilè derogetur tali legi per pri-
uilegi&#x0169; simpliciter cōcess&#x0169;. Item iuxta
hāc assertione&#x0303; posset intelligi prior sen
te&#x0303;tia, &c. Rescripta. 25. q. 2. quę est lex Co-<marginalia>C. Rescrip.</marginalia>
dicis tit. de Precib. Imper. offer. dicens,
Rescripta contra ius elicita ab omnibus iudicib&#xA770;
præcipimus refutari. Nā licet intelligi pos-
sint hæc verba de Rescriptis ad lites, ta-
me&#x0303; Archid. de Priuilegijs intelligit, & de
se generalia sunt, possunt aute&#x0303; optimè
intelligi de priuilegijs, quæ sunt contra
ius expresse resistens, & refutans similia
priuilegia. Sicut supra dicebamus, illa
priuilegia esse &#xA753;priè contra Cōc. Trid.
quæ sunt contra leges Concilij habe&#x0303;tes
clausulam derogātem expressè talibus
priuilegijs. Sed obijci potest cōtra hāc
assertione&#x0303; ratio facta pro præcedenti,
quia t&#x0169;c priuilegi&#x0169; Principis esset inuti
le, & nullius valoris, quod est cōtra prin-
cipia iuris ibi allegata. Respondeo, ne-
gari nō posse, quin in multis casibus pri-
uilegia etiā à Principe concessa possint
esse inutilia ob alique&#x0303; defect&#x0169; substan-
tiale&#x0303;; vnde nō potest hoc esse cōtra prin
cipia iuris, quòd beneficia Princip&#x0169; per
mane&#x0303;tia esse debe&#x0303;t, & latè interpretāda,
& similia, quę intellige&#x0303;da sunt, quatenus
secund&#x0169; rectā ratione&#x0303;, & alia principia
iuris sustineri possint. In illo ergo casu
cōcedo, in tali priuilegio esse substātia-
le&#x0303; defect&#x0169;, & ideo inutile esse, sibiq&#x0301;; im-
putet, vel qui impetrauit, quia non satis
declarauit legis resistentiā, imo præsu-
mitur subreptione&#x0303; aliquā cōmisisse, vel
etiā sibi imputet, qui cōcessit, quia non
satis vol&#x0169;tate&#x0303; suā explicauit: nā eo ipso
pręsumi{t$} illā nō habuisse, neq&#x0301;; ex certa
scie&#x0303;tia, & plena aduerte&#x0303;tia tale priuile-
gi&#x0169; concessisse.</P>@@

<P>  Atq&#x0301;; ita in specie huius asser tionis ha-<marginalia>7.|De conie-|ctura Pa-|normit &|quando ha|bet locum.</marginalia>
bet loc&#x0169; coniectura Panormitani, quod
præsumitur Princeps, quādo hoc modo
talia concedit priuilegia, per importu-
nitate&#x0303;, & consequenter per inaduerte&#x0303;-
tiā illa concessisse. Secus verò est iuxta
tenore&#x0303; præcedentis assertionis, quia c&#x0169;
morale, & regulare sit, vt priuilegi&#x0169; ali-
quid cōcedat cōtra ordinari&#x0169; ius, nulla
inde præs&#x0169;ptio sumitur, quod Princeps
apertè cōcedens priuilegi&#x0169;, per impor-
tunitate&#x0303;, aut incogitātiā, cōtra aliquod
ius simplex, & ordinari&#x0169; illud concesse-
rit; imò potius præsumitur, illud nō ig-
norasse, & nihilominus priuilegi&#x0169; cōtra
illud cōcedere voluisse. Sol&#x0169; ergo supe-
rest, vt respōdeamus ad c. Ex parte. Ad q&#x0111;<marginalia>C. Ex par-|te.</marginalia>
aliqui respōdent, illud priuilegi&#x0169; fuisse
cōtra lege&#x0303; Cōcilij, & ideo nō voluisse si-
ne clausula expresse illi derogāte, vt Nō
obstāte, &c. quia lex Cōciliaris habet hoc
priuilegi&#x0169;, vt virtute censeatur habere
clausulā resistentem futuris priuilegijs,
etiāsi illā nō exprimat. Sed cōtra hoc est
quia ad s&#x0169;mum hoc &#xA753;cedit in Concilijs
generalib&#xA770;, Concili&#x0169; aute&#x0303; Lat. sub Alex.
3. cui priuilegi&#x0169; illud repugnabat, gene
rale nō fuit. Quod si dicatur ęquiparari
in hoc generalibus per assistentiā Papę,
& multitudine&#x0303; Episcopor&#x0169;, qui illi inter
fuer&#x0169;t: hęc &#xA753;fecto nimia ampliatio est
illius regulæ. Eo vel maximè quod nec
de legibus Concilior&#x0169; generali&#x0169; est so-
lid&#x0169; illud principi&#x0169;, quādo illæ leges nō
habe&#x0303;t expressā clausulā repugnāte&#x0303; pri-
uilegijs, vt suprà visum est, & specialiter
dict&#x0169; est de decretis Cōcilij Trid. Vnde<marginalia>Felin.|Innoc.</marginalia>
aliter respondet suprà Felin. c&#x0169; Innoc.
ibi nō reprobari priuilegi&#x0169;, tant&#x0169; quia
nō faciebat me&#x0303;tionem legis Cōcilij, sed
ratione materiæ, quia videbatur esse pa
r&#x0169; cōse&#x0303;tanea bonis religiosor&#x0169; morib&#xA770;.
Vnde c&#x0169; esset etiā cōtra ius, & illi&#xA770; dero
gatione&#x0303; nō cōtineret, suspicione&#x0303; surrep
tionis generabat, & nihilomin&#xA770; nō tan-
quā inualid&#x0169;, aut surreptiti&#x0169; reiect&#x0169; est
sed à Pōtifice fuit reuocat&#x0169; tāquā min&#xA770;
cōuenie&#x0303;s. Et ita potest ille textus poti&#xA770;<marginalia>8.|Quādo prę|ualet priui|legi&#x0169; cōtra|prius priui|legi&#x0169; inser-|tum in cor|pore iuris.</marginalia>
in cōtrari&#x0169;, & &#xA753; nostra sente&#x0303;tia induci.</P>
<P>  Ex quibus consequenter sequitur,
priuilegi&#x0169; concessum contra prius pri-
uilegium infert&#x0169; in corpore iuris, præ-
ualere contra illud, etiamsi speciale&#x0303; me&#x0303;-
tonem illius non faciat, dummodo in
priuilegio priori non sit specialis clau-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0933.jpg/>
@@1@<SE933>926 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>sula resiste&#x0303;s contrarijs priuilegijs. Hoc
corollarium est contra aliud Panormi-
tani, & sequitur ex eodem fundamento,
quia de priuilegio inserto in iure com-
muni idem fertur iudicium quoad scie&#x0303;-
tiam, vel ignorantiam, quod de ipso iu-
re communi, vt ipse Panormit. assumit,<marginalia>Panorm.|Hostien.|Ioā. And.</marginalia>
& tradunt Hostien. & Ioan. Andr. in ca-
pite Ex parte. 1. de Decim. ergo regulæ
datæ de iure cōmuni procedunt etiam
de priuilegijs in ipso insertis. Sicut er-
go præsumitur Princeps concedere pri
uilegium ex certa scientia contra ius
commune, ita etiám debet præsumi de
priuilegio iuri communi inserto. Et ita
sentiunt communiter iuris canonici in-<marginalia>Cap. 1. de|Rescrip.|Glossa.</marginalia>
terpretes in dicto cap. 1. de Rescript. &
sumitur ex Glossa in cap. Vt circ{a}, de
Elect. in 6. verb. Corporali, & Domin. ibi,
& alijs relatis à Felino in dicto cap. 1.
n. 11. & 12. Qui omnes docent, contra-
rium esse dicendum de priuilegio par-
ticulari extra ius commune existente:
nam contra illud non præualebit priui-
legium posterius, nisi clausulam Non ob-
stante, vel similem derogātem contineat,
ex eodem fundamento cum proportio-
ne applicato, quia tale priuilegium nul-
lo modo pertinet ad commune ius, sed
vel ad factum, vel ad ius priuatum, quod
Princeps facile ignorare præsumitur,
iuxta cap. 1. de Constit. in 6. & ideò non
censetur Princeps habuisse voluntatem
derogandi illi, quādo id sufficienter nō
declarat. Et eadem ratione idem dice&#x0303;-
dum est de iure acquisito tertij, quia
etiam pręiudicium illud ad factum per-
tinet, quod Princeps ignorat, & ideo nō
præsumitur, velle illud, nisi expresse de-
claret, & ideo priuilegium non opera-
bitur cum tali præiudicio. Limitand&#x0169;
tamen est, nisi materia priuilegij talis
sit, vt intrinsecè secum afferat præiudi-
cium huiusmodi: tunc enim non habet
locum præsumptio ignorantiæ, vt con-
stat. Tamen in eo casu limitand&#x0169; est pri
uilegi&#x0169;, vt noceat quā minim&#x0169; fieri pos-
sit. Quę doctrina sumitur ex ca. Super eo,<marginalia>Ca. Super|eo.|Glossa.|Abbas.|Felin.</marginalia>
de Offic. deleg. adi&#x0169;cta Glossa ibi, verb.
Intentionis, c&#x0169; his, quę ibi notantur à Do-
ctoribus, & ab Abb. in c. Penult, de Cler.
nō resid. Felin. in d. c. C&#x0169; nonnulli, in regul.
2. fallen. 2. in fine, & fallen. 4. limit. 2. vbi
plures alios allegat, & infra tractando
de Interpret. priuilegij. aliquid addem&#xA770;.</P>@@

<Z>CAPVT XV.
De forma priuilegij, quod vocatur Ad instar.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Væ hactenus diximus de forma<marginalia>1.</marginalia>
priuilegij, communia ferè sunt
omnibus priuilegijs, nunc verò
explicandæ sunt nonnullæ speciales for
mæ concedendi priuilegia, & in primis
occurrit illa, à qua solet aliquod priui-
legium ad instar appellari. Quia nimirum
vnum priuilegium per similitudine&#x0303;, vel
æquiparationem ad aliud, alicui prius
datum, alteri conceditur. Vnde vt clar&#x0169;
supponimus esse possibilem hanc priui-
legij formam, tum quia non solum res,
sed etiam nomen sumitur ex l. Omnia. 34.
C. Episcop. & Cleri. tum etiam quia per
se videtur res manifesta. Nam (vt dixi-
mus) de ratione priuilegij tantum est, vt
Princeps sufficienter declaret volunta-
tem suam; potest autem illam declara-
re, vel specialiter omnia explicando,
vel vno verbo generali cum relatione
ad aliud, in quo omnia distinctè conti-
nentur. Nam & ad præceptum, & ad te-
stamentum, vel donationem, imò & ad
ipsam sacramentalem con fessionem po
test sufficere hic relationis modus, vt si
p&#x0153;nitens vno verbo se accuset de om-
nibus, quę cum sacerdote extra confes-
sionem cōmunicauit. Et hoc etiā con-
firmat vsus, vt patet ex cap. 2. de Priuil.
in 6. vbi licet non ponatur expresse par-
ticula ad instar, ponitur ęquiualenter per
particulam talibus, & per particulam Si-
cut illi, simile exemplum est in l. Ad simili-
tudinem, C. de Aduocat. diuersor. iudi-
cior. & in alijs, quæ Mandosi. refert tra-
ctatu de Priuileg. ad inst. q. 3.</P>
<P>  Inquirunt aute&#x0303; Iurisperiti, quid sig-<marginalia>2.|Quid signi-|ficetvox ad|instar.|Horat.|Mandos.</marginalia>
nificetvox illa ad instar: nam quidā vol&#x0169;t
fignificare idem, quo ad similitudinem,
alij ad æqualitate&#x0303;, alij dicunt, vtramq&#x0301;,
habere significatione&#x0303;, vel etiam plures,
vt latè expe&#x0303;dit Horati. Mandos. suprà q.
1. Omissis tame&#x0303; alijs vsibus illius vocis,
existimo in præsenti materia idem esse
priuilegi&#x0169; ad instar alteri&#xA770;, quod esse ad
imitatione&#x0303; alterius, seu respicere illud
tanquā exe&#x0303;plar, ad cui&#xA770; imitationem sit.
Quod ex citata lege, & ex cōmuni modo
cōcipie&#x0303;di omni&#x0169; satis cōstat. Quia verò
hęc imitatio exe&#x0303;plaris interd&#x0169; est pro-
pria, interdum metaphorica, aliquando<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0934.jpg/>
@@1@<SE934>Cap. 15. De forma Priuilegij quod vocatur Ad instar. 927
<duolan 2><-P>adęquata, aliquando deficiens: dicend&#x0169;
est, per illud instar, significari propriā, &
adæquatam limitationem, ita vt me&#x0303;su-
rat&#x0169; adæquetur mensuræ, & nec superet
illā, nec ab illa deficiat. Probatur, quia
si non esset propria imitatio non esset
vniuoca, sed analoga, vel ęquiuoca con-
cessio, & si nō esset adęquata, esset incer
ta, & ambigua, & ita vtroq&#x0301;; modo esset
inutilis, vel ambigua concessio. Priuile-
gi&#x0169; ergo ad instar cōcedit omne&#x0303; fauore&#x0303;,
& gratiā formaliter contentā in suo exe&#x0303;
plari, & in eode&#x0303; sensu, in quo in exe&#x0303;plari
continetur, & cum eade&#x0303; extensione, vel
restrictione, & non maiori, neq&#x0301;; minori,
quia hoc tot&#x0169; spectat ad propriā, & adę
quatam imitatione&#x0303;, estq&#x0301;; necessarium, vt
priuilegi&#x0169; sit vtile, & cert&#x0169;. Et hoc sen-
tit clarè Nauar. in cōm. de Iubileo. not.
26. n. 2. cum Bald. in l. Omnia. C. de Episc.<marginalia>Nauar.|Bald.|Mandos.</marginalia>
& cleri. ide&#x0303; confirmat, & locupletat va-
rijs exemplis Mandos. suprà q. 4. & in se-
quenti capite amplius explicabitur, &
soluetur difficultas, quæ hic occurrere
poterat.</P>
<P>  Primò enim de hoc priuilegio quęri-
tur, an aucto exemplari per nouas cō-<marginalia>3.|An aucto|exemplari|per nouas|cōcessiones|augeatur,|& è conuer|so?</marginalia>
cessiones, Ad instar augeatur, & è con-
uerso. Vt v. g. si Complutensi academię
concessa sint priuilegia ad instar Salman-
ticensis academ iæ, an facta noua acces-
sione priuilegiorum vniuersitati Salmā
ticensi, intelligatur facta complutensi,
vel è contrario. Hanc quæstione&#x0303; quoad
priorem parte&#x0303; proponit Bald. in dicta l.
Omnia, refertq&#x0301;, opinionem cuiusdā Gui-<marginalia>Bald.|Guiliel.</marginalia>
liel. negantis, priuilegium ad instar auge-
ri ad augmentum exemplaris, quam ve-
ram esse existimo, præcise stando in vi
priuilegij ad instar, quia quatenus tale
est, dicit respectum imitātis aliud; dici-
tur autem aliquid fieri ad imitationem
eius, quod iam existit, seu prius factum
est; non eius, quod futurum est. Et mora-
liter loquendo, qui concedit priuilegi&#x0169;
ad instar, de illo tantum cogitat, quod est
alteri concessum, non de futuris. Con-
firmatur à simili ex l. In testamento. 2. ff. de
Condit. & demonstr. Nam si testator iu-
beat fieri sibi monume&#x0303;tum ad instar al-
terius, quod est in tali loco, licet posteà
quod positum fuerat in exe&#x0303;plum, auge-
atur, & perficiatur nō tenebitur hæres
alterius vel augere quod ipse fecit, vel
imitari aliud prout auctum fuit, sed pro<-P>@@

<-P>vt erat tempore conditi testame&#x0303;ti, quià
testator de illo tantum cogitauit; ergo
similiter in præsenti. Nec obstabit di-
cta l. Omni{a}, dicens, Omnibus priuilegijs,
quæ eadem sancta Ecclesia vel nunc adipiscitur,
vel postea merebitur. Quin potius hęc ver-
ba confirmant dictam resolutione&#x0303;: nam
vt illud priuilegium extenderetur ad fu
tura, oportuit exprimi in lege: nam si
solum diceret, Concedimus hospitali priuile-
gia ad instar Ecclesiæ maioris, solum fuisset
intelligendum de Ecclesia maiori quo-
ad priuilegia, quæ habebat; ergo ex vi
particulæ ad instar, non potest fieri illa
extensio, nisi exprimatur, vel saltem de-
claretur, mentem concedentis esse, vt
locus priuilegiatus ad instar, semper, &
in omni tempore futuro sit æqualis in
priuilegijs alteri loco: tunc enim isto
aucto augebitur etiam ille, vt seruetur<marginalia>Bald.|Panormit.|Mandos.</marginalia>
æqualitas. Et hoc docuit etiam Baldus
suprà, & Panormit. in cap. vlt. Ne cleri.
vel monac. nu. 5. & Mandosi. q. 9. dicens
esse communem omnium opinionem.</P>
<P>  Et inde à fortiori deciditur altera<marginalia>4.</marginalia>
pars: nam licet exemplat&#x0169; augeatur no-
uis priuilegijs, non ideo gaudebit illis
exe&#x0303;plar, quia sunt simpliciter diuersa, &
in priuilegijs nō habet loc&#x0169; exte&#x0303;sio per
æquiparatione&#x0303;, vel similitudine&#x0303; ratio-
nis. Item exe&#x0303;plar non habet habitudine&#x0303;
ad exe&#x0303;platum. licèt hoc ad illud refera-
tur, quia est illa relatio non mutua, nec
etiā exe&#x0303;platum est causa sui exe&#x0303;plaris,
& nouum priuilegium, quod ei additur,
nullo modo datur per respect&#x0169; ad exe&#x0303;-
plar, ergo nō est cur redundet in ipsum
exe&#x0303;plar. Quinimò licet in priuilegio ad
instar cōtingat aliquādo exte&#x0303;di ad futu-
ra, quia in eo exprimitur, vel de seruan-
da semper æqualitate sufficie&#x0303;ter dispo-
natur: hoc non potest vsu venire respe-
ctu exe&#x0303;plaris, nisi noua cōcessio illi fiat
seu declaretur, vt illa ęqualis semper sit
reciproca. Nam cum priuilegium prio-
ri loco concessum antecesserit sine vllo
respectu ad posterius, non potest muta-
ri propter mutationem subsequentis.</P><marginalia>5.|2. quæsit&#x0169;.</marginalia>
<P>  Sec&#x0169;do quæri potest, an abrogato, vel
quomodolibet amisso, aut destructo exe&#x0303;
plari intelligatur reuocat&#x0169;, amiss&#x0169;, vel
destruct&#x0169; priuilegi&#x0169; ad instar. Respōdeo,<marginalia>Bald.|Panormit.|Mandos.|Nauar.</marginalia>
non censeri reuocatum. Ita docet Bald.
suprà cum eodem Guilliel. Panormit. n.
6. & Mandos. q. 6. & Nauar. suprà nu. 8.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0935.jpg/>
@@1@<SE935>928 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>Et ratio est clara, quia priuilegium ad
instar in re ipsa est distinctum à suo exe&#x0303;-
plari, & non est correlatiuum eius, neq&#x0301;;
ab illo pendet in conseruari, quia ver-
ba priuilegij absoluta sunt, vt supponi-
mus, & ex vi particulæ Ad instar, non se-
quitur talis dependentia. Imò in rigore
loquendo, priuilegium, quod ponitur in
exemplum, non est propria, & per se cau
sa alterius, sed ponitur tantum ad deter
minandam significationem generalium
verborum, quibus priuilegium adinstar
conceditur: facta autem illa determina
tione, & cognita qualitate, & modo pri-
uilegij sic concessi, nulla ratio depende&#x0303;
tiæ inter illa priuilegia relinquitur; &
quanuis demus, illam esse propriā cau-
salitatem exemplarem, hæc non est ta-
lis, vt ab existentia exemplaris pendeat
exemplatum, postquam factum est: sic
enim videmus, multas res, vel ædificia
fieri instar aliorum, quę postea manent,
licet exemplaria destruantur. Igitur de
structo loco, ad cuius instar alius priui-
legium accepit, durat priuilegium con-
cessum posteriori loco, etiam si in prio-
ri destructum sit. Multoq&#x0301;; magis reuo-
cato priuilegio ad instar, nō reuocatur
aliud, ad cuius instar concessum fuerat,
quia est omnino prius, & ab solut&#x0169;, atq&#x0301;;
independe&#x0303;s à posteriori. Et ex hoc prin
cipio infert Panormit. suprà, quādo cō-<marginalia>Panorm.</marginalia>
ceditur priuilegi&#x0169; ad instar alicuius iu-
ris, vel potestatis, licèt postea restringa-
tur exe&#x0303;plar, nō propterea restringi pri-
uilegi&#x0169; ad instar. Exempl&#x0169; ponit in Cle-
ment. Dudum, de Sepul. vbi declaratur,
priuilegi&#x0169; absoluendi concessum me&#x0303;di-
cantibus, legitimè præsentatis, seu ap-
probatis ab Episcopis extendi ad om-
nes casus, præter quā ad eos, qui reser-
uantur à iure respectu parochor&#x0169;. Ait
enim quòd licet postea Episcopi casus
reserue&#x0303;t parochis sibi subiectis, nihilo-
minus priuilegi&#x0169; religiosor&#x0169; nō restrin
getur, quia est concessum ad instar illius
potestatis, quā habe bant Curati eo te&#x0303;-
pore, quo priuilegi&#x0169; fuit cōcessum. Quę
sente&#x0303;tia satis cōmunis est, & fortasseve-
ra, vt latè prosequitur Emman. Roder.<marginalia>Em. Rode.</marginalia>
tom. 1. Regular. Quæst. q. 61. ar. 2. & de il
la suo loco dicem&#xA770;. Nam propria ratio
(vt opinor) non ex te&#x0303;pore cōcessionis,
sed ex illa particula à iure sumenda est:
reseruatio enim particularis Episcopi<-P>@@

<-P>non est à iure, & ideo nō obstaret, etiam
si antea esset, & ita non recte ibi accō-
modatur præsens resolutio ex ratione
priuilegij ad instar.</P>
<P>  Sed quid, si contingat concedi priui-<marginalia>6.|2. quæsit&#x0169;|cum respō-|sione.</marginalia>
legi&#x0169; ad instar, & postea null&#x0169; inueniri
priuilegi&#x0169; in loco, aut persona, vel cor-
pore, ad cui&#xA770; instar alteri est priuilegi&#x0169;
concess&#x0169;. Respondeo, tale priuilegi&#x0169; ad
instar ex vi illius generalis clausulę ni-
hil operari; neq&#x0301;; esse valid&#x0169;, si in eo nihil
aliud exprimitur, & exe&#x0303;pl&#x0169; non inueni-
tur. Hæc est cōmunis sente&#x0303;tia Doctor&#x0169;,
quos statim referā, & ratio est euidens,
quia illa concessio generalis manet in-
certa, & non potest ad particularia de-
terminari; ergo est inutilis, quia actio-
nes morales, & humanæ sunt circa par-
ticularia. Et confirmatur à simili ex l. Si
sie legat&#x0169;. 78 §. Si mihi. ff. de Legat. ibi, Si quā
titas nō sit adiecta euide&#x0303;ti ratione, nihil debetur,
quia non apparet, quant&#x0169; fuerit legat&#x0169;. Dices;
tunc prude&#x0303;ti arbitrio determinari po-
terit mod&#xA770;, & quātitas, vel qualitas pri-
uilegij, cōsiderata cōditione materię, &
personar&#x0169;: & cōiectata me&#x0303;te cōcede&#x0303;tis:
sic enim in d. l. In testamento. dicitur, si te-
stator iusserit, sibi monument&#x0169; fieri in-<marginalia>L. In testa-|mento.</marginalia>
star alterius existe&#x0303;tis in tali loco, & ibi
null&#x0169; monume&#x0303;t&#x0169; inuent&#x0169; fuerit, nō obli
gari hærede&#x0303; ad faciend&#x0169; monumentum
simile altari, obligari tame&#x0303; ad faciend&#x0169;
monument&#x0169; dece&#x0303;s iuxta vires hæredi-
tatis, & cōditiones def&#x0169;cti. Respō detur
in pręsenti materia nō habere loc&#x0169; hoc
arbitri&#x0169; sine recursu ad e&#x0169;, qui priuile-
gi&#x0169; cōcessit, quia ad ill&#x0169; spectat, & non
ad ali&#x0169;, quod nō habet loc&#x0169; in testato-
re, qui post morte&#x0303; nō potest mente&#x0303; suā
interpretari, auctor aute&#x0303; priuilegij sem
per id potest, quia licet personę muten-
tur, semper eade&#x0303; cathedra perseuerat,
quia sedes non moritur. Ite&#x0303; in casu illi&#xA770;
legis cōstabat satis de vol&#x0169;tate illi&#xA770; te-
statoris, quoad legati substantiā, deter-
minatio verò quo ad mod&#x0169; non fuit ita
depende&#x0303;s ab exe&#x0303;plari ex mente testato-
ris, vt illa deficiente, fuerit omittenda
principalis vol&#x0169;tas, quia nec illa posita
fuit vt necessaria cōditio, nec estvlla cō
iectura ad id pręsumend&#x0169; iuxta ea, quæ
in simili latè dixi li. 4. de Vot. c. 7. & 8. At
verò in pręse&#x0303;ti materia substātia priui-
legij ad instar tāt&#x0169; generaliter cōcessi
omnino pendet ab illo exe&#x0303;plari, seu ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0936.jpg/>
@@1@<SE936>Cap. 15. De forma Priuilegij quod vocatur Ad instar. 929
<duolan 2><-P>termino, ad quem fit relatio, & ideo nō
potest determinari &#xA751; priuat&#x0169; arbitri&#x0169;,
sed potestatem concedentis requirit.</P>
<P>  Dixi autem, hoc esse intelligendum,<marginalia>7.</marginalia>
quando priuilegium ad instar tantum
generatim loquitur, non declarando
species fauorum, vel gratiarum, quia si
illæ exprimantur specificè cum rela-
tione ad aliud, v. g. dicendo, concedi-
mus vniuersitati Conimbricensi tale, &
tale priuilegium, sicut Salmanticensis
tis fruitur; in eo casu licet exemplar
non subsistat, seu licet Academia Sal-
mantice&#x0303;sis talia priuilegia non habeat,
nihilominus priuilegium illud ad instar
erit validum, & habebit effectum spe-
cificum in eo declaratum, illa verò clau
sula sicut, & cæt. nihil operabitur, sed
valebunt talia priuilegia prout de iu-
re valere possunt, vel prout absolutè
sonant, vel prout solent similia intelli-<marginalia>C. Abbat.</marginalia>
gi, ac seruari. Quæ sententia sumitur
ex capite Abbate, de Verborum signifi-
cation. vbi priuilegium sub hac forma
concessum, Concedimus vobis hanc faculta-
tem, vel hoc ius eligendi, &c. secundum anti-
qui temporis morem, non conditionale,
sed absolutum esse dicitur, ac proinde
subsistere, licet de illo antiquo more
non constet, quando de specie fauoris,
& priuilegij constat. Et hæc est ratio à
priori huius resolutionis, quia illa par-
ticula relatiua ad instar, vel sicut, aut alia
æquiualens, non est conditionalis, sed
exemplificatiua (vt sic dicam) seu de-
monstratiua, vt iura ciuilia loquuntur:
& ideò non subsistente exemplari valet
priuilegium, quia nec determinatio pri
uilegij pendet ex exemplari, quia (vt sup
ponitur) satis definita, & specifica est
concessio, nec etiam voluntas conce-
dentis pendet ex illo exemplo, quia nō
est conditionata, sed absoluta, & dispo-
sitiua, solumq&#x0301;ue videtur additum illud
exemplum ad maiorem explicationem,<marginalia>Gloßa in|cap. Quo-|niā Abbas.|Bart.</marginalia>
vel ne noua videatur concessio. Atq&#x0301;ue
ita sensit Glossa vlt. in capite Quoniam
Abbas, de Offic. deleg. quam Bart. sequi-
tur in Extrauag. Ad reprimendum, verb.
Prout, & in lege Admonendi, ff. de Iur. iur.
& in lege Eum, qui, §. Iulianus, ff. de Con-
stit. pecun. & alijs locis, quos cum alijs
auctoribus refert, & sequitur Felin. in<marginalia>Felin.|Mandos.</marginalia>
dicto capite Quoniam Abbas, num. 11. &
Mandos. suprà q. 5. qui varijs exemplis<-P>@@

<-P>hoc confirmant, & exornant, quæ ibi<marginalia>Bald.</marginalia>
videri possunt. Addit verò Felin. cum
Bald. suprà, non solum valere tunc pri-
uilegium, verum etiam quodammodò
magis esse absolutum, quādo exemplar
non cōparet, quàm si inueniretur, quia
si inueniatur debet secundum illud li-
mitari ex vi illius relationis ad instar;
si tamen non inuenitur, tunc absolutè
accipietur, ac si non essent verba illa
apposita. Quod non debet videri absur-
dum: nam etiam posset priuilegium ad
instar ampliari iuxta exemplar, si inue-
nietur, & sine illo non poterit, & ita
æqua est conditio ex vtraq&#x0301;; parte. Non
defuerunt tame&#x0303; auctores, sentientes in
eo casu priuilegium nihil operari, quos
suprà refert Mandos. Sed non video f&#x0169;-
damentum vrgens, & ideò illos omitto.</P><marginalia>8.|An piuile-|gium ad in|star possit|valere con|tra eum ad|cui&#xA770; instar|concessum|est.</marginalia>
<P>  Prætereà quæri solet circa hoc pri-
uilegium ad instar, an possit valere cō-
tra eum, ad cuius instar concessum est.
Veruntame&#x0303; generalis quęstio infrà tra-
ctanda est, an priuilegiatus gaudere pos
sit suo priuilegio contra pariter priui-
legiatum, vbi regulam illam, vel negan-
tem, vel affirmantem explicabimus.
Nunc ergo solum dicimus, priuilegia-
tum ad instar computandum esse tan-
quam æquè priuilegiatum cum suo ex-
emplari, ad cuius instar priuilegium
accepit, quantum ad ea, quæ ex simili
priuilegio illi competunt, quia vt dixi,
illa priuilegia æqualia sunt. & tam exe&#x0303;-
platum, quam exemplar simpliciter, ac
per se conceditur. Poterit ergo poste-
rior priuilegiarius suo priuilegio vti
contra priorem in his, & eo modo, quo
priuilegiatus gaudet priuilegio contra
pariter priuilegiatum, nonverò in alijs,
quæ verò illa sint, inferius dicemus, tra-
ctando de effectibus priuilegij.</P>
<P>  Tandem occurrit hoc loco interro-<marginalia>9.|Aliudquę|situm cir-|ca idem.</marginalia>
gare, an hoc priuilegium ad instar suffi-
cienter censeatur concedi per tale&#x0303; ver-
borum formam, concedimus tibi dignitatem,
vel cathedram, aut rem similem prout tuus præ-
deceßor illam habuit. Interdum enim, vt in
facti contingentia in hac vniuersitate
vidimus, prædecessor habuit cathedrā
cum iure ordinario, adiuncto priuile-
gio, & successori concessa fuit sub præ-
dicta verbor&#x0169; forma: ideoq&#x0301;; merito du-
bitatum fuit, an illa verba contineant
in eo casu priuilegium ad instar, nec ne.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0937.jpg/>
@@1@<SE937>930 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>Quibusdam placet pars negans, quia il-
la verba limitanda sunt ad. ea, quę ante-
cessori competebant iure ordinario, &
non sunt extendenda ad ea, quæ habe-
bat ex priuilegio personali, quod cum
persona fuit extinctum. Ita sentit Bar-
bos. in l. Quia tale. ff. solut. matrim. nu. 1.<marginalia>Barbos.|Glossa.|Angel.|Roman.|Iason.</marginalia>
& citat Gloss. in l. Hæres in omne. 37. ff. de
Acquir. hæred. & ibi Angel. Roman. &
Iason in lib. 1. Consilior. consil. 20. Et
probat, quia hæres, licèt repræsentet
personam defuncti, & succedat in om-
nia iura eius, nihilominus non succedit
in personalibus priuilegijs: nam hæc c&#x0169;
persona extinguuntur, vt ex superiori-
bus constat; ergo similiter quando con-
ceditur alicui cathedra, vel dignitas,
cum omnibus, quæ prædecessor habe-
bat, non intelliguntur concessa, quæ ha-
bebat ex personali priuilegio, & extra-
ordinario iure. Atq&#x0301;ue itaverba illa non
habent vim priuilegij ad instar. Et ad
hoc confirmandum multa adducit Bar-
bos. ex varijs legibus, & doctrinis ea-
rundem interpretum, quas non directè,
sed per æquiparationem inducit. Ex
quibus tandem concludit, necessarium
esse, vt exprimatur in concessione, vt
succedat quis in his, quæ competebant
prædecessori ex priuilegio personali, &
tunc ait, ad successorem pertinere, quæ
antecessori ex priuilegio competebant
non ex persona eius, sed ex noua con-
cessione. Et ad hoc allegat L. Stipulatio
ista. §. Sed si quis. ff. de Verbor. oblig. & l.
Repeti, in princip. ff. Quibus modis vsus-
fruct. amittatur.</P>
<P>  Veruntamen ex hac vltima assertio-<marginalia>10.</marginalia>
ne, quæ verissima est, & clarissima, ener
uantur omnia, quæ ad probationem
prioris resolutionis afferuntur. Aliud
enim est loqui de translatione omnium
iurium, quæ vel naturali, & ordinaria
successione, vel per legatum, vel aliam
donationem priuatam fit; aliud verò
est loqui de concessione facta à Princi-
pe. Nam de priori modo translationis
loquendo, manifestum est, clausulam v-
niuersalem non extendi ad priuilegia
personalia, & successionem iure ordi-
nario, vel ex propria voluntate possi-
dentis factam, non comprehendere pri-
uilegia personalia, quia nec est in po-
testate possidentis illa transferre, nec
in illis potest esse propria successio,<-P>@@

<-P>cum per mortem habentis extinguan-
tur. Et ad hoc genus translationis, vel
successionis spectant omnia, quæ pro
exemplis, & similibus adducuntur. Tale
enim est illud de successione hæredis in
omnia iura defuncti. Item illud de dis-
positione, vt vnus succedat in omni iu-
re alterius, quæ non intelligitur de his,
quæ habebat iure extraordinario. Quæ
ideò vera sunt, quia dispositio loquens
per verbum succedendi, eo ipso limi-
tatur ad iura, in quibus succedi potest,
& similiter dispositio constituens ius
ordinarium succede&#x0303;di in aliquo mune-
re, intelligitur de tali munere secund&#x0169;
omnia, quæ iure ordinario illi compe-
tunt, qua ratione Capitulum succedens
Episcopo, sede vacante, non succedit
in his, quæ illi competunt ex delega-
tione, iuxta cap. Verum, de Foro com-<marginalia>C. Verum.|Panormit.|Cap. Cum|olim.</marginalia>
petent. & tradit Panormitanus in cap.
Cum olim, circa finem de Maioritat. &
obedien. At verò in casu, quem tracta-
mus termini sunt longè diuersi. Quia nō
agitur de successione, sed de noua con-
cessione, non priuata voluntate fa-
cta, sed Principis, qui potuit tale pri-
uilegium concedere antecessori, & po-
test illud in successore continuare, si
velit, in quo omnes conuenimus, & so-
lum inquirimus, an per illa verba, Con-
cedimus tibi munus, vel cathedram sicut ante-
cessor tuus illam habebat, censeatur conce-
di priuilegium antecessoris, vel (quod
perinde est) aliud ad instar illius. Et quo
ad hoc nihil plane videntur probare il-
la exempla, nec generalia principia in
alijs terminis loquentia. Nec etiam
ostensum est, cur illa verba sint restrin-
genda ad sola iura ordinaria talis mu-
neris, & non comprehendant etiam il-
la, quæ exparticulari priuilegio ante-
cessori data sunt, cum supponamus v-
traq&#x0301;ue pendere à voluntate eiusdem
Principis concedentis, & vtraq&#x0301;ue pos-
sint commodè sub illis verbis compre-
hendi, & alioqui regula generalis sit,
beneficia Principis latè esse interpre-
tanda.</P>
<P>  Quapropter mihi non placet regula<marginalia>11.|Oppugna-|tur regula|Barbosæ.</marginalia>
illa generalis, & absoluta, quam Barbo-
sa ponit, & in casu supra commemora-
to contrarium in praxi censui, duplici
adhibita consideratione, quā nun cetiā
propono, & pro regula habendam cen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0938.jpg/>
@@1@<SE938>Cap. 16. De Communicatione Priuilegiorum, &c. 931
<duolan 2><-P>seo. Primo enim circa verba concessio-
nis, per quæ non solum res, seu munus
conceditur, sed expressè additur, prout an
tecessor id habuit, seu cum omnibus iuribus, quæ
prædecessor habuit, considerandum est, an
talis forma verborum sit ordinaria in
omni prouisione talis muneris, vel ca-
thedræ, &c. quoties ex grátia Principis
donatur, ita vt semper in illa addatur
illa æquiparatio ad antecessorem, quo-
cumq&#x0301;; modo munus illud habuerit, id
est, siue cum priuilegio, siue absq&#x0301;ue illo,
vel potius illud additum Prout, &c. sit ex
traordinari&#x0169;, & speciale. Nam in priori
casu procedit prior sententia, tunc non
censeri concedi per illa verba specialia
priuilegia, propter fundamenta dictæ
sententię, addendo, tunc null&#x0169; esse ver-
bum in rigore significans priuilegij cō-
cessionem, cum per illa eadem ver-
ba significari soleat prouisio rei c&#x0169; iure
suo ordinario, vt communiter esse solet
in prędecessoribus. At verò quando for
ma concessionis specialìs est, & extra-
ordinaria, magna pręsumptio est conti-
nere priuilegìum ad instar, & illud addi-
t&#x0169; Prout. &c. positum esse propter priui-
legium antecessoris, quod voluit Prin-
ceps etiam successori concedere, non
iure successionis, sed gratia æquipara-
tionis, quā ipse Princeps facere voluit.
Ratio est, quia tunc cessant omnes præ-
sumptiones contrarię sententiæ, c&#x0169; illa
non sit successio, nec ordinaria disposi-
tio: & ali&#x0169;de accrescit magna ratio cre-
dendi, illaverba non fuisse addita super-
fluè, & sine vllo effectu, nullum aute&#x0303; ha-
bent, si ad priuilegium prædecessoris
non referantur; ergo non propter aliam
causam posita sunt.</P>
<P>  Augebitur autem maximè hæc con-<marginalia>12.</marginalia>
iectura, si addatur secunda de qualitate
priuilegij. Nam si non contineat præiu-
dicium tertij, sed fauorem Principis,
tunc maximè cauend&#x0169; est, ne verba pri-
uilegij inania reddantur. Quando enim
priuilegium fuerit odiosum, & alijs prę-
iudicium afferens, vel bono communi,
tunc maior est lice&#x0303;tia restringendi ver-
ba, etiam si ex parte non habeant effe-
ctum propter aliquam cōditionem sub-
intellectam, & non impletam, vt quod
voluerit Princeps concedere omnia iu-
ra ordinaria, & extraordinaria, quę alijs
non præiudicant. At verò quando pri-<-P>@@

<-P>uilegium est simpliciter fauorabile, &
potest habere iustam causam, & ratione&#x0303;
dici non potest, illa verba esse addita si-
ne vllo effectu, vel intentione Principis,
& ideo sicut extraordinaria sunt, ita
etiam aliquid vltra ius ordinarium cō-
cedunt, quod esse non potest nisi æqui-
paratio in priuilegio cum antecessore
fiat, ergo hoc concedunt, & hoc est pri-
uilegium ad instar.</P>
<Z>CAPVT XVI.
De Communicatione priuilegiorum, &
eorum collatione cum priuilegijs
ad instar.</Z>
<P><INI3>A</INI3>LIA forma concedendi&#x0303; priuile-<marginalia>1.</marginalia>
gium esse solet per communica-
tionem priuilegij alteri prius cō-
cessi, quæ est valde vsitata præsertim in
priuilegijs religionum, vt constat ex cō-
pendijs eorum, & ex his, quæ late refert<marginalia>Emmanu.|Roder.</marginalia>
Emman. Roder. 1. tom. q. 55. per totam.
Circa quam formā concessionis in pri-
mìs clar&#x0169; est, effi caciam eìus in hoc con
sistere, quod ius vni concessum per ali-
quod priuilegium, alteri etiam concedi
tur per quandam extensionem, vel cer-
tè per quandam multiplicationem talis
priuilegij: vt nomine communicationis
significari videtur. Ad intelligend&#x0169; au-
tem, qualis, & quanta sit hæc cōmunica-
tio, verba indulti attentè pe&#x0303;sanda sunt,
tum ex parte illius, cuius priuilegi&#x0169; cō-
municatur, tum ex parte eius, cui com-
municatur, tum deniq&#x0301;ue ex parte modi,
quo cōmunicatur, & in his omnibus fe-
rè obseruandæ sunt generales regulę de
interpretatione, ampliatione, vel restri
ctione priuilegiorum, quæ in superiori-
bus tactæ funt, & in sequentibus trade&#x0303;-
tur. Solet autem specialiter quæri, an
cōmunicatio priuilegiorum, quæ reli-
gionibus, aut religiosis concedi solent,
intelligatur fieri de priuilegijs conces-
sis religionibus ipsis, vel de concessis
etiam particularibus domibus, aut per-
sonis. Sed in hoc nihil certius dici po-
test, quàm ponderanda esse verba com-
municationis. Regulare aute&#x0303; est, vt cō-
municari intelligantur priuilegia con-
cessa intuitu religionis, seu totius con-
gregationis, iuxta declarationem Leo-
nis X. quæ refertur in supplemento Mi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0939.jpg/>
@@1@<SE939>932 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>norum. Aliqua verò sunt specialia priui
legia, quæ concedunt cōmunicationem
in priuilegijs etiam specialium domo-
rum, & hæc ipsa specialia priuilegia per
alias generales clausulas alijs cōmuni-
cantur, & ita poterunt cum proportio-
ne eodem fauore gaudere, vt latius ex-
ponit Emmanu. Roder. 1. tom. quæst. 55.<marginalia>Emmanu.|Roder.|2.</marginalia>
art. 18.</P>
<P>  Sed explicare oportet, an hæc cōces-
sio priuilegij per communi catione&#x0303; ea-
dem sit cum concessione priuilegij ad
instar, soloq&#x0301;ue nomine differant, vel si
maiorem habent differentiam, quæ illa
sit. Aliqui enim hanc differentiam con-
stituunt quod per priuilegium ad instar
non idem, sed distinct&#x0169; priuilegium cō-
ceditur, licet simile: nam ipsa similitu-
do, & relatio, quam importat particula
ad instar, hanc distinctionem requirit, vt
constat etiam ex dialectica. At vero per
cōmunicationem non aliud, sed ide&#x0303; pri-
uilegium conceditur ei, cui cōmunica-
tur. Nam cōmunicatio priuilegij nō est
eius multiplicatio, sed extensio, & quasi
applicatio eiusdem priuilegij ad plura
subiecta.</P>
<P>  Hanc differentiam late tractat Man-<marginalia>3.|Mandos.</marginalia>
dos. dicto tract. de Priuilegijs ad instar.
q. 2. & illam non probat ac merito, mo-
dus quo rem explicat, mihi non placet,
quia ide&#x0303;titate&#x0303; priuilegijs ponit in vtro-
q&#x0301;ue extremorum, & negat similitudine&#x0303;
inter priuilegia, licet illam ponat inter
priuilegiata. In primis ergo ait, per cō-
municationem idem priuilegium com-
municari, quia vis verbi communican-
di hoc requirit. Et quia tenor cōcessio-
nis per communicationem est hic, Con-
cedimus Minoribus v.$unclear g cōmunicationem Pri-
uilegiorum. quæ habent Prædicatores, in qua
forma relatiuum quæ, refert substātiam
non accidentia. Item quia leges, quæ cō
municationem priuilegior&#x0169; conced&#x0169;t,
plerumq&#x0301;ue per relatiu&#x0169; identitatis illa
cōcedunt, vt ibi latè refert. Addit verò,
idem esse in priuilegio ad instar, & hoc
quidem tollere similitudinem priuile-
giorum inter se, quia idem non est simi-
le sibi, nihilominus tame&#x0303; res priuilegia-
tas fieri similes inter se, quia subiecta
eandem qualitate&#x0303; habentia similia sunt.
Vnde concludit, illam identitatem nihil
obstare, quominus priuilegium commu
nicatum sit priuilegium ad instar, quia<-P>@@

<-P>illud relatiuum ad instar, non dicit simi-
litudinem inter priuilegia, sed inter pri
uilegiata.</P>
<P>  Sed hoc nec in iure est necessarium,<marginalia>4.</marginalia>
nec per analogiam ad philosophiam su-
stineri potest. Interrogo enim, quo sen-
su dicat in communicationepriuilegio-
rum, idem priuilegium præexistens in
vno cōmunicari alteri: aut enim loqui-
tur de identitate specifica, vel numeri-
ca. De numerica dici non potest, tum
quia idem numero priuilegium non po-
test simul esse in diuersis subiectis, &
æquè primo in singulis, priuilegium au-
tem communicatum tam propriè, & per
se conuenit ei, cui communicatur, ac
prius erat in altero, sicut dictum est de
Priuilegio ad instar. Tum etiam quia ta-
le priuilegium durat in eo, cui commu-
nicatur, etiam si in altero, in quo prius
erat, amittatur, vt statim dicemus. Tum
deniq&#x0301;ue quia argumenta, quæ pro hac
identitate fiunt, ad summum probant
specificam identitatem. Si aute&#x0303; de hac
tantum sit sermo, c&#x0169; illa identitatè stat
perfecta similitudo non solum inter pri
uilegiatos, sed etiā inter priuilegia ipsa
vt constat de quacumq&#x0301;ue identitate spe
cifica inter qualitates, & ratione earum
inter qualia, quatenus talia sunt. Ergo
immerito dicit illi Auctor, per commu-
nicationem, & per priuilegi&#x0169; ad instar,
concedi eadem priuilegia, non autem
similia: nam quæ illo modo sunt eadem,
etiam similia sunt; sicut ergo priuilegi&#x0169;
ad instar non excludit identitatem, ita
non excludit similitudinem.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue est ver&#x0169;, particulam Ad instar,<marginalia>5.|Particula,|ad instar,|semper re-|ferre priui|legia ipsa|inter se, &|nō tāt&#x0169; per|sonas priui|legiatas.</marginalia>
non semper referre priuilegia inter se,
sed tantum personas priuilegiatas, nam
potius priuilegium ad instar dicitur ta-
le propter habitudine&#x0303; ad aliud priuile-
gium, quod imitatur: ergo talia priuile-
gia etiam sunt numero distincta, & vn&#x0169;
est quasi exemplar alterius, & hoc est ad
instar illius, vt ex suprà dictis patet. Nec
potest intelligi, quomodo priuilegium
detur vni ad instar alterius rei, vel per-
sonę, nisi illa sumatur formaliter vt affe
cta tali priuilegio, vt in l. Omnia Codice
de Sacros. Eccles. cum hospitalibus con
ceduntur priuilegia ad instar Ecclesiæ
primariæ, sine dubio intelligitur suppo-
ni Ecclesia vt talibus priuilegijs affecta
& ita non solum hospitale fieri simile<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0940.jpg/>
@@1@<SE940>Cap. 16. De Communicatione Priuilegiorum, &c. 933
<duolan 2><-P>Ecclesiæ, sed etiam priuilegium hospita
lis effici simile priuilegio Ecclesiæ, imò
nō aliter subiectum fit simile alteri, nisi
efficiendo in eo formam, quæ sit similis
formæ alterius. Per hæc ergo nulla dif-
ferentia inter hæc priuilegia explica{t$}.<marginalia>6.|Priuilegi&#x0169;|ad instardi|cere simili|iudine&#x0303; non|perfectāsed|ad imita-|tionem; cō|municatio-|nem autem|priuilegij|dicere exa|ctam, senti-|unt aliqui.</marginalia>
<P>  Posset vero vlterius addi pruilegium
ad instar dicere similitudinem, non ta-
men perfectam, & exactam, sed per quā-
dam imitationem, communìcationem
autem priuilegij dicere integram, & to-
talem concessionem priuilegij, & ideo
dici potius identitatem, quàm similitu
dinem potestq&#x0301;; hęc differentia confir-
mari ex quadam formula concedendi
hanc communìcationem, quam specia-
liter inuenio in quadam Bulla Pij V. So-
cietatì nostræ cōcessa, cuius verba s&#x0169;t,
Possint libere, & licite vti, frui, potiri, & gau-
dere (scilicet, priuilegijs aliar&#x0169; religio-
num) in omnibus, & per omnia, non solum ad
illorum instar, sed pariformiter, & æquè princi-
paliter. Absque vlla prorsus differentia proinde
ac si Societati. &c. nominatim, & specialiter, ac
generaliter conceßa fuissent. Quæ verba sup-
ponunt, priuilegium ad instar non esse
pariforme suo exemplari, nec esse tam
amplum, sicut priuilegium per commu-
nicationem concessum, nec eiusdem ra-
tionis cum illo. Et confirmatur, quìa
priuilegium communicatum est verum
priuilegium; priuilegium autem ad in-
star, comparatione alterius est quasi fi-<marginalia>Bald.</marginalia>
ctum fictione iuris. Vnde Bald. ait, ciue&#x0303;
ad instar, seu ex priuilegio non esse legi-
timum, & verum ciuem, sed similitudi-
narium; Omnis autem similitudo (inquit)
est quoddam figmentum rei, & non proprietas
ipsa, citat l. Sed si accepto. ff. de Iure fisci.<marginalia>7.|Oppugna{t$}|prædictus|modus dice&#x0303;|di.</marginalia>
<P>  Verumtamen hic etiam modus dice&#x0303;-
di non placet. Primo quia suprà dictum
est priuilegium ad instar absolutè con-
cessum, extendi ad omnia, ad quæ suum
exemplar extenditur, atque adeo de se
dicere imitationem perfectam, & non
tantum adumbratam, vel fictam, cuius
oppositum in hac differentia supponi-
tur sine sufficienti fundamento, vt pate-
bit, cum tamen illud efficaciter videa-
tur probatum ratione suprà facta, quod
alias incerta esset, & ferè inutilis con-
cessio priuilegij ad instar absolutè, & si-
ne alia explicatione. Quod si dicatur,
priuilegium ad instar, licèt interdum sit
perfectum posset interdum saluari cum<-P>@@

<-P>imperfecta imitatione. Contra hoc est,
quia illud solum habet locum, quando
in priuilegio explicatur. Hoc autem mo
do etiam communicatio potest esse im-
perfecta, & solum per quandam partici-
pationem. Quod si cōmunicatio priuile
gij absolutè facta, & sine limitatione in.
telligitur de adæquata cōmunicatione
totius priuilegij, etiam si expresse hæc
adęquatio non explicetur, quia non est
vlla ratio addendi limitationem, quia si
hęc licentia daretur, tota concessio es-
set incerta, & ambigua: ita etiam dicen
dum est de priuilegio ad instar, propter
eandem rationem; ergo in hoc potius
æquiparantur, quam differant: nam ab-
solutè facta vtraq&#x0301;; est perfecta cōcessio:
per additionem verò, & expressam con-
cedentis voluntatem vtraq&#x0301;ue potest li-
mitari, & tantum ex parte, vel per imita
tionem imperfectam fieri.</P>
<P>  Vnde etiam constat, non rectè addu-<marginalia>8.</marginalia>
ci verba illa Pij V. ad differentiam prę-
dictam confirmandam. Nam sicut ex il-
lis verbis videtur colligi, priuilegium
ad instar posse esse inæquale, & secund&#x0169;
quid, ita etiam colligi poterit, commu-
nicationem priuilegij, non esse parifor-
mem, neq&#x0301;ue æquè principalem, neq&#x0301;ue
absq&#x0301;ue vlla differentia, nisi hęc expresse
declaretur in priuilegio, quia c&#x0169; hæ par
ticulę expresse addantur, insinuatur, si-
ne illis non esse ita adęquatam commu-
nicationem. Quòd si hoc falsum est,
vt videtur probatum, dicendum neces-
sario erit, illud non colligi ex additione
illarumparticularium, quia non semper
adduntur propter nouum effectum, sed
propter maiorem explicationem eiuf-
dem effectus, & ad tollendam omnem
tergiuersationem, & vmbram eludendi
priuilegium. Imò etiam interdum mul-
tiplicantur huiusmodi verba ad expli-
candum magnum affect&#x0169; concedentis,
vt patet de illis, Vti, frui, potiri, & gaudere,
& in omnibus & per omnia. Idem autem di-
cendum erit de prędictis verbis respe-
ctu priuilegij ad instar, vt exposuit Mā-<marginalia>Mandos.</marginalia>
dos. dicta q. 2. nu. 13. vbi ipse refert alias
priuilegiorum formulas, quæ habent,
non ad instar, sed pariformiter, & miratur
quomodo illa negatio cum aduersatiua
coniunctione ponatur, ac si illud non
esset priuilegium ad instar, vel ac si esse
ad instar, & esse pariformiter essent op-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0941.jpg/>
@@1@<SE941>934 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>posita. In prædicta autem Bulla non le-
gitur absolutè non ad instar, sed non solum
ad instar, quæ verba faciliorem habent
explicationem, nam quia priuilegium
ad instar latitudinem habere potest, &
obscuritatem, vel tergiuersationem, si
solum ponatur, ideò ait Pontifex, con-
cedere se priuilegia dicta non solum ad
instar, sed etiam cum omni proprietate,
& ex aggeratione, vt magis statim decla
rabimus.</P>
<P>  Quapropter tā de priuilegio ad instar,<marginalia>9.|Notāda de|priuilegio.|adinstar &|per commu|nicationem</marginalia>
quàm de priuilegio per cōmunicatione&#x0303;
distinctio aliqua pręmittenda est, vt pro
prie & vniuocè fiat comparatio, Primo
ergo duobus modis intelligi potest pri-
uilegium esse ad instar, primo ad instar, al-
terius conditionis, seu proprietatis, quę
in exemplari non est ex priuilegio, sed
ex naturali origine, vel ex antiquo, aut
ordinario iure. Secundo potest priuile-
gium esse ad instar alterius priuilegij, vel
priuilegiati quoad ius, quod ex speciali
priuilegio habet. Priori modo est ver&#x0169;,
quod in quadam confirmatione supra
sumebatur, priuilegium ad instar non cō-
stituere aliquid verè tale, quale est su&#x0169;
exemplar, sed fictione iuris: sic enim pri-
uilegium legitimationis dici potest ad
instar, legitimorum filiorum, non tamen
facit vere, & realiter legitimum filium,
sed fictione iuris. Et sic etiam procedit<marginalia>Bald.</marginalia>
quod dicebat Bald. ciuem ex priuilegio
nō esse legitimum, & naturalem ciuem,
sed instar eius, secundum quandam simi
litudinariam rationem. Sicut etiam di-
cere solemus, priuilegium nobilis non
facere verè, & naturaliter nobile&#x0303;, sed ci
uiliter fictione iuris. Et cum eadem limi
tatione accipiendum est quod idem ait,
omnem similitudinem esse figment&#x0169; rei
& non proprietatem: est enim ver&#x0169; de
hac similitudine legali (vt sic dicam)
respectu rei naturalis, nam alioqui per-
fecta, & naturalis similitudo in veritate
& proprietate consistit, imò si proprie-
tas in vtroq; extremo legalis sit, potest
similitudo esse omnino propria, & non
tantum analoga, vt iam dicam. Poste-
riori autem modo nos hactenus loquu-
ti sumus de priuilegio ad instar, nimium,
quod dat&#x0169; est instar alterius priuilegij,
seu quod idem est, ad imitationem effe-
ctuum, & proprietatum, quę in alio sunt
etiam ex priuilegio: nam hoc modo lo-<-P>@@

<-P>quuntur iura depriuilegio ad instar, & hic
est cōmunis vsus talis vocis, nam prius
non solet vocari priuilegium ad instar,
sed directum, & (vt ita dicam) prima-
rium, licet effectus eius possit dici esse
ad instar alterius effectus naturalis sec&#x0169;-
dum analogiam, & fictionem iuris. Hoc
ergo priuilegium ad instar non est fictum,
sed verum, nec inducit aliquid per iuris
fictionem, sed verè, & propriè concedit
quidquid aliud priuilegi&#x0169;, quod est velu
ti exemplar suum concedit, & ita indu
cit similitudinem in priuilegijs omninò
propriam, & absq&#x0301;; aliquo figmento.</P>
<P>  Iuxta hanc ergo distinctionem dicen-<marginalia>10.|Resolutio|auctoris.</marginalia>
dum est, priuilegium propriè dictum ad
instar, vtiq&#x0301;; alterius proprij priuilegij,
non distingui à propria communicatio-
ne priuilegij, & hoc rectè probari ratio-
nibus factis. Priuilegium autem voca-
tum ad instar propter solam imitatione&#x0303;
alterius iuris ordinarij, & quasi conna-
turalis fundati in proprietate origina-
ria, seu naturali, illud merito distingui à
priuilegio per communicationem, quia
ibi non fit re vera communicatio priui-
legij, sed conceditur per priuilegium,
quod alteri conuenit sine illo, vel si con
uenit ex priuilegio, illud est iam factum
quasi connaturale propter antiquitate&#x0303;
origi nis, vt in nobilitate originaria, vel
in iure ciuitatis ex antiquo domicilio,
& similibus. Et fortasse Pius V. in præ-<marginalia>Pius V.</marginalia>
dicta Bulla, quæ incipit, Dum indefessæ,
ideò tam accuratè declarauit illam cō-
municationem priuilegiorum ordinum
mendicantium factam Societati, nō esse
tantum ad instar, quia in illa declaraue-
rat, religionem Societatis IESV mendi-
cantem esse, & ideo nequis putaret, esse
mendicantem solum ex priuilegio, & fi-
ctione iuris, & ideo concedi illi mendi-
cantium priuilegia, solum ad instar vera-
rum me&#x0303;dicantium religionum, ideo ex-
pressit concedere se talia priuilegia So
cietati pariformiter, & æquè principali
ter absq&#x0301;ue vlla prorsus differentia, quia
nimirum inter verum, & fictum fictione
iuris semper relinquitur aliqua differe&#x0303;-
tia; Societas autem non fictione iuris,
sed vere religio mendicans est, & ideo
æquè principaliter, & sine vlla differen-
tia illi communicantur priuílegia.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue oportet alteram distinctio-<marginalia>11.</marginalia>
nem adhibere ex parte communicatio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0942.jpg/>
@@1@<SE942>Cap. 16. De Communicatione Priuilegiorum, &c. 935
<duolan 2><-P>nis priuilegiorum: duobus enim modis
fierî contingit. Primo vt priuilegium
vni tantum per se, & propter se conce-
datur, ab ìllo autem quasi redundet, &
deriuetur ad alios propter connexio-
nem, quam habent cum illo primo, ita
vt nō in proprijs personis censeatur il-
lis cōcessum priuilegium, sed in alio. Sîc
priuilegia religionis alicuius interd&#x0169;
communicantur familiaribus non ra-
tione sui, sed ratione religionis, à qua
omnino pendent in illorum vsu, & fru-
ctu. Secundo, priuilegium vni corpori,
vel personæ concessum, communicatur
alteri propriè, & æqualiter, ita vt ex &#xA753;-
pria persona illo vti possit, non minus,
quā prior poterat, vel quā ipsa posset, si
primo, & per se fuisset cōmunicatum ei
priuilegium. Et hoc modo cōmunica-
tio priuilegiorum ordinariè fit inter re
ligiones per indulta Pontificum, vt cō-
stat in Societate, & Bulla citata, & ex<marginalia>Gregor. 13</marginalia>
alia Gregor. XIII. Ascendente Domino, &
idem est in alijs religionibus, vt constat
ex compendijs verb. Communicatio, & re-<marginalia>Emmanu.|Roder.|Corduba.</marginalia>
fert late Emman. Roder. 1. tom. q. 55.
præsertim art. 21. cum Cordu. in addit.
ad Compend. verb. Communicatio, in fine.<marginalia>12.</marginalia>
<P>  Priuilegium ergo communicat&#x0169; prio
ri modo alicui tanquam accessorio ra-
tione principalis, non potest dici priui-
legium ad instar propriè sumptum, vt de
illo in superiori puncto loquuti sumus:
quia non est ibi concessio vnins priui-
legij ad instar alterius, sed est extensio
quædam eiusdem priuilegij. Vnde ibi
locum habet ratio tacta suprà, quod ibi
non est priuilegiorum similitudo, nec
relatio, aut æquiparatio vnius ad aliud,
sed est idem priuilegium non tant&#x0169; spe-
cie, sed etiam numero, quod vni pri-
mo, & alteri ratione illius primi commu
nicatur. Vnde fit etiam, vt inter ea duo
membra, quę illo priuilegio gaudent,
non sit æqualitas: nam semper accesso-
rium pendet à principali, & si principa-
le illud renunciet, vel alio modo illud
amittat, consequenter illud etiam per-
det accessorium. Vt si religio amittat
priuilegium, consequenter donati, vel,
seruientes intra domos viuentes illor&#x0169;
fructu priuantur: non verò è contrario:
nam licet priuilegium perdatur quoad
accessorium, seu familiares, non amitte
tur quoad religionèm, quia accessori&#x0169;<-P>@@

<-P>sequitur principale, & ab eo pendet, nō
è contrario. Et eadem ratione licet illi,
quibus secundario cōmunicatur priui-
legium, illo gaudeant, & vti possint cō-
tra alios; non verò contra ill&#x0169; ratione
cuius illud participant, ne quod in fauo
rem ipsorum recipiuut, in eorum gra-
uamen, & odium conuertatur, vt rectè<marginalia>Cordu.|Emman.|Roder.</marginalia>
docet Corduba, & Emmanu. Roder. su-
pra loquentes de priuilegijs religion&#x0169;,
quatenus seruientibus cōmunicantur.
Et generalius idem docet Panormit. in<marginalia>Panormit.</marginalia>
cap. Ex parte, 15. de For. compet. num. 14.
dicens, qui priuilegio vtitur iure alte-
rius, non posse illo vti contra eum, ra-
tione cuius illo gaudet, quod etiam af-
firmat Bart. in l. Donationes. 26. C. de Do-<marginalia>Barth.</marginalia>
nat. inter vir. & vxor. ex l. Si iudex. 14. ff.
de Minor. quę non in proprijs terminis,
sed per quandam particularem ratione&#x0303;
induci potest. Deniq&#x0301;ue in hoc quodam
modo æquiparatur priuilegium sic cō-
municatum priuilegio ad instar, impro-
priè dicto, propter imitationem impro-
priam, quam sacit per fictionem iuris:
sic enim hoc priuilegium dum extendi-
tur ad familiares religionis, v. g. æstima
re illos videtur tanquam religiosos fi-
ctione iuris, vel per quandam habitudi-
nem, & analogiam.</P>
<P>  Dicet vero aliquis; ergo priuilegia<marginalia>13.|Illatio con-|tra dicta.</marginalia>
concessa religioni, vt sic, quatenus com-
municantur singulis religiosis diuisim,
ac personaliter, erunt priuilegia per cō-
municationem, non per directam con-
cessionem, quia non ratione sui, sed ra-
tione totius corpori singula membra
religiosa illis priuilegijs gaudent, &
in eis à corpore dependent: nam si cor-
pus religionis illis priuetur, vel illa re-
nunciet, vel amittat, omnes, & singuli re-
ligiosi illis carebunt: non vero è contra
rio. Religio etiam vti poterit tali priui
legio cōtra suum religiosum, non tame&#x0303;
è contrario; ergo est illud priuilegium
per communicationem imperfectam, &
similitudinariam, etiam respectu reli-
giosorum, consequens autem videtur
absurdum, & alienum à modo loquen-
di omnium de huiusmodi priuilegijs.</P>
<P>  Respondeo, talia priuilegia respectu<marginalia>14.|Responsio.</marginalia>
religiosorum, non esse per cōmunicatio
nem proprie loquendo, sed per conces-
sionem primariam, & directam. Quia
quando priuilegia religionis talia sunt,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0943.jpg/>
@@1@<SE943>936 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>vt pro singulis religiosis, & ad persona
le&#x0303; vsum conferantur, primo, ac per se cō
ceduntur ipsis personis religiosis: nam
licet videantur concedi singulis ratio-
ne totius, etiam conceduntur corpori
mediantibus membris secundum diuer-
sa genera causar&#x0169;. Nam si respiciamus
rationem motiuam, illa videtur esse fa-
uor religionis, & hoc modo concedi-
tur membris propter tot&#x0169;: tamen si spe-
ctemus immediatum subiectum, cui fit
fauor priuilegij, illud est vnaquæq&#x0301;; per-
sona religiosa, nec conceditur corpori,
nisi quatenus omnibus, & singulìs mem-
bris datur, quia actiones vel effectus,
propter quos datur priuilegium ad sin-
gulos spectant, non ad corpus vt tale
est, vt supponimus. Et in hoc est magna
differe&#x0303;tia inter ipsos religiosos, & alios
qui quasi extrinsecè adhærent religio-
ni. Et ideo etiā non potest dici tale pri-
uilegium secundum hunc respect&#x0169;, esse
ad instar, aut secundum fictionem aliquā,
neque secundum propriam dependen-
tiam, nisi fortasse quatenus partes pen-
dent aliquo modo à toto, & è cōtrario.
Dixi autem respectu religiosorum, vti-
q&#x0301;ue iam professorum, quia respectu no-
uitiorum dici potest hæc cōmunicatio
secundum aliquam fictionem, & exten-
sionem, & ideo vt talia priuilegia con-
ueniant religiosis non est necessaria spe
cialis expressio, aut declaratio, sed satis
est, quod religioni concedantur, vt vero
complectantur nouitios, necessaria erit
expressa verborum forma, & ita obser-
uat vsus, & multo magis est necessaria,
vt ad familiares exte&#x0303;datur. Vnde etiam
in his solent requiri speciales condi-
tiones, vt v. g. quod actu seruiant, intra
monasteria habeant, &c. in religiosis au
tem sola professio sufficit, vt notari po<marginalia>Cōc. Trid.|15.|Quod nam|sit propri&#x0169;|priuilegi&#x0169;|per cōmuni|catione&#x0303; sim|pliciter. ide&#x0303;|qui inre nil|differe&#x0303;s à|priuilegio|ad instar,|propriè sú-|pto.</marginalia>
test in Trident. sess. 24. cap. 11. de Refor-
mat.</P>
<P>  At verò priuilegium, quod vni prius
concessum est, & postea communicatur
alteri in propria persona, ita vt fiat il-
lius proprium, non minus, quam si tali
personæ, vel rei fuisset primatio conces-
sum: illud est proprium priuilegium per
communicationem simpliciter, & in re
nihil differt à priuilegio ad instar &#xA753;priè
sumpto, quale supra explicatum est. Ita
tandem concludit Mandos. suprà, & ide&#x0303;
sentiunt Cordu. & Emman. Roder. licet<-P>@@

<-P>in terminis quæstionem non tractent.
Et probabitur facile declarando vim, &
efficaciam huius communicationis. Pri
mo enim hæc communicatio est veluti
concessio noui priuilegij, quia illi, cui
priuilegium communicatur, nouum pri
uilegium conceditur, quod antea non
habebat, & licet antea illud priuilegium
in specie esset in alio non tñ erat in tali
re, vel persona; ergo quoad hanc indiui
duationem, vt sic dicam, quasi de nouo
fit. Vnde communicatio illa etiam dici
potest multiplicatio numerica eiusdem
priuilegij, vt suprà declaratum est. De-
inde cum dicitur, hoc priuilegium cō-
municari, nihil aliud per hoc significa-
tur, nisi quod priuilegium vt receptum
in eo, cui communicatur sit eiusdem ra-
tionis cum illo, quod cōmunicatur: hoc
autem ideo est, quia fit ad instar, & simili-
tudine&#x0303; illius; est ergo illud priuilegium
ad instar, & quod per hanc vocem signifi-
catur quasi in actu signato, per verbum
communicationis significatur in actu
exercito; res autem eadem est.</P>
<P>  Præterea (quod ad rem morale&#x0303; præ-<marginalia>16.|Proprieta-|tes suprade|claratæ in|priuilegio,|ad instar,|locum ha-|bent in pri|uilegijs cō-|municatis|absoluto &|perfectomo|do.</marginalia>
cipuè spectat) hinc fit, vt proprietates
suprà declaratæ in priuilegio ad instar, in
priuilegijs communicatis absoluto, &
perfecto modo, locum habeant. Nam
per communicationem hanc ita sitpro-
prium pruilegium in eo, cui communi-
catur, vt mutatio in vno facta nō neces-
sario fiat in altero, nec è conuerso, siue
illa sit per modum augmenti, siue per
mod&#x0169; diminutionis, aut corruptionis.
Ratio est, quia communicatio priuile-
gij, seu priuilegiorum, si nihil aliud ad-
datur, intelligitur fieri de priuilegijs cō
cessis, vel secundum mensuram conces-
sionis iam factę, quia vel verbum commu
nicandi, regulariter cadit super verbum
de pręterito, quod ad futur&#x0169;, de se non
extenditur, vt dicendo, Cōmunicamus huic
hospitali priuilegia conceßa tali hospitali: vel lì-
cèt non addatur verbum Concessa, sed sim
pliciter dicatur, tale hospitale gaudeat
priuilegijs talis Ecclesię, intelligitur de
concessis, quia non sunt eo tempore pri
uilegia talis Ecclesiæ, nisi quæ illi con-
cessa sunt. Et ideò vbi Princeps vult lar-
giorem facere communicationem, ad-
dit specialia verba, quibus expressè de-
claret, non tantum communicare priui-
legia concessa, sed etiam concedenda,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0944.jpg/>
@@1@<SE944>Cap. 17. Vtr&#x0169;m Cōmu. Priuilegio restrictio eius commun. 937
<duolan 2><-P>sicut fecit Pius V. in dicta Bulla, & simi-<marginalia>Pius V.</marginalia>
les sunt plures in compendio, verbo Cō-
municatio. & ita quoad hoc idem omnino
sentiendum est de priuilegio per cōmu-
nicatione&#x0303;, & ad instar. Et ita sentit Man
dos. dicto tract. Gloss. 14. vbi ita inter-<marginalia>Mandos.|Glossa.</marginalia>
pretatur quandā priuilegior&#x0169; commu-
nicatione&#x0303; Societati factā à Pio V. in Bul
la Æquum reputamus, anni 1565. & ideo pu
tat communicatione&#x0303; priuilegiorum So-
cietati factam à Pio V. non extendi ad
priuilegia concedenda, nisi per aliā cō-
municationem quasi reflexā, seu in quan
tum illi cōmunicantur priuilegia aliar&#x0169;
religionum, in quibus illa extensio con-
tinetur. Sed licet hoc sit probabile, at-
tento solo tenore illius Bullæ, nihilomi&#xA770;
est alia Bulla eiusdem Pij V. Cum indefessæ,<marginalia>Pius. V.</marginalia>
(quam ille author sine dubio non vidit,
quia fortasse ante illam ęditam, tractat&#x0169;
illum composuit, nam fuit post sex an-
nos à superiori ędita) in qua expressis
verbis communicantur Societati priui
legia concessa, & concedenda. Hæc er-
go clausula, vel alia æquiualens necessa-
ria est ad illam extensionem, quæ solet
etiam addi in priuilegio ad instar, vt cō
stat ex l. Omnia, C. de Episcop. & cler. &
ita in hoc non est differentia inter hæc
priuilegia.</P>
<P>  Simili modo dicend&#x0169; est de mutatio-<marginalia>17.|Mutatio|priuilegij|respectu e-|ius cui pri-|mo fuit da-|tum, nō mu|tat respe-|ctu illi&#xA770; cui|posterius.</marginalia>
ne priuilegij cōmunicati quoad dimi-
nutionem, vel amissione&#x0303;, quia licet pri-
uilegium minuatur, vel amittatur, siue
per reuocatione&#x0303;, siue per nō vsum, siue
quoc&#x0169;q; alio modo in eo, cui prius dire-
ctè concessum fuit, inde nulla resultat
mutatio in eo, cui postea fuit commu-
nicatum, quia hæc posterior conces-
sio non pendet à prima, quia non con-
ceditur posteriori tanquam accesso-
rio, seu connexo cum priori, sed per
se, ac directe ex propria, & in propria
persona, solumq&#x0301;ue est inter illas con-
cessiones antecessio temporis, & quæ-
dā multiplicatio, ideoq; mutatio in vno
facta non potest alteri nocere. Atq; ita
tradit Panormit. in c. Cum acceßissent, de
Constit. & cum illo Syluest. verb. Priuile
gium, q. 11. in fine. Mandos. suprà q. 6. Ro-<marginalia>Panorm.|Syluest.|Mandos.|Roder.</marginalia>
der. tom. 1. q. 55. art. 19. vbi in hoc sensu
ait, per communicatione&#x0303; priuilegij da-
ri ius vtendi illo, non tamen communi-
cari vsum, vel non vsum eius, cui prius
tale priuilegi&#x0169; datum est. Quod verè di-<-P>@@

<-P>ctum est, & idem dici potest de quac&#x0169;q;
renuntiatione priuilegij, vel causa ab
vno data ad illius amissionem; nā in his
non est facta cōmunicatio. In his ergo
non inuenitur differentia inter priuile-
gium per communicatione&#x0303;, & ud instarar,
nec etiam in alijs, quæ suprà notata s&#x0169;t.</P>
<Z>CAPVT. XVII.
Vtrum communicato priuilegio, etiam re-
strictio eius communicetur.</Z>
<P><INI3>O</INI3>Occurrit tamen in hac ęquipara<marginalia>1.</marginalia>
tione specialiter inquirendum,
an priuilegium alicui concessum
c&#x0169; certa restrictione, & postea commu-
nicatum alteri, intelligatur communi-
catum cum eadem restrictione, etiam si
illa non exprimatur, sed absolutè dica-
tur, communicari huic priuilegi&#x0169;, quod
alter habet. Nam videtur ex dictis sequi
pars affimans, primo per argument&#x0169; à
cōtrario, quia illa restrictio nō superue-
nit communicationi, sed supponitur in
prima concessione. Sed restrictio, quæ
superuenit, post communicationem nō
extendi ad tale&#x0303; restrictione&#x0303;, ergo posit&#x0169;
dicendum videtur in restrictione, quæ
præcedit. Item illa restrictio necessario
transit ad priuilegium ad instar; er-
go etiam transit cum communicatione
priuilegij perfecta. Probatur conseque&#x0303;-
tia, quia hæc vel sunt in re idem, licet
verbis differant, vel certe parifican-
tur; est enim eadem ratio in vtroq&#x0301;ue
præsertim quoad hanc conditione&#x0303;. An-
tecedens autem patet, quia priuilegium
datum à principio cum restrictione c&#x0169;
eadem proponitur, vt exemplar alteri-
us, quia re vera non est datum, nisi in ta
li gradu, vel cum tali modo, & sic pro-
ponitur in exemplar, quando aliud da-
tur ad instar illius: ergo illa restrictio
necessario transit ad exemplatum. In
contrarium vero est, quia restrictio ad-
dita in prima concessione respectu eius
cui facta est, non semper æquè aut bene
accommodatur alteri; cui tale priuile-
gium per communicationem concess&#x0169;
est; ergo non est verisimile, restrictione&#x0303;
etiam cōmunicari, vt v. g. conceduntur
Societati sua priuilegia cum hac restri-
ctione, vt singuli religiosi illis vti non
possint, nisi per caput proximum totius<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0945.jpg/>
@@1@<SE945>938 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>religionis, quod est generalis, id est, per
applicatione&#x0303;, & consensum eius, quādo
ergo hæc priuilegia alijs religionibus
cōmunicantur, non est verisimile restri-
ctione&#x0303; illam communicari, quæ non est
gubernationi aliarum religion&#x0169; accom
modata. Similiter conceduntur Socie-
tati aliqua priuilegia c&#x0169; hac restrictio-
ne, vt alię religiones illis vti non possint
per viam communicationis; aliæ vero
religiones habent priuilegia communi-
candi in omnibus cum cæteris alijs re-
ligionibus; ergo illa restrictio non pote-
rit alijs religionibus nocere.</P>
<P>  Aduerto, triplicem posse cogitari re<marginalia>2.|Prima re-|strictio pri|uilegij.</marginalia>
strictione&#x0303; in huiusmodi priuilegijs. Pri-
ma esse potest ad limitandum priuilegi&#x0169;
secundum se non intuitu religionis, vel
in fauorem religiosi instituti, etiam ab-
solutè, & generatim spectati, sed ratio-
ne tantum conuenientis moderationis
talis priuilegij, vel ad cauendum nocu-
mentum aliorum, vel ad vitandam ali-
quam perturbationem, quæ ex maiori
licentia oriri posset. Vt si priuilegium
non soluendi decimas limitetur ad pro-
pria prædia, quę proprijs laboribus ex-
coluntur, vel si priuilegium exemptio-
nis limitetur, ne ad familiares extra mo
nasteria viuentes extendatur, vel ne tol
lat obligatione&#x0303; seruandi festiuitates, &
interdicta, & similia. Et de hoc genere
restrictionis certum existimo, seruandā
omnino esse in communicatione priui-
legij eodem prorsus modo, quo in pri-
ma, & directa cōcess ione adhibita fuit.
Hoc enim ad minimum cōuincunt prio
res rationes dubitandi. Et præterea,
quia eadem ratio, quæ fuit ad limitan-
dam concessione&#x0303;. est ad limitandam cō-
municatione&#x0303;, & Pontifex, aut Princeps
non declarauit se velle maiorem gratiā
facere in cōmunicatione, non obstante
paritate rationis (vt supponimus, aliàs
nulla esset quęstio) sed solum simpliciter
voluisse communicare priuilegi&#x0169;, quod
alteri concessum fuerat; ergo intelligi-
tur communicatio iuxta tenorem & ra-
tionem prioris priuilegij.</P>
<P>  Secunda restrictio priuilegij esse po-<marginalia>3.|Secunda re|strictio.</marginalia>
test illa, quæ addi solet in fauorem, & cō
seruationem instituti religiosi, vel sim-
pliciter, vel quatenus tale, vel tale est,
quæ interd&#x0169; addi solet illis verbis, Dum
modo regulari obseruantiæ non sint contrari{a},<-P>@@

<-P>quæ frequentius adduntur in cōmunica
tione priuilegior&#x0169;, quia fortasse in illa
sunt magis necessaria, possent autem in
quac&#x0169;q; concessione adiungi, si ex te-
nore, & fine priuilegij nō satis constet.
Est enim aduertendum, duobus modis
concedi priuilegia religionibus, vno mo
do per mod&#x0169; relaxationis, seu dispensa-
tionis, vel generalis pro tota religione,
vel particularis pro aliqua prouincia,
aut domo in aliqua obseruantia rigoro-
sa, tales sunt concessiones factæ aliqui-
bus religionibus mendicantium, viror&#x0169;
vel f&#x0153;minarum ad habe&#x0303;dum proprium
in cōmuni, & factæ religionibus milita-
ribus ad contrahenda matrimonia, & si-
milia. Alio modo conceduntur priuile-
gia religionibus ad fauorem earum, vel
vt facilius possint vel temporaliter sub
stentari, vel spiritualiter operari, quæ
priuilegia non relaxant religiones, sed
de se potius tendunt ad fouendam per-
fectione&#x0303;, & conseruandā disciplinā reli-
giosam. Et hic modus magis est vsita-
tus, quia per se melior est, & ita etiā est
per se intentus, prior enim potius est
quasi permissus, seu per accidens inten-
tus ad maiora incōmoda vitanda. Quā-
do ergo absolute conceditur priuilegi&#x0169;
& ex tenore, & verbis non constat con-
cedi per modum dispe&#x0303;sationis alicuius
rei pertinentis ad proprium institutum,
& regularem obseruantiam, intelligitur
concessum sub illa tacita conditione,
dummodo regulari obseruantiæ non repugnet, &
ideo in prima concessione priuilegij or
dinariè non exprimitur hæc limitatio,
quia veluti per se inest, quandiu contra-
rium non exprimitur. Nam intentio Pō
tificis nunquam est relaxare religione&#x0303;,
neque id facere credendus est, nisi quan
do id declarat, causa cognita, & neces-
sitate vrgente, quam significare solet,
quando talia priuilegia relaxantia con-
cedere intendit.</P>
<P>  Vnde à fortiori constat, quod si talis<marginalia>4.</marginalia>
restrictio expresse addatur in cōcessio-
ne, multo magis intelligetur adhibita in
cōmunicatione, etiāsi i&#x0303;illa nō exprima{t$}:
nam etiam tacitè subintelligenda esset,
licèt in neutro exprimeretur propter
eandem rationem. Potestq; à simili argu
mentum ad hoc confirmandum sumi ex
cap. vlt. de Obser. Ieiun. vbi generalem
licentiā comede&#x0303;di carnes in sexta feria<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0946.jpg/>
@@1@<SE946>C. 17. An cōmunicato Priuilegio restrictio eius cōmunicetur. 939
<duolan 2><-P>quando dies natalis Domini incidit, de-
clarat Pontifex non extendi ad eos, qui
voto, vel regulari obseruantia ad illam
abstinentiam sunt astricti: indicat ergo,
generale priuilegi&#x0169; habere subintelle-
ctam illam conditionem, vt regularem
obseruātiam non relaxet. Quia intelli-
guntur cōmunicari ea, quæ ad fauorem
pertinent, non quæ ad perniciem cōmu
nicarentur, & quę ad ædificatione&#x0303; con-
ferre possunt, non quæ ad destructione&#x0303;,
Sæpe autem in cōmunicatione priuile-
giorum additur expresse illa modifica-
tio, tunc quia istæ cōmunicationes per
clausulas valde generales fieri solent, &
ideo ne ex illis sumatur occasio erran-
di, vtilissima est illa declaratio; tum
etiam quia (vt dixi) sunt multa priuile-
gia concessa aliquibus ad relaxandum
rigorem, & oportuit exponere, in illis
non fieri cōmunicatione&#x0303; per solas clau
sulas generales. Quocirca quia non so-
lum dantur cōmunicationes in priuile-
gijs prius cōcessis, sed etiam dantur cō
municationes communicationum vt sic
dicam, & ita fiunt quam plures veluti
reflexiones, & mutuæ extentiones har&#x0169;
communicationum priuilegiorum ideo
licet illa clausula non addatur in qua-
cumq&#x0301;; forma cōmunicationis, secund&#x0169;
illam restringenda est, siue per conclu-
sione&#x0303; tacitā, quia per se inest, nisi aper-
tè excludatur, siue per relatione&#x0303; ad pri-
uilegia, quæ cōmuncicantur, in quibus
talis clausula posita est.<marginalia>5.</marginalia>
<P>  Sol&#x0169; oportet aduertere interd&#x0169; addi
posse speciale&#x0303; restrictione&#x0303; priuilegij in-
tuitu obseruantiæ alicuius religionis,
quia secundum su&#x0169; institutum est neces-
saria, vel maxime conueniens ad rectā
gubernatione&#x0303;, vel ad disciplinā religio-
sam obseruandam, quę tñ in alia religio-
ne secundum suā regulam, & institutum
nō seruatur, nec pertinere censetur ad
perfectam obseruātiam sui instituti. Et
tunc verisimilimum est, in concessione
talis priuilegij alteri religioni facta non
includi restrictionem illam, seu particu-
larem mod&#x0169; vtendi illo priuilegio prio-
ri religioni accommodato. Ita sentit<marginalia>Emmanu.|Roder.</marginalia>
Emmanu. Roder. dicta q. 55. art. 17. de
illa clausula, quæ additur in priuilegijs
Societatis, Vt non intelligantur concedi infe-
rioribus singulis immediatè, sed mediante Præ-
posito generali: existimat enim hunc ordi-<-P>@@

<-P>nem non esse necessarium in alijs reli-
giosis, quibus per viam communicatio
nis propria Societatis priuilegia cōce-
d&#x0169;tur. Fundatur, quia alijs absolute, &
sine illa restrictione communicātur, ac
si directè essent illis concessa, restrictio-
nes autem, & limitationes non commu-
nicantur. Responderi tamen posset iux-
ta prædicta. restrictiones quidem per
se non communicari, nihilominus ta-
men quando ptiuilegium fuit restrictè
concessum, non nisi restrictum commu-
nicari.</P>
<P>  Sed nihilominusplacet illa sententia.<marginalia>6.</marginalia>
primo quide&#x0303; quia priuilegia ipsa prius
fuerunt absolutè concessa Societati, po-
stea verò addita fuit restrictio per spe-
cialem declarationem, quæ non restrin-
git modum vte&#x0303;di priuilegio, nisi quoad
Societatem ipsam, communicatio aute&#x0303;
alijs religionibus postea facta est de so-
lis priuilegijs, & gratijs, nō de huiusmo-
di declarationibus. Secundo quia in ip-
samet declaratione explicatur fundari
in speciali modo Societatis. Propter
instituti ipsius ab alijs religionibus di.
uersitatem, vt dicitur in Bulla Gregor.<marginalia>Gregor. 13</marginalia>
XIII. Adfuturam. anni. 1575. in princ. er-
go quod ex propria, & (vt sic dicā) distin
ctiua ratione in Societate ordinat&#x0169; est,
nō est verisimile ad alias religiones sine
alia declaratione, vel necessitate exten
di. Et confirmatur, quia non solum pro-
pria priuilegia, sed etiam aliarum reli-
gionum indulta cōmunicantur Societa-
ti cum illa expressa restrictione, Dum mo-
do instituto Societatis, & Præpositi, aut huiusmo
di personarum deputarum voluntati, & benepla
cito non refragentur, quæ limitatio non ex-
tenditur ad alias religionesquoad com-
municationem priuilegiorum cætera-
rum religionum, vt per se constat; ergo
etiam non habet locum in communica-
tione priuilegiorum ipsius Societatis:
nam eadem est ratio. Hoc aute&#x0303; limitari
potest, vt loc&#x0169; nō habeat in illis religio-
nibus (si quæ sunt) quæ in hoc modo re-
giminis, vel subordinationis Societate&#x0303;
imitantur, vel simpliciter, vel secund&#x0169;
àliquem mod&#x0169;, ratione cuius in dānum
talis religionis cederet, si priuatæ perso
næ possent vti priuilegijs suo arbitrio,
& sine consensu Prælati, vel Capituli,
seu illius, ad quem iuxta tale institu-
tum illa cura, & solicitudo incumbit.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0947.jpg/>
@@1@<SE947>940 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>Tunc enim videtur intelligenda com-
municatio priuilegiorum iuxta mod&#x0169;
tali religioni accōmodatum, non prop-
ter cōmunicationem cum Societate in
illa restrictione propria eius (nā in illa
re vera non videtur habere locum com
municatio, quia non est propriè priuile-
gium) sed propter illud principium ge-
nerale proximè positum, quod cōmuni-
catio priuilegior&#x0169; in vnaquaq&#x0301;; religio-
ne intelligenda est sine dispendio disci-
plinæ religiosæ, vniuscuiusq&#x0301;; instituto, &
regimini accommodatæ.</P>
<P>  Tertia itaq&#x0301;; restrictio priuilegij esse<marginalia>7.|Tertia res-|trictio pri-|uilegij.</marginalia>
sol et, quia conceditur cum speciali res-
pectu ad res spectātes specialiter ad re-
ligionem, loc&#x0169;, vel personam illam, cui
primo conceditur. Vt v. g. conceditur
religioni Sancti Dominici priuilegium
non seruādi interdictum locale in festi-
uitatibus Sanctorum suorum in Eccle-
sijs suis, vel quidpiam simile, & postea il-
lud priuilegium cōmunicatur religioni
S. Augustini sine alia declaratione; con-
stat autem illam non posse vti illo priui-
legio cum illa restrictione, materiali-
ter (vt sic dicam,) & vt sonat sumpta,
quia sic non redundaret in peculiarem
fauorem suum, c&#x0169; tamen cōmunicatio
ad hoc fiat. Neq&#x0301;; etiam potest intelligi
cōcessio absoluta, & sine vlla restrictio-
ne; quia sic esset vel inutilis concessio &#xA753;
pter indeterminationem, & ambiguita-
tem, vel esset absurda, si cum absoluta
generalitate acciperetur. In huiusmodi
ergo priuilegijs dicendum est, cōmuni-
cari cum eadem restrictione formaliter
seu cum proportione accōmoda intel-
lecta. Itaq; quod cōceditur vni religio-
ni respectu suorum Sanctorum, commu-
nicatur alteri respectu suorum, idemq&#x0301;;
de locis, festiuitatibus, & alijs similibus
intelligendum est. Sicut quod concedi-
tur vni religioni respectu suorum noui-
tiorum, vel familiarium, communica-
tur alteri respectu suorum, quando cō-
municatio priuilegiorum in genere, vel
talis priuilegij in particulari absolutè,
& sine alia declaratione fit. Quia ex ipsa
materia satis constat, hac intentione,
& proportione fieri talem communica-
tionem. Atq&#x0301;ue ita declaratam esse à Iu-
lio. II. inter Prædicatores, & Minores<marginalia>Iulio. 2.|Roder.</marginalia>
refertur latè in Supplem. & ab Emman.
Roder. dicta q. 55. ar. 20. Tamen c&#x0169; pro-<-P>@@

<-P>portione ad omnia similiapriuilegia est
applicanda, vt respectiuè intelligatur
facta communicatio; ita vt sit illud pri-
uilegium ad instar sec&#x0169;dum proportio-
nalitatem, quæ regula fere in omnibus
priuilegijs ad instar seruari potest, &
debet.</P>
<P>  Et per hęc satisfactum est rationibus<marginalia>8.|Quam vim|habet restri|ctio in com|municabili|tatis priui-|legij.</marginalia>
dubitandi pro vtraq parte in principio
positis, solum superest explicand&#x0169;, quā
vim habeat restrictio illa, quæ interd&#x0169;
addi solet priuilegio alicui concesso,
scilicet, vt sit alijs in cōmunicabile (vt
sic dícam) vel vt alijs non communice-
tur. Exemplum inuenio in nostra Socie-
tate in Bulla Gregor. XIIII, vbi post va-
rias concessiones in fine subiungit hæc<marginalia>Gregor. 14</marginalia>
verba. Præsentis autem constitutionis, & gra-
tiæ communicationem omnibus alijs, qui sua pri-
uilegia cum ipsa Societate copiose participant,
participare que poterunt, quomodolibet in futu-
rum fieri omnino prohibemus. Et similia ver-
ba circa quoddam speciale priuilegium<marginalia>Gregor. 13</marginalia>
Societati concessum habet Gregor. 13.
in Bulla anni. 1584. Satis superque. Ratio
ergo dubitandi est, quia hęc prohibitio
non videtur posse impedire quominus
generalis, & absoluta cōmunicatio pri-
uilegiorum Societatis, vel omnium re-
ligionum facta alteri religioni, has etiā
gratias comprehendat, quia par in pa-
rem non habet imperium, & ideo pro-
hibitio illa non potest impedire, quo-
minus sequens Pontifex illa priuilegia
alijs communicet. Propter quod Em-<marginalia>Roder.</marginalia>
manuel Rodericus suprà articulo vige.
simo septimo dicit (licet c&#x0169; formidine)
per concessiones generales postea fa-
ctas, etiam ab eodem Gregorio Deci-<marginalia>Gregor. 13</marginalia>
mo tertio communicari alijs religio-
sis etiam illa priuilegia, quia generalis
communicatio omnia cōplectitur. Sed
non videtur mihi iuridica interpre-
tatio, quia est vulgare in iure, quòd ge-
neri per speciem derogatur, etiam si
species ipsa præcesserit. Item quia vul-
gare etiam est sub generali clausula nō
venire, quod Princeps non esset in spe-
cie verisimiliter concessurus. Item,
quia generalis concessio casuum non
extenditur ad reseruatos, vt est etiam
commune dogma. At priuilegia hæc,
quorum communicatio specialiter pro
hibetur, valde specialia sunt, & quasi re-
seruata quoad mod&#x0169; concessionis; ergo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0948.jpg/>
@@1@<SE948>C. 18. An confirmatio priuilegij sit nouaeius concessio. 941
<duolan 2><-P>nisi vel in cōmunicatione fiat spcialis
me&#x0303;tio illor&#x0169;, vel salte&#x0303; addatur clausula,
per quam cōprehendantur omnia priui
legia, etiam illa quor&#x0169; cōmunicatio spe
cialiter prohibita est, per solā clausulā
generalem nō existimo talia priuilegia
cōmunicari. Et confirmatur, quia aliàs
non obstante illa prohibitione possent
alij religiosi vti illis priuilegis ex vi an-
tiquę cōmunicationis, qua illis cōced&#x0169;-
tur priuilegia omnia concessa, & conce-
denda, quia illa etiam vniuersalis est, &
cōprehendit omnia; consequens est pla
ne fals&#x0169;, quia alias talis additio, & pro-
hibitio Pontificia vana esset, & frustra
fieret, cum constet, innumera esse talia
priuilegia, per quę communicantur fu-
tura priuilegia. Quod si hoc non ad-
mittitur de antiquioribus priuilegijs,
etiam si vniuersaliter loquantur, neq; in
subseque&#x0303;tibus admitti&#x0303; debet: nam etiā
si sint tempore posteriora, in eodem sen
su conceduntur quo pręcedentia, & eo-
dem modo per specialia præcedentia
limitantur. Et ita responsum est ad ra-
tione&#x0303; dubitandi: fatemur enim posse po-
steriore&#x0303; Pontificem cōmunicare talia
priuilegia, negamus tame&#x0303; id facere per
solam clausulam generalem, & hāc vim
& fructum dicimus habere restrictione&#x0303;
illam.</P>
<Z>CAPVT XVIII.
An confirmatio, priuilegij sit noua illius
conceßio, vel quid sit, & an vna
ab alia differat.</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Varta forma concedendi priui-<marginalia>1.</marginalia>
legia esse potest, per cōfirmatio-
nem eor&#x0169;, constat enim, sępe con-
firmari priuilegia prius concessa, quod
maximevidetur esse in vsu in priuilegijs
religion&#x0169;, idemvero in alijs fieri potest,
& sæpe fit. Dubitari ergo potest in pri-<marginalia>Ratio dubi-|tandi.</marginalia>
mis, an hæc confirmatio priuilegij sit
noua illi&#xA770; cōcessio, vel quid sit. Si enim
vim nominis attendamus, confirmatio
non potest esse concessio, quia quod cō
firmatur, supponitur esse, quod enim ni-
hil est, confirmari non potest. Sicut con-
seruatio non potest esse rei productio,
quia supponit rem esse, & consequenter
supponit productionem eius. In contra
rium vero est, quia si confirmatio priui-<-P>@@

<-P>legij non est noua concessio illius, nihil
confert priuilegio; erit ergo actio inuti
lis, quod dicendum non est. Antecedens
patet, quia confirmatio priuilegij non
auget extensiue (vt sic dicam) priuile-
gium quoad effectus, vel gratias priui-
legij, sed circa idem omnino versatur,
nec etiam auget intrinsecè, quia cōces-
sio priuilegij est quasi indiuisibilis, quæ
non recipit magis, vel minus ex parte
solius recipientis; ergo si nō habet vim
nouę concessionis, null&#x0169; effectum mo-
ralem efficere potest, & sic frustra fit.
Accedit, quod non repugnat, idem sæ-
pius concedi ex parte cōcedentis, nam
eadem promissio, seu idem votum po-
test iterari, ergo eadem concessio pri-
uilegij poterit iterum fieri, quantum est
ex parte concedentis, habebitq&#x0301;; hunc
effectum, vt si fortasse prima concessio
non tenuit, vel perdita est aliqua via,
per confirmationem iterum fiat. Et ita
consirmatio erit veluti secunda cōces-
sio de se sufficiens ad priuilegium, & ef-
ficax, si subiectum indigeat.</P>
<P>  Ad explicandam hanc priuilegiorum<marginalia>2.|Cōfirmatio|nem actus|dupliciter|posse postu-|lari, primo|quoad va-|lorem sub-|stantiæ ac-|tus, sec&#x0169;do|ob maiore&#x0303;|authoritate&#x0303;|aut quid si-|mile.</marginalia>
formam, seu gratiam aduerto, confirma
tionem alicuius actus dupliciter postu-
lari posse, vno modo tanquam per se ne-
cessaria ad consummand&#x0169; actum prius
inchoatum, & non perfectum quoad sub
stantiam eius, vt quando in electione ad
munus, vel dignitatem postulatur con-
firmatio, vel quando in pacto inter ali-
quos facto ad eius validitatem, & firmi-
tatem necessaria est confirmatio Princi
pis, vel iudicis. Alio modo confirmatio,
quamuis non esset per se necessaria ad
substantiam, & valorem actus, additur
ad maiorem quandam authoritatem,
vel alium similem effectum. De priori
confirmatione dici aliquo modo posset,
esse nouam concessionem, seu collatio-
nem beneficij, aut alterius rei, de qua
confirmatio datur, quia ante confirma-
tionem non erat ius perfectè acquisi-
tum, & ita per confirmationem suo mo-
do confert. Verumtamen, etiam in hoc
modo confirmationis ad ipsam confir-
mationem supponitur alius prior actus,
vt electio, præsentatio, concordia, pa-
ctum, vel quid simile, respectu cuius
actus, illa consummatio, quæ additur,
dicitur confirmatio, & ideò tunc qui cō
firmat, nō censetur simpliciter dare, sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0949.jpg/>
@@1@<SE949>942 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>cons&#x0169;mare, quòd inchoatum era{t$}, vt ait
Bart. in l. More maior&#x0169;, ff. de Iurisd. omni.<marginalia>Barth.</marginalia>
iud. n. 5. Quamuis respectu rei, vel iuris,
aut firmitatis cōcessæ dici possit noua
cōcessio, seu donatio. Et hinc est, vt hæc
etiā confirmatio de se, & iure ordinario
requirat validitate&#x0303; in actu, que&#x0303; suppo-
nit: nā si confirmatur electus, supponi{t$}
electio valida, & sic de alijs. Ita habetur
ex c. Quia diuersitatatis, de Cōcess. præbe&#x0303;.<marginalia>C. Quia, di-|uersitatis.</marginalia>
quod specialiter loquitur de confirma-
tione in forma cōmuni, quam statim ex
plicabimus. Ide&#x0303; sumitur ex cap. 1. & c.
Examinata, de Conf. vtil. vel inut. quibus<marginalia>C. Exami-|nata.|Glossa.</marginalia>
locis id notant Gloss. & Doctores. Vnde
à fortiori constat, posteriore&#x0303; confirma-
tione&#x0303; multo minusposse dici concessio-
ne&#x0303;, cum ad validitate&#x0303; actus, vel effectus
non requiratur, vt supponitur. Ite&#x0303; quia
illa cōfirmatio nō ad hoc fit, sed ex ab&#x0169;-
danti (vt sic dicam) conceditur ad ma-
iorem auctoritate&#x0303;. Et in hac etiam cō-
firmatione multò certius est nil opera-
ri, nisi supopnat actum valid&#x0169;, per se lo-
que&#x0303;do, seu in forma cōmuni, t&#x0169; propter
dicta iura, tum etiā quia est quid acces-
sori&#x0169; respectu actus, que&#x0303; supponit tan-
quam principale, & ideo non subsistente
principli, accessori&#x0169; subsistere non po-
test. Et ex his duobus modis confirma-
tionis, hæc posterior magis videtur vsi-
tata in priuilegijs, quam prior: nā si pri-
uilegium detur ab habente potestatem,
simpliciter nō indiget cōfirmatione ad
valore&#x0303;, vel effectum suum. Vnde tantum
videtur postulari ad melius esse, seu ad
quandam accidentalem perfectione&#x0303;; nō
tñ omnino repugnat prior modus cōfir
mationis priuilegij, vt videbimus.</P>
<P>  Secundo pręmittenda est vulgaris di-<marginalia>3.|Duplex for|ma confir-|mationis in|forma com|munivel ex|certa scien|tia.|C. Plenissi|mæ.|Glosa. in c.|Veniens.</marginalia>
stinctio de duplici forma cōfirmationis,
quędā esse dicitur in forma cōmuni ex
c. Quia diuersitatis, de Conces. præb. cui vi-
detur opponi confirmatio in forma spe
ciali, cōmuníter aute&#x0303; aliud membrum
appellatur confirmatio ex certa scien-
tia ex cap. 1. de Transact. ibi, Plenissimæ
notionis, vbi id notat, Glos. & in c. Veniens,
eodem tit. Quomodo aute&#x0303; dicatur con-
firmatio fieri in forma cōmuni, non eo-
dem modo ab omnibus explicatur. Qui
dam enim putant, necessarium essè, vt in
forma confirmationis addatur verbum
aliquod, quo declaretur, dari puram cō-
firmationem eorum, quæ gesta sunt, vt<-P>@@

<-P>si dicat Pontifex, confirmo priuilegium
prout factum est, vel prout est in vsu, vel
quid simile. Nam si absolutè, & sine ad-
dito confirmet, censetur perfecte cōfir-
mare. Ita sentiunt Abb. Antiq. & Ioan.<marginalia>Abbas.|Ioa Andr.|Alex.</marginalia>
Andr, in cap. Examinata, de Confirmat.
vtili, & inutil. Alex. cons. 59. n. 9. lib. 1. &
Barth. cons. 196. num. 2. lib. 1. vbi negat,
quandam confirmationem factam esse
in forma cōmuni, quia in ea non fuit ad-
iecta hæc particula, Sicut prouide fact&#x0169;. Et
videtur alludere ad d. cap. Examinata, vbi
quædam confirmatio dicitur fuisse com
munis, quia data fuerat sub illa forma,
Sicut prouide sactum fuerat, & ab vtraque par.
te receptum. Induci etiam ad hoc potest
cap. Quia diuersitatis. de Conces. præben.<marginalia>C. Quia di-|uersitatis.</marginalia>
vbi dicitur, per confirmatione&#x0303; in forma
cōmuni confirmari beneficia, Sicut iustè,
& pacificè possidentur. Ratio etiā adiungi
potest, quia si princeps dicat absolute,
Confirmo, simplicitervult cōfirmare quid
quid infirm&#x0169; erat, & ita talis confirma-
tio habebit omnia, quę potest habere in
forma speciali; ergo vt sit in forma cō-
muni, oportet, vt per aliquam additio-
nem restringatur, & quasi leniatur pro-
prietas verbi confirmandi. Hanc verò
sententiam limitat Panor. in c. Examina<marginalia>Panormit.</marginalia>
ta, n. 5. vt habeat loc&#x0169; in priuilegijs, quæ
sunt cotra ius: nā in dubio non præsu-
mitur Princeps aliquid concedere con-
tra ius. Secusvero in priuilegio omnino
fauorabili, maxime quando est datum
à Pontifice, vel Principe, quia debemus
illud latissimè intepretari.</P><marginalia>4.|Confirma-|tione&#x0303; in for|ma cōmuni|eße puram|& simpli-|cem confir|mationem.|Barth.</marginalia>
<P>  Vera tamen sententia est, confirma-
tionem in forma cōmuni esse puram, &
simplicem confirmationem. Vnde sicut
simplicitas per negationem explicatur,
ita etiam hęc forma. Negatio autem
hæc generaliter assignari potest, vt sit
confirmatio non ex certa scientia, vel
sine cognitione facta. Sicut dixit Barth.
in l. Priuilegia, Codice de Sacros. Eccle-
sijs, tum Principem cōfirmare in forma
communi, quando nō est informatus, &
ita quia priuatio per habitus cognos-
citur, ad cognoscendum, quæ confirma-
tio sit in forma communi, oportet cog-
noscere, quæ dicatur esse ex certa scien-
tia: nam illa confirmatio, quæ caruerit
omni proprietate sufficiente ad hoc, vt
confirmatio sit ex certa scientia, erit in
forma communi.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0950.jpg/>
@@1@<SE950>Cap. 18. An confirmatio Priuilegij sit noua eius conceßio. 943
<duolan 2><P>  Aduertendum est ergo, duobus mo-
dis posse ab aliquo confirmari priuile-<marginalia>5.|Confirma-|tionem ex|certa scien|tia, esse c&#x0169;|notitia per|fecta rei &|omni&#x0169; cir-|cunstantia-|rum illius,|quando ve|rò est cum|confusa tā-|tum notitia|dicitur esse|in form{a}|communi.</marginalia>
gium, vno modo cum perfecta notitia
illius, & tenoris eius, & omnium circ&#x0169;-
stantiarum illius, alio modo cum sola
cognitione cōfusa priuilegij, quod sim-
pliciter proponitur, vt antea concess&#x0169;
sine alio examine, vel distinctiori noti-
tia illius. Quando ergo priori modo fit
confirmatio, dicitur esse ex certa scien-
tia, quando verò fit posteriori modo di-
citur esse in forma cōmuni. Vnde quan-
do in ipsa confirmatione adduntur ver-
ba aliqua, quibus sufficienter significa-
tur, præcessisse examen, seu cognitione&#x0303;
perfectam, erit ex certa scientia, quan-
do verò in confirmatione nihil speciale
inuentum fuerit, erit in forma commu-
ni. Signa autem, quod fuerit confirma-
tio data c&#x0169; exacta cognitione sunt hęc.
Primum, si in instrumento confirmatio-
nis inseratur totus tenor prioris priui-
legij, nam tunc constat, Principem re
tota sufficienter intellecta suam aucto-
ritatem adhibuisse, iuxta cap. Venerabi-
les, de Confirm. vtil. ibi, Et ad maiorem rei<marginalia>C. Venera|biles.</marginalia>
euidentiam literis confirmationis, tenor compo-
sitionis insertus. Vbi Glossa addit, illam cō
firmationem fuisse ex certa scie&#x0303;tia, quia
Papa cum ea viderit, confirmauit. Et Panor-
mit. addit, hoc procedere etiamsi in cō-<marginalia>Panorm.</marginalia>
firmatione addatur illa clausula, Sicut
prouide factum est, &c. quia tunc (inquit)
non intelligitur hæc clausula conditio-
naliter, sed causaliter. Secus autem es-
set, si tenor priuilegij non esset insertus
iuxta dictum cap. Examinata, vbi etiam
id notat Ponormit. Et ratio est perspi-
cua, quia quando tenor inseritur, iam<marginalia>C. Exami-|nata.|Panorm.</marginalia>
non est necessaria conditio, cum de re
tota constet, & ideo verba illa non pos-
sunt habere commodum sensum condi-
tionalem, sed absolutum, seu affirmati-
uum, seu causalem, videlicet, confirmo
hoc, quia constat mihi esse prouide fa-
ctum. Secus verò est, quando non inser-
to tenore priuilegij in confirmatione
ponitur dicta clausula, quia non est ve-
risimile affirmari id, de quo non cōstat,
& ideo conditionaliter intelligitur.</P>
<P>  Limitatur autem hoc, nisi in confir-
matione expresse dicatur Ex certa scien-<marginalia>6.|Limitatio|quædam.</marginalia>
tia, nam tunc licet non inseratur tenor
priuilegij, cōfirmatio erit ex certa scie&#x0303;
tia, & ita hoc verbum est secundum sig-<-P>@@

<-P>n&#x0169; sufficiens talis confirmationis, quia
cum per tale verbum Princeps affirmet
se ita confirmare, illi credendum est. Ita
Panormit. suprà, & in cons. 101. n. 9. lib.<marginalia>Panorm.|Felin.</marginalia>
1. & plures alij, quos refert Felin. in c.
Cum inter, de Excep. vbi à principio dis-
putat latè hanc quęstionem, an necessa-
ria sint in rescripto formalia verba ex
certa scienti{a}, vt dispositio censeatur es-
se ex certa scientia, & merito conclu-
dit nō esse necessaria, sed sufficere, quod
ex alijs verbis eiusdem rescripti, seu ex
narratis in illo constet, Principem cum
plena facti cognitione processisse. Quæ<marginalia>Panor.|Decius.|Felin.</marginalia>
est sententia communis Panormit. in d.
cap. Cum inter, & aliorum ibi, & in cap.
Ad hæc, de Rescrip. vbi Panormit. n. 7.
Deci. n. 6. & latè Felin. in cap. Nonnulli,
eod. vbi etiam alij. Quod intelligendum
puto quoad supplendas nullitates, quæ
ex narratis colligi possunt, non verò
quoad omnes alias, vt infrà declarabo.
Sic ergo est illa particula sufficie&#x0303;s, quia
vt dicit Bart. in l. Conficiuntur. ff. de Iur.
codicil. crede&#x0303;dum est pro vero id, quòd<marginalia>Bart.</marginalia>
Princeps disponit ex certa scie&#x0303;tia. Imò
addere possumus ex dictis auctoribus,
sufficere clausulam æquipollentem illi
Ex certa scientia, qualis censetur esse illa
De plenitudine potestatis, ex Panormit. De-<marginalia>Panorm.|Decius.|Felin.</marginalia>
cio, & Felin. suprà, qui dicunt, clausulā
ex certa scienti{a}, includere illam, ex ple-
nitudine potestatis, non declarant au-
tem, an conuertātur. Magis verò id de-
clarat Alex. lib. 4. Consil. 122. num. 22. &<marginalia>Alex.</marginalia>
lib. 5. cons. 30. n. 9. quia per hanc clausu-
lam significat Pontifex, se velle operari,
non tantum sec&#x0169;dum commnne ius, sed
etiam suprà, vel cōtra ordinarium ius,
quod non pręsumitur facere, nisi ex cer
ta scientia. Et eadem ratione censetur
sufficere clausula, Non obstante lege dispo-
nente in contrarium, quia tunc censetur
etiam vti plenitudine potestatis, vt ait
Felin. in dicto cap. Cum inter. n. 7. in fine,<marginalia>Felin.</marginalia>
& in dicto cap. Nonuulli, Fallentia. 4. vbi
latè hoc prosequitur. Addo deniq&#x0301;; hanc
clausulam cōmuniter intelligi de scien-
tia facti, nam scientia iuris semper prę-
sumitur in cōfirmatione, quæ fit ex cer-
ta scientia, quia Princeps habet ius in
pectore, & illud ignorare non præsumi-
tur cap. 1. de Const. in 6. quod in priuile-
gijs omnes admittunt, etiamsi non in
omnibus rescriptis idem concedant, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0951.jpg/>
@@1@<SE951>944 Lib. 8. De lege humanà fauorabili.
<duolan 2><-P>videri potest in Felin. in dicto cap. Non-
nulli, in sec&#x0169;da obiectione cōtra 4. falle&#x0303;.</P>
<P>  Ex his ergo omnibus constat, tunc<marginalia>7.|Plena ex-|plicatio cō-|firmationis|in form{a}|communi.</marginalia>
confirmationem esse in forma commu-
ni, quando in ea nullum signum sufficie&#x0303;s
additur, ex quo constet, confirmatione&#x0303;
processisse habita plena notitia prioris
priuilegij. Quia si illud signum est neces
sarium, vt confirmatio sit ex certa scie&#x0303;-
tia, sicut dictum est, illius negatio erit
satis, vt confirmatio non sit ex certa
scientia, omnis autem confirmatio, quę
non est ex certa scientia, est in forma
communi, quia diuisio illa adęquata est;
ergo illa negatio sufficit, vt cōfirmatio
sit in forma communi. Et ita manet pro
batum contra priorem opinionem, vt
confirmatio sit tantum in forma com-
muni, nō esse necessaria positiua verba,
quibus id significetur, sed sufficere ne-
gationem signi ostendentis certam scie&#x0303;
tiam. Vnde fit, licèt nō addatur illa clau
sula, Sicut prouide factum est, vel æquiuale&#x0303;s,
cum sola illa negatione esse priuilegi&#x0169;
in forma communi. Neq&#x0301;ue oppositum
colligitur ex dicto cap. Examinata, quia
licet ex illa clausulá recte colligatur, cō
firmationem esse in forma cōmuni, quā-
do tenor priuilegij in eo non inseritur,
non tamen ibi dicitur, illud signum esse
necessarium. Nec etiam in dicto capite
Quia diuersitatis, dicitur, necessarium esse
ad confirmanda beneficia in forma cō-
muni, in tenore confirmationis addere
verba illa, Sicut iustè, & pacificè possidentur,
sed dicitur, h&#x0169;c esse sensum corfimatio-
nis in forma communi. Ex quo tandem
concluditur, confirmationem priuile-
gij datam per verbum confirmandi pu-
rum, sine narratione facti, & sine aliquo
alio signo alterutram partem indican-
te, censendam esse in forma communi.
Quæ est communior sententia Iurista-
rum, vt videre licet in Tuscho. tom. 2.
lit. C. concl. 708. n. 10. & sequentibus. Et<marginalia>Tuschus.</marginalia>
censeo esse verum non solum in priuile-
gijs contra ius (licet in illis sit multò
certius, magisq&#x0301;, receptum) sed etiam in
cæteris. Ratio generalis est, quia licèt
beneficium Principis sit latè interpre-
tandum, non tamen vltra proprietatem
verborum, sed verbum confirmandi pu-
rè prolatum, non est verbum donandi,
nec faciendi aliquid de nouo simplici-
ter, sed tantum approbandi quod fact&#x0169;<-P>@@

<-P>est, vt apertè supponitur in cap. Inter, de<marginalia>Ca. Inter.</marginalia>
Fide instrum. §. Cæterum, & §. Cum igitur,
ergo non plus operatur verb&#x0169; illud per
se sumptum, etiam si illud latè interpre-
tari velimus, sed in hac significatione
tantum continet confirmatione&#x0303; in for-
ma communi; ergo. Et hoc magis ex se-
quentibus patebit.</P>
<P>  His ergo suppositis duę sunt commu-<marginalia>8.|Cōfirmatio|priuilegij|in formacō|muni nul-|l&#x0169; ius nou&#x0169;|cōfert, nec|dat valore&#x0303;|priuilegij si|erat inuali|dum.|C. Quia di|uersitatis.|C. Exami-|nat{a}.|C. Dudum</marginalia>
nes regulæ. Prior est, confirmatio priui-
legij in forma communi nullum ius no-
uum confert, nec dat valorem priuile-
gio, si erat inualidum, & ita non potest
dici concessio priuilegij, sed pura ro-
boratio. Hæc regula communiter tra-
ditur in cap. Quia diuersitatis, de Concess.
præben. & ex illo textu colligitur, vt di-
xi, sumitur etiam ex dicto cap. Examina-
ta, & ex cap. 1. de Concess. præben. vbi
dicitur, confirmationem rei litigiosæ
non impedire processum in lite, quod
omnes intelligunt de confirmatione in
forma communi: nam secus esset in cō-
firmatione ex certa scientia. Item ex
cap. Dudum. in fine, de Decim. fateor ta-
men hæc iura loqui de priuilegijs, quæ
iuri communi, vel alterius derogant.
Ratio autem vniuersalis est suprà $uncleara-
cta, quia confirmare non est de nouo fa-
cere, sed roborare factum; confirmatio
autem in forma communi solum signi-
ficat in Principe animum confirmandi,
vt dictum est; ergo nec valorem, nec ius
confert de nouo ex vi talis cōfirmatio-
nis. Et ita intelligunt prædicta iura In-
noc. & Imol. & Anton. de Butrio in dict.<marginalia>Innoc.|Imol.|Anton.|Bald.|Felin.|Panorm.|Decius.</marginalia>
cap. Dudum, tradit etiam Bald. in Feud,
tit. per quos fiat inuesti. cap. 1. n. 2. Felin.
in cap. Inter dilectos, de fide instr. n. 13. &
seq. vbi etiam Panormit. Idem Felin. in
cap. Cum venißet, de Testib. nu. 2. Deci. in
Rubr. de Confirmat. vtil. vel inutil. dub.
vltim. qui optimè confirmat omnia, quę
diximus.</P>
<P>  Interrogabis, quid conferat talis cō-<marginalia>9.|Quid confe|rat cōfirma|tio in for-|ma cōmu-|ni.</marginalia>
firmatio in forma communi? Glossæ, &
Doctores allegati ferè dicunt, parum
conferre, quandoquidem non dat nou&#x0169;
ius, nec valore&#x0303; actui. Dico tamen, si hæc
confirmatio cadat in materiam inca-
pacem, seu actum nullum, nihil confer-
re, neque hoc esse inconueniens, imò es-
se iuxta intentionem concedentis, ideo
enim sub tacita, vel expressa conditio-
ne confirmat, vt si conditio non substi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0952.jpg/>
@@1@<SE952>Cap. 18. An confirmatio Priuilegij sit noua eiusde&#x0303; conceßio. 945
<duolan 2><-P>terit, nihil faciat. Si autem confirmatio
cadat super actum confirmabilem, non
parum confert. Ad quod explicandum
distinctè loquendum est diuerso modo
de confirmatione facta à superiore, eo-
dem, vel æquali. Ab inferiori enim dari
non potest, vt constat, quia non habet
potestatem circa actum superioris. Po-
terit quidem inferior acceptare priui-
legium alteri datum à suo superiore,
quod sibi aliquo modo præiudicare vi-
deatur, quæ acceptatio indirectè pote-
rit in confirmationem priuilegij red&#x0169;-
dare, quatenus acceptans post accep-
tationem non potest priuilegi&#x0169; oppug-
nare, tamen illa non est propria, & dire-
cta confirmatio, vt per se constat.</P>
<P>  Si ergo hæc confirmatio à superiori
detur, & actus sit confirmabilis, multum<marginalia>10.</marginalia>
valet, vt colligitur ex cap. 1. de Confir-
mat. vtili. &c. Nam cōtra possessionem
pacificam à Papa confirmatam, non po-
test inferior iudex sententiam ferre si-
ne Papæ mandato, quæ est magna vtili-
tas, si tamen vera est. Nam communiter
ille textus exponitur, quoad illam par-
tem de Confirmatione ex certa scien-
tia, vt per Gloss. & alios interpretes.
Quæ sente&#x0303;tia, licet communis, apud me
non caret difficultate. Nam prior pars
textus, in qua dicitur, confirmatìonem
rei litigiosæ non impedire processum
litis apud inferiores iudices, ab omni-
bus intelligitur de confimatione in for-
ma communi; ergo de eadem est intelli-
genda altera pars, quia est idem modus
loquendi in vtraque, & quia aliàs non
est debita consequutio in literà textus.
Sed nihilominus communis opinio cō-
tra hanc expositionem, & conseque&#x0303;ter
contra hanc vtilitatem talis confirma-
tionis præualuit. Generalis ergo vtili-
tas solum est robur auctoritatis, quod
additur priuilegio. Iuxta principium le
gis. 1. C. de Veter. iur. enucleando dice&#x0303;-
tis, superiorem id facere suum, quod au
ctoritate sua confirmat. Quanuis enim
hæc regula soleat explicari (& bene) de
confirmatione ex certa scientia, de qua
apertè loquitur cap. Si Apostolicæ, de Prę<marginalia>C. Si Apo|stolicæ.|Cap. 1. de|Transact.</marginalia>
bend. in 6. & cap. 1. de Transact. vt vtroq&#x0301;;
loco Glossa exponit. Nihilominus suo
modo etiam potest exte&#x0303;di ad confirma-
tionem in forma communi, quando ca-
dit in materiam habilem, & suum effe-<-P>@@

<-P>ctum sortitur: nam tunc iam res illa nō
solum in ferioris, sed etiam superioris,
vel Papæ confirmantis auctoritate sub-
sistit, & ita efficit illam suam.</P>
<P>  Quando verò eadem persona est, quæ<marginalia>11.</marginalia>
concessit prius priuilegium, & postea
illud confirmat, duobus modis potest id
accidere. Vnus est, vt pro illis diuersis
temporibus talis persona sibi ipsi sit in-
æqualis in dignitate, vt in casu, que&#x0303; tra-
ctat Bart. cons. 196. de Cardinali legato,<marginalia>Bart.</marginalia>
qui priuilegium concessit cuidam ciui-
tati, quod postea factus Pontifex confir-
mauit, & tunc, ait Bart. illam confirma-
tionem habere vim, & efficaciam priui-
legij ex certa scientia, quia confirmans
non ignorat factum suum. Quod est val-
de probabile, quando ex ipso instrume&#x0303;-
to confirmationis constat, ipsummet cō
firmantem existentem in minoribus cō
cessisse illud priuilegium, & confirma-
re illud tanquam à se factum, & sufficie&#x0303;-
ter memoria retentum. Aliàs non vide-
tur excedere gradum cōfirmationis in
forma communi, iuxta doctrinam com-
munem suprà traditam. Nihilominus
tamen proderit illa cōfirmatio tanquā
à superiore data, si cadat in materiam
habilem, quia formaliter loquendo, re
vera est à superiore, & identitas perso-
næ ibi materialiter se habet. Alio mo-
do potest concedens, & confirmans esse
idem in persona, & dignitate, & tunc nō
video quid addat confirmatio in forma
communi supra cōcessionem, quia nec
ius, nec valorem, nec auctoritatem ad-
dit. Quoad nos verò addere potest cer-
titudinem quandam de voluntate con-
cedentis, & præsumptionem maiorem
de adhibita diligentia, & consideratio-
ne in cōcessione priuilegij. Et ferè hoc
idem dicendum est de confirmatione fa
cta ab æquali successore, & cum maiori
exaggeratione: nam hic intercedit plu-
rium personarum consensus, & perso-
nalis auctoritas, quæ confert, vt plus
timeatur, quod ita confirmatum est, vt<marginalia>Gloßa.|Cap. Quā|quam.</marginalia>
ait Glossa in cap. vltim. de Confirmat.
vtil. argumento cap. Quanquam. 23. dist.
vbi id etiam notat Glossa, & præsertim
hæc confirmatio per successorem secu-
riorem reddit priuilegiatum, quòd non
sint ab eo priuilegia reuocanda, sed po-
tius conseruanda, & defendenda tan-
quam sua.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0953.jpg/>
@@1@<SE953>946 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><P>  Secunda regula principalis est. Con-
firmatio priuilegij ex certa scientia ha-<marginalia>12.|Cōfirmatio|priuilegij|ex cert{a}|scientia ha|bet vim no|uæ conces|sionis, & cō|firmādi a-|ctum aliàs|nullum.|Glossa.|Innoc.|Bart.|Panorm.|Decius.|Felin.|Tuschus.|C. Venie&#x0303;s.</marginalia>
bet vim nouæ concessionis talis priui-
legij. Ita Glossa in d. cap. Quia diuersitate&#x0303;,
& in d. cap. 1. de Transact. Innoc. ibi, &
Bart. Panorm. Deci. Felin. & alij suprà
allegati, & cæteri, quos ipsi allegant, &
plures refert Tusch. verb. Confirmatio ex
certa per totum. Sumiturq&#x0301;; ex cap. 1. &
cap. Veniens, de Transact. cap. 2. de Pactis.
Ratio verò est, quia confirmatio ex cer
ta scientia habet vim confirmandi act&#x0169;
nullum reddendo illum de inualido va-
lidum; ergo habet vim concessionis pri
uilegij. Consequentia patet, quia vali-
dare actum, seu priuilegi&#x0169;, quod antea
erat nullum, plane idem est, quod denuo
illud concedere. Antecedens aute&#x0303; pro-
batur, quia quando Princeps confirmat
actum, non fictè, aut vanè, sed verè, & so-
lide vult confirmare; ergo vult confir-
mare actum iuxta capacitate eius; er-
go si ex certa scientia procedit, ita vult
illud confirmare, sicut re vera est con-
firmabilis. Vnde si est nullus, & princeps
cognouit esse nullum, & nihilominus cō
firmat, manifestè vult illi dare valorem,
& firmitatem, quia aliàs frustratoria, &
ficta esset confirmatio. Ita verò proce-
dit Princeps, quando ex certa scientia
confirmat; ergo illa confirmatio habet
vim validandi actum, ac subinde conces
sioni æquiualet, vel re ipsa est cōcessio,
licet verbum sit confirmandi. Vt expres<marginalia>Decius.|Bart.|Imol.|Panorm.|13.|Obuiatur|obiectiun-|culæ.</marginalia>
sè notat Deci. in dicta Rubrica de Cō-
firmat. vtil. n. 1. in fine ex Bart. Imol. Pa-
normit. & alijs.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue mirandum est, quod verbum
videatur ampliari cum improprietate.
Tum quia non est tanta improprietas,
quin habeat etiam fundame&#x0303;tum in vsu,
& in materia subiecta. Nam illa confir-
matio ex certa scientia, etiamsi possit,
& de se sufficiat dare valorem actui nul
lo, non tamen semper id efficit, quia nō
semper supponit nullitatem in actu, sed
ad maiorem cautelam, & certitudinem
ita conceditur, siue actus confirmatus
fuerit validus, siue non, & ideò talis gra
tia merito confirmatio dicitur, quia &
potest supponere concessionem validā,
& semper supponit saltem externā cō-
cessionem, quæ substantialiter (vt sic di
cam) confirmari valeat, si substantiale&#x0303;
habuit defectum. Sicut etiam dicitur<-P>@@

<-P>ratificari professio, vel matrimonium
factum cum impedime&#x0303;to irritante per
iterationem consensuum post ablatum
impedimentum. Tum etiam quia in prę
senti casu ratio, & ius cogit ad tale&#x0303; ver-
bi interpretationem, ne dispositio Prin-
cipis ex certa scientia fiat illusoria, &
irrationabilis, quod in legibus vitand&#x0169;
est, & conseque&#x0303;ter etiam in priuilegijs,
maximè cum fiunt ex certa scientia.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc aliqui ex Iuristis, præser-<marginalia>14.|Limitatio|Alexā. &|Tusch. scru|pulosa ni-|mis.</marginalia>
tim Alex. que&#x0303; sequitur Tuschus, dicunt,
duas esse cōditiones necessarias, vt hęc
assertio procedat. Vna est, quòd confir-
matio proferatur ex certa scientia; alia
quod re vera in Principe præcedat cog
nitio defectus, & nullitatis prioris pri-
uilegij, quia si non præcedit hæc cogni-
tio, non potest subsequi vol&#x0169;tas efficax
validandi illud, nec priuilegium in re
ipsa erit ex certa scientia, sed nomine
tantum. Sed hoc scrupulosum est, reddit
enim incertas omnes huiusmodi confir
mationes. Quis enim nouit, an Princeps
exactè examinauerit valorem prioris
actus, vel licet præcesserit examen, vn-
de cōstare poterit, an intellexerit Prin-
ceps nullitatem? Et ideò alij auctores
illa non distinguunt, sed eo ipso, quod
priuilegium recitat ex certa scie&#x0303;tia ali-
quo ex modis suprà dictis, ce&#x0303;sentur ha-
bere illam efficaciam, quia & præsumi-
tur Princeps habere scientiam, quam
profitetur, vel licet illam forte non ha-
beat, censetur habere voluntatem con-
firmandi actum, sicut indiget; hæc enim
vol&#x0169;tas confusa haberi potest sine cog-
nitione rei prout in se est, & sufficit ad
conferendum valorem actui, si in se fuit
nullus, etiamsi ignoretur. Sic enim du-
bitans de professionis valore, ratificat
illam per nouum consensum, & potest
dici ratificare ex certa scientia, non
quia cognoscat esse nullam, sed quia nō
cognoscit fuisse validam, & nihilominus
absolutè nunc vult illam de nouo face-
re, si necesse sit. Sic enim hæc cōfimatio,
licet sit ex voluntate absoluta reuali-
dandi priuilegium, quando cognoscitur
nullitas præcede&#x0303;s, potest esse conditio-
nata, quando res ignoratur, vel est du-
bia, scilicet, volo confirmando de nouo con-
cedere, si indiges, quæ voluntas efficacissi-
ma est, si in re præcessit defectus, sicut
patet in absolutione data sub conditio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0954.jpg/>
@@1@<SE954>Cap. 18. An confirmatio Priuilegij sit noua eiusde&#x0303; conceßio. 947
<duolan 2><-P>ne in quantum possum, & indiges, & in rebap
tizatione sub cōditione, & similibus. Ita
ergo censeo esse interpretandam hanc
confirmationem ex certa scientia, vt ad
illam sufficiat professio (vt sic dicam)
Principis confirmandi tali modo c&#x0169; ve-
ra, & efficaci voluntate illi proportio-
nata, siuè cognitio nullitatis in re ipsa
præexistat in persona, & intellectu con-
firmantis, siue non.</P>
<P>  Hinc vero sequitur, ad huiusmodi ef-<marginalia>15.</marginalia>
fectum, & vt locum habeat dicta regula
necessarium esse, vt actus confirmandus
talis sit, vt possit sola voluntate, & facul
tate confirmantis fieri: nā si actus ille pe&#x0303;
deat ex consensu alterius, non poterit
per solam confirmationem Principis ex
nullo fieri validus, quantunuis ex certa
scientia procedat. Patet quia ex certa
scientia solum colligimus voluntatem
Principis; voluntas aute&#x0303; Principis quā-
tunuis absoluta non excedit in efficacia
potestatem Principis. Vnde non potest
consensum alienæ voluntatis supplere,
nec naturalia impedimenta, vel inhabi-
litates tollere. Et ideò non potest Pon-
tifex per suam confirmatione&#x0303; solam ra-
tum facere matrimonium null&#x0169;, vel pro
fessionem, sed poterit tollere impedi-
menta annullantia de iure humano, vt
per consensus nouos ratificetur actus.
Tamen quia in materia priuilegiorum
actus talis est, vt ad illum efficiend&#x0169; vo-
l&#x0169;tas Principis sufficiat, quia Princeps
est propria causa efficiens priuilegij, vt
supra visum est, ideò indistincte proce-
dit regula, quòd confirmatio ex certa
scientia æquiualet concessioni priuile-
gij. Nunquam enim Princeps confirmat<marginalia>N&#x0169;quam|princeps cō|firmat ex|certa scien|tia,b nisiquā|do illud à|principio|concedere|potest.</marginalia>
ex certa scientia priuilegium, nisi quan-
do posset illud à principio concedere, &
hoc est per se necessarium, & intentum
in tali confirmatione. Quod si aliquādo
confirmatio ex temeritate excedat po-
testatem, id est accidentarium, & non
mutat naturam actus: nam etiam con-
cessio priuilegij potest interdum esse te
meraria, & excedere potestatem, & ni-
hilominus absolutè verum est, priuile-
gij concessionem dare ius, quia intelli-
gitur de legitima concessione, idem er-
go est seruata proportione de cōfirma-
tione ex certa scientia.</P>
<P>  Præterea vt hæc confirmatio talem<marginalia>16.</marginalia>
effectum consequatur, oportet, vt sim-<-P>@@

<-P>pliciter detur&#x0303;, & nihil addatur, quod re-
pugnet reualidationi actus nullius, seu<marginalia>De aliqui-|bus restri-|ctionibus|cōfirmatio-|num solitis|addi.</marginalia>
concessioni nouę priuilegij amissi. Hoc
aduerto propter quædam indulta Pon-
tificia, in quibus confirmantur ex certa
scientia priuilegia non tamen absolutè,
sed cum addito aliquo, quod potest ita
restringere confirmationem, vt licet sit
ex certa scientia, non confirmet priui-
legium, si in eo non impletur conditio.
Talia ce&#x0303;sentur illa verba Prout sunt in vsu
quæ aliqui Pontifices addiderunt, con-
firmando priuilegia aliquarum religio-
num, vt Gregor. XIII. confirmando pri
uilegia Minor&#x0169; in Bulla, Ex benigna, ann.<marginalia>Greg. 13.</marginalia>
1575. & in alia confirmatione, Religio-
ni Iesuatorum concessa, & in alia pro re
ligione Clericorum, qui vocantur mini
stri infirmorum, & Sixtus V. confirman-<marginalia>Sixtus V.</marginalia>
do priuilegia Cisterciensium, quæ refert
Eman. Roder. d. q. 8. art. 1. & in articulo
secundo interpretatur, per illam restri-
ctionem significari, Pontificem velle cō<marginalia>Roder.</marginalia>
firmare priuilegia, quæ sunt in viridi ob
seruantia, suumq; valore&#x0303; retinent; non
aute&#x0303; illa, quæ inualida sunt. Sed non vi-
detur hoc vniuersaliter intelligend&#x0169; de
omni nullitate, sed de illa quæ per non
vsum, vel per contrari&#x0169; vs&#x0169; inducta est,
aut etiā è conuerso de quacumq; abro-
gatione, vel reuocatione, ratione cuius
talia priuilegia iā non sint in vsu. Quia
hoc in rigore, ac præcisè significat illa
verba, Prout sunt in vsu & amplianda non
sunt, cum restringant beneficium Princi
pis. Atq; ita videtur exponere similem
particulam referens plures alios Man-<marginalia>Mandos.</marginalia>
dos. in dicto tract. de Priuileg. ad instar,
Gloss. 15. in princip.</P>
<P>  Idem iudicium ferendum est de simi-<marginalia>17.</marginalia>
libus limitationibus, qualis est illa Gre-
gor. XIII. confirmantis priuilegia cle-
ricor&#x0169;, qui dicuntur ministri infirmor&#x0169;,
cum illo addito, Dummo do sub vllis reuoca-
tionibus non sint comprehensa. Item illa Leo-
nis X. confirmantis priuilegia Minorum
Prout in libris ordinum reperiuntur, supplem.
concess. 191. Nam quæ in illis non repe-
riuntur, non intelliguntur ibi cōfirma-
ta, nisi aliàs sint authentica per bullas,
aut alia publica instrumenta, nam hæc
non excluduntur. Illa enim verba, licet
restringant ad priuilegia scripta, ad am-
pliand&#x0169; nihilominus posita s&#x0169;t, vt inter
scripta comprehendantur, quę in libris<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0955.jpg/>
@@1@<SE955>948 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>ordinis inueni&#x0169;tur. Deniq; alia limita-
tio vsitata post Concil. Trid. in confir-
mationibus priuilegior&#x0169; esse solet, Dum-
modo Concilio Trident. non sint contraria, vt pa
tet ex Bullis Greg. XIII. suprà citatis, &<marginalia>Bullæ Gre|gor. 13. &|Sixti. 5.</marginalia>
ex Bulla Sixti V. anni. 1587. Et si mendicā-
tium, in qua cōfirmat Minor&#x0169; priuilegia
ex certa scie&#x0303;tia, & cum illa limitatione,
quæ est conformis reuocationi priuile-
gior&#x0169; regulari&#x0169; repugnanti&#x0169; Concilio
Tridentin. factæ à Pio IIII. in Bulla anni
1565. quæ incipit, In Principis Apostolor&#x0169;,
&c. de qua reuocatione in proprio tra-
ctatu de Relig. Deo dante dicetur.</P>
<P>  Nunc sol&#x0169; aduerto, aliud censeri pos-<marginalia>17.|Probabile|eße nō om-|nia, quæs&#x0169;t|Concil. Tri|dent. con-|traria, esse|reuocata,|sed ea tan-|t&#x0169;, quæ ex-|preße reuo|cantur à Cō|cilio &#xA751; clau|sulam, Nō|obstanti-|bus, &c.|Roder.</marginalia>
se, quod priuilegia sint contraria Conc.
Tridentino, aliud verò quod sint per il-
lud reuocata. Probabile enim est, nō om
nia, quæ illi sunt contraria, esse per illud
reuocata, sed illa tantum, quæ expresse
reuocantur à Concilio per clausulā, Nō
obstantibus, &c. Et propterea fortassè in-
terd&#x0169; illa clausula additur, interd&#x0169; non
additur, vt patet ex sess. 23. cap. 8. de Re-
form. & sess. 24. cap. 11. & sæpe aliàs, &
infrà generaliter dicetur. Hinc ergo cō
iectatur Emman. Roder. d. q. 8. ar. 6. clau
sulam illam, D&#x0169;modò Concilio Tridentino non
sint coutraria, intelligendam esse tant&#x0169; de
priuilegijs reuocatis à Concilio. Sed cō
trarium videri potest. Tum quia, vt dixi,
diuersa sunt esse reuocata, & esse cōtra-
ria, & in diuersis non fit interpretatio
vnius pro alio, tum etiam, quia sumus in
materia odiosa, nam priuilegium con-
trari&#x0169; Concilio odiosum est, & ideo illa
verba, quæ repugnant huic odio, in om-
ni proprietate, & rigorosa amplitudine
intellige&#x0303;da sunt. T&#x0169; deniq&#x0301;; etiā quia ta-
lia priuilegia, licet nō sint reuocata per
Concili&#x0169;, vide&#x0303;tur reuocata per Pi&#x0169; IIII.
cui plane seque&#x0303;tes Pōtifices in prędicta<marginalia>Pius IIII.</marginalia>
restrictione cōformarivoluer&#x0169;t. Sed ni-
hilominus valde &#xA753;babilis est illa expo-
sitio, nā vt infrà dicā, &#xA753;babilius est, Pi&#x0169;
IIII. sol&#x0169; reuocasse priuilegia cōtraria
illis decretis Cōc. in quibus ips&#x0169;met Cō
cili&#x0169; noluit, priuilegia cōtra illa valere.
Vnde hæc tant&#x0169; reputantur simpliciter
cōtraria Cōcil. nā vbi illud nō reuocat
priuilegia, tacitè illa admittit, & ita nō
sunt illi cōtraria. Quod si hoc ver&#x0169; est,
clarè cōstat, in eode&#x0303; se&#x0303;su esse dictā clau
sulā intelligendā. Sed hoc accurati&#xA770; exa
minabitur infrà tractādo de reuocatio-
ne priuilegiorum.</P>@@

<Z>CAPVT XIX.
Nonnulla dubia circa confirmationem pri-
uilegiorum expediuntur.</Z>
<P><INI3>N</INI3>ONNVLA vero supersunt ex-<marginalia>1$unclear.|Prim&#x0169; du-|bium.</marginalia>
plicanda dubia circa hanc cōfir
matione&#x0303;. Primum est, vtr&#x0169; simpli
citer, & sine restrictione data ex certa
scie&#x0303;tia, habeat vim restitue&#x0303;di etiā priui-
legia reuocata. Videtur eni&#x0303; ex dictis se-
qui consequenter pars affirmans, quia
cōfirmatio ex certa scie&#x0303;tia restituit pri-
uilegi&#x0169; amiss&#x0169; per non vsum, vel per vs&#x0169;
contrari&#x0169;, quando contraria limitatio
non adhibetur; ergo etiā restituet priui
legi&#x0169; reuocatum ad homine, quicumq;
ille sit. Ite&#x0303; habet potestatem hæc cōces-
sio reualidādi quod à principio fuit nul
lum; ergo multò magis quod fuit valid&#x0169;
licèt fuerit reuocat&#x0169;. Deniq; hæc con-
firmatio æquiualet nouæ concessioni;
ergo. Et ita tenet aperte Rosel. verb. Ab<marginalia>Rosel.</marginalia>
solutio, n. 123. inde concludens, per simile&#x0303;
confirmationem restitutam esse Minori-
bus priuilegium exe&#x0303;ptionis à solutione
quartæ canonicæ portionis, quod fue-
rat reuocat&#x0169; in Clement. Dudum, de Se-
pulchr. & sequitur Roder. dicta q. 8. art.<marginalia>Roder.</marginalia>
3. citat Glos. in c. Cum acceßissent, de Cōst.
verb. Confirmatum, & Panormit. in c. Cum<marginalia>Panorm.</marginalia>
super de Caus. posses. n. 4. sed ibi genera-
liter loquuntur, non specialiter de pri-
uilegis reuocatis.</P>
<P>  Potest ergo in contrari&#x0169; obijci, quia<marginalia>2.</marginalia>
vt lex reuocet priuilegium non satis est,
quod contra illud disponat, nisi expresse
illud deroget, vt dicitur; ergo eadem ra
tione vt confirmatio restituat priuile-
gium, non satis est, quod illud confirmet
ex certa scientia, nisi expresse dicat cō-
firmare illud non obstante reuocatione
imò nisi hoc dicat, non videtur esse con-
firmatio ex certa scientia quoad hunc
effect&#x0169;. Et confirmatur, quia alias, si n&#x0169;c
confirme&#x0303;tur omnia priuilegia alicuius
religionis ex certa scientia, non addita
illa limitatione, Dummodo Concilio Triden-
tiuo non sint contraria, manebunt consirma
ta, & restituta omnia, etiā si contraria
sint. Quod difficile creditu est; aliàs per
confirmatione&#x0303; priuilegior&#x0169; Societatis,
in qua non ponitur illa limitatio, vt ex
cōpendio cōstat, omnia illius priuilegia
reuocata per concilium esse&#x0303;t restituta.
Vnde ide&#x0303; Eman. d. a. 1. vide&#x0303;s fortasse vim<-P><marginalia>Em. Rod.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0956.jpg/>
@@1@<SE956>Cap. 19. Dubia circa cōfirmatione&#x0303; Priuilegior&#x0169; expe&#x0303;d&#x0169;tur. 949
<duolan 2><-P>illationis, ad vitand&#x0169; illud cōseque&#x0303;s, cō-
iectat clausulā illā, quæ de est in nostro
cōpendio, esse in originali, quia post Pi&#x0169;
V. non vidit Pontifice&#x0303; alique&#x0303; confirmas
se absolutè, & sine illa restrictione priui
legia. Sed re vera illa limitatio non est
in originalibus, nam Gregor. XIII. in<marginalia>Greg. 13.</marginalia>
Bulla Quanto fructuosius, & in Bulla Ascen-
dente Domino, & Gregor. XIIII. & Paul. V.<marginalia>Greg. 14.|Paul. 5.</marginalia>
in suis Bullis confirmatorijs absolutè,
& sine illa restrictione priuilegia Socie-
tatis confirmant ex certa scientia, & po
testatis plenitudine; ergo erunt restitu-
ta omnia, quæ per Concilium Tridenti-
num fuerāt reuocata, quod tamen etiā
ipsa Societas non agnoscit ex vi talium
confirmationum.</P>
<P>  Igitur pro resolutione aduertendum<marginalia>3.</marginalia>
est, aliud esse, priuilegi&#x0169; fuisse à princi-
pio falsum, subreptiti&#x0169;, aut alia ratione
null&#x0169;; aliud verò fuisse validum, & posteà
reuocat&#x0169;. Nā prius priuilegi&#x0169; non con-
ceditur de nouo per cōfirmatione&#x0303; etiā
ex certa scientia, nisi expresse dicatur
non obstante falsitate, aut surreptione.
Ita sumitur ex Rot. tit. de Confirm. vtil.<marginalia>Rot.|Panorm.|Felin.</marginalia>
decis. 2. in nouis, Panorm. in c. Inter dile-
ctos, de Fid. instr. n. 8. vbi latè Felin. n. 6. &
in c. 2. de Rescrip. n. 42. vbi alios allegat.
Et ratio prioris partis est, tum quia pri
uilegium falsum, vel surreptiti&#x0169; nunquā
fuit concess&#x0169; revera, quia nec Princeps
illud concessit, sed cōfirmatio est de pri
uilegijs concessis; ergo non cadit in il-
lud. Tum etiam quia talis confirmatio
non facta narratione talis defectus, sub-
reptitia est. Vnde patet ratio secundæ
partis. Nam Papa potest de nouo dare
priuilegium, etiam si fuerit falsum; ergo
si id satis declaret, sufficit. Priuilegium
autem semel validum verè fuit conces-
sum, & ideò in illud potest cadere con-
firmatio, etiam si reuocatum sit, inqui-
rimus autem, an cadat ex vi confirma-
tionis ex certa scientia.<marginalia>4.|Distinctio|dereuoca-|tione priui|legij priua|ta, & ab ho|mine. & de|illa, quæ fa|cta est iure|communi,|& ordina-|rio.</marginalia>
<P>  In quo vlterius distinguend&#x0169; censeo
de reuocatione priuilegij priuata, & ab
homine, vel de illa, quę facta est iure cō-
muni, & ordinario. Et de priori dico, cō
firmatione&#x0303; priuilegij ad illam extendi,
quādo particula ex certa scientia, vel de ple
nitudine potestatis expresse, ac formaliter
ponitur, quia tunc recte procedunt ra-
tiones factæ. At verò si certa scie&#x0303;tia nō
expresse ponitur, sed colligenda est ex<-P>@@

<-P>narratis in indulto, nō satis erit, narra-
ri formam priuilegij cōfirmati, nisi fiat
mentio reuocationis eius, vel addatur
clausula Non obstantibus, vel generalis de
omnibus defectibus, &c. vel specialis de
tali reuocatione. Quia aliàs nō erit cō-
firmatio ex certa scie&#x0303;tia quoad tale&#x0303; cir
cunstantiā, seu reuocatione&#x0303;. Quia c&#x0169; sit
priuata pertinet ad factum, vel priuat&#x0169;
ius, quod Princeps præsumitur ignora-
re, iuxta cap. 1. de Cōst. in 6. ergo est ne-
cessaria scie&#x0303;tia talis reuocationis, vt ea
nō obstāte, priuilegi&#x0169; restitui videatur.
At verò quādo certa scie&#x0303;tia non expri-
mitur, sed ex narratis collige&#x0303;da est, non
exte&#x0303;ditur. Vltra illud, quod ex narratis
colligi potest; ille autem defectus reuo-
cationis non colligitur ex narratis, nisi
illius fiat mentio, vel nisi addatur clau-
sula Non obstante, quæ hoc suppleat; ergo
neq&#x0301;ue tunc extendetur confirmatio ex
certa scientia ad hunc effectum. Quod
eadem ratione procedit, siue reuocatio
sit facta à superiore, siue per renuncia-
tionem expressam, vel tacitam.</P>
<P>  Secus verò videtur esse, quādo reuo-<marginalia>5.|Si princeps|cōfirmatex|certa scien-|tia priuile-|gium reuo-|catum iure|communi,|censetur il-|lud restitu|ere, qui{a}|p&#x0303;sumitur|non ignora|re ius com-|mune.</marginalia>
catio facta est iure cōmuni, ex cōtrario
fundame&#x0303;to, quod Princeps præsumitur
non ignorare ius commune, d. cap. 1. &
ideo si confirmat ex certa scientia pri-
uilegium reuocatum iure cōmuni, cen-
setur illud restituere. Solet aute&#x0303; in hoc
addi restrictio distingue&#x0303;do inter ius cō
mune ordinarium, vel ius Concilij ge-
neralis: vt in priori seruari debeat regu
la data, in posteriori autem necessari&#x0169;
erit, vt fiat specialis mentio per clausu
lam, Non obstāte reuocatione talis Concilij, vel
saltem, generalis Concilij in communi.
Quia Concilio generali non derogatur
nisi per expressam clausulam, vt est re-
gula Iurisperitorum cōmunis, quos su-
pra lib. 6. retuli. Sed, vt ibi dixi, illa sen-
tentia generaliter incerta est, & specia-
liter in priuilegijs contrari&#x0169; tradit ibi
Felin. in Regul. 1. n. 2. & 3. & infra n. 11. in<marginalia>Felin.</marginalia>
2. falle&#x0303;tia. Nihilominus tamen quidquid
sit de alijs casibus, aut rescriptis in ter-
minis, in quibus n&#x0169;c loquimur, videtur
omnino vera, scilicet, quando priuile-
gia in generali tantum confirmantur ex
certa scientia. Quia non est verisimile,
quod per confirmationem adeo confu-
sam, & communem derogetur speciali
dispositioni Cōcilij generalis reuocātis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0957.jpg/>
@@1@<SE957>950 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>in particulari aliqua ex dictis priuile-
gij. Nā regula est, vt species deroget ge<marginalia>Species po-|tius dero-|gat generi,|quam è cō-|tr{a}.</marginalia>
neri poti&#xA770;, quàm è cōtrario; ergo maxi
me seruanda est, quando authoritas Cō-
cili generalis interuenit. Et ideò ce&#x0303;seo,
quòd licèt Greg. XIII. & Sixtus V. non
addidissent illā exceptionem de priuile-
gis contraris Concil. Triden. nihilomi&#xA770;
non essent renouata per generalem con
firmationem. Quod tande&#x0303; agnoscit Em-<marginalia>Roder.</marginalia>
manu. Roder. d. q. 8. art. 10. Non video
tamen, quomodo cum hac doctrina pos
sit subsistere alia, quam ipse acceptat
cum Summa Rossel. quòd per simile&#x0303; cō-<marginalia>Rosel.</marginalia>
firmationem generalem priuilegiorum
Minorum ex certa scientia reuocata sit
Cleme. Dudum, de Sepulchr. quoad quar
tam funeralem, cum illa cōstitutio etiā
sit Concilij generalis, & directe resistat
tali priuilegio, & non fuerit in speciali
reuocata. Contrarium ergo censeo ve-
rum, nisi aliunde constet de speciali re-
uocatione Concilij, vt magis ex vltimo
puncto huius capitis constabit.</P>
<P>  Sed quæret aliquis, cur Greg. XIII. &<marginalia>6.|De excep-|tione addi-|ta per Gre-|gor. 13. &|Sixtum. 5.|Roder.</marginalia>
Sixtus V. addiderunt illam exceptionem
si absq; illa intelligenda foret. Respon-
det Roder. dicto art. 10. additam esse ad
firmandam regulam in contrari&#x0169;, id est,
vt intelligerentur cōfirmata omnia alia
priuilegia alijs Concilijs generalibus
contraria. Sic enim aliàs dicimus, quod
licèt in generali concessione potestatis
ad absoluendum, non veniant casus re-
seruati, si tamen in illa generali conces-
sione addatur exceptio vnius casus re-
seruati, intelliguntur alij concessi. Et li
cet suprà dixerimus, per confirmatione&#x0303;
in forma cōmuni, non ratificari priuile
gia, nulla, nihilomin&#xA770; si i&#x0303; tali cōfirmatio-
ne adda{t$} exceptio vnius priuilegij alias
irriti, vel reuocati, eo ipso intelligitur,
mente&#x0303; confirmantis esse confirmáre om
nia alia, etiā si essent amissa, vel irrita,<marginalia>Bald.</marginalia>
vt tradit Bald. in feud. tit. Per quos fiat
inuestitura c. 1. n. 2. & sumitur à simili ex
eodem in l. 1. §. Sed excipiuntur. ff. de Fer.
Vbi ratione&#x0303; adducit, quia exceptio fir-
mat regulam in cōtrarium. l. Tribunus, §.
vlt. ff. de Milit. testam. quem allegat, &
sequitur Iasson in l. vlt. ff. Quod quisque
iuris. Veruntamen valde etiam de hac
declaratione dubito. Nam ex illa sequi-
tur, illā exceptione&#x0303; additam esse ad am-
pliatione&#x0303; confirmationis, non ad restri-<-P>@@

<-P>ctione&#x0303;. Atq; adeo maiore&#x0303; esse confirma-
ne&#x0303; ab eode&#x0303; Greg. XIII. factam c&#x0169; tali ex-
ceptione, quā sine illa, quia c&#x0169; illa sol&#x0169;
excipit Concil. Trid. & concedit alia,
sine illa vero omnia intellig&#x0169;tur excep-
ta; consequens aute&#x0303; videtur planè absur
d&#x0169;, & contra mente&#x0303; Pōtific&#x0169;, vt ide&#x0303; Rod.<marginalia>Roder.</marginalia>
apertè etiam sentit in eadem q. 8. art. 1.</P>
<P>  Dico ergo illam exceptionem additā<marginalia>7.|Vera expli|catio cur su|pradict{a}|clausul{a}|addita fue-|rit.|Conc. Trid.</marginalia>
esse à Pontifice, quia voluit esse magis
certā, & nō relinqui sub generalibus re
gulis, quæ incertæ sunt, & infinitis inter
pretationibus, & opinionibus sunt sub-
iectæ. Ite&#x0303; voluit Pōtifex specialiter oste&#x0303;
dere voluntate&#x0303; suam circa firmitate&#x0303; De
cretorum Conc. Trid. vt non sol&#x0169; gene-
raliter sicut alia, sed etiā speciali modo
videātur excepta, hoc enim vsitat&#x0169; esse
in iure sentit Gloss. per textum ibi in l.<marginalia>Gloßa.</marginalia>
vlt. ff. Quod quisq; iuris. Et optim&#x0169; ex-
empl&#x0169;, ac indicium sumitur ex quadam
cōfirmatione priuilegiorum ab eodem
Greg. XIII. concessa clericis regularib&#xA770;<marginalia>Greg. 13</marginalia>
Ministris infirmor&#x0169;, vbi prius dicit, con
firmare priuilegia, quæ nō sunt sub vllis
reuocationibus cōprehensa, & nihilomi
nus addit, nec Decretis Concilij Triden. sunt
contraria, vbi manifest&#x0169; est, per priora ge
neralia verba excipi etiā priuilgia reuo
cata in Cōcilio Trid. & nihilominus ad-
ditur specialis exceptio Concilij Trid.
ad denotandam specialitate&#x0303; eius, & sin-
gulare&#x0303; obseruātiā. Cōfirmari potest hęc
resolutio ex doctrina Canonistar&#x0169; satis
recepta, quòd licèt exceptio firmet re-
gulam in contrarium, nō tamen ampliat
illā ad ea, quæ alio iure æquali fuerant
excepta. Quā tradit Panorm. in c. In no-<marginalia>Panormit.|Anchar.|Felin.|Bart.|Bald.|Oldra.</marginalia>
stra, de Sepul. in principio, per eunde&#x0303; tex
t&#x0169;. Et Anchar. in c. 2. de Offic. Vicar. in 6.
& in Rubr. de Regul. iur. q. 4. circa finem.
Late Felin in c. Quoniam frequenter, vt lite
nō contest. n. 2. qui Bart. Bald. Oldra. &
plures alios refert. Et licet fortè hæc
etiā doctrina nō sit certa, & infallibilis,
quia tot&#x0169; pe&#x0303;det ex cōiecturata me&#x0303;te cō
cedentis, cōfirmantis, seu dispone&#x0303;tis; ni-
hilomin&#xA770; ex natura exceptionis puto es-
se ver&#x0169;, nō ampliare dispositione&#x0303; ad id,
quod aliàs except&#x0169; erat à talib&#xA770; verbis,
vel de iure, vel ex natura rei, quia nō ad
hoc poni{t$}, sed ad limitandā exp&#x0303;ssè dispo
sitione&#x0303;. Vnde si aliquādo vide{t$} plus ope-
rari est, vel &#xA757;a verba s&#x0169;t &#x0111; se vniuersalia
& in rigore sufficie&#x0303;tia ad cōprehe&#x0303;de&#x0303;da<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0958.jpg/>
@@1@<SE958>Cap. 19. Dubia circa cōfirmatione&#x0303; Priuilegior&#x0169; expe&#x0303;d&#x0169;tur. 951
<duolan 2><-P>omnia, quę per exceptionem firmantur
magis, vel quia ex vsu, & circunstantijs
constat, talem esse intentione&#x0303; disponen-
tis; neutrum aute&#x0303; in præsenti casu inue-
nio, & alioqui res est grauissima; ideoq&#x0301;;
credibile mihi non est, tam generalem
extensionem fieri illo indirecto modo
per solam additionem exceptionis Cō-
cilij Tridentini, cum alia sufficiens ra-
tio illius expressionis assignetur.</P>
<P>  Secundum dubium esse potest, an cō-<marginalia>8.|De confir-|matione da|ta vnis, an|intelliga-|tur, & data|alijs locis,|vel religio|nibus.|Ratio dubi|tandi.</marginalia>
firmatio priuilegiorum ex certa scien-
tia vni religioni, vel loco data, commu-
nicetur alijs locis, vel religionibus, quę
cum priori in priuilegijs cōmunicant,
& consequenter an confirmatis priuile-
gijs Societatis v. g. confirmentur priui-
legia omnium aliarum religionum, quæ
habent cōmunicationem priuilegior&#x0169;
Societatis. Et ratio dubitandi est, quia
suprà dictum est, aucto priuilegio, ad cu
ius instar aliud concess&#x0169; est, non augeri
priuilegium ad instar; ergo similiter cō
firmato vno, non confirmatur aliud: nā
est eadem ratio. Ergo facta cōfirmatio-
ne in priuilegijs in primo fonte conces-
sionis (vt sic dicam) non sequitur, fieri
in alijs, qui cum illo communicant: nam
in hoc etiam videtur esse eadem ratio.
In contrarium verò est, quia hæc confir
matio est quædā gratia; ergo facta vni,
cōmunicatur alijs, quibus gratiæ illius
cōmunicantur. Respondeo, duplice&#x0303; esse<marginalia>Duplex se&#x0303;-|sus quæstio|nis.</marginalia>
posse sensum dubitationis. Vnus est, an
cōfirmatis priuilegijs respectu religio-
nis, cui primo fuerunt concessa, eo ipso
illa eadem censeantur confirmata pro
omnibus religionibus, quibus ante cō-
firmationem, & post concessionem fue-
runt communicata. Alius sensus est, an
confirmatio concessa vni religioni quo
ad sua priuilegia, eo ipso censeatur fa-
cta alteri quoad sua, etiamsi distincta
sint, ratione communicationis genera-
lis in priuilegijs, quam aliàs habent ta-
les religiones.</P>
<P>  Circa priorem sensum oportet con-<marginalia>9.|De primo|sensu.</marginalia>
siderare, an cōmunicatio priuilegior&#x0169;
fuerit de concessis tant&#x0169;, an verò de cō
cessis, & concedendis. Nam si fuit prio-
ris modi, negatiuè respondend&#x0169; est, hoc
enim probat ratio dubitandi posita. Nā
formaliter, ac per se loque&#x0303;do, cōfirma-
to priuilegio exe&#x0303;plari, non cōfirmatur
priuilegium ad instar, quia non fuit exe&#x0303;<-P>@@

<-P>plar vt confirmat&#x0169;, sed tant&#x0169; vt conces
sum, nec priuilegi&#x0169; ad instar per se res-
picit futur&#x0169; statum, sed illum, quem ha-
bet exe&#x0303;plar, quādo aliud ad instar illius
conceditur. Vnde etiā è contrario, licèt
priuilegi&#x0169; ad instar confirmetur, non re-
dundabit confirmatio in exemplar. Et
hoc censeo ver&#x0169; siue confirmatio sit ex
certa scientia, siue in forma communi,
quia ratio æquè in vtroque procedit.
Et eadem ratione, si communicatio fa-
cta est tant&#x0169; de priuilegio concesso non
extenditur ad confirmationem postea
factam, quia hæc non dum erat, quando
communicatio facta est, & illa non est
facta de futuris, vt supponitur.</P>
<P>  At verò si cōmunicatio fuit de con-<marginalia>10.|De cōmuni|catione cō-|ceßor&#x0169;, &|conceden-|dorum ex|certa scien|ti{a}.</marginalia>
cessis, & cōcede&#x0303;dis, & fuit ex certa scie&#x0303;
tia planè deriuatur, ac red&#x0169;dat in om-
nes, quibus talis cōmunicatio facta est.
Quia illa cōfirmatio æquiualet conces-
sioni priuilegij, vt dict&#x0169; est, vnde ce&#x0303;seri
potest priuilegi&#x0169; quoddā, & noua gra-
tia, sed per illā cōmunicatione&#x0303; etiam su
tura, & concedenda cōmunicantur, vt
supponitur; ergo etiā hæc confirmatio
cōmunicatur quoad vsum, & fruct&#x0169; illo-
rum priuilegiorum, quæ confirmantur.
Atq&#x0301;; ita ex prędicto fundamento resol-
uit Mandos. d. tract. de Priuil. ad inst. q. 7.<marginalia>Mandos.</marginalia>
Qui tñ non videtur hoc admittere in cō
firmatione in forma cōmuni: nā de illa
simpliciter negat cōmunicari, siue cō-
municatio fuerit de concessis, siue etiā
de concede&#x0303;dis. Mouetur sol&#x0169; illa ratio-
ne, quòd reuocato priuilegio exe&#x0303;plari,
nō reuocatur priuilegi&#x0169; ad instar; ergo
nec illo cōfirmato confirmatur. Sed hęc
ratio &#xA753;cedit tant&#x0169; in priori sensu, scili-
cet per se, & nulla alia interueniente cō
municatione. Ideò apparentius fundari
potest, quia illa cōmunicatio in forma
cōmuni nō habet vi&#x0303; cōcessionis, & ideò
nō reputatur priuilegi&#x0169;, ac subinde non
cōmunicatur per cōmunicationem pri
uilegior&#x0169;, etiā concedendor&#x0169;. Sed neq&#x0301;;
hæc ratio conuincit, & ideò, probabili&#xA770;
puto, talem communicationem extendi
etiam ad confirmationem in forma cō-
muni, maximè quando cōmunicatio nō
sol&#x0169; est in priuilegijs, sed etiā in omnib&#xA770;
fauoribus, gratijs, & indulgentijs (vt cō
muniter fieri solet in indultis mendicā-
tium, & in nostris bullis, & alijs, quæ la-
tè refert Roder. quęst. 55.) Quia confir-<-P><marginalia>Roder.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0959.jpg/>
@@1@<SE959>952 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>matio etiam data in forma cōmuni est
fauor, & indultum quoddā, & benefici&#x0169;,
& consequenter est gratia; ergo ad illā
extenditur communicatio de concede&#x0303;-
dis fauoribus. Imò licèt fuerit facta so-
lum nomine priuilegior&#x0169; concessor&#x0169;, &
concedendor&#x0169; videtur mihi cōmunica-
ri, vel quia omnis gratia, & beneficium
Principis potest dici priuilegi&#x0169; saltem
lato modo, vt in principio dixi, & tradit
Bald. in Prolog. Feud. n. 18. c&#x0169; Ioan. An-<marginalia>Bald.|Ioā. And.|Mandos.</marginalia>
dr. in c. Olim, de Verb. signif. & plures alij,
quos refert Mandos. suprà, priuilegium
aute&#x0303; Principis latè est interpretandum.
Vel quia confirmatio non per se sta?K}t, vt
sic dicam, sed adhæret priuilegio iam
concesso, & reddit illud firmius, & sta-
bilius quantum potest, sed per commu-
nicationem priuilegiorum, quæ non tā-
tum ad concessa, sed etiam ad concede&#x0303;-
da extenditur, communicatur illud pri-
uilegium, non tantum secundum stat&#x0169;,
quem habet tempore cōmunicationis
factæ, sed etiam que&#x0303; habere potest per
nouā confirmationem; ergo illa etiam
communicatur postea, etiam si tantum
sit in forma communi.</P>
<P>  Superest dicendum de alio sensu du-
bij suprà posito, quem attingit Mandos.<marginalia>11.|De sec&#x0169;do|sensu dubij.|Mandos.</marginalia>
suprà q. 8. & absolutè affirmat, confir-
matis priuilegijs vnius religionis, con-
firmari etiam propria priuilegia alte-
rius religionis habentis cōmunicatio-
nem priuilegiorum cum priori. Ratio
eius est, quia aliàs non manere&#x0303;t illæ duę
religiones æquales in priuilegijs, quod
est contra mente&#x0303; Pontificis concede&#x0303;tis
illam cōmunicationem. Cōfirmari hoc
potest primò, quia hæc cōfirmatio, prę-
sertim ex certa scientia, est quoddā pri-
uilegium; ergo data vni religioni tran-
sit ad aliam per cōmunicationem; ergo
transit cum proportione, id est, ad con-
firmanda priuilegia propria illius reli-
gionis, cui fit cōmunicatio, etiāsi diuer-
sa sint. Probatur hęc conseque&#x0303;tia ex su-
pra dictis ex quadā declaratione Ponti-
ficia, quod priuilegi&#x0169; dat&#x0169; vni religio-
ni, & cōmunicatum alteri, debet c&#x0169; pro-
portione, & non secundum identitatem
applicari. Nam si priuilegium conce-
dit fauorem pro tali festiuitate, vel san-
cto religionis prioris ad aliam religio-
nem debet applicari pro alio festo, vel
sancto suo, & sic de alijs; ergo etiam in<-P>@@

<-P>proposito, si vni religioni confertur cō
firmatio priuilegiorum suorum ex cer-
ta scientia, & hæc communicatur alte-
ri, intelligitur cum proportione appli-
cari ad sua priuilegia.</P><marginalia>12.|Prædicta|sententi{a}|probabilis;|opposit{a}|probabili-|or.</marginalia>
<P>  Hæc sente&#x0303;tia fortasse probabilis est,
mihi tamen contraria videtur in rigo-
re vera. Et in primis si vna religio com-
municet c&#x0169; alia in priuilegijs cōcessis,
non aute&#x0303; in concede&#x0303;dis, clarum est, cō-
firmatione&#x0303; postea subsequutam non cō-
municari, quia non habet rationem pri
uilegij concessi, sed concede&#x0303;di, & à for-
tiori cōstat ex dictis in superiori p&#x0169;cto.
Neq&#x0301;; hoc negaret prædictus auctor (vt
existimo) quāuis in illa quęstione magis
indistinctè loquatur, quā in &#xA753;ximè præ-
cede&#x0303;te. Deinde etiāsi cōmunicatio ex-
te&#x0303;datur ad priuilegia concede&#x0303;da, existi
mo non exte&#x0303;di illo modo, quia Papa nō
intendit confirmare nisi priuilegia v. g.
Minor&#x0169;; ergo non confirmat priuilegia
propria Dominicanor&#x0169;, aliàs plura cō-
firmaret, quā intenderet. Maximeq&#x0301;; vr-
get hæc ratio in cōfirmatione ex certa
scie&#x0303;tia, quia Papa nō habet, vel pręsumi
tur habere scie&#x0303;tiā alior&#x0169; priuilegior&#x0169;,
sed eor&#x0169; tant&#x0169;, quæ directè, ac expresse
ex tali scie&#x0303;tia cōfirmat; ergo illa confir
matio non potest per cōmunicationem
trāsire ad alia priuilegia dissimila. Ne-
q&#x0301;ue est simile exempl&#x0169;, ex quo argume&#x0303;-
t&#x0169; in contrari&#x0169; sumebatur, quia in illo
exe&#x0303;plo proportio cōsideratur ex parte
materiæ in vsu priuilegior&#x0169;, & nō est ex-
te&#x0303;sio cōmunicationis, sed interpretatio
circa mod&#x0169;, quo debet applicari ad ma
teriā, & vsum eiusde&#x0303; priuilegij, quæ in-
terpretatio sumpta est ex declaratione
ipsius Pōtificis, & ex materia ipsa, & cir
c&#x0169;stantijs cōstare posset, quia ide&#x0303; priui-
legi&#x0169; applicat&#x0169; ad diuersos, debet vni-
cuiq&#x0301;; adaptari iuxta mod&#x0169; su&#x0169;, alioqui
esset inutile, & improportionat&#x0169; vtriq&#x0301;,
vel alteri eor&#x0169;, & ad hoc tant&#x0169; cōfirmā-
d&#x0169; faciunt omnia, quę Mandos. suprà al-<marginalia>Mandos.</marginalia>
legat. At verò in nostro casu non fieret
sola interpretatio, sed exte&#x0303;sio cōfirma-
tionis Pōtificię ad plura priuilegia, quā
cadāt sub intentione&#x0303;, aut mentem eius.</P>
<P>  Nec dici potest, supposita cōmunica-<marginalia>13.</marginalia>
tione, Pontifice&#x0303; cōfirmante&#x0303; habere hāc
intentione&#x0303; virtuale&#x0303;, vel certè exte&#x0303;sione&#x0303;
sequi ex intentione, & efficacia prioris
Pontificis, qui cōmunicatione&#x0303; cōcessit.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0960.jpg/>
@@1@<SE960>Cap. 20. An per innouatione&#x0303; priuilegij confirmetur gratia. 953
<duolan 2><-P>Hoc (inquam) dici non potest, quia sine
tali extensione habet integrum effect&#x0169;
concessio vtriusq&#x0301;; Pontificis. Quod ex-
plico in hunc modum, quia quando Pō-
tifex confirmat priuilegia, v. g. Minor&#x0169;,
illa confirmatio formaliter (vt sic dicā)
communicatur Prædicatoribus, id est,
vt versatur circa ipsamet priuilegia Mi
norum, quia illamet communicantur
Prædicatoribus, non sol&#x0169; vt antea erāt,
sed etiam vt sunt confirmata, vt per se
cōstat ex dictis, quia illa priuilegia per
communicationem sunt facta tanquam
propria illius religionis, & confirmatio
illorum etiam est priuilegium, quod cō
municatur illi; ergo non potest illa cō-
municatio habere etiam alium effect&#x0169;
confirmandi propria priuilegia Prædi-
catorum. Tum quia per priorem effect&#x0169;
satisfactum est menti vtriusq&#x0301;; Pontifi-
cis, neque alter eorum ali&#x0169; explicauit,
aut voluit. Tum etiam, quia aliàs bis cō
municaretur illa confirmatio tali reli-
gioni, semel circa priuilegia prius cō-
municata, & iter&#x0169; circa propria, quod
est alienum à ratione, & sine vllo funda-
mento in vol&#x0169;tate Pontific&#x0169;. Secus ve-
rò est in alio exe&#x0303;plo adducto: nam quā-
do cōmunicatur priuilegi&#x0169; festiuitatis
alicui&#xA770; sancti proprij, ita applicatur vni
religioni ad sanctum eiusde&#x0303; ordinis, vt
non cōmunicetur quoad sanctum alte-
rius ordinis, & ita saluatur vnica, & vt
sic dicam formalis communicatio, licet
in materia seruetur tantum proportio.</P>
<P>  Neq&#x0301;; etiā propter seruandā æquali-<marginalia>14.|Quando cō|firmantur|omnia pri-|uilegia ali-|cuius reli-|gionis, siue|propria, si-|ue eommu|nicata, t&#x0169;c|consequen-|ter confir-|mantur pri|uilegia al-|terius reli-|gionis, vt &#xA751;|communi-|catione&#x0303; fa-|cta commu|ni{a}.</marginalia>
tate&#x0303; inter illas religiones, necessari&#xA770; est
ille effectus, quia satis per hoc seruatur
quod sicut illa priuilegia mane&#x0303;t confir-
mata pro vna religione, ita etiā &#xA753; alia,
& è conuerso, sicut propria priuilegia,
v. g. Prædicator&#x0169; non mane&#x0303;t confirma-
ta ex vi cōfirmationis datæ Minoribus,
ita etiā non cōmunicabuntur Minorib&#xA770;
illa priuilegia Prædicatorum vt confir-
mata, sed prout antea erant, & cōmuni-
cabātur. Hinc verò potest limitari hæc
nostra sententia, vt non procedat, quā-
do per indult&#x0169; confirmantur omnia pri
uilegia religionis alicuius siue propria,
siue cōmunicata, nam tunc consequen-
ter confirmantur priuilegia alterius re
ligionis, non tamen vt illius, sed vt per
communicationem facta sunt alterius.
Quia illa prior religio etiā habet con-<-P>@@

<-P>municationem cum altera quoad futu-
ras gratias, vt supponimus; ergo per cō
municationem habebit sua priuilegia
cōfirmata ex redundantia (vt sic dicā)
generalis confirmationis cōcessę alteri
religioni, vt considerāti facilè patebit.</P>
<Z>CAPVT XX.
An per innouationem priuilegij confirmetur,
vel denuo gratia concedatur.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Olent Pontifices aliquando simpli-<marginalia>1.</marginalia>
citer priuilegia confirmare, nihil
amplius addendo, aliquando verò
non contenti verbo confirmandi, add&#x0169;t
Confirmamus, & innouamus, & interdum su-
peradd&#x0169;t, & de nouo cōcedimus, sicut Paul.
V. in confirmatione Priuilegior&#x0169; Socie-<marginalia>Paulus V.</marginalia>
tatis adiecit, & sępe in confirmationib&#xA770;
Mendicantium inuenitur, & refertur in
Supplem. conces. 191. & in Monum. Min.
conces. 343. Dubi&#x0169; ergo est, quomodo<marginalia>Quidaddat|innouatio|super con-|firmatione&#x0303;?</marginalia>
verb&#x0169; innouandi distinguatur à verbo
confirmandi, & quid addat. Quod dubi&#x0169;
proposuerunt fratres Minores Iulio. II.
pro intelligentia cuiusdam cōfirmatio-
nis suorum priuilegiorum factæ à Sixto
IIII. cum illa additione, & de nouo conce-
dimus, interrogantes, an per illa restitue-
rentur, seu de nouo concederentur etiā
priuilegia prius reuocata. Respōdit au-
tem dictus Papa Iulius II. per illa verba
solummodo esse confirmata priuilegia
dicto ordini concessa, & non aliàs reuo-
cata. Ita habetur in Bulla Iulij II. anni<marginalia>Bulla Iulij|II.</marginalia>
1504. incipit In militantis Ecclesiæ agro, &
habetur in lib. Monument. Minor. fol.
125. & 126. pag. 2. conces. 277. in impres
sione Salmant. an. 1511. & refertur ab
Emman. Roder. in 1. tom. Bullar&#x0169; p. 570.
Habet autem difficultatem illa respon-<marginalia>Roder.</marginalia>
sio, primo, quia videtur contra vim, &
proprietatem verborum, præcipuè il-<marginalia>Difficulta-|tes circ{a}|responsum|Pontificis.</marginalia>
lorum, & de nouo concedimus. Sec&#x0169;do, quia
hoc modo videntur frustra addi, nam il-
lud satisfuerat factum per puram con-
firmationem non solum ex certa scien-
tia, sed etiam in forma communi, vt ex
dictis patet. Tertiò, quia sequitur minus
concedi per illa verba, quam per con-
firmationem ex certa scientia, quia per
hanc reparantur, & restituuntur priui-
legia reuocata, vt dictum est, quod ne-
gatur fieri per verba prædicta.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0961.jpg/>
@@1@<SE961>954 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><P>  Respondeo, sicut confirmatio distin-
guitur in eam, quæ est in forma cōmu-<marginalia>2.</marginalia>
ni, vel ex certa scientia, ita etiam posse
innouatione&#x0303; distingui: nam videtur ea-
dem ratio, quia est in potestate Pontifi-
cis vtroque modo illam facere. Posita
ergo tali distinctione, & illam applican-<marginalia>Innouatio-|nem in for|ma cōmu-|ni nō resti-|tuere priui|legia reuo-|cata, necda|re nou&#x0169; ius|sed sol&#x0169; re-|uocare an-|tiquum.</marginalia>
do cum proportione ad confirmatione&#x0303;,
videtur in primis dicendum, quando in-
nouatio est in forma communi non re-
stituere priuilegia reuocata, vel quomo
dolibet amissa, nec dare nouum ius, sed
solum antiquum innouare. Ad hanc cō-
clusionem probandā allegari solent se-
quentia iura, cap. Ex parte. 1. de Priuileg.
vbi dicitur, Priuilegium, &c. duximus inno-
uandum, ita tamen vt per innouationem ipsius,
eidem Ecclesiæ non plus iuris accrescat. Sed ex
hisverbis posset quis in contrarium ar-
gume&#x0303;tari, quia nisi addidisset Pontifex,
ita tamen, &c. innouando absolutè, vide-
retur ius nouum concedere, licèt con-
stet ex textu illam innouationem non
fuisse ex certa scientia. Sed huic euasio-
ni obstat cap. Quia intentionis, eodem tit.
vbi expresse, & absolutè dicitur, cum in-
nouatio nec ius nouum conferat, nec etiam tol-
lat vetus. Quare in alio textu clausula il-
la ita tamen, &c. non ponitur vt necessa-
ria ad limitandum verbum innouandi, sed
ad declarandum illud, vel etiam ad red-
dendam rationem, cur tam facile con-
cessa fuerit illa innouatio. sicut apertè
etiam fit in cap. Cum dilecta, de Confirm.
vtil. vbi additur, per innouationem ius<marginalia>C. Cum di|lect{a}.</marginalia>
nouum non acquiri, sed conseruari an-
tiquum. In his ergo locis frequens est
hæc sententia.</P>
<P>  Occurrit tamen circa hæc iura con-<marginalia>3.|Dupliciter|sumi poße|nomen pri|uilegij.</marginalia>
siderandum, nome&#x0303; priuilegij æquiuocè
posse sumi, vno modo pro iure ipso, vel
gratia per Principe&#x0303; concessa, prout pri-
uilegi&#x0169; definiuimus in principio huius
materiæ, alio modo pro instrume&#x0303;to au-
thentico, in quo talis concessio, & fides,
seu probatio eius continetur, sicut etiā
nome&#x0303; contractus interdum significare
solet pactum ipsum, interdum instrume&#x0303;
tum authenticum eius, vt latè tradit Ti-<marginalia>Tiraq.|Glossa.</marginalia>
raquel. lib. 1. de Retract. §. 2. Gloss. 1. in
princip. Nam ex vsu non minus constat
hoc in priuilegio, quàm in contractu.
Hinc ergo innouatio priuilegij interd&#x0169;
refertur ad solum instrumentum, quia
vetustate forte cōsumitur, & ideò inno-<-P>@@

<-P>uatio eius conceditur. Aliquando verò
potest referri ad rem ipsam, vt ius anti-
quitus concess&#x0169; postea innouatur. Prio-
ri modo clar&#x0169; est, innouatione&#x0303; priuile-
gij non conferre ius nou&#x0169;. Et planè hoc
modo loquitur dict&#x0169; cap. Cum dilecta, vt
patet ex illis verbis, Prædicta priuilegi{a}
quasi iam nimia vetustate consumpta, c&#x0169; fuerint
non in pargameno, sed in papyro conscripta, du-
ximus innouanda. Et in eode&#x0303; sensu loqu&#x0169;-
tur alia iura. Innouari ergo priuilegi&#x0169;
hoc modo, nihil aliud est, quam nou&#x0169; in-
strume&#x0303;tum priuilegij antiqui ex veteri
instrumento exe&#x0303;plari, quod eiusdem sit
auctoritatis c&#x0169; originali, quia Principis
auctoritate fact&#x0169;, vel approbatum est.
Argumento cap. vlt. de fide instr. & ideò
nouum ius dare non potest, quia ius in
multis instrumentis contentum, nec est
aliud, & aliud, nec est maius. Imò (vt re-
ctè ait Panormit. in d. c. Cum dilecta) talis<marginalia>Panormit.</marginalia>
innouatio ius in priuilegio contentum
non confirmat, vtiq&#x0301;; secundum se, quia
illi robur, aut valorem non addit, quo-
ad nos verò quodammodò confirmat,
quia facilior, vel diuturnior fit proba-
tio eius, & hoc modo dicitur etiam hęc
innouatio cōseruare priuilegium, quia
perdito, vel cons&#x0169;pto instrumento, per-
ditur ius quoad for&#x0169; saltem externum,
nisi loco illius succedat præscriptio, &
ideo per renouationem priuilegij quo-
dāmodo conseruatur ius in eo cōtent&#x0169;.</P>
<P>  Quocirca de hoc innouationis mo-
do nulla nobis est difficultas, nec de illo<marginalia>4.</marginalia>
principaliter loquimur, sed de alio mo-
do, quādo ius ipsum, & non instrument&#x0169;
continens illud innouatur. De hoc enim
modo innouationis videntur loqui Pō-
tifices, quādo dicunt, innouare priuile-
gia, tum quia eodem modo dicunt inno-
uare, quo cōfirmare; non cōfirmant au-
tem instrumenta, sed gratias in illis cō-
te&#x0303;tas; ergo illas etiā innouant; tum etiā
quia non concedunt licentiam renouā-
di, aut exemplandi denuo vetera instru
menta, nec transumpta approbant, sed
ipsamet formalia priuilegia (vt sic dicā)
innouant, tum maximè, quia sæpedic&#x0169;t
expresse, de nouo priuilegia talia con-
cedere, concedere autem priuilegium
non est cōcedere instrument&#x0169; illius, sed
est ius speciale donare. De hac aute&#x0303; in-
nouatione, nō &#xA753;batur sufficienter ex di
ctis iurib&#xA770;, quòd null&#x0169; ius cōferat, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0962.jpg/>
@@1@<SE962>C. 20. An per innouatio priuilegij confirmetur gratiæ. 955
<duolan 2><-P>hæc innouatio non est talis, qualis est il-
la, de qua dicta iura loquuntur, sed di-
uersa, vt constat ex dictis, à diuersis au-<marginalia>Potest re-|uouari ins-|trume&#x0303;tum|non renoua|to iure, imo|nec confir-|mat.</marginalia>
tem non fit illatio. Maximè quia neq&#x0301;ue
necessario sunt coniuncta: optime enim
potest innouari instrumentum, non re-
nouato iure, imò nec confirmato, vt di-
ctum est, & è conuerso posset innouari
ius ipsum, nō concessa innouatione an-
tiqui instrumenti. Aliunde vero innoua
tio ide&#x0303; esse videtur, quod renouatio; re-
nouatio aute&#x0303; est restitutio rei iā destru
ctęseu finitę in quoà &#xA753;rogatione differt
quæ est continuatio, seu dílatio rei, quæ
adhuc durat iuxta l. Sed et si. ff. de Preca-
rio, & l. Dies. ff. de Damn. infect. vbi Glos.<marginalia>Tiraquel.|Glossa.</marginalia>
& Doctores, & late Tiraquel. de vtroq&#x0301;;
retract. lib. 2. §. 1. Gloss. 7. n. 24. ergo inno
uatio priuilegij ex vi verborum repara
tio est priuilegij amissi; ergo semper ha-
bet hunc effectum, siue sit ex certa sci-
entia, siue non, quia priuilegium ope-
ratur quant&#x0169; sonat in proprietate ver-
borum.</P>
<P>  Nihilominus si contingat, innouatio-<marginalia>5.|Nunquam|vel fere n&#x0169;|quā fit inno|uatio priui|legior&#x0169;sine|confirmatio|ne ex certa|scientia vn|de, & ipsa|innouatio e&#x0303;|etiā ex cer-|tascientia.</marginalia>
nem priuilegij quoad ius ipsum, & gra-
tiam non fieri ex certa scientia, sed in
forma communi, vera est, & recepta as-
sertio posita. Dico autem (si cōtingat)
quia non videtur illa innouatio in sensu
explicato mult&#x0169; vsitata. In Bullis enim
Pontificijs religionum nunquam (quod
ego viderim) fit innouatio priuilegior&#x0169;
sine confirmatione ex certa scientia, &
consequenter ipsa etiam innouatio est
ex certa scientia, & ide&#x0303; forte est in alijs
indultis, verumtamen de toto vsu mihi
cōstare non potest; nec etiam repugnat
innouationem adiungi confirmationi
datæ tantum in forma cōmuni, quia (vt
dicebam) ex voluntate Pontificis pen-
det. Hoc ergo posito, probatur assertio
ex interpretatione Iulij. II. supra allega-<marginalia>Iulius. 2.</marginalia>
ta, quæ planè supponit, solum verbum,
Innouandi, vel quod magis est, verbum,
Concedendi de nouo, non satis esse ad resti-
tuendum priuilegium reuocatum, vel
amissum; ergo oportet, vt in aliquo ca-
su hoc possit in rigore verum esse; ergo
maximè quando talis innouatio fit in
forma communi, & re non discussa, neq&#x0301;;
cognita. Sec&#x0169;do id probari potest à pa-
ritate rationis, quia innouatio resti-
tuens priuilegia reuocata, vel amissa,
æquiualet nouæ concessìoni, vt supra<-P>@@

<-P>in simili dictum est, sed incredibile est
Pontificem in generali loquentem, & si-
ne causę cognitione inte&#x0303;dere, noua pri-
uilegia cōcedere; ergo incredibile etiā
est, vti verbo innouandi in illo sensu,
quando non procedit ex certa scientia,
nec causa cognita; ergo talis innoua-
tio in forma communi non restituit pri-
uìlegia amissa, neq&#x0301;ue dat nouum ius.
Tertio, proprietas verbi, Innouandi, non
cogit ad interpretand&#x0169;, ex vi illius fieri
nouam concessionem priuilegij, etiam
prius inualidi, vel reuocati, quia sæpe
renouari dicitur quod durat, & nond&#x0169;
extinctum est, sicut patet non solum in
arte factis, vt in domo, & similibus, sed
etiam in moralibus, vt in feudo, in em-
phyteusi, in promissionè, in voto, &c. &
ideò res renouata non semper est alte-
ra ab antiqua, sed est eadem in pristin&#x0169;
statum restituta, vel ad meliorem for-
mam redacta, vt constat, tam ex commu
ni loquendi vsu, quam ex latina proprie-
tate. Et tradidit Panormita. lib. 2. cons.<marginalia>Panormit.</marginalia>
67. num. 3. dicens, eum, qui petit reno-
uationem, non supponere caducitatem,
sed potius supponere existentiam, & va-
lorem rei, petere autem renouationem,
ne vetustate pereat. Et probatur opti-
me ex cap. Longinquitate. 12. q. 2. & cap. 1.
de Precarijs, iuncta Gloss. ibi; ergo in-<marginalia>C. Longin-|quitate.</marginalia>
nouatio priuilegìj pura, & cōmunis non
extenditur ad nouam concessione&#x0303;, sed
solum ordinatur ad conseruatione&#x0303; pri-
uilegij iam concessi, & durantis. Proba-
tur consequentia, quia hęc renouatio,
cum non sit facta cum cognitione cau-
sę, nec ex certa scientia, nō est extende&#x0303;-
da, sed potius restringenda, quant&#x0169; pro-
prietas verbi patitur, quia fieret peri-
culosa, & odiosa; ergo ex vitalis formæ
non inducit nouum valorem priuilegij,
sed solum renouat antiquum.</P>
<P>  Sed quæres, que&#x0303; effectum habeat ta-<marginalia>6.|De effectu|prędictæ in|nouationis.</marginalia>
lis innouatio sic explicata distinctum à
confirmatione simili: Nam si contingat,
cadere super priuilegium inualid&#x0169;, vel
reuocatum, aut amissum per contrari&#x0169;
vsum, vel alio modo, nihil confert, sicut
nec confirmatio, quia deficit in funda-
mento. Si autem adiungatur priuilegio
valido, & adhuc permanenti in sua sub-
stantia, ad summum confert ad quoddā
robur, & firmitatem, eo modo, quo di-
ctum est de confirmatione in forma<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0963.jpg/>
@@1@<SE963>956 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>communi. Vide&#x0303;tur ergo non distingui
in effectu: sed geminari voces, ad maio-
rem exaggerationem, & expressione af-
fectus concedentis. Alius verò effectus
solet tribui huic innouationi, quod per
illam censetur ipso facto renouat&#x0169; pri-
uilegium quoad probationem talis gra-
tiæ, ita vt illud nouum indult&#x0169; sit quasi
prius priuilegium, seu instrument&#x0169; re-
nouatum, quia princeps non præcipit,
vel concedit, vt renouetur instrumen-
tum, sed ipsemet renouat. Sed hoc re ve-
ra non ita est, nisi innouatio sit ex certa
scientia, vel tenor prioris indulti in po-
steriori insere{t$}, quod perinde est. Quia
si vt: umq&#x0301;ue horum desit, generalia ver-
ba non sufficiunt, sine alia probatione
authentica.</P>
<P>  Alium effectum indicat Emmanu. Ro<marginalia>7.</marginalia>
deric. dicta q. 8. art. 2. §. vlt. scilicet, per
talem innouationem fieri, vt ad præscri
bendum contra tale priuilegium, neces-
sarium sit computari tempus à tempo-
re talis renouationis, quia licet per ali-
quot annos prius fuerit inchoata præ-
scriptio contra illud priuilegium, si non
fuit consummata, postea non poterit cō
putare ad reuocationempriuilegij con-
summandam, sed oportebit de nouo in-
choari. Quia innouatio est quædam re-
stitutio reí ad pristin&#x0169; stat&#x0169;, citat Cor-
duba in Compend. Man. verb. Absolutio<marginalia>Corduba.</marginalia>
quo ad seculares, 2. §. 15. sed ibi nihil inueni
in eod. autem verb. 1. §. 19. vbi hoc attin
git, loquitur de innouatione ex certa sci
entia. Et sic etiam confirmatio ex certa
scientia per se sufficiet ad eundem effe-
ctum iuxta superius dicta. Et ideo non
possum magis tribuere h&#x0169;c effectum in-
nouationi, quā confirmationi in forma
communi. Tum quia nec ius, nec aucto-
ritatem sufficiente&#x0303; video: tum quia etiā<marginalia>Confirma-|tio cōmunis|est rohora-|tio rei præ-|existe&#x0303;tis ac|proinde au|fert eius in|firmitatem</marginalia>
confirmatio cōmunis est roboratio rei
præexistentis, & consequenter aufert
omnem infirmitatem eius, illud autem
tempus contrarium quandiu computa-
ri potest ad destruendum priuilegium,
multum debilitat firmitatem eius; ergo
hæc debilitas tolletur per illam confir-
mationem. At vero nullus auctor, que&#x0303;
ego viderim, tribuit hunc effectum con
firmationi in forma communi, neq&#x0301;; iura
fauent, quæ de illa loquuntur. Accedìt,
quod si non obstante tali innouatione
priuilegiatus continuè procedit in non<-P>@@

<-P>vsu, sine temporis interruptione, magis
culpabilis est, & magis renunciare vide-
tur priuilegio. Concludo igitur, hāc in-
nouationem parum prodesse, & fere ni-
hil addere supra confirmationem com-
munem, & ideò (vt dixi) rarò fieri in
priuilegijs.</P>
<P>  Secundo dicendum est, innouatione&#x0303;<marginalia>8.|Secunda cō|clusio.</marginalia>
ex certa scientia cōferre ius nouum de
se, & æquiualere concessioni, ideoq&#x0301;; re-
stituere posse priuilegium perditum, &
à fortiori omnem vetustatem eius tolle-
re, & in pristinum stat&#x0169; illud restituere.
Hæc est sententia cōmunis omni&#x0169;, quos
retuli in capite præcedenti. Et eandem
intendit Corduba loco proxime citato
cum Ioan. de Ligram. & Panormit. in c.<marginalia>Corduba.|Ioan. de Li|gram.|Panormit.|Felin.</marginalia>
Cum super, de Caus. posses. & propriet. Ide&#x0303;
Panormit. & Felin. latè in cap. Inter dile-
ctos, de Fide instrum. & in Cōpendio Mi-
norum, verb. Priuilegia fratrum, §. 15. re-
fert Collector, hanc fuisse sententiam
doctissimorum virorum Salmantice&#x0303;si&#x0169;:
Eisdemq&#x0301;ue rationibus probari potest,
quibus similem assertionem de confir-
matione ex certa scientia ostendimus:
nam fere sunt idem, & si in aliquo diffe-
runt, in rationis paritate conueniunt,
& declarari potest in hunc modum. Nā
verbum, Renouandi, licèt possit dici de re
præexistente, tamen cum proprietate
etiam potest cadere in rem, quæ iam pe-
rijt, & iterum excitatur, sicut resurre-
ctio dici potest quędam renouatio. Et<marginalia>Discrimen|inter pro-|rogatione&#x0303;|& renoua-|tionem illa|siquide&#x0303; est|rei durātis|hæc præte-|ritæ iam.</marginalia>
hoc modo interpretor differe&#x0303;tiam illā,
quam aliqui Iuristæ assignant inter pro
rogationem, & renouationem, quod illa
est rei durantis, hęc vero rei, quæ iam
præterijt: non credo enim esse verum
discrimen, si vtrumque membrum præ-
cisè, & æqualiter, seu exclusiuè intelli-
gatur; sic enìm falsum est, quod de reno
uatione dicitur, vt ex dictis patet. Pote-
rit autem differentia sustineri, si prim&#x0169;
membrum exclusiuè sumatur, non vero
secundum. Ita vt sensus sit, prorogatio-
nem dici tantum de re nōdum extincta,
vel tempore nondum finito, quia est di-
latio, & continuatio quędam, quę non
cadit in rem iam extinctā. At vero re-
nouatio non ita limitatur, sed propriè
dici potest de re iam extincta, si eadem
restituatur, quamuis alio modo etiam
dicatur de re præexistente, vtrumque
enim probant iura suprà citata, & vsus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0964.jpg/>
@@1@<SE964>Cap. 20. An per innouatione&#x0303; priuilegij confir metur gratia. 957
<duolan 2><-P>& ipsa vis vocis. Igitur quando priuile-
gium dicitur renouari ex certa scien-
tia, amplianda est renouatio ad omnem
modum possibilem, qui sub propriā sig-
nificationem talis verbi cadere possit.
Probatur consequentia, quia talis reno-
uatio, cum sit fauor Principis, & ab eo
detur ex certa scientia, & consequenter
ex plenitudine potestatis, amplè inter-
pretandum est tam ex parte personæ,
quam ex parte modi; ergo de se habet
vim concessionis nouæ, seu excitatio-
nis priuilegij, si necessaria fuerit. Hoc
autem magis indubitatum erit, si verba
concessionis sint, Et de nouo concedimus,
quia nulla possunt esse clariora; ergo si
simul sit, Ex certa scientia, nihil amplius
desiderari potest ad hunc effectum in-
telligendum.<marginalia>9.|Collector|Mendican|tium.|Corduba.|Roder.</marginalia>
<P>  Ad declarationem autem Iulij. II. res-
pondet Collector Mendicantium, dicto
§. 15. fuisse datam absolutè, & generali-
ter propter defect&#x0169; relationis, indicās,
attenta rei veritate non fuisse legitimā,
vbi Corduba etiam consentit, & Roder.
dict. q. 8. art. 2. Nec video, quid aliud pos
sit respōderi, quia ex tenore indulti Six-
ti IIII. euidenter apparet fuisse ex certa
scientia, & mera voluntate, & motu proprio, &
pro potiori cautela, omnes enim hæ parti-
culæ formaliter ibi inueni&#x0169;tur, quę cla-
rissimè explicant, mentem Pontificis
fuisse, priuilegia illa valida constituere,
in quocumq&#x0301;ue statu antea essent. In in-
terrogatione autem, quæ fuit proposita
Iulio II. nulla mentio facta fuit conces-
sionis de nouo ex certa scientia, sed tā-
tum, quod Sixtus IIII. confirmando pri-
uilegia, de nouo illa concessit, nullam
aliam circunstantiam, vel qualitatem
renouationis declarando, aut propone&#x0303;-
do, vt aperte constat ex tenore indulti
Iulij. II. in Monum. Minor. fol 125. pag. 2.<marginalia>Respōsio Iu|lij 2. erat po|tius restrin|gens quam|extendens|renouatio-|nem.|10|De clausu-|la indultis|vsitata, cur|addatur.</marginalia>
in tertia supplicatione. Respondit ergo
Iulius iuxta interrogata, restringens po-
tius, quam extendens renouatione&#x0303;, &
ita confirmat priorem conclusione&#x0303; no-
stram, & non obstat huic secundæ, quia
responsio nō cecidit in materiam eius.</P>
<P>  Sed quæret tandem aliquis; si tanta
est vis renouationis priuilegior&#x0169; ex cer
ta scientia, quid necesse est post illā ad-
dere clausulam, quæ frequenter in his
indultis additur, Supplentes omnes iuris, &
facti defectus, si qui forsitan interuenerit in eis-<-P>@@

<-P>dem. Nam eo ipso. quod per talem reno-
uationem priuilegia omnino instauran-
tur, & de nouo fiunt, si necesse sit sup-
plentur necessario omnes iuris, & facti
defectus, quę interrogatio etiam de cō-
firmatione ex certa scientia fieri po-
test: nā etiam post illam addi solet præ-
dicta clausula. Primo ergo generalem<marginalia>Prima ra-|tio.</marginalia>
responsionem dare possumus, has clau-
sulas non semper addi propter nouos
effectus, sed ad maiorem rei euidentiā,
& ad tollenda omnia dubia, & scrupu-
los. Secundo dici potest, hæc posteriora<marginalia>2. Ratio.</marginalia>
verba extendi ad omnes defectus, siue
sint contra valorem actus ipso facto, si-
ue non inualident ipso iure priuilegi&#x0169;,
dent tamen occasionem mouendi lites
contra illud, & procurandi irritatione&#x0303;
illius: per solam autem renouationem,
non cōstat satis, omnes hos defectus esse
suppletos, sed solum generatim, priuile-
gium esse restitutum validè. Tertio pos-
set quis dicere per hanc clausulam, Sup-
plentes, &c. non solum suppleri defectus
commissos in prioribus cōcessionibus,
sed etiam illos, si qui forsan commissi
sunt in ipsa obtentione talis confirma-
tionis, seu renouationis, qui nō fuissent
suppleti, si simpliciter, & sine tali clausu-
la concessa fuisset. Et quide&#x0303; hoc poste-
rius per se manifestum videtur. Illudve-
ro prius ex generalitate verborum vi-
detur fieri verisimile, & quia non repug
nat, illam cōcessionem esse simul quasi
reflexiuam in se ipsam, nec est maior ra-
tio, cur aliorum indultorum defectus
suppleat, quam suos. Sed huic expositio-
ni obstat relatiuum illud, In eisdem, nam
prius cōmemorantur priuilegia confir-
mata, & renouata, & postea supplentur
defectus, & sicut hoc vltimum indult&#x0169;
confirmans præcedentia, non cōfirmat
se ipsum, ita supplendo defectus præ ce-
dentium, non supplet suos, siqui fortè in
ipso committuntur. Dices non posse ef-
ficaciter supplere defectus præceden-<marginalia>Obiectio c&#x0169;|responsione</marginalia>
tium, nisi suppleat suos. Respondeo, ad
præsentem concessionem non pertine-
re supplere suos defectus, sed cauere il-
los, ne interueniant, & hoc modo posse
efficaciter supplere defectus præceden
tium, cauendo suos. Imò non videntur
posse suppleri defectus, qui nōdum sunt
commissi, licet possint tolli impedime&#x0303;-
ta, vt censuræ, & similia, vel dispensari<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0965.jpg/>
@@1@<SE965>958 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>in aliquibus circunstantijs alioqui ne-
cessarijs, vt ibi non requirantur, nec
omissio ear&#x0169; sit defectus, quod per alias
clausulas fieri solet, & non per illam, &
ita verius videtur, illa verba solum ad
præcedentia priuilegia referri.</P>
<P>  Vltimo est in illa clausula considerā-<marginalia>11.|De forma,|& vi ver-|bor&#x0169; clau-|sulæ prædi|ctæ.|Gregor. 13</marginalia>
da forma, & vis verborum, vt eius effe-
ctus intelligatur. Nam interdum adeò
limitantur illa verba, vt non extendan-
tur ad priuilegia, vt in Bullis Gregor.
XIII. Quanto fructuosius, & Ascondente Do-
mino, confirmationis instituti Societa-
tis, cum prius nominasset cōstitutiones,
statuta, priuilegia indulta, &c. eaq&#x0301;; om-
nia confirmasset, postea limitatè subdit,
Supplentes omnes iuris, & facti defectus, si qui
interuenerint in prædictis constitutionibus, &
statutis. Vbi constat, supplement&#x0169;m hoc
non extendendi ad priuilegia. At Greg.
XIIII. generalius dixit. Siqui interuenerint<marginalia>Greg. 14.</marginalia>
in eisdem, planè refere&#x0303;s omnìa, quæ supra
enarrauerat. Et eodem modo loquutus
est S. D. N. Paul. V. & similia habentur in<marginalia>Paulus. 5.|Paulus. 4.</marginalia>
Bulla Pauli IIII. anni. 1561. in qua priui-
legia Minor&#x0169; confirmantur. Sixtus au-
tem. V. confirmando priuilegia Minor&#x0169;,
adiecit. Supplentes omnes & singulos defectus
iuris, & facti. ac solemnitatum etiam de iuris ne-
cessitate, aut alias quomodolibet requisitarum
forsan omissarum, & alios quoscumque defectus,
siqui forsitan interuenerint in eisdem. Quæ ver
ba specie tenus videntur maiorem con-
cessionem continere, re tamen vera in
substantia non continent.</P>
<P>  Certum est enim, per omnia hæc ver-<marginalia>12.</marginalia>
ba in primis non suppleri naturales de-
fectus ex iure naturę repugnantes valo-
ri actus, vt in simili tradit Hostiens, in<marginalia>Hostiens.</marginalia>
c. 1. de Transact. & Innoc. in cap. Sciscita-
tis, de Rescrip. vbi Felin. n. 4. plures re-<marginalia>Felin.</marginalia>
fert. Et ratio est clara, quia talis defe-
ctus suppleri non potest. Imò licèt de fa-
cto posset, si non iustè possit, non est cre-
dendum suppleri, quia princeps cense-
tur tantum ea concedere, quæ iuste po-<marginalia>Defect&#xA770; per|surreptione&#x0303;|cōmißi non|supple&#x0303;tur.|Hostiens.</marginalia>
test, vt rectè Hostiens. suprà. Quaprop-
ter etiam defectus per subreptione&#x0303; cō-
missi non supplentur, vt supra de confir
matione ex certa scientia dict&#x0169; est. Nec
deniq&#x0301;ue substantialis defectus per dol&#x0169;
commissus, vt notauit Hostiens. dicto c.
1. & sumitur ex eodem textu ibi, in curia,
vel imperitia, & idem significant alij Pon-
tifices cum confirmant priuilegia, & ad-<-P>@@

<-P>dunt illam clausulam, uspplentem defe-
ctus sub dubio, & sub conditione, si for-
tasse interuenerunt. Vnde neq&#x0301;ue per<marginalia>Sixtus.</marginalia>
verba Sixti tales effectus supplentur t&#x0169;
quia forma verborum est eadem quoad
modum loquendi sub conditione, & du-
bio de defectibus, Si forsan interuenerunt,
vtiq&#x0301;; sine dolo, & surreptione, tum etiā
quia similis clausula non supplet falsita-
tem, vel fraudulentam taciturnitatem,
vt suprà ex Panormit. & alijs vidimus,<marginalia>Sanci.|Martin.|Lauden.</marginalia>
& plures refert in simili Sanci. lib. 8. de
Matr. disp. 24. num. 6. Et in eodem sensu
dixit Martin. Lauden. tract. de Priuil. q.
3. per huiusmodi verba suppleri ea, quæ
sunt iuris, nō quę sunt facti, ex Speculat.<marginalia>Ab ordina|rio iure, &|stylo nō re-|ceditur sine|maiori spe|cificatione.</marginalia>
tit. de Lega. §. Nunc ostendendum, ver. Deci
mo octauo, tum deniq&#x0301;ue quìa ab ordina-
rio iure, & stylo non receditur sine ma-
iori specificatione, & declaratione. Vn-
de nō nego, quin aliquando possint ver-
ba clausulæ esse tā ampla, vt etiam defe-
ctus prædictos suppleant, oportet tame&#x0303;
vt expresse id significent, vt suprà de cō-
firmatione diximus, de qua refert mira-
bile exemplum Emman. Roder. dicta. q.<marginalia>Roder.</marginalia>
8. ar. 15. in fine, quod in eo videri potest.</P>
<Z>CAPVT XXI.
Vtrum ad esse, seu ad valorem, vel fructum pri-
uilegij aliqua iusta causa concessio-
nis necessaria sit?</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicatis alijs causis, dicend&#x0169; su-<marginalia>1.</marginalia>
perest de finali causa priuilegij,
quam in hunc loc&#x0169; reseruauimus,
quia cognitis alijs facilius poterit ex-
pediri. Priuilegium autem considerari
potest, vel vt est lex quædam, vel vt est
exemptio à lege, seu concessio supra le-
gem. Priori modo spectatum ita requi-
rit causam iustā, sicut quęlibet alia lex,
quia iustitia, & honestas ex parte causæ
cōmunis est omni legi; tamen honestas,
& iustitia priuilegij sub hac ratione le-
gis, pendet ex iustitia eiusdem sub prio-
ri ratione. Nam tunc priuilegi&#x0169; alicui
concessum ab alijs obseruari iustè præ-
cipitur, quando concessio ipsa specia-
lis, seu exemptio à lege iusta èst, & ratio
nabilem causam habet, ideoq&#x0301;ue solum
oportet exponere, quæ causa necessaria
sit, vt talis exe&#x0303;ptio, vel speciale ius aut
licite, aut valide conferatur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0966.jpg/>
@@1@<SE966>Cap. 21. De finali causa conceßionis Priuilegij. 959
<duolan 2><P>  Dico primo. Vt priuilegij concessio<marginalia>2.|Ad priui-|legium con|cedendum|vt licite fi-|at opus eße|iustum mo|tiu&#x0169; & pro|portiona-|t&#x0169; induce&#x0303;s|principem|ad concede&#x0303;|dum, nō ta|me&#x0303; siue eo|esse irrit&#x0169;,|si nō sit de-|ceptio, aut|in qua oc-|cultatio.</marginalia>
licitè fiat, necessariam esse honestam, &
proportionatam causā, quæ Principem
ad illam face&#x0303;idā inducat. Probo primo
ex generali ratione actus humani, quia
vt sit honest&#xA770; debet fieri ex causa ratio-
nabili aliàs prudenter non fiet, & conse-
quenter neq; honestè. Deinde, vel priui-
legium est contra ius cōmune, vel tant&#x0169;
vltra. In priori, vt seruetur iustitia lega
lis, & distributiua, est necessaria iusta
causa, vt cōstat à simili ex dictis lib. 6.
de dispensatione legis. In posteriori au-
tem priuilegio nō est tanta inordinatio
si absq; causa concedatur, quia plus ha-
bet de gratia, quā de iustitia: nihilomi-
nus tamen vt non sit actus prodigalita-
tis, sed prudentis liberalitatis, non nul-
la causa proportionata necessaria est.
Præsertim quia priuilegia aliter cōces-
sa multiplicantur nimis, & conte&#x0303;nuntur
& in alijs generant inuidiam, & pertur-
bant pace&#x0303;, quia nō fiunt sine aliqua per-
sonarum acceptione, & improportione
inter membra eiusdem corporis politi-
ci; ergo in omni priuilegiorum genere
est aliqua causa necessaria.</P>
<P>  Secundo vero dicendum est, hanc cau<marginalia>3.</marginalia>
sā non esse ita necessariā, vt defectus il-
lius reddat priuilegi&#x0169; irrit&#x0169;, si ex parte
petentis non interueniat deceptio, aut
iniqua occultatio, quia tunc priuilegi&#x0169;
erit null&#x0169;, non tā ex defectu causæ, quā
ex defectu voluntatis cōcedentis. Prior
pars est certa in priuilegijs, quæ sunt pu
ra beneficia sine derogatione, aut repug
nantia iuris cōmunis, quia si causa defi-
ciat, non fit propria iniuria, sed ad sum-
m&#x0169; est nimia quædam elargitio, quæ fa-
cta tenet, licèt minus prudenter fiat. In
priuilegijs autem contrarijs iuri cōmu-
ni habet nonnullam dubitationem, quia
multi putant, dispensationem legis hu-
manæ sine causa datam non sol&#x0169; esse ini
quam, sed etiam nullam. Quod si esset ve
rum, à fortiori idem dicendum esset de
tali priuilegio, quia est veluti perma-
ne&#x0303;s, & cōtinuata dispensatio in iure. Ite&#x0303;<marginalia>4.|Nulla po-|testas infe-|rior potest|priuilegi&#x0169;|concedere|contra ius|superioris.</marginalia>
quia indulgentia sine causa data est nul-
la, priuilegi&#x0169; aute&#x0303; est indulge&#x0303;tia quędā.</P>
<P>  Nihilominus assertio posita etiam in
hoc priuilegio est vera, & cōmunior. Ha
bet aute&#x0303; locum in priuilegio exime&#x0303;te à
iure, quod pendet à voluntate ipsius cō
cede&#x0303;tis priuilegi&#x0169;. Nulla enim potestas<-P>@@

<-P>inferior (vt dixi) potest priuilegi&#x0169; con
cedere contra ius superioris. Et ita so-
lus Papa potest concedere priuilegi&#x0169; cō
tra ius cōmune canonic&#x0169;, & sic de alijs
proportionaliter, quia null&#xA770; inferior po
test in ius superioris dispe&#x0303;are, nisi in ca
sibus concessis, vel necessarijs, propter
quos nō datur priuilegi&#x0169;. Hinc ergo pa-
tet ratio assertionis, quia author legis
potest illam ex parte tollere, quod facit
priuilegi&#x0169; cōcedendo, & quāuis iniq; id
faciat sine causa, quia tamen c&#x0169; effectu
mutat vol&#x0169;tate&#x0303;, à qua esse&#x0303;tialiter pe&#x0303;det
obligatio, legis ideo etiā c&#x0169; effectu vali-
d&#x0169; concedit priuilegi&#x0169;. Et ide&#x0303; supra di-
ct&#x0169; est de dispensatione, & ita cessat diffi
cultas supra posita. Et de indulgentia
suo loco dict&#x0169; est, attingere diuin&#x0169; ius,
& ideo requirere causā ad valore&#x0303; suum.</P>
<P>  Vnde obiter infero, ferè nullā esse dif<marginalia>5.</marginalia>
ferentiā, quā aliqui assignant inter pri-
uilegi&#x0169;, & dispensatione&#x0303;, quod illud sine
causa cōcedi{t$}, hęc verò minime. Nā si sit
sermo de abusu, etiā dispensatio concedi
potest sine causa, si verò sit sermo de legi
timo vsu, etiā priuilegi&#x0169; requirit causā;
si deniq; sit sermo &#x0111; valore, sicut priuile-
gi&#x0169; valet fine causa dat&#x0169;, ita & dispensa-
tio proportione seruata. Aliqui vero di
stinctione&#x0303; illā admittendā esse putāt in-
ter priuilegi&#x0169;, quod non est contra ius,
& dispensatione&#x0303;, ac subinde etiā inter
priuilegi&#x0169;, quod est contra ius, vel tan-
tum supra ius: tenet Sanci. lib. 8. de Matr.<marginalia>Sanci.</marginalia>
disp. 1. n. 1. & ita cautius ponit illam dif-
ferentiā, quod priuilegi&#x0169; sine causa cō-
cedi potest, non tamen dispensatio, cum
Rebuff. in Concordat. In forma mandati<marginalia>Rebuff.|Mandos.</marginalia>
verb. Dispensationis, & Mandos. Sed cōtra
hoc etiā vrget ratio facta, quia si sit ser-
mo de potestate, vt actus valeat, etiā dis
pensatio, & priuilegium cōtra ius potest
dari sine causa: si vero de potestate, vt
actus licitè fiat, sic etiā priuilegium so-
lum vltra ius requirit causam honestam
vt licitè detur. Concedo aute&#x0303; non requi
rere tātam causam, nec ob defectā eius
cōmitti propriā iniustitiā, & in hoc pos
se assignari, aliquā differe&#x0303;tiam. Quę ita
cōmodè explicari potest inter ipsa priui
legia, quia in priuilegio rigoroso dero-
gante iuri requiritur causa ex parte ip-
sius materiæ, seu actus, vt honestetur, in
priuilegio aute&#x0303;, quod est purum benefi-
ci&#x0169;, nō se&#x0303;per requiritur causa ex parte<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0967.jpg/>
@@1@<SE967>960 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>ma teriæ, seu actus cōcessi, sed ex parte
cōcede&#x0303;tis, vt prude&#x0303;ter, & moderatè sua
liberalitate vtatur, quod etiā suo modo
in aliqua dispensatione locum habet, vt
supra dixi.</P>
<P>  Circa posteriore&#x0303; parte&#x0303;, seu limitatìo-<marginalia>6.|Deceptio|impedit vo|luntarium,|ac proinde|valore&#x0303; pri|uilegij.|De duplici|motiuo per|se & perae|cidens, &|duplici in-|de proueni|ente decep|tione.</marginalia>
ne&#x0303; assertionis aduertend&#x0169; est, t&#x0169;c priui-
legi&#x0169; sine subsistente causa concess&#x0169; va-
lid&#x0169; esse, quādo Princeps voluntariè il-
lud cōcedit, quia ōnino pendet ex vol&#x0169;,
tate eius. Hinc ergo sit, vt si falsa causa
ei proponatur, concessio nō sit valida,
quia deceptio impedit voluntari&#x0169;. Pos-
sumus a&#x0169;t in hoc genere distinguere du-
plice&#x0303; causam, & cōsequenter etiā dupli-
ce&#x0303; deceptione&#x0303;. Vna est causa per se, scili
cet illa, quæ mouet ad priuilegi&#x0169; cōce-
dend&#x0169;; alia est causa &#xA751;accidens, scilicet.
remoue&#x0303;s &#xA753;hibens, id est, occultās condi
tione&#x0303; aliquā, quæ si aperire{t$}, impediret
cognita, ne priuilegi&#x0169; cōcederetur. Ad
priore&#x0303; causam pertinet falsa narratio,
&#xA751; quā aliquid proponi{t$}, vt moueat Prin
cipe&#x0303;, quod verum non est. Et huiusmodi
falsitas (&#xA751; se loque&#x0303;do) reddit irrit&#x0169; pri-
uilegi&#x0169;, c. Super literis, c. Ad aures, de Res-<marginalia>C. Super li-|teris.|C. Ad au-|res.|C. Non po-|test.|C. Quiacir|Gloßa.|Panormit.|Felin.</marginalia>
crip. c. Nōpotest, de Pręb. in 6. c. Quia circa,
de Consang & affini. vbi Gloss. & latius
Panor. in d. c. Quia circa, & in c. Ad audien-
tiā. 2. de Rescri. vbi etiā Felin. c&#x0169; alijs, &
in d. c. Super literis. Ratio vero satis con-
stat ex dictis. Oportet aute&#x0303;, vt illa causa
quæ falso &#xA753;ponitur verè talis sit, vt mo-
ueat Principe&#x0303;, nam si absq; illa sunt aliæ
causę, propter quas cōcederet Princeps
priuilegi&#x0169;, etiā si vna non existat, potest
aliquādo esse validum priuilegium non
obstāte aliqua falsitate, pręsertim si ex
ignorātia, & absq; dolo misceatur, iuxta
dicta de dispensatione.</P>
<P>  Posteriori causæ correspōdet dimi-<marginalia>7.</marginalia>
nuta narratio, quę est, quādo aliquid oc-
cultatur, quod si Princeps sciret, priui-
legi&#x0169; non concederet, vt docent Panor.
& alij &#x0111;&#x0111;. supra, & colligitur ex eisde&#x0303; iu-
ribus, & ex c. 2. de Filijs presbyteror. in
6. Quia tunc etiā censetur Princeps in-
uoluntarius. Hoc aute&#x0303; (iuxta cōmunem
se&#x0303;tentiā) maximè &#xA753;cedit, quādo aliquid
tacetur, quod secund&#x0169; ius esset narrād&#x0169;,
vt qui postulat beneficium aperire de-
bet, an aliud habeat, & in indulge&#x0303;tijs est
simile. Idemq; existimo esse seruandum,
quādo ex cōsuetudine, & stylo curiæ cō-
stat, tale&#x0303; cōditione&#x0303; esse aperiendā, quia<-P>@@

<-P>solet multum impedir&#x0303;e, aut mouere
Principe&#x0303;. Nā tot&#x0169; hoc postulatur &#xA753;pter
Principis voluntate&#x0303;, sc. vt voluntariè cō
sentiat, potest autem non minus cōstare
de hac voluntate per consuetudinem,
quam perius. Quando vèro vtr&#x0169;q&#x0301;ue de-
est, prudenti arbitrio vtendum est, vt la-
tius de dispensatione dictum est.</P>
<P>  Tande&#x0303; circa hāc causam interrogari<marginalia>8.|Quodnāmo|tiuum suffi|ciat ad iu-|stificādum|priuilegi&#x0169;.</marginalia>
potest, quæ nā sit sufficiens ad honestan-
d&#x0169;, & iustificand&#x0169; priuilegi&#x0169;. Hoc tñ nō
potest certis regulis definiri, sed prude&#x0303;-
ti arbitrio superioris relinquendum est.
Vnde ex parte subditi bona fides suffi-
cit, si c&#x0169; illa procedat, & verā, ac suffici
ente&#x0303; narratione&#x0303; faciat, vt, nisi euide&#x0303;ter
cōstiterit, re&#x0303; esse iniquā, possit suo pri-
uilegio licite vti, quia se&#x0303;per debet prę-
sumere pro suo superiore. Et idem est, si
Prælatus suo motu propriopriuilegium
cōcedat absq; petitione subditi, t&#x0169;c eni&#x0303;
nō oportet, subdit&#x0169;esse solicit&#x0169; de causa
& an superior sufficiente&#x0303; diligentiā fe-
cerit, nā vbi opposit&#x0169; non fuerit cert&#x0169;,
supponere potest, ac debet, re&#x0303; esse legiti
mè factā. Ex parte aute&#x0303; superioris sol&#x0169;
aduerti potest (quod in principio hui&#xA770;
materiæ insinuaui) non oportere hanc
causam se&#x0303;per i&#x0303;mediatè pertinere ad cō
mune bon&#x0169;, quia priuilegi&#x0169; ex sua pri-
maria intentione est lex priuata, & ideò
satis est, quod respiciat cōmod&#x0169; eius,
cui conceditur. Mediate aute&#x0303; se&#x0303;per re-
dundare debet in cōmune bonum, quia
se&#x0303;per debet fouere religione&#x0303;, pietatem,
aut iustitiā, aut dari in remunerationem
virtutis, vel laborum, &c. De quibus<marginalia>C. Didici.|C. Tall.|C. Ipsa pie-|tas.</marginalia>
causis videri possunt cap. Didici, cap. Tali,
cum alijs. 1. q. 7. & cap. Ipsa pietas. 23. q. 4.</P>
<Z>CAPVT XXII.
Quos effectus habere possit priuilegium
vt priuilegium est.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicuimus hactenus priuilegij na<marginalia>1.</marginalia>
turā, seu esse&#x0303;tiā, eiusq&#x0301;; causas, reli-
qu&#x0169; est, vt de effectib&#xA770; eius dicam&#xA770;.
Diuersor&#x0169; aute&#x0303; prìuilegior&#x0169; varij sunt
effect&#xA770;, nā &#xA751; distinctos effect&#xA770; distingu&#x0169;{t$}
priuilegia, nō quaten&#xA770; effectus sunt, sed
quaten&#xA770; ad illos vt ad terminos, seu qua
si obiecta ordinantur. Vnde sicut hic nō
tractamus de distinctione priuilegior&#x0169;
inter se quia non est præsentis instituti
ad particularia priuilegia descendere,
sed in cōmuni tant&#x0169; lege&#x0303; priuilegiatiuā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0968.jpg/>
@@1@<SE968>Cap. 22. De effectibus necessarijs ad Priuilegium. 961
<duolan 2><-P>explicare) ita non intendimus dicere de
particularibus effectibus priuilegior&#x0169;
(illi enim fere per omnes materias mo-
rales vagantur) sed dicend&#x0169; tantum est
de effectibus in cōmuni, quospriuilegi&#x0169;
secundum suam vniuersalem rationem
habere potest, & de conditionibus re-
quisitis in vnoquoq&#x0301;; priuilegio ad operā
d&#x0169; suos effectus, ac deniq&#x0301;; quanta sit vis
actiua priuilegij, & quomodo ex verbis
ei&#xA770; illor&#x0169;q&#x0301;; interpretatione collige&#x0303;da sit.</P>
<P>  Primum ergo statuimus, tres genera-
les effect&#xA770; cōuenire priuilegio, videlicet<marginalia>2.|Tres gene-|rales effe-|ctus cōueni|re priuile-|gio & quinā|sint.</marginalia>
dare ius aliquod, seu facultatem aliquid
age&#x0303;di, vel nō age&#x0303;di, recipiendi, vel cōfe-
re&#x0303;di, obligare alique&#x0303; ad ìllud ius cōser-
uād&#x0169;, vel nō impedie&#x0303;d&#x0169;, & derogare ali-
cui iuri priuilegio repugnāti. Hāc asser-
tione&#x0303; sumo ex cōmuni doctrina scribe&#x0303;-
ti&#x0169; in hac materia: nā licèt distinctio ne&#x0303;
hāc formaliter, & sub his terminis in nul
lo inueneri&#x0303;, tame&#x0303; fingula me&#x0303;bra passim
in eis reperiun{t$}, & omnia, quæ de effecti
bus priuilegior&#x0169; dic&#x0169;t, ad illa tria capi-
ta reuocātur, vt ex discursu omni&#x0169;, quæ
hactenus diximns facilè intelligi potest,
& cōstabit ampli&#xA770; ex seque&#x0303;tibus. Decla-
ra{t$} etiā facili ratione ex definitione pri
uilegij des&#x0169;pta. Est enim priuilegi&#x0169; lex,
& vt sic habere debet effect&#x0169; obligandi;
est aute&#x0303; lex priuata, & vt sic speciale ius,
vel facultate&#x0303; concedit, & quia specialia
iura sole&#x0303;t derogare cōmunibus, ideo pri
uilegi&#x0169; salte&#x0303; rigorosè s&#x0169;pt&#x0169; effect&#x0169; ha-
bet derogandi alicui iuri. Potest etiā sic
declarari, quia priuilegi&#x0169; cōparari po-<marginalia>De illis ad|quos com-|parari pri-|uilegium|potest.</marginalia>
test vel ad e&#x0169;, cui cōceditur, sub quo res
pectu videtur propriā priuilegij appel-
latione&#x0303; sortìri, vel comparari potest ad
alios, & sic habet ratione&#x0303; legis, quanuis
interd&#x0169; possit ratione&#x0303; hāc exercere ref
pectu priuilegiarij, vt dicem&#xA770;: vel potest
cōparari ad alia iura, quæ illi repugnāt.
Priuilegium ergo respectu priuilegiarij
habet effect&#x0169; cōcede&#x0303;di aliquid; respectu
verò alior&#x0169;, habet effect&#x0169; obligandi, res
pectu vero repugnantis iuris habet vim
derogādi. Et ita cōstat diuisio, & distinc
tio me&#x0303;bror&#x0169; inter se, ac sufficie&#x0303;tia, quia
sicut in priuilegio nō potest considerari
alius respectus per mod&#x0169; causæ, ita nec
potest esse aliquis effectus eius, qui sub
prædictis me&#x0303;bris non comprehendatur.
Vt aute&#x0303; magis constet diuisio circa duo
me&#x0303;bra prima, aliquid ad notand&#x0169;, & in-<-P>@@

<-P>quirend&#x0169; est, nō repete&#x0303;do ea, quæ in su-
periorib&#xA770; dicta fuerint, sed attinge&#x0303;do, &
magis explicādo vbi oportuerit. De ter
tio aute&#x0303; me&#x0303;bro dicta sunt multa expli-
cādo definitionem, & formā priuilegij,
& infra circa mutationem priuilegio-
rum aliquid addemus.</P>
<P>  Circa prim&#x0169; ergo me&#x0303;brum potest in
primis dubitari, quia in superioribus di<marginalia>3.</marginalia>
ct&#x0169; est, non esse necessari&#x0169;, vt priuilegi&#x0169;
semper aliquod ius speciale, vel nouam
facultate&#x0303; concedat, quia multa priuile-
gia dantur ad pacandas conscientias, &
scrupulos, vel dubia tollenda, vt præter
suprà allegatos docent Panorm. in cap.
Certificari. de Sepult. & Mandos. in Regu.<marginalia>Panormit.|Mandos.|Roder.</marginalia>
3. Cācel. q. 17. n. 5. & Emman. Roder. tom.
1. q. 11. ar. 9. ergo priuilegi&#x0169; vt sic nō ne-
cessariohabet alique&#x0303; effect&#x0169;, licet multa
priuilegia hāc efficaciā habeant. Respō
deo, de ratione priuilegij esse, vt alique&#x0303;
effect&#x0169; habeat in priuilegiario, vt sumi-
tur ex c. In his, de Priu. & c. Si Papa, de Priu.<marginalia>C. In his.|C. Si Papa.</marginalia>
in 6. ibi. C&#x0169; verba aliquid operari debeāt, quia
alias esse&#x0303;t superflua, quod in lege vitād&#x0169;
est, l. 3. ibi Nefrustra, ff. de Iur. iur. & in pri<marginalia>De ratione|priuilegij.|vt aliquem|effectumha|beat in pri-|uilegiario.</marginalia>
uilegio debe&#x0303;t operari aliquid speciale,
aliàs lex priuata nō esset, vt dicitur in c.
Abbate, de Verb. signif, & optime proba{t$},
quia alias esset inutile, & supervacane&#x0169;,
& quasi otiosus actus, quod de beneficio
Principis presume&#x0303;d&#x0169; nō est. Vnde fit de
bere priuilegij effect&#x0169; esse aliquo modo
diuersum ab effectu iuris cōmunis, quia
alias nihil de nouo cōferret. Duob&#xA770; aute&#x0303;
modis potest effectus priuilegij esse di-
uersus ab effectu iuris cōmunis, & (ad re&#x0303;
magis declarandā) vn&#x0169; vocare possum&#xA770;
distinct&#x0169; in re, & substātia sua, alium tāt&#x0169;
secund&#x0169; modum. Effectus substātialiter
distinctus est quoties priuilegi&#x0169; dat ius,
vel potestate&#x0303; ad aliquid agend&#x0169;, vel re-
cipiend&#x0169;, quod ius cōmune prohibeat,
vel salte&#x0303; nō concedebat: modaliter aute&#x0303;
distinct&#x0169; appello, quādo nō cōcedit no-
uā potestatem, vel actione&#x0303;, quę iure cō-
muni nō esset possibilis, & licita, cōfert
tñillānouo modo, vel nouo titulo aliquā
vtilitate&#x0303; morale&#x0303; sec&#x0169; adducente. Dico
ergo ad ratione&#x0303; cōmune&#x0303; priuilegij satis
esse, quod habeat effect&#x0169; proprium vno,
vel alio modo, quia quilibet illor&#x0169; suffi-
cit, vt priuilegi&#x0169; nō sit inutile, & ita sa-
tisfit capit. In his, & rationi eius, & ratio-<marginalia>C. In his.</marginalia>
ni dubitādi &#xA753;positæ, ac cōmuni se&#x0303;te&#x0303;tiæ.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0969.jpg/>
@@1@<SE969>962 Lib. 8. De lege humanafauorabili.
<duolan 2><P>  Solum ergo potest inquiri, quando<marginalia>4.</marginalia>
priuilegium vnum, vel alium effectum
operetur, & præsertim, an semper intel-
ligendum sit, habere effect&#x0169; substātiali-
ter distinct&#x0169; à iure cōmuni, & suprà, vel
contra illud, an vero potius sol&#x0169; confe-
rat nouum mod&#x0169; operandi, quoties ille
modus locum habet, sine nouo effectu.
Hoc enim posterius videtur persuade-
ri, quia eo ipso, quod priuilegi&#x0169; aliquid
operatur sufficiens ad nome&#x0303;, & ratione&#x0303;
priuilegij in alijs restringend&#x0169; est, quia
specialia iura nō sunt multiplicāda sine
necessitate. Sed conferendo nou&#x0169; mod&#x0169;
operandi habet sufficientem effect&#x0169; ad
rationem, & nomen priuilegij; ergo non
oportet, vt aliquid vltra efficiat. In cō-
trari&#x0169; verò est, quia inde fieret, vt nun-
quā priuilegia conferant aliquid cōtra,
vel vltra, seu præter ius, quia se&#x0303;per pos-
sunt ita intelligi, vt confirment ea, quæ
ius cōmune concedit, & nou&#x0169; tant&#x0169; mo-
dum circa illa conferant; conseque&#x0303;s au-
tem est absurd&#x0169;, & contra intentione&#x0303; di-
cti capituli In his, vnde est recept&#x0169; axio-
ma, si fieri potest, ita esse priuilegium
inter pretandum, vt aliquid supra com-
mune ius, vel etiam contra illud opere-
tur. Vt sumi potest ex iurib&#xA770; allegatis, &
ex l. 1. ff. Ad municip. vbi id notat Gloss.
& ex cap. 1. de Rescrip. vbi id notat Pa-<marginalia>Panormit.|Decius.|Nauarr.|Syluest.</marginalia>
normit. & latius Deci. n. 4. qui alia plu-
ra allegat, & Nauarr. in tract. de Reddit.
q. 3. Moni. 6. n. 3. & Syluest. verb. Priuile-
gium, q. 3. Ac deniq&#x0301;ue est de ratione be-
neficij Principis, quod latiore&#x0303; recipiat
interpretationem, & concessionem.</P>
<P>  Respondeo, principaliter spectādum<marginalia>5.|Beneficia,|& fauores|ampliandi,|odiarestrin|genda sunt.</marginalia>
esse ad materiam, & verba priuilegij.
Et ex illis colligendum esse, an effectus
priuilegij sit huius, vel illius qualitatis,
simul habe&#x0303;do prę oculis illud principi&#x0169;,
quod beneficia, & fauores ampliandi s&#x0169;t
onera vero, & odia restringenda. Si ergo
verba concessionis priuilegij cōtineāt
illud ips&#x0169;, quod clare, & sine cōtrouersia
iure cōmuni cōcess&#x0169; est, & null&#x0169; ali&#x0169; ef-
fect&#x0169; distinct&#x0169; in sua proprietate signi-<marginalia>Verba pri-|uilegij non|sunt exten-|denda sine|ratione vr-|gente vltra|illor&#x0169; pro-|prietatem.</marginalia>
ficare possunt, tunc tale priuilegium nō
potest habere effect&#x0169; substantialiter di-
stinct&#x0169; ab effectu iuris cōmunis, sed ill&#x0169;
ips&#x0169; nouo modo, id est, nouo, & speciali
titulo. Ratio est, quiaverba priuilegij nō
sunt exte&#x0303;denda sine cogente ratione vl-
tra illor&#x0169; &#xA753;prietate&#x0303;, sed in eo casu ver-<-P>@@

<-P>ba non possunt habere effectum substā-
tialiter distinctum intra proprietatem
suam, vt supponirur, & nulla est necessi-
tas impropriandi illa ex prima ratione
superius facta; ergo. Declaratur exe&#x0303;plo:
nā si alicui detur priuilegi&#x0169; dicendi Mis
sam ante recitatā Primam, quod cōstat
iure cōmuni esse licit&#x0169;, ex vi illius priui-
legij nihil aliud habebit, nec poterit il-
lud priuilegium exte&#x0303;di ad dicendā Mis-
sam ante laudes, vt aliquid præter ius
operari, vel dubi&#x0169; tollere videatur, quia
verba illa, non recitata Prima, nō signi-
ficant laudes, nec possunt nisi valde vo-
luntariè tale&#x0303; recipere extensione&#x0303;, quod
à simili optime confirmari potest, ex c.
vlt. de Verb. signif. Quod si tale priuile-
gi&#x0169; videatur inutile, sibi imputet qui il-
lud postulauit, ordinariè enim talia pri-
uilegia vel non dātur, vel non nisi ad im-
portunitate&#x0303; petentium. De se aute&#x0303; sem-
per habent hunc effect&#x0169;, quod illu dlicèt
nouo titulo, & speciali iure. Qui non est
omnino frustra, nā per se ad hoc cōfert,
vt licèt postea ius cōmune in contrari&#x0169;
statuatur, nihilominus act&#xA770; liceat ratio-
ne priuilegij, quia per subseque&#x0303;s ius cō-
mune nō reuocatur, nisi exprimatur, vt
infra dicetur. Vt in casu si ponere{t$} præ-
cept&#x0169; recitādi Primā ante Missā habe&#x0303;s
illud priuilegi&#x0169; maneret exe&#x0303;ptus à tali
præcepto, nisi specialiter reuocaretur.</P>
<P>  Secundo si verba concessionis in sig-<marginalia>6.|Secunda cō|clusio.</marginalia>
nificatione &#xA753;pria sol&#x0169; cōtineāt effect&#x0169;,
de quo est dubi&#x0169;, vel opinio vtrinq&#x0301;; pro-
babiles, an iure communi liceat, nec ne,
t&#x0169;c etiā &#xA751; tale priuilegi&#x0169; nō fit effectus
substātialiter diuersus ab eo, qui proba-
biliter creditur concessus iure cōmuni,
nec potest tale priuilegi&#x0169; c&#x0169; im &#xA753;prie-
tate verbor&#x0169; exte&#x0303;di ad effect&#x0169; alique&#x0303;, de
quo cert&#x0169; sit nō posse fieri iure cōmuni.
Ratio est eade&#x0303;, quia verba nō s&#x0169;t impro
prianda sine causa, quia alias nihil esset
fix&#x0169;, & cert&#x0169; hic aute&#x0303; nulla est causa, imò
minor, quā in præcedenti, quia hoc pri-
uilegi&#x0169; & confert speciale&#x0303; titulum, qui
permanebit, etiā si generale ius contra-
ri&#x0169; postea subsequatur, & simul cōfert se
curitate&#x0303;, & certitudine&#x0303; in tali actu, quę<marginalia>De Priui-|legio con-|cedente po|testatem cō|mutādi vo-|t{a}.</marginalia>
magna est vtilitas, & ideo talia priuile-
gia freque&#x0303;tiora s&#x0169;t. Potest hoc declara
ri vulgari exe&#x0303;plo de priuilegio cōcede&#x0303;-
te potestate&#x0303; cōmutandi vota, q&#x0111; exte&#x0303;di
nō potest ad dispe&#x0303;satione&#x0303; etiā partiale&#x0303;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0970.jpg/>
@@1@<SE970>Cap. 22. De effectibus necessarijs ad Priuilegium. 963
<duolan 2><-P>& ideo iuxta probabile&#x0303; opinione&#x0303;, quòd<marginalia>Priuilegi&#x0169;|ad solum|tollendum|scrupulum|vel dubi&#x0169;.</marginalia>
commutatio íure communi liceat in æ-
quale, tale priuilegium solum datur ad
tollendum scrupulum, vel dubium, & cō
ferend&#x0169; certum, & speciale&#x0303; titul&#x0169; illius
potestatis, vt dixi li. 6. de Voto. c. 19. n. 7.</P>
<P>  Tertio, si verba priuilegij possunt c&#x0169;
proprietate cōprehendere effect&#x0169; iure<marginalia>7.|Tertia con|clusio.</marginalia>
cōmuni nō concess&#x0169;, tale priuilegi&#x0169; ha-
bet effect&#x0169; substātialiter distinct&#x0169; à iure
cōmuni, nec est limitand&#x0169; ad sol&#x0169; nou&#x0169;
titul&#x0169;, seu modum, etiāsi illum cōprehe&#x0303;-
dere possit. Vt v. g. si de{t$} simplici sacer-
doti priuilegi&#x0169; ministrandi sacrament&#x0169;
pęnite&#x0303;tiæ, per illud priuilegi&#x0169; datur po-
testas absoluendi à mortalib&#xA770; peccatis
salte&#x0303; ordinarijs, & non reseruatis, quia
licèt sacrament&#x0169; pęnitentiæ possit mi-
nistrari absoluendo tant&#x0169; à venialibus,
quādo pęnite&#x0303;s alia non habet; nihilomi-
nus illa potestas iure cōmuni cōcessa est
ōnibus sacerdotib&#xA770;, ideoq&#x0301;; per illud pri
uilegi&#x0169; maior potestas confertur. Ite&#x0303; si
parochus cōferat subdito facultate&#x0303; cō-
fitendi alieno, intelligitur conferre lice&#x0303;-
tiā, vt cōfiteri, & absolui possit, etiā de
mortalibus nō reseruatis, quia censetur<marginalia>Ratio con-|clusionis.</marginalia>
dare aliquid vltra ius cōmuni. Quę exe&#x0303;-
pla certa, & cōmunia sunt, & ita videtur
esse etiā assertio. Ratio vero eius suffici
ens est, quę in principio fuit secundo lo-
co posita, quia huiusmodi priuilegia s&#x0169;t
fauorabilia, & amplianda. Ite&#x0303; quia hic
videtur esse cōmunis sensus talium con
cession&#x0169;, & maximè accōmodatus ma-
terijs tali&#x0169; priuilegiorum, & intentioni&#x0303;
petenti&#x0169;; nā superior cōcedens priuile-
gi&#x0169;, vel licentiā, intelligitur loqui cōmu
ni more, & accōmodato rebus, & inten-
tioni subditor&#x0169;. Deniq&#x0301;; quia verba tali&#x0169;
priuilegior&#x0169; sole&#x0303;t esse indefinita, & cum
proprietate possunt cōplecti tot&#x0169; illum
effect&#x0169;, vt in exe&#x0303;plis adductis patet; ergo
nō sunt sine cogente necessitate limitā-
da, quia sicut in doctrinis, ita & in legib&#xA770;
indefinita loquutio de se æquiualet vni-
uersali, vt possit habere certā, & deter-
minatā significationem, nec voluntariè
possit vno, vel alio modo limitari, sed so
lum iuxta iuris exigentiā. Quod potest
alio exe&#x0303;plo declarari: nā si Pręlatus det
subdito habili facultatem recipiendi à
quoc&#x0169;q; antistite ordines indefinitè, in-
telligitur etiā desacris, licètde legitima
tione ad ordines, aliud dici soleat, quia<-P>@@

<-P>est specìaliter cōtra ius, &#xA753;pter inhabili-
tate&#x0303; personæ; hic aute&#x0303; secus est, quia c&#x0169;
persona sit habilis, vt supponi{t$}, nulla est
ratio limitādi verba, q&#x0303; cōtra cōcede&#x0303;te&#x0303;
āpliāda sunt c&#x0169; alteri iuriñ pręiudicāt.</P>
<P>  Quartò, si verba priuilegij in &#xA753;prieta<marginalia>8.|4. Cōclusio.</marginalia>
te s&#x0169;pta nō poss&#x0169;t habere effect&#x0169; substā-
liter diuersum à iure cōmuni, seu supra
ius, nisi operando simul contra ius, &
alias possunt habere effect&#x0169; diuersum,
quoad mod&#x0169;, valde dubi&#x0169; est, an opere{t$}
simul vtr&#x0169;q&#x0301;; effect&#x0169;, vel tant&#x0169; posteriore&#x0303;
nisi in priuilegio addatur clausula dero-
gatoria iuris cōmunis. Vt v. g. si Rex cō-
cedat alicui homini alias libero indul-
t&#x0169;, vt libere sinatur trāsire fines regni,
& exire c&#x0169; rebus, quas sec&#x0169; defert, dum-
modo soluat vectigalia cōsueta, dubita-
ri nō i&#x0303;merito potest, an ex vi talis indul-
ti possit ille ferre res prohibitas educi
de regno, & hoc debeat, illi permiti. Nā
si tale indult&#x0169; non opereturhunc effect&#x0169;
null&#x0169; habebit supra ius, quia vnicuiq&#x0301;; li-
ber&#x0169; est de regno exire, & sec&#x0169; ferre res
nō prohibitas, soluendo pro illis debita
vectigalia; ergo vt operetur supra ius
oportet, vt etiā opere{t$} cōtra ius, dādo
facultate&#x0303; trahendi sec&#x0169; res prohibitas.
Ergo videtur, hoc esse admittend&#x0169;, quia
alias nimis friuol&#x0169; esset indultum, quod
in alio sensu sol&#x0169; maiore&#x0303; quandā securi-
tate&#x0303;, vel recōmendatione&#x0303; cōferre vide-
retur. Ite&#x0303; &#xA757;a illa extensio cadit sub pro-
prietate&#x0303; illor&#x0169; verbor&#x0169;, C&#x0169; rebus suis, vel
quas sec&#x0169; defert, quę vniuersalib&#xA770;, seu distri&#x0303;
butis æquiuale&#x0303;t. Ac deniq&#x0301;; tota extensio
vide{t$} esse cōtra concedente&#x0303;: ergo. In cō-
trari&#x0169;verò est, quia in illo indulto nō po
ni{t$} specifica cōcessio, nec clausula dero
gatoria iuris &#xA753;hibe&#x0303;tis res aliquas edu-
cere de regno, vt in assertionesupponi{t$}.
Generalis aute&#x0303; locutio nō sol&#x0169; indefini
ta, sed distributa nō cōprehendit specia
lia, q&#x0303; sunt cōtra ius t&#x0169; ex illo principio
uris, q&#x0111; sub generali locutione ñ veni&#x0169;t
ea, quæ sunt cōtrai&#xA770;, neq&#x0301;; illa quę in spe
cie ñ esset Princeps verisimiliter cōces-
sur&#xA770;, t&#x0169; etiā &#xA757;a derogatio iuri&#x0169; vitanda
est, quoad fieri possit. Atq&#x0301;; ita illa exte&#x0303;-
sio nec est secund&#x0169; &#xA753;prietate&#x0303; verbor&#x0169;,
prout de iure intelligi debent, nec est
contra sol&#x0169; Principem, sed cōtra com-
mune bonum reipublicæ, cuius interest,
ne tales res è regno extrahantur.</P>
<P>  Quocirca decisio similis dubij, & effe<-P><marginalia>9.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0971.jpg/>
@@1@<SE971>964 Lib. 8. De lege humanà fauorabili.
<duolan 2><-P>ctus priuilegij in tali euentu mult&#x0169; pen-
det ex illa quæstione suprà tractata, an
priuilegium deroget iuri cōmuni, quan
do non addit clausulā derogatoriā. Nā
iuxta opinionem generaliter id negan-
tem, constat, etiā in hoc casu simpliciter
dicendum esse, tale priuilegi&#x0169; nō habe-
re effectum substantialiter diuersum ab
his, qui licent per ius cōmune, quia ad
habend&#x0169; ill&#x0169; oportet aliquid cōcedere
cōtra ius, quod sine clausula derogato-
ria facere nō potest. Nec erit cōuenie&#x0303;s,
quod tunc indultum imprefectissimā ra
tione&#x0303; priuilegij ret ineat. imò vix possit
sic nominari, sed recōmendatio, vel sal-
uus conductus: nā hoc sibi debet impu-
tare impetrans, qui maiore&#x0303; declaratio
ne&#x0303; nō procurauit: nā si illā procurauit,
& obtinere non potuit, sign&#x0169; est, Princi-
pe&#x0303; noluisse plus concedere. At vero iux-
ta aliā opinione&#x0303; affirmante&#x0303;, priuilegi&#x0169;
derogare iuri cōmuni, etiā sine speciali
clausula, cōtrari&#x0169; erit dicend&#x0169; in pręse&#x0303;-
ti casu, non tñ generaliter, nec sine mag-
na limitationè, & circ&#x0169;spectione verbo-
rum priuilegìj: oportet enim ex eis cōie
ctare, an fuerit mens Principis propri&#x0169;,
& rigorosum priuilegi&#x0169; cōcedere, vel so
lum fauore&#x0303; aliquem, & speciale&#x0303; curam
circa talem personam oste&#x0303;dere, vt nulla
vis, aut iniuria illi fiat: nā in priori sen-
su admittenda est extensio iuxta dictam
opinionem, nonverò in posteriori. Neq&#x0301;;
$unclearit difficile, ex tenore rescripti, atten-
te cōsiderato initio, progressu, & verbis
eius, intentionem scribentis probabili-
ter saltem coniectare, iuxta regulā mox
tradendam de priuilegiorum interpre-
tatione. In dubio tamen in eam partem
inclinandum est, vt leges seruentur.</P>
<P>  Tande&#x0303; circa hanc partem, seu effect&#x0169;<marginalia>10.|Effect&#x0169; per|se priuilegij|eße aliquod|morale ius,|cōsiste&#x0303;s infa|cultate, vel|obligatione|vel care&#x0303;tia|obligatiōis,|vel capaci-|tate morali|aut ablatio-|ne inhabili-|tatis mora-|lis.</marginalia>
priuilegij, vt priuilegi&#x0169; est, tractari po-
test quæstio, an talis effectus verè, & pro
priè fiat virtute priuilegij, vel tant&#x0169; fi-
ctione iuris. Sed hanc quæstione&#x0303; in supe
rioribus sufficienter attigimus, tractan
do de priuilegio ad instar, ex Bald. in l. In
vrbe. ff. de Stat. homin. Et resolutio in s&#x0169;-
ma est, effect&#x0169; &#xA751; sepriuilegij esse aliquod
morale ius cōsiste&#x0303;s in facultate, vel obli-
gatione, vel carentia obligationis, vel
capacitate morali, aut ablatione inhabi
litatis moralis. Hic aute&#x0303; effectus potest
spectari secund&#x0169; se, & absolutè, & vt sic
semper est verus effect&#xA770; absq&#x0301;; vlla fictio-<-P>@@

<-P>ne iuris, imò per introductione&#x0303; noui, seu
specialis iuris. Hoc patet inductione,
quia priuilegiatus, ne excōmunicari, vel
suspendi possit, nisi tali, vel tali modo,
aut à tali iudice, licet aliter censuretur,
re vera nō manet ligatus verè, & &#xA753;priè,
sine vlla iuris fictione, & cōseque&#x0303;ter per
tale priuilegum vere est factus incapax
moraliter talis censuræ alio modo latę,
sic etiā priuilegiatus ad conceden dum
carnes in aliquibus diebus quadragesi-
mæ, verè manet i&#x0303;munis à præcepto ieiu-
nij, & sic de alijs. Deniq&#x0301;; sicut dìspe&#x0303;satio
verè tollit impediment&#x0169;, aut obligatio-
ne&#x0303;, & pręscriptio, vel donatio verè con-
fert domini&#x0169;, & lex irritans verè annul-
lat contract&#x0169;, ita priuilegi&#x0169; suos mora-
les effectus verè, & sine vlla fictione cō-
fert. Ratio verò est, quia hi effectus mo-
rales nō cōsistunt in aliqua entitate, vel
qualitate physica, sed in morali habitu-
dine, vel denominatione prouenie&#x0303;te ex
vol&#x0169;tate superioris, aut dñi sufficienter
declarata, & tunc vere, & sine fictione
fiunt, quādo illa vol&#x0169;tas est efficax ad f&#x0169;
dandos respectus morales, in quibus do
minia, dignitates, & alia multa humana
iura consistunt, sed priuilegi&#x0169; continet
hanc Principis voluntatem; ergo.</P>
<P>  Solet tñ aliquando effectus priuilegij<marginalia>11.|De effectu|priuilegij|cōparato c&#x0169;|aliquo effe-|ctu natura|li, & physi-|co.</marginalia>
cōparari c&#x0169; aliquo effectu naturali, &
physico, & respectu illius dicitur inter-
d&#x0169; fieri fictione iuris, & nō verè, quæ cō-
paratio non in ōnibus effectibus priuile
gior&#x0169; habet loc&#x0169;, & vbi facta fuerit, sano
modo intellige&#x0303;da est loquutio, iuxta prę
dicta, v. g. priuilegi&#x0169; legitimationisdici{t$}
facere fili&#x0169; legitim&#x0169; fictione iuris, quia
re vera nō confert, nec conferre potest
originem ex legitimo matrimonio, quia
pe&#x0303;det ex actu pręterito, qui nō est in po-
testate legislatoris. Et licét dicatur in-
terd&#x0169; retrotrahi, id est fictione iuris, nō
vere, nihilomin&#xA770; cōsiderādo in filio legi
timo nō originis mod&#x0169;, sed capacitate&#x0303;
quandā morale&#x0303; ad plures effectus mora
les, ciuiles, aut canonicos, quā habet, ni-
si ob aliā causam illa priuetur, illa capa-
citas verè, & manifestè cōfertur filio il-
legitimo &#xA751; legitimatione&#x0303;, vt ex dictispa
tet. Vnde, si denominatio legitimi nō su
mere{t$} ex origine, sed ex ista capacitate,
verè, & nō fictè dicere{t$} legitimat&#xA770;, fact&#xA770;
legitim&#xA770;. Vel è cōuerso si in filio legiti-
mo cōsidere{t$}, nō mod&#xA770; originis, sed ca-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0972.jpg/>
@@1@<SE972>Cap. 22. De effectibus neoessarijs ad Priuilegium. 965
<duolan 2><-P>pacitas moralis ad multa, quā habet, nō
ex se sed ex institutione humana &#xA751; leges,
vel canones, & legitimatio sol&#x0169; signifi-
cet ablationem huius incapacitatis sic
verè, & sine fictione fit per priuilegi&#x0169;, si-
cut vere aufertur irregularitas per dis-
pensationem, & ita dici potest &#xA751; illā fieri
aliquis verè regularis. Et ita s&#x0169;t intelli-
ge&#x0303;dæ similes loquutiones in priuilegio
nobilitatis, aut vrbanitatis & similibus,</P>
<P>  De quibus solet vlterius inquiri, an<marginalia>12.|Dubi&#x0169;inci|dens.</marginalia>
effectus factus per priuilegi&#x0169; æquipare-
tur, seu sit æqualis naturali, tā in re, quā
in absoluta appellatione, quod tractat
Bart. in l. Si is, qui proe&#x0303;ptore. ff. de Vsucap.
ferè per totam præsertim à n. 33. vsq; ad<marginalia>Barth.|Bald.</marginalia>
36. 43. & sequent. & in l. Omnes populi. ff. de
Iustit. & iur. num. 62. & Bald. in l. 4. C. Ad
Vellean. Non potest aute&#x0303; quæri, an æqui
paretur in naturali effectu (vt sic dicā)
id est, in origine ipsa, v. g. ex coniugatis,
vel ex nobilibus, vel ex ciuibus antiquis
&c. nam hoc modo constat, non posse ha
bere æqualitate&#x0303;, c&#x0169; nunquā fictio ęque-
tur veritati. Solum ergo potest esse quę-
stio quoad effectus morales, seu (quod
idem est) in morali capacitate, an ęqua-
liter sit restituta, vel collata. Et in hoc
videtur mihi, non posse generalem regu
lam assignari de facto, sed de possibili
tant&#x0169;. Nam priuileg&#x0169; sine dubio potest
ad tot&#x0169; extendi, quia tot&#x0169; est morale, pe&#x0303;
detq&#x0301;; ex iure, quod potestquoad oe&#x0303;ssuos
effectus per priuilegi&#x0169; immutari. De fa-
cto verò interdum priuilegium integrè
restituet omnia, interd&#x0169; verò minimè
iuxta tenorem priuilegij, & iurium dis-
positionem, vt legitimatio facta virtute
iuris canonici per subsequens matrimo
nium omnia restituit, quæ haberet pro-
les à principio nata ex legitimo matri-
monio, quod fortasse non faciunt áliæ
legitimationes, verba ergo priuilegio-
rum attendenda sunt, & vsus.<marginalia>13.|De æquipa|ratione in|alicuius no|mnis ap-|pellatione,|vel compre|he&#x0303;sione sub|illius abso-|luta signifi|catione.</marginalia>
<P>  In alio vero sensu solet illa quæstio
moueri quoad æquiparatione&#x0303; in alicui&#xA770;
nominis appellatione, vel cōprehensio-
ne sub illius absoluta significatione, vt
an nomine filij legitimiveniat legitima-
tus, vel nomine ciuis, nobilis, aut Docto-
ris, veniant qui sol&#x0169; ex priuilegio tales
sunt. Sed huius interrogationis materia
amplissima est. De qua videri potest
Glossa in cap. Susceptum, de Rescrip. in 6.
verb. Non morte, & ibi Doctores, & vide-<-P>@@

<-P>ri potest Glossa. in l. 3. §. Hæc verba. verb.<marginalia>Glossa.|Barth.|Bald.|Geminian.</marginalia>
Hæredis, ff. de Negot. gest. & ibi Doctores
& Barth. suprà, & Bald. lib. 5. cons. 139. &
Geminian. cons. 66. & supra tacta est, lib.
6. c. 2. nec accuratior de illa re disputa-
tio ad nos spectat, ideoq&#x0301;; duo tant&#x0169;, vel
tria circa illam aduertam. Primum est,
quando priuilegi&#x0169; datur ad tollendum
defectum, vel incapacitatem aliquam,
aut inhabilitate&#x0303;, & in eo adduntur ver-
ba significantia plenā restitutionem, &
reductione&#x0303; ad statum habile&#x0303;, retrotra-
he&#x0303;do priuilegi&#x0169; vsq&#x0301;; ad radice&#x0303; defectus
(vt sic dicā) t&#x0169;c ęquiparari priuilegiat&#x0169;
etiā quoad nominis appellatione&#x0303;, c&#x0169; ve
ro exe&#x0303;plari. Ita vt quoad oe&#x0303;s morales ef-
fectus iuridicos, seu qui iuris adminicu-
lo fiunt, sub tali nomine, vel appellatio-
ne cōprehendatur. Exempl&#x0169; potest esse
in filio legitimato per subseque&#x0303;s matri-
monium virtute iuris canonici, nam ve-
nit appellatione filiorum legitimorum,
vt est cōmuniter recept&#x0169;, ide&#x0303; ergo erit
in omni simili priuilegio, etiā si alio mo
do, vel alio titulo, ac verbis cōcedatur.
Nā ratio semper est eade&#x0303;, nimir&#x0169;, quod
illa appellatio vt sic spectata non sumi{t$}
à naturali proprietate, sed ex iuris effi-
cacia, quæ per priuilegi&#x0169; impeditur, &
cōtraria appellatio sufficienter tribui-
tur, quant&#x0169; ad ōnes illos effectus neces-
saria est, Alias vol&#x0169;tas Principis nō esset
efficax ad tale priuilegi&#x0169; cocedendum,
cuius contrari&#x0169; supponitur in ipso pri-
uilegio, & supra probat&#x0169; est ex natura
talium effectu&#x0169;. Vnde colligitur, vbi pri
uilegium non est tam ampl&#x0169;. & expressè
concessum, non sequi tale&#x0303; æquiparatio-
nem absolutè, & simpliciter ex vi illius,
sed solum quoad effectus, propter quos
tale priuilegium conceditur.</P>
<P>  Circa hoc tñ est secundo obseruand&#x0169;<marginalia>14.|Caue&#x0303;d&#x0169; ne|extensio fi-|at in præiu|dici&#x0169; tertij|aut in dero|gatione&#x0303; ali|cuius statu|ti.</marginalia>
maximè cauend&#x0169; esse, ne extensio ali-
qua fiat in præiudici&#x0169; tertij, aut in dero
gatione&#x0303; alicuius statuti, specificè postu-
lātis tale&#x0303;, vel tale&#x0303; cōditione&#x0303; naturale&#x0303;, vt
esse legitim&#x0169;, non esse ex infecta origine
vel habere originariā nobilitatem, vel
similes. Nam priuilegium non derogat
his statutis, nec præiudicat iuri tertij,
nisi expressè illa reuocet, vel declaret
vt talis persona repute{t$} talis, vel talis,
vel vt sub tali appellationeveniat in or-
dine ad tales effect&#xA770;, nō obstāte quoc&#x0169;q&#x0301;;
statuto, vel iure in contrarium existen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0973.jpg/>
@@1@<SE973>966 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>te. Hoc enim aperte colligitur ex com-
muni doctrina, quam Barth. suprà latè<marginalia>Barth.|Nota.</marginalia>
tradit, & in superioribus sępe inculcata
est. Vltimo obseruand&#x0169; est propter exe&#x0303;-
pla suprà adducta, hoc procedere tant&#x0169;
quando proprietas, vel conditio perso-
nę, à qua nome&#x0303; est sumpt&#x0169;, est naturalis,
velpendens ex aliqua cōditione, quā lex
humana, vel vol untas Principis non po-
test supplere, vt est naturalis origo, &c.
secus vero est, quando sumitur denomi-
natio ab effectu, que&#x0303; verè, & propriè po-
test lex humana efficere: nam tunc licèt
per priuilegium conferatur aliter, quā
fieri soleat ordinario modo, tunc priui-
legi&#x0169; confert omnimodā ęquiparatione&#x0303;
sub eode&#x0303; nomine. Sic enim Doctor fact&#xA770;
à Papa, vel Rege perpriuilegi&#x0169;, seu rescri
pt&#x0169;, tam verè est Doctor, & venit sub illa
appellatione, sicut creat&#xA770; via ordinaria
quia effectus est idem in facto esse (vt sic
dicā) sol&#x0169;q&#x0301;; differt in modo, quia à prin-
cipe fit sine solemnitate iure ordinario
requisita, quam ipse potest supplere, &
sine illa eundem effectum efficere.</P>
<Z>CAPVT XXIII.
Quem effectum possit habere priuile-
gium vt lex est.</Z>
<P><INI3>C</INI3>Irca hunc priuilegij effect&#x0169;, vnum<marginalia>1.</marginalia>
possumus ex supra dictis suppone-
re, & duo alia in quirere, & explica
re. Supponimus itaq&#x0301;ue priuilegium vt
habet rationem legis obligare alios, ad
quos id potest pertinere, vt priuilegia-
rio su&#x0169; seruent priuilegi&#x0169;: nam sine hac
obligatione inefficax esset, & inutilis pri
uilegij cōcessio. Ideoq; fere inomnibus
indultis priuilegior&#x0169; solet hoc præcep-
t&#x0169; imponi omnibus iudicibus, vel alijs
quibus inc&#x0169;bere potest obseruantia pri
uilegij. Et quāuis non ita expresse pone-
retur, ex natura rei sequitur hæc obliga
tio, suppositavaliditate priuilegij, quia
consert ius priuilegiario, ratio aute&#x0303; iu-
stitię postulat, vt vnicuiq&#x0301;; ius su&#x0169; serue{t$}.</P>
<P>  Dubitari aute&#x0303; potest prìmo, an hæc<marginalia>2.|An gaude-|at aliquis|priuilegio|suo contra|pariter pri|uilegiat&#x0169;.</marginalia>
obligatio etiam cadat in alium pariter
priuilegiat&#x0169;, quod alias quæri solet, an
gaudeat aliquis priuilegio suo cōtra pa
riter priuilegiatum: hæc enim duo vel
in idem coincidunt, vel se necessario cō
sequuntur, nā si priuilegi&#x0169; valet contra
pariter priuilegiat&#x0169;, obligat ill&#x0169; ad ser-<-P>@@

<-P>uandum alteri ius suum; si aute&#x0303; nō valet
contra illum, ill&#x0169; nō obligabit. Vt ergo<marginalia>Nota ad re|solutionem.</marginalia>
vtr&#x0169;q; breuiter resoluamus, aduertim&#xA770;,
duobus modis posse duos dici pariter
priuilegiatos, vno modo propter solam
similitudinem, & æqualitate&#x0303; priuilegio-
r&#x0169;, vt si religio Minor&#x0169; dicatur ęquè pri
uilegiata religioni Prędicatorum, & è
cōuerso: vel duo nobiles quoad i&#x0303;munita-
tes, quæ illis ratione nobilitatis conce-
d&#x0169;tur, & sic de alijs. Alio modo dici pos-
sunt aliqui pariter priuilegiati respe-
ctiuè, & c&#x0169; oppositione mutua in ordi-
ne ad vsum eiusde&#x0303; priuilegij, vt si vnus
habet priuilegi&#x0169; ad exigend&#x0169;, & alius ad
non soluend&#x0169;, vel si vnus habet priuile-
gi&#x0169;, vt propter delict&#x0169; incarcerari, aut
torqueri nō possit, & alius habet, vt qui-
libet cōtra se delinque&#x0303;s incarcereur, &
torqueatur. Et hęc posterior estpropria
& &#xA751; se cōparatio pariter priuilegiator&#x0169;.</P>
<P>  Dico ergo primo. Æquiparatio in pri<marginalia>3.|Conclusio|affirmatiua</marginalia>
uilegijs propter solam similitudine&#x0303;, aut
æqualitem, non obstat, quominus, & pri-
uilegiatus vti possit suo priuilegio cō-
tra pariter priuilegiat&#x0169;, & hic teneatur
illud seruare. Ita sumitur ex l. vlt. ff. Ex
quib&#xA770; caus maior. &c. vt ibi notāt Bart.<marginalia>Barth.|Bald.|Panorm.|Felin.|Couar.</marginalia>
& Bald. Ite&#x0303; Panorm. Felin. & alij, quos
refert. & sequitur Couar. in Regu. Posses-
sor. 2. p. §. 2. nu. 4. Et exemplis declaratur.
Nam licèt duæ religiones æquales sint
in priuilegio v. g. non soluendi decimas,
nihilominus vna etiam cōtra aliam illo
gaudebit, quia nō tenebitur illas ei sol-
uere, & è contrario hæc tenebitur ab
illa non exigere decimas, etiam si cōtra
alios habeat ius decimarum. Et simili-
ter licèt æquè gaudeant priuilegio, vt
professus in tali religione nō possit trā-
sire ad aliam, mutuo gaude&#x0303;t priuilegio
contra se inuicem, & similiter tene&#x0303;tur
sibi mutuo illud seruare. Item licet duo
nobiles æquę gaudeant priuilegio, ne
propter debita incarcere&#x0303;tur, vnus con-
tra alium illo vtetur, quia licèt vnus
alteri sit debitor, non poterit incarce-
rari, nec ille, qui est creditor posset iu-
stè id postulare, sed tenetur alteri pri-
uilegium seruare. Sic etiam clericus
obligatur seruare priuilegium Cano-
nis respectu Clerici pariter priuilegia-
ti. Et alia exempla sumi possunt ex ci-
tatis auctoribus, & ex Roderico, primo<marginalia>Roder.</marginalia>
tom. quæstion. 9. artic. 12. Ratio vero<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0974.jpg/>
@@1@<SE974>Cap. 23. Que&#x0303; effectum possit habere priuilegium vt lex est. 967
<duolan 2><-P>est, tum quia illa similitudo in priuile-
gijs est valde per accidens ad vsum pri-<marginalia>Cum simili|tudo in pri|uilegijs sit|valde per|accide&#x0303;s ad|vsum priui|legij, ideò|vnus nō po|test impedi|re vsum al|terius.</marginalia>
uilegij, & ideo vnum non potest impedi-
re vsum alterius, etiam circa simile&#x0303; pri-
uilegiatum, sicut æqualitas in potentia
videndi non obstat, quominus illam ha-
bens possit videre eum, qui similem po-
tentiam habet. Tum etiam quia priui-
legium ad propriam immunitatem non
extenditur ad non seruandam alteri im
munitatem, quia sunt res valde diuersę,
& à diuersis non fit illatio: sic ergo pri-
uilegium, ne proprius religiosus ad ali&#x0169;
ordinem transeat, non est ad recipien-
dum religiosum alterius ordinis æqua-
lis, & sic de alijs. Tum deniq&#x0301;ue quia hic
vsus priuilegij non est contra pariter
priuilegiatum formaliter, sed tantum
materialiter, id est, contra personam ha
bentem simile priuilegium, non tamen
quatenus illo vti potest, & ideò tale pri
uilegium nihil confert advsum alterius
priuilegij impediendum.</P>
<P>  Ampliatur hæc assertio, vt locum ha-
beat etiā in his, qui gaudent priuilegijs<marginalia>4.|Ampliatio|cōclusionis|prædictæ.</marginalia>
eorum per cōmunicationem propriam
seu per concessionem ad instar. Nam
is, qui per cōmunicationem priuilegio
fruitur, poterit illo vti etiam contra il-
lum, qui prius idem priuilegium habuit
& fuit tāquam primum exemplar eius.
Ita obseruat Cordub. in Compend. Mi-
nor. verb. Communicatio, in fine, & cum eo<marginalia>Cordub.|Roder.</marginalia>
Roder. tom. 1. q. 55. art. 21. Et ratio est
clara, quia illa communicatio est noua
concessio eiusdem, seu similis priuile-
gij cum æqualitate (vt supponimus) hæc
autem ęqualitas non impedit vsum pri-
uilegij contra alium æqualem, vt osten-
sum est. Nec etiam obstare potest illa
prærogatiua (vt sic dicam) in antiquita-
te priuilegij, seu in antecessione quoad
primam obtentione&#x0303; eius. Nam per hoc
null&#x0169; speciale ius acquiritur antiquio-
ri priuilegiario, nec datur exemptio,
qua possit non seruare alteri priuile-
gium illi communicatum; ergo non mi-
nus ipse ad hoc obligatur alteri, quam
è conuerso alter ipsi obligetur.</P>
<P>  Dico secundo. Quando priuilegiati<marginalia>5.|Secunda cō|clusio.</marginalia>
concurrunt in priuilegijs secundum op
positionem respectiuam, tunc priuile-
giatus non gaudet suo priuilegio con-
tra pariter priuilegiatum, & conseque&#x0303;-
ter hic non tenetur alteri priuilegium<-P>@@

<-P>su&#x0169; seruare. In hoc sensu solet hoc pro-
nunciatum exponi, vt patet ex Couarr.
suprà, qui dicit, esse commune axioma,
& sumitur ex Authent. de Sanctis. Epis-
cop. §. Sed hæc præsenti, & ex l. Verum. §. vlt.
ex l. seq. ff. de Minor. Et declaratur exe&#x0303;-
plis suprà positis, & similibus. Nam si
quis habet priuilegium cogendi debi-
torem, & debitor habet priuilegium, ne
intra tantum tempus cogi possit, non
poterit creditor contra talem debito-
rem suo priuilegio vti, &c. Ratio verò
est, quia tunc concurrunt duo priuile-
gia, quorum vnum alteri resistit, & ideò
non potest sequi vsus vnius contra ali&#x0169;,
sicut Philosophi dicunt, ad proportio-
nem æqualitatis non sequi actionem.
Quanuis autem res intenta per hāc re-<marginalia>Maior ex-|plicatio pro|modo lo-|quendi.</marginalia>
gulam sic expositam vera sit, nihilomin&#xA770;
in modo loquendi potest quis non im-
merito dubitare. Quia tunc re vera non
prohibetur quis vti suo priuilegio con-
tra pariter priuilegiatum, sed contra
magis priuilegiatum, quia ibi concur-
runt duo priuilegia quasi cōtraria, quia
tuum v. g. est ad impone&#x0303;dum mihi onus,
& meum ne imponi possit; ergo vt tu nō
possis vti priuilegio tuo contra me, ne-
cesse est, vt meum priuilegium speciale
deroget tuo generali; ergo respectiuè,
& secundum oppositionem ego sum ma
gis priuilegiatus, & non tantum ęquali-
ter. Et patet à contrario, quia tunc ego
vtor meo priuilegio contra te, impedie&#x0303;
do ne contra me tuo priuilegio vtaris;
ergo vel tunc deficit regula quoad hāc
partem, quia iam priuilegiatus gaudet
priuilegio suo contra pariter priuile-
giatum, & sic à proportione ęqualitatis
sequetur actio, vel certè hic non est tā-
tum æqualis, sed superior in priuilegio,
& consequenter alter non est pariter,
sed minus priuilegiatus.</P>
<P>  At enim, quando de re constat, non<marginalia>6.</marginalia>
est de modo loquendi contendendum,
sed verus sensus loquutionis explican-
dus. Itaq&#x0301;ue verum quidem est, in huius-
modi eue&#x0303;tu concurrere duo priuilegia
quasi contraria, vel in suis actibus, vel
quasi obiectis contradictionem inclu-
dentia, vt ex dictis satis constat. Vnde
necesse est, vt vnum præualeat contra
alterum, vt possit eius actionem impe-
dire, siue illud, quod præualet, dicatur
sub ea ratione maius, quatenus alteri<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0975.jpg/>
@@1@<SE975>968 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>derogat, siue dicatur par, quia non va-
let ad agendum in aliud, sed tantum ad
resistendum. Ex quo etiam sequitur, ad
vsum illius regulæ necessarium esse, cō-
ditiones priuilegiorum spectare, vt cō-
stet, quod priuilegium præualeat con-
tra alter&#x0169;, vel possit illi resistere, quod
infra circa mutationem priuilegiorum
tractandum est. Vt v. g. si vnum sit gene-
rale, & aliud speciale, hoc præualet, nisi
ei sit per specialem clausulam deroga-
tum, tunc enim erit quasi ablatum pri-
uilegium. Si vero vtrumq&#x0301;; priuilegium<marginalia>Quid si v-|trum&#xE8BF;&#x0301; pri|uilegiumsit|generale,|& neutr&#x0169;|alteri ex-|presse dero|get?</marginalia>
sit generale, & neutrum alteri expressè
deroget, oportebit inspicere, quod sit
antiquius, & dignius, vel à maiori pote-
state procedens, & idem cum propor-
tione est, si vtrumq&#x0301;ue sit speciale iuxta
principia, & regulas infra tradendas de
priuilegijs contrarijs, quomodo com-
poni possint, aut quod debeat cōtra al-
terum præualere. Vnde illud axioma,
priuilegiatus nō gaudet priuilegio suo
contra pariter priuilegiatum, hunc sen-
sum habet, priuilegium non habet effe-
ctum cōtra aliud priuilegium, per quod
derogatur, per quæ verba clarius, & pro
prius idem explicatur, & cum eadem
proportione verum est, priuilegium, vt
habet rationem legis, non obligare e&#x0169;,
qui per aliud priuilegi&#x0169; præualens exe&#x0303;-
ptus est, seu à tali obligatione exemp-
tus, quæ limitatio, seu exceptio non est
in præsenti specialis, sed in omni lege
humana cum proportione loc&#x0169; habet,
vt per se constat.</P>
<P>  Aliud dubium circa hanc partem est,<marginalia>7.</marginalia>
an priuilegium vt est lex interdum obli-
get etiam ipsum priuilegiarium. Nam
quòd nemo cogendus sit vti priuilegio
suo, in iure cautum videtur, C. Si de terra,
de Priuileg. Et ratio reddi potest, quia,
quod alicui concessum est in fauorem,
non debet in eius grauamen verti, vt est
regula iuris in 6. magnum autem esset
grauamen si cogeretur quis suo priui-
legio vti. Respondeo, in duobus casibus<marginalia>Duplex ca|sus obliga-|tionis priui|legiarij, vte&#x0303;|di suo pri-|uilegio.|8.|Primus ca|sus.</marginalia>
obligari priuilegiarium ad vtend&#x0169; pri-
uilegio, nunquam tamen formaliter lo-
quendo obligari suo priuilegio, vt suum
est, ad vsum, seu obseruātiam eius. Pro-
bo singula.</P>
<P>  Primus enim casus huius obligatio-
nis est, quando aliquis non potest ren&#x0169;-
ciare priuilegio suo, vt de priuilegio fo-<-P>@@

<-P>ri clericorum, vel canonis, & similibus
supra dictum est. Tunc enim si occurrat
casus. in quo vel cedendum sit priuile-
gio, vel illo vtendum, vt sæpe occurrere
potest, obligabitur quis vti priuilegio;
ne illi cedat, imò cum non possit validè
cedere, licèt velit, cogitur illo vti, nec
potest sine peccato consentire, vt con-
tra illud fiat, & hoc est obligari ad vs&#x0169;,
seu obseruantiam eius. Alter casus hu-<marginalia>Sec&#x0169;dus ca|sus.</marginalia>
ius obligationis est, quoties per priui-
legium fit actus licitus, qui antea non
erat, vel tollitur obligatio, quæ antea
erat: nam tunc superueniente alia lege
præcipiente talem actum, poterit quis
obligari ad actum per priuilegium con-
cessum. Exemplis patet: nam qui habet
priuilegium audiendi Missam tempore
interdicti, obligabitur audire illam die-
bus festis ex præcepto Ecclesiæ, à cuius
obseruantia excusaretur, si tale priuile-
gi&#x0169; non haberet, quia nō erat ille actus
licitus, postquam verò per priuilegium
factus est licitus, cessat excusatio, vt di-
xi in tom. 3. de Sacram. disp. 88. sect. 6.
Item coniux habens votum castitatis,
tenetur reddere debitum alteri coniu-
gi petenti, quia non esset illi licitum ne-
gare, nam contra iustitiam ageret; & ni-
hilominus si petens adulter fuerit, vxor
habens votum non tenebitur reddere,
& consequenter obligabitur non red-
dere, sed seruare castitatem, quia licet
in casu adulterij, sit priuilegium inno-
centis, vt non obligetur reddere debit&#x0169;
adultero petenti, posito tali priuilegio
fit licita obseruatio voti castitatis, &
ideò obligat pręceptum seruandi vot&#x0169;,<marginalia>Sancius.</marginalia>
vt optime docuit Sanci. lib. 9. de Matri-
mon. disp. 6. num. 15.</P><marginalia>9.</marginalia>
<P>  Ex his autem facile est, probare vlti-
mam partem assertionis. Nam in priori
casu obligatio vtendi priuilegio est ra-
tione totius communitatis, propter cu-
ius commune bonum concessum est pri-
uilegium, & ita non tam cogitur quis
feruare priuilegium suum, quàm ferua-
re priuilegium communitatis, seu non
lę dere illā, prout grauiter offe&#x0303;deretur,
cede&#x0303;do priuilegio. Declaratur à simili.<marginalia>Præcept&#x0169;|latum à ca-|pitulo obli-|gat singu-|los capitu-|li.</marginalia>
Nam pręceptum latum à capitulo obli-
gat singulos de capitulo, ideoq&#x0301;; quic&#x0169;q&#x0301;;
illorum agens contra tale præceptum,
peccat, non quia agit contra præcept&#x0169;
suum, sed quia agit contra præceptum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0976.jpg/>
@@1@<SE976>Cap. 24. An ad priuilegium neceßaria sit promulgatio. 969
<duolan 2><-P>communitatis. Ita ergo priuilegium cō-
munitati concessum intuitu illius prin-
cipaliter, communitatis est principali-
ter, & ideò vt lex est, obligat singulos de
communitate, vt illo vtantur, quando
oportuerit, quia si contra illud agant,
non suum tantum, sed cōmunitatis pri-
uilegium violabunt. In posteriori verò
casu obligatio ad actum per priuilegi&#x0169;
concessum, non prouenit ex lege priui-
legij, sed ex lege, quæ aliunde supponi-
tur, vt ex præcepto Ecclesiæ, aut voto.
Et ita formaliter loquendo subsistit se&#x0303;-
per regula, quod nemo cogitur vti pri-
uilegio suo, vtique quatenus lex priua-
ta est ad suam peculiarem vtilitatem
spectans. Et nullum est inconueniens,
quòd supposito priuilegio, possit aliun-
de superuenire alia obligatio, quia pri-
uilegium facit quādam mutationem in
materia, faciendo, vt sit licitum, quod
antea non erat, qua mutatione facta, ob
ligatio aliunde proueniens per accide&#x0303;s
est, & non potest ratione priuilegij im-
pediri.</P>
<Z>CAPVT XXIIII.
Vtrum ad priuilegium vt lex est, & ad effectum
eius sit neceßaria promulgatio, vel
quæ notitia sufficiat.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicata virtute agendi priuile-<marginalia>1.</marginalia>
gij, oportet duas circunstātias ad
operādum necessarias exponere,
scilicet, tempus, & locum, & de hac po-
steriori dicemus in sequenti capite, de
priori in præsenti. Solet autem lex exer
cere vim suam à tempore promulgatio-
nis consummatæ, & non antea, & præte-
rea requirit notitiam, vel saltem care&#x0303;-
tiam inuincibilis ignorantiæ, vt cum ef
fectu obliget, & ideo simul declarand&#x0169;
erit, quomodo hæc ad effectum priuile-
gij requirantur: hac enim de causa (vt
suprà dixi) disputationem de promul-
gatione, quæ ad formam pertinere vi-
debatur, in hunc locum reseruaui. Quia
verò multa in titulo comprene&#x0303; duntur,
quę indistinctè tractari solent, ideò erit
operæpreti&#x0169; distinguere duplicem illā
rationem, quam in priuilegio sæpe di-
stinximus, scilicet, specialis concessio-
nis, & legis, priusq&#x0301;ue dicemus de illo, vt
lex est, quoniam promulgatio ad legem<-P>@@

<-P>vt lex est, requiritur. Ex hoc ergo capi-<marginalia>Ratio dubi|tandi.</marginalia>
te videri potest necessaria promulgatio
ad perfectam cōstitutionem priuilegij,
& ad effectum eius, quia priuilegium est
quædam lex, sed promulgatio est neces-
saria ad legis constitutionem, ita vt an-
te illam nondum sit vera lex; at lex non
potest operari antequam sit; ergo nec
priuilegium. Dices, priuilegium quate-<marginalia>Opponitur</marginalia>
nus lex est, non operari, id est, non obli-
gare ante promulgationem, operari ta-
men vt priuilegium, id est, fauorem cō-
cedendo. Sed contra, quia priuilegium
non est prius priuilegium, quam sit lex;
tum quia de intrinseca ratione priuile-
gij, & quasi genus eius est, quod sit lex;
tum etiam quia non potest priuilegium
vni concedere beneficium, quin obliget
alios ad seruand&#x0169; priuilegiario ius per
priuilegium acquisitum.</P>
<P>  In contrarium verò est, quia priuile-<marginalia>2.|Obuiatur.</marginalia>
gium est lex tantum secundum quid, sci
licet, lex priuata, & ideò non est eadem
necessitas promulgationis in illo, quæ
in lege communi, & propria esse solet.
Nam lex generalis loquitur ad commu-
nitatem, & ideo per se requirit publicā
notitiam, & propter hanc necessaria est
promulgatio. Hæc autem necessitas ces
sat in lege priuata, vt cōstat. Confirma-
tur, ac declaratur, quia aliud est, loqui
de notitia, aliud de promulgatione: hęc
enim duo diuersa sunt: nam potest igno-
rari lex promulgata, & sciri non pro-
mulgata. In priuilegio ergo necessaria
esse poterit notitia, vt vim legis exer-
ceat, obligando, illa verò sufficiet, etiā
si non præcesserit promulgatio, quia c&#x0169;
priuilegium sit lex priuata, sufficiet pri
uatim intimari illis, qui virtute illius
obligandi sunt; alij verò ignorantes nō
obligabuntur ratione ignorantiæ, vel
quia forte ad illos non dirigitur obli-
gatio priuilegij.</P>
<P>  In hoc puncto distinguere possumus<marginalia>3.|C. Siquis.|Clem. Du-|dum.|Clem. Dig-|num.|Clem. Ar-|chiepiscop&#xA770;|de priuile-|gijs priua-|tim conces|sis.</marginalia>
duplicia priuilegia. Quædam enim fe-
runtur per vniuersales leges, quarum
exempla sumi possunt ex cap. Siquis sua-
dente, Clement. Dudum, de Sepult. Cleme&#x0303;t.
vni. de Baptis. Clement. Dignum. de Cele-
brat. Missar. Clement. Archiepiscopo, de
Priuileg. Alia verò sunt priuilegia, quæ
priuatim conced&#x0169;tur per particularia
indulta, vel rescripta concessa particu-
laribus personis, vel cōmunitatibus, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0977.jpg/>
@@1@<SE977>970 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>Religionibus, Vniuersitatibus, vel etiā
Hospitalibus in quibus prius solent po-
ni concessiones, & postea adiungi præ-
cepta, vel prohibitiones sub censuris,
vt nemo talia indulta impediat, &c. In
prioribus priuilegijs affirmant Docto-
res, necessariam esse promulgationem;
de posterioribus autem negant. Hanc
distinctionem insinuat Felin. in capite<marginalia>Felin.</marginalia>
Cognoscentes, de Constit. n. 7. limit. 3. licet
enim primum membrum non ita clarè
exprimat, sicut secundum; vtrumq&#x0301;ue ta-
men intendit, vt ex discursu, & ratione
eius constat. Et in eam sententiam citat
Baldum, & alios, loquitur tamen indi-
stinctè de priuilegijs, vt fauores sunt,
vel vt sunt leges. Clarius tradit distin-
ctionem illam Glossa in Pro&#x0153;m. Cleme&#x0303;.<marginalia>Glossa.</marginalia>
verb. De cætero, & vtrumq&#x0301;ue membrum
amplectitur, estq&#x0301;ue sententia valde pro-
babilis, si rectè explicetur.</P>
<P>  Primum ergo membrum de legibus<marginalia>4.</marginalia>
communibus tribuentibus priuilegia,
probatur optimè ex l. Penult. C. de De-
curi. lib. 10. in fine ibi, Ex die, quo promul-
gata est. Ratio verò est, quia ante promul
gatione&#x0303; non habent vim legis; ergo an-
te promulgationem nullam vim obligā-
di habere possunt, siue ad effectum pri-
uilegij, siue ad quemcumq&#x0301;; alium. Con-
firmatur, quia in talibus legibus, vel pri
uilegium inseritur tanquam accessori&#x0169;
principali, vel ponitur vt principalis ef
fectus ipsius legis, propter quem stabi-
liendum lex fertur. Si priori modo con-
tineatur priuilegium in lege, necesse est
vt tanquam accessorium sequatur natu
ram principalis, & consequenter, sicut
lex requirit promulgationem, ita etiam
priuilegium, quod est accessori&#x0169; illius,
ergo nōdum constituto sufficie&#x0303;ter prin-
cipali, non poterit esse, vel obligare ac-
cessorium. Exemplum sumi potest ab in
dulgentiarum concessione, in quibus
habet etiam locum distinctio data: nam
frequentius quidem conceduntur pri-
uatim, aliquando verò dantur per lege&#x0303;
publicam, seu commune ius, vt patet ex
Extrauag. 1. de Reliq. & vener. Sanctor.
inter communes, cum similibus. Quan-
do ergo hoc posteriori modo dantur,
non possunt habere efficaciam, donec
lex ipsa promulgata sufficie&#x0303;ter sit pro-
pter rationes factas; idem ergo est in
præsenti. Et licet hoc exemplum prin-<-P>@@

<-P>cipaliter videatur procedere de priui-
legio, vt priuilegium est, nihilominus in
de à fortiori sequitur, idem esse de illo
dicendum, vt lex est. Nam si tale priui-
legium in ratione priuilegij non est ef-
ficax, imò nec subsistit ante promulga-
tionem, multo minus poterit obligare.
Et inde facilè probatur aliud membr&#x0169;,
vbi lex tota principaliter tendit ad cō-
stituendum priuilegium, & illud habet
quasi pro obiecto, & fine, vt videre licet
in canone Siquis suadente, & in Clementi-
nis allegatis, tunc enim lex nōdum pro-
mulgata non potest efficere suum prin-
cipalem effectum; ergo non potest obli-
gare ad priuilegium obseruādum, quod
nondum sufficienter constitutum est.</P>
<P>  Ex quo obiter infero, ipsum priuile-<marginalia>5.|Priuilegia|rium nōpos|se obligari|ad aliquid|ratione pri|uilegij, an-|te eius pro|mulgatio-|nem.</marginalia>
giarium non posse obligari ad aliquid
ratione, vel occasione sui priuilegij an-
te promulgationem priuilegij, vel legis,
ex qua nascitur talis obligatio. Expli-
catur ex suprà dictis: nam vel illa obli-
gatio nascitur ex priuilegio priuato,
seu in par ticularem cōmoditatem prin
cipaliter concesso, & tunc non est ipsum
priuilegium per se causa obligationis,
sed per accidens quasi remouens pro-
hibens, & ideo in ipso priuilegio non est
necessaria promulgatio, sed notitia, vt
infrà dicetur, tamen in lege per se obli-
gante necessario suppone&#x0303;da est promul
gatio, vt per se constat. Vel obligatio
nascitur ex priuilegio concesso commu
nitati principaliter intuitu illius, licet
singulis membris prosit: & tunc in tali
priuilegio includitur necessario lex ge-
neralis obligās totam communitatem,
& ideo necesse est, vt respectiuè sit suffi-
cienter promulgata, & in ratione com-
munis legis proposita, vt possit singu-
los de communitate obligare ad seruā-
dum, seu non violandum priuilegium;
ergo respectu priuilegiarij, vt obligari
possit priuilegio præsupponi debet pro
mulgatio sufficiens iuxta modum legis
obligantis.</P>
<P>  Secundum membrum distinctionis, &<marginalia>6.|De sec&#x0169;do|membro se&#x0303;|tentiæ pro-|positæ.</marginalia>
sententiæ propositæ non caret aliqua
difficultate. Nam licet priuilegium di-
catur lex priuata quoad effectum per
se, intentum, scilicet, fauore&#x0303; priuatum,
& ius speciale, quod constituit, nihilo-
minus quatenus vim habet cōtra alios,
respectu priuilegiati aliquod grauame&#x0303;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0978.jpg/>
@@1@<SE978>Cap. 24. Vtrum ad priuilegium necessaria sit promulgatio 971
<duolan 2><-P>aut obligatione&#x0303; illis imponendo, sic ha-
bet rationem legis communis, quia vni-
uersaliter loquitur ad omnes, & omnes
obligare potest, ad quos materia priui-
legij pertinuerit. Ergo vt tale priuile-
gium sub hac ratione obliget, necessa-
ria est promulgatio propria, qualis in le
ge communi postulatur. Antecedens vi-
detur notum ex terminis, & ex vsitato
tenore talium priuilegiorum. Conseque&#x0303;
tia verò probatur, quia eadem necessi-
tas, & ratio promulgationis inuenitur
in tali priuilegio sub dicta ratione spe-
ctato, vt ex discursu facto notum vide-
tur. Et confirmatur, quia lex priuilegij
alijs non promulgata facile poterit ab
eis ignorari, & ita poterunt ab obser-
uatione priuilegij excusari, neq&#x0301;ue ob eā
transgressionem merito puniri poter&#x0169;t
quia seclusa promulgatione nemo tene-
tur legis scientiam inquirere.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est, in huius-<marginalia>7.|Conclusio.</marginalia>
modi priuilegio non requiri propriam
promulgationem ad quancunq&#x0301;ue obli-
gationem, quę respectu aliorum ex illo
potest oriri. Probo primo exvsu, quia nō
solent talia priuilegia solenniter pro-
mulgari, & nihilominus censentur obli-
gare quant&#x0169; possunt, si sufficienter pro-
bentur, & notificentur. Secundo decla-
ratur ex re ipsa, nam hæc obligatio du-
pliciter potest intelligi exoriri. Primo
per naturalem resultantiā, & consequu-<marginalia>Duplex ti-|$unclear pro-|$unclearation.</marginalia>
tionem, sicut ex præscriptione sequitur
obligatio non priuandi alterum re legi-
timè præscripta; alio modo directè ra-
tione præcepti impositi in ipso priuile-
gio ab authore illius, sicut in bullis Pō-
tificijs, quæ in fauorem religionum, vel
alior&#x0169; expediuntur, fieri solet. Ad prio-
rem igitur modum obligationis non est
necessaria promulgatio priuilegij, sed
sufficit notitia, moraliter certa de iure
concesso alteri per priuilegium, quia
statim ex naturali ratione iustitiæ ori-
tur obligatio, facta in materia tali mu-
tatione, sicut facta donatione alicuius
rei alteri, statim resultat naturalis obli-
gatio non priuandi donatarium iure ac
quisito in talem rem, neq&#x0301;ue oportet, do-
nationem promulgari, sed satis est, vt sit
nota, sic enim concessio priuilegij est
veluti donatìo quędam. Vnde hoc non
procedit tantum in foro conscientiæ,
sed etiam in foro exteriori, si in illo pri-<-P>@@

<-P>uilegium sufficienter probetur, quod
onus priuilegiario incumbit. Et ita vi-
demus in iure canonico iuxta huius-
modi priuilegia passim proferri senten
tiam, nec in illis requiri promulgatio-
nem, sed probationem.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue etiam ad alium modum obli-<marginalia>8.</marginalia>
gationis necessaria est solennis promul
gatio, sed sufficiens præcepti intimatio
per authentica instrumenta, vel æqui-
ualentem probationem, vt consuetudo
etiam probat. Et ratio est, quia tale præ
ceptum non imponitur Ecclesiæ, aut ali
cui communitati per se, propter publi-
cum bonum, vel gubernationem, sed po
nitur vt particulare præceptum alijs
datum in fauorem priuilegiarij, solum
ad effectum, ac obseruantiam priuile-
gij, & ideò nō est in illo necessaria solen-
nis promulgatio, sed particularis noti-
ficatio accommodata fini talis præcep-
ti. Confirmari hoc potest, quia in tali
indulto priuilegium ipsum est principa
le, præceptum autem quasi accessori&#x0169;,
& ideò sequitur naturam principalis,
ideoq&#x0301;ue vt lex priuata reputatur, ad
quam solennis promulgatio non requi-
ritur. Deniq&#x0301;ue ob eandem causam cu-<marginalia>Cura notifi|candi priui|legium nō|spectat ad|principem,|sicut solet|cura solen-|nis promul|gationis.</marginalia>
ra notificandi priuilegium non spectat
ad Principem, sicut pertinere solet cu-
ra solennis promulgationis vbi est ne-
cessaria, sed spectat ad ipsum priuile-
giarium, qui poterit priuilegium suum
intimare, aut notum facere, provt sibi
vtile fuerit. Atq&#x0301;ue hoc tam in foro cō-
scientiæ, quam in foro exteriori locum
habet, quia eadem est vtriusq&#x0301;ue ratio,
supposita sufficienti probatione. Vn-
de si tale præceptum priuilegio inser-
tum habeat annexam excommunica-
tionem ipso facto, illam in conscientia
incurrit, qui contumax fuerit contra
tale præceptum, si sufficienter intima-
tum, & in iudicio exteriori talis ve-
niet declarandus, si eius cōtumacia, ha-
bita post sufficientem notitiam priuile-
gij, & præcepti in eo impositi sub tali
censura, legitime probetur.</P>
<P>  Statim vero occurrit dubitatio, quæ<marginalia>9.|De notitia,|vel proba-|tione requi|sita in pri-|uatis priui|legijs.</marginalia>
notìtia, vel probatio requiratur in his
priuatis priuilegijs, vt inferiores Præ-
lati, aut iudices, aut aliæ personæ, ad
quas pertinere potest teneantur, illis
parere, vel eis non contrauenire. Sed
quia hoc magis ad forum externum at-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0979.jpg/>
@@1@<SE979>972 Lib. 8. De legehumana fauorabili.
<duolan 2><-P>tinet, quam ad internum, breuiter illud
expediam. Nam in foro cōscientiæ suf-
ficit notitia priuilegij moraliter certa,
de qua probabiliter dubitari non pos-
sit, tunc enim quæsito aliquo falso colo-
re tergiuersari, & voluntati superioris
resistere non potest in conscientia esse<marginalia>Non suffi-|cere asser-|tione&#x0303; dicen|tis se habe-|re priuile-|gium licet|sit persona|bonæ famæ|& fide dig-|na, sed re-|quiri{t$}, aut|ostensio pri|uilegij, vel|alia proba-|tio, quæpru|denti arbi-|trio suffici-|at.</marginalia>
licitum. Ad hanc autem notitiam non
sufficit assertio dicentis, se habere pri-
uilegium, etiā si sit persona bonæ famæ,
& fide digna, vt communiter c&#x0169; Innoc.
tradunt Canonistæ in cap. Ex parte, de
Verb. significat. Et ratio est, quia nèmo
est in propria causa testis omni excep-
tione maior, & quia angelus sathanæ
transfigurat se in angelum lucis, & mul-
ta mala committuntur sub dolosa spe-
cie sanctitatis, & ideo non solum non
tenetur quis credere dicenti se habere
priuilegium ad effectum admitte&#x0303;di vs&#x0169;
eius, verum etiam nec recte faciet tam
facile credendo, regulariter loquendo,
propter pericula, & fraudes, quæ inter-
uenire possunt. Aliquando verò id fieri
poterit ex vrbanitate, quando non oc-
currit peculiaris causa suspitionis, non
verò ex obligatione. Ad hanc ergo ne-
cessaria est vel ostensio priuilegij, vel a-
lia probatio, quæ prudenti arbitrio, &
bona fide procedendo, sufficiens existi-
metur in conscientia.</P>
<P>  Multo verò magis in foro exteriori<marginalia>10.</marginalia>
necessaria est ostensio indulti per instru
mentum authenticum, vel in se demon-
stratum, vel saltem per testes probatum
iuxta superius dicta cap. 2 & tradita cō-
muniter à Doctoribus ibi citatis, & à
Syluest. verb. Exemptio, q. 5. & 7. ex cap.<marginalia>Syluest.|Gloßa.|Panormit.|Innoc.|Anton.|Henr.</marginalia>
Cum personæ, de Priuileg. in 6. vbi Glossa,
Doctores, & Panormit. in cap. Cum ordi-
nem, de Rescrip. Innoc. Anton. Henr. &
alij in dicto cap. Ex parte. Qui addunt li-
mitationem, dicentes, hoc esse necessa-
rium, quando priuilegium non est pu-
blicè notorium. Vnde insinuant, publi-
cam notitiam esse sufficientem proba-
tionem, vt tunc ostensio priuilegij po-
stulari nō debeat, nec iustè possit. Quod
intelligendum esse existimo, quando pu-
blica notitia non tantum est per famam
(quæ per se non facit sufficientem pro-
bationem, sed ad summum semiplenam)
sed etiam per vsum priuilegij commu-
nem, & notum. Tunc enim ipse vsus cō-
firmat priuilegium, & confirmat ius:<-P>@@

<-P>vnde si tantus sit, vt notoriam præscrip-
tionem legitime induxerit, illius proba-
tio, vel publica notitia sufficiet; si vero
nond&#x0169; sit cōs&#x0169;matapræscriptio, vel non
sit notoria, sufficiet ille vsus, vt nō priue
tur quis possessione, & vsu sui priuilegij,
intra sufficiens tempus ad tollendum il-
lud, vt latius Syluest. suprà q. 6. allegans
plures, prosequitur.</P>
<Z>CAPVT XXV.
Vtrum priuilegium nondum priuilegiario no-
tum, nec ab illo acceptatum conferre illi
poßit aliquod ius.</Z>
<P><INI3>V</INI3>Enio ad alteram parte&#x0303; de priui-<marginalia>1.</marginalia>
legio, vt priuilegium est, id est, vt
fauorabilem effectum in priuile-
giario operatur, & dat illi facultate&#x0303; il-
lo gaudendi: nam in illo vt sic considera-
to habet loc&#x0169; quæstio, quando incipiat
operari suum effectum. De tribus autem
temporibus dubitari potest, scilicet, an
à tempore concessionis, vel promulga-
tionis, vel notitiæ. Veruntamen de tem-
pore promulgationis nulla est hic ha-
benda ratio, quia in ordinarijs priuile-
gijs priuatis neq&#x0301;ue est necessaria, neq&#x0301;ue
fit promulgatio, vt dictum est. In priui-
legijs autem publicè concessis per lege&#x0303;
communem, & propriam, licet necessa-
ria sit promulgatio, nihilominus per il-
lam videtur priuilegij concessio con-
summari ex parte concedentis: nam an-
tea non est sufficienter facta, quia vol&#x0169;-
tas Principis antea non est sufficienter
proposita, & declarata. Et ita tota quę-
stio versatur inter concessionem, & no-
titiam, id est, vtrum statim à cōcessione
ante notitiam priuilegij consequatur
quis effectum, seu gratiam priuilegij, vel
(quod perinde est) an priuilegium ope-
retur circa ignorantem.</P>
<P>  Prima, & communis sententia est, ne-<marginalia>2.|Communis|sententi{a}|Gloß.</marginalia>
cessariam esse notitiam priuilegij ad cō
sequendum effectum illius. Ita Gloss. in
cap. Ex parte, de Concess. præb. in 6. verb.
Vim suam, & ibi Cardin. & in Pr&#x0153;m. Cle-
ment. verb. Vniuersitati, quæstion. 5. Ioan.<marginalia>Ioān. And.|Panormit.|Felin.|Innoc.|Barth.</marginalia>
Andr. & ferè alij expositores in dicto §.
Ex parte. Sequitur Panormitan. in cap.
Cognoscentes, num. 7. & ibi Felin. qui re-
ferunt Innocen. & alios, & idem sentit
Barthol. in l. Beneficium, ff. de Cōst. Princ.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0980.jpg/>
@@1@<SE980>C. 25. An priuileg. priuilegiario &#xA753;desse possit āte notitiā eius. 973
<duolan 2><-P>num. 4. & ibi Bald. num. 15. & communi-<marginalia>Bald.|Sancius.</marginalia>
ter Summistę, & plures alij, quos refert,
& sequitur Sancius lib. 3. de Matrimon.
disp. 36. num. 2. Fundamentum est, quia
priuilegium non acquiritur absenti; er-
go neq&#x0301;ue ignoranti; ergo nec operatur
in illo. Antecedens probari solet ex leg.
Qui absenti. ff. de Acquir. possess. vbi dici-
tur, libertatem non acquiri per rescri-
pt&#x0169; manumissionis, donec seruus sciat,
& acceptet. Idemq&#x0301;ue de legitimatione
dicitur in Authent. Quibus modis na-
turales efficiantur sui. §. Illud tamen, ver-
bo Generaliter, & idem de concessione<marginalia>C. Si tibi|absenti.</marginalia>
beneficij dicitur in capite Si tibi absenti,
de Præbend. in 6. & generaliter de pri-
uilegio id dicitur in dicto capite primo
de Concess. Præbend. licet non habea-
tur in decisione textus, sed in narratio-
ne. Ratio autem adæquata esse videtur,
quia ad effectum priuilegij non satis est
concessio actiua, sed debet etiam sup-
poni acquisitio passiua; hæc autem non
fit sine voluntate priuilegiandi accep-
tantis, quia beneficium non fit inuito,
neq&#x0301;ue aliquis potens vti voluntate ali-
quid acquirit non volens; ad volunta-
tem autem acceptandi necessaria est no
titia, quia voluntas non fertur in incog
nitum; ergo de primo ad vltimum pri-
uilegium operari non potest ante sui no
titiam circa ignorantem.<marginalia>3.|2. sente&#x0303;tia.</marginalia>
<P>  Secunda sententia extremè contra-
ria est, priuilegium habere suum effect&#x0169;
statim ac perfectè concessum est, etiam
si ab eo, cui conceditur, ignoretur. Pro
hac sententia citari solet Glossa in Pro-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
&#x0153;mio Clement. verb. De cætero. Sed si at-
tentè legatur, de promulgatione loqui-
tur, non de notitia. Tenent Gemin. in<marginalia>Gemin.|Archid.|Angel.</marginalia>
cap. 1. de Concess. Præben. in 6. Archid.
in capite Proposuisti, dist. 82. ad fin. An-
gelus verb. Renunciatio. n. 5. quando pri-
uilegium conceditur motu proprio, &<marginalia>Sanci.|Bart.</marginalia>
plures alios refèrt Sanci. suprà num. 1.
Fauet Barthol. in l. vltim. C. de Sentent.
passis. n. 5. vbi ait, restitutionem depor-
tati prodesse ignoranti, cum tamen illa
quoddam priuilegium sit. Et suaderi po
test ex l. Eius, qui in prouinci{a}, §. vlt. ff. Si
certum petatur, vbi dicitur, libertatem
testamento relictam acquiri ignoran-
ti; ergo pari ratione priuilegij benefi-
cium acquiritur: nam vol&#x0169;tas Principis
non est minus efficax, quàm voluntas<-P>@@

<-P>testatoris, imò ęquiparantur in Authe&#x0303;t.
de Nuptijs. §. Disponat, collat. 4. Et hinc
potest adiungi ratio, quia voluntas Prin
cipis est de se efficax ad conferendum
beneficium; ergo posita illa voluntate
efficaci Principis confere&#x0303;di priuilegi&#x0169;
Petro, sine vlla conditione, vel limita-
tione, statim conferet illud, & effectum
eius. Probatur consequentia, quia vol&#x0169;-
tas efficax statim operatur quod vult.
Antecedens verò probatur, quiavolun-
tas Principis superior est, & non indiget
voluntate subditi ad suum effectum. Vn-
de se sola potest auferre dominium sub-
diti ex iusta causa, vel irritare consen-
sum eius, & obligationem imponere ad
acceptandum; ergo etiam conferre ig-
noranti priuilegium. Quòd si inquiras,
quando sit censenda consummata con-
cessio priuilegij, vt effectum habeat an-
te notitiam. Gemin. suprà, & alij putant,
esse hoc tempus, cum primum rescrip-
tum priuilegij est authenticè confect&#x0169;,
& subscriptum, seu bullatum. Quod for-
tasse locum habet in foro exteriori, nā
in interiori (conseque&#x0303;ter loquendo) ma
nifestatio voluntatis Principis per ver-
ba, vel quocumq&#x0301;; modo erit sufficiens.</P>
<P>  Inter has sente&#x0303;tias extremas sunt alię<marginalia>4.|Tertia sen-|tenti{a}.</marginalia>
medię, quę moderātur, vel cōciliant prę
cede&#x0303;tes. Tertia ergo sente&#x0303;tia distinguit
de priuilegio cōcesso per statut&#x0169;, seu le-
ge&#x0303;, aut per rescript&#x0169;, vel priuatā cōces-
sione&#x0303;. Nā prim&#x0169; habebit effect&#x0169; ante no
titiā legis, non tamen secund&#x0169;. Ita distin<marginalia>Ioā de Im-|mol.</marginalia>
guit Ioan. de Immol. in c. 2. de Cōstit. vbi
ita concordat varia dicta Bart. in hac
materia. Nam in locis supra citatis in
prima opinione dicit, priuilegium non
prodesse ignoranti, & tamen de priuile-
gio lato per legem aliter sentit in locis
citatis in secunda sententia, & genera-
lius in l. Omnes populi, ff. de Iustit. & iur. n.
37. & in l. Penult. C. de Diuor. lib. 10. ite&#x0303;
Menoch. 2. de Arbitr. cent. 2. casu. 185.<marginalia>Menoch.</marginalia>
num. 45. & sequentib. Vnde hæc opinio
quoad posteriorem parte&#x0303; sequitur pri-
mam sententiam, & habent idem fun-
damentum. Quoad priorem verò limi-
tat illam. Et fundamentum specialita-
tis ex Menochio suprà, est quia priui-
legium datum à lege habet rationem
præmij, quod Princeps ex officio con-
fert ei, qui hoc, vel illud pro republica
egerit, non est autem minus dignus illo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0981.jpg/>
@@1@<SE981>974 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>præmio qui ignorans legem facit opus
requisitum ad illud, quàm qui sciens fa-
cit, imò quodammodo videtur dignior;
ergo non minus acquirit priuilegium.
Confirmatur, quia licèt sic operans ig-
noret in particulari legem offerentem
tale præmium, non ignorat in cōmuni,
se esse præmio afficiendum. Hanc verò
limitationem non admittunt Panormit.<marginalia>Panormit.|Felin.|Decius.|Iason.</marginalia>
Felin. & alij in cap. 2. de Constit. & spe-
cialiter illam impugnat Deci. lect. 1. n.
176. & de illa dubitat Iason in leg. Bene-
ficium. ff. de Constit. Princip. n. 51.</P>
<P>  Et re vera tam distinctio, quàm limi-<marginalia>5.|Infirma-|tur funda-|ment&#x0169; præ|dictæ sente&#x0303;|tiæ.</marginalia>
tatio non caret difficultate. Et in pri-
mis fundamentum non videtur satisfa-
cere. Primo, quia non est adæquatum:
nam potest esse priuilegium lege cōces-
sum, & non per modum præmij, sed pro-
pter paupertatem, vel propter religio-
sum statum, aut aliam piam causam. Se-
cundo quia etiam priuilegium non cō-
cessum per statut&#x0169; potest proponi per
mod&#x0169; præmij in aliquo certamine per
transitorium edictum ab homine pro-
positum; ergo etiam tale priuilegium
acquiretur ignoranti, si eodem modo
sit propositum. Vel certè si tale cōmo-
dum per edictum proposit&#x0169; non acqui-
ritur ignoranti, licet faciat actum pro-
pter quem præmium offertur, etiam nō
acquiretur propositum per statutum;
nam est eadem ratio: nam etiam edict&#x0169;
transitorium potest propter bonum cō
mune, vel aliquam rationem publicam
fieri, & quod sit magis, vel minus dura-
bile, videtur accidentarium. Nec minus
lex scientiam requirit, quam rescript&#x0169;,
nec è conuerso magis obstat ignoran-
tia rescripto, quam legi. Vnde si ad du-
cem belli Rex scriberet promittens in
præmium talem honorem. si talem ob-
tineret victoriam, & ille ante receptum
rescriptum obtineret victoriam, de il-
lo esset eadem ratio, quæ de præmio
proposito per statutum generale, quia
ille non esset minus dignus præmio, &
quia etiam militabat spe præmij; ergo
vel in vtroq&#x0301;ue casu admittenda est do-
ctrina, vel neganda, & ita distinctio, seu
limitatio non subsistit. Quòd si non fiat
vis in statuto, sed in hoc solum, quod
priuilegi&#x0169; proponatur per modum præ
mij: in primis habet generalem diffi-
cultatem, quomodo interueniat ibi ve-<-P>@@

<-P>ra ratio meriti, & præmij. Et deinde
non videtur posse reddi sufficiens ra-
tio, cur priuilegium propositum in re-
munerationem futuri operis acquira-
tur per opus antequam promissio, vel
collatio talis præmij ad notitiam ope-
rantis perueniat, & priuilegium remu-
neratiuum operis iam facti, & verè dig-
ni tali præmio non acquiratur ante no-
titiam concessionis, quia quod promis-
sio, seu collatio conditionata præcesse-
rit, cum fuerit ignorata, moraliter ni-
hil conferre potuit, quia in moralibus
perinde est, legem omnino ignorari, ac
non esse, quantum ad opus operantis.
Ac deniq&#x0301;ue fundamentalis ratio vnius
membri distinctionis æquè in altero lo-
cum habet, scilicet, quia priuilegium
non acquiritur sine acceptatione: nam
si hoc verum est in priuilegio remune-
ratiuo operis iam facti, cur non erit in
remuneratione operis faciendi? vel si
in vtroq&#x0301;ue necessaria est, à neutro, vel
ab vtroq&#x0301;ue haberi poterit sine notitia
concessionis. Est ergo difficilis pars il-
la, & tota distinctio.</P>
<P>  Quarta sententia cogitari potest c&#x0169;<marginalia>6.|Quarta se&#x0303;-|tenti{a}.</marginalia>
distinctione alia, etiam ex parte priui-
legij. Nam quoddam est concedens per
se, ac principaliter aliquod ius, dignita-
tem, aut potestatem, quæ per modum
actus primi confertur priuilegiario, vt
postea illo vti possit suo arbitrio; aliud
est per se, ac principaliter tollens onus
aliquod, vel impedimentum, aut obliga-
tionem, quam Princeps potuit impone-
re, & potest postea auferre per modum
dispensationis. Vnde huiusmodi priuile
gium potius conferri videtur per mo-
dum actionis, seu actus secundi, qui prin
cipaliter, & per se fit ab ipso conceden-
te priuilegium, & postea non habet no-
uos effect&#xA770; per se, sed quasi per accide&#x0303;s,
quatenus abstulit impedimentum. Exe&#x0303;-
pla in vtroq&#x0301;; me&#x0303;bro sunt facilia, & ideò
illa omitto. In priuilegijs ergo primi ge
neris admittitur prima sententia prop-
ter eius fundamentum, quia cum illa
conferant aliquid, requirunt accepta-
tionem recipientis. In priuilegijs au-
tem secundi generis præfertur secunda
sententia, quia in ea deficit fundamen-
t&#x0169; primæ sententiæ, imò potest formari
contrari&#x0169;. Nam onus obligationis, vel
impedimentum, quod per tale priuile-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0982.jpg/>
@@1@<SE982>C. 25. An priuileg. priuilegiario &#xA753;desse possit āte notitiā eius. 975
<duolan 2><-P>gium aufertur, sola Principis volunta-
te impositum fuit sine acceptatione al-
terius; ergo per eandem aufertur; ergo
statim operatur etiam circa ignoran-
tem, quia illius acceptationem non re-
quirit, & notitia priuilegij solum potest
postulari propter acceptationem. Et
hæc sententia quoad prius membrum
supponitur ex prima, quoad posterius
verò sumitur ex Soto in 4. distinct. 29.<marginalia>Soto.</marginalia>
quæst. 2. art. 1. quatenus supponit, im-
pedimentum dirimens auferri per dis-
pensationem concessam, etiam si igno-
retur, & ita matrimonium contractum
sub illa spe, vel coniectura, quòd Romæ
data sit dispensatio, ante propriam no-
titiam eius, validum esse, & permanere,
si postea constet, dispensationem iam
illo tempore fuisse expeditam. Quod
sequitur Veracruz in Speculo, 1. part.
dub. 19. in appendice. §. At si post dispen-<marginalia>Veracruz.|Lud. Lop.</marginalia>
sationem, & Ludouic. Lopez 2. p. tract. de
Matrimon. cap. 42. fol. 1087. colum. 1.
Sed in hac sente&#x0303;tia hoc posterius mem-
brum habet grauem difficultatem mo-
ralem, quam in capite sequenti inferius
commodius proponam.</P>
<P>  Quinta opinio distinguit aliter ex<marginalia>7.|Quinta se&#x0303;-|te&#x0303;tia distin|guens ex|parte effe-|ctus priui-|legij.</marginalia>
parte effectus priuilegij. Nam potest
esse perfectus, & integer, vel tantum
inchoatus, & secundum quid. Priori
modo fatentur auctores huius opinio-
nis, priuilegium non habere effectum
suum priusquam priuilegiarius notitiā
illius habeat, illudq&#x0301;ue acceptet, prop-
ter fundamentum primæ sententiæ, quā
dicunt isto modo esse intelligendam.
Posteriori autem modo aiunt procede-
re secundam sententiam, putant enim
necessarium, vt priuilegij concessio à
Principe facta statim incipiat habere
aliquem effect&#x0169;. Quod si inquiras, quis-
nam hic effectus sit? Aliqui respondent.
esse hunc, quia concessio illa, licet non-
dum in alterum transtulerit ius, nihilo-
minus retractari non potest, nec alteri
fieri, donec ille, cui facta est, post illius
notitiam habitam illam non acceptet.
Potestq&#x0301;ue fundari in cap. Si quis absenti,<marginalia>C. Siquis.</marginalia>
de Præbend. in 6. vbi hoc ipsum dicitur
de collatione beneficij absenti facta,
quia non habet effectum donec accep-
tetur, interim tamen mutari non po-
test. Ita docet Deci. suprà, allegans Car-<marginalia>Decius.</marginalia>
dinal. in Pro&#x0153;m. Clement. in verb. Vni-<-P>@@

<-P>u ersitatem. At profecto fundamentum in-
ua lidum est: nam collatio beneficij non
est priuilegium, sed res longe diuersa,
vt suprà dixi, à diuersis autem non fit
illatio. Præsertim quia illud, quod tex-
tus ille disponit, non est ex natura rei
tantùm, sed ex positiuo iure canonico.
Vnde Summus Pontifex, qui non ita sub
ijcitur iuri positiuo, sicut reliqui, bene
potest collationem factam absenti ante
aceptationem mutare sine vlla iniusti-
tia, licèt fortasse requirat aliquam cau-
sam; ergo non licet extendere illam dis
positionem ad priuilegij cōcessionem,
sicut non licet illam extendere ad alias
donationes, vel promissiones non ac-
ceptatas; ergo nec ad priuilegium. De-
inde vt notauit Couarr. 3. Var. cap. 16.<marginalia>Couar.|Notādum|discrimen|inter priui|legium. &|collatione&#x0303;|beneficij.</marginalia>
num. 1. differentia notanda interuenit
inter priuilegium, & collationem bene-
ficij. Nam Prælatus tenetur ex officio
suo conferre beneficium, & ideo post-
quam semel functus est officio suo, non
permittitur ei retractare actum, nec al-
teri conferre beneficium, donec alius
prouisus non acceptet. At cōcessio pri-
uilegij non fit ordinariè ex obligatione,
sed ex gratuita voluntate concedentis,
& ideo talis concessio non comprehen-
ditur sub dispositione illius textus. Vn-
de concluditur, falsum esse, quod illa
sententia sumit, nam potius per se lo-
quendo, priuilegium est liberè reuoca-
bile à concedente priusquam accepte-
tur, vt tenet Couar. suprà, & Menoch.<marginalia>Couar.|Menoch.</marginalia>
de Arbitr. lib. 2. cent. 2. casu. 185. n. 46.
& 47. qui plures alios referunt, & ex di-
cendis magis constabit.</P><marginalia>8.|Roder.|Alia expo|sitio dictæ|distinctio-|nis.</marginalia>
<P>  Alio modo visus est dictam distinctio-
nem exponere Emanu. Roder. tom. 1.
Quæstion. Regul. q. 7. art. 6. dicens, per
priuilegium statim acquiri ius ignorā-
ti, licèt non conferat illi statim omnem
suum effectum. Et hanc dicit esse cōmu-
nem sententiā Bart. Panorm. & Cardin.
locis citatis, Iason. in l. vlt. ff. de Constit.<marginalia>Iason.</marginalia>
Princi. & vtitur argumento à simili, quo
Bart. etiam vtitur, nam per legatum ac-
quiritur ius legatario, etiam ignoranti,
l. Cum pater. §. Surdo. ff. de Leg. 2. Quod ius
non est in re, quia non est domini&#x0169; vsq&#x0301;;
additam ab hærede hæreditatem, iuxta
l. Si tibi homo. §. Cum seruus. ff. de Leg. 2. & l.<marginalia>Glossa.|Bart.|Couar.</marginalia>
Atitio. ff. de Furtis, quibus locis Glossæ,
Barthol. & Doctores id notant, & Co-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0983.jpg/>
@@1@<SE983>976 Lib. 8. De lege humana fauor abili.
<duolan 2><-P>uarr. in capite Rainaldus, de Testament.
§. 1. numer. 1. & Anton. Gom. 1. tomo<marginalia>Anto. Go-|mez.</marginalia>
Variar. cap. 19. num. 7. Illud ergo ius
legatarij in principio imperfectum est;
idem ergo erit in priuilegio, nam (vt di-
xi) æquiparantur. Hæc verò sententia si
aliquid intendit per hanc explicatio-
nem, quod sit diuersum à præcedenti,
minus verisimilis est; oportebit enim,
vt illud ius, quod acquiri dicitur priui-
legiario ignoranti, saltem sit ius ad re&#x0303;,
tum quia nullum aliud potest intelligi
ante ius in re, quod per acceptationem
acquìritur; tum etiam quia tale cense-
tur esse ius legatarij ignorantis ad lega-
tum saltem ante aditam hæreditatem;
hoc autem dici non potest; ergo.</P>
<P>  Ostendo assumptum in minori pro-<marginalia>9.</marginalia>
positione, excludendo æquiparationem
cum legato, nam licet in hoc seruent
aliquam proportionem, quòd sicut le-
gatum pendet à voluntate testatoris,
per quam fit, ita priuilegium à volunta-
te concedentis, nihilominus simpliciter
sunt longè diuersa, & non oportet, vt in
omnibus seruent similitudinem, & præ-
sertim in his, quæ per speciale ius sunt
disposita in legato, & non in priuilegio,
quale est illud, quod assumitur. Et præ-
terea in hoc ipso intercedit notabilis
differentia, nam legatum non dat ius,
nisi post mortem testatoris, quando vo-
luntas eius retractabilis non est. Priui-
legium autem à concedente, qui viuere
supponitur, retractari potest, dum ac-
ceptatum non est. Præterea in priuile-
gijs dispensantibus, seu datis tantum ad
auferenda onera, non potest intelligi
tale ius ad rem; imo nec aliquis effectus
prior ipsa dispensatione, vel ablatione
vinculi, pręter delegationem ad dispen-
sandum, de qua certum est, non com-
parari ante acceptationem, neq&#x0301;ue ali-
quod ius ad illam. Vnde etiam de alijs
omnibus priuilegijs concessiuis, sine
fundamento, vel doctrinæ consequutio-
ne fingitur tale ius ad rem. Nam peto,
contra quem est illud ius? maxime enim
contra concedentem, quia contra alios
esse non potest, vt constat, sed neq&#x0301;; con-
tra concedentem vllum insurgit ius, vel
obligatio, cum eius concessio, quæ est
quasi quædam donatio, non dum fuerit
acceptata, & consequenter liberè po-
tuerit reuocari; ergo. Vnde contra il-<-P>@@

<-P>lud membrum generaliter procedit ra-
tio, quæ pro altero fit, quia illud ius,
quodcumq&#x0301;ue sit debet esse effectus pri-
uilegij; at hoc esse non potest, quia pri-
uilegium nihil operari potest in non d&#x0169;
volentem, & acceptantem. Nec enim
minus requiritur acceptatio ad acqui-
re&#x0303;dum ius ad rem, quàm in re, vt in alijs
donationibus constat, ideò enim liberè
reuocari possunt ante acceptationem,
saltem stando in communi iure. L. Ab-
senti. ff. de Donat. l. Ne ambigi. C. eod.
Deniq&#x0301;ue plus est, acquirere ius, siue in
re, siue ad rem, quam donationem fieri
irreuocabilem, sed priuilegium ante no
titiam, & acceptationem non est irre-
uocabile; ergo signum est, non contulis-
se aliquod ius.</P>
<P>  Sexta ergo sententia distinguit aliter<marginalia>10.|Sexta sente&#x0303;|tia aliter di|stingue&#x0303;s ex|parte modi|conceden-|di priuile-|gium.</marginalia>
ex parte modi concedendi priuilegi&#x0169;,
interdum enim fit propria sponte con-
cedentis priuilegiario non petente, nec
per se, nec per alium, & tunc censet pro
cedere primam opinionem propter f&#x0169;-
damentum suum. Aliquando verò con-
ceditur priuilegium ad petitionem par
tis, quam per se, vel per epistolas, aut
nuncium facit, & tunc iuxta hanc sen-
tentiam statim à concessione incipit
operari. Quia statim, ac priuilegium
datur, acceptatur, vel per procurato-
rem, vel per epistolas, imò acceptatio
tunc videtur antecedenter facta ex vi
petitionis quasi sub conditione, si Prin-
ceps concedat; ergo nulla superest necessi-
tas notitiæ concessionis in priuilegia-
rio ad effectum priuilegij; quia solum
propter acceptationem postulatur; er-
go nihil aliud est, quod ex parte priuile-
giarij desideretur; ergo cum voluntas
Principis sit efficax, statim operatur.
Et hanc sente&#x0303;tiam tradit Syluest. verb.
Priuilegium. q. vlt. & verb. Renunciatio, q. 4.<marginalia>Syluest.|Tabien.|Rosel.|Sanci.</marginalia>
Tabien. verb. Indulgentia, q. 20. Rosel. n.
8. sequitur Sanci. referens plures lib. 1.
de Matrim. disp. 6. num. 29. Et hæc sen-
tentia forte non est contraria primæ,
nam eosdem ferè habet auctores; sed
est eius declaratio, & moderatio, pro-
ximeq&#x0301;; ad veritatem accedit, aliqua ta-
men maiori indiget explicatione, quæ
partim restrictionem maiorem, partim
aliquam ampliationem contineat. Igi-<marginalia>Duplex se&#x0303;-|sus quæstio|nis.</marginalia>
tur in primis aduerto, quæstione&#x0303; hanc
posse tractari de possibili, vel de facto,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0984.jpg/>
@@1@<SE984>C. 25. An priuileg. priuilegiario &#xA753;desse possit āte notitiā eius. 977
<duolan 2><-P>id est, an dans priuilegium, si velit, pos-
sit illud ita conferre, vt ante notitiam
priuilegiarij habeat suum effectum in
illum; vel an, licèt Princeps hoc possit,
nihilominus de facto, & secundum lege&#x0303;
ordinariam nunquā illud ita concedat.
Deinde considero, aliquando talem esse<marginalia>Ad alique&#x0303;|effect&#x0169; pri-|uilegij re-|quiritur ac|ceptatio ad|alium verò|minimè.</marginalia>
effectum priuilegij, vt ad illum morali-
ter non requiratur consensus, vel acce-
ptatio priuilegiarij, vt est v. g. exemptio
alicuius, vt excommunicari non possit,
quia hic effectus non fit in illo directè,
sed resultat in illo, aufere&#x0303;do ab alio po-
testatem excōmunicandi illum. Sæpius
verò effectus priuilegij talis est, vt re-
quirat acceptationem recipie&#x0303;tis, vt est
concessio potestatis ad eligendum cō-
fessorem, vel ad audie&#x0303;das confessiones:
nam hæc priuilegia renunciari possunt,
& per renunciationem perduntur, vt in-
frà oste&#x0303;detur, ergo maiori ratione per
refutationem (vt sic dicam) vel non ac-
ceptationem non recipientur; ergo sig-
num est, requirere acceptationem. De-
niq&#x0301;; aduerto, inter priuilegia quædam<marginalia>Notitiapri|uilegij ad|quem effe-|ct&#x0169; requi-|ritur.</marginalia>
esse, quorum effectus potest habere ali-
quem vsum, vel fruct&#x0169; in priuilegiario,
antequam habeat notitiam illius, vt est
priuilegium, per quod eximitur ab ali-
quo onere p&#x0153;nali, vt est immunitas à
censura, vel à tributo, &c. Alia verò s&#x0169;t
priuilegia, quorum effectus etiamsi fiat
ante noti tiam priuilegiarij, non potest
in illo habere vsum, vel fructum mora-
lem sine periculo peccati, vt est dispen-
satio in obligatione legis, vel in impe-
dimento matrimonij: nemo enim potest
licitè vti tali dispensatione ante noti-
tiam eius.</P>
<P>  Dico ergo primò. In Principe supre-<marginalia>11.|Datur pote|stas in su-|premoprin|cipe dandi|priuilegi&#x0169;|quod ope-|retur suum|effect&#x0169; an-|tequā per-|ueuiat ad|notitiā pri-|uilegiati.</marginalia>
mo concedente priuilegium, non deest
potestas ad conferend&#x0169; illud cum tanta
amplitudine, & efficacia, vt statim ope-
retur suum effectum in priuilegiario nō
dum habente notitiam priuilegij. Hanc
assertionem supponunt auctores sec&#x0169;-
dæ sententiæ, quam in hoc sensu admit-
to, & non in alio. Item ex parte illam ad-
mittunt auctores tertiæ, & quartæ sen-
tentiæ, & satis expresse illam indicauit
Syluest. suprà, vbi cum dixisset, priuile-
gium motu proprio concessum non ha-
bere effectum ante sui notitiam, addit
limitatione&#x0303;, Nisi appareat de voluntate con-
traria concedentis, supponit ergo non dees-<-P>@@

<-P>se illi potestatem, & eode&#x0303; modo loquuti
sunt Angelus, & Rosel. & expresse Filin.<marginalia>Angel.|Rosel.|Felin.</marginalia>
in dicta limitatione 3. Vnde ferè reliqui
auctores negātes de facto hunc effect&#x0169;,
vtuntur coniecturis indicantibus vol&#x0169;-
tatem concedentis, non verò nituntur
in defectu potestatis. Et consequenter
non sentiunt, hoc repugnare priuilegio,
vt priuilegium est. Ratio ergo est, quia
ex parte priuilegij non potest assignari
repugnantia; ergo neq&#x0301;ue ex parte Prin-
cipis potest assignari ratio, cur desit po
testas. Declaratur antecede&#x0303;s, simul pro
bando consequentiam, quia vel illa re-
pugnantia est contra legem naturalem,
& hæc nulla est, vt statim ostendam dis-
curre&#x0303;do per omnes modos, seu effectus
priuilegiorum, qui ab omnibus opinio-
nibus relatis tanguntur; vel est contra
legem positiuam, & huic derogare po-
test Princeps supremus per suam pote-
statem legislatiuam, vel dispensando se-
cum in tali iure, vel per interpretatio-
nem, aut alio modo se ab illa eximendo,
& sic ablata repugnantia, non deerit in
illo potestas ad concedendum illo mo-
do priuilegium; nam hęc æquè suprema
est, ac potestas legislatiua.</P>
<P>  Declaratur autem hæc ratio, & ro-<marginalia>12.|Confirma-|tur assertio|Primò.</marginalia>
boratur assertio, discurrendo per om-
nes distinctiones tactas ab alijs aucto-
ribus. Et in primis in priuilegijs, quæ cō
sistunt tantum in ablatione oneris im-
positi à Principe, vel republica, aut à
lege, videtur res clara propter ratione&#x0303;
factam in quarta sente&#x0303;tia, scilicet, quia
illud onus à voluntate Principis mana-
uit, non spectato consensu, vel scientia
eius, cui imponitur, & ab illa pendet;
ergo per eandem solam potest auferri,
nō expectata notitia, vel acceptatione
subditi. Dices; dispensatio in lege est
ablatio oneris à lege impositi, & tamen
requirit consensum recipientis, vt com
muniter dicitur. Respondeo, quidquid
sit de facto, de potentia absoluta dis-
pensantis, falsum est assumptum. Po-
test enim Papa clericum in sacris ha-
bilitare ad matrimonium, etiam inui-
tum, imò illi præcipere, vt contrahat
illud, si ad cōmune bonum Ecclesiæ, vel
alicuius regni viderit expedire, potest
etiā Prælatus religionis dispe&#x0303;sare in ie-
iunio c&#x0169; subdito nō pete&#x0303;te, imò de se re
pugnāte, & illi præcipere, vt nō ieiunet.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0985.jpg/>
@@1@<SE985>978 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>Non est ergo necessaria simpliciter ac-
ceptatio partis ad dispensatione&#x0303;; ergo
neq&#x0301;; est necessaria ad effectum priuile-
gij includentis dispensationem, quale
est omne illud, quod onus tant&#x0169; aufert.
Est autem hoc euidentius in priuilegio
auferente onus tantum p&#x0153;nale, quod
potest conferre fructum sine periculo
conscientiæ, quia tunc non solum repug
nantia, verum etiam indecentia osten-
di non potest in tali priuilegio. Ergo nō
est extra potestatem Principis conce-
dentis. Quando verò effectus priuilegij
coniunctus est cum periculo conscien-
tiæ subditi, tunc videri quidem potest
esse supra potestatem, quia non est ad
destructionem, sed ad ædificationem.
Veruntamen etiam tunc forte non ita
deest, vt factum non teneat, sed solum
ne licitè fiat, quia illud periculum non
est per se, sed ex malitia abutentis pri-
uilegio. Vel certè licèt demus ibi dees-
se potestatem, non est per se ex ratione
priuilegij, sed per occasionem adiun-
ctam. Addo etiam, tunc non esse neces-
sariam acceptatione&#x0303; priuilegiarij, sed
ad summum notitiam, vt in sequentibus
explicabo.</P>
<P>  Præterea in priuilegijs concedenti-<marginalia>13.|Probatur|secundo.|Bart.</marginalia>
bus ius, vel potestatem aliquam, Barth.
& alij allegati in tertia opinione, admit
tunt, saltem mediante lege, vel statuto
posse Principem hoc facere. Difficulta-
tes autem ibi obiectæ ostendunt, non
esse maiorem repugnantiam in priuile-
gijs priuatis, quæ per rescripta conce-
duntur, quod attinet ad potestatem cō-
cedentis. Præcipua verò ratio, vel sum-
ma omnium est, quia si in his esset neces
saria notitia priuilegij ad assecutionem
eius, maximè propter acceptationem;
hæc autem necessitas eadem est, in pri-
uilegijs eiusdem rationis datis per le-
gem, vel si non repugnat, dari ante ac-
ceptationem, & notitiam per legem,
neq&#x0301;ue alio modo repugnabit. Quia nul-
la ratio repugnantiæ assignari potest,
quidquid sit de voluntate Principis, an
magis vno modo ostendatur, quàm alio
quod infrà videbimus. Pręterea hoc vi-
detur certum quoad notitiam priuile-
gij, quando tale priuilegium concedi-
tur ad petitionem priuilegiandi absen-
tis per epistolam, vel nuncium. seu pro-
curatorem, quia ibi non deest accepta-<-P>@@

<-P>tio saltem per alium, quæ in donationi-
bus, & alijs humanis contractibus suffi-
cit, vt constat; ergo etiam in priuilegijs
sufficiet, vt rectè dicebat fexta opinio,
quæ nō solum de possibili, sed etiam de
facto admittit hanc partem in omnibus
priuilegijs per procuratorem obtentis
propter dictam rationem. Vnde conse-
quenter in fert, non esse necessariam no
titiam priuilegij, quia hæc maximè po-
stulatur propter acceptatione&#x0303;. De qua
illatione ad factum applicata infrà di-
cam: nunc verò saltem de potestate vi-
detur optima, quia priuilegium non re-
quirit, vt ille, cui datur, per se illud ac-
ceptet; ergo acceptare illud potest per
alium; ergo statim potest illud obtinere
ante notitiam concessionis factæ; ergo
in concedente non deest potestas, nec
reddi potest ratio, cur talis notitia ne-
cessaria sit.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue generalius probatur etiam<marginalia>14.|3. proba-|tur.</marginalia>
in priuilegijs concessiuis, non esse ita
necessariam acceptationem etiam per
alium, quin sit in Principe potestas ad
conferend&#x0169; illa cum effectu motu pro-
prio, & statim, antequam ad notitiam
priuilegiarij deueniat. Primo quia ad
acquirendum cōmodum ex natura rei
videtur sufficere generalis vol&#x0169;tas for-
malis, vel virtualis, quam omnes homi-
nes habe&#x0303;t, acceptandi quidquid sibi est
cōmodum, & moralis præsumptio, quæ
interd&#x0169; est maxima; ergo in rigore hæc
sufficiet, vt Princeps supremus sua vo-
luntate efficaci, & suprema potestate
cōferat priuilegium cum effectu alicui
non petenti, nec cogitanti de illo. Sec&#x0169;-
do explicatur hoc amplius. Nam licet
in promissionibus, & donationibus hu-
manis, vt habeant effectum, & obliga-
tionem inducant, regulariter sit neces-
saria acceptatio, vt n&#x0169;c suppono, tame&#x0303;
non est hoc tam intrinsece necessarium
ex iure naturæ, quin virtute legis huma
næ possit interdum sequi effectus, vel
oriri obligatio, etiam ante acceptatio-
nem, vt de legato suprà dicebamus, &
de donatione, vel promissione facta ab-
senti, si promittens, vel donans moria-
tur, antequam alter possit acceptare,
multi tenent, & de promissionibus hu-
manis causa pietatis, vel boni publici
aliqua iura disponunt, vt videri potest<marginalia>Couar.</marginalia>
in Couarruuia 1. Var. cap. 14. num. 16.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0986.jpg/>
@@1@<SE986>C. 25. An priuileg. priuilegario &#xA753;desse poßit ante notitiā eius. 979
<duolan 2><-P>Molin. 2. tom. de Iustit. disp. 263. & latius<marginalia>Molina.|Tiraq.|Felin.</marginalia>
Tiraq. de Priuileg. piæ causæ priuileg.
116. & Felin. in cap. 1. de Pactis. n. 7. & de
infante est certum, donationem illi factā
esse ratam sine vlla acceptatione, ex l.
Iubemus. C. de Emancip. lib. & alijs, quæ
refert. Sanci. lib. 1. de Matrim. disp. 6. n.
15. & 27. ergo maiori ratione potest
Princeps concedens priuilegium face-
re validam concessionem priuilegij, &
efficacem, si velit absq&#x0303;; dependentia ab
acceptatione alterius. Hoc etiam con-
firmant exempla adducta in secunda se&#x0303;-
tentia, licèt certa non sint. illis tamen
admissis ad summum probant potesta-
tem ex facto aliquo in casu speciali, ex
quo non licet inferre generalem regulā
de priuilegijs, prout de facto concedun
tur, quia ex particularibus factis nō fit
recta argumentatio vniuersalis. Pote-
stas autem colligitur, saltem vbi iusta
causa interuenit. Proceduntq&#x0301;ue dicta
exempla, & rationes non tantum de iu-
re ad rem, sed etiam de iure in re quam-
uis reuocabili, seu renunciabili per pri-
uilegiarium, cum primum ad notitiam
eius deuenerit, sicut de legatario dici-
tur, post aditam abhęrede hæreditate&#x0303;.
Et hæc magis in sequenti assertione ex-
plicabuntur.</P>
<P>  Dico ergo secundo. Priuilegia nō ita<marginalia>15.|Regulari|ter non con|ceditur pri|uilegi&#x0169; ad|operād&#x0169; su|um effect&#x0169;|ante notitiā|aliquā pri-|uilegiarij.</marginalia>
regulariter cōceduntur, vt effectum pri
uilegiario directe conferant ante noti-
tiam, vel acceptatione&#x0303;, saltem per pro
curatorem, vel Epistolam. Ita interpre-
tor primam opinionem, quam sequor.
Et probo, quia inte&#x0303;tio concedentis re-
gulariter talis non est, nec verba priui-
legiorum hoc indicant, nec moralirer
loquendo expedit taliter priuilegia cō-
cedi: ergo de facto non ita fit, licet po-
testas nō desit. Cōseque&#x0303;tia clara est. Pri-
ma aute&#x0303; pars antecede&#x0303;tis pèdet ex alijs
duabus; secundaverò ad factum spectat,
illud aute&#x0303; etiam pendet ex vltimo me&#x0303;-
bro, nam si ille modus concedendi pri-
uilegium moraliter non expedit, profe-
cto admittendus non est in aliquo priui-
legio, nisi verba omnino cogant, ita vt
alium sensum habere non possint; vix
autem ostendetur priuilegium habens
talia verba, & nos affirmare possumus
nunquam vidisse, etiam si multa videri-
mus, & certè tot auctores, qui negant
hanc efficaciam priuilegijs, satis signifi-<-P>@@

<-P>cant regulariter non vidisse priuilegia,
quæ haberent verba significantia talem
voluntatem concedentis; ergo merito
dicere possumus, verba priuilegiorum
regulariter hoc nō indicare. Hæc vero
pars simul cum tertia, melius ostende-
tur, discurre&#x0303;do per priuilegia iuxta par
ticulares opiniones recitatas.</P>
<P>  Et primo circa priuilegium conces-<marginalia>16.|Probatur|dictadoctri|na circapri|uilegi&#x0169; con|cessum per|legem, vel|statutum.</marginalia>
sum per legem, vel statutum aduerto, ad
effectum talis priuilegij in primis ne-
cessarium esse, vt talis lex sit sufficie&#x0303;ter
promulgata iuxta dicta in priori parte
huius capitis, quia talis lex, & priuilegi&#x0169;
eius in communi, & pro aliqua commu-
nitate ferri debet, alioqui non magis
erit lex, quam cętera priuata priuilegia
lex autem communis, & generaliter la-
ta ante promulgationem non dum est
vera lex, & cōsequenter nullum effect&#x0169;
legis, etiam priuilegiatiuum habere po-
test. Vnde etiam si ante promulgatione&#x0303;
haberet quis notitiam talis legis, & effe-
ctum eius desideraret, non posset illo
gaudere. Facta autem promulgatione,
iam datur notitia publica legis, & con-
sequenter etiam priuilegij, & similiter
est acceptatio communis, & publica,
eo ipso, quod per totam communitate&#x0303;
non est publicè, & sufficienter renuncia
tum legi, ac priuilegio, vt nunc supponi-
mus. Ergo iam tale priuilegium non ha
bet suum effectum sine notitia, & acce-
ptatione per se requisita, vt fic dicā. Per
accidens autem contingere potest, vt
priuata persona, quæ sit pars communi-
tatis, cui per se primo priuilegium con-
ceditur, ignoret illud, vt sæpe continge-
re potest in religiosis, & tunc verum
est, ignorantiam per se non impedire
effect&#x0169; priuilegij, quia iam illud est ac-
ceptatum, & non pendet ex priuata no-
titia particularis personæ. Dico autem
per se non impedire effectum, quia per-
accidens potest impedire aliquíd, quod
pendet ex conscientia operantis. Vt. v.<marginalia>An valeat|absolutioda|ta à priuile|giato nesci-|ente priui-|legium.</marginalia>
g. si religiosus habeat priuilegium suę
religioni concessum ad absoluendum ab
aliquo casu reseruato, & ignorando pri-
uilegi&#x0169; absoluat temerè à tali casu, non
excusatur à graui peccato, quia hoc pe&#x0303;-
det ex conscientia, & conscientia pen-
det à notitia priuilegij.</P><marginalia>17.</marginalia>
<P>  Imò graue dubium est, an talis abso-
lutio valeat, quia iuxta regulam Iurista-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0987.jpg/>
@@1@<SE987>980 Lib. 8. De lege humana fauo rabili.
<duolan 2><-P>r&#x0169;, quandiu quis ignorat iurisdictione&#x0303;
se habere, nō valet quod agit, nam vsus
iurisdictionis non conceditur ignoran-
ti, vt sumitur ex l. Hæc autem. §. Non defendi
ibi, debet constare Prætori. ff. Ex quib. cau. in
possess. & tradit Barth. in l. Multum. ff. de<marginalia>Barth.</marginalia>
Condit. & demonst. n. 2. & in l. Barbarius. ff.
de Offic. Prætor. in Repet. n. 18. quę po-
tius est Baldi ibid. Lect. 2. nu. 27. & 28. &<marginalia>Bald.|Felin.|Vanti.|Sanci.</marginalia>
Felin. in cap. Ecelesia, verb. Decimo, nu. 14.
de Constitut. vbi plures alle gat, & alios
refert Vanti tract. de Nullita. titulo. de
Nullit. ex defectu iur. nu. 53. & 167. Sanc.
lib. 3. de Matrim. disp. 36. n. 8. ergo si hoc
principium etiā in foro p&#x0153;nitentiæ lo-
cum habet, talis absolutio non erit vali-
da. Eritq, ratio specialis, quia est priui-
legium concedens iurisdictionem pro
tota religione, & non dat illam, nec ap-
plicatur particulari personæ, nisi scien-
ti, & acceptanti. Quod quidem maxime
procedet, si ille absoluat, putans se non
habere iuridisctionem, quia t&#x0169;c vix po-
test habere intentionem absoluendi. Si
aute&#x0303; absoluat existimās sehabere iuris-
dictionem non tamen ex priuilegio, sed
ex alio errore, vt quia putat, casum non
esse reseruat&#x0169;, vel quid simile, tunc pro-
babile est, absolutionem esse validam, &
re vera habere priuilegi&#x0169;, & iurisdictio-
nem, quamuis ignoret in particulari,
quia vol&#x0169;tatem generale&#x0303; habuit gaude&#x0303;-
di, & vtendi priuilegijs ordinis, & volun
tatem etiam habet absoluendi, & igno-
rantia priuilegij est error valde priua-
tus, qui non excludit priuilegium, nec
generalem intentionem. Accedit, quòd
principium illud Iuristarum habet loc&#x0169;
in iurisdictione contentiosa, nō vero in<marginalia>Bald.</marginalia>
iurisdictione voluntaria, vt tradit Bald.
in Authent. Matri. Cod. Quando mulier.
tut. &c. & sequitur Felin. suprà in fine, &<marginalia>Felin.|Barth.</marginalia>
scholi. Barth. vbi suprà. Similiter cleri-
cus coniugatus habens cōditiones à iu-
re requisitas, vere gaudet priuilegio fo-
ri, licèt illud ignoret, nō excusabitur au-
tem à peccato, non obediendo iudici
seculari, & ex conscientia erronea resi-
stendo illi, cum id facere non possit in-
tuitu priuilegij, c&#x0169; illud ignoret. Et alia
exempla in his generalibus priuilegijs
facilia sunt.</P>
<P>  In legibus autem concedentibus pri-<marginalia>18.|Priuilegia|per mod&#x0169;</marginalia>
uilegia per modum pręmij operis, vel
laboris subeundi, de quibus Bart. & ter-<-P>@@

<-P>tia opinio specialiter loquuntur, opor-<marginalia>præmij quā|do habent|effect&#x0169; abs-|que notitia|accipie&#x0303;tis.</marginalia>
tet aduertere, in primis necessari&#x0169; esse,
vt verba priuilegij contineant donatio-
nem ipso facto, & non tantum promis-
sionem de futuro. Quia alias impossibi-
le est, vt priuilegium statim sit concess&#x0169;
ignoranti, sed ad summum vel orietur
obligatio in Principe ad implend&#x0169; pro-
missum, vel operanti acquiretur ius ad
pręmium promissum, non vero in re. Si-
cut enim in legibus p&#x0153;nalibus non in-
curritur statim p&#x0153;na per solam cōmi-
nationem imposita, nisi lex dicat, Ipso iu-
re, vel ipso facto; ita profecto necessario
dicendum est in pręmio. Nam licèt fa-
uores magis ampliandi sint, non tamen
vltra vim verborum; verba autem pro-
missiua nō significant donationem, nec
verbum de futuro significat effectum
præsentaneum; licet ergo lex dicat, qui
hoc fecerit, fiet nobilis, aut ei promitti-
tur talis immunitas, non fiet nobi lis, vel
immunis ipso facto, imò nec sciens lege&#x0303;
poterit statim sua authoritate priuile-
gium vsurpare, quia ex vi talium verbo-
rum ei non conceditur talis facultas.
Rarò aute&#x0303; (vt existimo) inuenietur lex,
quę per huiusmodi verba priuilegia cō-
cedat in pręmium futurorum operum.
Qua muis probabile sit, si lex dicat de
præsenti, facienti tale opus concedim&#xA770;
talem immunitate&#x0303;, vel imperatiuè hoc
faciens sit i&#x0303;munis ab oneribus, vel quid
simile, hoc satis esse, vt priuilegium cen-
seatur illi concessum ex vi talis legis.</P>
<P>  Vlterius autem aduerto, etiam posi-<marginalia>19.|Dubium.</marginalia>
ta tali lege dubitari posse, an priuile-
gium illud quoad dominium, & omnes
effectus suos acquiratur ìpso facto sine
notitia, & declaratione Principis. Sicut
enim pęna legis, licet ipso facto impona
tur, regulariter non mandatur execu-
tioni, donec causa eius authenticé de-
claretur ita verisimiliter credi potest,
non esse me&#x0303;tem Principis, vt tale priui-
legium statim vsurpetur priuata autho-
ritate, antequam de causa, seu de condi-
tione impleta iuridice constet per de-
clarationem Principis, vel alterius, qui
eius potestatem habeat. Nam hoc postu
lat cōueniens ratio gubernationis. Nā
si vniuscuiusq; arbitrio, & potestati hoc
cōmitteretur, infinitæ fraudes, & scan-
dala oriri possent. Satis ergo est, quod
ex vi talis legis, & operis in ea postulati<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0988.jpg/>
@@1@<SE988>C. 25. An priuileg. priuilegario &#xA753;desse poßit ante notitiā eius. 981
<duolan 2><-P>acquiratur ex tunc ius ad tale priuile-
gium, ita vt facta iuridica declaratione
de adimpleto opere in lege requisito,
retrotrahatur de claratio vsque ad die&#x0303;
patrati operis, & ex tunc percipiat pri.
uilegiarius fructus priuilegij quoad fie-
ri possit. Quæ omnia per analogiam ad
pęnam legis impone&#x0303;tis illam ipso facto,
dicta sunt, & quæ inter ea spectant ad
ampliationem, & consecutionem priui-
legij à die boni operis, à fortiori sequ&#x0169;
tur, quia supponitur similitudo verbor&#x0169;
& est excessus in materia fauorabili.
Quantum ad ea vero, quę spectant ad li-
mitationem, vt est suspensio executio-
nis vsq&#x0301;ue ad iuridicam declarationem,
in illìs respicitur ad bonum cōmune, &
conuenientem gubernationem, quæ nō
minus in conferendis pręmijs, quàm in
p&#x0153;nis retribuendis seruanda est. Quod
si hoc verum est, vix accidere poterit, vt
sic operans comparet priuilegi&#x0169; ante
notitiam eius, quia præcedere debet pu
blica notitia, & declaratio Principis de
adimpleta causa priuilegij; ergo mora-
liter non potest accidere, vt post talem
declaratione&#x0303; adhuc priuilegiarius ig-
noret legem, & pręmium, seu priuilegi&#x0169;
eius. Nihilominus tamen in aliquo casu<marginalia>Responsio.</marginalia>
id accidere posset, præsertim propter
locorum distantiā; & tunc habere posset<marginalia>Barth.</marginalia>
locum sententia Barth. & maiorem pro-
babilitatem habet quoad ius ad rem, vt
scilicet, adimpleta conditione in lege
postulata statim acquiratur ignoranti
respectu talis pręmij, seu priuilegij, si-
cut violator legis p&#x0153;nalís statim fit de-
bitor p&#x0153;næ etiam si illam ignoret, iuxta
veram sententiam; ergo idem erit cum
proportione in lege promittente præ-
mium.</P>
<P>  Sed obijci potest; nam est magna dif-<marginalia>20.|Obiectio.</marginalia>
ferentia inter p&#x0153;nam, & præmium,
nam qui violat legem, ipse fit debitor,
& reus p&#x0153;næ, non ex vialicuius pacti,
sed ex vi culpæ: & ideo si ignorantia nō
excusat culpam, licet occultet p&#x0153;nam,
non impedit reatum eius. At respectu
pręmij legislator ipse est, qui fit debi-
tor ex vi suæ promissionis, aut donatio
nis per legem factæ, non potest autem
ille fieri debitor, nisi impleatur condi-
tio, sub qua promisit. At hæc conditio
non videtur impleri ab ignorante. Nam
ignorans priuilegium promissum etiam<-P>@@

<-P>ignorat promissionem, & pactum; ergo
non potest operari ex vi eius, ergo neq&#x0301;;
illud implere; ergo non implet cōditio-
nem, & consequenter non acquìrit ius
ad pręmium. Hæc vero obiectio postu-<marginalia>Responsio.</marginalia>
lat fusam materiam, quæ non arctatur
ad priuilegia, sed cōmunis est ad mate-
riā de merito, & pręmio, vbi latius dis-
cutienda est. Nunc vero consequenter
ad sententiā Bartholi breuiter dici po-<marginalia>Lexpromit|tens ipso fa|cto non fun|datur in pa|cto,</marginalia>
test. Quando lex confert pręmium ipso
facto, non fundari re vera in pacto, sed
in absoluta vol&#x0169;tate Principis confere&#x0303;-
di tale priuilegium facienti hoc, vel il-
lud: illa enim voluntas non fuit restricta
ad facientem cum notitia legis, seu præ-
mij, vel talis voluntatis Principis, sed
indifferenter posita est sub illa cōditio-
ne talis operis, abstrahendo à tali scien-
tia, vel ignorantia. Quando verò lex sic
loquitur promittendo, tunc lex ipsa vi-
detur conferre ius operanti, & implenti
conditionem, quia non est expressum in
ea, vt scienter impleatur. Quod ius res-
pectu inferiorum iudicum erit iustitiæ
cōmutatiuæ, quia ex officio tene&#x0303;tur se-
cundum leges iudicare: respectu vero
Principis erit saltem distributiuæ, nam
obligationi ex cōmutatiua videtur ob-
stare obiectio sacta. Nisi dicamus, satis
esse, quod promissio fuerit facta cōmu-
nitati, & quod ab illa fuerit acceeptata
quando lex promulgata fuit, vt operan-
ti debeatur præmium tanquam me&#x0303;bro
communitatis, cuius ignorantia non
impedit, quominus bonis communibus
fruatur.</P>
<P>  Petebatur autem in argume&#x0303;tis factis<marginalia>21.|Aliud du-|bium.</marginalia>
contra tertiam opinionem, an idem di-
cendum sit in priuilegio, seu pręmio &#xA753;-
misso per transitorium edictum, seu ge-
nerale rescriptum. Et fane videtur, si
in cæteris seruetur proportio, idem esse
dicendum, nam hoc probant rationes
ibi factæ. Et declaratur à simili de p&#x0153;-
na lata per statutum, vel per sententiam
generalem ab homine. Nam in efficacia
inferendi p&#x0153;nam ęquiparantur, licet in
alijs proprietatibus, quæ illis conueni-
re possunt, vt sunt lex permane&#x0303;s, vel prę-
ceptum transiens, differant: ita ergo in
pręsenti illa duo æquiparantur in modo
conferendi priuilegium dum durant, li-
cet in ipsa duratione differant. Quando
autem edictum non esset generale, sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0989.jpg/>
@@1@<SE989>982 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>particulare rescriptum cum obligatio-
ne, vel promissione priuilegij in præ-
mium, posset quidem considerari diffe-
rentia in generali publicatione, & acce
ptatione, vel priuata intimatione. Ni-<marginalia>Responsio.</marginalia>
hilominus tamen vis verborum eadem
est cum proportione, & ideò distinctio
illa de priuilegio dato per statutum, vel
alio modo, mihi necessaria non videtur,
magisq&#x0301;ue conferre posset considerare,
an priuilegium sit concessum. vel obla-
tum cōmunitati, aut priuatæ personæ,
nam in priori minus videtur impedire
ignorantia priuatæ personæ, quam in
posteriori loquendo de facto, & secun-
dum communem priuilegiorum vsum.<marginalia>22.|Eadem est|ratio de pri|uilegio per|quod remu|neraturop&#xA770;|fact&#x0169; & fa|ciend&#x0169;.</marginalia>
<P>  Petebatur etìam in eisdem argumen-
tis, an idem sit iudicium quoad præsen-
tem quæstionem de priuilegio, per quod
remuneratur opus iam factum, & quod
datur in præmium futuri operis, & quasi
sub conditione. Et mihi videtur (quid-
quid aliqui dicant) eandem esse ratio-
nem de vtroque, proportione seruata.
Id enim probare videntur, quæ ibi sunt
proposita. Nam si attendatur potestas,
eadem est in Principe, vt oste&#x0303;sum est, vn-
de eadem etiam esse poterit voluntas;
ergo ex verbis constare debebit, an sit,
vel non sit, ergo si in illis seruetur pro-
portio, idem etiam erit effectus. Quia ex
parte recipientis non magis requiritur
notitia, vel acceptatio in vno casu, quā
in alio, neq&#x0301;ue enim vlla ratio differe&#x0303;tiæ
assignari potest, quæ satisfaciat. Deniq&#x0303;;
si de facto, seu de vsu loquamur, sicut
priuilegium remuneratiu&#x0169; operis iam
facti nō solet dari perfecte ante notitiā,
& acceptationem recipientis, ita priui-
legium propter opus futurum non solet
ordinariè ipso facto dari, sed tant&#x0169; pro
mitti. Solum ergo interueniet differen-
tia, quod quando opus pręcedit sine &#xA753;-
missione priuilegij, non solum non ac-
quiritur priuilegium, verum etiā neq&#x0301;;
fit debitum, quando verò præcedit pro-
missio sub conditione operis, oritur
statim obligatio facto opere, & ita fit
priuilegi&#x0169; debit&#x0169;; ad hoc aute&#x0303; etiā sup
poni{t$} moraliter loque&#x0303;d onotitia &#xA753;mis-
sionis. Et ita quod attinet ad consecu-
tionem priuilegij, nulla est differentia.</P>
<P>  Vnde etiam in vniuersum declarat&#x0169;<marginalia>23.</marginalia>
relinquitur, priuilegium dans ius, & po-
testate&#x0303; n&#x0169;quam actu acquiri ante acce-<-P>@@

<-P>ptatione&#x0303;, vel per se, vel per ali&#x0169;. Ante no<marginalia>Prinilegi&#x0169;|dans ius nō|acqiri{t$} an|te accepta-|tione&#x0303; per se|aut per ali|um: Ante|notitiā au-|tem acqui-|riturper a-|lium nōper|se.|Vsus priui|legij requi-|rit notitiā.</marginalia>
titiā vero posse acquiri per ali&#x0169;, licet nō
per se ipsum. Quia nemo per se accep-
tare potest, nisi præuia notitia, & ideò
nemo potest, dum ignorat priuilegium,
illud per se consequi, id est, per propriā
acceptationem. Potest autem per ali&#x0169;
acceptare, & acquirere prius quam no-
titiam concessionis habeat, vt per se pa
tet. Non poterit autem propriè vti pri-
uilegio ante notitiā eius, quia vsus pro-
prius, & legitimus requirit notitiam, vt
per se constat. Si autem quis velit anti-
cipare priuilegij vsum ante notitiam
certam propter spem priuilegij, ordi-
nariè non rectè faciet, vt mox decla-
rabo; & illemet vsus non erit sine ali-
qua notitia probabili, quæ spem illam
fundare possit. Nihilominus tamen po-
terit tale priuilegium esse fructuosum à<marginalia>Priuilegi&#x0169;|à die cōces-|sionis quo-|modo fru-|ctuosum.</marginalia>
die concessionis, & ante plenam notitiā
eius quoad illos effectus, qui non requi-
runt formalem vsum priuilegij pro illo
tempore, vt si sit priuilegium obtinendi
v. g. decimas, poter&#x0169;t recuperari à die
concessionis, nisi aliud in ea declaretur
& in priuilegijs tollentibus onera est
hoc frequentius, vt iam explicabo.</P>
<P>  Venio ergo ad priuilegium ablatiu&#x0169;<marginalia>24.|Priuilegi&#x0169;|ablatiuum|oneris quo|modo ope-|ratur.</marginalia>
oneris, vt tollens inhabilitatem, vel obli
gationem legis, in quibus distinguo illa,
quę continent dispensationem legis, au-
ferendo obligatione&#x0303; in conscientia ab
illis, quæ auferunt onus temporale, aut
p&#x0153;nale tantum. De prioribus ergo cer-
tum est, ordinariè non habere effectum
ante acceptationem recipientis, quia
licèt acceptatio non sit de essentia dis-
pensationis, vt dixi, est nihilominus de
decentia (vt sic dicam) quia non expe-
dit, Principem relaxare iura, nisi ad sup
plicationem, & instantiam in digentium
& ideò ordinario iure non aliter fit. Prę
sertim per modum priuilegij, quod est
veluti permanens, & continua dispensa-
tio, & hoc ferè ōnes admitunt. Difficul-
tas vero est, an sufficiat acceptatio per<marginalia>Dubium.</marginalia>
nunci&#x0169;, vel instrume&#x0303;tum, vel requiratur
propria, & personalis acceptatio: cum
quo dubio cōiunctum est aliud, scilicet,
an requiratur notitia propria priuile-
giati ad effect&#x0169; talis dispensationis pri-
uilegiati, vel necessaria non sit, sed con-
feratur effectus absenti, & ignoranti eo
ipso, quod per alium acceptatur. In quo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0990.jpg/>
@@1@<SE990>C. 25. An priuileg. priuilegario &#xA753;desse poßit ante notitiā eius. 983
<duolan 2><-P>Syluest. supràpartem tenet affirmatiuā;<marginalia>Syluest.</marginalia>
& idem tenent Soto, & alij allegati in
quarta opinione.</P>
<P>  Contrarium autem sentit Vasq. hìc<marginalia>25.|Vasq.</marginalia>
disp. 156. num. 30. & 31. & videtur pro-
fecto valde credibile, si prudenter spe-
ctetur. Quia in primis priuilegiatus nō
potest vti tali dispe&#x0303;satione, tuta consci-
entia, donec illius notitiam habeat, sed
dispensatio est propter vsum; ergo non
est verisimile, ita concedi, vt habeat su&#x0169;
effect&#x0169; antequam perueniat ad notitiā
eius, cui conceditur. Maior patet, quia
honestas talis actus alias prohibiti pen-
det ex dispensatione valida, & iam con-
cessa; ergo qui non scìt dispensationem
validé, & cum effectu esse iam concessā,
non potest prudenter, & sine graui pec-
cato exercere talem actum. Quomodo
enim quis prudenter operari pot est id,<marginalia>Obiect.</marginalia>
quod nondum scit sibi licere? Dices;
sufficit moralis pręsumptio, & spes dis-
pensationis, qualis habetur, quando v. g.
per coniecturas constat, iam nunc esse
Romæ impetratam per procuratorem
dìspensationem. Respōdeo, omnino fal-<marginalia>Respon.</marginalia>
sum id esse, & contra iudicium omnium
prudentum, nam talis operandi modus
est infinitis periculis expositus: nam cō-
iecturæ illę facile fallunt, & negotium,
quod breui tempore expediendum cre-
ditur, per occasiones innumeras impe-
ditur, vel differtur. Et confirmatur; nā
lex (vt ita dicam) est in actuali posses-
sione suę obligationis; ergo non potest
illa priuari, donec constet, derogatum
illi esse per dispensationem, seu Priuile-
gium Principis.<marginalia>26.|Obiect.</marginalia>
<P>  Dicesvsum illum esse malum per acci
dens, & ratione periculi ex ignorantia
prouenientis, nam si concessa revera est
dispensatio, actus de se iam non est ma-
lus, nec contra legem. Sed contra: nam
hoc priuilegi&#x0169;, & inordinatio sunt mo-<marginalia>Respon.</marginalia>
raliter inseparabilia à tali vsu; ergo nō
est verisimile, voluisse Principem conce
dere c&#x0169; effectu dispe&#x0303;sationem ante eius
notitiam, tum quia non est verisimile,
velle dare occasione&#x0303; illius praui vsus:
tum etiam quia (vt dicebam) dispensa-
tio nō datur, nisi propter vsum honest&#x0169;,
vel qui moraliter, & regulariter possit<marginalia>Oblect.</marginalia>
esse honestus. Dices: etiam dispensatio
huiusmodi sæpe datur, vt actio possit
esse valida; ergo quantum ad hoc tene-<-P>@@

<-P>bit dispensatio, ita vt si matrimonium
fiat in virtute dispensationis sic præ-
sumptæ, matrimonium sit validum à te&#x0303;-
pore, quo factum est, si postea constet,
iam tunc fuisse dispensationem conces-
sam, licet peccaminose contractum fue
rit. Respondeo, si Princeps non habet<marginalia>Respon.</marginalia>
intentionem dispensandi in lege prohi-
bente notitiam suæ dispensationis, vt
probat ratio facta, profecto multo mi-
nus habebit intentionem aliter dispen-
sandi in lege irritante. Nam cum eade&#x0303;
sit lex prohibens, & irritans, non est ve-<marginalia>Probabili-|us est matri|moni&#x0169; non|valere ex|dispensatio|ne ante no-|titiā priui-|legij.</marginalia>
risimile, dispensare statim in illa, vt irri-
tans est, & non vt est prohibens. Proba-
bilius ergo videtnr in illo casu non fieri
validum matrimonium ex vi talis dispe&#x0303;
sationis, prius quam ad notitiam cōtra
hentium deueniat. Et fortasse ad vitan-
da hæc pericula (inter alias causas) nō
solent Pontifices has dispe&#x0303;sationes sta-
tim concedere, sed committere, vt in
partibus fiant.</P>
<P>  Tandem dicendum superest de priui-<marginalia>27.|Quid depri|uilegio exe&#x0303;|ptionis.</marginalia>
legio, quod concedit immunitatem ab
onere, seu exemptionem ab alterius iu-
risdictione absque dispensatione in ali-
qua lege obligante in cōscientia, de quo
est specialis ratio dubitandi, an requi-
rat acceptatione&#x0303;, vel notitiam priuile-
giati. Nam si tale priuilegium dat&#x0169; vni
infauorem, resultet in pręiudicium ter-
tij, præiudicat tertio etiam ignoranti;
ergo multo magis valebit, etiam priui-
legiato ignoranti. Consequentia proba
tur, vel à paritate rationis, vel à fortio-
ri, quia magis ampliandus est fauor, quā
præiudicium. Antecede&#x0303;s vero sumitur
ex cap. 1. de Concess. Prębend. in 6. vbi
priuilegium alicui concessum, vt à suo
Episcopo excōmunicari non possit, di-
citur, habere effectum, etiam ignorante
Episcopo, quia excōmunicatio ab illo
ignorante lata valida non est. Nihilo-
minus de acceptatione ex parte Episco
pi, seu tertij clarum est, non esse necessa-
riam, quia illi nihil conceditur, sed po-
tius ipse priuatur aliquo iure per pote-
statem superiorem in fauorem priuile-
giati, siue consentiat, siue non. De priui-
legiato autem statim dicetur. Igitur de
notitia superest cōtrouersia. Nam mul-<marginalia>1. sente&#x0303;tia.</marginalia>
ti censent, licet ex partepriuilegiati no-
titia priuilegij sit necessaria, quia ille
debet acquirere priuilegium, illam non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0991.jpg/>
@@1@<SE991>984 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>requiri in tertio, qui illud damnum pa-
titur, quia sequitur veluti per quandam
consecutionem. Ita Deci, & Felin. dicto<marginalia>Decius.|Menoch.|Felin.|2. Sente&#x0303;tia.</marginalia>
cap. 7. de Constit. & Menochi. suprà, qui
alios referunt. At verò alij etiam in ter
tio requirunt notitiam, quia non vide-
tur esse intentio Principis priuare ali-
quem iure suo, illo inscio, quia videtur
valde consentaneum rationi, vt illi de-
tur locus proponendi, vel supplicandi
aliquid in suum fauorem. Quod sentit<marginalia>Beroi.</marginalia>
Beroi. in cap. 2. de Constit. n. 48. & in exe&#x0303;
plo adducto de exe&#x0303;ptione à iurisdictio-
ne ordinarij quoad excōmunicationem<marginalia>Richard.</marginalia>
idem supponit Richard. in 4. dist. 18. ar.
5. q. 5. ait enim, si Episcopus non habeat
notitiam exe&#x0303;ptionis, nec per ill&#x0169; stat,
quominus illam habeat, validam esse ex<marginalia>C. Si duo-|bus.|Gloßa.|C. Cum per|sonæ.</marginalia>
cōmunicationem, & consequenter pri-
uilegium nō operari. Allegat cap. Si duo-
bus, cum Glossa de Appellat. & facit etiā
cap. Cum personæ de Priuil. in 6. vbi, si iu-
dici petenti ostensione&#x0303; priuilegij alias
non publici, neq&#x0301;ue manifesti, à parte nō
ostendatur, excōmunicatio ab eo lata
dicitur esse valida; ergo supponitur ne-
cessarium esse, vt priuilegium innotes-
cat iudici, vt priuet illum iurisdictio-
ne sua.</P>
<P>  Tertia sententia esse potest, notitiam<marginalia>28.|3. Sente&#x0303;tia.</marginalia>
priuilegij non requiri nec in priuilegia
rio, nec in iudice, seu tertio damn&#x0169; pas-
so. Prior pars sumitur ex Syluest. verb.<marginalia>Syluest.</marginalia>
Priuilegium, q. vlt. & verb. Renunciatio. q. 4.
quatenus ait, sufficere acceptationem
per nuncium, vt priuilegiarius incipiat
frui priuilegio ante aliam notitiam, &
expresse ponit exemplum in exemptio-
ne à iurisdictione quoad excommunica
tionem. Altera verò pars sumitur ex eo-
dem verb. Exemptio, q. 8. vbi limitat sen-
tentiā Richardi, dicens, Nisi in priuilegio<marginalia>Richard.</marginalia>
sit clausula irritans, quam ipse Richard. nō
omisit, & si res attente expendatur, ne-
cessariò includitur in priuilegio exem-
ptionis, si efficaciter concedatur. Vnde
formari potest ratio in hunc mod&#x0169;, quia
hoc priuilegium exemptionis est veluti
reseruatio quædam iurisdictionis, sed
reseruatio habet suum effectum eo ipso
quod fit, etiam si ad alterius notitiam
non perueniat; ergo etiam illud priui-
legium non pendet in suo effectu à noti-
tia Episcopi, & idem est cum propor-
tione de quocumq&#x0301;; alio tertio.</P>@@

<P>  Dices, hac ratione probaretur, ex
parte priuiligiati neq&#x0301;; acceptationem<marginalia>29|Obiectio.</marginalia>
requiri, quia reseruatio casuum, v. g. va-
lida est, & habet effectum, etiā non ac-
ceptante, vel repugnante subdito, cuius
casus reseruantur; ergo similiter exem-
ptio erit valida motuproprio facta, etiā
ignorante exe&#x0303;pto. Respōdeo, non esse si-
mile, nam reseruatio casuum non habet<marginalia>Responsio.</marginalia>
rationem fauoris, sed rigoris, & odij, &
non fit in fauorem subditi propriè lo-
quendo, sed potius cu$unclearm onere eius pro-
pter cōmune bonum, & ideò non specta
tur consensus eius. Quamuis vt pruden-
ti modo fiat reseruatio notificanda sit
subdito, quātum est ex parte superioris,
antequam habeat effectum, vt vitentur
incōmoda, quę alias sequi possent, quod
sufficienter fit per publicam promulga-
tionem, seu publicationem cum tempo-
re sufficiente, vt ad omnium notitiā de-
ueniat, quia fertur per mod&#x0169; legis, aut
generalis præcepti irritantis, quod non
oportet singulorum auribus intimari,
vt suum effectum habeat. Exemptio au-
tem cōceditur in fauorem priuilegiati,
& ideò prius quam effectus acquiratur,
debet ab eo acceptari, saltem per nun-
cium, vel instrumentum: hæc autem ac-
ceptatio sufficiet sine alia notitía eius.
In ipso autem ordinario, à quo fit exem
ptio, vt priuetur à iurisdictione in tale&#x0303;
personam, neq&#x0301;ue notitia, vel consensus
eius postulatur, aut expectatur.</P>
<P>  Hæc ergo vltima sententiaprobanda<marginalia>30.|Vltima sen|tentia ap-|probatur.</marginalia>
videtur. Nam de priori parte (scilicet,
quod in hoc priuilegio ad valorem, &
effectum sufficiat acceptatio in absen-
tia per tertium) videtur esse eadem ra-
tio, quę de alijs priuilegijs positiuis, seu
conceden tibus aliquam potestate&#x0303;, imò
maior, quaten&#xA770; facilius est eximere, vel
tollere onus, quàm dare aliquid de no-
uo. Et alioqui cessat in hoc genere pri-
uilegiorum moralis occasio abusus c&#x0169;
periculo violandi aliquam legem, quia
per hæc priuilegia non conceditur dis-
pensatio in aliqua lege, sed tantum inte&#x0303;
ditur ablatio iurisdictionis in vno, per
quam resultat exemptio in alio. Et licèt
verum sit necessariam esse notitiam suf-
ficientem in priuilegiato, vt possit lici-
tè vti sua exemptione, non parendo al-
teri, vel contemnendo censuram eius;
nihilominus non est morale periculum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0992.jpg/>
@@1@<SE992>Cap. 26. An vbi&#xE8BF;&#x0301; poßit quis licitè suo Priuilegio vti. 985
<duolan 2><-P>abusus concessionis priuilegij, etiā si sit
valida ex vi acceptationis tertij; potest<marginalia>Vtilitas pri|uilegij an-|te accepta-|tione&#x0303; ad re|uocanda cō|traria illi à|tempore cō|ceßionis.</marginalia>
aute&#x0303; essevaldevtilis ad reuocāda omnia
contra priuilegi&#x0169; facta à te&#x0303;pore cōces-
sionis. Sicut si, Papa cōcedat absenti col
lectione&#x0303;, & vtilitate&#x0303; alicuius partis deci
mar&#x0169;, & per procuratore&#x0303; priuilegium
acceptet, licet non possit exigere deci-
mas, nec priuilegio vti ante notitiā ei&#xA770;,
nihilominus post notitiā habitā poterit
exigere omnia à te&#x0303;pore concessionis ex
tunc factæ, si de me&#x0303;te Pōtificis satis con
stet. Alteravero pars, quod scilicet in iu
dice, vel tertio nō requiratur notitia, vi
detur ita expressa in dict. c. 1. de Conces.
Præb. vt negari non possit. Eā tamen in-
telligendā puto, quando iudex nō petijt
ostensione&#x0303; priuilegij, & sufficiens te&#x0303;pus
elaps&#x0169; est, in quo posset illius notitiā cō-
sequi, & per ill&#x0169; stetit, vel ca su accidit,
vt non haberet, & sic cessant cōiectura,
& iura, quæ in contrarium afferebātur.</P>
<Z>CAPVT XXVI.
An vbiq&#x0301;ue possit quis licite suo priuilegio vti,
& præsertim extra territorium concedentis.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus de circ&#x0169;stātia te&#x0303;poris, di-<marginalia>1.|De circun-|stantia loci|in priuile-|gijs.</marginalia>
ce&#x0303;d&#x0169; sequitur de circunstātia lo
ci, quę in leg&#x0169; obseruatione maxi
me necessaria est. Potest aute&#x0303; locus du-
pliciter ad priuilegi&#x0169;, seu ad illius vsum
cōparari. Primò ex parte obiecti, seu a-
ctus concessi per priuilegi&#x0169;, secundo ex
parte personar&#x0169;, vel cōcedentis, vel cui
conceditur priuilegi&#x0169;, & ita duplex esse<marginalia>Duplex se&#x0303;-|sus quæstio|nis.</marginalia>
potest sensus quæstionis. Prior est, an pri
uilegio concesso pro vno loco liceat vti
in quolibet alio; alter est, an priuilegia-
rius possit licitè vti priuilegio sibi abso
lutè concesso extra territori&#x0169; sui supe-
rioris cōcede&#x0303;tis priuilegi&#x0169;. Et quidem
quæstio in priori sensu in solo Pōtifice,
& priuilegijs eius videtur habere loc&#x0169;,
quia solus ille habet vbiq&#x0301;; iurisdictione&#x0303;,
& ideo solus ille potest per se, & ex par-
te obiecti, vt sic dicā, concedere priuile
gi&#x0169; pro omni loco; potest tamen c&#x0169; pro<marginalia>Pōtifex cō|cedit priui|legium pro|omni loco.</marginalia>
portione quæstio tractari, & resolutio
eius accōmodari ad pręlatos inferiores
pro suis di&#x0153;cesibus, & ad Reges pro suis
regnis, sumendo particulā vbi&#xE8BF;&#x0301; c&#x0169; pro-
portione intra terminos vniuscuiusq&#x0301;ue
principat&#xA770;. In posteriore aute&#x0303; se&#x0303;su quę-<-P>@@

<-P>stio nō habet loc&#x0169; in priuilegijs Pontifi-
cijs, sed in alijs, quia Pōtifex non habet
limitat&#x0169; territori&#x0169;, sed tot&#x0169; orbe&#x0303; com-
plectitur, vt Pōtifex est. Potest tame&#x0303; illi
aliquo modo accōmodari, & ideo priore&#x0303;
quęstione&#x0303; resoluem&#xA770; directè circa Pōtifi
ce&#x0303;, & &#xA751; accōmodatione&#x0303; de alijs; in poste-
riori verò cōtrari&#x0169; ordine&#x0303; tenebimus.</P>
<P>  Circa priorem ergo quæstionem di-<marginalia>2.|Priuilegi&#x0169;|à Pontifice|concessum|vbique va|let si abso-|lute conce-|datur.</marginalia>
cendum est, Priuilegium à Pontifice cō-
cessum simpliciter, & sine determinatio-
ne ad certum loc&#x0169;, vbiq&#x0301;ue valere, & lici
tum esse vbiq&#x0301;; illo vti, nisi aliud constet
de mente concedentis. Probatur asser-
tio c&#x0169; suis limitationibus. Quia conces-
sio indefinita procedens ab habente vni
uersale&#x0303; potestate&#x0303;, vnìuersalis est, si ab ip
so cōcede&#x0303;te non limitetur, vel determi-
netur ad aliquid particulare, sed pote-
stas Pontificis vniuersalis est ad conce-
dend&#x0169; priuilegi&#x0169; pro omni loco; ergo si
absolutè concedit, & non limitat locum
expressè nec ex circunstantijs, tale pri-
uilegi&#x0169; vniuersale est ex parte locorum.
Minor, c&#x0169; cōsequentia notæ sunt. Maior
aute&#x0303; est quasi axioma, & recept&#x0169; princi-
pi&#x0169; Iuristarum, quòd in legibus indefini
ta loquutio ęquiualetvniuersali, t&#x0169; quia
est quasi doctrinalis, t&#x0169; maxime, quia ali
às esset ambigua, & incerta ac subinde
inutilis, quia nō esset maior ratio deter-
minandi dispositionem legis ad hoc par
ticulare, quam ad aliud, vt manifestè cō-
stat in pręsenti, cur enim tale priuilegi&#x0169;
indefinitè loquens de locis, vel nullā me&#x0303;
tione&#x0303; de loco faciens magis determina
bitur ad hunc loc&#x0169;, quā ad alium? Hinc
enim etiā manauit vulgare pron&#x0169;tiat&#x0169;,
quòd vbi lex nō distinguit, nec nos distin
guere debemus, vtiq&#x0301;; sine alia lege limi-
tante, vel sine cogente ratione, vtiq&#x0301;ue
quia indistincta loquutio legis de se vni-
uersalis est. Deniq&#x0301;ue hac ratione priui-
legium concessum sine limitatione tem-
poris, censetur perpetuum, vt supra vi-
dimus.</P>
<P>  Prima verò limitatio, seu cōditio de<marginalia>3.|Priuile&#x0303;gi&#x0169;|&#xA753; certo lo|co conces-|sum pro il-|lo solumva|let.</marginalia>
se manifesta est: nā tenor priuilegij ser-
uādus est; ergo si priuilegi&#x0169; ex parte ma
teriæ, & obiecti ponit determinat&#x0169; lo-
c&#x0169;, pro illo solo potest valere, sicut po-
nens determinat&#x0169; te&#x0303;pus pro illo tātum
valet, & loquens in materia determina-
ta, circa illā tant&#x0169; dat potestate&#x0303;. Et hac
ratione si Pontifex concedat priuilegi&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0993.jpg/>
@@1@<SE993>986 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>ad habendas duas præbendas in tali Ec-
clesia, non poterit quis virtute talis pri
uilegij habere duas similes in alia Eccle
sia. Item si alicui daretur priuilegi&#x0169; ad
audiendas Missas in suo Episcopatu te&#x0303;-
pore interdicti, non posset illā audire in
alio Episcopatu interdicto. Sic priuile-
gi&#x0169; Papæ ad cōcede&#x0303;da lacticinia, & oua
dieb&#xA770; &#xA753;hibitis in Hispania, nō exte&#x0303;ditur
ad Italiam, vel Galliā, & sic de alijs. Sicut
enim priuilegi&#x0169; locale non extenditur
ab vno loco ad alium, nec personale ab
vna persona ad aliā, ita nec priuilegium
personæ dat&#x0169; pro certo loco potest illi
valere ad vtend&#x0169; eo in alio loco, quia ta
le priuilegium est veluti locale simul, &
personale respectiuè, quia sicut nō con-
ceditur nisi pro tali persona, ita nec cō-
ceditur illi, nisi pro tali loco. Oportet<marginalia>Determina|tio loci ex|parte obie-|cti, & ex|parte subie|cti notāda.</marginalia>
aute&#x0303; diligenter aduertere, an determi-
natio loci ponatur ex parte obiecti, vel
ex parte subiecti, aliud est enim priuile-
gi&#x0169; cōcedi tāt&#x0169; &#xA753; hominibus Hispaniæ,
aliud verò cōcedi pro vsu Hispanię; seu
in Hispania & in priori se&#x0303;su nō arcta{t$} pri
uilegij vsus ad Hispaniā, sed sol&#x0169; ad His-
panos, qui vbiq&#x0301;; poter&#x0169;t illi vti, nisi ali-
ud obstet, quia c&#x0169; sit priuilegi&#x0169;persona-
le cum persona incedit, & quia c&#x0169; deter
minatio loci non cadat in vsum, quia nō
ponitur ex parte obiecti, vniuersalis est
ex parte locorum ìuxta regulam posi-
tam. Dico autem, nisi aliud obstet, propter
limitationem sequentem.</P>
<P>  Secunda limitatio etiā vera est, quia<marginalia>4.|Mens con-|cede&#x0303;tis etiā|limitat pri|uilegium.</marginalia>
priuilegium non habet efficaciam, nisi
ex mente, & intentione concedentis; er-
go si mens illius est non cōcedere vsum
priuilegij, nisi pro certo loco, non est li-
citum illovti extra tale&#x0303; loc&#x0169;. Item si hęc
limitatio esset expressa per verba supe-
rioris, non liceret aliter priuilegio vti,
iuxta priorem limitatione&#x0303;; ergo ide&#x0303; est,
quac&#x0169;q&#x0301;; alia ratione constet de mente
concedentis, quia me&#x0303;s cōiecturata non
minus efficax est, quā expressa quando
coniectura moraliter sufficiens est. Est
aute&#x0303; hæc limitatio cognitu defficilior,
quā prior, quia non continetur in ipsis
formalibus verbis concessionis, sicut
prior, & ideo necessari&#x0169; est hic vti regu-
lis generalibus in sequentibus capitulis
trade&#x0303;dis de interpretatione priuilegio-
r&#x0169;, & illas c&#x0169; proportione ad loc&#x0169; accō-
modare, scilicèt, vt cōsiderentur suppli-<-P>@@

<-P>catio, & materia eius, & cōnexio seque&#x0303;-
ti&#x0169; cum antecedentibus, vt inde conij-<marginalia>Regulæ ad|mentem cō|cedentis in|dagādam.</marginalia>
ciatur, an ad alique&#x0303; loc&#x0169; determinetur
concessio. Præcipuè verò spectand&#x0169; est,
ad ratione&#x0303; principaliter moue&#x0303;te&#x0303;, & dā-
te&#x0303; causā iustā cōcessioni. Nā si illa s&#x0169;p-
ta est ex propria circ&#x0169;stantia talis loci,
probabile valde est, pro tali tant&#x0169; loco
priuilegij vsum concedi, etiā si expressè
nō fiat in illo determinatio. Quod dubi&#x0169;
moueri solet de Bulla Cruciatæ, quate-
nus dat Hispanis facultate&#x0303; comedendi<marginalia>Bulla cru-|ciata quo-|modo dat|hispanis li-|centiā co-|medendi la|cticinia.</marginalia>
lacticinia, quanuis enim fortasse nō po-
nat expressè illā determinatione&#x0303; ex par
te actus, id est, quòd in Hispania possint
illa comedere, nihilominus probabile
est, hanc esse mente&#x0303; Pōtificis, quia ratio
talis concessionis ex peculiari circ&#x0169;stā
tia loci sumitur, scilicet, ex penuria pis-
cum, quia illa prouincia laborat. Sicut
si daretur hominibus alicuiusprouincię
priuilegi&#x0169; conficiendi Sacramentum in
solo pane propter penuriam vini, eo ip-
so censeretur limitatum ad locum pro-
uincię, potius quam ad personas, licèt
expresse id non diceretur, quia causa ip-
sa limitat, & determinat locum, quod
gratia tantum exempli dictum sit.</P>
<P>  Tādem ex his facile est, præsente&#x0303; do-<marginalia>5.|Applica-|tio doctri-|næ ad præ-|latos infe-|riores.</marginalia>
ctrinā ad inferiores Prælatos, aut Prin-
cipes applicare. Nā vniuersalis, seu tota
lis loquutio quoad loca in illis erit, quæ
cōprehenderit totā vniuscuiusq&#x0301;; di&#x0153;ce
sim, territor ium, aut regn&#x0169;, nec enim ex
tra illa possunt directe operari, seu iuris
dictione&#x0303; suam per sé exercere. Sic ergo
vniuscuiusq&#x0301;; cōcessio indefinita quoad
loca censenda erit vniuersalis respecti-
uè, c&#x0169; eisde&#x0303; declarationibus, & propter
easde&#x0303; rationes: est enim eade&#x0303; consequu-
tio doctrinę, nec aliquid speciale occur-
rit, quia ius positiu&#x0169; nihil circa hoc sta-
tuit, & ex natura rei nulla diuersitatis ra
tio inuenitur. Sol&#x0169; potest aduerti in Re-
ge habente plura regna per se nō vnita,
sed tāt&#x0169; ex accide&#x0303;te in vna persona, an
cum concedit priuilegium absolutè lo-
quatur vt Rex vnius, vel alterius regni:
nam tunc concessio illa erit vniuer-
salis pro regno illo, & non pro alijs.
Quomodo autem loquatur ex tenore
priuilegij constabit. Idemq&#x0301;ue cum pro-
portione aduerti potest in inferiori-
bus Principibus, vel Dinastis haben-
tibus plures prouincias, vel dominia,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0994.jpg/>
@@1@<SE994>Cap. 26. An vbi&#xE8BF;&#x0301; poßit quis licitè suo Priuilegio vti. 987
<duolan 2><-P>seu titulos Cōmit&#x0169;, Marchion&#x0169;, &c. Ite&#x0303;
in Prælato Ecclesiæ habente plures Epis
copatus, in vnoquoq&#x0301;; enim spectandum
est, sub qua ratione loquatur, nam tali
etiam dominio, vel iurisdictione vtitur,
& secund&#x0169; illā determinandus erit loc&#xA770;.
Secus verò erit in Imperatore, vt Impe-
rator est, ille enim pro ditione habet<marginalia>potestas im|peratoris &#xA759;|se extendat|in priuile-|gijs conce-|dendis.</marginalia>
tot&#x0169; Imperi&#x0169;, & ad totum illud extendi
poterit priuilegi&#x0169;. De ipsa aute&#x0303; ditione
Imperij aliter hodie censend&#x0169; erit, quā
antea, quia mult&#x0169; hodie diminutum est
proprium territori&#x0169; Imperatori subie-
ct&#x0169;, semper tñ cum proportione intelli-
gend&#x0169; erit priuilegi&#x0169; de terris subiectis
Imperio. Et quidpiā simile considerari
potest in Archiepiscopo, vel Patriarcha,
nā regulariter priuilegia ab eis cōcessa
non exeunt proprium Episcopat&#x0169;, quia
extra illum non habent immediatā iu-
risdictionem. Si tamen aliqua priuilegia
concedere possunt vt Archiepiscopi, vel
Patriarchę, ad summum extendi pote-
runt intra fines Archiepiscopatus, vel
Patriarchatus, & tunc oportebit, vt sa-
tis declarent, qua vtantur potestate.</P>
<P>  Iam verò occurrit quæstio in altero<marginalia>6.|De valore|priuilegij|extra terri|tori&#x0169; conce|dendit.|Rebuff.|Decius.|Nauar.</marginalia>
sensu declarato, quam attigit Rebuff. in
Cōcord. tit. Forma mādati, ver. Dispe&#x0303;satione&#x0303;,
vbi quęrit, an dispe&#x0303;sandus per legat&#x0169; ad
obtinenda plurabeneficiapossit ea obti
nere extra territori&#x0169; legationis. Et re-
fert Deci. cons. 207. affirmātem. Ipse ve
ro cōtrarium docerevide{t$}, in principio,
posteavero dictinctione vti{t$}, perquā c&#x0169;
Decio plane cōsentit, vt infra dicā. Eā-
demq&#x0301;; attingit Nauar. in Cōcilijs, tit. de
Priuileg. cons. 6. in posteriori editione,
& 15. in prima, nō in generali de priuile-
gijs, sed in speciali depriuilegio legendi
libros vetitos, an valeat extra territo-
ri&#x0169; cōcedentis. Quā quęstione&#x0303; ibi nō re-
soluit, sed propositis hinc inde argume&#x0303;-
tis indecisam relinquit. Tamen quia po-
steriori loco ponit argumenta suaden-
tia valere, videri potest in hanc partem
inclinasse. Auctor vero cuiusdā Scholij
aduertit, cōsilium non inueniri integr&#x0169;,
& ita nō posse pro alterutra parte alle-
gari, ipse vero probabilius existimat, nō
valere. Mihitñ, generalius materiā tra-<marginalia>Status quæ|stionisgene|ralior ape-|ritru.</marginalia>
ctando. distinctione vtendum occurrit.
Actus enim pro quo datur priuilegium,
potest esse prohibitus in alio Episcopa-
tu per proprium statut&#x0169;, vel cōsuetudi-<-P>@@

<-P>ne&#x0303; illius, aut salte&#x0303; potest esse dependens
à voluntate alterius Episcopi, vt ibi lici-
tè, vel valide fiat, vel potest esse indiffe-
rens, & independens ab alio Prælato, &
non prohibitus per particulare statut&#x0169;
alterius di&#x0153;cesis, nec per generale præ-
ceptum Ecclesiæ, siue sit prohibitus par
ticulari lege territorij, aut Episcopi cō-
cedentis, siue non, hoc enim nihil refert,
nec variat resolutionem, vt videbimus.
Aut deniq&#x0301;; actus est generaliter prohi-
bitus lege cōmuni Ecclesiæ, cadens ta-
men ex iusta causa sub dispensationem
Episcopi, vt est opus seruile facere in
die festo, comedere carnes in die prohi-
bito, & similes. Nam si actus non sit dis-
pensabilis per Episcop&#x0169;, nō poterit pri-
uilegi&#x0169; dare in tali materia iuxta doctri
nam supra traditam, quia necesse est, vt
tale priuilegi&#x0169; dispensatione&#x0303; cōtineat.</P>
<P>  Dico ergo primo. Priuilegium datum<marginalia>7.|Vis priui-|legij abvno|Episcopo,|vel Princi|pe in alie-|no territo-|rio.</marginalia>
ab vno Episcopo, & respectiuè à quoc&#x0169;-
q&#x0301;ue particulari Principe, dispensando
in aliquo speciali iure sui territorij, vel
regni, non potest valere ad operandum
in alieno aliquid in eo prohibitum per
simile speciale statutum illius loci. Pro-
batur, supponendo, peregrinos, d&#x0169; versā
tur alieno territorio, teneri ad seruan-
das &#xA753;prias cōsuetudines, & statuta illi&#xA770;
territorij, in quo adsunt, quando sunt
cōmunia toti populo, vel personis omni
bus eiusdem cōditionis, vel status. Hinc
enim fit, vt licèt aliquis in proprio Epis
copatu priuilegiatus sit ad simile&#x0303; actum
ibi prohibitum per suum Episcopum,
non possit vti illo priuilegio in altero
Episcopatu. Probatur, quiapriuilegium
vnius Episcopi nō potest derogare præ-
cepto alterius Episcopi, vel iurisdictio-
ni eius, illa autem obligatio prouenit ex
alieno præcepto, & ex iurisdictione al-
terius Episcopi; ergo tale priuilegium
non potest præualere contra illam. De-
inde (& ferè in idem redit) ille priuile-
giarius, dum versatur in alieno terri-
torio, non se gerit vt incola sui Episco-
patus, nec vt subditus sui originarij
Prælati, ergo non potest se gerere, vt
priuilegiatus à suo Episcopo, sed vt
subditus pro tunc alteri; ergo non po-
test vti priuilegio contra legem territo
rij. Tandem confirmatur inductione,
nam si quis habens in Hispania priuile-
gium ad ferenda arma prohibita per le-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0995.jpg/>
@@1@<SE995>988 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>ges regni, vel simpliciter, vel in tali te&#x0303;-
pore, vt noctu, vel in tali loco, &c. vellet
illo vti in Gallia, non permitteretur, sed
armis priuaretur, vel alias pęnas incur-
reret, nifi talia priuilegia sint per &#xA753;pri&#x0169;
Principe&#x0303; territorij acceptata, vt vbiq&#x0301;;
obseruari videm&#xA770;, & merito. Nā illi, qui
in proprio territorio &#xA751; se, & sine priuile
gio nō tene&#x0303;tur aliquid obseruare, quia
ibi non est præcept&#x0169;, aut prohibit&#x0169;, ali-
bi degentes tenen{t$} loci statuta seruare,
ergo multo magis ille, qui tant&#x0169; ex pri-
uilegio liber est à simili obligatione in
proprio territorio, obligatur proprijs
statutis alterius territorij, d&#x0169; in illo ver
satur, si in illo priuilegium non habet,
nec quod alibi habet, ibi acceptatum<marginalia>8.|Infertur 1.|Libri prohi|biti quomo|do legendi|ex priuile-|gio.</marginalia>
est à proprío superiore illius territorij.</P>
<P>  Ex quo infero, in casu illo particu-
lari à Nauar. proposito, nō posse alique&#x0303;
vti priuilegio lege&#x0303;di libros prohibitos
sibi cōcesso à supremo senatu vnius ter-
ritorij, in alio territorio, vbi est specia-
le statut&#x0169; circa &#xA753;hibitione&#x0303; libror&#x0169; lat&#x0169;
à supremìs iudicibus illi&#xA770; territorij, seu
regni. Vt est clar&#x0169; exempl&#x0169; in Castella,
& Lusitania, quia habens tale priuilegi&#x0169;
speciale ab inquisitoribus Castellæ, non
poterit vti illo in Lusitania, nec è cōuer
so, &#xA757;a vn&#x0169;quodq&#x0301;; statut&#x0169; obligat in suo
regno, nec aliquod illor&#x0169; derogari po-
test pro tali loco ab eo, qui iurisdictio-
ne&#x0303; ibi non habet. Ite&#x0303; est hoc manifestum
quoad libros prohibitos, v. g. in Lusita-
nia, & ñ in Castella, quomodo eni&#x0303; potest
Inquisitor Castellę dare facultate&#x0303; ad le-
gend&#x0169; in Lusitania libros ibi specialiter
&#xA753;hibitos, c&#x0169; ibi iurisdictione&#x0303; ñ habeat?
ergo ide&#x0303; dicend&#x0169; est etiā si libri sint &#xA753;-
hibiti &#xA751; specialia statuta vtriusq; regni.
Probatur cōsequentia, quia persona, q&#x0303;
versatur in Lusitania, pro tunc tenetur
seruare statuta, & cōsuetudines loci, ne-
q&#x0301;: pro tunc in hoc subdi{t$} senatui alteri&#xA770;
regni; ergo priuilegi&#x0169; in alio regno ob-
tentum nō potest in alio valere, vel ali-
quid operari. Tande&#x0303; Lusitanus d&#x0169; in Ca-
stella versa{t$} potest legere ibi libros &#xA753;-
hibitos in suo regno, si ibi prohibiti non
sint, & ibi prohibitos poterit legere de
licentia senatus illius regni, & ide&#x0303; è cō-
trario dice&#x0303;d&#x0169; est de Castellano, vel Gal-
lo d&#x0169; versatur in Lusitania; ergo signum
est, t&#x0169;c debere cōformari morib&#xA770;, & sta
tutis regni, & cōseque&#x0303;ter nō posseibi vti<-P>@@

<-P>priuilegìjs specialib&#xA770; alteri&#xA770; territorij.</P>
<P>  Sec&#x0169;do infero, ide&#x0303; dicend&#x0169; esse de hu-<marginalia>9.|Infertur 2.|Actus pen|de&#x0303;tes àvol&#x0169;|l&#x0169;tate prin|cipis alie-|ni territorij|quomodo fa|ciendi.</marginalia>
iusmodi particulari priuilegio quoad
act&#xA770;, qui in alieno territorio pe&#x0303;de&#x0303;t à vo
luntate Principis, vt licite fiāt, etiā si ab
solutè prohibiti nō sint. Vt licèt cleric&#xA770;
habeat priuilegi&#x0169; facie&#x0303;di sacr&#x0169;, & mini
strandi sacramenta in toto suo Episco-
patu, non poterit facere sacr&#x0169; in alieno
Episcopatu sine licentia Episcopi loci,
vel qui eius vice&#x0303; gerat, & multo minus
poterit ministrare sacramenta. Clarius
exe&#x0303;plum est, quia religiosus in domo &#xA753;-
pria habens à proprio Prælato particu-
lari talis monasterij priuilegium domo
exeundi sine lice&#x0303;tia, nō poterit illo vti,
d&#x0169; est hospes in alio monasterio sine ap-
probatione Prælati illius loci. Ratio est
eade&#x0303;, quia priuata iurisdictio nō exten-
di{t$} ad alien&#x0169; territori&#x0169;, ite&#x0303; &#xA757;a licèt do-
mo exire nō sit simpliciter prohibit&#x0169;, tñ
exire sine lice&#x0303;tia est prohibit&#x0169;, & in vno
quoq&#x0301;; loco est illa prohibitio quasi spe-
cialis respectiuè ad Pręlat&#x0169; talis loci; er
go priuilegi&#x0169; particulare tolle&#x0303;s illā &#xA753;hi
bitione&#x0303; c&#x0169; particulari respectu ad vn&#x0169;
loc&#x0169;, vel territor&#x0169;, ñ pōt in alio valere.</P>
<P>  Dico secundo. Potest aliquis priuile-<marginalia>10.|Priuilegio|in alieno|territorio|quando lici|te vti pos-|sit.</marginalia>
gio fibi cōcesso à suo particulari Princi
pe, aut Prælato, licite vtí in alieno terri-
torio, quādo actus de se est indiffere&#x0303;s, &
neq&#x0301;; iure cōmuni, neq&#x0301;; particulari talis
loci est prohibit&#xA770;, nec pende&#x0303;s ab specia-
li lice&#x0303;tia superioris talis loci. Hęc asser-
tio vide{t$} adeò clara, vt appareat poti&#xA770;
impertinens vsus talis priuilegij, quia si
actus est de se indiffere&#x0303;s, & per cōmune
ius Ecclesiæ, vel propri&#x0169; alteri&#x0303;us terri-
torij non est prohibitus, sine priuilegio
est ibi licitus, etiā si in proprio territo-
rio sit prohibitus, & pro illo necessari&#x0169;
fuerit priuilegi&#x0169;. Patet, &#xA757;a statut&#x0169; terri-
torij nō obligat incolā extra territori&#x0169;
peregrinante&#x0303;; ergo ad nō seruādum tale
statutum, nō indiget priuilegio; ergo nō
recte dici{t$} prodesse ibi tale priuilegi&#x0169;,
Sed licèt hoc &#xA751; se loque&#x0303;do ita sit; nihilo<marginalia>In quo sen|su loc&#x0169; ha-|bet præce-|dens cōclu-|sio.</marginalia>
min&#xA770; habere potest loc&#x0169; cōclusio, vel in
casu dubio, vel in casu, in quo proprium
præcept&#x0169; Pręlati subdito imposit&#x0169; pos-
sit obligareill&#x0169; extra territori&#x0169;su&#x0169;. Exe&#x0303;
pla esse possunt, primo de priuilegio eli-
ge&#x0303;di confessorem, nam per illud à &#xA753;prio
Prælato concessum potest quis vbiq&#x0301;ue
locorum confessorem eligere. Quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0996.jpg/>
@@1@<SE996>Cap. 26. An vbi&#xE8BF;&#x0301; poßit quis licite suo priuilegio vti. 989
<duolan 2><-P>sine tali priuilegio, vel est dubium, cui
possit, & debeat confiteri, qui in alieno
Episcopatu versatur, vel est probabili&#xA770;
sol&#x0169; posse confiteri iure cōmuni &#xA753;prio
parocho loci, ad que&#x0303; peruenit; at per il-
lud priuilegi&#x0169; eligere poterit sacerdo-
te&#x0303; quenc&#x0169;q&#x0301;; iuxta c. Placuit, de Pęnit. dist.
6. & quæ ibi Nauar. notat. Quod intelli-<marginalia>C. Placuit.|Nauar.</marginalia>
gend&#x0169; n&#x0169;c est, d&#x0169;modo sacerdos sit ap-
probatus iuxta tenorem Conc. Trid. Si-
militer parochus habens licentiā ad nō
residend&#x0169; à &#xA753;prio Episcopo, potest illo
priuilegio vti, & gaudere extra territo-
ri&#x0169; dummodo ibi studeat. Ratio est, quia
priuilegi&#x0169; personale de se incedit cum
persona: nā illi adhæret; ergo vbiq&#x0301;; ha-
bet effect&#x0169;, quatenus alibi necessarium,
aut vtile esse potest, si alienę iurisdictio-
ni non sit contrari&#x0169;, vt contingit in ca-
sibus dictis, & vniuersè in omnibus, in
quibus actus non est malus, nec specia-
liter prohibitus in tali loco.</P>
<P>  Nec refert, quod videatur iurisdictio
exerceri in alieno territorio, quia exer-<marginalia>11.|Declaratur|doctrin{a}|tradita.</marginalia>
cetur in tali territorio materialiter (vt
sic dicā) & per accidens, nō formaliter,
nec per se, quia existentia in tali, vel tali
loco impertinens est ad vsum talis priui
legij. Vel aliter illud nō est inconuenie&#x0303;s,
quando vsus iurisdictionis nō est c&#x0169; ex-
terna sole&#x0303;nitate publica, & est circa per
sonā subditā quoad aliquid, in quo sub-
dita manet, licet sit absens, & in actu, qui
nullo modo opponitur iurisdictioni Prę
lati alteri&#xA770; loci, & maximè quādo simul
est actus iurisdictionis vol&#x0169;tariæ, vt est
concessio priuilegij, vt alibi latius dixi-
mus tractando de absolutione à ce&#x0303;sura.<marginalia>Quomodo|tradita as-|sertio sit in-|telligenda.</marginalia>
Erit aute&#x0303; intellige&#x0303;da hęc assertio de pri
uilegio, vt priuilegi&#x0169; est, seu vt gratiam,
vel dispensatione&#x0303; subdito cōcedit, nō vt
lex est, quę alios valeat obligare ad per-
mittendum priuilegij vsum, quia nemo
potest sua lege obligare homines alteri&#xA770;
territorij, qui subditi alteri sunt. Et ita
licèt quis possit vti suo priuilegio in ali
eno territorio, superiores illius loci po
terunt id nō permittere, si iustā causam
habeāt. Tunc tñ reducetur hic casus ad
pręcedente&#x0303; assertione&#x0303;, quia iam ille vsus
erit de re prohibita tali personæ in tali
loco, à qua &#xA753;hibitione liberare non po-
test priuilegium alieni Principis, vt dixi.</P>
<P>  Dico tertio. Quando actus est prohi-<marginalia>12.</marginalia>
bitus iure commmuni, & nō particulari<-P>@@

<-P>statuto alterius territorij, dispensatus à<marginalia>Dispe&#x0303;satus|in actuiure|cōi &#xA753;hibito|& non alia|ratione vbi|que valet|priuilegi&#x0169;.</marginalia>
suo Episcopo circa tale&#x0303; act&#x0169; per parti-
culare priuilegium potest licite vti tali
priuilegio extra territori&#x0169;, nisi ex spe-
ciali ratione cōtingat, dispensatione&#x0303; ad
loc&#x0169; limitari. Iuxta hāc assertione&#x0303; inter
pretor opinione&#x0303; Deci. supra citatā. Nā
habere plura beneficia iure cōmuni pro
hibit&#x0169; est. Vnde clar&#x0169; est nō posse legat&#x0169;
concedere prinilegi&#x0169; ad habendum illa
hominis extraneis à suo territorio, iux-
ta c. 2. de Cōst. in 6. & l. vlt. ff. de iuris. om.
iudic. & alia quæ Rebuff. supra adducit.
Nihilominus tñ si homine&#x0303; sui territorij<marginalia>Rebuff.</marginalia>
legatus habilitet ad plura beneficia, vti-
que illa obtinere poterit, quia habilitas
illa c&#x0169; persona incedit, & hoc includit
Deci. & approbat Probus in c. Officij, de
Offic. lega. in 6. & tande&#x0303; cōsentit Rebuf.
Simile exe&#x0303;pl&#x0169; estde marito qui erat im-<marginalia>Decius.</marginalia>
peditus ad petend&#x0169; debit&#x0169; propter vo-
tum castitatis, vel propter aliquā affini-
tate&#x0303; per illicitā copulam contractā, &
dispensatus à suo Episcopo vbiq&#x0301;; locor&#x0169;
potest petere debit&#x0169;. Dispensatus etiam
in irregularitate occulta à suo Episco-
po, licitè ministrat vbiq&#x0301;;. Sed in his casi
bus, & similibus ratio est facilis, quia &#xA751;
dispensatione&#x0303; sublat&#x0169; fuit à persona im-
pediment&#x0169;, & ideò pro qu$unclearc&#x0169;q&#x0301;; loco li-
bera manet. Vnde videri potest, non esse
illum propriè vsum priuilegij in alieno
territorio, quia priuilegi&#x0169;, seu dispensa-
tio semel habuit effectum, & postea libé
ra persona manet, & priuilegi&#x0169; iam non
operatur, nisi vt causa per accidens, &
remota, quæ abstulit impedime&#x0303;t&#x0169;. Sicut
absolutus à censura vbiq&#x0301;; licitè cōmu-
nicat, vel ministrat, non quia absolutio
ibi operetur, sed quia abstulit impedi-
mentum. Nihilominus tamen respectu
radicis impedimenti, quæ manet, potest
non incongruè dici, tunc aliquem vti
semper, & vbiq&#x0301;ue tali priuilegio, quia
votum manet, & nihilominus non impe-
dit ratione priuilegij.</P>
<P>  Maior difficultas est in priuilegijs,
per quæ derogatur præcepto Ecclesia-<marginalia>13.|Difficultas|de dispen-|satione in|præcepto|ecclesiasti-|co.</marginalia>
stico, quod dese semper obligat, vt est, v.
g. priuilegium laborandi in die festo,
comedendi lacticinia in die prohibito,
quando illud non à Pontifice, sed à pri-
uato Episcopo concessum est. Nam t&#x0169;c
videtur, non posse aliquem vti priui-
legio sui Episcopi in alieno territorio.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0997.jpg/>
@@1@<SE997>990 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>Primo ex vsu, quia licet in hoc Episco-
patu ex licentia Episcopi liceat come-
dere lacticinia in diebus prohibitis, nō
poterunt incolæ huius loci illo priuile-
gio vti in alieno Episcopatu, in quo ta-
lis licentia non conceditur, vt videtur
habere vsus. Et ratio postulat, tum quia
nemo potest vti priuilegio sui Prælati
in alieno territorio contra legem illius
territorij, vt dictum est; ergo nec cōtra
legem totius Ecclesiæ ibi obligantem.
Probatur consequentia, tum quia nō est
potentior priuatus Episcopus ad dispe&#x0303;-
sandum in lege Ecclesiæ in alieno terri-
torio, quā ad dispensandum in proprijs
statutis alicuius territorij. Tum etiam
quia sicut Pręlatus alterius di&#x0153;cesis ha
bet potestate&#x0303; obligandi ibi suis statutis,
nō obstante cōcessione alieni pastoris,
ita habet potestate&#x0303;, & curā obligādi, vt
ibi seruentur cōmunia Ecclesiæ præce-
pta, & castigandi violatores eor&#x0169;; ergo
etiā in his non potest ibi valere aliena
dispensatio. Tum deniq&#x0301;; quia ratio, ob
quā peregrini obligantur ad seruanda
statuta, & cōsuetudines loci, multò ma-
gis vrget in legibus Ecclesiæ cōmunib&#xA770;,
quia in illis debet seruari vniformitas,
& turpior est pars, quæ in illa obseruan-
tia discordat à toto, & de se maius scan-
dal&#x0169; est, ibi nō seruare cōmunes Eccle-
się leges, sed &#xA753;pter has rationes ita obli
gatur peregrinus illis priuatis statutis,
vt dispensatio sui Pręlati nō possit con-
tra illa valere; ergo multo minus pote-
rit aduersus generale&#x0303; prohibitione&#x0303; Ec-
clesię esse sufficie&#x0303;s &#xA753; alieno territorio.</P>
<P>  Hæc argumenta videntur hanc parte&#x0303;<marginalia>14.|Duplex mo|dus conce-|dendi pri-|uilegium.|Primo.</marginalia>
facere probabile&#x0303;, nihilominus tñ distin-
ctione quadam vtend&#x0169; videtur. Nā duo-
bus modis cōtingere potest, vt Pręlatus
det priuilegium contra ius cōmune per
mod&#x0169; dispensationis, vno modo per ge-
nerale&#x0303; concessione&#x0303; factā pro toto Epis-
copatu, vel pro aliquibus locis illius ex
peculiari causa ex cōditione, seu neces-
sitate speciali talis loci orta. Exempl&#x0169;
familiare est in cōcessione, quæ in ali-
quibus Episcopatibus huius regni fieri
solet adcomedend&#x0169; lacticinia in diebus
prohibitis in quibusdā locis, vel di&#x0153;ce-
sibus à mari disiunctis. Alio modo per<marginalia>Secundo.</marginalia>
speciale&#x0303; concessione&#x0303; alicui personæ fa-
ctā ex propria, & personali causa ipsius.
Quādo priuilegi&#x0169; est prioris modi, dico<-P>@@

<-P>non valere extra territori&#x0169; conceden-
tis, vel extra loc&#x0169; di&#x0153;cesis, &#xA753; quo cōce-
ditur, iuxta dicta in puncto, præcedenti:
quia priuilegi&#x0169; illuc nō extenditur. Ite&#x0303;
ibi cessat ratio dispensationis, quæ non
incedit c&#x0169; persona, sed loco quasi adhę-
ret; ergo nec dispensatio iuuat. Et hoc
á fortiori confirmant rationesproximè
factæ. Ex quo declarata manet vltima
pars, & exceptio in assertione posita, nā
propter hoc genus priuilegij est posita.</P><marginalia>15|Priuilegi&#x0169;|&#xA751;sonale ob|legitimam|causam c&#x0169;|ipsa perso-|na vbi ince|dit.</marginalia>
<P>  At vero quando dispensatio, seu pri-
uilegi&#x0169; estposterioris rationis, seu mere
personale, & habet legitimā causam in
ipsa persona, & c&#x0169; ipsa persona semper
incedit, videtur mihi valde probabile,
posse sic priuilegiat&#x0169; vti dispensatione
sua extra territori&#x0169; cōcedentis, vt v. g.
comedere lacticinia in diebus prohibi-
tis, si de hoc sit priuilegi&#x0169; propter spe-
ciale&#x0303; necessitatem personale&#x0303; subditi, &
similia. Ratio est, primo, quia ita videtur<marginalia>1. Ratio.</marginalia>
vsus interpretari huiusmodi dispe&#x0303;satio-
ne&#x0303;, nam religiosus habens tale&#x0303; dispensa
tione&#x0303; à suo Prælato, vel Prouinciali, illa
vtitur vbicumq&#x0301;; peregrinetur, non sol&#x0169;
quia est exemptus, & forte caret supe-
riore in alio loco, sed etiam si ad aliam
domum, vel prouinciam perueniat, vbi
posset à Pręlato proprio sui ordinis, cui<marginalia>2. Ratio.</marginalia>
pro tunc subest, dispensari. Sec&#x0169;do quia
illud ius cōmune nō pendet ab hoc, vel
illo loco, & per dispensationem simpli-
citer sublatum est respectu talis perso-
næ; ergo non redit obligatio eius prop-
ter loci mutatione&#x0303;; ergo neq&#x0301;; ibi est ne-
cessaria dispensatio noua; ergo licet vti
priori, vel potius effectu eius, qui fuit au
ferre ab hac persona obligatione&#x0303; talis
præcepti. Vnde considerando hunc effe
ctum æquiparatur hæc dispensatio cum
alijs in exemplum adductis in prima &#xA753;-<marginalia>3. Ratio.</marginalia>
batione conclusionis, de quibus nullum
videtur esse posse dubium. Tertio est
optima congruentia moralis, quia pro-
prius Prælatus talis personæ habet. vel
habere præsumitur notitiam illius, &
causarum particularium, quæ in ea sunt
ad eximendum illam à tali obligatione.
Econtrario verò arduum, & molestum
esset tali personę vbicumq&#x0301;; peregrina-
tur, Pręlatum loci, & sibi alienum conue
nire, eiq&#x0301;ue rationem suam, vel necessi-
tate&#x0303; aperire, vel (quod durius, & diffici-
lius esset) persuadere, & probare, vt dis-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0998.jpg/>
@@1@<SE998>Cap. 26. An vbi&#xE8BF;&#x0301; poßit quis licitè suo Priuilegio vti. 991
<duolan 2><-P>pensatione&#x0303; pro illo loco ratam haberet;
ergo verisimile est, talem dispensatione&#x0303;
proprio Prælato ita esse commissam, vt
vbiq&#x0301;ue valeat. Vnde tandem confirma-
tur, quia Prælatus particularis non dis-
pensat in hoc iure, nisi ex voluntate, &
concessione Pontificis expressa, vel ta-
cita, cum ius sit ipsius Pontificis, sed si
Pontifex dedisset priuilegium, vbiq&#x0301;; va-
leret; ergo & datum à proprio Prælato,
qui subrogatus est, vt faciat id, quod Pō
tifex faceret, si adesset. Et hanc conclu-
sionem satis videtur supponere Nauar.<marginalia>Nauar.</marginalia>
suprà. Et eandem confirmat prim&#x0169; exe&#x0303;-
plum de dispensatione legati ad plura
beneficia, nam illa immediatè derogat
præcepto, & ita personam habilitat.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue contra hoc obstant rationes<marginalia>16.|Satisfit fun|dame&#x0303;tis op|positæ sen-|tentiæ.</marginalia>
in contrarium factæ: nam inductio, quæ
affertur, pertinet ad priore&#x0303; partem di-
stinctionis positæ, & illam confirmat.
Ad rationem autem negatur simplici-
ter consequentia, & ad primam proba-
tionem negatur assumptum, & æquipa-
ratio, quę ibi fit inter ius commune Ec-
clesiæ, & priuatum alterius territorij,
quia illud est generale, & superioris, qui
pro aliquibus casibus, & personis po-
tuit cōmittere dispensationem eius ali-
cui inferiori Prælato sibi subordinato,
hoc verò est spcciale, & ab æquali Præ-
lato latum, à quo nulla iurisdictio ma-
nauit, vel communicata est alteri sibi<marginalia>Obiect.</marginalia>
æquali, & ita non est similis ratio. Dices,
videri absurdum, quod possit quis vti
priuilegio sui Prælati ad non ieiunaud&#x0169;
in alieno territorio in die præcepto ab
Ecclesia, & non in speciali die præcep-
to à Prælato loci. Respondeo primò, nō<marginalia>Resp. 1.</marginalia>
esse inconueniens, quia licet præcept&#x0169;
Ecclesiæ grauius sit, est aliquo modo
commissum dispensationi vniuscuiusq&#x0301;;
Prælati pro persona sibi subdita, non ta
men ita est illi commissum præceptum
inferius, vel æquale. Addo secundo, pro-<marginalia>Secundò.</marginalia>
babile esse, quando dispensatio data est
ex legitima causa, & pro omnibus ieiu-
nijs, excusare etiam à simili præcepto
loci, quia non est verisimile, velle Præ-
latum loci obligare personam habente&#x0303;
legitimā causam excusationis iam pro-
batam per propriam dispensatione&#x0303; sui
Prælati, quin potius virtute censetur
illam dispensationem acceptare. Et iux
ta hoc declaranda, vel limitanda erit<-P>@@

<-P>prior assertio, in qua est longe diuersa
ratio, quia priuilegium contra ius pro-
pri&#x0169; concedentis potest valere sine cau
sa, vel sine legitima excusatione præce-
pti, propter alios respectus, & ita ibi
nulla est ratio præsumendi consensum,
vel acceptationem Prælati. In præsenti
autem est maxima, saltem quandiu Prę-
latus loci aliud non indicat.</P>
<P>  Addo enim vlterius præsertim prop-<marginalia>17.|Tertiò.</marginalia>
ter secundam probationem suprà posi-
tam, posse Prælatum territorij prohibe
re, ne aliquis aduena ibi vtatur talibus
dispensationibus sine sua notitia, & ra-
tihabitione, quando vsus earum est pu-
blicus, & in actibus, & moribus commu-
nibus toti populo, quia hoc est valde cō
sentaneum rationi, & ad debitum ordi-
nem, & ad tollenda inconuenientia, quæ
sequi possent, esse potest necessarium.
Tunc ergo non poterit quis vti tali dis-
pensatione sine assensu Prælati loci, ip-
se autem tenebitur dispensationem ac-
ceptare, nisi habeat legitimam causam
præsumendi, vel surreptionem, vel cau-
sæ mutationem. Et per hoc satisfit ter-
tiæ probationi, quia interueniente le-
gitima dispensatione, cessant rationes
omnes, quæ per se pertinere possent ad
talem obligationem ratione vniformi-
tatis, vel consuetudinis. Ratio verò scā-
dali accidentaria est, & illa semper ha-
bet locum in proprio territorio, ideoq&#x0301;;
semper præsupponimus, hoc debere fie-
ri sine scandalo.</P>
<P>  Vltimò ex dictis constare facilè po-<marginalia>18.|Applica-|tio dictædo|ctrinæ ad|Summum|Pōtificem|saltem ali-|quo modo.</marginalia>
test, quomodò hæc resolutio applicāda
sit ad Summum Pontificem, quatenus in
eo aliquo modo locum habere potest.
Absolutè enim ille non habet definitam
dięcesim vt Pontifex est, sed totum vni-
uersum complectitur, non enim loqui-
mur de illo vt specialiter est Episcopus
Romanus habens propriam di&#x0153;cesim,
sed vt est vniuersalis pastor. Vnde pri-
uilegium ab eo, vt talis est, concessum,
vbiq&#x0301;; valet, & vbiq&#x0301;; licitum est vti illo,
quia semper talis vsus est intra territo-
rium concedentis. Imò videri potest, ali
quando esse licitum illo vti extra terri-
torium humanum, vel absoluendo iam
defunctum à censura, vel vtendo indul-
gentijs concessis pro defunctis, sed re
vera nunquā vsus talis priuilegij est ex-
tra territorium Papæ: nam vsus ille in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-0999.jpg/>
@@1@<SE999>992 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>terra fit, & hominibus viatoribus con-
ceditur, vt illo, dum viuunt in terra, vtā-
tur, licèt effectus aliquis illius vsus cō-
municetur defunctis, & acceptetur in
c&#x0153;lis, quia totum hoc cadit sub terri-
torium, & potestatem Pontifici conces-
sam. Et ita verum absolutè est, nemine&#x0303;
posse vti priuilegio Pōtificis extra ter-
ritorium eius, & posse illo vti in quo-
cumq&#x0301;ue territorio alterius Prælati, vel
Principis. Sol&#x0169; oportet aduertere, quid
contineatur sub concessione, & inten-
tione Pontificis: nam licet hoc totum
possit, non semper facit quant&#x0169; potest.
Et ideò sępè nō licetvti priuilegio eius,
contra specialia statuta, vel consuetu-
dinem Episcopatus, non quia non pos-
sit Pontifex hoc concedere, sed quia nō
concedit, nisi exprimat per clausulam
specialiter derogantem, quod secus est
in iure communi, vt in superioribus ex-
plicatum est.</P>
<Z>CAPVT XXVII.
Quando priuilegium quoad suos effectus restrin-
gendum sit vt odiosum, vel vt fauo-
rabile ampliandum?</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc quæstio, propter modum in-<marginalia>1.|Quādo pri|uilegi&#x0169; re|stringend&#x0169;|quādo am-|pliandum.</marginalia>
terpretandi priuilegia declarā-
dum, proponitur: nam licet hæc
materia sæpe in superioribus tacta sit,
propria indiget consideratione, & in
hunc locum optimè cadit, tum quia pa-
rat viam ad explicandam mutationem,
seu derogationem priuilegior&#x0169;, de qua
nobis dicendum superest, tum etiā quia
necessaria est ad tractatum de effectib&#xA770;
priuilegiorum consummandum. Nam
sicut de indulge&#x0303;tia dici solet, ita de pri-
uilegio dicere possumus, tantum valere
quantum sonat, id est, quantum verba
eius significant, vel comprehendunt, &
ideò ex verborum interpretatione pe&#x0303;-
det actiuitas, vel (vt sic dicam) adæqua-
tum obiectum, & sphera actiuitatis pri-
uilegij. Hæc autem interpretatio, & re-
gulæ; quæ circa illam tradi possunt, pen-
dent ex illa iuris regula, Odia restringi, fa-
uores conuenit ampliari. Et idcirco ante om
nia explicare oportet, quando ad effe-
ctum restrictionis, vel ampliationis pri-
uilegium sit iudicandum fauorabile, vel
odiosum. Est autem hoc difficile ad ex-<-P>@@

<-P>plicandum, tum quia iura ipsa videntur
variè loqui. Nam in cap. Olim, de Verb.<marginalia>C. Olim.</marginalia>
significat. absolutè dicitur, priuilegium
esse latè interpretandum, vbi id notant
Glossa, & Doctores. At verò in cap. Sanè,<marginalia>Gloss{a}.|C. Sanè.|C. Porrò.</marginalia>
& cap. Porrò, de Priuilegijs, dicitur, pri-
uilegia esse restringenda, vbi etiam id
communiter notatur. Tum etiam quia
hinc priuilegium concedit fauorem, &
ex ea parte videtur extendend&#x0169;, & prę-
sertim quia frequentius est beneficium
Principis, quod amplissimè accipimus,
vt dicitur in dicto cap. Olim, cum simili-
bus, quæ ibi Glossa refert. Illinc verò
priuilegium est ius singulare, quod pro-
pter commune restringendum est, iuxta
l. Quod verò. ff. de Legib.</P>
<P>  In hac igitur dubitatione communis<marginalia>2.|Priuilegi&#x0169;|quod estpu|rum bene-|ficium, vel|quod est a-|licui iuri|contrari&#x0169;.</marginalia>
doctrina est, distinguendum esse inter
priuilegium, quod est purum benefici&#x0169;,
seu fauor, nulli præiudicium afferens,
nec iuri communi derogans, & rigoro-
sius priuilegium, quod derogat vel iuri
communi, vel alicuius tertij. Inter quæ,
vt suprà diximus, est differentia: nam
prius est priuilegium simpliciter fauo-
rabile, posterius verò licèt sit fauorabi-
le respectu priuilegiarij, respectu com-
munitatis, vel alicuius tertij odiosum
est, & prout magis, vel minus ad alterā
partem declinat, simpliciter odiosum,
vel fauorabile denominatur.</P>
<P>  Primo ergo dicendum est, priuilegi&#x0169;,<marginalia>3.|Priuilegi&#x0169;|purum be-|neficium fa|uarabile e&#x0303;.</marginalia>
quod est purum beneficium, esse fauo-
rabile in ordine ad interpretationem,
id est, amplè esse interpretandum, quan-
tum recta ratio, & prude&#x0303;tia permiserit.
Ita docent omnes auctores statim citā-
di. Probatur autem primo ex dicto cap.<marginalia>C. Olim.</marginalia>
Olim, de Verbor. significat. quod de hoc
priuilegio loquitur, imò de beneficio
principis, & constituit regulam iuris,
beneficium principis ample esse inter-
pretandum. l. Beneficium. ff. de Constitut.
Princip. Hoc autem priuilegium à Prin-
cipe concessum proprijssimum benefi-
cium eius est, vt per se constat. Tandem
declaratur ratione, quia in tali priuile-
gio duplex considerari potest respectus
vnus ad concedentem, alius ad eum, cui
conceditur, neq&#x0301;; in illo potest alius res-
pectus considerari, cum ad alios imper
tinenter se habeat, cum neminem læde-
re supponatur, sed sub vtroq&#x0301;ue illo res
pectu ample interpretandum est; ergo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1000.jpg/>
@@1@<SE1000>Cap. 27. Quādo priuilegi&#x0169; restringend&#x0169; sit, vel ampliand&#x0169;. 993
<duolan 2><-P>Probatur minor quoad priorem parte&#x0303;,
quia ad statum, & amplitudinem Prin-
cipis spectat, liberaliter agere, seruata
prudentia, & recta ratione; ergo intra
illos limites (sic enim conclusione&#x0303; pro-
posuimus) amplianda est eius concessio
respectu illius. Ne autemvideamur hoc
limitare ad supremos, vel magnos Prin-
cipes, in quibus principium illud maxi-
mè locum habet, addi potest alia con-
gruentia. Quia ad concede&#x0303;tem spectat,
sufficienter explicare me&#x0303;tem suam; er-
go in dubio contra ipsum concede&#x0303;tem
verba meritò interpretamur; ergo res-
pectu illius latè sunt accipienda.</P>
<P>  Altera item pars minoris probatur<marginalia>4.|Probatur|amplius as|sertio.</marginalia>
ex regula iuris, quod fauores sunt am-
pliandi. l. Hoc modo. ff. de Condition. &
demonst. & l. Cum quidam. ff. de Liber. &
postu. vbi Glossa plura refert. Sunt aute&#x0303;
fauores maximè ampliādi respectu eo-
rum, quibus conceduntur: nam eorum
sunt fauores; ergo quando ex illis non
resultat præiudicium alterius tota ra-
tio interpretationis fauorabilis est, &
ideo ampla esse debet. Nec contra hoc
consideratur præiudicium ipsius con-
cedentis, tum quia tale pręiudicium fe-
rè est intrinsecum humanæ largitioni,
& ideò voluntarium esse censetur ipsi
concedenti. Tum etiam quia, vt dixi, cō-
tra concedentem etiam esse debet am-
pla interpretatio. Dices; omne priuile-
gium eo ipso, quod inducit singularita-
tem, odiosum reputari potest, nam præ
se fert quandam acceptationem perso-
narum; ergo sub hoc respectu restrin-
gendum est, etiam si non sit aliter con-
tra ius commune, vel tertij. Respondeo,
hinc ad summum concludi, interpreta-
tionem esse cum ratione, & prudentia
faciendam, ita vt in tota illa amplitudi-
ne sit concessio facta prudenter, & ex
causa legitima, ac subinde sine vera ac-
ceptatione personarum. Nunquā enim
est præsumendum, voluisse concedente&#x0303;
aliquid contra rectam rationem con-
cedere, esset autem contra rationem fa
uorabilis concessio sine cōpetenti cau-
sa facta, vt suprà ostendi. Hac autem mo
deratione seruata, neminem potest sin-
gularitas priuilegij rationabiliter offe&#x0303;-
dere, propter offensionem autem irra-
tionabilem non est omittenda iusta pri-
uilegij extensio, & ampliatio.</P>@@

<P>  Dico secundo. Priuilegium derogans<marginalia>5.|Priuilegi&#x0169;|derogās iu|ri commu-|ni est restri&#x0303;|gendum.|Innoc.|C. Olim.|C. Abbate|Cap. Quia|circ{a}.|Gloßa.|Bart.|Syluest.|Nauar.|Sanci.</marginalia>
iuri communi regulariter est reputan-
dum odiosum in ordine ad interpreta-
tionem, & ita restringendum est potius,
quam extendendum. Ita docet Innoc. in
cap. Quod dilectio, de Consanguin. & affi-
nit. vbi etiam Panorm. dicit, esse certā,
& communem doctrinam, idem in cap.
Olim, & in cap. Abbate, de Verbor. signifi.
& in cap. Quia circa, de Priuil. Glossæ, &
alij scribentes super hæc iura, & Bart.
in l. Si finita. §. Ex hoc edicto. ff. de Dam. in-
fect. num. 5. Syluest. verb. Priuilegium. q. 3.
Nauar. in Summa cap. 12. n. 79. & Sanci.
referens plures lib. 8. de Matrim. disp.
1. n. 1. & 4. Et probatur primò ex dictis
cap. Sanè, & Porrò, & ex regula iuris, Odia
esse restringenda: nam derogatio iuris cō-
munis ex eo capite odiosa est, per se lo-
quendo, & ideò vitanda quoad fieri pos
sit, vel si omnino vitari non potuerit, ne
priuilegium inutile fiat, erit restringen-
da, vt omnia iura docent, cap. Cum dile-
ctus, de Consuetud. vbi id notat Glossa.<marginalia>Bart.|C. Cum di|lectus.|Tiraquel.</marginalia>
Tradit in simili Bart. in l. Cæsar. ff. de Pu-
bli. & vect. n. 21. in Repet. & in l. vlt. ff. de
Constit. Princ. per totum, & alios refert
Tiraq. in Præfat. ad Retract. n. 62. Tan-
dem hoc priuilegium includit dispensa-
tionem iuris communis, vt ex suprà di-
ctis constat; dispe&#x0303;satio autem est stricti
iuris, & restringenda; ergo. Et confir-
matur, quia bonum commune præfere&#x0303;-
dum est singulari; ergo & ius commune
particulari, sed priuilegium est ius par-
ticulare; ergo ex suo genere illi præfe-
rendum est ius commune, ideoq&#x0301;ue vbi
oportuerit vnum restringere, vt aliud
minus lædatur, priuilegium restringen-
dum est respectu iuris communis.</P>
<P>  Circa hanc verò assertionem aliqua<marginalia>4.|Circa dictā|doctrinam|aliqua no-|tand{a}.|Primò.</marginalia>
obseruanda sunt. Primò intelligendam
esse de restrictione, quę admittat aliquā
vtilitatem, & effectum priuilegij, nam
priuilegium semper sustinendum est,
vt sit vtile, vt suprà ostensum est, intra
latitudinem verò effectuum habet loc&#x0169;
restrictio. Quæ vlterius intelligenda est
præcise in ordine ad derogationem iu-
ris communis, id est, solum quatenus ne
cessaria esse potest, ne derogatio com-
munis iuris amplietur. Nā si cum æqua-
li derogatione iuris communis possit
priuilegium ampliari in fauorem priui-
legiarij, ampliādum est, quia licèt ratio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1001.jpg/>
@@1@<SE1001>994 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>odij, & fauoris sint coniunctæ in eodem
priuilegio respectu diuersorum, vt su-
prà dict&#x0169; est, nihilominus suas proprias
rationes retine&#x0303;t, & vbi non oppon&#x0169;tur,
sed potest fauor ampliari sine amplia-
tione odij, ita faciendum est, quia tunc
nihil est, quod repugnet. Vt si detur ali-
cui priuilegium comedendi carnes te&#x0303;-
pore quadragesimæ, censetur concess&#x0169;
ad lacticinia comedenda, quia per hoc
non plus derogatur iuri communi, & si
quid est simile, rarò enim accidere vi-
detur in his priuilegijs, vt possint in fa-
uorem ampliari, sine aliqua derogatio-
ne iuris etiam ampliori.</P>
<P>  Prætereà intelligenda est regula, cæ-<marginalia>7.|2. notand&#x0169;</marginalia>
teris paribus, aliquando enim tam ne-
cessarius, & pius esse potest fauor priui-
legij, vt ampliandus sit, etiam augendo
derogationem iuris communis. Ita su-
mitur ex cōmuni doctrina in varijs ca-
sibus, & materijs, vt attingit Tiraquel.
tract. de Pia causa n. 160. & sequentib.<marginalia>Tiraq.</marginalia>
Exemplum sit, quia priuilegium conces-
sum filijs legitimis contra cōmune ius
restringitur ad verè, ac naturaliter legi-
timos, iuxta l. vlt. C. de ijs, qui veniam
ætat. impet. & doctrinam Bart. in l. Om-<marginalia>Bart.</marginalia>
nes populi, ff. de Iustit. & iur. n. 60. & 62. &
nihilominus si priuilegium sit in gratiā
religionis, & piæ causæ extendetur ad
legitimos fictè, per priuilegium legiti-
mationis, vt docet idem Barth. in l. Si
constanter. ff. Solut. matrim. n. 44. Simili-
ter priuilegium exemptionis clericor&#x0169;
à tem porali iurisdictione, vel religioso-
rum ab ordinaria, etiam si deroget iuri
cōmuni, ampliatur in fauorem religio-
nis. Et idem est in similibus ex illo prin-
cipio, quod etiam Iureconsultus agno-
uit, Summa ratio est, quæ pro religione facit. in
l. Sunt personæ. ff. de Religios. & sumptib.
funer. Eademq&#x0301;; ratio erit, quoties priui
legium ex vna parte derogās iuri com-
muni, ex alia censetur esse necessarium
cōmuni bono reipublicæ, nam tunc po-
test hæc ratio illi præponderare, & ea
ratione priuilegi&#x0169; ampliari contra cō-
mune ius. Et sic solent ampliari priuile-
gia militum, & similia. Ratio aute&#x0303; clara
est, quia cum hæc priuilegia habeant mi
stionem odij, & fauoris respectu diuer-
sorum, necesse est, vt in effectu fauoris,
vel odij illud vincat, quod secundum re-
ctam prude&#x0303;tiam maioris ponderis fue-<-P>@@

<-P>rit. Item quia prudenter coniectamus,
hanc fuisse tunc mentem Principis con-
cedentis priuilegi&#x0169;, in qua coniectura
ferè tota hęc interpretatio priuilegio-
rum nititur.</P>
<P>  Vnde addi etiā solet cōmuniter alia<marginalia>8.|3. notand&#x0169;</marginalia>
limitatio ad assertione&#x0303; positam, vt non
procedat, quando priuilegium est con-
cessum motu proprio, nam tunc etiamsi<marginalia>Priuilegi&#x0169;|motu pro-|prio conces|sum ampli|atur.|C. Si motu|proprio.|Abbas.|Ioā. And.|Felin.|Alex.|Rebuff.|Ant. Gab.</marginalia>
sit cōtra ius cōmune ampliatur, & in or-
dine ad interpretatione&#x0303; ce&#x0303;setur simpli-
citer fauorabile, iuxta c. Si motu proprio,
de Præben. in 6. & tradunt Iuristæ, Abb.
cum Ioan. Andr. in ca. C&#x0169; in cunctis, §. Cum
verò, de Elect. n. 8. Felin. in cap. Ex parte,
de Rescrip. n. 13. limit. 6. Alex. de Neuo.
in cap. Qui circa, de Consang. & affinit. n.
10. Rebuff. in Concor dat. tit. Forma mā-
dati, verb. Motu proprio. Anton. Gabr. lib.
10. conclus. 2. n. 61. & sequentib. vbi plu-
res refert. Ratio verò est, quia hæc ex-
tensio videtur pertinere ad fauorem, &
honore&#x0303; ipsius Principis, nam quod mo-
tu proprio concedit, censetur propri&#x0169;
beneficium eius, & ex certa scientia fie-
ri, vt suprà dictum est, & in dubio exte&#x0303;-
ditur potius, quàm restringatur. Exci-
piuntur etiam priuilegia, quæ in iure
communi continentur: nam illa iam nō
cense&#x0303;tur ius priuatum, sed commune, &
ideò per regulas iuris communis iudi-
canda sunt.</P>
<P>  Dico tertiò. Priuilegi&#x0169; inferens prę-<marginalia>9.|Priuilegi&#x0169;|infere&#x0303;s præ|iudici&#x0169; ter|tiæ &#xA751;sonæ.</marginalia>
iudici&#x0169; tertiæ personæ contra ius, quod
iam habet acquisitum, sub ea ratione
odiosum est, ita vt restringi debeat quo
ad fieri possit, quia non est mens Prin-
cipis auferre alteri ius suum, nisi id ex-
pressè declaret, vt sumitur ex l. Nec auus,
C. de Emanci. liber. Quod adeo verum
est, vt licet priuilegium motu proprio
sit concessum extendendum non sit ad
priuandum alterum iure suo iam acqui-
sito, vt suprà dictum est. Et ita assertio
hæc communis est omnium auctorum,
quos retuli, & sumitur ex cap. Licet in cor-<marginalia>C. Licet in|corrige&#x0303;dis.|C. Ex tua-|rum.|Panormit.</marginalia>
rigendis, de Offic. ordin. cap. Ex tuarum,
de Auctor. & vsu pall. l. 2. §. 1. verb. Meri-
to, ff. Ne quid, in loco publ. & tradit specia
liter Panorm. in c. Certificari, de Sepult. n.
9. & omnia dicta in pręcedenti assertio-
ne à fortiori hanc probāt. Quia ius vni-
uscuiusq&#x0301;; illæsum seruare, iure cōmuni,
vel etiam naturali postulatur, & licet
Princeps possit interdum illud auferre,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1002.jpg/>
@@1@<SE1002>Cap. 28. In restringe&#x0303;dis, vel exte&#x0303;de&#x0303;dis priuilegijs obseruāda. 995
<duolan 2><-P>non tame&#x0303; sine magna causa, & satis cla-
ra. Hinc vero etiam recipit hæc conclu<marginalia>Limitatur|cōclusio.</marginalia>
sio limitationem, quam præcedens, sci-
licet, vt intelligatur, nisi ex grauitate
causæ, & materiæ necessitate aliud prę-
sumatur de Principis intentione, tanta
enim potest esse necessitas, vt extensio
facienda sit non obstante alterius præ-
iudicio: nam in hoc eadem ratio, quæ in
præcedentis assertionis limitatione po-
sita est, hic procedit. De quo in cap.
seque&#x0303;t. aliquid addemus.</P>
<Z>CAPVT XXVIII.
Quæ sint in restringendis, vel extendendis pri-
uilegijs obseruand{a}?</Z>
<P><INI3>E</INI3>X dictis in præcedenti capite so-<marginalia>1.|Ampliatio|vel restri-|ctio priuile|gij qualis.</marginalia>
lum in genere habemus, quando,
& quibus considerationibus pri-
uilegium ampliandum, vel restringend&#x0169;
sit. Superest igitur explicandum, quan-
ta esse possit, aut debeat ampliatio, vel
restrictio, & quomodo iuxta principia
posita priuilegijs applicanda sit.</P>
<P>  Circa priorem parte&#x0303; duæ regulæ pro<marginalia>2.|Prima re-|gul{a}.</marginalia>
restrictione assignari poss&#x0169;t. Prima est,
Restrictio priuilegij nunquam debet es-
se tanta, vt reddat illud inutile, quant&#x0169;-
uis graue, & odiosum appareat, nisi eo
perueniat, vt sit etiam iniustum. Regula
est communis ex cap. In his, de Priuil. &
cap. 1. de Rescrip. Quibus locis commu<marginalia>C. In his.|C. De res-|cripit.|Decius.|Panorm.|Syluest.|Nauarr.</marginalia>
niter Doctores, præsertim Deci. & Pa-
normit. Syluest. verb. Priuilegium, q. 3.
Nauar. in Sum. cap. 12. n. 79. & in Apolo-
get. de Reddit. q. 3. memb. 6. n. 3. Et ra-
tio est, quia voluntas Principis nunquā
debet frustari, neq&#x0301;ue inefficax reddi, &
ideo etiam de omni lege cautum est, vt
per interpretationem nō reddatur inu-
tilis, l. Non dubium, C. de Legib. quia sem-
per idest contra intentionem Principis,
quia non creditur otiosè ferre legem.
Vnde qui legis intentione omissa, ita ad
hæret verbis, vt reddat inutilem legem,
illam destruit, & præuaricator legis di-
citur in l. Qui contr{a}, C. de Legib. Idem
est ergo in priuilegio: nā est eade&#x0303; ratio.
Et ideo hæc regula locum habet, etiā si
oporteat, priuilegium ad aliquid exten-
dere, quod exorbitans, vel odios&#x0169; appa-
ret, vt colligitur ex l. Si filius familias, 4. in
fine, ff. Ad Macedonian. vbi priuilegium<-P>@@

<-P>illud filij familias, quod aliàs reputatur
odiosum, extenditur, ne inutile fiat, de
quo videri potest Tiraquel. post leges<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
Connubiales, Gloss. 5. n. 115. Et eadem
ratione si necesse sit, vltra rigorosam &#xA753;-
prietatem verba extendere, ne quis de
fraudetur priuilegio, fieri debet secun-
dum ius. Estq&#x0301;ue optimum exemplum in
cap. Quanto, de Priuileg. Hinc deniq&#x0301;ue<marginalia>C. Quāto.</marginalia>
sumptum est generale principium, pri-
uilegi&#x0169; debere aliquid operari vltra cō-
mune ius, quod sine priuilegio non lice-
ret, quia aliàs esset inutile, quod quo-
modo intelligendum sit, suprà ca. 20. di-
ximus.</P>
<P>  Secunda regula sit, Verba priuilegij<marginalia>3.|2. Regula.</marginalia>
secundum proprietatem tenenda, & ob-
seruanda sunt, & extra illam trahenda
non sunt ad restringendumpriuilegium,
nisi vel ratio iustitiæ cogat, vel aliunde
talis voluntas concedentis rationabili-
ter præsumatur. Regula hæc, suppositis,
ac recte explicatis duabus limitationi-
bus illi adiunctis, satis per se clara est,
quia in legibus intelligendis, & obser-
uandis, proprietas verborum est in vni-
uersum tenenda per se loquendo, vt sæ-
pe dictum est; ergo idem seruandum in
priuilegijs, tum quia est eadem ratio,
tum etiam quia priuilegium est quędam
lex. Confirmatur primò, quia fauores
etiam non sunt restringendi, & præser-
tim cum violentia verborum, & absq&#x0301;ue
necessitate, sed priuilegium continet
fauorem ex sua directa inte&#x0303;tione, eiusq&#x0301;;
verbis vis infertur, quando à sua pro-
prietate extrahuntur, & nulla est neces-
sitas, quando in fauore non est in iusti-
tia, nec præsumptio iusta talis vol&#x0169;tatis
Principis; ergo talis restrictio priuile-
gij admittenda non est. Deniq&#x0301;ue confir-
matur, quia voluntas concedentis, si nō
sit iniusta, plenè, & (vt sic dicam) adęqua
tè implenda est, sed hæc voluntas indi-
catur per eius verba iuxta propriā eo-
rum significationem; ergo ita est seruan
dum priuilegium integrè, ac plenè; er-
go non licèt illud restringere per verbo
rum improprietatem voluntariā. Aliàs
nihil esset firmum in priuilegijs, & sub
nomine restrictionis eludi, & corrumpi<marginalia>4.|Duæ limi-|tationes in|cōclusione|positæ ne-|cessariæ.</marginalia>
facile possent.</P>
<P>  Duę autem limitationes positę neces
sariæ sunt, quia duo sunt ad effectum pri
uilegij necessaria in cōcedente, scilicèt,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1003.jpg/>
@@1@<SE1003>996 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>potestas, & voluntas, & quacumq&#x0301;; illar&#x0169;
de ficiente, non sequetur effectus. Prima
ergo limitatio respicitpotestatem, nam
id tant&#x0169; possumus, quod iure possumus;
ergo Princeps non censetur posse con-
cedere quod sine iniustitia, seu iniuria
alterius fieri non potest; ergo nec præsu
mitur id concedere, aut velle. Probatur
hæc vltima consequentia, tum quia nun-
quam præsumitur voluntas Principis
esse iniusta, nisi euidenter constet, tum
etiam quia licèt daretur talis voluntas,
esset inefficax, & impotens ad validum
priuilegium concedendum, quia repug-
nat per priuilegium licere actionem in-<marginalia>Obiect.</marginalia>
iustam. Dices, interdum in priuilegijs
clausulam, Salua iustitia, vt patet ex cap.
Certificari, de Sepult. ergo vbi non addi-<marginalia>C. Certific.</marginalia>
tur, priuilegium absolutè operabitur.
Respondetur, negando consequentiam,
nam vt recte ibi aduertit Panormitan.<marginalia>Panormit.|Respons.</marginalia>
licèt illa clausula non addatur expres-
sè, semper subintelligitur, quia natu-
ralis ratio illam postulat. Additur er-
go aliquando (quod in alijs rescripto-
rum clausulis frequenter obseruatur)
ad maiorem perspicuitatem, & ne ex-
cedatur fortasse in vsu priuilegij, & ita
per illam monetur priuilegiarius, vel
iudex priuilegij, vt seruet iustitiam, t&#x0169;
naturalem, tum etiam per leges canoni-
cas, vel ciuiles respectiuè constitutam.</P>
<P>  Sed quæret aliquis, de qua iustitia,<marginalia>5.|Priuilegi&#x0169;|iniust&#x0169; quo|ad vs&#x0169; qua|le, & quem|effect&#x0169; ha|bet.</marginalia>
seu iniustitia intelligendum hoc sit, id
est, an de iniustitia priuilegij quoad
vsum eius, vel etiam quoad solam con-
cessione&#x0303;, est enim considerād&#x0169; duobus
modis intelligi posse, priuilegi&#x0169; esse in-
iustum, vno modo quoad vsum, & conse
quenter simul quoad concessionem, nō
enim potest vsus priuilegij esse iniustus,
& non esse iniusta illius concessio, è cō-
trario vero fieri potest, vt priuilegium
sit iniustum tantum quoad concessione&#x0303;,
non vero quoad vsum, quia multa male
fiunt, quæ facta tenent, & sæpe licit&#x0169; est,
vti malitia alterius, seu effectu, qui ab
alio male fit. Quando ergo priuilegium
est iniustum quoad vsum, assertio maxi-
mè locum habet, imò etiam extenditur
ad omne&#x0303; iniustitiam generaliter, id est,
ad omnem iniquitate&#x0303;. Quia quomodo-
cumq&#x0301;; reddatur iniquus vsus priuilegij
per interpretatione&#x0303; adæquatum alicui
proprietativerbor&#x0169;, vitāda omninò est,<-P>@@

<-P>& restringenda interpretatio, quia non
potest priuilegium dare licentiā ad fa-
ciendum act&#x0169; iniqu&#x0169;. Quod intellige&#x0303;d&#x0169;
est, quando iniquitas maneret, existente
priuilegio, vt si esset contra lege&#x0303; natu-
ralem, vel aliā indispensabilem per tale
priuilegium. Nā si iniquitas solum oria-
tur ex lege positiua dispensabili ab eo,
qui priuilegi&#x0169; cōcedit, iā illa nō manet
cōcesso priuilegio, quia legis obligatio
per illud aufertur, & ita in vsu talis priui
legij per se loque&#x0303;do nulla est iniquitas,
ideoq&#x0301;; tale priuilegi&#x0169; nō cōprehe&#x0303;ditur
sub hac limitatione, sed ad tale&#x0303; vs&#x0169; exte&#x0303;
di poter&#x0169;t eius verba, si &#xA753;pria illor&#x0169; sig
nificatio id postulet, & aliud nō obstet.</P>
<P>  At vero priuilegium iniustum tant&#x0169;<marginalia>6.|Priuilegi&#x0169;|iniust&#x0169; quo|ad cōceßio-|nem quid|operatur.</marginalia>
quoad concessionem ,inprimis vix ha-
bet loc&#x0169; in priuilegio iniusto contra cō
mutatiuam, non quia illud non sit maxi-
me iniquum, sed quia vix potest esse va-
lid&#x0169;, si non sit validum, iam erit etiā ini-
quus vsus eius, vt per se cōstat. Assump-
tum declaratur, quia concessio priuile-
gij maxime potest esse iniusta contra cō
mutatiuā iniustitiam, quia concedit ali-
quid faciendum c&#x0169; iniuria tertij, sed ta-
lis cōcessio nulla est, nemo enim potest
dare vni ius, seu facultatem ad inìuriam
alteri faciendam, est enim implicatio in
adiecto; ergo tale priuilegium non sol&#x0169;
est iniustum, sed etiam nullum. Imò inde
cōcluditur, tale priuilegium intrinsecè
esse iniustum non sol&#x0169; quoad concessio-
nem, sed etiam quoad vsum, quia conce-
dit iniust&#x0169; vsum. Dixi autem vix opposi-
tum accidere, quia non repugnat, priui-
legi&#x0169; contra iustitiam cōmutatiuā con-
cessum valid&#x0169; esse, & consequenter non
repugnat, concessione&#x0303; priuilegij esse sic
iniustā, vsum aute&#x0303; priuilegi snon esse in-
iust&#x0169;, quia vtitur quis iure suo per illud
acquisito, Vt v. g.si Rex cum conductore
suor&#x0169; tributot&#x0169; paciscatur sub condi-<marginalia>Cōceßio in|iusta priui|legij non fa|cit semper|esse iniust&#x0169;|vsum eius-|dem.</marginalia>
tione, & obligatione nō concedendi ali-
cui priuilegi&#x0169; exemptionis à solutione
tributor&#x0169;, & postea tale priuilegi&#x0169; con-
cedat, contra iustitiam cōmutatiuam,
peccat, quā ex pacto seruare tenebatur,
nihilominus tamen priuilegi&#x0169; validum
est, & priuilegiarius non peccabit, non
soluendo tributa; ipse verò Rex tenebi-
tur damna conductori resarcire: fortas-
se tamen tunc etiā à principio non pec-
cabit Rex cōtra iustitiam cōmutatiuā,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1004.jpg/>
@@1@<SE1004>Cap. 28. In restringe&#x0303;dis, vel exte&#x0303;de&#x0303;dis priuilegijs obseruāda. 997
<duolan 2><-P>si priuilegium concedat cum intentio-
ne resarciendi damna, seu diminuendi
pensionem conductoris. Et ita regula-
riter loquendo, non est priuilegium sic
iniustum, quin vsus eius sit iniustus, & cō
sequenter totum priuilegium sit null&#x0169;.
In quoc&#x0169;q; aute&#x0303; alio genere iniustitię, sę
pe contingit esse iniustam concessione&#x0303;
priuilegij, non verò vsum, quia iniusti-
tia, vel iniquitas concessionis non sem
per inualidat illam, vt si tantum sit con
tra iustitiam distributiuam per accep-
tionem personarum, vel quia fit sine iu
sta causa, & cum scandalo, vel quid si-
mile: tunc enim concessio facta tenet,
& consequenter si actus concessus non
fit intrinsecè malus, sed solum quia pro
hibitus, poterit per validum priuilegi&#x0169;
fieri non malus, & consequenter vsus ta
lis priuilegij potest esse licitus, sicut in
simili supra de dispensatione diximus.</P>
<P>  Dico ergo ad interrogationem factā<marginalia>7.|In quo sen|su proce-|dat conclu|sio tradita.</marginalia>
assertionem maxime procedere de in-
iustitia contraria valori priuilegij, atq;
adeo præcipue verificari in priuilegio
iniusto, vel iniquo quoad vsum. Talis
enim iniustitia maximè vitanda est in
priuilegijs, quia summam absurditate&#x0303;
continet, & ideo etiam si oporteat ma-
xime impropriare verba, vt à tali ini-
quitate priuilegium excusetur, c&#x0169; tota
illa improprietate restrictio facienda
est. Nam hæc est etiam generalis regu-
la interpretandarum legum, vt sensus
absurdus vitetur, quo lex fieret noxia,
vel iniqua. Maximè quia licet verbis ex
pressis priuilegium concederet actum
iniquum, nullius esset momenti, aut ef-
ficacię, ergo vbi verba nō s&#x0169;t ita expres
sa, & sensum alium admittunt, licet im-
propri&#x0169;, ita est restrigend&#x0169; priuilegi&#x0169;,
vt aliquo modo fiat vtile &#xA751; applicatio-
ne&#x0303; ad alique&#x0303; licit&#x0169; vs&#x0169;; & ita quæ vide{t$}
esse restrictio erit potius fauor & sub-
stentario (vt sic dicam) ipsius priuilegij.</P>
<P>  At verò quando ex verbis priuilegij<marginalia>8.|Seclusa in-|iustitia, &|verbis pri-|uilegij in|sua propri|etate reten|tis quid fa-|ciendum.</marginalia>
in sua proprietate retentis, non sequi-
tur iniustitia, vel iniquitas in vsu priui-
legij, sequitur tamen in concessione,
quia videtur esse nimia prodigalitas,
aut relaxatio, tunc videtur non esse dā-
dam tantam licentiam restringendi pri
uilegium cum improprietate verbor&#x0169;,
quia loquendo absolute non deest po-
testas in Principe ad concedendum ta-<-P>@@

<-P>le priuilegium, & quando in vsu eius nō
apparet iniquitas, vix potest esse certa
in concessione, quia Princeps potest ha
bere plures causas, & rationes, quibus
moueatur, & excusetur, quæ non sint
alijs notæ. Aliunde verò rationes pro
conclusione facta videntur probare, nō
esse præsumendam iniustitiam, vel ini-
quitatem, etiam in sola cōcessione, sed
restringendam esse ad illum gradum, in
quo licita esse potuerit. Item videntur
probare de tali concessione in eo sen-
su, in quo esset iniqua, iudicandum esse,
vt de re moraliter impossibili, ex illo
principio, quòd id possumus quod iure
possumus, & ideo non esse ad illam ex-
tendenda verba priuilegij. Dico ergo,
in hanc posteriorem partem inclinan-
dum magis esse, cum magna tamen mo
deratione prudentis arbitrij, ita vt fe-
rè sit moraliter ineuitabilis iniquitas
concessionis, nisi verba restringantur,
tunc enim restringi poterunt, etiam c&#x0169;
aliqua improprietate, d&#x0169;modo hęc tāta
nō sit, vt videatur poti&#xA770; illusio, vel euer-
sio priuilegij, quā interpretatio. Nam si
euide&#x0303;tia verbor&#x0169; tāta sit, vt aliter vita-
ri nō possit, stand&#x0169; est vol&#x0169;tati Princi-
pis, etiā si malè faciat, quia nihilominus
validè facit, & dat ius. Ideoq; ad illum
est in tali casu recurrendum, & non est
per violentiā, vel contempt&#x0169; contra il-
lius voluntatem agendum.</P>
<P>  Altera vero limitatio posita in vlti-<marginalia>9.|Relinquen|da est pro-|prietas ver|bor&#x0169; ad se-|quendā vo|luntate&#x0303; con|cedentis.</marginalia>
ma parte assertionis pertinet ad volun-
tate&#x0303; Principis, quę præter potestate&#x0303; ne
cessaria est, cōtingit eni nō rarò, vt non
sit vol&#x0169;tas Principis tot&#x0169; id cōcedere,
quod verba prę se ferunt etiā in &#xA753;prie-
tate s&#x0169;pta, & ideò quādo de hoc fuerit
probabilior pręs&#x0169;ptio iuxta mente&#x0303; cō-
cede&#x0303;tis restringe&#x0303;d&#x0169; est priuilegi&#x0169;, quia
ab illa principaliter pe&#x0303;det. Prima verò
coniectura huius voluntatis esse potest,
quā in fine præcede&#x0303;tis p&#x0169;cti assignaba-
mus, nimir&#x0169;, si necessaria sit restrictio
ad vitand&#x0169; aliquod absurd&#x0169;, vel delict&#x0169;
& iniquitate&#x0303; in ipso Principe, aut nimiā
imprude&#x0303;tiā cōtra cōmune bon&#x0169;. Opor-
tet aute&#x0303;, vt necessitas sit moraliter eui
de&#x0303;s, & manifesta, quia si res fuerit dubia
vel vtrinq; &#xA753;babilis, tenori priuilegij
stād&#x0169; est, &#xA757;a hoc est cōse&#x0303; tane&#x0169; fauori, &
iuri & in dubio ius præferend&#x0169; est: me-
lior eni&#x0303; est cōditio eius, cui ius fauet, si-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1005.jpg/>
@@1@<SE1005>998 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>cut etiā melior est conditio posside&#x0303;tis.
Alia cōiectura est, quando priuilegium
posterius contrarium est priori, nisi re-
stringatur, quia tunc restringendum est
etiā pręter verborum proprietate&#x0303;, quia
nō præsumitur Princeps velle derogare
priuilegio priori, imò nec illud scire, ni
si illius me&#x0303;tione&#x0303; faciat. Ide&#x0303;q&#x0301;; est, si dero
get particulari statuto iuxta regulā ca.
1. de Constit. in 6. Idem si repugnet con-
suetudini, nisi de illa expressam mentio-<marginalia>Barth.|Gloßa.|Felin.|Aret.</marginalia>
nem faciat, iuxta doctrinam Barthol. in
Authent. Quas actiones, C. de Sacros. Ec-
cles. in fine, verb. Item quærit Glossa, & tra-
dit late Felin. in Rubr. de Rescript. n. 18.
verb. Considera secundo, cum Aret. cons. 15.
circa finem. Idem deniq&#x0301;ue erit de quo-
c&#x0169;que alio facto, vel iure priuato, quod
præsumitur Princeps ignorare, & ideò
censetur illud nolle, quando inde reddi-
tur priuilegium nimis odiosum, vel one
rosum alijs.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hinc tādem constituitur eadem<marginalia>10.|Priuilegi&#x0169;|derogās iu-|ri acquisito|alicui&#xA770; ter-|tij quomo-|do intelli-|gendum.</marginalia>
exceptio, quoties priuilegium derogat,
iuri acquisito tertij, nisi restringatur,
tunc enim licèt tale sit ius illud, vt pos-
sit Princeps illud tollere sine iniusti-
tia ex rationabili causa, nō censetur vel
le illud tollere, quādo illud expressè nō
declarat, ideoq&#x0301;; licet generaliter loqua-
tur, non cōprehendit damn&#x0169; tertij in iu
re iam acquisito, imò præsumitur illud
ignorare, & consequenter nolle. Atq&#x0301;ue
hac ratione talis restrictio est veluti cō
ditio, & exceptio intrinsecè inclusa in
generalibus verbis, licèt, non exprima-
tur. Quæ est cōmunis doctrina, vt in su-
periori cap. tact&#x0169; est, & traditur satis ex
presse in l. 2. §. Siquis à Principe, ff. ne quid<marginalia>Bart.</marginalia>
in hoc pub. &c. Ide&#x0303; docet Bart. in l. Impu
beri.ff. de Admi. tut. n. 2. & in l. Gallus, §. Et
quid si tantum, ff. de Liber. & postu. in fine,<marginalia>Panorm.|Ioā. And.|Syluest.|Roder.|Sancin.|Rebuffus.</marginalia>
Panorm. in c. 1. de Iud. Ioan. Andr. in c. Si
motu proprio, de Præb. in 6. Sylu. verb. Priui
legi&#x0169;, q. 3. dist. 4. & q. 9. in fine, Rod. tom. 1.
q. 11. ar. 9. Sanc. lib. 8. disp. 7. n. 6. in fine, &
plura refert Rebuff. in l. 1. ff. de Verb: sig-
nific. §. Decimo septimo. Ratio vero reddi
potest, vel ex generali principio, quod
odia sunt restringenda, priuilegi&#x0169; enim
nocens tertio, vt sic odios&#x0169; est, & ideo
est restringend&#x0169; iuxta regulā legis. Quo-
ties, C. de Prec. Imper. offer. Quod absorbens
ius alterius debet ab omnibus iudicibus refutari,
vel certe ex alio principio, quod cōtra<-P>@@

<-P>inauditam parte&#x0303; nihil fieri potest iuxta
cap. 1. de Caus. possess. & propriet. nam
licet id pręcipuè intelligatur iniudicijs
per æquiparationem extendi potest ad
priuilegia, nā est eade&#x0303;, vel maior ratio,
quia sæpe &#xA751; importunitate&#x0303;, vel tacitur-
nitate&#x0303;, & captatā occasione&#x0303; impetrātur,
& ideo non ce&#x0303;setur Princeps velle dān&#x0169;
inferre tertio ipso inscio, & non audito.
Qua &#xA753;pter licèt Princeps cōcedat pri-
uilegi&#x0169; ex certa scientia, non censetur
illā habere de nocumento tertij, & con-
seque&#x0303;ter nec ad aliud exte&#x0303;dere volunta
tem suam, nisi illud exprimat, vt in supe
rioribus dict&#x0169; est. Declarant aute&#x0303; ferè<marginalia>Res leuis|quid efficit|contra pri-|uilegium.</marginalia>
omnes, hoc intelligend&#x0169; esse, quādo pri-
uilegi&#x0169; non lędit alter&#x0169; in re graui, quia
si nocument&#x0169; leue sit, quasi nihil reputa-
tur. Quod sumitur ex dicta l. Quoties, & in
præsenti accōmodand&#x0169; existimo, quan-
do damn&#x0169; illud leue sine magna violen-
tia, & improprietate verbor&#x0169; priuilegij
vitari non potest, quia si verborum pro-
prietas sufficie&#x0303;ter saluari potest sine no
cumento tertij etiā leui, non est ad illud
extendendum, vt in hoc constituatur dif
ferentia à nocume&#x0303;to graui, quia hoc nō
est permittend&#x0169;, etiam si oporteat ver-
ba priuilegij c&#x0169; improprietate restrin-
gere. Imò licèt priuilegi&#x0169; reddatur inu-
tile, si damn&#x0169; graue inferat tertio in iu-
re acquisito, si illud nō exprimat, potius
est ob præsumptam surreptione&#x0303; annul-
landam, quam admittendum, vt dicti au-
ctores tradunt, propter eādem ratio-
nem. Et hæc de restrictione.</P>
<P>  De exte&#x0303;sione possumus aliàs duas re-
gulas statuere. Sit ergo in ordine tertia<marginalia>11.|3. Regula.|Priuilegi&#x0169;|ob similitu|dinem ra-|tionisnō ex|tendend&#x0169;.|Cardin.|Barth.|Bald.|Beroi.</marginalia>
regula. Priuilegium nunquam est exten-
dend&#x0169; ad alias personas, vel alios actus
propter similitudinem rationis. Est cō-
munis Cardin. Clem. 1. de Testam. q. 6.
Barth. in l. 1. & vlt. ff. de Const. Princip.
Bald. in cap. Inter cæter{a}, de Rescrip. n.
9. & Beroi. in capit. 1. de Probat. n. 70. &
sumitur ex l. Si pupillorum, §. Si prætor, ff. de
Reb. eor. &c. ex ca. Sanè, de Priuil. & Cle-
men. 1. de Censib. Ratio est, quia virtus,
& efficacia priuilegij neq&#x0301;ue omnino,
neq&#x0301;ue essentialiter posita est in ratione,
sed in voluntate concedentis; ergo pa-
rum refert quod in simili casu, vel per-
sona eadem ratio versetur, si voluntas
ad illam non extenditur. Non autem
extenditur, si non exprimitur, quia (vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1006.jpg/>
@@1@<SE1006>Cap. 28. In restringe&#x0303;dis, vel exte&#x0303;de&#x0303;dis priuilegijs obseruāda. 999
<duolan 2><-P>sæpè dixi) inter homines voluntas non
operatur, nisi vt significata. Confirma-
tur à simili de lege p&#x0153;nali, in qua p&#x0153;na
nunquam extendi debet, quia pendet
ex voluntate imponentis, vt suprà dict&#x0169;
est, quoad hoc aute&#x0303; est eadem ratio de
priuilegio, licet in alijs sit diuersitas.</P>
<P>  Contra hoc obijci solet cap. Cum di-<marginalia>12.|Obiect.|C. Cum di-|lect{a}.</marginalia>
lect{a}, de Confirmat. vtili, vel inutili, in
illis verbis, Eiusdem æquitatis similitudine
prouocati. Ex quo textu multi colligunt,
legem exorbitantem, seu excipientem
casum singularem à communi iure, ex-
tendi ad alios propter similitudine&#x0303; ra-
tionis, vt videre licet in Panormit. ibi,<marginalia>Panorm.|Felin.|Nauar.</marginalia>
Felin. in cap. Quoniam frequenter. Vt lite
non contestata, Nauar. in cap. 1. §. Labore&#x0303;
24. Confirmatur primò, quia lex exor
bitans extenditur in causa pia, & mise-
rabili ob similitudine&#x0303; rationis, vt mul-
ti Iurisperiti testantur, quos refert, &
sequitur Barbos. in l. Si constante, 25. ff. so-<marginalia>Barbos.</marginalia>
lut. matrim. n. 73. in fine, & n. 74. Ergo
idem erit in priuilegijs, salte&#x0303; in his, quæ
ad causas pias conceduntur. Confirma-
tur sec&#x0169;dò, quia priuilegium, per quod
datur potestas ad absoluendum in ali-
quibus casibus, extenditur ad alios, in
quibus eadem, vel maior ratio limitat,
& dans facultatem ad dispensand&#x0169; vo-
ta, dare censetur ad commutandum, &
dans priuilegium testandi, censetur da-
re ad faciendum codicillum, vel donan-
dum causa mortis, & dans facultate&#x0303; cle-
rico beneficiario ad fruendum fructib&#xA770;
in absentia, vt theologiam audiat, cen-
setur dare etiam audie&#x0303;ti ius canonic&#x0169;.
Atq&#x0301;; in hanc partem propter aliqua ex
his argume&#x0303;tis in clinat Didac. Perez in
legib. ordin. q. 2. Prologi. Fauet Nauar.<marginalia>Dida. Per.|Nauar.|Sarmien.|Barbos.|Roder.</marginalia>
afferens aliqua exempla in Sum. cap. 22.
n. 74. Sarmien. in lib. Select. cap. 12. n. 7.
& Barbos. in l. 1. ff. solut. matrim. n. 19. &
20. Propter quod Eman. Roder. licet in
1. tom. q. 7. ar. 2. prædictam regulam ab-
solute tradidisset, nihilominus in q. 119.
addit, solum regulariter procedere, &
illam limitat, vt non procedat in priui-
legijs causæ fauorabili concessis, vt est
causa pia, causa dotis, religionis, &c.</P>
<P>  Dico tame&#x0303;, si verè, & propriè loqua-<marginalia>13.|Nulla li-|mitatio ad-|mittenda.</marginalia>
mur, non esse necessariam limitatione&#x0303;,
si extensio excedat propriam verbor&#x0169;
significatione&#x0303;. Ita senti&#x0169;t auctores pro
regula citati, qui indistinctè loquuntur.<-P>@@

<-P>Sic etiam loquuntur iura, quæ iubent;
tenorem priuilegij obseruare, & illum
non præterire; ergo intra illum tantum,
& intra verborum proprietatem licita
est extensio, non tamen vltra. Cōfirma-
ri hoc potest varijs exemplis, plura in-
conuenientia ex illa exte&#x0303;sione deduce&#x0303;-
do, sequitur enim, priuilegia concessa
vni religioni posse extendi ad aliā ęqua-
lem, vel arctiorem propter solam pari-
tatem rationis in pietate causæ, conse-
quens est omnino falsum: quis enim au-
deret illam extensione&#x0303; facere, nisi Pon-
tifex cōmunicationem priuilegior&#x0169; cō-
cessisset? Item sequitur, priuilegi&#x0169; con-
cessum personæ patris, transire ad fili&#x0169;,
si in eo eadem ratio militet, quod licèt
admittat Roder. dicta q. 7. ar. 7. in prin-<marginalia>Roder.</marginalia>
cipio, tamen & sibi ipsi videtur repug-
nare, & generali regulæ iuris, quòd pri-
uilegia personalia non trāscend&#x0169;t per-<marginalia>Cap. Pri-|uilegium.</marginalia>
sonas, cap. Priuilegium, de Regul. iur. in 6.
Aliàs non sol&#x0169; inter patre&#x0303;, & fili&#x0169; id es-
set admittend&#x0169;, sed etiā inter quasc&#x0169;q&#x0301;;
duas personas æquè dignas, in quib&#xA770; ea-
dem ratio pietatis, aut gratitudins, vel
remuner ationis inueniretur, quod ne-
mo cōcedet. Ratio deniq&#x0301;; à priori suprà
tradita æquè procedit in priuilegio pię
causæ, quia etiā illud pe&#x0303;det ex vol&#x0169;tate
Principis, qui licèt velit facere vn&#x0169; pi&#x0169;
opus, nō ideo vult facere omnia similia,
vel æqualia, seu in quib&#xA770; eade&#x0303; ratio mili-
tat, vt per se cōstat in quolibet ope āte,
estq&#x0301;; eade&#x0303; ratio in principe. Confirma-
tur, quia nisi standum esset verbis priui-
legij omnia esse&#x0303;t incerta, & alius posset
similem extensionem facere in priuile-
gio remuneratorio, quod honestissimā
habet rationem, & in similibus, quę nul-
la ratione admittenda sunt.</P>
<P>  Ad cap. ergo Cum dilecta respondeo,<marginalia>14.|Ad cap ci-|tat&#x0169; in con|trarium re|spon.</marginalia>
Principem quidem optimè facere posse
illam extensione&#x0303;, quia iam accedit eius
voluntas, & non facit tantum declaran-
do, sed constituendo, neq&#x0301;; aliud probat
textus ille, nos aute&#x0303; loquimur de priua-
tis personis vte&#x0303;tibus priuilegijs. Prop-
ter ea verò, quæ in cōfirmationibus cō-
ger&#x0169;tur, est cōsiderand&#x0169;, aliud esse, deri<marginalia>Diriuatio|vnius ad a-|liud differt|à virtuali|contine&#x0303;tia.</marginalia>
uare priuilegi&#x0169; ab vno ad aliud per si-
militudine&#x0303; rationis. quod nō licet, aliud
verò ita illud interpretari, vt plura cō-
prehe&#x0303;dat, quā in superficie verbor&#x0169; ap-
pareat. Quod licet, quādo ratio suadet.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1007.jpg/>
@@1@<SE1007>1000 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>Exemplum sit, si alicui concedatur pri-
uilegium celebrandi sacrum in loco in-
terdicto, licebit illud extendere ad mi-
nistrum. Et si concedatur personæ nobi-
li simile priuilegium audiendi sacrum,
exte&#x0303;ditur ad socios, vel familiares iux-
ta decentiam status, vt suprà dictum est<marginalia>Panorm.</marginalia>
ex Panormit. in cap. Quam sit. de Iudæis,
quia illa non est extensio per similitudi-
nem, sed per virtualem continentiam
verborum iuxta rationabilem eor&#x0169; in-
terpretationem. Ad hunc ergo modum<marginalia>Lex exor-|bitans quo-|modò intel|ligenda.</marginalia>
habet aliquando locum extensio in le-
ge exorbitāte, non verò propter solam
rationis æquiparationem, vt in lib. 6. in
principio dixi. Et eodem modo dixim&#xA770;
in materia de voto, sub facultate dispe&#x0303;-
sandi includi facultatem commutandi.
Et si mili modo est probabile, sub testa-
mento comprehe&#x0303;di codicillum tanquā
accessorium sub princ ipali, vel quia ex-
tenditur illa vox ad omnem dispositio-
nem causa mortis factam, quando non
vsurpatur propter specialem modum
disponendi per modum testamenti, de
quo videri potest Nauar. de Redit. mo-<marginalia>Nauar.|Mandos.</marginalia>
nit. 20. & Mandos. in Praxi signat. gra-
tiæ, verb. Licenti{a}. Ad hunc ergo mod&#x0169;
fit extensio in fauorabilibus priuilegijs
quoad significationem verborum, ma-
ximè quando iuuatur consuetudine, vel
iuris, vel iudicum, aut sapientum, tran-
siens verò à causa ad causam, vel à per-
sona ad personam propter solam ratio-
nis ęquiparatione&#x0303;, nunquam licet, quod
magis in sequenti regula explicabitur.</P>
<P>  Quarta regula, seu secun da de exte&#x0303;-<marginalia>15.|Quarta re-|gula de am|pla inter-|pretatione|priuilegij.|Glossa.</marginalia>
sione sit. Interpretatio ampla priuilegij
semper est intra verborum proprietate&#x0303;
facienda, nisi maior omnino necessaria
sit, vt priuilegium aliquid operetur. Re-
gula sumitur ex Glossa in Clement. Per
literas, de Præben. verb. Directas, vbi lo-
quens de priuilegio etiam motu pro-
prio concesso, ait, non esse ampliandum,
vltra vim propriam verborum. Ide&#x0303; sen-
sit Alex. de Neuo. in cap. Quia circa, de<marginalia>Alex.|Sanci.</marginalia>
Cōsanguinit. & affinit. n. 10. & Sanci. lib.
8. de Matrim. disp. 1. n. 5. Ratio autem est
iam tota in secunda, & tertia regula,
quia verba priuilegior&#x0169; sunt sicut ver-
ba iuris, quæ in proprio sensu, & secun-
dum ius ipsum sunt accipiend a, alias ni
hil esset certum, si ad improprias signi-
ficationes extendere liceret. Exceptio<-P>@@

<-P>autem addita est, quia fundatur in ipso
iure, quod præcipit, ita interpretari le-
gem, & priuilegia, vt nec iniusta sint, nec
inutilia, vel frustra data, vt in fine præ-
cedentis regulæ explicatum est. Atq&#x0301;ue
ita res est facilis.</P>
<P>  Hæc autem proprietas verborum in<marginalia>16.|Proprietas|verborum|vnde sume&#x0303;|da est.</marginalia>
primis sumenda est ex vsitata fignifica-
tione, vel communi vsu vel (quod maxi-
mè attendendum est) secundum ius pri-
uilegio proportionatum, quod ideò ad-
do, quia si priuilegium est regium, ma-
gis attendendum est ius ciuile, si verò
fuerit Pontificium, canonicum ius at-
tende&#x0303;dum est. Notauit hoc Syluest. ver-
bo Priuilegium, quæstion. 3. & sumitur ex<marginalia>Syluest.|Bald.</marginalia>
Bald. L. Si quando. 1. C. Bonis vacantib.
lib. 10. Quod vno vel altero exemplo
declaratur. Nam si priuilegium conce-
datur v. g. Episcopo pro suis familiari-
bus, familiares intelligendi sunt, qui
actu sunt in obsequio, & famulatu eius
iuxta cap. vltim. de Verborum signifi-
cat. in 6. Et notauit Abbas in capite<marginalia>Abbas.</marginalia>
Cum dilectus, de Clericis non residentib.
Item si aliquis irregularis per priuile-
gium fiat habilis ad beneficia, intelli-
gitur de simplicibus, nisi aliud explice-
tur, iuxta cap. vltim. de Præben. Item si<marginalia>Cap. vltim.|de Præbe&#x0303;.</marginalia>
illegitimus per priuilegium fiat habilis
ad ordines indefinitè, intelligitur de mi
noribus tantum, quia est materia odio-
sa, & in maioribus censetur esse specia-
lis ratio, & consideratio, vt voluit Syl-
uest. dicta quæst. 3. & in verb. Clericus. 1.
quæst. 4. Præterea immunitas ab oneri-
bus simpliciter concessa, intelligitur ab
extraordinarijs, non ab ordinarijs, nisi
exprimatur, ne alij nimium grauentur,<marginalia>Syluest.|Bart.</marginalia>
vt dixit Syluest. suprà q. 9. cum Barth.
in lege 2. ff. de Iure immunit. Sic etiam
facultas ad minuendum numerum mi-
nistrorum Ecclesię, cuius facultates di-
minutæ sunt, non extenditur ad augen-
dum illorum numerum, etiam si cres-
cant reditus, vt notauit Panormitan.<marginalia>Panorm.</marginalia>
ex textu ibi in capite vltim. de Verbor.
significat. Quia moderari propriè non
significat augere. Similiter priuilegium
circa modum seruādi interdictum, non
exte&#x0303;ditur ad cessationem à diuinis, nisi
exprimatur, vel ali&#x0169;de constet de me&#x0303;te
concedentis, quia illa duo in iure diuer
sa sunt, vt notat Nauarr. cap. 27. n. 189.<marginalia>Nauar.</marginalia>
Deniq&#x0301;; facultas data ad ascendendum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1008.jpg/>
@@1@<SE1008>Cap. 28. In restringe&#x0303;dis, vel extendendis priuileg. obseruāda. 1001
<duolan 2><-P>ad maiorem dignitatem non exte&#x0303;ditur
ad æqualem, quia verbi proprietas hoc
non admittit, cap. Licet, de Transl. Episc.<marginalia>C. Licet.</marginalia>
Et sic etiā intelligitur cap. Licet, de Re-
gularib. vbi conceditur religioso tran-
situs ad arctiore&#x0303; religionem. Vnde non
censetur concessus ad æqualem. Deniq&#x0301;;
si alicui detur facultas prouidendi v. g.
primam præbendam vacantem per de-
cessum, non intelligatur data, si vacaue-
rit per renunciationem, vel cessionem,
quia in rigore verborum illa duo distin-<marginalia>C. Suscep-|tum.|17.|Iuxta has|regulas a-|liæ intelli-|gendæ.|Prima.|C. Priuile|gia.|C. Porrò.</marginalia>
cta sunt, cap. Susceptum, de Præben. in 6.</P>
<P>  Ad hunc ergo modum de alijs intel-
ligendum est, & iuxta has regulas intel-
ligendæ sunt aliæ, quæ frequenter in au-
ctoribus inueni&#x0169;tur. Vna est, Priuilegia
non plus operantur, quam verbis expri-
mant, iuxta cap. Priuilegia, dist. 3. & cap.
Porrò, de Priuileg. subintelligend&#x0169; enim
est, quàm verbis exprimant, aut latè, aut re-
strictè inter pretatis, iuxta conditionem
priuilegij, & obseruata propria illorum
significatione, vel communi, vel saltem
iuridica, nisi specialis necessitas cogat
aliquam improprietate&#x0303; admittere. Alia<marginalia>Secunda.</marginalia>
regula est, priuilegium simpliciter fauo
rabile extendend&#x0169; esse, intelligenda ve-
rò est, salua verborum proprietate iux-
ta materiam subiectam, vel vsum iuridi-
cum, vt dictum est. Item procedit cōtra
concedentem, nam respectu aliorum re-
stringenda sunt verba, vt præiudicium<marginalia>Tertia.</marginalia>
aliorum caueatur. Alia regula est, priui-
legium simpliciter odiosum restringen-
dum esse, vt quam minimum operetur,
ita vt nec priuetur effectu, & vltra effe-
ctum præcise necessarium non extenda-
tur. Est tamen intelligenda, tum vt re-
strictio sit respectu aliorum, non respe-
ctu concedentis, tum vt effectus sit adę-
quatus verbis in aliquo proprio sensu,
iuxta supra dicta, & plura videri possunt
in Felin. in cap. Postulasti, de Rescript. n.<marginalia>Felin.|Decius.|Bart.</marginalia>
8. cum sequentib. & Deci. in cap. 1. de
Rescript. & Bart. in l. Beneficium. ff. de Cō-
stit. Princip.</P>
<P>  Tandem ex dictis facilè expediri po-<marginalia>18.|De praxi|obseruāda|in priuile-|gij i&#x0303;terpre-|tatione.|Panorm.|Syluest.</marginalia>
test quod secundo loco proposui de mo
do, seu praxi obseruanda in hac priuile-
gij interpretatione. De qua re multa
tradunt Iuristæ, præcipuè Panormit. in
cap. Peruenit, de Immunit. Eccles. & cap.
Licet, de Censib. & toto titulo de Priuil.
quæ in summam redigit Syluest. verb.<-P>@@

<-P>Priuilegium, à q. 3. & 9. Sed illi ad multa
singularia descendunt, quæ ad nos non
spectant. Solum ergo est generatim ad-
notandum, quādo verba priuilegij sunt
satis clara, & certam habent significa-
tionem, nullam esse adhibendam inter-
pretationem, sed tenorem, & formā pri
uilegij esse obseruandam iuxta cap. Re-
cepimus, &c. Porrò, de Priuil. Et sumitur<marginalia>C. Recipi-|mus.|C. Porrò</marginalia>
etiam ex l. Ille, aut ille, ff. de Legat. 3. Quā-
do verò verba sunt aliquo modo ambi-
gua, tunc principaliter quærenda est, &
omnibus modis coniectanda intentio
concedentis, iuxta cap. Intelligenti{a}, &<marginalia>C. Intelli-|genti{a}.|C. In his.|C. Sedulo.</marginalia>
cap. Inhis, de Verbor. signifi. cap. Sedulo.
dist. 38. cum similibus. Et ratio patet ex
dictis, quia ex voluntate concedentis
pendet tota virtus priuilegij.</P>
<P>  Ad hanc autem coniecturam facien-<marginalia>19.|Supplicatio|est spectan-|da ad inda|gandā me&#x0303;-|tem conce-|dentis.|C. Inter di|lectos.|Felin.|Matienz.|Gloßa.|Gutier.|Bart.|Panorm.</marginalia>
dam, in primis est supplicatio spectāda,
nam illi solet Princeps cōformari, cap.
Inter dilectos, §. Cæteri, de Fide instrum. vbi
Felin. & alij, & l. Si prases. ff. de P&#x0153;nis, &
tradit Iason. in l. Gallus. §. Idem. ff. de Li-
ber. & posthu. lect. 1. Matienz. lib. 5. Re-
copil. tit. 2. l. 1. Gloss. 2. num. 3. Gutier.
lib. 3. Practicar. q. 17. & 18. nu 42. & 43.
Deinde initium ipsius indulti attentè
considerandum est, quia iuxta illud so-
lent adiungi omnia subsequentia, vt su-
mitur ex l. vlt. ff. de Hæred. institu. & no-
tant Barth. in l. Ambitios{a}, C. de Decre-
tis ab ordine facien. & Panormit. in ca-
pite Aduersus, de Immunit. Eccles. n. 2.
Præterea spectanda est materia subie-
cta, nam ad illam solent verba accom-<marginalia>Materia|subiectaspe|ctanda.</marginalia>
modari, & præcipuè spectandum est, an
sit materia ambitiosa, vel etiam peri-
culosa, ex qua possit sumi occasio ad
multiplicandas lites, vel peccata, vt ver
ba coarctentur. Prætereà circunstantię<marginalia>Circunstan|tiæ diligen|ter attende&#x0303;|dæ.</marginalia>
omnes causarum, & personarum dili-
genter attendendæ sunt, nam hæc om-
nia conferunt, tum ad significationem
verborum, tum ad mentem Principis
intelligendam. Deniq&#x0301;; interdum possu-<marginalia>Bald.|Iason.|Vnum pri-|uilegium &#xA751;|aliud inter|pretatur.|Princeps|quando cō-|sulendus.</marginalia>
mus vnum priuilegium per aliud inter-
pretari, & quod in vno defuerit ex alio
complere, vt docet Bald. in cap. Auditis,
de Præscript. num. 4. & latiùs Iason in l.
Triticum, ff. de Verbor. obligat. n. 6. Quòd
si adhuc res sit dubia, & per receptam
doctrinā probabiliter definiri non pos-
sit, consulendus est Princeps, nisi sit ali-
quod periculum in mora, nam tunc pru<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1009.jpg/>
@@1@<SE1009>1002 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>denti arbitrio vti licebit. De quo vide-
ri potest Hostiens. lib. 5. Sum. tit. de Pri-<marginalia>Hostiens.</marginalia>
uileg. §. Quid operetur.</P>
<Z>CAPVT XXIX.
Quibus modis priuilegium per se finiatur, seu
quasi ab intrinseco amittatur, & speciali-
ter per temporis lapsum.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Eclarauimus omnia, quæ circa<marginalia>1.|De muta-|tione priui|legiorum.</marginalia>
substantiam, varietatem, causas,
& effectus priuilegiorum oppor-
tuna visa sunt; reliquum est, vt de illor&#x0169;
mutatione, ac destructione dicamus.
Constat enim priuilegia eo ipso, quod
iura humana sunt, mutabilia esse, & quā-
t&#x0169;uis aliqua perpetua dicantur, omnia
posse aliquo modo aboleri, ac destrui, vt
suprà cap. 3. & 5. attigimus, & nunc exa-<marginalia>Multiplex|modus mu|tationis in|priuilegijs.</marginalia>
ctius explicabimus. Non est autem hic
modus mutationis vnus tant&#x0169;, sed mul-
tiplex, cum enim priuilegium sit huma-
na lex, ferè omnes modos mutationis
recipit, quos lex humana, de quibus ex
professo lib. 6. diximus. N&#x0169;c verò ex ibi
dictis supponimus, mutationem priui-
legij, instar physicæ mutationis circa
rem præexistentem versari: ac proinde
priuilegium tunc mutari dicitur, quan-
do fuit validum, & talis qualitatis, vel
quantitatis, & postea substantiam, vel
proprietatem mutauit. Nam si contin-
gat, priuilegium à principio esse null&#x0169;,
vel impediri, aut suspendi, ne operetur,
illa non erit mutatio priuilegij, sed nul-
litas, vel irritatio, aut suspensio antici-
pata, de quibus, & de causis earum, ex-
plicando causas, & effectus priuilegij
dictum est; hic ergo de propria muta-
tione tractamus.</P>
<P>  Quæ diuidi potest primò in totalem,<marginalia>2.|Mutatio|propria du|plex, parti-|alis, & to-|talis.</marginalia>
& partialem, per priorem totum priui-
legium, & totaliter, ac omnino extin-
guitur, per posteriorem autem non om-
nino, sed ex parte priuilegium tollitur,
vnde generatim diminutio priuilegij di
ci potest. Comparantur autem hæ duæ
mutationes sicut priuatio integra, quæ
in termino semper est eadem, quia to-
tum esse destruit, & partialis, quę secun-<marginalia>Variæ mu-|tationes to-|tales.</marginalia>
dum varia accidentia fieri potest. Hoc
autem non obstante, variæ sunt muta-
tiones totales, seu destructiones priui-
legiorum ex parte modorum, seu cau-<-P>@@

<-P>sarum à quibus prócedunt. Potest enim
priuilegium veluti corr&#x0169;pi instar alio-
rum accidentium, vel rerum corrupti-
bilium, aut quasi ab intrinseco, & spon-<marginalia>Pura amis|sio.</marginalia>
te sua, quam vocare possumus puram
amissionem priuilegij, aut per contra-
riam actionem, quæ esse potest, vel in-
trinseca ipsius priuilegiati, quæ dici so-<marginalia>Renuntia$unclear-|tio priuile-|gij.|Reuocatio,|seu abroga|tio.</marginalia>
let renunciatio priuilegij, vel alterius
extrinseci age&#x0303;tis, & vocabitur reuoca
tio, seu abrogatio priuilegij, & de his
omnibus sigillatim dicendum est, de par
tialibus autem mutationibus non opor
tet specialiter dicere, quia in priuile-
gijs non habet locum propria dispensa-
tio, quia priuilegium vt tale est, non po-
nit vinculum, quod per dispensationem
relaxetur, sed potius ipsum priuilegium
solet vincul&#x0169; relaxare. Et ideo non mu-
tatur ex parte per dispensationem, sed
per suspensionem, vel partialem reuo-
cationem, aut renunciationem, & ideò
explicando integras mutationes, cum
proportione declarabuntur partiales.</P>
<P>  In hoc ergo capite dicere incipimus<marginalia>3.|De pur{a}|amissione.</marginalia>
de pura cessatione priuilegij. Multis au
tem contingit amitti priuilegium absq&#x0301;;
actione vlla cōtrarij corrumpe&#x0303;tis. De-
claratur: nā hic corruptionis modus &#xA753;
uenire solet ex defectu alicuius causæ
cōseruantis; in priuilegio autem plures
causæ concurrunt, & ita secund&#x0169; mod&#x0169;
causar&#x0169; poss&#x0169;t hi modi multiplicari. Ex
his verò duo sunt certi, scilicet ex par-
te formæ, seu qui ad illā reducitur, & ex
parte causæ finalis; ex parte verò causæ
efficie&#x0303;tis res est cōtrouersa, & fortassè
non necessaria, vt videbimus, nā de his
tribus agem&#xA770;. De desitione aute&#x0303; ex par-
te materiæ, non oportebit dicere, quia<marginalia>Desitio ex|parte mate|riæ.</marginalia>
duplex materia potest in priuilegio cō-
siderari, vna est materia, circa quam, &
mutatio, quæ ratione illius prouenire
potest, reducitur ad causam formalem,
vel finalem, vt explicabo, alia est mate-
ria subiectiua vt est persona, vel res, quę
est subiectum priuilegij, & de hac, qua-
ten&#xA770; priuilegi&#x0169; desinere potest ad desi-
tione&#x0303; subiecti, satis dict&#x0169; est suprà circa
diuisionem priuilegij in reale, & perso-
nale.</P>
<P>  Primus ergo modus amissionis pri-<marginalia>4.|Amissio|exparte for|mæ.</marginalia>
uilegij ex parte formę sumitur, estq&#x0301;; per
temporis lapsum. Qui modus non habet
locum in priuilegio perpetuo, vt suprà<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1010.jpg/>
@@1@<SE1010>Cap. 29. Quibus modis priuilegium amittatur. 1003
<duolan 2><-P>dixi, in priuilegio autem temporali est
clarus, & iuri consentaneus, in cap. De<marginalia>C. De cau-|sis.</marginalia>
causis, de Offic. deleg. & in l. 2. & 4. Cod.
de Precib. Imperator. offeren. & ratio
id conuincit. Nam priuilegium tempo-
rale dicitur, quod ad definitum tempus
conceditur; ergo necesse est finiri, finito
termino, quia cessat (vt sic dicam) influ
xus causæ conseruantis, scilicet, volun-
tas cōcedentis, quæ in priuilegio inesse
censetur tanquam in signo, & ideò sol&#x0169;
durat, quantum in priuilegio significa{t$},
vel certè (& ferè in idem redit) quia à
principio datum fuit sub illa conditio-
ne, vt illo tempore finiretur, & ita non
fuit productum, nisi cum illa duratione,
& ita hic modus prouenit ex parte for-
mæ, quia limitata fuit ad tempus, vel ex-
pressè, vel æquiualenter, vt dicam, & ita
fuit à principio imperfecta, & tandem
cessauit. Neq; in hoc occurrit difficul-
tas, sed videri possunt supra dicta de pri
uilegio temporali, & quæ in simili dixi
tom. 5. tractando de suspensione ad tem<marginalia>Panor.</marginalia>
pus facta, & Panormit. ac Doctores in c.
Cum acceßissent, de Const.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ad hunc mod&#x0169; reducitur amis-<marginalia>5.|Priuilegi&#x0169;|conditiona|lequomodo|ceßat.|Couar.|Molin.</marginalia>
sio priuilegij sub conditione concessi,
nam cessante conditione, cessabit, vt su-
mitur ex Couar. 1. Variar. c. 15. & Molin.
tom. 2. de Iustit. disp. 298. Ratio vero est,
quia tale priuilegium virtute continet
in concessione sua temporis, & duratio
nis terminum præfinitum, non quidem
fixum, & certum, sed per comparatione&#x0303;
ad conditionem, scilicet, vt tandiu du-
ret, quandiu cōditio durauerit, talis vo-
luntas concedentis per adiunctam con-
ditionem significatur, & ideò solum cō-
fert priuilegio durationem proportio-
natam; tale ergo priuilegium ideò per-
ditur, ablata conditione, quia finit&#x0169; est
tempus, pro quo fuit cōcessum, & ita hic
modus amissionis sub prędicto me&#x0303;bro
continetur. Ex ratione autem facta cō-
stat, necessarium esse, vt conditio sit ap-
posita non solum ad fieri, sed etiam ad
conseruationem priuilegij. Certum est
enim vtroq&#x0301;; modo adiungi posse, & posi-
tam tantum pro fieri, non sufficere, vt
ad mutatione&#x0303; eius, mutetur priuilegi&#x0169;,
quia tunc priuilegi&#x0169; non pendet in con-
seruari à conditione, sed tātum in fieri,
seu non est conditionatumquoad perse-
uerantiam, sed solum quoad productio-<-P>@@

<-P>nem, & ideo impleta conditione in ipso
fieri, postea manet priuilegium omnino
absolutum, & ideò non perditur mutata
conditione. Exemplo res declaratur.
Nam si Papa concedat alicui monaste-
rio priuilegium non soluendi decimas,
si Episcopus consenserit, & Episcopus
semel cōsentiat, acquiritur priuilegi&#x0169;,
nec erit in potestate Episcopi reuocare
illud, quia illud non donauit, sed Papa,
& licet Episcopus postea dissentiat, non
amittitur, quia non fuit eius consensus
requisitus vt conditio perpetua, sed so-
lum ad valorem concessionis. Secus ve-
ro esset, si in priuilegio diceretur, quan-
diu Episcopus consenserit, vel si condi-
tio poneretur non ex parte priuilegij,
sed ex parte actus, seu vsus eius. Vt si di-
ceretur, concedimus tibi, vt possis non
soluere decimas, non resistente Episco-
po, vel vt possis concionari consentien-
te Episcopo: tunc enim cessaret priuile
gium, cessante conditione: tunc autem
non omnino amitteretur priuilegi&#x0169; in
se, sed solum quoad vsum pro illo actu,
nam postea iterum consentiente Epis-
copo, posset quis vti talipriuilegio; quia
conditio non fuit apposita pro ipso pri-
uilegio in se, sed tantum pro vsu. Et ideo
modus conditionis ex tenore priuilegij
diligenter ponderandus est.</P>
<P>  Præterea ad hoc membrum reducen-<marginalia>6.|Dictus mo|dus ampli-|us declara|tur ex par-|te status.</marginalia>
tur amissiones priuilegiorum, quę con-
tingunt per mutationem status, vel ali-
cuius vinculi, à quo talia priuilegia pe&#x0303;-
debant tanquam à conditione necessa-
ria, saltem virtuali, seu generali, & ideo
desinunt esse desinente cōditione, & ita
omnia illa habent certum termin&#x0169; du-
rationis in concessione præfixum, non
in particulari definitum, sed per compa
rationem ad alium terminum, seu con-
ditione&#x0303;. Sic nouitius religionis, dimisso
habitu religionis, amittit priuilegia, qui
bus in probatione gaudebat, quia sol&#x0169;
fuerunt cōcessa sub illa conditione, seu
durante illo viue&#x0303;di modo. Sic etiam re-
ligiosus mutata professione, amittit pri
uilegia prioris religionis, vt illius sunt,
& à fortiori si possit transire à statu re-
ligioso ad non religiosum, vel per dispe&#x0303;-
sationem, vel alio modo, amittit priuile
gia omnia religiosi, quia statui, seu ratio
ne status potissimè conceduntur, atq&#x0301;ue
adèo dependenter ab illa conditione.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1011.jpg/>
@@1@<SE1011>1004 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>Et eadem ratione familiaris religionis
intra illam habitās, mutando habitatio-
nem, amitit priuilegia, quæ per religio-
nem cōmunicabantur quasi sub condi-
tione illius vnionis cum illa iuxta regu-<marginalia>Bald.</marginalia>
lam traditā à Bald. in l. 1. C. de Episcop.
& cler. nu. 5. Quotiescumq&#x0301;ue, videlicèt,
vnus gaudet priuilegio propter vnione&#x0303;
cum alio, cui principaliter concessum
est, & in quo solo ratio concessionis in-
uenitur, tunc dissoluta vnione, & à for-
tiori interueniente mortepriuilegiarij,
consequenter amittere priuilegium al-
terum, vel alios, quibus per talem com-
municationem priuilegium cōceditur.
Fundament&#x0169; huius regulę est, quia res-
pectu aliorum concessio illa est virtua-
liter conditionata, & temporalis, scili-
cet, quandiu ille vixeri&#x0303;t, vel quādiu du-
rauerit vmbra illius, vel coniunctio c&#x0169;
illo, vt sic dicam. Et hoc modo diximus
supra. aliquib&#xA770; priuilegijs gaudere vxo-
rem ratione mariti, viuente illo, & filios
viuente patre, quibus nō gaudent, mor-
tuo patre, vel etiam viuente, si amisit
priuilegium. Hoc autem non est vniuer-
sale, vt ibi dixi, & ideò regula Baldi in-
telligenda est regulariter, seu vbi neq&#x0301;ue
ex verbis priuilegij, neq&#x0301;ue ex alio iure
constat, maiorem fieri cōmunicatione&#x0303;,
vt ibidem explicuimus.</P>
<P>  Tande&#x0303; ad hunc prim&#x0169; modum amit-<marginalia>7.|Anpervn&#x0169;|act&#x0169; amitti|tur priuile|gium.|Nauar.|Panormit.|Felin.|Barth.</marginalia>
tendi priuilegium pertinet ordinarium
dubium. An priuilegium amittatur per
vnum actum vtendi illo. Quod attingit
Nauar. in cap. Placuit, de P&#x0153;nìt. d. 6. num.
166. & Panormit. in cap. 2. de Treg. & pa
ce, & ibi Felin, latè, & ex illis colligi vi-
detur hęc regula. Odiosa priuilegia, quę
ad lites dantur, finiri per vnum actum
consummatum, fauorabilia autem non
amitti, etiam finito tali actu, vel vsu. Fa-
uet Barth. in l. vlt. ff. de Constit. Princ. nu.
6. dicens, priuilegium ad agend&#x0169; in iu-
dicio durare, durāte iudicio, & illo fini-
to, finiri; alijq&#x0301;ue addunt, priuilegium ad
excipiendum non ita finiri, sed esse per-
petuum, & sumitur ex Gloss. in l. Falso. C.<marginalia>Gloss.</marginalia>
de Diuers. rescrip. verb. Præmia, vbi ait,
priuilegium ad excipiendum esse perpe
tuum. Latius tradit Panormit. in cap. C&#x0169;
acceßisseut. de Constitu. num. 6. Ratio au-
tem esse videtur, quia priuileginm ad
agendum, odiosum est, quia est con-
tra alium, ad excipiendum verò est fa-<-P>@@

<-P>uorabile, quia est ad propriam defen-
sionem.</P>
<P>  Sed dicendum censeo, resolutionem<marginalia>8.|Resolutio|dubij.</marginalia>
propositi dubij non pendere, per se lo-
quendo, ex eo, quod priuilegium sit fa-
uorabile, vel odiosum, sed ex forma cō-
cessionis, & vi verborum eius. Nā si pri-
uilegíum detur tantum ad vnum actum,
illo finito, finitur priuilegium, siue sit in
materia odiosa, siue fauorabili, siue sit
rescriptum ad litem, siue ad electionem
siue ad indulgentiam; in quacumq&#x0301;; enim
materia potest tantum ad vnum actum
dari pro arbitrio concedentis. Vnde
propter eande&#x0303; causam idem erit in res-
cripto ad lites, etiamsi sit ad excipien-
dum, quia etiam illud potest dari advn&#x0169;
tantum actum, quid enim repugnat? E
contrario verò si priuilegium detur in-
definitè ad aliquā speciem actuum, vel
si detur per mod&#x0169; potestatis ad aliquid
agendum absolutè, vt ad eligendum cō-
fessorem, ad audiendas cōfessiones, &c.
tale priuilegium non finitur per vnum
actum, quia de se est vniuersale, vt supra
ostensum est; imò de se perpetuum, do-
nec reuocetur, si temporis limitatio in
eo non addatur.</P>
<P>  Hoc autem modo potest dari priuile-<marginalia>9.</marginalia>
gium tam in materia odiosa, quàm in fa
uorabili, quia hoc etiam pe&#x0303;det ex arbi-
trio concedentis, & consequenter in
vtraq&#x0301;; materia non finietur priuilegi&#x0169;
per vnum actum, nec per plures, nisi de-
finiantur in ipso rescripto. Igitur mate-
ria fauorabilis, vel odiosa poterit deser
uire ad restringenda, vel amplianda ver
ba rescripti, & interpretandum dari ad
hos, vel illos actus, seu effectus, iuxa su-<marginalia>Optima re-|gula ad di-|gnoscend&#x0169;,|quando pri|uilegium a|mittit suas|vires est for|ma conces-|sionis.</marginalia>
perius dicta. Proxima verò, & per se re-
gula est forma concessionis, an sit defi-
nita ad vnum actum, vel ad certum nu-
merum actuum, nec ne. Quod primo, &
præcipuè ex verbor&#x0169; proprietate colli-
gendum est: quando enim datur ad sol&#x0169;
vn&#x0169; actum, addi solet, semel in vita, vel
in morte, vel in anno, aut pro hac vice
duntaxat, vel ad talem effectum, vel quid
piam simile. Quando verò hoc non ad-
ditur, regulare est, vt latius detur, nisi
ex supplicatione facta, vel ex qualitate
materiæ, vel alijs circ&#x0169;stantijs contra-
rium satis constet. Intellecta autem me&#x0303;-
te concedentis, scilicet, quòd fuerit so-
lum cōcedere priuilegi&#x0169; ad vn&#x0169; actum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1012.jpg/>
@@1@<SE1012>Cap. 30. An cessante causa finali, ceßet Priuilegium. 1005
<duolan 2><-P>verissimum est, illo facto, extingui priui
legium, & idem erit de duobus, & quo-
libet alio certo numero. T&#x0169;c aute&#x0303; dico,
modum hunc definiendi priuilegij co-
incidere cum illo, qui est per lapsum te&#x0303;-
poris in priuilegio designati: nam licet
ibi non determinetur certa mensura te&#x0303;-
poris absolutè, designatur tamen quasi
sub cōditione, scilicet, statim ac fuerit
actus perfectus. Interd&#x0169; vero solet desi-
gna i, vt actus intra tale, seu tantum te&#x0303;-
pus faciendus sit, & tunc finito tempore
finitur priuilegium, etiam si actus factus
non sit, quia sub illa conditione, & men-<marginalia>Barth.</marginalia>
sura fuit datum, vt tradit Barth. suprà,
& procedit per se loquendo, an vero li-
mitandum hoc sit, quando per accidens
impedimentum intercessit, vt voluit Ia-<marginalia>Iason.</marginalia>
son in l. 2. C. de Diuers. Rescrip. dicemus
in sequentibus.</P>
<Z>CAPVT XXX.
Vtrum ceßante causa finali priuilegij, cesset
priuilegium, & extinguatur?</Z>
<P><INI3>S</INI3>Ecundus modus, quo finitur priuile<marginalia>1.|Causa fina-|lis priuile-|gij.|C. Cum ces-|sante.|Causa fina-|lis propriè|sumenda.</marginalia>
gium quasi ab intrinseco, est, cessan
te causa finali eius, iuxta regulam
iuris, Cessante causa, cessat effectus, cap. Cum,
cessante, de Appellat. l. Addigere. §. Quanuis
ff. de Iur. patronat. Sumitur aute&#x0303; hic cau
sa finalis propriè, & rigorosè, prout à Iu
ristis distinguitur à causa impulsiua,
quæ solum secundario, & per occasione&#x0303;
mouet; causa autem finalis hic dicitur,
quæ est propria, & principalis causa dās
sufficientem rationem concedendi pri-
uilegium, atq&#x0301;ue ita reddens illud iust&#x0169;,
& honestum, vt sine illa tale non esset. Et
sic explicata assertio cōmunis est, vt cō<marginalia>Panormit.|Felin.|Bald.</marginalia>
stat ex Panormit. in cap, Suggestum, de De
cim. num. 5. & in cap. Recolentes, de Sat.
Monach. nu. 1. in fine Felin. in cap. Quæ in
Ecclesiarum, de Constit. nu. 29. Bald. in l.
Generaliter. Cod. de Episcop. & cler. nu. 5.<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
Tiraq. in tract. Cessant. caus. in princip.
num. 19. & à nu. 210. vsq&#x0301;ue ad 220. & to-
ta limit. 23. Couar. lib. 1. Variar. cap. 20.<marginalia>Couar.|Gutier.|Barbos.|Sanc.|C. Abbate|Glossa.</marginalia>
Gutier. lib. 2. Canonicar. quæstion. c. 15.
num. 30. Barbos. in l. 1. ff. Solut. Matrim.
p. 1. à num. 83. & Sanc. lib. 8. de Matrim.
disp. 30. nu. 14. Probaturq&#x0301;; ex c. Abbate,
in fine de Verbor. signif. vbi id expendit
Glossa, & cap. Generaliter. 16. q. 1. verb. Nō<-P>@@

<-P>deuagantes, & cap. Tuæ, de Cleri. non resid.
& ex l. Ex pacto, in princip. ff. de Vulgar.
& pupil. Ratio vero est, quia valor priui-
legij pendet à tali causa in fieri, & con-
seruari, sicut enim non posset concedi,
nisi iustum esset, quando concedebatur,
ita nec potest durare, nisi vsus eius sit
iustus. Quę ratio ex seque&#x0303;tibus animad-
uersionibus elucidabitur.</P>
<P>  Primo ergo aduertimus, hunc mod&#x0169;<marginalia>2.|In quo pri|uilegio lo-|cum habet|dicta doc-|trina.</marginalia>
definitionis non habere loc&#x0169; in priuile-
gio, quod non derogat iuri, siue cōmuni,
siue alterius tertij, sed est mera gratia,
& benefici&#x0169; Principis. Quia vt tale pri-
uilegium ritè, & licite concedatur, vel
non requirit causam (vt aliqui volunt)
vel licèt illā requirat, vt honestè, & pru-
denter concedatur (sicut nos diximus)
postquam semel facta est concessio, iam
non amplius requiritur talis causa, quia
solum fuit necessaria respectu volunta-
tis Principis, vt honestè moueretur; vo-
luntas autem Principis simpliciter con-
tulit beneficium, & ad hoc habuit legitì
mam causam, & ideo benefici&#x0169; perma-
net, etiā si causa cessauerit. Decet enim
beneficium Principis esse mansurum, vt
in regula iuris dicitur, quod maxime lo-
cum habet in beneficio mero, & fauora-
bili, quod sine conditione, & absolutè
fit. Sicut Eleemosyna facta pauperi rata
manet, etiam si desinat esse pauper, &
donatio facta amico semper durat, etiā
si amicitia cesset. Vnde fit, ad hanc pri-
uilegij amissionem non sufficere, vt sit
talis mutatio causæ, quę mutasset vol&#x0169;-
tatem Principis, si t&#x0169;c operatura esset,
id est, quia cessante tali causa eo tem-
pore, quo concessit priuilegium, fortè
non concederet, vel quia si nunc cōces-
surus esset priuilegium, secundum præ-
sentem statum rerum non faceret. Nam
hæc conditio non variat priorem vol&#x0169;-
tatem, quæ absoluta, & efficax fuit, vt in
simili dixi in materia de Voto.</P><marginalia>3.|Priuilegi&#x0169;|derogās iu-|ri cōmuni,|vel alicui&#xA770;|duplex.</marginalia>
<P>  Hinc præterea colligo, & aduerto, pri
uilegium rigorosum derogans iuri cō-
muni, vel alicuius, duplex esse posse, vn&#x0169;
est, quod vno actu cōsummatur, vel per-
ficitur, quia vel solum est per mod&#x0169; vni&#xA770;
actionis, vel ad summ&#x0169; per modum po-
testatis ad vnum actum. Aliud est, quod
habet tractum successiuum, quia datur
per mod&#x0169; potestatis ad successiuè ope-
randum, vel omittend&#x0169;. In priori ergo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1013.jpg/>
@@1@<SE1013>1006 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>genere priuilegiorum, si priuilegium iā
habuit consummatum effectum, non ha-
bet locum hic modus cessationis, seu de
sitionis. Quia consummato effectu,
iam priuilegium non est, sed transijt iux
ta proxime dicta in præcedenti puncto;
ergo non est. quod possitdesinere cessan
te causa. Dices; potest retractari effe-
ctus, qui per priuilegium factus fuerat.
Sed contra, quia aliud est priuilegium,
aliud effectus priuilegij, vt constat, &
non ita pendet effectus à causa priuile-
gij, sicut priuilegium ipsum, quia priui-
legi&#x0169; pendet à sua causa propria, & per
se, effectus vero sol&#x0169; remotè, & per ac-
cidens, quatenus ad essepriuilegij neces
saria fuit illa causa: ergo non cessat ef-
fectus iam factus, licet causa priuilegij
cesset. Et cōfirmatur primo, quia si vsus
priuilegij consideretur, vt est actus præ-
teritus, irreuocabilis est; si verò specte-
tur effectus, que&#x0303; reliquit, iam est in illo
ius acquisit&#x0169;, & in eo talis est facta mu-
tatio, vt non pendeat ex causa priui-
legij.</P>
<P>  Confirmatur secundo, quia si priuile<marginalia>4.</marginalia>
gium consistat invnica tantum actione,
quam Princeps per se facit, vt est habili
tare personā, legitimare, nobilitare, &c.
tale priuilegiumpotius habet rationem
cuiusdam dispensationis, dispensatio
autem postquam habuit consummat&#x0169;
effectum, non retractatur quoad effec-
tum, etiam si causa mutetur, quia fact&#x0169;
legitimè non retractatur, quamuis po-
stea deueniat ad statum, in quo non pos-
sit inchoari, vt est regu. 37. iuris in 6. &<marginalia>Tiraquel.|Menoch.</marginalia>
tradit latè Tiraquel. dicto tract. Limit.
12. & Menoch. de Præsumpti. lib. 4. præ-
sumpt. 189. nu. 196. & patet in dispensa-
tione voti, nam semel facta, nō redit vo-
tum, etiam si causa mutetur, & idem est
in similibus, ergo idem est de priuilegio
quod in vna tantum actione Principis
consistit. Et consequenter idem erit in
priuilegio dante potestatem ad vn&#x0169; ac-
tum, quando iam operatum est perfectè,
ac integrè suum actum, quia tunc etiam
se habet vt dispensatio consummata.
Quòd si priuilegiarius fortassè nondum
fecit actum, quātum ad illum habet pri-
uilegium tractum successiuum, & non
cōprehenditur sub prędicta regula. Imò
hinc etiam intelligitur, quòd licet priui
legium det potestatem generalem, & ha-<-P>@@

<-P>beat tractum successiuum in varijs acti
bus: si aliquos actus operatum est, non
habet locum cessassio, cessante causa,
quoad illos effectus, quia de illis est ea-
dem ratio, nec esset iam cessatio, sed re-
tractatio actus perfecti, & consummati.
Igitur assertio posita intelligenda est de
priuilegio habente tractum successiu&#x0169;,
& prout respicit vsum futurum, sic enim
cessare dicitur, cessante causa. Et ita<marginalia>Panor.</marginalia>
diserte explicuit Panormit. quem Tira-
quel. imitatur, & eadem est mens alior&#x0169;,
quos supra Menoch. refert.</P>
<P>  Obijci vero potest l. Ex pacto, ff. de Vul<marginalia>5.|Obiectio.</marginalia>
ga. pupil. vbi priuilegium datum ad sub-
stituendum pro filio amente, non solum
dicitur cessare cessante causa quoad fu-
turum vsum, sed etiam retractari quoad
iam factum. Quia filio amente ad men-
tem restituto, dicitur euanescere substi-
tutio iam facta, & redditur ratio, Quia
iniquum incipit esse priuilegium Principis si ad
huc id valere dicamus: aufert enim testamenti
factionem homini sanæ mentis, vbi Doctores
aduertunt, effectum illum reuocari, quia
reuocabilis erat, & perseuerantia eius
fuisset iniusta. Respondetur primo, ill&#x0169;<marginalia>Respons.</marginalia>
effectum non fuisse plenè consummat&#x0169;,
quia semper erat in fieri, & pendens ab
euentu futuro: nōdum enim substitutus
successerat, & sustitutio includebat eā-
dem conditionem, quam priuilegi&#x0169;, sci-
licet, nisi filius habere posset hæredem.
Vnde dicitur secundo, & clarius, priuile
gium illud, vt esset iustum, à principio
suisse concessum sine præiudicio tertij,
& ideò non fuisse substitutionem omni-
no absolutam, sed quasi sub conditione,
vel præsuppositione amentiæ filij, & im-
potentiæ ad testandum, ac subinde ces-
sante illa conditione, non propriè re-
tractatur effectus priuilegij iam factus,
sed per se desinit, & irritatur, propter
conditionem non impletam, quia non
fuit absoluta substitutio, sed sub condi-
tione amentiæ, vtiq&#x0301;, vsque ad mortem,
seu durantis vsque ad effectum decede&#x0303;-
di sine testamento ratione illius.</P>
<P>  Tertio hinc aduerto, necessari&#x0169; esse,<marginalia>6.|Ceßatiocau|sæ cōtrariè|necessaria|est vt cesset|priuilegi&#x0169;.</marginalia>
vt causa cesset, non tātum negatiuè, sed
etiā contrariè, vt ea cessante, cesset pri-
uilegium habens tractum successiuum
etiam quoad futuros actus. Declaratur
ratione, explicando terminos, t&#x0169;c enim
dico causā priuilegij cessare negatiue,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1014.jpg/>
@@1@<SE1014>Cap 30. An cessante causa finali, ceßet Priuilegium. 1007
<duolan 2><-P>quando ratio, quæ induxit Principem
ad concedendum priuilegium, iam non
subsistit, nihilominus tamen vsus priui-
legij non est, iniustus, nec per se con-
tra aliquam virtutem, vt contingit sæ-
pe, & statim declarabitur, exemplis ad-
ductis. Contrariè autem dico, cessas-
se causam priuilegij, quando vsus pri-<marginalia>Ceßare ne-|gatiue quid|sit, & quid|contrariè.</marginalia>
uilegij, propter mutationem materiæ,
vel circunstantiarum factus est iniustus,
vel iniquus, vt v. g. si monasterio ap-
plicata esset aliqua pars decimarum
alicuius Ecclesiæ, quia tempore con-
cessionis ex reliquo poterat Ecclesia
sufficienter substentari, & prouideri,
postea vero mutatis rebus non possit
sustentari, si in tota illa parte dicima-
rum defraudetur, tunc cessat causa
priuilegij, & consequenter cessat pri-
uilegium. Hinc ergo facilis est ratio
assertionis sic declaratæ, quia priuile-
gium de re illicita null&#x0169; est; ergo priui-
legium, cuius vsus factus est illicitus,
factum est nullum, quia quoad hoc ea-
dem est ratio de conseruatione, quæ
de inceptione, quia neutro modo po-
test dari licentia ad illicitum perpe-
trandum. Sicq&#x0301;ue habet hic locum prin-
cipium iuris. Quod peruenit ad statum, in
quo incipere non posset, in eo remanere non po-
test, l. Vxanius, 72. §. Sed cum duo, ff. de Fi-
de ius. vbi Gloss. ferè æquiualentibus
verbis ait, quod impedit faciendum, de-
struere quoq&#x0301;ue iam factum. Et in l. Patre,
ff. de H$unclears, qui sui, &c. verb. Retinere, de-
clarat, hoc principium procedere, quā-
do impedimentum est ex parte causæ
finalis. Ego vero addo, intelligendum
esse de impedimento contrario, & tunc
destrui quod factum est, quatenus est
principium actus futuri, & faciendi,
in quo tale impedimentum inuenitur.
Deniq&#x0301;ue confirmari hoc potest ex di-
ctis supra de lege communi, cessare ces-
sante causa per contrarietatem ad le-
gem, nam priuilegium est quædam lex,
& tantò mutabilior, quanto speciali-
or, iuxta legem Eius militis, §. 1. ff. de<marginalia>Gloss{a}.</marginalia>
Militar. testament. vbi Glossa id notat
verb. Quocum que modo, & ibi alij Docto-<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
res, & Tiraquel. dicto tract. limitat. 11.
ad finem; ergo.</P>
<P>  Altera vero pars, scilicet, priuile-<marginalia>7.</marginalia>
gium ex vera, & subsistente causa legi-
timè obtentum non amitti propter so-<-P>@@

<-P>lam cessationem causa negatiuam. De-
claratur primo exemplis, nam priuile-<marginalia>Alter{a}|pars asser-|tionisdecla|ratur.</marginalia>
gium non soluendi decimas datum mo-
nasterio propter indigentiam, non ces-
sat etiam si monasterium iam non in-
digeat, sed aliunde habeat, vnde suffi-
cienter ali possit. Item priuilegium re-
tinendi plura beneficia simul, quia neu-
trum sufficiebat ad sustentationem, nō
extinguitur, etiam si vnum beneficium
crescat, & fiat sufficiens ad congruam
substentationem. Item priuilegium ad
anticipandum tempus recitandi diui-
num officium vltra commune ius da-
tum alicui propter nimiam occupatio-
nem alicuius muneris, non videtur ces-
sare, etiam si munus relinquat, nisi in
ipso priuilegio dicatur. Quandiu tale mu-
nus exercueris, vel aliquid æquiualens.
Item in religionibus sunt multa priui-
legia propter causas, & rationes, quæ
re vera per temporum varietatem, &
morum mutationem cessarunt, & nihi-
lominus non censetur, cessasse priuile-
gia. Ratio verò est, quia tunc licèt ra-
tio cessauerit,non est factum iniquum
priuilegium, quia vsus eius nec iniu-
stus, aut perniciosus, nec illicitus fa-
ctus est, vt supponitur; ergo non est
cur priuilegium censeatur statim euer-
sum, ac destructum. Et confirmatur
etiam exemplo legis communis, quia
non cessat obligatio eius ex eo, quod ne
gatiuè tantum cesset ratio eius in par-
ticulari.</P>
<P>  Sed contra hanc partem retorqueri<marginalia>8.|Retorque-|tur argum.</marginalia>
potest vtraq&#x0301;ue ratio. Nam in primis
vt priuilegium cesset, satis est, quod cō-
seruatio priuilegij fiat illicita propter
mutationem, vel cessationem causæ, li-
cet vsus priuilegij, id est actus ipse, qui
ex priuilegio fieri solebat, per se non sit
illicitus, sed vt priuilegij conseruatio
sit illicita satis est, quòd cesset ratio
eius negatiuè, neq&#x0301;ue oportet, vt in ipso
vsu orta sit aliqua malitia, vel iniquitas
distincta ab illa, quæ resultat ex cessa-
tione priuilegij; ergo. Maior patet, quia
non est præsumendum, Principem face-
re aliquid illicitum; ergo neq&#x0301;ue quod
conseruet priuilegium eo tempore, quo
facta est illicita eius conseruatio, sed
potius præsumendum est à principio il-
lud concessisse cum ea intentione, vt
esset, quamprimum duratio eius facta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1015.jpg/>
@@1@<SE1015>1008 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>fuerit illicita. Minor autèm probatur
ex principio iuris supra posito, quod in
aliquo euentu inchoari non poßit licitè, non po-
test in eodem subsistere, seu conseruari. Nam
hoc eandem rationem veritatis habet
in ipso priuilegio, quam in vsu eius. Et
fortius vrget illud principium provt
habetur in lege prima, ff. de Condict.
sine causa, & in lege, Nihil intest. ff. de
Nautico f&#x0153;nor. scilicèt, paria esse à prin-
cipio non habuisse causam, vel illam esse de-
sijsse, quod ita recipitur à Iuristis, vt vi-<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
dere licèt in Tiraquel. dicto tractat. in
princip. num. 14. sed si à principio non
fuisset illa causa, priuilegij concessio
fuisset illicita, nam supponimus esse cau
sam finalem, & principalem, sine qua cō-
cedere priuilegium iuri derogans, ini-
quum esset, vt supra oste&#x0303;sum est; ergo si-
militer conseruare priuilegium, cessan-
te illa causa, est iniquum. Et ita in exem-
plis adductis dice&#x0303;dum erit, vel illas cau-
sas non fuisse principales fines, sed moti
uas, vel non fuisse adęquatas, vel si tales
fuerunt, cessasse priuilegia, quia perse-
uerantia illorum facta est iniqua.</P>
<P>  Declaratur, & confirmatur exemplo<marginalia>9.|Cōfirmatur|exemplo.</marginalia>
dispensationis: nam si concessa sit ad
vsum habentem tractum successiuum
propter causam necessitatis tanquam
principalem, & adæquatam, cessante
necessitate, cessat quoad actus residu-
os, etiam si in illis non sit noua malitia.
Patet in dispensatione non iejunādi pro
tota quadragesima propter debilitate&#x0303;
virium, vel nimium laborem, nam si in
medio quadragessimæ cesset necessi-
tas, cessabit dispensatio quoad actus re-
siduos, quia aliàs esset irrationabilis dis
pensatio, idemq&#x0301;ue dicendum erit in ex-
emplo suprà adducto de licentia non re
citandi, vel anticipandi horas, si neces-
sitas re vera fuit causa adæquata, aliàs
non est ad rem; ergo idem erit dicend&#x0169;
de priuilegio, quia & dispensationem
continet, & quoad hoc habet eande&#x0303; ra-
tionem. Vnde obiter etiā aperitur æqui
uocatio, quæ committi potest in supe-
rius dictis. Quando enim dicitur debere
cessare causā priuilegij, ita vt vsus eius
redditus sit illicitus, dupliciter id intel-
ligi potest. Primò vt debeat reddi illici-<marginalia>Vsus priui|legij illici-|tus duplici-|ter.</marginalia>
tus per se, & ab intrinseco, ita vt sit con-
tra iustitiam, vel contra naturale&#x0303; legem
& hoc quidem licet sufficiat, vbi cōtin-<-P>@@

<-P>gerit, falsum autem est, esse necessari&#x0169;,
vt constat in exemplis adductis de dis-
peusatione. Secundò intelligi potest, ne
cessarium esse, vt vsus priuilegij fiat illi-
citus saltem cōtra ius positiuum, & hoc
quidem est verum, est tamen conseque&#x0303;s
ad cessationem dispensationis, seu priui
legij, non tame&#x0303; est causa cessationis pri-
uilegij, & ideo propter illam rationem
non recte dicitur, tunc cessare causam
priuilegij contrariè, quia cessatio cau-
sæ, quæ supponitur ad cessatione&#x0303; priui-
legij tant&#x0169; est negatiua. Assumptum de-
claratur in exemplo dispensationis. Nā
eo ipso, quòd cessat necessitas comede&#x0303;-
di carnes, fit illicitus ille actus, nō quia
habeat intrinsecam malitiam, sed quia
est prohibitus, & tali personæ iam inci-
pit esse prohibitus, cum antea non esset,
quia iam cessauit dispensatio; ergo ma-
litia actus non est causa cessationis dis-
pensationis, sed ad illam consequitur.
Dispensatio autem ipsa solum ex caren-
tia negatiua (vt sic dicam) & pura cessa-
tione causæ cessauit. Sic ergo erit in pri
uilegio, quod vim habet cuiusdam dis-
pensationis. Quod siquis dicat, etiā t&#x0169;c
cessare cōtrariè causam, quia facit illi-
citam conseruationem priuilegij, in pri
mis de nomine disputabit, & deinde non
poterit distinguere negatiuam cessatio-
nem à contraria, nec declarare quando
causa priuilegij cesset tātum negatiuè.</P>
<P>  Tandem retorqueo argumentum à<marginalia>10.|Retorque-|tur argume&#x0303;|tum à lege|desumptum</marginalia>
lege desumptum. Nam lex communis
in particulari non desinit obligare, ces-
sante tantum negatiuè causa eius in
illo particulari, quia non cessat tunc
causa eius adæquata etiam in illo par-
ticulari; at vetò si finis legis cesset in
vniuersali, & generaliter, etiam si tan-
tum negatiuè cesset, lex cessare cen-
setur, quia fit inutilis, & consequen-
ter irrationabilis, etiam si vsus eius
aliam particularem malitiam habere
non incipiat; ergo cum proportione
loquendo idem dicendum est de priui-
legio, cessante fine eius negatiuè. Pro-
batur consequentia, quia priuilegium
est lex particularis, vnde ita compara-
tur ad finem suum particularem, sicut
lex vniuersalis ad finem vniuersalem,
quia tum adæquatus est finis particula-
ris legi particulari, sicut vniuersalis vni
uersali legi; ergo.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1016.jpg/>
@@1@<SE1016>Cap. 30. An cessante causa finali, ceßet Priuilegium. 1009
<duolan 2><P>  Fateor, re&#x0303; esse intricatā, & perplexā,<marginalia>11.|Defenditur|prædictare|gula.</marginalia>
vt sole&#x0303;t esse hæ res morales, quādo gene
rales regulæ tradendæ sunt, quæ vix pos-
sunt esse regulares, ne d&#x0169; infallibiles. Di-
conihilomin&#xA770;, absolute verā esse regulā,
indicatā, vt priuilegi&#x0169; cesset, nō satis es-
se causam eius finale&#x0303; negatiuè cessare,
etiā adę quatè. Loquor aute&#x0303; n&#x0169;c de cau-
sa finali more aliquor&#x0169; luristar&#x0169;, id est
de illa, quæ ita mouit Principe&#x0303;, vt fuerit
vnica, vel ita principalis, vt si illa nō ad<marginalia>Panormit.|Decius.|Couar.|Tiraquel.|12.|Ceßatio nè|gatiua non|est sufficie&#x0303;s|vt cesset pri|uilegium.</marginalia>
fuisset, Princeps nōcōcederet priuilegi&#x0169;
vt expon&#x0169;t Panor. Deci. Couar. Tiraq. &
alij, vt in lib. de Simo. c. 44. lati&#xA770; tractaui.</P>
<P>  Dico ergo, cessationem huius causæ
merè negatiuā non esse sufficiente&#x0303; cau-
sam, vt cesset príuilegi&#x0169;. Et ide&#x0303; dico de
dispensatione. Et confirmatur ac decla
ratur exe&#x0303;plo de dispensatione voti. Nā
si concedatur f&#x0153;minę dispe&#x0303;satio in vo-
to castitatis propter morale pericul&#x0169;
incontinentiæ, ita vt hæc sit causa ex-
pressa in indulto, & vnica, & illa postea
nubat, non obligabitur ad non petend&#x0169;
debit&#x0169;, etiam si pro certo supponamus,
quoad hoc cessassepericul&#x0169; incontinen-
tiæ, quia sufficienter subuent&#x0169; est peri-
culo incontine&#x0303;tiæ f&#x0153;minę si sit in statu,
in quo possit licitè reddere, quìa hone-
stæ f&#x0153;minæ vix solent petere. Dices, t&#x0169;c<marginalia>Euasio.</marginalia>
non cessare omninò causam, sed tantum
quoad aliquid. Sed hoc non satisfacit,<marginalia>Refellitur.</marginalia>
tum, quia eade&#x0303; est proportio partis ad
partem, quæ totius ad totum. Tum etiā
quia alias si tanta est depende&#x0303;tia à cau-
sa, vt licitè dispensatio concederetur,
debuit à principio ita intelligi, vt esset
ad contrahend&#x0169; matrimoni&#x0169;, & ad red-
dend&#x0169;, non verò ad petendum, quia res-
pectu integræ dispensationis non erat
adęquata causa. At hoc est inusitat&#x0169;, &
nimis scrupulosum, ergo etiā interpre-
tatio priuilegij sub intellecta conditio-
ne, vt non duret, cessante causa tantum
negatiuè, est nimis dura, & scrupulis
plena, & ideò nec necessaria reputanda
est ad licitam concessionem, nec con-
sueta, aut præsumenda.</P>
<P>  Quod amplius corroboro, vrgendo<marginalia>13.|Cōfirmatur|prædictado|ctrina exe&#x0303;|plo dicto.</marginalia>
ide&#x0303; exemplum, nam si in eo casu fęmina
illa viduetur in ea ætate, vel dispositio-
ne, in qua iam nō timet pericul&#x0169; incon-
tine&#x0303;tiæ, nihilominus iterum nubere po-
test licitè, ergo non cessat dispensatio,
cessante causa negatiuè; ergo nec priui-<-P>@@

<-P>legium. Antecedens probatur, quia sup-
pono, in dispe&#x0303;satione non dici, vt semel,
vel pro vna vice nubere possit, sed abso
lutè, quod dispensatur invoto castitatis;
ergo ex illius vi poterit iter&#x0169; nubere, t&#x0169;
quia illæ diuersæ formæ dispe&#x0303;sandi, quæ
solent esse in vsu, ostendunt, plus conce-
di per secundam, quam per primā, tum
quia verba indefinita æquiuale&#x0303;t vniuer-
sali in his dispositionibus, vt suprà os-
tendi, & ita illa dispensatio est absoluta,
& perpetua: t&#x0169; deniq&#x0301;; quia aliàs nō esset
propria dispensatio voti, sed quasi suspe&#x0303;
sio. Vt si humanus creditor remittat de-
bitori debitum simpliciter, & absolu-
tè propter paupertatem eius, licèt hic
veniat ad pinguiorem sortunam, non te-
netur soluere, nec remissio retractatur
propter cessationem causæ; si autem
non absolutè remitteret, sed quandiu
esset pauper, tunc acquisitis diuitijs te-
netur soluere; prior autem non fuisset
remissio, sed suspensio debiti. Voti aute&#x0303;
dispensatio est quædam remissio debiti
ad Deum, & propter causam præsentem
potest fieri absolutè, & ita fit per pro-
priā, & absolutam dispensatione&#x0303;, ideòq;
etiam si cesset causa non redit debit&#x0169;,
nec retractatur dispensatio. Sic ergo
dicend&#x0169; censeo de priuilegio: est enim
vel remissio, vel donatio, vel aliquid
æquiualens, quæ semel facta de se per-
manens est, licet, causa, quæ ad illam fa-
ciendam principaliter induxit, cesset,
& ita cessatio negatiua causæ non est
sufficiens, vt priuilegium cesset, quam-
uis hæc regula aliquam limitationem,
vel exceptionem recipiat, vt responde&#x0303;-
do ad propositam difficultatem melius
explicabo.</P>
<P>  Ad principalem ergo difficultatem<marginalia>14.|Ad princi|palem dif-|ficultatem|resp.</marginalia>
respondeo, in ea supponi vnum, quod
nec necessarium, nec verum est, scili-
cet, conseruationem priuilegij fieri ma-
lam cessante causa concessionis. Aut
enim per conseruationem intelligitur
positiua actio conseruans priuilegium:
& sic falsum est, priuilegium semel con-
cessum indigere conseruatione cōcede&#x0303;-
tis, quia in rigore satis est, vt non retra-
cte{t$} ab habente potestate&#x0303;, quia, siue Prin
ceps male faciat, siue benè, nō retractā-
do, & siue idomittat ex ignorātia, siue ex
vol&#x0169;tate priuilegi&#x0169; &#xA751;manebit sine alia
positiua cōseruatione cōcede&#x0303;tis, si ali-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1017.jpg/>
@@1@<SE1017>1010 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>unde prauum non fiat, vel corrumpa-
tur, aut finiatur. Et ita in rigore falsa
est Maior, quia est affirmatiua de sub-
iecto non supponente, seu impossibili,
quia conseruatio non potest fieri illici-
ta, cum non sit actio humana, imò licet
speculatiuè res consideretur, talis con-
sideratio priuilegij non est permanen-
tia prioris actionis, vt fuit actio, sed est
tantum permanentia ipsius effectus, qui
fuit ius aliquod, vel potestas acquisita,
qui effectus semel factus iam non pen-
det positiuè in conseruari à conceden-
te, sed tantum negatiuè, vt non retra-
ctetur, iuxta infra dicenda. Sic ergo
talis conseruatio non potest fieri mala.
Quod si ipsa perseuerantia priuilegij
vocetur conseruatio etiam illa non po-
test fieri mala per ordinem ad concede&#x0303;-
tem, quia non est actio eius, nec habet
nouam dimanationem ab illo, & prima,
quam habuit, fuit bona, & iam pertran-
sijt: fuit enim à concessione præterita,
quæ bona fuit, vt supponitur. Solum er-
go potest illa perseuerātia fieri mala, si
priuilegium fiat malum dando lice&#x0303;tiam
ad actum, vel vsum iniquum, quod non
fit per solam cessatione&#x0303; negatiuam cau-
sæ, sed necessarium est, vt cesset contra-<marginalia>Ad ratiōes|contrarias.</marginalia>
riè, sicut explicatum est. Vnde proba-
tiones, quæ in illa ratione add&#x0169;tur, om-
nes proced&#x0169;t ex uppositione falsa, sci-
licet, quod priuilegium duret per actio-
nem positiuam, quæ verè sit actio libe-
ra concedentis. Et ita non rectè appli-
cantur principia iuris ibi citata, quia
intelligenda sunt de causa, à qua pendet
effectus in fieri, & conseruari, quamuis
etiā possint alio modo intelligì, vt pau-
lo post dicam.</P>
<P>  Dicet vero aliquis, ipsammet priore&#x0303;<marginalia>15.|Obiectio.</marginalia>
actionem concessiuam priuilegij voca-
ri conseruationemeius, nam in virtute
illius permanet, & tantum durat, quant&#x0169;
fuit per illā intent&#x0169;, & nō amplius, vt in
pręcedenti puncto dicebam&#xA770;. Et ita sen
sus proposition&#x0169; in ea difficultate sum-
ptar&#x0169; est, intentionem concedentis esse,
vt sol&#x0169; duret priuilegi&#x0169;, quandiu causa
eius durauerit, nā alioqui fieret illicita
conseruatio, nō quæ in re sit dictincta à
cōcessione, vel quę in re duret, illa trās-
acta, sed quę virtute in illa includitur, &
moraliter permanere censetur, quandiu
non retractatur. Tame&#x0303; licèt sit vna ac-<-P>@@

<-P>tio, dicitur magis fieri illicita vt conser
uatio, quā vt concessio, quia cōcedere
tale priuilegi&#x0169; pro te&#x0303;pore durantis cau
sæ licit&#x0169; fuit: cōcedere aute&#x0303; illud, vt du-
ret, etiā cessante causa, esse illicitum. Et
ita dicitur conseruatio fieri illicita ex
illa hy pothesi, nō quia malitiā illam de
nouo acquirat, quā do desinit esse causa,
& priuilegi&#x0169; cōseruatur, sed quia à prin
cipio habuisset hā malitiam, si conces-
sio c&#x0169; tali intentione fieret. Et quia hoc
præsumend&#x0169; non est, inde necessario fit,
vt concessio talis à principio fuerit, vt
ad conseruationem priuilegij cessante
causa non sufficiat.</P>
<P>  Hic aute&#x0303; discursus esset efficax, si pro<marginalia>16.|Ostenditur|in efficacia|rationis fa-|ctæ</marginalia>
baretur, concessione&#x0303; priuilegij futurā
fuisse illicitā, nisi daretur c&#x0169; illa inten-
tione formali, vel virtuali, vt non duret,
nisi quādiu causa durauerit, nā inde re-
cte sequi{t$}, desinere esse, deficiente causa
& hanc illatione&#x0303; rectè etiā probāt prin-
cipia iuris adducta, quæ hunc etiā sens&#x0169;
optimè habere possunt, & est optimum
exempl&#x0169; in c. Abbate, de Verbor, signifi-
in fine, ibi. Tandiu monasteri&#x0169; ipsum hac hono
ris debeat prærogotiua gaudere, donec ibide&#x0303; vi-
guerit obseruantia regularis. Vbi clare poni-
tur causa illa, seu circunstātia vt neces-
saria ad cōseruatione&#x0303; priuilegij, & red-
ditur optima causa, in qua explicatur,
ill&#x0169; termin&#x0169; designari, vt possit esse lici
tus vsus priuilegij, scilicet, vt idoneæ per-
sonæ inueniātur in illo (monasterio) qui pos-
sint in Abbatem assumi. Atq&#x0301;; ita illa desitio
priuilegij ferè reduci{t$} ad mod&#x0169; amis-
sionis priuilegij posit&#x0169; in cap. pręceden-
te: nam tunc duratio causæ est veluti cō-
ditio requisita, vt duret priuilegium.</P>
<P>  Ver&#x0169;tamen illud assumpt&#x0169; nō satis &#xA753;<marginalia>17.|Soluitur.|argum.</marginalia>
batur, nec probari potest vniuersaliter,
vt probāt exe&#x0303;pla adducta, præcipuè de
priuilegio nō solue&#x0303;di decimas, & de dis-
pensatione absoluta voti castitatis. Ra-
tione etiā declaratur, quia multa illici-<marginalia>Ratio resp.</marginalia>
tè fi&#x0169;t, quæ tñ facta licite conseruantur
ergo è cōtrario multa licite cōseruan{t$}
in esse, quæ t&#x0169;c nō posse&#x0303;t licitè de nouo
fieri; ergo licèt priuilegium ex defectu
causæ perueniat ad stat&#x0169;, in quo nō pos-
set licitè incipere; poterit licitè, & ho-
neste permanere; ergo à principio po-
tuit honeste concedi sub intentione ab-
soluta donandi, & vt permaneat, licet
præsens causa necessaria ad concessio-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1018.jpg/>
@@1@<SE1018>Cap. 30. An cessante causa finali, ceßet Priuilegium. 1011
<duolan 2><-P>nem cesset, quandiu vsus eius non fue-
rit alioqui illicitus. Probatur hæc con-
sequentia, tum quia plus requiritur ad
honestandam rei productionem, quàm
ad honestandam permanentiam rei iam
productæ. Tum quia qui donat indi-
genti, non tenetur semper limitare do-
nationem, pro tempore indigentiæ, etiā
si fortasse non posset licitè donare, nisi
propter indigentiam; ergo idem est c&#x0169;
proportione in priuilegio, quod veluti
quandam donationem continet. Tum
præterea, quia decet, beneficium Prin-
cipis esse mansurum, etiam si causa, quę
ad benefaciendum mouit non maneat,
dummodo benefici&#x0169; ipsum possit pro-
desse accipienti sine iniustitìa, vel ini-
quitate, quia alioqui non esset largitio,
sed quasi mutatio, & inde dubia, & scru
puli in subditis orirentur circa inten-
tionem Principis, & circa causam, quæ
illum substantialiter mouit, quia sæpe
latet, & non facile intelligitur. Tum de-
niq&#x0301;ue, quia licet causa mouens Princi-
pem sit temporalis, & transiens, potest
esse sufficiens ad perpetuam largitione&#x0303;,
vt constat, quia sicut apud Deum mo-
mentanea tribulatio ætern&#x0169; gloriæ pō-
dus operatur, ita apud Principes mo-
mentanea victoria parentis comparat
filijs perpetuam nobilitatem. Et simili
modo apud Pontificem præsens vtili-
tas, vel austeritas religionis potest esse
sufficiens causa, vt ei priuilegia perpe-
tua concedantur, quæ durent, etiam si
cesset illa vtilitas, vel austeritas, & re-
ligio perueniat ad illum statum, in quo
imprudenter talia priuilegia illi conce-
derentur. Ergo vt concessio priuilegij
sub ratione quacumq&#x0301;ue spectata licita
sit, non est necesse, vt includat illam li-
mitatam intentionem, vt solum duret
quandiu causa durauerit. Eo vel maxi-
me quòd si cessante causa priuilegium
fuerit reuocabile, successor conceden-
tis iudicare poterit, an talis reuoca-
tio expediat, nec ne, & hoc est suffici-
ens, & suaue remedium, vt statim de-
clarabo; ergo vt intentio concedentis
sit licita, hoc sufficit, & ita nullum indi-
cium sufficiens superest præsumendi in-
te&#x0303;tionem magis rigorosam, & limitatā,
& ideo præsumenda non est, cum præ-
sumptio sit præter absoluta verba con-
cessionis, vt suppono, & præter genera-<-P>@@

<-P>les regulas de Principum beneficijs cō-
seruandis, & ampliandis, quia illa li-
mitatio intentionis est valde odiosa, &
scrupulosa; non est ergo admittenda,
nisi vbi enidenter fuerit necessaria.</P>
<P>  Ad con firmationem igitur illius dif-<marginalia>18.|Ad confir.|mationem|Resp.</marginalia>
ficultatis consequenter respondeo, etiā
in dispensationibus non esse generali-
ter veram illā regulā, vt mihi probatar
gument&#x0169; ex voto assumptum. Propter
exemplum verò ibi adductum de dispe&#x0303;-
satione priuilegij in ieiunio ob necessi-
tatem, addo, in dispensationibus habèn
tibus tractum successiuum habere no-
stram doctrinam exceptionem aliquā:
nam in illo casu fateor, dispensationem
non extendi vltra tempus, pro quo du-<marginalia>Limitatio|prædictæ|doctrinæ</marginalia>
rat necessitas. Ratioverò clara est, quia
sola necessitas in illo casu talis est, vt
non possit iustificare dispensationem,
nisi adæquatè (vt sic dicam) & com-
mensuratè ad durationem suam. Nam<marginalia>Ratio limi|tationis.</marginalia>
debilitas hodierna nihil confert ad ex-
cusationem crastinam, si pro de futu-
ra nullo modo duratura est, quod ex
qualitate materiæ, & conditione causæ
& dispensationis est adeo notum, vt fe-
rè aperte statim appareat talis inten-
tio dispensantis. Hoc autem non ita
est in omnibus causis præsentaneis dis-
pensationum, & multo minus priuile-
giorum, & ideò non potest ìnde su-
mi generalis regula, sed potius con-
traria regula statuenda est, propter ces-
sationem negatiuam causæ non statim
desinere priuilegium, nisi contrarium
moraliter appareat ex conditione cau-
sæ, & imperfectione eius comparatę ad
priuilegium, vel dispensationem in illo
inclusam. Quod si aliquando ex parte
causæ res fuerit dubia, alię circunstan-
tiæ considerandæ sunt, & si materia non
fuerit nimis odiosa, in fauorem potius
est inclinandum, vt in exemplo illo de
priuilegio anticipandi horarum recita-
tionem propter muneris occupatione&#x0303;,
dubi&#x0169; esse potest, an actualis necessitas
occupationis, vel munus ipsum trahens
regulariter tale&#x0303; occupationem, dederit
causam priuilegio, & in tali dubio hoc
posteriori modo interpretandumest, ita
vt non oporteat, singulis diebus atten-
dere ad actuale&#x0303; necessitatem, vt licitus
sit priuilegij vsus, & sic de alijs.</P>
<P>  Ad id autem, quod additur de æqui-<-P><marginalia>19.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1019.jpg/>
@@1@<SE1019>1012 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>uocatione commissa indeclaratione de<marginalia>Ad aliam|partem res|pondetur.</marginalia>
duplici cessatione causæ negatiuè, vel
contrariè, negamus assumpt&#x0169;. ita enim
illa distinctione vtimur, sicut illa com-
muniter vtuntur auctores, vt supra os-
tensum est tractando similem quæstio-
nem de cessatione legis, cessante causa.
Sensus ergo est, talem requiri mutatio-
nem in causa, quæ reddat iniquum pri-
uilegium ex parte actus, ad quem da-
tum est, & consequenter esse necessari&#x0169;,
vt actus fiat malus, non tantum conse-
quenter ex cessatione priuilegij, sed ali-
unde, ità vt propter illius malitiam, seu
nouam moralem conditionem priuile-
gium factum sit prauum, vel nociuum.
Et in hoc sensu procedunt omnia, quę
diximus cum rationibus factis. Nec
contra illum procedit exemplum de dis-
pensatione in ieiunio, quia non in om-
nibus dispensationibus id locum habet,
sed solum vbi materia, vel causa id po-
stulat, vt dixi, & patet à cōtrario in exe&#x0303;-
plo de dispensatione in voto. Imò in illo
& in similibus de dispensatione in irre-
gularitate, illegitimatione, &c. non so-
lum hoc inuenitur, vt non cesset, cessan-
te causa, verum etiam nec retractari
possit à dispensante, quia dispensatio
abstulit impedimentum, vel obligatio-
nem, quæ à solo dispensante iterum fie-
ri non potest, propter solam negatione&#x0303;,
causæ, talis enim est obligatio voti, vel
tale impedime&#x0303;tum est irregularitas, &c.
Vnde etiam responderi potest non in<marginalia>Priuilegi&#x0169;|nō in omni|bus æquipa|rand&#x0169; actu|ali dispe&#x0303;sa-|tioni.</marginalia>
omnibus æquiparandum esse priuilegi&#x0169;
cum actuali dispensatione, quę non est
propriè priuilegium, vt suprà dixi, quia
priuilegium est per modum cuiusdam
iuris, & potentiæ; dispensatio autem
per modum actionis, quæ non censetur
fieri tota simul, quando effectus est suc-
cessiuus, & causa dispensationis est
etiam luccessiua, quæ non proportio-
natur actioni, nisi quatenus cum illa
extenditur, & durat; extra hunc verò
casum, & similes durare potest effectus
dispensationis plusquam eius causa, &
idem cōtingit regulariter in priuilegio,
vt dixi.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue ad instantiam sumptam ex<marginalia>20.|Ad instan|tiā respōde|tur.</marginalia>
æquiparatione legis cum priuilegio, di-
co, posse sustineri æquiparationem, si
priuilegium consideretur sub ratione
legis obligantis, secus verò esse, si spe-<-P>@@

<-P>ctetur in ratione priuilegij conceden-
tis fauorem: nam sub ea ratione non est
propria lex, & ideo non oportet, pro-
portionem in omnibus seruare ad lege&#x0303;,
& præsertim in eo, quod in argumento
intenditur. Declaratur, quia lex indu-
cit obligationem, non autem priuile-
gium per se, & vt fauorem præbet tali
personæ. Vnde fit, vt lex communis,
cessante negatiuè, & in vniuersali fine
eius, cesset, quia facta est inutilis com-
munitati, & consequenter desinit esse
lex, quia amittit proprietatem, quæ est
de essentia legis. Vnde rectè etiam di-
ci potest eo ipso fieri prauam in ratio-<marginalia>Lex quomo|do sit pra-|ua.</marginalia>
ne legis, quia imponere onus inutile
communitati iniquum esset: ac denique
sub ea ratione non male dici posset ta-
lis cessatio causæ non tantum negatiua,
sed etiam contraria legi, quia tollit iu-
stitiam eius, sicut in actu indifferente
ex obiecto, & bono ex fine honesto, ces-
satio, vel carentia talis finis dici potest
contraria tali actui sub ratione meriti,
aut virtutis. At priuilegium de se non
est onus, sed fauor priuilegiarij, & li-
cèt ratio conced entis cesset, seu tran-
seat ,non statim fit inutile priuilegium
ei, cui concessum est, nec etiam one-
rosum, & ideò ex hac parte non proce-
dit in illo dicta ratio, vt cessare debeat.
Et consequenter etiam vt habet ratio-
nem legis respectu aliorum, cessat vti-
liras eius, nec propriè tunc cessat finis
eius sub ratione legis, quia necesse est,
vt durante fauore priuilegiarij, & vti-
litate eius, duret in alijs obligatio non
violandi ius eius. Quod si contingat
non solum cessare finem priuilegij, sed
etiam ipsum fieri omnino inutile, tunc
probabile est amitti priuilegium tam in
ratione legis, quàm in ratione priuile-
gij, & quoad hoc seruari aliquam pro-
portionem inter legem communem, &
priuilegium, etiam vt priuilegium est,
semper tamen est diuersitas in modo, &
ratione, nam lex facta inutilis fit nulla
& facto, & iure, quiafit iniusta; priuilegi&#x0169;
autem inutile fit nullum, non quia sit in-
instum, sed quia, vel fit moraliter im-
possibilis vsus eius, vel non appeti-
bilis. Et ita est nullum facto ipso, po-
tius quam iure. Item hæc nullitas non
prouenit in tali priuilegio, ex solo
defectu causæ finalis, sed ex defectu<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1020.jpg/>
@@1@<SE1020>Cap. 30. An cessante causafinali, ceßet Priuilegium. 1013
<duolan 2><-P>materiæ, quæ ex alijs causis, vel circun-
stantijs facta est inutilis, nam sola cessa-
tio finis concedentis ad tantam muta-
tionem nō sufficeret regulariter loque&#x0303;-
do, vt dixi.<marginalia>21.|Priuilegi&#x0169;|ceßat, ces-|sante causa|finali dupli|citer.</marginalia>
<P>  Ex quibus omnibus aduerti potest
quarto, dupliciter posse intelligi cessa-
re priuilegium, cessante causa finali,
scilicet, ipso facto, vel media actione
hominis, quod multum interest. Nam
priori modo priuilegium fit statim nul-
lum, posteriori autem modo fit tantum
retractabile, quod longè diuersum est,
vt constat ex suprà dictis de irritatione
legum, quæ hic cum proportione locum<marginalia>Dictainhoc|puncto de|cessatione|ipso facto|sunt intelli-|genda.</marginalia>
habent. Igitur omnia, quę in hoc pun-
cto diximus, intelligenda sunt de amis-
sione ipso facto: nam hæc est propria
cessatio priuilegijj, seu desitio ab intrin
seco, de qua nunc tractamus. Vnde in
eodem sensu dictum est, cessante causa
negatiuè tantum, non statim cessare, id
est annullari, & irritum fieri ipso facto
priuilegi&#x0169;, & hoc etiam suadent ratio-
nes factę. Cum hoc tamen stat, vt priui-
legium fiat irritabile per cessationem
tantum negatiuam causæ, quia ex illa
sumi potest iusta ratio, propter quam
priuilegium reuocetur. Et de hac irrita
tione loquuntur multa iura allegata; &
declarat Deci. in l. In ambiguus. 85. §. Non<marginalia>Decius.</marginalia>
est nouum. ff. de Regul. iuris, nu. 4. Fauent
etiam huic doctrinæ, omnes, qui dicunt,
post acquisitum ius perfectè, & consum-
matè, non cessare gratiam, vel fauorem
Principis, etiam si causa cesset, vt tra-
dunt Panormitan. in cap. Post translatio-<marginalia>Panorm.|Tiraquel.|Menoch.|Gutier.</marginalia>
nem, de Renunciat. num. 17. Tiraquel. &
Menochi. suprà cum alijs, quos refer&#x0169;t,
& Gutier. lib. 1. Canonicar&#x0169; quæstion.
cap. 15. num. 22. qui loquuntur de dis-
pensatione, est autem idem de priuile-
gio, per quòd iam est ius acquisitum, ni-
si enim reuocetur, non amittitur, prop-
ter cessationem solam causæ, nisi talis
sit, quæ vsum eius reddat illicitum.<marginalia>22.|Ceßatiocau|sæ etiam cō|traria de-|bet esse per|petua.</marginalia>
<P>  Quinto aduerto, vt priuilegium ex-
tinguatur dicto modo, necessarium es-
se, vt cessatio causæ, etiam contraria
sit perpetua, nam si solum sit ad tempus,
non extinguetur priuilegium, sed so-
lum suspendetur eius effectus. Ratio
est, quia tunc vsus priuilegij non fit sim-
pliciter, & perpetuo prauus, sed ad tem-
pus; ergo nec priuilegium in se fit sim-<-P>@@

<-P>pliciter iniquum, cum pro alìo tempo-
re possit habere honestum vsum; ergo
nec simpliciter irritatur, sed ad sum-
mum pro tunc suspenditur. Confirma-
tur, quia priuilegium, verbi gratia, im-
munitatis ab oneribus, vel muneribus,
seu contributionibus, tempore neces-
sitatis non valet, nec iustus erit illius
vsus, cum necessitas careat lege, ne d&#x0169;
priuilegium, & tamen non propterea
extinguitur, licèt pro eo tempore vsus
eius suspendatur, vt supra libro quinto
latè diximus; ergo similiter, & cætera,
Item indultum Pontificium ad dispen-
sandum, deficiente causa ante illius
executionem, suspenditur, ne liceat v-
sus eius, nō tamen ita extinguitur, quin
redeunte causa tempore habili, valeat,
& licitus sit eius vsus, vt rectè tradit
Sanci. lib. 8. disput. 30. numero 16. ergo
similiter, & cæt. Deniq&#x0301;ue lex, cuius obli-<marginalia>Sanc.</marginalia>
gatio cessat, cessante causa, non statim
extinguitur, sed suspenditur, nam rede-
unte causa iterum obligat, vt latè Men-<marginalia>Mencha.</marginalia>
cha. libro 1. Controuers. illustri. cap. 46.
num. 3. & lib. 1. de Succes. in Præfat. à nu.
67. ergo, &c.</P>
<P>  Sexto, & vltimo in hoc p&#x0169;$unclearcto aduerto<marginalia>23.|Mutatiōes|aliquæ ex|parte mate|riæ ex dic-|tis declarā|tur.</marginalia>
quod suprà dixi, in hoc, & præcedenti
modo amittendi priuilegi&#x0169; includi desi-
tiones, vel mutationes, quæ in priuile-
gio resultare possunt ex mutatione ma-
teriæ, circa quam versatur, nulla enim
materiæ mutatio extinguit priuilegi&#x0169;
ipso facto, nisi, quæ vsum eius reddit vel
iniquum, vel inutile, vel de quo aliunde
constare possit, non cecidisse sub inten-
tionem legislatoris. Quoties autem per
mutationem materiæ vsus fit iniquus,
vel inutilis, cessat finis priuilegij maxi-
mè intrinsecus, qui esse debet vsus ali-
quis vtilis, & honestus. Si autem extra
hos casus cōtigerit, vsum priuilegij esse
contra, vel extra intentionem concede&#x0303;-
tis (quod raro accidet, vt dixi) tunc ne-
cesse est, vt id proueniat ex aliqua limi-
tatione addita in forma priuilegij, vel
de qua sufficie&#x0303;ter cōstet ex tenore eius,
& tunc cessatio illa pertinebit ad de fe-
<Z>ctum formæ, vt ex dictis de primo
puncto constat, & ita solum su-
perest dicendum de de-
fectu ex parte
efficie&#x0303;tis.
(.§.)</Z></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1021.jpg/>
@@1@<SE1021>1014 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><Z>CAPVT XXXI.
Vtrum priuilegium expiret per mortem
solam concedentis.</Z>
<P><INI3>H</INI3>IC est tertius modus amissionis<marginalia>1.|3. Modus|amissionis|priuilegij,|exmorte cō|cedentis.|Priuilegi&#x0169;|rite compa|ratum non|cessat per|mortem cō|cedentis.</marginalia>
priuilegij, qui cogitari potest, de
quo dubitatur, an verus sit. In quo
generalem regulam constituo, priuile-
gium non amitti propter mortem con-
cedentis, nisi concessio illius in sua for-
ma illam limitationem contineat. Atq&#x0301;;
ita pro generali regula, & sine exceptio-
ne haberi potest, priuilegium semel ri-
tè comparatum, non cessare, vel amit-
ti per mortem concedentis per se, & vt
spectat ad defectum, & carentiam cau-
sæ efficientis. Hæc assertio communis
est, & sequitur ex regula iuris, quod
gratia semel obtenta, nō cessat per mor<marginalia>C. Si super|gratia.|C. Is, cui|nulla,|Glossa.</marginalia>
tem concedentis, iuxta cap. Si super gra-
tia, de Officio delegat. in 6. & cap. Is cui
nulla, de Præbend. in sexto, ex quibus iu-
ribus illam regulā colligunt Glossa ibi,
Archid. & & Anchar. item Deci. in cap.
Relatum, de Offic. delegat. nu. 3. Rebuff.<marginalia>Archid.|Anchar.|Decius.|Rebuff.|Molin.|Ant. Gabr.|Nauar.|Gutier.</marginalia>
in Pract. 2. p. tit. de Grati, §. Rationi con-
gruit, per totum Molin. lib. 2. de Primo-
gen. cap. 7. num. 63. Anton. Grabr. lib. 6.
titulo de Præbend. conclusio prima. S&#x0169;-
mistæ verb. Gratia, Nauarr. §. In Leuiti,
notab. 31. num. 25. & in Summa, cap.
27. num. 153. & cons. 2. de Officio de-
legat. & cons. 1. de Prìuileg. num. 1. Gu-
tier. lib. 1 Canon. quęstion. cap. 15. num.
24. & lib. 2. cap. 17. à principio. At pri-
uilegium est quædam gratia; ergo ea-
dem regula in priuilegio verum habet,
quod non cessat per mortem conceden-
tis. Ratio verò regulæ, etiam prout
de gratia generaliter datur, esse potest,
vel quia ius ipsum ita declarauit huius-
modi concessiones in fauorem factas,
sub quibus priuilegia continentur: vel
certè quia talis declaratio iuris suppo-
nit hāc esse intrinsecam ratione&#x0303; gratiæ,
vel certe esse maximè consentaneam
illi, nam gratiæ concessio est quædam
moralis largitio, vel donatio, donatio
autem semel facta nō finitur morte cō-<marginalia>2|Multiplex|explicatio|prædictære|gulæ.|1. Dubi&#x0169;.</marginalia>
cedentis.</P>
<P>  Hæc ergo regula multis modis expli-
canda est, & quando amplietur, vel li-
mitetur. Primo ergo videri potest, re-
gulam positam, eius ratione attenta, so-<-P>@@

<-P>lum procedere in priuilegio omnino fa
uorabili, nam illud est propria gratia,
nō vero in priuilegio odioso, nam illud
licet sit fauor respectu eius, cui conce-
ditur, odium continet respectu alior&#x0169;
& ita non est pura gratia, sed mixta,
ideoq&#x0301;ue non debet sequi regulam gra-
tiar&#x0169;. Atq&#x0301;ue ita videntur sensisse Glos-<marginalia>Glossa.|Anton.|Syluest.|Angel.</marginalia>
sa in cap. Penultimo de Cleric. non resi-
den. verb. Licentia, & Antonin. ibi. num.
7. Syluest. verb. Indulgentia. quæstion. 5.
n. 16. Angel. n. 7. qui specialiter loquun-
tur de licentia non residendi, quia est
odiosa propter Ecclesiæ præiudicium.
Quæ ratio si solida esset, idem conse-
quenter dicendum esset in omni priui-
legio odioso. Nihilominus tame&#x0303; verius<marginalia>Regula præ|dicta gene|raliter ve-|ra est.</marginalia>
est, regulam positam generaliter habe-
re ver&#x0169; in omni priuilegio, etiam si de-
roget iuri communi, vel alicuins tertij.
Ratio est, quia iura citata absolutè lo-
quuntur de gratia, & non distinguunt
inter eam, quæ alteri præiudicat, vel
non præiudicat; ergo neq&#x0301;ue nos distin-
guere debemus sine textu, vel ratione
cogente. At priuilegium etiam rigoro-
sè sumptum pro illo, quod derogat iuri,
est vera gratia absolutè, & simpliciter
loquendo, imò tanto est maior gratia
respectu eius, cui fit, quanto nō obstan-
te lege, vel iure alterius, ei conceditur.
Vnde nulla ratio permittit, vt prop-
ter eā causam sit gratia minus stabilis,
seu perpetua. Pręterea ratio facta, quòd
concessio priuilegij est quædā liberalis
donatio de quoc&#x0169;q&#x0301;ue priuilegio proce-
dit: nam licet deroget iuri alterius, de
hoc ipso fit perfecta donatio. Et ius sta-
bile contra ius alterius cōceditur, vt pa
tet clarè in priuilegio non soluendi de-
cimas, nam de se præiudici&#x0169; affert, & tñ
durat post mortem concedentis, nō so-
lum quando in eo explicatur, vt sit per-
petuum, sed etiam quoties non explica-
tur, vt sit temporale, sed indefinitè con-
ceditur, iuxta principia supra posita. Et
idem est de priuilegio recipie&#x0303;di aliquā
partem decimarum, vel non subeundi
onera communia, & similibus.</P>
<P>  Vnde ostendi potest amplìatio hæc<marginalia>3.|Probatur|dicta am-|pliatio in-|ductione.</marginalia>
inductione, & exemplis, quæ vel clara
sunt, vel probabilia. Et in primis faci&#x0169;t
proximè posita. Deinde dispensatio ce&#x0303;-
setur odiosa, tñ quia respectu dispe&#x0303;sati
est gratia, semel concessa permanet, nec<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1022.jpg/>
@@1@<SE1022>Cap. 31. An Priuilegium expiret per mortem concedentis. 1015
<duolan 2><-P>cessat per mortem cōcedentis. Quod si
dicas, ideo id contingere in dispensa-
tione, quia iam habuit effectum, id non
est verum, nam si superior dispe&#x0303;sauit in
ieiunio totius quadragesimæ, licèt dis-
pensans statim moriatur, potest dispen-
satus sua dispensatione vti ad effectus
non dum sequutos, si aliàs causa subsi-
stat, & idem est in dispensatione matri-
monij, si per Papam fuit commissa Epis-
copo, vel officiali eius, & iste iam dispe&#x0303;-
sauit, nam licet Papa moriatur ante ef-
fectum talis dispensationis, id est ante
matrimonium contractum, valida ma-
net, & potest consequi effectum. Quin
potius licèt commissarius nondum dis-
pensasset, si facultas illi esset commissa,
cum obligatione, & præcepto dispe&#x0303;san-
di, si preces veritate nitantur, non cessa-
uit dispensatio, vt in simili dixi tom. 5.
disp. 41. sect. 2. in fine, & latius explicat,
& multis allegatis confirmat Sanci. lib.<marginalia>Sanci.|Nauar.</marginalia>
8. de Matrim. disp. 28. n. 8. licet Nauar.
in locis citatis contradicat, cuius sen-
tentia posset procedere, quando Prin-
ceps moreretur, nondum literis expe-
ditis, vt vult Molin, suprà,quod nunc nō<marginalia>Molin.|Gutier.</marginalia>
examino: & videri potest Gutier. dicto
cap. 17. Deinde licentia audiendi con-
fessiones, & facultas eligendi confesso-
rem non expirant morte concedentis,
licèt illæ contineant priuilegia præter
ius commune, & quæ possunt derogare
iuri ordinarij, vel successoris, vt etiam
dixi tom. 4. disp. 26. sect. 3. & disp. 27. se-
ction. 4. & plures ad idem allegat Sanci.<marginalia>Sanci.|Abb.|Nauar.</marginalia>
suprà n. 72. & 75. Et idem docent de li-
centia non residendi, Abb. dicto cap. Pe-
nult. de Cleri. non resid. n. 9. & Nauar. q.
3. de Redit. moni. 8. & in cap. Placuit, de
P&#x0153;nit. d. 6. n. 166. & Salzed. in Pract. Ber-<marginalia>Salzed.|Bern. Diaz</marginalia>
nard. Diaz cap. 26. & Sanci. n. 78. Neq&#x0301;ue
reddunt aliam rationem, nisi quia illa
licentia est gratia, cum tamen negare
nō possint, quin aliqua ex parte odiosa
sit, & contra ordinarium ius; hoc ergo
nihil interesse censetur ad limitandam
conclusionem positam.</P>
<P>  Secundò interrogari potest, an regu-<marginalia>4.|Aliud du-|bium circa|regulā tra-|ditam.|Felin.</marginalia>
la intelligenda sit absolutè de priuile-
gio, etiam si res sit integra, id est, etiam
si priuilegiarius nondum inceperit illo
vti, vel limitāda sit ad priuilegium iam
firmatum, per aliquem illius vsum, post
quem dicitur res nō esse integra, Felin.<-P>@@

<-P>enim in cap. Licet vndi&#xE8BF;&#x0301; de Offic. deleg.
n. 1. verb. Primo casu, ita limitare vide-
tur dictam regulam, priuilegi&#x0169; non ex-
pirare morte concedentis, Si c&#x0153;ptum sit
illo vti, & ex parte sequi videtur Syluest.<marginalia>Syluest.</marginalia>
verb. Gratia, q. 2. vbi ait, quòd potestas ad
dispensandum alicui concessa per viam
gratiæ per vnum act&#x0169; dispensandi per-
petuatur, vt non expiret per mortem cō
cedentis, sentiens, re integra non esse
firmatam gratiam, & citat Ioan. Andr.<marginalia>Ioā. And.|Anton.|C. Licet.|C. Grat&#x0169;.|C. Relat&#x0169;.</marginalia>
& Anton. in cap. Ex tua, de Filijs presbyt.
Moti autem videntur hi auctores ex di-
cto cap. Licet, & ex cap. Gratum, cap. Rela-
tum, eod. tit. vbi hoc dicitur de commis-
sione potestatis delegatæ, quæ commis-
sio gratia quædam est, & fauor, & ideò
videtur illa decisio exte&#x0303;di ad quanc&#x0169;q&#x0301;;
aliam gratiam, vel priuilegium. Præser-
tim quia videtur militare eadem ratio,
ideò enim rescriptum, per quod dele-
gatur potestas, extinguitur morte con-
cedentis, re integra, quia nondum est fir
mata, & quasi radicata iurisdictio, vt di-
citur in cap. Quanuis, de Offic. deleg. in<marginalia>C. Quāuis.</marginalia>
6. sed eode&#x0303; modo ius quodlibet per pri-
uilegium concessum, non videtur firma-
tum, & radicatum, re integra, quia non
dum est tradita priuilegiario possessio
talis priuilegij, quia non videtur, nisi
per aliquem vsum comparari.</P>
<P>  Nihilominus regula hæc non recipit<marginalia>5.|Prædicta|limitatiore|ijcitur.</marginalia>
talem limitationem, sed absolutè intel-
ligenda est de priuilegio plenè conces-
so, & comparato, etiamsi nullus vsus ei&#xA770;
fuerit inchoatus. Ita sentiunt omnes alij
citati auctores. Probatur autem hęc se&#x0303;-
tentia sufficienter ex eo, quod in dictis
iuribus, quæ loquuntur de gratia, talis
limitatio non additur, cur ergo à nobis
addenda est? Maximè c&#x0169; gratiæ sint po-
tius ampliandæ, quàm restringendæ. Se-
cundo probatur ab speciali ex eisdem
iuribus, quæ in contrarium allegantur.
Nam illa conditio, vt res non sit inte-
gra, solum postulatur ìn rescriptis iusti-
tiæ, per quæ delegatur iurisdictio, vt ex
ipsis capitibus constat,ergo extra illum
casum non habet in gratijs locum illa
conditio. Imò multi valde probabiliter
censent, illam cōditionem solum requi-
ri in delegatione iurisdictionis conten-
tiosæ, & inuoluntariæ, nam de hac plane
loquuntur dicta iura, quæ in hac parte
non sunt extendenda, quia non contine&#x0303;t<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1023.jpg/>
@@1@<SE1023>1016 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>fauorem, sed potius sunt stricti iuris.
Vnde sequitur contra Syluest. & alios,<marginalia>Syluest.</marginalia>
priuilegium, per quod datur potestas
absoluendi à culpis reseruatis, & à cen-
suris, vel dispensandi in aliquibus irre-
gularitatibus, vel impedimentis in fa-
uorem eius, cui tale priuilegium datur,
non expirare morte concedentis, etiam
si res sit integra, quia est mera gratia
plenè facta, & non est delegatio iurisdi-
ctionis fori contentiosi. Hac enim ra-
tione, vt suprà dicebam, per mortem
concedentis non cessat licentia facta sa
cerdoti ad audiendas confessiones, li-
cèt per illam delegetur iurisdictio in fo
ro p&#x0153;nitentiæ; ergo idem dicend&#x0169; erit,
etiamsi ille sacerdos nunquam fuerit il-
la vsus. Idemq&#x0301;; est cum proportione de
licentia eligendi confessorem. Et ita te-
nent auctores in præcedenti puncto ci-
tati, & plures, quos Sanci. refert n. 8. &<marginalia>Sanci.|Syluest.|Federic.</marginalia>
idem Syluest. ibidem fatetur cum Fede-
ric. cons. 78. quando Papa concedit ali-
cui, vt dispenset cum tali, non amitti
gratiam per mortem concedentis etiā
si antea non dispensauerit, quod diffici-
lius est, vt patebit ex puncto sequenti.
Ratio deniq&#x0301;; à priori est, quia illa con-
ditio non est necessaria ex natura rei,
quia potest fieri perfecta donatio, & tra
ditio, antequam donatarius incipiat vti
re donata; sic ergo priuilegium dari po
test, priusquā priuilegiarius illo vti in-
cipiat; ergo ita intelligendum est, dari
cum absolutè conceditur, cum nec ius,
nec homo limitationem ponant. Et ita
ex praxi, & consuetudine videtur con-
stare, priuilegium censeri sufficienter
radicatum, & possessum ante vsum, præ-
sertim si rescriptum sit bullatum, & tra-
ditum. Et ita responsum est ad ratione&#x0303;
in contrarium: nam quòd iurisdictio cō
tentiosa non firmetur, re integra, non
est ex natura rei, sed ex institutione iu-
ris positiui, & est speciale in illa, & ideò
non extenditur ad alias gratias. An ve-
rò in his requiratur saltem, vt priuile-
gium sit acceptatum à concedente, di-
cam statim.</P>
<P>  Tertiò inquiri potest, an regula intel
ligenda sit tantum de priuilegio alicui<marginalia>6.|Terti&#x0169; du-|bium circa|prædictam|regulam.</marginalia>
concesso in fauorem suum, vel etiam si
detur in fauorem alterius, vtroq&#x0301;; enim
modo concedi potest, sępe enim conce-
ditur potestas dispensandi in fauorem<-P>@@

<-P>delegati, aliquando verò in fauore&#x0303; eius,
qui dispe&#x0303;sandus est, vt in rescriptis, per
quæ cōmittitur prouido confessori, aut
doctori, &c. vt dispenset cum aliquo in
tali voto. Videtur ergo assertio indiffe-
renter intelligenda, quia priuilegium
vtrouis modo datum est vere gratia, nā
est concessio potestatis, & iurisdictio-
nis non contentiosæ, vel alterius simi-
lis fauoris; ergo regula etiam de firmi-
tate gratiæ est de illis indifferenter ac-
cipienda. In contrarium verò est dict&#x0169;
cap. Si cui nulla, vbi dicitur, mandatum à<marginalia>Ca. Si cui|null{a}.</marginalia>
Pontifice datum alicui Prælato, proui
dendi aliquem de beneficio in gratiam
prouisi, expirare morte concedentis.
Vnde colligitur, idem dicendum esse in
omnibus similibus gratijs, vt allegati
Doctores fatentur.</P>
<P>  Hæc dubitatio ponitur ad explican-<marginalia>7.|Adhuc de-|fenditur p&#x0303;-|dicta regu|la in sensu|generali.</marginalia>
da verba in principio assertionis posi-
ta. Loquuti enim sumus de priuilegio,
semel ritè, & perfectè comparato, & in-
tellecta regula hoc modo nullam habet
exceptionem, vel limitationem ex par-
te priuilegij semel obtenti, siue detur
in fauorem accipientis, siue aliorum.
Secus verò est, si fuerit tantum inchoa-
tum, ita vt adhuc non sit obtentum, sed
obtine&#x0303;dum. Prior pars probatur ratio-
ne facta, & declaratur amplius, quia in
primis nullum est priuilegium (si verum
priuilegium sit) quod non sit gratia, &
fauor accipientis, etiam si fortasse de-
tur in aliorum vtilitate&#x0303;, & fructum: gra-
tiæ enim gratis datæ verè gratiæ sunt,
& fauores accipientium, licèt in alior&#x0169;
vtilitatem dentur. Sic ergo facultas cō-
cionandi, absoluendi, aut dispensandi
directè facta ei, cui conceditur, fauor
est eius, licèt ratio, vel causa dandi illā,
& principale forte motiuum, sit alior&#x0169;
vtilitas. Solet autem in hoc communi-
ter obseruari, priuilegia alijs vtilia prę-<marginalia>Duplexmo|dus conce-|dendi pri-|uilegium.</marginalia>
ter recipientem, dupliciter concedi so-
lere, vno modo respectu aliorum in cō-
muni, & generatim, alio modo respectu
talis personæ pro tali casu, vel casibus.
Priori modo censetur gratia simplici-
ter facta ei, cui talis potestas concedi-
tur, posteriori aute&#x0303; modo censetur gra-
tia fieri potius personæ designatæ, vt ei
dispensatio ad beneficium conferatur.
Vnde fit, vt priuilegium directè conces-
sum alicui, vt per illud alijs indefinitè,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1024.jpg/>
@@1@<SE1024>Cap. 31. An priuilegi&#x0169;$unclearm expiret per mortem concedentis. 1017
<duolan 2><-P>seu in communi benefacere possit, vt
sic dicam, vel ius aliquod exercere ex-
tra iurisdictionem contentiosam, non
expiret morte concedentis propter ra-
tionem factam. Et in hoc conueniunt
Gloss. & interpretes in dicto cap. Si cui
nulla, per illum textum, & alij, quos An-<marginalia>Glossa.|Ant. Gab.|8.|Quomodò|priuilegi&#x0169;|morte expi|rat conce-|dentis.|Ca. Si cui|nulla.|Glossa</marginalia>
ton. Gabr. suprà refert.</P>
<P>  At verò quando potestas per priui-
legium conceditur ad exercendum ali-
quem actum fauorabilem circa deter-
minatam personam, regulariter cense-
tur expirare, re integra, per mortem cō
cedentis, etiam si actus exercendus non
sit iurisdictionis contentiosę, & videtur
colligi ex dicto cap. Si cui nulla, vbi Glos-
sa rationem reddit, quia tunc gratia nō
est perfectè facta, sed facienda. Quia t&#x0169;c
nō fit propriè gratia illi, qui talem act&#x0169;
effecturus est, sed illi in cuius commo-
dum actus est efficiendus: nam tota gra
tia ordinatur ad illum actum, ideoq&#x0301;ue
d&#x0169; ille non est factus, non censetur gra-
tia facta, sed facienda, & consequenter
commissio potestatis ad illum actum fa
ciendum non est firmata, re integra.
Exempl&#x0169; est in casu dicti textus, si Epis-
copo commitat Papa, vt det benefici&#x0169;,
quod vacauerit, Petro, gratia censetur
concessa Petro, & antequam benefici&#x0169;
conferatur, censetur facienda, non fa-
cta, & ideò expirat in eo statu existens
per mortem concedentis. Hoc tamen<marginalia>Limitatio|dictæ asser|tionis.</marginalia>
limitandum est, nisi potestas illa etiam
circa determinatam personā detur in
fauorem delegati, qui daturus est, vel fa
cturus beneficium, nam tunc censetur
gratia iam facta, & nō est dubium, quin
potestas ad operandum circa determi-
natam personam possit committi ali-
cui in fauorem eius, non minus quam
potestas operandi circa plures indefi-
nitè. In quo sensu videtur loquutus Syl-
uest. suprà citatus cum Federic. & idem<marginalia>Syluest.|Feder.|Rosel.|Tabien.|Angel.|Domin.|Fran.</marginalia>
tenent Rosel. & Tabien. verb. Grati{a}, &
Angel. ibi n. 2. verb. Dispensatio. n. 13. Do-
min. & Fran. in dicto cap. Si cui nulla, &
colligitur ex illo textu, nam vt hæc fa-
cultas expiret, requirit, vt detur, non ob
suam, id est, accipientis, sed in eius, cui pro-
uideri mandatur gratiā. Imò inde rectè col-
ligitur, necessarium esse, vt gratia non
fiat delegato, sed soli alteri, atq&#x0301;; adeo, si
in vtriusq&#x0301;ue fauorem fiat, non extingui
per mortem concede&#x0303;tis, quia in eo, cui<-P>@@

<-P>facta est permanet, & quia ex illo textu
amplius non colligitur, vt cum alijs no-
tauit Sanci. suprà n. 81. & intelligendum
puto, quando gratia conceditur vtriq&#x0301;;
æquè primò, & principaliter, nam alio-
qui si fauor delegati sit tantum accesso-
rium quid, & quasi causa tantum moti-
ua, tunc sequetur principale, & simpli-
citer censebitur talis gratia nondum
facta.</P>
<P>  Dices; nulla est ergo differentia inter<marginalia>9.|Obiect.</marginalia>
potestatem datam indefinitè, vel circa
determinatam personam concessam, nā
indefinitè data potest principaliter, vel
etiam totaliter dari in fauorem cōmu-
nitatis, vel multitudinis comprehensæ
sub illo termino communi indefinitè
sumpto, nihil enim repugnat. Imò per
bullas iubileorum videtur ita dari, per
illas enim non intenditur fauor sacer-
dotum, vel confessorum, quibus dantur
potestates, si à p&#x0153;nitentibus eligentur,
sed gratia, & fauor p&#x0153;nitentium. E cō-
trario verò similes potestates dantur
per priuilegia religionum in fauore&#x0303; ip-
sorum religiosorum. At verò eode&#x0303; mo-
do quando designatur persona dispen-
sanda, vel promouenda, potest dari eis-
dem modis, scilicet, vel in fauorem de-
legati tantum, vel prouidendi tantum,
vel vtriusq&#x0301;ue simul; ergo eàdem ratio-
ne cessabit, vel nō cessabit potestas per
mortem concedentis, si fuerit, vel non
fuerit data in fauorem delegati, siue sit
indefinita, siue particularis, & ita im-
pertinens erit obseruatio suprà posita,
& nulla erit distinctio.</P>
<P>  Respondeo, ex dicto cap. Si cui nulla,<marginalia>10.|Respondè-|tur.</marginalia>
hanc colligi differentiam inter illa duo
membra, quia c&#x0169; datur facultas ad be-
nefaciendum alijs, nulla personarum fa
cta expressione, gratia censetur facta
communitati simpliciter, & sine addito,
vel restrictione, & ideo simili modo ce&#x0303;-
setur permanere post mortem conce-
dentis, etiam re integra, & nulla limita-
tione, vel distinctione adhibita, an de-
tur in gratiam accipientis, vel aliorum,
sed absolutè, at verò quando persona
particularis exprimitur, circa quam fa
cultas habitura est effectum, tunc dici-
tur expirare per mortem concedentis,
re integra, nō absolutè, sed cum illo ad-
dito, si datur potestas alicui, non ob suam,
sed eius, cui prouideri mandatur gratiā. Ratio<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1025.jpg/>
@@1@<SE1025>1018 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>autem reddi potest, vel quia talis facul-
tas semper est magnus fauor delegati,
qui non excluditur saltem pręsumptio-
ne iuris, etiam si simul fauor aliorum ge
neraliter, seu indefinitè intendatur, vel
quia fauor communitatis, seu multitu-
dinis præfertur fauori priuato, & ideò
licet non sit ad effect&#x0169; perductus, prop-
ter ipsam concessione&#x0303; censetur firma-
ri ex virtuali declaratione, & conces-
sione iuris. Atq&#x0301;ue ita similes facultates
concessæ per Bullam Cruciatæ iuxta cō
munem, & receptam doctrinam, quam
latè refert Sanci. suprà n. 93. non expi-<marginalia>Sanci.</marginalia>
rāt per mortem concedentis. In qua bul
la aliqui considerant, quod ipsamet prę
scribit tempus suæ durationis, scilicet,
annum, vel triennium. Sed licèt hæc pos
set esse ratio sufficiens, vt sumitur ex
Anton. Gabr. suprà n. 35. non credo esse<marginalia>Ant. Gab.</marginalia>
rationem adæquatam, nam ide&#x0303; censent
omnes de duratione iubileorum, licèt
non præscribāt tempus suæ durationis,
Ratio ergo sumenda est ex ipso modo
concessionis indefinitæ, quæ eo ipso ce&#x0303;-
setur continere priuilegium permane&#x0303;s,
quanuis aliæ rationes probabiles red-
dantur, quæ in Sancio suprà videri pos-
sunt. At verò quando facultas datur in
ordine ad designatam personam, consi-
derat in cuius fauorem datur, vt decla-
ratum est, quia ius videtur præsumere,
concessionem sic factam ordinariè fie-
ri in fauorem designatæ personæ, nisi a-
liud expressè declaretur. In hoc ergo
potest consistere differentia.</P>
<P>  Sed adhuc superest difficultas circa<marginalia>11.|Difficultas|circa dicta</marginalia>
rationem supra datam, ob quam con-
cessio facta in fauorem personæ desig-
natæ prouidendæ, seu dispensandæ, cen-
seatur amitti morte concedentis. Ratio
enim data non videtur solida, scilicet,
quia tunc gratia non est facta, sed facie&#x0303;-
da, nam aliqua gratia est ibi simpliciter
facta; ergo illa perire non debet, iuxta
regulam datam; ergo nec effectus eius
impedietur, etiam si non dum sit factus,
sed potius sustinendus erit, ne prior gra
tia pereat, tanquam annexus illi, seu tā-
quam accessorium sub principali. An-
tecedens probatur, quia quando alicui
mandatur prouiderì de beneficio, eo ip
so datur aliquod ius prouidendo, non in
re, sed ad rem: nam licet sit valde remo-
tum, aliquod profecto est, vel certè li-<-P>@@

<-P>cèt appelletur licentia, vt prouideatur
cum prælatione ad alios, talis licentia,
vel ius, magnus fauor est, & ille non est
faciendus, sed factus, vt per se constat;
ergo datur ibi gratia facta, & conseque&#x0303;
ter non peritura iuxta nostram regulā,
non potest autem permanere, nisi in de-
legato maneat potestas, vt per se not&#x0169;
est; ergo. Confirmatur, quia ille, cui t&#x0169;c
conceditur facultas conferendi, vel dis-
pensandi, videtur quasi executor gratię
alteri iam factæ, ergo debet permanere
ratione illius, tāquam accessorium sub
principali, argumento cap. Si super gratia,<marginalia>C. Si super|grati{a}.|Gabr.</marginalia>
de Offic. deleg. cum his, quæ ibi notan-
tur, & à Gabr. suprà n. 3.</P>
<P>  Confirmatur, & declaratur exemplis<marginalia>12.|Confirma-|tur exem-|plis.</marginalia>
vnum est de licentia eligendi confesso-
rem, quæ non expirat morte conceden-
tis, vt dixi, solum quia est quidam fauor
factus p&#x0153;nitenti, etiam si detur propter
effectum, qui nondum est comparatus,
imò ne illud priuilegi&#x0169;, seu licentia pe-
reat, sustinetur potestas confessoris ele-
cti, & validitas absolutionis ab eo col-
latæ. Cur ergo non idem dicitur in alte-
ro priuilegio? vel cur in eo non respici-
tur ad licentiam, vel ius statim conces-
sum, sed ad effectum nondum factum, vt
dicatur gratia nondum facta; sed facie&#x0303;-
da? Et vrgetur hoc exemplum, nam li-
cèt facultas directè daretur sacerdoti
determinato ad absoluendum Petrum,
vel dispensandum cum illo, non expira-
bit re integra per mortem concede&#x0303;tis,
non solum si detur in fauorem sacerdo-
tis, quod omnes ferè fatentur, sed etiam
si tantum sit in fauorem p&#x0153;nitentis, t&#x0169;
quia in tali materia maior, & durabi-
lior esse debet fauor p&#x0153;nitentis, quam
sacerdotis, tum etiam quia in re in ide&#x0303;
redit, quòd potestas detur sacerdoti
circa p&#x0153;nitentem, vel quod detur p&#x0153;-
nitenti licentia ad eligendum confesso-
rem, sed data hoc modo durat, etiamsi
principaliter detur in fauorem p&#x0153;nite&#x0303;-
tis; ergo & data priori modo. Quid eni&#x0303;
ad rem moralem hoc interest? Neq&#x0301;ue
enim cōsiderari in pręsenti potest, quod
licentia ad eligendum confessorem est
indefinita ex parte confessoris, licentia
verò data confessori directè iam deter-
minet personam. Hoc enim nihil vide-
tur referre, tum quia determinatio per-
sonæ à conferente potestatem facta, vi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1026.jpg/>
@@1@<SE1026>Cap. 31. An Priuilegium expiret per mortem concedentis. 1019
<duolan 2><-P>detur magis intenta, & præsumitur ma-
gis prudens, & ideò ex hac parte facul-
tas erit magis durabilis: tum quia licèt
p&#x0153;nitentis licentia sit, vt tali confesso-
ri confiteri possit, non expirabit, re in-
tegra, quia est priuilegium illi iam fa-
ctum, non minus quàm licentia eligen-
di indefinitè.</P>
<P>  Prætereà multi probabiliter defen-<marginalia>13.|Declara-|tur dubi&#x0169;|ex opinio-|ne probabi|li.</marginalia>
dunt ordinaria rescripta, per quæ com-
mittitur discreto cōfessori facultas dis
pensandi cum Titio v. g. in tali voto, vel
impedimento, &c. non expirare, re inte-
gra, morte concedentis, vt videri potest
latè in Sancio supra n. 87. & tamen illa
est gratia nōdum facta quoad effectum
intentum, tamen quia est facta quoad li-
centiam, seu facultatem, censetur per-
manere; ergo idem in omni simili. Res-
pondent aliqui illam facultatem dispe&#x0303;-<marginalia>Responsio|ali quorum</marginalia>
sandi non relinqui in arbitrio delegati,
sed necessario esse ab illo dispensand&#x0169;,
eo ipso, quod rescriptum acceptat, si
inueniat preces veritate niti, & ideò il-
lam non esse tantum licentiam dispen-
sandi, sed esse virtualem dispensatione&#x0303;,
& ideò sicut dispensatio non retracta-
tur per mortem concede&#x0303;tis, ita nec illā
facultatem extingui. Sed hoc non vide-
tur satisfacere, primò quia consideran-<marginalia>Impugna{t$}|primò.</marginalia>
do statum rescripti antequam accepte-
tur, vel aperiatur, nullam necessitatem
ponit, sed meram facultatem concedit.
Secundò, & præcipuè, quia necessitas il<marginalia>Secundò.</marginalia>
la, quæ imponitur delegato videtur po-
tius obstare durationi gratię, nam tran-
sit in mādatum, & commune proloqui&#x0169;
est, mandatum cessare per mortem mā-
dantis, re integra, iuxta dictum cap. Gra
tum, & cap. Relatum, & l. Et quia, ff. de Iu-<marginalia>C. Grat&#x0169;.|Cap. Rela|tum.</marginalia>
risd. omni. iudic. & l. Mandatum, C. Manda-
ti; ergo si facultas dispensandi data sa-
cerdoti in fauorem tantum dispensandi
durat, quia fuit pręcepta, etiam durabit
data sine præcepto, quia minus habet
mandati, & plus fauoris respectu dele-
gati, quādoquidem vsus ponitur in eius
arbitrio, & non cogitur. Et profecto dif
ficile creditu est, quòd licentia data à
superiori cuidam subdito sacerdoti ad
audiendam confessionem Petri, in fauo
rem solius Petri, & sine præcepto im-
posito sacerdoti, vt talem cōfessionem
audiat, cesset, re integra per morte&#x0303; con-
cedentis, & tamen quod eadem facultas<-P>@@

<-P>data eidem sacerdoti in fauorem eius-
dem p&#x0153;nitentis, & cum præcepto, non
expiret, re integra, cum aliàs sit vulga-
re principium, præceptum ab homine,
quod non est per modum statuti, cessare
mortuo præcipiente.</P>
<P>  Hæc argumenta petunt, vt explice-<marginalia>14.|Circa hæc|duplex mo|dus dicen-|di.</marginalia>
mus, quando gratia censenda sit iam fa-
cta, & quando tantum facienda, in quo
explicādo non est facile generalem re-
gulam præscribere: nam est etiam diffi-
cile discrimen constituere inter multos
casus, de quibus ferri solet diuersum iu-
dicium, cum tamen videantur omnino
similes. Vnde cogitari possent duo mo-
di dice&#x0303;di extremè diuersi. Vnus est, om-<marginalia>Primus.</marginalia>
nem licentiam, vel facultatem, aut qua-
lecumq&#x0301;ue priuilegium, seu rescriptum
gratiæ concessum vni in ordine ad effe-
ctum gratiæ consequendum ab alio, cui
potestas conferendi, vel dispensandi de-
legatur, censeri gratiam statim factam
ex vi priuilegij, ante quem cumq&#x0301;; vsum
eius, si materia gratiæ sit spiritualis,
pertinens principaliter ad bonum ani-
mæ eius, propter quem conceditur, as-
sequendum per vsum iurisdictionis vo-
luntariæ, quæ sine strepitu iudicij illi o-
perari potest, ideoq&#x0301;; talem facultatem
non expirare per mortem concede&#x0303;tis,
etiam si res sit integra. Secus verò esse
in alijs facultatib&#xA770; extra huiusmodi ma
teriam concessis. Nam iura, quæ de si-
milibus priuilegijs iudicant tanquam
de gratijs non concessis, & ideo cessare
in simili cásu statuunt; loquuntur vel in
materia ambitiosa, qualis est materia
beneficialis, de qua est sermo in dicto<marginalia>Ca. Si cui|nulla.|C. Si super|gratia.|C. Grat&#x0169;.|C. Relat&#x0169;.</marginalia>
cap. Si cui nulla, & cap. Si super gratia, nam
illa materia semper est odiosa, & restri-
cti iuris. Vel loquuntur in materia fori
contentiosi, ad quam reducuntur exter
ni cōtractus, & negotia humana, de qua
loquuntur dictum cap. Gratum, & cap. Re-
latum, & aliæ leges, quæ dicunt, mandat&#x0169;
expirare morte mandantis, re existente
integra.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hic modus dicendi videtur fieri<marginalia>15.|Mod&#xA770; pro-|babilis.</marginalia>
probabilis, tum quia iuxta illum facilè
componuntur omnes difficultates posi-
tæ, & communia iura, quæ in hac mate-
ria loquuntur, commodè explicantur,
tum etiam quia vtrumq&#x0301;; membrum est
per se probabile, nam primum fauet
animæ, & religioni, & in illa materia ve-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1027.jpg/>
@@1@<SE1027>1020 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>risimile est, Pontifices non minus velle
fauere ijs, pro quibus gratiæ conced&#x0169;-
tur, quàm ijs, quibus conceduntur. Se-
cundum aute&#x0303; est satis expressum in iure
& restringit ambitiones, & fraudes, ac
lites. Tum deniq&#x0301;; quia omnia exempla
in contrarium obiecta pertinent ad pri
mum membrum, & ferè omnia admit-
tuntur communiter, licet propter alias
rationes; quod parum refert. Solumq&#x0301;ue
illud de lice&#x0303;tia data confessori in fauo-
rem p&#x0153;nitentis à multis negatur, vt vi-
dere licet in Sanci. supra n. 83. Sed pro-<marginalia>Sanci.</marginalia>
fecto rationes à nobis factæ videntur
contrarium efficaciter suadere, & non
carere auctoribus. Nam Feder. Syluest.
Angel. & alij, qui id admittunt in facul-
tate dispensandi cum tali, idem dicere&#x0303;t
in potestate absoluendi sacramentali-
ter, & cum indistinctè loquantur, non
oportet restringere illam sente&#x0303;tiam ad
priuilegium datum principaliter in fa-
uorem delegati. Præsertim quia, vt di-
xi, quando persona designatur, regula-
riter, & ex vi formæ censetur dari in fa-
uorem eius, siue facultas sit ad dispen-
sandum, siue ad absoluendum. Nec etiā
est cur id limitetur ad facultatem datā
cum præcepto exercendi actum, vel si-
ne illo, quia hæc differentia à paucis
Doctoribus consideratur, nec iure pro-
batur, & parum interest, vt oste&#x0303;sum est,
præsertim in negotio confessionis. Et
ita re tota attentè considerata, nihil ex
illo membro sequitur, quod singulare
sit, vel nouum, vel alicui iuri repugnās,
quia iura in alijs materijs loquuntur,
vt dixi.</P>
<P>  Secundum aute&#x0303; membrum habet f&#x0169;-<marginalia>16.|Secundum|membrum|quid pro-|bat.</marginalia>
damentum non in sola rei natura, nec
tantum in coniecturata mente conce-
de&#x0303;tis, sed in iure positiuo ita dispone&#x0303;te.
Et ideo non procedunt contraria exe&#x0303;-
pla, quia nec materia, nec dispositio iu-
rium est similis. Nec etiam procedunt
rationes, quia cum hæc res pendeat ex
iure, rationes non possunt esse effica-
ces. Nam illa licentia, vel qualecumq&#x0301;;
ius, quod videtur resultare in prouide&#x0303;-
do ex facultate, vel mandato alteri da-
to ad prouidendum illum, in iure non
reputatur vt aliquid factum, sed vt ex-
istens in fieri, & ideo sicut suprà dice-
bamus, iurisdictionem delegatam in fo-
ro contentioso, non firmari, re inte-<-P>@@

<-P>gra, ex dispositione iuris, ita dicendum
est de illa licentia, vel qualicumq&#x0301;ue iu-
re in illis materijs. Et ita facilè conci-
liantur, & expediuntur omnia. Et hunc
modum dicendi ego libenter amplecte-
rer, quia verò ill&#x0169; non inuenio sub hac
forma ab auctoribus assertum, alijs cō-
siderandum relinquo.</P>
<P>  Alter ergo modus dicendi esse po-<marginalia>17.|Secundus|modus di-|cendi.</marginalia>
test, vt regula hæc vniuersalis sit in om-
nibus materijs, quod facultas alicui
data ad exercendum effectum gratio-
sum circa alium, si sit facta tantum in
gratiam personæ designatæ, cui talis
effectus est conferendus, dum res est in-
tegra, non censetur gratia facta, sed fa-
cienda. Et fundamentum esse debet,
quia quædam iura ita statuunt. Et licèt
in determinatis materijs loquantur, nō
videntur niti in ratione specialitatis
materiæ, sed in forma, & modo conces-
sionis, vt Glossæ, & Doctores interpre-
tantur. Et ita admittendum non est,
quod in quadam obiectione dicebatur,
in his rescriptis delegatum esse execu-
torem gratiæ alteri concessæ, sed di-
cendum est, delegatum esse executorem
gratiæ alteri concedendæ; nam ante-
quam ille vtatur suo munere, saltem
inchoatiuè, non censetur gratia facta,
ex iurium dispositione. Ad exempla au-
tem in contrarium adducta responde-
ri posset, negando omnia, in quibus re-
gula illa propriè non seruatur, etiamsi
maximè versentur circa materiam spi-
ritualem, vel concernentem illam, &
omnino fauorabilem, ac pertinentem
ad iurisdictionem voluntariam, & siue
potestas delegata detur directè sacer-
doti dispensaturo, siue detur per licen-
tiam directè concessam ipsi dispensan-
do, vel absoluendo. Hæc autem respon-
sio est nimis rigorosa, & valde contra-
ria praxi, & fauori animarum, & ideò
illam non censeo admittendam.</P>
<P>  Quocirca melius fit distinctio inter<marginalia>18.|Distinctio|notanda ad|declaratio-|nem doctri|næ traditę.</marginalia>
facultatem hanc directè datam dele-
gato in fauorem tertij, & datam dire-
ctè ipsi p&#x0153;nitenti, vt elìgat confesso-
rem, vel quid simile: nam per priorem
non censetur fieri vlla gratia illi ter-
tio, sed solum parari viam ad illam ob-
tinendam, & creari causam, vt sic di-
cam, per quam fiat, & ideo donec illa
causa aliquid operetur circa illum ter-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1028.jpg/>
@@1@<SE1028>Cap. 31. An priuilegium expiret per mortem concedentis. 1021
<duolan 2><-P>circa illum tertium, non censeri gra-
tiam vllam factam illi tertio, neq&#x0301;ue esse
in illo factum aliquid, quod in ipso per-
manere possit, si re integra concedens
moriatur. Nam illud ius, vel licentia,
quod in obiectione principali conside-
ratur, non reputatur vt aliquid in illo
existens, sed vel est sola permissio, vt
alius possit circa illum operari, vel est
quasi denominatio extrinseca resultās
ex potestate alteri concessa, quæ deno-
minatio non potest durare, deficiente
illa potestate, nec potestas illa firmari
potest ex illa denominatione, cum ab il-
la potius resultet. Potestas autem ipsa
sic concessa, etiam si iam sit moraliter
in eo, cui directè conceditur, non cen-
setur priuilegium eius, nec gratia illi
facta, cum non sit data in fauorem eius,
& ideò per se non firmatur sine aliquo
vsu, quia reputatur mandatum, & non
gratia. Et idem censeo quoad hanc par
tem in rescriptis dispensationum, quæ
secum afferunt obligationem dispe&#x0303;san-
di, quia ibi non habet locum ratio, vel
natura priuilegij respectu delegati, sed
potius ratio mandati.</P>
<P>  At verò quando rescriptum directè
concedit facultatem aliquam, vel licen<marginalia>19.|Alter{a}|pars distin|ctionis de-|claratur.</marginalia>
tiam subdito, licet vsus eius pendeat
ex alio operante circa ipsum, vt est in
licentia eligendi confessorem, vel con-
fitendi tali Sacerdoti designato à con-
cedente, & in literis dimissorijs ad sus-
cipiendos ordines à quocumq&#x0301;ue vel à
tali Episcopo, & in similibus, tunc talis
licentia est verum priuilegium, & gra-
tia re vera est iam facta quoad suam im
mediatam concessionem, & ideo etiam
si moriatur concedens, re existente in-
tegra, non perit, sed in eo etiam serua-
tur regula principalis à nobis posita,
vt in alijs locis, quæ citaui, in particu-
lari dixi. Et declarari nunc potest, quia
similes licentiæ, & priuilegia data ad
actus, qui non pendent ex actione al-
terius tertij circa priuilegiatum, vt
sunt licentia non ieiunandi, laborandi
in die festo, celebrandi in priuato ora-
torio, audiendi sacrum tempore inter-
dicti, & similia non cessant per mortem
concedentis, etiam re integra, vt est fe-
rè communis cōsensus; ergo idem erit,
etiam si actus concessus consistat in re-
cipiendo aliquid ab alio, quia eodem<-P>@@

<-P>modo est iam facta gratia, & non tan-
tum facienda, cum sub eadem forma
detur licentia. Vnde in illo habere po-
test locum, quod supra dicebatur, sci-
licet, illum tertium esse quasi executo-
rem gratiæ alteri iam factæ, & ideo
firmari ratione illius, etiam si res sit in
tegra, argumento cap. Si super grati{a},<marginalia>C. Si super|grati{a}.</marginalia>
de Offic. delegati, in sexto, & regulæ
generalis, quod accessorium sequitur
principale. Et ita constituitur facile
differentia inter hunc modum, & præ-<marginalia>Differentia|inter duos|modos præ|dictos.</marginalia>
cedentem, quia in hoc gratia, quæ fit
priuilegiato, non est solus effectus fu-
turus, neq&#x0301;ue est sola permissio, vel de-
nominatio à potestate alteri concessa,
sed est vera concessio alicuius immu-
nitatis, vel moralis potestatis, vt satis
explicatum est. Neq&#x0301;ue videtur neces-
sarium ad singula, quæ ibi inculcātur,
speciatim respondere. Solum potest<marginalia>Dubi&#x0169; in-|cidens.</marginalia>
in particulari inquiri, an in iudicio cō-
fessionis admittenda etiam sit illa dif-
ferentia inter facultatem datam p&#x0153;ni-
tenti ad assumendum talem confessore&#x0303;,
vel datam confessori ad audiendum ta-
lem p&#x0153;nitentem in solum fauorem ip-
sius p&#x0153;nitentis. Multi enim ita sentire
vide&#x0303;tur, quia hæc est generalis iuris dis
positio, quæ non cessat in illa materia
particulari, licèt fortasse cesset negati-
ue ratio eius, quod est probabile, mihi
tame&#x0303; contrari&#x0169; magis &#xA753;robatur, vt in
materia de p&#x0153;nite&#x0303;tia dixi, quia illud iu
dici&#x0169; magis est gratiæ, quàm iustitiæ, &
ita iurisdictio in illo foro cōcessa &#xA751; regu
lā gratię potius quā iustitię metie&#x0303;da est.</P>
<P>  Adhuc verò superest in alio sensu ex-<marginalia>20.|Quæ requi|runtur, vt|priuilegi&#x0169;|permaneat|post mor-|tem conce-|dentis.</marginalia>
plicandum, quæ requirantur ex parte
priuilegij, vt censeatur plenè cōcessum,
& firmatum ad permanend&#x0169; post mor-
tem concedentis. In quo primo peti
potest, an oporteat esse scriptum. Nam
si non solum sit concessum, sed etiam
authentice scriptum, & à priuilegiario
acceptatum, eo ipso habet illam fir-
mitatem, quia iam est plenè conces-
sum in actu primo, vt sic dicam, & nul-
lus actus secundus, seu vsus est neces-
sarius. Et ita in hoc omnes auctores
citati concordant. Difficultas verò est,
an præter concessionem concedentis
verbis saltem expressam sufficienter
(nam hoc salte&#x0303; indubitanter necessari&#x0169;
est) requirantur aliæ duæ conditiones.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1029.jpg/>
@@1@<SE1029>1022 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>Et primo est dubium de instrumento<marginalia>Instrumen|tum scrip-|tum & bul|lat&#x0169; an cō-|fert ad pri-|uilegium.</marginalia>
scripto, & bullato, seu authentico. Sed
hoc dubium definiendum est iuxta su-
pra dicta de necessitate scripturæ ad
substantiam, vel valorem priuilegij.
Nam supponendo, scripturam non esse
necessariam ad esse, sed ad probatio-
nem, dicendum est, priuilegium solo
verbo concessum, & nondum in scriptis
redactum non amitti per mortem con-
cedentis ex solo illo defectu, quia iam
est firmum, & validum ex ea parte, & ita
in illo procedit regula posita. Tradit
Syluester. verb. Grati{a}, quæstione se-<marginalia>Sylust.|Ioā. And.|Arcbid.|Sanci.|Nauar.|Felin.</marginalia>
cunda, cum Ioanne Andrea, & Archid.
in Prolog. libr. 6. & alios plures refert
Sanci. dicto libro octauo, disputation.
29. & Nauar. de Reddit. Eccles. quæst. 3.
Moni. 8. cum Felin. in Rubrica de Cō-
stitutioni.</P>
<P>  Aliud dubium est, an requiratur ac-<marginalia>8.|Aliud du-|bium de ac|ceptatione|priuilegia-|rij.</marginalia>
ceptatio priuilegiarij, & consequenter
an priuilegium nondum acceptatum à
priuilegiario, neq&#x0301;ue per se, neq&#x0301;ue per a-
lium, expiret morte concedentis. Vi-
detur enim expirare, quia nondum est
factum, sed est in fieri, nondum enim est
receptum in persona priuilegiati, quia
expectatur consensus eius, regulariter
loquendo, iuxta superius dicta. Nihi-
lominus dicendum est, tale priuilegium
non extingui ipso facto morte conce-<marginalia>Conclusio.</marginalia>
dentis, sed manere in eodem statu, in
quo antea erat, vt possit acceptari ab
eo, cui est concessum, & ita consumma-
ri, & prodesse illi. Hæc fuit sententia
Lapi. Dominici, Franci, & Portij, quos
refert, & sequitur Sanci. libr. 8. de Ma-<marginalia>Lap.|Dominic.|Franc.|Port.|Sanc.</marginalia>
trimon. disputation. 28. numer. 43. & 69.
Fundamentum est, quia priuilegium il-
lud ex parte Principis fuit perfecte cō-
cessum, & in morte non est reuocatum
per expressam voluntatem conceden-
tis, vt supponimus; ergo in illo priuile-
gio seruanda est regula gratiarum, quæ
non expirant morte concedentis, quia
in ea magis attenditur absoluta volun-
tas concedentis, quàm acceptatio al-
terius. Accedit, quod in alijs donatio-
nibus similis regula seruatur iuxta pro-
babiliorem sententiam, de qua videri<marginalia>Molin{a}.|Couar.|Sanc.</marginalia>
potest Molin. libr. 4. de Primogen. cap.
2. numer. 77. & Couar. de Testament. in
Rubric. 3. part. num. 13. & Sanc. lib. 1. de
Sponsal. disputation. 6. num. 5. Dixi au-<-P>@@

<-P>tem illud priuilegium permanere in eo-
dem statu, in quo antea erat, quia non
confert nouum ius priuilegiario, sed
solum ad hoc perseuerat ex vi volunta-
tis defuncti, vt possit ab illo acceptari.
Vnde fit, vt sicut antea erat reuocabile<marginalia>Priuilegi&#x0169;|quomodo|reuocabile</marginalia>
à concedente ante acceptationem, ar-
gumento l. Nec ambigi, C. de Donat. ita
postea possit reuocari à successore cō-
cedentis antequam sit acceptatum: Nā
eandem omnino, & æquè plenam po-
testatem habet, quia non succedit tan-
quam hæres ex voluntate defuncti, sed
succedit ex noua electione, vel pro-
uisione in integra dignitate, ac po-
testate.</P>
<Z>CAPVT XXXII.
Quando ratione formæ conceßionis dura-
tio priutlegij limitetur ad vitam con-
cedentis.</Z>
<P><INI3>I</INI3>N regula superiori capite posita li-<marginalia>1.|Quomodo|ratione for|mæ cessat,|priuilegi&#x0169;.</marginalia>
mitationem addidimus, vide licèt,
priuilegium non amitti per mortem
concedentis, nisi forma id exigat: prop-
ter hanc ergo partem explicandam prę
sens caput proponimus. In quo vnum
est clarum, scilicèt, hoc maximè habe-
re locum, si expræssè concedens dixe-
rit, quandiu vixero, vel quid simile, quia
non potest esse clarior forma. Tunc au-
tem (vt hoc obiter notem) non fit ex-
ceptio propriè à regula, quia tunc non
amittitur priuilegium ex vi defectus
causæ efficientis, sed per lapsum tem-
poris, iuxta dicta in primo modo amis-
sionis. Quia illa verba habent vim po-
nendi terminum durationi priuilegij,
vt si concedens diceret, quandiu præ-
sens fuero, vel quandiu absens fuero,
vel quid simile. Sicut est etiam pro-
babile, ex efficacia verborum formæ
fieri posse, vt priuilegium non cesset
morte concedentis, quod aliàs per-
iret, nisi talis esset forma. Vt quidam
dixerunt de priuilegio v. g. eligendi
confessorem absolutè concessum, amit-
ti morte concedentis, si autem conce-
datur per annum, non perdi intra il-
lum, etiam si moriens in illo decedat,
quod an sit consequenter dictum, in du-
bio sequenti dicam.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1030.jpg/>
@@1@<SE1030>C. 32. Quādo duratio priuilegij limitat. ad vitā cōcede&#x0303;tis. 1023
<duolan 2><P>  Et hinc consequenter sequitur, idem
esse dicendum, quoties in forma priui-<marginalia>2.|Hinc infer|tur.</marginalia>
legij æquiuale&#x0303;tia verba posita fuerint.
Explicandum verum superest, quænam
hæc sint, statimq&#x0301;ue occurrunt illa su-
prà tacta in cap. 5. per quæ superior de-
clarat, se concedere priuilegium, vsq&#x0301;ue
ad beneplacitum suum; tunc enim censetur
limitari priuilegium ad vitam conce-
dentis, ideoq&#x0301;ue amitti per morte&#x0303; eius.
Vt explicatum est in cap. Si gratiosè, de
Rescript. in 6. vbi in hoc constituitur
differentia inter illa verba, ad beneplaci-
tum meum, & ad beneplacitum sedis, quod
priora includunt beneplacitum, quod
vita finitur, & ideo etiam priuilegium
illud finitur cum vita concedentis, po-
steriora vero includunt beneplacitum
perpetuum, nam sedes non moritur, sed
per successionem semper eadem per-
seuerat, & ideo tale priuilegium non
finitur per mortem concedentis, sed du
rat, donec reuocetur. Et ita in hac do-
ctrina Doctores conueniunt, exponen-
tes dictum cap. Gratiosè, & in alijs locis,<marginalia>C. Gratios.|Anton.|Gabr.|Nauar.|Didac.|Perez.|Couar.</marginalia>
quos late referunt Anton. Gabr. lib. 6.
tit. de Præbend. conclus. 1. per totam,
& Nauar. in §. In leuitico, not. 28. nu. 28.
Didac. Perez in libr. 2. Ordin. tit. 2. l. 2.
Couar. lib. 3. Variar. cap. 15. Et po-
sterior quidem pars nec difficultatem
habet, nec ad præsens spectat, cum illa
non limitet, sed potius ampliet, vel sal-
tem confirmet generalem regulam po-
sitam.</P>
<P>  Circa priorem verò partem duo ad-<marginalia>3.|Duo aduer|tenda.</marginalia>
uertenda sunt, vnum est, sub illis verbis
ad beneplacitum meum, includi omnia æ-
quiualentia verba, talia sunt. Quandiu
voluero, vel donec voluero, licèt aliqui S&#x0169;-<marginalia>Primum.</marginalia>
mistæ moderni aliter sentire videan-
tur, planè sine causa, quia illa verba do-
nec, vel quandiu voluero, non requir&#x0169;t
nouum actum voluntatis, nec duratio-
nem Physicam, vt sic dicam eiusdem a-
ctus, sed moralem, & humanam, seu in-
terpretatiuam; hanc autem etiam po-
stulant illa verba ad beneplacitum meum,
vt per se, & ex contextu constat. Et ide&#x0303;
iudicium est de omnibus verbis, quæ si-
milem perseuerantiam voluntatis po-
stulauerint, & non amplius. De alijs ve-
rò potest esse dubitatio, de qua dicam
statim. Aliud notandum est, regulam<marginalia>2. Notād&#x0169;</marginalia>
hanc procedere in omni priuilegio non<-P>@@

<-P>solum ambitioso, vel odioso, seu dero-
gatiuo iuris, sed etiam in quoc&#x0169;q&#x0301;; fauo-
rabili, etiā in indulgentijs, vt alibi dixi.<marginalia>Couar.|Sanc.</marginalia>
Quod recte notauit Couar. suprà. nu. 4.
& Sanci. numer. 50. contra aliquos, qui
oppositum dixerunt, & profecto sine f&#x0169;-
damento, & contra textum absolutè, &
sine limitatione loquentem, & contra
rationem, nam hæc non est restrictio
priuilegij, vt ob eam causam dicatur
habere locum in odioso, vel ambitio-
so, non in fauorabili, sed est propria, &
genuina explicatio conditionis inclu-
sæ in verbis illis; conditio autem ea-
dem idem operatur, vbicumq&#x0301;ue ad-
ditur.</P>
<P>  His positis, vt res magis declaretur,<marginalia>4.|Obiect. 1.</marginalia>
obijcitur primò, quia conditio illa vs&#xE8BF;&#x0301;
ad beneplacitum meum, est intrinsecè in-
clusa in concessione cuiuscumq&#x0301;ue pri-
uilegij, etiam si verbis maximè absolu-
tis fiat, quia semper priuilegium est de-
pendens à voluntate concedentis, vt in-
frà dicetur, ergo talis conditio expres-
sa non mutat naturam dispositionis:
nam iuxta principia iuris, conditio in-
clusa, licèt exprimatur, nec facit dispo-
sitionem conditionatam, nec aliquid
operatur. Sed concessio priuilegij ab-
solutè facta non expirat per mortem
concede&#x0303;tis; ergo licèt addatur illa clau
sula, vsq&#x0301;ue ad beneplacitum, non expirabit.<marginalia>Obiect. 2.</marginalia>
Secundo si Papa dicat, concedo tibi
hanc indulgentiam, donec illam reuo-
cauero, non expirat morte conceden-
tis; ergo neq&#x0301;ue si dicat vsq&#x0301;ue ad bene-
placitum meum. Antecedens sumitur
ex cap. Delegatus, de Offic. deleg. in 6. &
notant ibi Domin. & Franc. & in dicto<marginalia>C. delegat.|Dominic.|Francus.|Ioā. An.|Anchar.|Barth.|Iason.|Deci.|Felin.|Angel.|Tabien.|Armil.|Nauar.|Couar.|Anton.|Gabr.</marginalia>
cap. Si gratiosè, vbi etiam Ioann. Andr.
& Anchar. & planè Barthol. in lege Cen-
tesinus. 46. §. Si ita stipulatus, ff. de Ver-
bor. obligation. numer. 9. & 16. in lege
More, ff. de Iurisdiction. om. iudic. num.
17. vbi etiam Iason numer. 15. Deci. in
capit. Ex literis, de Constitution. in fi-
ne, & ibi Felin. numer. nono, & decimo,
Angel. verb. Voluntas, num. 1. Tabien.
& Armil. verb. Grati{a}, in fine, Nauar.
cons. 3. de Priuil. Couar. & Anton. Gab.
suprà. Et ratio non videtur esse alia, ni-
si quia illa conditio est intrinsecè in-
clusa in quauis concessione priuile-
gij, vt sumitur ex dicto cap. Si delegatus.
Vnde probatur consequentia, quia etiā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1031.jpg/>
@@1@<SE1031>1024 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>altera conditio est inclusa, vt ostensum
est. Probatur item, quia illa verba vide&#x0303;-
tur æquiualentia; quid enim significat
vsq&#x0301;ue ad beneplacitum meum, nisi do-
nec voluero? hoc autem per inde est, ac
si diceretur, donec reuocauero volun-
tatem, quia quandiu nō reuoco, in prio-
ri vol&#x0169;tate per sisto interpretatiuè, nec
oportet, vt aliter velim, ergo quandiu
voluero idem est, ac quandiu non reuo-
cauero. Tertio sequitur eandem diffe-<marginalia>3. Obiectio</marginalia>
rentiam esse constituendam inter for-
mas priuilegiorum, si in eis explicetur
superior concedens, vel proprio nomi-
ne personæ suæ, vel suæ dignitatis, nam
priori modo cōcessum priuilegium ex-
tinguetur per mortem concedentis, po
steriori autem modo minimè. Cōseque&#x0303;s
autem est falsum quoad priorem par-
tem, quæ ad præse&#x0303;s spectat; ergo. Seque-
la patet à paritate rationis. Minor au-
tem probatur, quia sic destruerentur<marginalia>Ca. Si cui|null{a}.|C. Si super|grati{a}.|5.|Ad 1.</marginalia>
omnia dicta circa hanc regulam, vnde
planè repugnat cum decisionibus cap.
Si cui nulla, & cap. Si super grati{a}.</P>
<P>  Hæc argumenta solum proponuntur
ad explicandam magis decisionem iu-
ris, & rationem eius: nam veritas illius
certissima est. Ad primum ergo respō-
deo, negando maiorem, nam illud addi-
tum, Ad beneplacitum meum, aliquid addit,
quod in absoluta concessione non fuis-
set inclusum. Quia absoluta concessio
solum requirit, vt cum fit, interueniat
consensus, & voluntas concedentis, de
perseuerantia autem eius nihil statuit,
nec postulat, & ideo talis concessio n&#x0169;-
quam ab intrinseco amittitur propter
solum defectum voluntatis priuatiuum,
vt sic dicam, seu negatiuum, sed neces-
saria erit aliqua contraria vol&#x0169;tas, per
quā illa prior retractetur. At verò quā-
do concessio fit ad beneplacitum per-
sonæ, tunc vltra consensum ad fieri pri-
uilegij, requiritur perseuerantia, seu
permanentia eiusdem voluntatis, vt ne-
cessaria ad perseuerantiam eiusde&#x0303; pri-
uilegij, & inde fit, vt tale priuilegium
amitti possit non solum per cōtrariam
vol&#x0169;tatem, sed etiam per defectum pri-
uatiuum voluntatis concedentis, scili-
cet, per carentiam durationis illius be-
neplaciti, quæ contingit per mortem
concedentis, vt magis in sequenti res-
ponsione declarabitur.</P>@@

<P>  Ad secundum aliqui distinguunt in-<marginalia>6.|Ad 2.</marginalia>
ter has duas formas, concedo tibi hanc gra
tiam donec reuocetur, vel donec rcuocauero;
nam prior magis absoluta est, & indefi-
nita, quia non dicit relationem ad per-
sonam concedentis, sed ad potestatem
ipsam, per quam reuocari potest, & ita
quandiu reuocata non fuerit, permane-
bit, & sic æquiparabitur hæc clausula
cum illa, vsq&#x0301;ue ad beneplacitum sedis. Et in
hac parte nullum videtur esse dubium.
De altera verò, donec reuocauero, videtur
contrarium dicendum propter contra-
riam rationem, dicunt enim illa verba
habitudinem ad personam conceden-
tis, & ita videntur includere dependen-
tiam à vita eius, nam postea non pote-
rit reuocare, ac subinde deficiente vita
concedentis, cessabit gratia, quæ ita vi-
detur concessa, vt si reuocari non pos-
sit, cesset. Et ita sentiunt Tabien. & Ar-<marginalia>Tabien.|Armill.|Vera sen-|tenti{a}.</marginalia>
mill. verb. Voluntas, in principio. Sed ve-
ra est sententia communis in obiectio-
ne adducta, dicens, clausulam, donec re-
uocauero, non facere priuilegium de-
pendens à vita concedentis, & ita quo-
ad hoc æquiualere illi, donec reuocetur,
quāuis ratio sit reddenda diuersa. Quia
negari non potest illa differentia, quòd
verbum reuocauero, magis restrictum est,
magisq&#x0301;ue particularem respectum di-
cit, quam passiuum verbum reuocetur, nā
vt hoc esset omnino æquiualens, debe-
ret addi, donec reuocetur à me. Nihilomi-
nus dico, ex illa habitudine ad conce-
dentem non inferri dependentiam pri-
uilegij à vita eius, sed potius cōtrari&#x0169;.</P>
<P>  Ratio reddi potest duplex, prior est,<marginalia>7.|Ratio du-|plex prima</marginalia>
quia particula donec reuocauero, est inclu-
sa intrinsecè in concessione priuilegij,
quod natura sua reuocabile est, tam à
concedente, quam à successoribus, &
ideò siuè generaliter addatur, donec re-
uocetur, siue specialiter, donec reuocauero,
nihil additur, quod in absoluta conces-
sione non sit in clusum, & ideò non fit cō
cessio magis dependens à vita conce-
dentis, quam si absolutè esset facta. Et
ita facile respondetur ad obiectionem,
negando consequentiam, & negando
etiam, illa verba vsque ad beneplacitum
meum, & donec reuocauero, esse æquiua-
lentia, quia hæc solum explicant clarè
quod tacite inest, & non deseruiunt.
ad specialem effectum, sed solum, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1032.jpg/>
@@1@<SE1032>C. 32. Quādo duratio priuilegij limitat. ad vitā cōcede&#x0303;tis 1025
<duolan 2><-P>facilior videatur reuocatio: illa verò
aliquid add&#x0169;t, vt explicui, & magis iam
declarabo. Atq&#x0301;; hæc ratio est satis con-
formis dicto cap. Si delegatus. Potest ta-
men habere difficultate&#x0303;, quia supponit,<marginalia>Ca. Si de-|legatus.</marginalia>
omne priuilegium esse reuocabile, aliàs
non esset conditio illa inclusa in abso-
luta cōcessione priuilegij. Illa verò dif-
ficultas infra tractanda est. Altera er-<marginalia>2. Ratio.</marginalia>
go ratio sit, declarādo magis discrimen
inter illa duo verba: nam clausula, vsq&#x0301;ue
ad bcneplacitum, solum postulat perseue-
rantiam in priori voluntate, & non ali-
que&#x0303; nouum actum eius. Vnde fit, vt illa
perseuerantia nihil aliud sit, quam con-
ditio requisita ad conseruatione&#x0303; priui-
legij, ideoq&#x0301;; ablata perseuerantia illa,
cessat priuilegium, quia erat quasi con-
ditionatum, & ita dependens à condi-
tione. Aufertur autem conditio, seu be-
neplacitum per solam morte&#x0303; concede&#x0303;-
tis, quia licet per seuerātia illa tantum
sit moralis, & interpretatiua, ad illā re-
quiritur duratio personæ, & voluntatis
eius in tali statu, quia moralis hæc præ-
sumptio, seu duratio non extenditur vl-
tra stat&#x0169; præse&#x0303;tis vitæ, præsertim quo-
ad voluntatis dispositionem dependen-
te&#x0303; à potestate propria huius vitæ. Quæ
ponderatio nimis fortasse speculatiua
videri posset, nisi esset in iure expressa.
At verò clausula donec reuocauero, ad de-
structionem priuilegij vel expresse, vel
salte&#x0303; tacitè postulat reuocatione&#x0303; eius,
& ideo quandiu illa non fit, priuilegium
permanet. Vnde quia per mortem solā
non fit reuocatio, ideò non ponitur cō-
ditio necessaria ad destructionem priui
legij iuxta verba concedentis, & ideò
ex vi talis formæ nō cessat priuilegium
per mortem concedentis, imò per illā
quodammodo magis sirmatur ex hac
parte, quatenus iam illa conditio im-
possibilis facta est.</P>
<P>  Ad tertium negatur consequentia, &<marginalia>8.|Ad 3.</marginalia>
similitudo rationis. Quamuis enim etiā
in exprimenda persona concedentis so
leat obseruari illa duplex forma, scili-
cet, vel nomine tantum dignitatis, vel
etiam proprio nomine personæ, & in a-
lijs potestatibus delegandis, seu in res-
criptis iustitię contentiosæ inde nasca-
tur aliqua diuersitas, vt videre licèt in
Panormitan. & alijs expositoribus in<marginalia>Panormit.</marginalia>
cap. Relatum, & cap. Licet vndique, & cap.<-P>@@

<-P>Quoniam Abbas, de Offic. deleg. Felin. in<marginalia>Abbas.|Feliu.|Conar.|Sanc.</marginalia>
cap. Pastoralis, §. Quoniam, de Rescrip. n.
3. fallen. 5. Couar. in Pract. capit. 11. &
Sanc. dicta disput. 28. n. 44. nihilominus
quoad priuilegiorum durationem nul-
la inde oritur diuersitas: nam siue in pri
uilegio dicat Papa, Sedes Apostolica tibi
hoc concedit, siuè dicat, Ego concedo, vel
Paulus, v. g. hoc tibi concedit, non extin
guetur priuilegium per mortem conce
dentis. Quod est clarissimum ex vsu, &
ex iuribus citatis, & ex omnibus dictis.
Et ratio est, quia illa verba variata so-
lum ex parte personæ non limitant for-
mam cōcessionis ex parte durationis,
sed absolutam illam relinquunt, & ideò
illa non obstant, quominus procedat re
gula posita, quod priuilegium absolutè
concessum non expirat per mortem cō
cedentis. Hoc enim verum est, siuè con-
cedatur à dignitate (vt sic dicam) seu à
sede siuè cōcedatur à persona. Imò pro
sola concessione, quæ fit à persona po-
sita est illa regula, nam pro illa, quæ fit
à sede, non erat necessaria, imò nec cō-
gruenter possibilis, cum sedes non mo-
riatur. Secus autem est, quando clausu-
la illa additur ad modificandam cōces-
sionem ex parte durationis eius. Cum
enim Papa etiā in propria persona con
cedens possit priuilegium concedere
dependens, vel independens in sua du-
ratione à vita cōcedentis, ex eo solum,
quod ex parte concedentis exprimatur
persona, non limitatur priuilegium ad
concessionem cum dependentia à vita
concedentis, sed indefinita manet, &
ideò sequitur fauorem gratiæ, & inde-
pendenter concessa censetur: quando
verò additur declaratio ex parte dura-
tionis, iam limitatur forma, & ideò fit
dependens priuilegi&#x0169; à vita cōcede&#x0303;tis.</P>
<P>  Ab hac verò doctrina videtur discre<marginalia>9.|Sententia|Nauar.</marginalia>
pare Nauar. in summa, cap. 27. n. 264. in
editione Hispana, vbi loquens de præ-
sentatione religiosorum facta Episcopo
ad confessiones audiendas, & de appro-
batione eius, seu lice&#x0303;tia ad cōfessiones,
audie&#x0303;das dicit, durare illā licentiā post
mortem concedentis, si data sit nomi-
mine dignitatis Episcopalis, non verò
si nomine personæ sit concessa, & citat<marginalia>Nauar.|Cardin.|Refellitur.</marginalia>
Cardinal. in Clement. Dudum, §. Et si ij-$unclear
dem, de Sepultu. q. 1. Veruntamen Na-
uar. non videtur considerasse illā licen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1033.jpg/>
@@1@<SE1033>1026 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>tiam vt gratiam, vel priuilegium, sed vt
potestate&#x0303; delegatam, quæ cessare solet
per mortem delegantis, re integra, nisi
sit nomine dignitatis facta delegatio.
Sed illa consideratio, vt dixi, non habet
locum in præsenti, nec rectè applicatur
ad dictam licentiam. Quod postea vide-
tur Nauar. considerasse, & ideo illa ver-
ba in Latina editione omisit. Ratio ve-
rò est, quia si sit sermo de licentia, quæ
nunc est necessaria ex decreto Concilij,
quæ sol&#x0169; est approbatio personæ. Hæc
sine dubio perseuerat post mortem ap-
probantis, quia nō est delegatio forma-
liter loquendo, imò nec priuilegi&#x0169;, sed
est quasi iusta sententia, seu declaratio
sufficientiæ personæ. Vnde vix est reuo-
cabilis, nisi ex magna causa. Si vero sit
sermo de licentia, provt dicitur de fa-
cultate, & iurisdictione concessa ad au-
diendas confessiones, de qua Nauar. lo
quitur, si detur indefinitè ad quosc&#x0169;q&#x0301;;
subditos concedentis, sine dubio est fa-
uor personæ, cui datur, verumq&#x0301;; priuile
gium, & ita verius est, non cessare per
mortem cōcedentis, etiam si in propria
persona illam dederit. Quia licet illud
priuilegium cōtineat delegationem iu-
risdictionis, non tamen fori cōtentiosi,
sed p&#x0153;nitentialis, ad quod non extendi
tur regula illa de potestate delegata, vt
suprà dixi. Supponimus autem in hoc,
regulam datam de priuilegio, quod non
expiret per mortem concedentis, non
limitari ad solum Papam, vel suprem&#x0169;
Principem, sed in Episcopis etiam, & in
quibuscumq&#x0301;ue alijs locum habere quo-
ad ea priuilegia, quæ ipsi possunt in per
petuum concedere. Quod verissimum
censeo: nam licèt iura clarius loquan-
tur de rescriptis Pontificijs, tamen id
est gratia materiæ, ratio vero eadem
est, & cum iura non aliter interpreten-
tur concessionem inferiorum, nec in-
nitantur in illa declaratione in speciali
potestate Pontificis, sed in ipsa ratione
gratiæ, & fauoris, non est, cur illa deci-
sio iuris ad sola priuilegia pontificia li-
mitetur.</P>
<P>  Solum superest aduertendum, inter-<marginalia>10.|Duplex du|qium.</marginalia>
dum occurere posse, vt in forma priui-
legij vtraq&#x0301;, determinatio adiungatur,
& temporis, & beneplaciti concedentis
in propria persona, & t&#x0169;c dubitari pos-
se, an priuilegium expiret per mortem<-P>@@

<-P>concedentis, intra aliud tempus desig-
natum. Vt v. g. si Papa concedat priui-
legium vnius anni, vel pro vno anno ad
beneplacitum suum, dubium est, an si Pa
pa intra annum moriatur, cesset priuile
gium. Vnde etiam est dubium, an elapso<marginalia>Primus se&#x0303;-|sus quæstio|nis.</marginalia>
anno, priuilegium extinguatur, etiam si
Papa viuat, vel duret quoad vixerit, vel
vsquequo ab illo reuocetur. Pri&#xA770; dubi&#x0169;
attigit Anton. Gabr. vbi supra nu. 33. &
dicit, non extingui, etiam si Papa moria-<marginalia>Anton.|Gabr.|Sanc.|Henrr.</marginalia>
tur, donec annus, seu te&#x0303;pus præfix&#x0169; finia
tur, sequitur Sanci. supra n. 51. & Henrr.
lib. 7. de Indulg. cap. 21. n. 4. quia sensus
concessionis est, concedo ad ann&#x0169;, & al-
terius secundum meam voluntatem. Ex
qua interpretatione sequitur responsio
ad secundā dubitatione&#x0303;, nimir&#x0169; in eo ca
su nō extingui priuilegium, lapso anno,
& nō mortuo cōcedente, donec illud re
uocet. Patet, quia sensus concessionis
fuit, vt daretru per ann&#x0169;, & deinceps d&#x0169;
duraret voluntas: ita vt prior duratio
esset quasi absoluta, & independens à vi
ta concedentis, non tame&#x0303; esset præcise
definita ad illud tempus, sed continuari
posset alio modo, scilicèt, cum depende&#x0303;
tia à vita, & beneplacito concedentis.</P>
<P>  Quod si petatur ratio huius interpre-<marginalia>11.|Sec&#x0169;duss se&#x0303;|sus.</marginalia>
tatationis, non redditur à dictis aucto-
ribus, cum tame&#x0303; sensus illorum verbo-
rum multiplex esset possit, & ideo inter
pretatio illa non videatur necessaria,
quia optimus sensus esse potest, cōcedo
per ann&#x0169;, & in illo, ac intra illum ad be-
neplacitum meum. Et licèt prior sensus
magis fauorabilis sit, quæ forte ratio
mouit dictos auctores, posterior vide-
tur simplicior, & magis intentus ex vi
verbor&#x0169;. Nam illa radditio, Ad beneplaci
tum meum, facta in concessione absoluta
non fit natura sua ad augendum sed ad
restringendum, vt patet ex dictis; ergo
etiam addita post concessionem ad an-
num, additur ad restringendum c&#x0169; pro-
portione cōceseionem illius anni, vt sit
dependens à vita concedentis. Nec re-
fert, quod verbis mutatis dicatur, con-
cedo tibi lice&#x0303;tiam ad beneplacitum ad
ann&#x0169;; nam licet materialis ordo verbo-
rum sit diuersus, se&#x0303;sus est idem, scilicet,
licentiam ad beneplacitum tantum ad
annum concedi; licentia ergo semper
est annua tantum, & intra illum limita-
ta ad beneplacitum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1034.jpg/>
@@1@<SE1034>Cap. 33. De amissione Priuilegij per renunciationem. 1027
<duolan 2><P>  Vnde circa secundam dubitationem
difficile creditu est, illam cōcessionem<marginalia>12.|Primus se&#x0303;|sus non fa-|cile dißol-|uit sec&#x0169;d&#x0169;|dubium.</marginalia>
durare transacto anno, cum simpliciter
annua tantum sit, & additio ad beneplaci-
tum videatur restringere, non augere.
Et confirmatur; nam si concede&#x0303;s dicat,
ad annum, nisi reuocauero, certè finito
anno, extinguitur facultas, etiamsi non
reuocetur, quia secundum communem
sensum, illa additio, si non reuocauero,
non auget, sed limitat, vel declarat con
cessionem annuam, vt nihilominus in-
tra annum possit reuocari, idemq&#x0301;; erit,
si dicatur, ad annum donec reuocaue-
ro, quanuis enim inusitatus sit talis lo-
quendi modus, tamen si vsurpetur idem
erit sensus, & eadem intentio loque&#x0303;tis.
Alioqui censeretur concedere irreuo-
cabiliter per annum, & postea perpetuo
donec reuocetur, quod certè verissimi
le non est. Ergo idem cum proportione
videtur dice&#x0303;dum de illo complexo, Ad
annum secundum beneplacitum, t&#x0169; quia ma-
gis restrictiua est hæc particula ad bene-
placitum, quàm illa donec reuocauero, tum
etiam, quia magis ampla esset conces-
sio illa complexa, ad annum secundum bene
placitum, quam simplex ad beneplacitum,
quod non videtur verisimile. Deniq&#x0301;ue
iuxta priorem expositionem sensus est
quasi diuisiuus, & copulatiuus, scilicet,
concedo ad annum, & ad beneplacit&#x0169;,
quem ego libenter admitterem, quan-
do dictio copulatiua in cōcessione po-
neretur modo prædicto. At verò quan-
do non ponitur non est supplenda, quia
iam est se&#x0303;sus vol&#x0169;tarius, & improprius.
Nam cōcessio est simplex, & per cathe-
goricam propositionem de prædicato
complexo ex duplici additione se inui-
cem determinante, scilicet, annum ad
beneplacitum, seu beneplacitum ad an-
num, & hoc secundo modo est limitata<marginalia>Sensus pri-|mus est fa-|uorabilior,|sec&#x0169;dus au|tem magis|intentus.|13.|Notand&#x0169;|circa pri-|mam sente&#x0303;|tiam.|Henr.</marginalia>
concessio annualis, vt explicatum est.
Atque hic sensus in rigore verborum
videtur mihi magis intentus, licet for-
tassè superior vt fauorabilior frequen-
tius sit acceptandus.</P>
<P>  Aduertendum tamen est, illam sente&#x0303;
tiam probabiliorem$unclear videri, si verba cō
cessionis sint, do licentiam ex beneplacito
ad annum, de qua forma loquitur Henr.
suprà, quia ibi beneplacitum non poni-
tur ex parte termini, nec vt limitatio
durationis annuæ, sed tantum vt prin-<-P>@@

<-P>cipium gratię, & concessionis simplici-
ter factę per annum. Et in hoc sensu ve-
rissimum censeo, non cessare gratiam
intra annum per mortem concedentis,
quia pro illo anno simpliciter est facta
ex beneplacito. Consequenter tamen
in eodem sensu dicendum est illam gra-
tiam non durare post annum, etiam vi-
uente concedente, quia præcisè ad an-
num illam concessit, nec beneplacitum
eius ad maius tempus fuit extensum,
nec per solam vitæ durationem exten-
ditur, vt per se notum est.</P>
<Z>CAPVT XXXIII.
De amissione priuilegij per renunciationem
expressam.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Eclaratis modis, quibus priuile-<marginalia>1.|De renun|tiatione.</marginalia>
gium ex se, & quasi ab intrinseco
finitur, sequitur dicend&#x0169; de abla
tione illius per actionem aliquam con-
trariam, quæ potest esse vel ipsius pro-
prij priuilegiarij, vel alterius. Vna er-
go actio priuilegiarij sufficiens ad tol-
lendum ab ipso priuilegium censetur
esse renunciatio, de qua in præsenti ca-
pite dicendum est. Et in primis suppo-<marginalia>Primò sup|ponend&#x0169;.</marginalia>
no, priuilegium habens permanentem
durationem cum tractu successiuo in
ordine ad futuras actiones, vel recep-
tiones, aut omissionem illarum, renun-
ciabile esse ab ipso priuilegiario, per se
loque&#x0303;do. Loquor de priuilegio perma-
nente per modum potentiæ, seu actus<marginalia>Priuilegi&#x0169;|quod mo-|mentane&#x0169;|habet effe-|ctum ren&#x0169;|tiabile non$unclear|est.</marginalia>
primi, vt excludam priuilegium, quod
momentaneum habet effectum, & sol&#x0169;
datur per modum dispensationis tol-
lentis aliquod vinculum, vel impedime&#x0303;-
tum, illud enim postquam semel est cō-
cessum renunciabile non est, quia semel
factum infect&#x0169; esse non potest, seu quod
ablatum est, redire nō potest, præcipuè
per priuatam hominis voluntatem. Sic<marginalia>Exempl&#x0169;|in irregula|ritate.</marginalia>
priuilegium tolle&#x0303;s irregularitatem re-
nunciari non potest, quia non potest ho
mo illam priorem irregularitatem in
se iterum facere. Sic etiam qui dispen-<marginalia>Item invo-|to.</marginalia>
sationem voti obtinuit, & semel accep-
tauit, non potest amplius illi renuncia-
re, quia non potest priorem obligatio-
nem reparare, licèt possit nouum vot&#x0169;<marginalia>Item in im|pedimento|matrimo-|nij.</marginalia>
de nouo facere. Ita etiam qui est dispe&#x0303;-
satus in impedime&#x0303;to consanguinitatis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1035.jpg/>
@@1@<SE1035>1028 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>non potest illi propriè renunciare. Po-
terit quidem ille non contrahere matri
monium, qui est veluti vsus illius dispe&#x0303;-
sationis, licet remotus, & tanquam à
causa per accidens, scilicet, remoue&#x0303;te
prohibens, non tamen potest ita renun-
ciare, dispensationi, vt reddat se inha-
bilem ad tale matrimonium, quia hoc
non est in voluntate eius, sed pendet ex
voluntate Prælati, qui potest quidem
simile impedimentum iterum impone-
re, reuocando dispensationem, tamen
speculatiue loquendo, censebitur idem
in specie, non numero, cum eo, quod<marginalia>Per se lo-|quendo pri|uilegi&#x0169; pro|priè sump-|tum renun|tiabile est.|Cap. Si de|terra.|C. Ad ac-|cede&#x0303;tibus.|C. Ad A-|postolicam|2.|Explicatur|assertio.</marginalia>
per dispensationem ablatum fuit. Non
ergo tractamus de dispensatione, sed
de priuilegio propriè sumpto, & de illo
dicimus, de se, ac per se loquendo, re-
nunciabile esse ab ipso priuilegiario.
Hoc enim omnia iura supponunt, vt pa-
tet ex cap. Si de terra, & cap. Accedenti-
bus, de Priuileg. cap. Ad Apostolicam, de
Regul. l. Siquis in conscribendo. C. de Pactis
quibus locis Glossæ, & Doctores alia iu
ra referunt.</P>
<P>  Dico autem per se loquendo, quia hoc
postulat natura priuilegij, si ad ipsum
priuilegiarium proprium, & quasi adæ-
quatum comparetur: nam respectu il-
lius beneficium priuilegij non est coa-
ctum, nec confertnr inuito, ideoq; ab
eodem renunciari potest, si velit. Con-<marginalia>Ex duplici|capite pri|uilegiumfit|irrenuntia|bile.</marginalia>
tingit autem priuilegium non posse ré-
n&#x0169;ciari ab aliquo, qui illo gaudet, quia
vel non est proprium subiectum, cui da
tum est priuilegi&#x0169;, & propter quod est
datum, vel quia non pendet adæquatè
ex voluntate eius. Priori modo non po-
test renunciari à particularibus perso-<marginalia>Priuilegi&#x0169;|clericale|cur non pos|sit ab ali-|qua perso-|na particu|lari renun|tiari.</marginalia>
nis priuilegium principaliter concess&#x0169;
in gratiam communitatis, vt est priui-
legium cleri, tam fori, quam canonis,
vt suprà visum est, & in sequentibus di-
cetur. Posteriori autem modo non po-
test aliquis renunciare priuilegio sibi
concesso, quod continet etiam ius al-
terius, cui per talem renunciationem
præiudicaretur. Et sic Prælatus non po
test ren&#x0169;ciare libertati Ecclesiæ ad ius<marginalia>Aliud exe&#x0303;|plum.|Cap. Cum|tempore.|3.|2. suppone&#x0303;|dum.</marginalia>
Romanæ Ecclesiæ pertinentis, cap. Cum
tempore, de Arbit. seclusis verò his casi-
bus, priuilegium renunciabile est, & de
hac renunciatione nunc tractamus.</P>
<P>  Secundo suppono duplice&#x0303; posse di-
stingui rennnciationem priuilegij, vnā<-P>@@

<-P>impropriam, aliā propriam. Prior cō-
sistit in puro non vsu actuali priuilegij,
vt cum quis habens sufficientem excu-
sationem ad non ieiunandum, nihilomi
nus ieiunat, dici potest renuntiare pri-
uilegio suo. Propriè autem renunciare
priuilegio, non tantum est non vti illo,<marginalia>Renuntia-|tio propria|& impro-|pri{a}.</marginalia>
etiam voluntariè, sed est tollere à se ius
& potestate&#x0303; vtendi, sunt enim hæc duo
valde diuersa, nam per solam nega-
tionem vsus non tollitur potestas, sed
tantum non exercetur actus, vt siquis
habeat priuilegium loquendi cum excō
municato, & nolit loqui etiam si possit,
non se priuat potestate, sed actu tant&#x0169;.
Priuilegium autem, de quo tractamus,
in potestate consistit, vt explicatum est
& ideò ille non vsus etiam voluntarius
per se, & intrinsecè non est propriè re-
nunciatio priuilegij an vero sit signum
illius, infra dicemus. Renunciatio ergo
priuilegij propria est voluntaria abdi-
catio, & refutatio illius iuris, & pote-
statis, quam priuilegium concedebat,
ex qua ablatione consequitur, vt non
possit quis amplius vti tali priuilegio,
quia nemo potest vti re, quę iam nō est.
Vnde à fortiori fit, vt non possit quis
amplius licitè vti tali priuilegio, quia
nemo potest licitè cum deceptione, &
nullitate aliquem actum exercere, talis
autem esset vsus priuilegij iā non existe&#x0303;
tis. Item si priuilegium cōcedèbat vs&#x0169;,
qui sine priuilegio non licebat, iam ille
vsus non potest magis licere, quam an-
tea. Vnde tandem fit, vt ex tali renun-
ciatione oriatur obligatio non vtendi
amplius tali priuilegio, quia eo ipso,
quod res fit illicita, oritur obligatio vi-
tandi illam. Atq; ita qui renunciat pri-
uilegio in fauore&#x0303; alterius, eo ipso obli-
gatur illi ad non vsum talis priuilegij,
seu (quod idem est) dat alteri ius con-
tra vs&#x0169; priuilegij, & conseque&#x0303;ter obli-
gatur ipse ad non vsum priuilegij, tum
quia tenetur seruare ius alteri semel
dat&#x0169;, t&#x0169; etiā quia tenetur non vti iure
iam per renunciationem amisso.</P>
<P>  In præsenti ergo de propria renun-<marginalia>4.|De propria|ren&#x0169;tiatio-|ne.</marginalia>
ciatione priuilegij tractamus, quæ po-
testatem ipsam, & ius auferat: & ideo
de altera renunciatione impropria bre
uiter dico, per se licitam esse, consiste-
req; formaliter in voluntario non vsu.
Dico autem voluntario, quia si voluntas<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1036.jpg/>
@@1@<SE1036>Cap. 33. De amissione&#x0303; Priuilegij per renunciationem. 1029
<duolan 2><-P>desit, non erit renunciatio, etiam ip-
sius vsus, sed erit necessitas quædam,
vel coactio, aut impotentia, vt paulo in
ferius magis explicabo. Hæc autem re
nunciatio per se licita, & libera esse di-
citur, quia priuilegium quoad ipsum
priuilegiarium est quasi lex permittens
seu dans facultatem, non vero obligās
ad vsum illius, & ita liberum vnicuique<marginalia>C. Cum no|bis.</marginalia>
est illo non vti, argumento cap. Cum no-
bis, de Elect. præter alia sæpe allegata.
Quod intelligendum est, vt dixi, per se,
id est, nisi aliunde à superiore, vel à le-
ge positiua, vel naturali cogatur quis
ad vsum priuilegij, vt in multis casibus
specialibus in iure prohibetur, quos<marginalia>Gloss.</marginalia>
magna ex parte notat Glossa in l. Si quis
in cōscribendo, C. de Pactis, & ibi alij Do-
ctores. Maximè verò hoc contingit,
quando priuilegium est iuris publici, &
non tantum priuati iuxta dicta suprà
cap. 6. extra hos verò casus regulariter
licitum est vnicuique non vti suo priui-
legio, quod est quasi renunciare actua-
li vsui eius. Dices, ergo qui habet priui-
legium audie&#x0303;di missam tempore inter-<marginalia>Obiect.</marginalia>
dicti, potest libere renunciare vsui eius
in die festo, & licitè non audire missam.
Respondeo, quantum est ex vi priuile-<marginalia>Respondeo</marginalia>
gij libere quidem posset illam non au-
dire, tamen quia in die festo aliud præ-
ceptum obligat, non potest tunc licitè
missam omittere. Est enim consideran-
dum, priuilegium illud non tam dare fa
cultatem, quam tollere prohibitionem
& impedime&#x0303;tum, & ideo licèt quis pos-
sit merè negatiuè non vti priuilegio
quoad effectum, qui ex illo sequitur tā-
quam à remouente prohibens, non ta-
men potest ita illi renunciare, vt se red-
dat impeditum, & quasi inter dictum ad
missam audiendam, quia tale priuile-
gium quoad hoc renunciabile non est,
vt supra declaraui, & ideò non potest
vitare, quin obligari possit præcepto
audiendi missam.</P>
<P>  Tertio distinguere oportet ren&#x0169;cia<marginalia>5.|Renuntia-|tio tacit{a}|& expres-|s{a}.</marginalia>
tione&#x0303; proprij priuilegij in tacitā, & ex-
pressā, quæ distinctio non habet loc&#x0169; in
non vsu mero, quia quoties aliquis sci-
ens, & potens vti priuilegio, illo non
vtitur, satis aperte ostendit voluntate&#x0303;
non vtendi. De priuilegio autem pro-
prio est communis illa distinctio, & su-
mitur ex iure, vt ex dicendis patebit,<-P>@@

<-P>& ideò ante omnia explicare oportet,
quid sufficiat, & necessarium sit ad ex-
pressam renunciationem: nam per ana-
logiam ad illā, seu per imitatione&#x0303;, vel
participatione&#x0303; illius explicanda est ta-
cita. Primo igitur ad expressam renun-<marginalia>Ad renun|tiatione&#x0303;pro|priam re-|quiriturvo|luntas abdi|candi à se|tot&#x0169; ius pri|uilegij.</marginalia>
ciationem proprij priuilegij necessa-
ria est voluntas abdicandi à se totum
ius, & facultatem priuilegij. Probatur,
quia renunciatio priuilegij voluntate
fit tanquam principali causa; ergo vt
renunciatio sit expressa, esse debet vo-
luntas expressa. Declaratur quia ex par
te obiecti nō est satis voluntas, seu pro-
positum nunquam vtendi, quia talis vo
luntas, non inducit obligationem, nec
tollit potestatem faciendi oppositum,
& mutandi propositum; ergo ex vi il-
lius non abdicabitur proprium priui-
legium, quod in facultate, & iure con-
sistit, vt explicaui; ergo est necessaria
voluntas abdicandi à se ipsum ius, & fa
cultatem priuilegij. Imo vt sit propria
renunciatio, oportet, vt voluntas sit de
toto priuilegij iure à se abdicando, nā
siquis tantum intendat, vel paciscatur,
renunciando iuri priuilegij pro vna vi-
ce, vel pro vno munere, &c. non ideò pri
uatur toto priuilegio, argumento l. Vo.
luntariæ, cum Glossa ibi C. de Excus. tu-<marginalia>Glossa.</marginalia>
tor. & ita illa non est absoluta renun-
ciatio priuilegij, dici tamen poterit re
nunciatio partialis, seu sec&#x0169;dum quid.
Ad illamq&#x0301;ue cum proportione appli-
cari poterunt, quæ de renunciatione
dicuntur.</P>
<P>  Sed obijci potest contra assertione&#x0303;;<marginalia>6.|Obiect.</marginalia>
quia ex illa sequeretur, generalem vo-
luntatem renunciandi iuribus, aut pri-
uilegijs non sufficere ad expressam re-
nunciationem specialium priuilegio-
rum; consequens est apertè falsum, vt
ex se, & ex vsu constat; ergo. Sequela
patet, quia ibi non interuenit formalis
voluntas renunciandi specifica priui-
legia. Adde non tantam formalem vo-
luntatem, sed etiam virtualem suffice-
re, vt siquis velit aliquid repugnans pri
uilegio, eo ipso virtualiter vult abijce-
re priuilegium. Ad obiectionem respon-<marginalia>Respon.</marginalia>
deo, negando sequelam, & probatione&#x0303;
eius, licèt possit esse æquiuocatio in ter
minis: aliud enim est voluntas forma-
lis, aliud specifica. Nam voluntas vni-
uersalis, & generica etiam est formalis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1037.jpg/>
@@1@<SE1037>0301 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>non solum de ipso genere, sed etiam de
speciebus, quæ sub illo conceptu con-
fuso comprehenduntur, nam licet ex
parte intellectus confuse cognoscātur,
tamen quia affectus tendit ad res in se,
ideò voluntas illa formalis est de omni-
bus speciebus ibi contentis. Imo & ex-
pressa dici potest ex parte voluntatis, &
affectus, licet ex parte cognitionis non
sit distincta, & clara, & hoc significatur
cum dicitur voluntas specifica, scilicet
quæ terminetur ad rem distinctè, & in
specie positam. Igitur, quod ad re&#x0303; spe-
ctat, renunciatio expressa non requirit
specificam voluntatem, vt obiectio pro
bat, & vsus tam iuris quam facti confir
mat. Et ratio est, quia voluntas genera-
lis de se vsque ad speciem descendit, &
ideò ad talem renunciationem sufficit,
& requiritur formalis voluntas abdicā
di à se tale ius, siuè illud in specie pro-
ponatur voluntati, siuè sub genere, in
quod voluntas indistinctè, & generali-
ter fertur.</P>
<P>  In hoc verò applicanda est, & seruan<marginalia>7.|Regula iu-|ris seruan-|da.</marginalia>
da regula iuris, vt sub generali conces-
sione non veniant, quæ non esset quis in
specie concessurus; eadem enim ratio
procedit in renunciatione generali pri
uilegij. Et in vniuersum locum hic ha-
bet vulgaris regula, quod clausula ge-
neralis comprehendit species, quant&#x0169;
potest, salua ratione iuris, & recti ser-
monis argumento l. Si ex pluribus. ff. de
Solut. cum similibus. Sicut enim conse&#x0303;-
sus non exte&#x0303;ditur ad non cogitata, nec
verisimiliter comprehensa sub cogita-
tis, ita nec renunciatio, quia consens&#x0169;
requirit. Et ideo sub formali voluntate
comprehendimus illas cōditiones, quæ
ad voluntarium consensum, & ad con-
trahendum, seu se obligandum suffici-
entes, ac necessariæ sunt. Vt quod non
sit voluntas coacta, vel per dolum, de-
ceptionem, aut similem iniuriam extor
ta. nam si hæc deficiant, non censebitur
esse voluntas sufficiens. Quia eadem est
ratio de hanc renunciatione, quæ de
alijs contractibus, vel obligationibus,<marginalia>Socin.|Tusch.</marginalia>
vt latè per Socin. cons. 263. volum. 2. &
plura congerit Tusch. lit. R. concl. 167.
168. 169.</P>
<P>  Ad confirmationem respondeo, si-<marginalia>8.|Ad confir.|respon.</marginalia>
quis velit aliquid repugnans vsui pri-
uilegij, non perpetuo, sed in aliqua oc-<-P>@@

<-P>casione, vel pro aliquo tempore, talis
voluntas de se non sufficit ad renuncia
tionem priuilegij, quia nec virtualis vo
luntas censeri potest. At verò siquis ve-
lit aliquid repugnans ipsi priuilegio in
se, quia tollit fundament&#x0169; eius, vel per-
petuo inhabilitat ad vsum eius, tunc il-
la voluntas censetur sufficiens ad ex-
pressam renunciationem priuilegij, &
dici potest voluntas formalis ex parte
volentis, licèt ex parte obiecti virtua-
lis sit, cum hac enim amplitudine intel-
ligendum hoc est, quanuis in hoc modo
semper amittatur priuilegium ex alijs
principijs, & causis, præter renuncia-
tionem.</P>
<P>  Sed quæri potest circa hanc partem,<marginalia>9.|Renuntia-|tio interior|quam vim|habet.</marginalia>
an sola voluntas interior nullo exterio-
ri signo indicata sufficiat ad hanc pri-
uilegij renunciationem. Quæ interro-
gatio solum fieri potest in ordine ad fo-
rum conscientiæ, nam in exteriori foro
constat, actum merè internum nihil ope
rari, vt supra tractando de materia le-
gis diximus, & idem est in contractibus
& similibus. Et hinc fit, vt quoties re-
n&#x0169;ciatio talis est, vt in gratiā alterius,
fiat, ita vt vel ius illi remittat, vel con-
ferat, aut obligationem, necessaria sit
exterior manifestatio vol&#x0169;tatis. Ratio
est, quia sola voluntas interna, vel pro-
missio exterius non indicata non indu-
cit obligationem ad homine&#x0303;, nam hoc
est proprium promissionis, quæ Deo
fit, vt in materia de Iustitia latè tracta{t$},
& videri possunt Sanci. lib. 1. de Spon-<marginalia>Sanci.|Cordub.</marginalia>
sal. disp. 3. & 6. Cordu. in sum. quæst.
133. Et in particulari fauent authores,
qui dicunt, renunciationem priuilegij
non esse irreuocabilem, nisi sit ab alio
acceptata, quia æquiualet donationi,
vel obligationi, vt sumitur ex Glossa in
cap. Cum venissent, de eo qui mitti in pos-<marginalia>Gloß.|Bald.|Iason.</marginalia>
sessionem verb. Obtulit, & ibi notat Bal.
numero octauo, latius Iason alios ad-
ducens in l. Postquam liti, C. de Pactis. nu-
mero primo. Hæc enim doctrina, &
eius ratio maximè procedit de renun-
ciatione priuilegij, per quam alteri ius
confertur, vel ex qua nascitur obliga-
tio respectu alterius, cuius acceptatio
postulatur, propter quam aliqua exte-
rior manifestatio necessaria est.</P>
<P>  Igitur tantum superest quæstio, quā-<marginalia>10.</marginalia>
do renunciatio fit solum quoad abdi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1038.jpg/>
@@1@<SE1038>Cap 33. De amissione Priuilegij per renunciationem. 1031
<duolan 2><-P>cationem priuilegij ab ipso renunci-
ante, an sola voluntas sufficiat, vt rede-
at obligatio, quæ per priuilegium fue-
rat sublata. Exemplis declaratur, vt si
habens priuilegium eligendi confesso-
rem, velit se illo priuare, ita vt non so-
lum velit illo non vti, sed etiam non ha-
bere in se talem potestatem. Idem de
habente priuilegium comedendi lacti-
cinia, vel exigendi decimas, aut tribu-
ta, & similibus, De qua re nihil inuenio
dictum à Doctoribus in propria specie,
cum tamen res dubitabilis sit, & videa-
tur esse fundamentum aliarum, de qui-
bus consequenter erit sermo.</P>
<P>  Quod ergo hoc sufficiat ad amissio-
nem priuilegij, videtur suaderi posse,<marginalia>11.|Prima sen|tenti{a}.|1. arg.</marginalia>
primò, quia ad hunc effectum non est
necessaria acceptatio alterius, neque
etiam vt illa voluntas nota fiat alijs; er
go nulla necessitas est manifestationis
exterioris illius voluntatis; ergo sola
voluntas interna sufficit. Antecedens
probatur, quia illa acceptatio vel est
necessaria in aliquo tertio, vel in ipso
superiore, qui priuilegium dedit, nul-
lus enim alius cogitari potest, in quo
necessaria sit, neutrum autem dici po-
test. Primum membrum probatur, quia
renunciatio non dat ius alteri, vt sup-
ponimus, sed tantum aufert ab haben-
te; ergo impertinens est acceptatio al-
terius, hæc enim solum requiri solet
propter effectum moralem in alio resul
tantem. Et hæc ratio probat etiam al-
terum membrum de concedente. Præ-
terquam quod ille à principio dedit pri
uilegium dependenter à voluntate pri-
uilegiarij,  & ita tunc virtute concessit,
vt posset priuilegiarius dimittere priui
legium, si vellet; ergo non est cur ex par
te illius noua acceptatio requiratur.
Et hæ rationes probant, etiam non esse
necessariam notitiam, quia hæc pro-
pter acceptationem solet maxime re-
quiri. Prima verò consequentia nota
est, quia exterior manifestatio volun-
tatis internæ solum ad hos effectus po-
test esse necessaria, vt in huiusmodi
quæstionibus omnes fatentur, & vide-
tur per se clarum. Vnde sicut in promis
sione ad Deum non requiritur externa
prolatio, quia Deus intuetur cor, ita in
renunciatione quam homo facit solum
in ordine ad se, non est necessaria ex-<-P>@@

<-P>terna prolatio, quia propria voluntas
interna sibi satis nota est. Et ita etiam
patet secunda consequentia, quia pro-
pria voluntas efficax, est de se suffici-
ens ad relinquendum proprium ius, &
fauorem, vt iura suprà allata probant.</P>
<P>  Possumus secundo argume&#x0303;tari, quia<marginalia>12.|2. argum.</marginalia>
ideò in principio ad cōsequendum pri-
uilegium est necessaria acceptatio pri-
uilegiarij, quia sua voluntate debet il-
lud consequi, & pro pter hunc effectum
pręrequiritur notitia cōcessionis, quia
hæc debet antecedere ad consensum,
illa tamen supposita, interior consen-
sus, & acceptatio sufficit, neq; necessa-
rium est, vt illa voluntas exterius mani
festetur: ergo eadem ratione contraria
voluntas sufficiet ad abdicandum à se
priuilegium. Tertio similis voluntas suf<marginalia>3. argum.</marginalia>
ficit ad abdicandum à se dominium ali-
cuius rei, quanuis enim non sufficiat ad
transferendum dominium in alterum,
tamen ad tollendum proprium videtur
sufficiens, saltem ex natura rei, quia do
minium est quid morale pendens ab ha
bentis voluntate, & non ab alio, quando
non repugnat, rem manere sine vllo pro
prio domino humano; ergo multò faci-
lius in præsenti sufficiet sola voluntas
interna ad tollendum à se priuilegium,
cum nō sit in alium transferendum, nec
amplius durare debeat, sed destrui (vt
sic dicam.)</P>
<P>  Quarto non videtur posse cum fun-<marginalia>13.|4. argum.</marginalia>
damento explicari, quis actus externus
cum interna voluntate requiratur ad
hunc effect&#x0169;, quia vel est sola loquutio,
per quam illa voluntas significetur, &
hæc videtur impertine&#x0303;s, quia loquutio
sensibilis solum est necessaria propter
notitiā alterius, actualem, vel saltem
per se possibilem; notitia autem alte-
terius ad hunc effectum impertinens
est, siuè in actu, siue in potentia. Quid
enim necesse est, vt alius sciat, aut sci-
re possit, me carere priuilegio, cum nul
lum ius inde illi acquiratur, vt suppo-
nimus? Vel ille actus exterior est exe-
cutio aliqua, seu effectus carentiæ pri-
uilegij, qualis erit nō vsus eius, vel vsus
contrarius: & hoc etiam non videtur
dici posse cum fundamento, tum quia
hic effectus est quid posterius, sequi
enim debet ex abdicatione priuilegij;
ergo hæc prius fit per voluntatem in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1039.jpg/>
@@1@<SE1039>1032 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>ternam. Tum etiam quia rationes factę
de loquutione probant de quocumque
effectu externo, quia ille non est neces-
sarius propter alios, quia priuilegium
non debet ab alijs auferri, sed ab ipso
habente, nec etiam propter ipsum vi-
detur necessaria, quia nō addit aliquid
voluntati, nec dat illi efficaciam. Tum
denique quia explicari non potest, qua-
lis debeat esse hic effectus, an positiuus,
vel negatiuus, vnus, vel multiplex, diu-
turnus, aut breuis. Quòd si solum re-
quiritur hic effectus, vt sit signum vo-
l&#x0169;tatis, est magis impertinens, quàm lo-
quutio, & minus sufficiens, quia neq; est
sign&#x0169; adeò express&#x0169;, neq; satis significat
voluntatem quoad affectum relinquen-
di priuilegium omnino, & radicaliter,
vt sic dicam, sed solum pro aliquo tem-
pore, vel vsu. Si verò propter aliud est
necessarius, explicari non potest, quid
illud sit. Accedit tandem, quòd præs&#x0169;-
ptio iuris videtur multum fauere huic
sententiæ, vbicumque enim ius præsu-
mit, ex vsu, vel non vsu externo volun-
tatem dimittendi priuilegium, statim
declarat, fuisse perditum, vt videre li-
cet in cap. Si de terra, de Priuilg. ibi, De<marginalia>Cap&#x0303;. Si de|terra.</marginalia>
priuilegio vobis detrahere voluistis; ergo sup
ponit, hanc voluntatem esse efficacem
ad tollendum priuilegium, quia statim
succedit alia regula iuris, quòd remite&#x0303;-
ti ius suum; non amplius licet regressus ad illud,
cap. Quam piriculosum. 7. q. 1. l. Quæritur.
ff. de Ædilit ædict. Hæc ergo sente&#x0303;tia<marginalia>Ca. Quam|periculos&#x0169;</marginalia>
probabilis videtur.</P>
<P>  Nihilominus contraria sententia vi-
detur posse efficaciter suaderi. Quia<marginalia>14.|Secunda se&#x0303;|tentia.|1. argum.</marginalia>
non potest quis se ipsum priuare priui-
legio, quin noua obligatio inde illi nas-
catur, sed talis obligatio non potest ori
ri ex sola sua voluntate interna; ergo
nec potest per illam solam abdicare à
se priuilegium. Consequentia clara est;
vt autem probetur Maior, suppono,
sermonem esse de priuilegio conceden-
te aliquid contra ius, seu quod iure cō-
muni non liceret, nam si solum conce-
dat ea, quæ iure communi licent, vix est
capax renunciationis, quia non tam
concessiuu est, quam declaratiuum iu-
ris. Illo ergo omisso, de alio probatur
Maior, quia priuilegi&#x0169; huiusmodi pro-
prium, & rigorosum. (de quo præser-
tim agimus) vel remittit aliquid de iu-<-P>@@

<-P>re communi, vel aliquid contra illud
concedit. Vnde ex vi talis priuilegij
aliquid homini licet, quod sine illo non
liceret, vt comedere lacticinia die pro
hibito, recitare ante horam commu-
nem, & similia. Ergo non potest quis re
nunciare tali priuilegio, quin inde sub-
ijcjatur obligationi, quam antea non
habebat, ratione cuius aliquid illi non
licet, quod antea licebat; ergo orta est
obligatio non faciendi, quod antea li-
cebat, vel faciendi, quod licitè omitti
poterat; sic igitur ex renunciatione pri
uilegij semper resultat in priuilegiario
noua obligatio.</P>
<P>  Iā ergo probatur minor primo, quia<marginalia>15.|Probatur|minor pri-|mò.</marginalia>
voluntatis promissio, si non transeat
in promissionem respectu alterius, nun
quam inducit nouam obligatione&#x0303;, quia
solum est nudum propositum, vt ex ma-
teria de voto suppono; hic autem non
intercedit promissio, vt per se constat;
iam enim supposuimus, non tractari de
obligatione respectu tertij; ergo est
nuda voluntas per modum proposi-
ti; ergo non potest inducere nouam
obligationem, quæ antea non esset; er-
go nec potest tollere priuilegium. Se-
cundo declaratut in hunc modum, quia<marginalia>Secundò.</marginalia>
vel illa obligatio, quæ resultat ex re-
nunciatione priuilegij, proximè est à
voluntate propria renunciantis tanquā
à causa per se, vel sequitur ex aliqua le-
ge, vel imponitur ab ipso superiore, qui
priuilegium concessit; nihil horum di-
ci potest; ergo. Maior quoad primam
partem probatur, quia nunquam po-
test voluntas ita sibi imperare, vt dire-
ctè, & immediatè imponat sibi obliga-
tione&#x0303; præcepti, quia nō habet propriā
iurisdictionem in se, & quia semper ma-
net domina sui, & potest retractare
quantum ad se priorem voluntatem; so
lum ergo potest se obligare aliquis sua
voluntate respectu alterius, contrahen-
do, vel promittendo, quod non fit per
solam internam voluntatem, nisi respe-
ctu Dei, & illi vouendo, & tunc obli-
gatio, quæ in conscientia manet, im-
me$unclearatius est à lege naturali, quam à
propria voluntate. Hinc ergo manet
etiam probata secunda pars maioris,
quia illa obligatio non prouenit à lege
positiua, nulla enim est, quæ de hoc dis-
ponat. Imo si humana sit, non potest de<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1040.jpg/>
@@1@<SE1040>Cap. 33. De amissione Priuilegij per renunciationem. 1033
<duolan 2><-P>actibus internis disponere, & conseque&#x0303;
ter nec ratione illorum obligare. Di-
uina autem positiua fingi non potest.
Nec deniq&#x0301;ue naturalis, quia hæc non
obligat ad non mutandum propositum,
vel voluntatem priorem. Item quia ex-
plicari non potest, quæ noua materia
legis naturalis ex illa voluntate resul-
tet, neq&#x0301;ue ad quam virtutem pertineat.
Deniq&#x0301;ue tertia etiam pars maioris vi-
detur clara, quia nullum pręceptum su-
perioris hic interuenit, à quo possit es-
se talis obligatio; nec enim generaliter
latum est, nec in particulari t&#x0169;c fertur,
quando quis interius vult, suo priuile-
gio se priuare.</P>
<P>  Dices, hanc obligationem prouenire<marginalia>16.|Respon.</marginalia>
ex illa eadem lege, cui priuilegium de-
rogabat, & ita ordinariè esse legem hu-
manam positiuam, nam priuilegium or-
dinariè illi tantum derogat, & ita non
est obligatio per se orta ex voluntate
propria, vel ex renunciatione priuile-
gij, sed est ab illa tanquam à remouente
prohibens, quia sublato priuilegio re-
dit obligatio antiqua. Sed hoc non sa-<marginalia>Impugna-|tur.</marginalia>
tisfacit, in primis quia supponit, quod
probandum esset, quodq&#x0301;; in controuer-
sia versatur, scilicet, nudamvoluntatem
destruere priuilegium, & ita resultare
priorem obligationem. Dein de, quia in
multis priuilegijs non possunt illa duo
distingui, nam concessio priuilegij ni-
hil aliud est, quàm ablatio obligationis,
& ideò priuilegium non potest auferri,
nisi à voluntate, quæ possit illammet
obligationem iterum imponere; hæc
autem est sola voluntas superioris, aut
legis; ergo voluntas sola priuilegiarij
non potest obligationem priuilegio cō-
trariam imponere, & consequenter nec
priuilegium destruere. Exemplis res de
claratur. Vnum est supra positum de
priuilegio ad Missam audiendam tem-
pore interdicti: semel enim obtento ta-
li priuilegio, non potest quis sola sua
voluntate, ita illud à se tollere, vt tenea-
tur deinceps lege interdicti, quia illa
obligatio sublata fuit, & non potest per
propriam voluntatem reuocari, quia
est propria legis Ecclesiasticæ, secluso
voto. Et idem est de priuilegio come-
dendi lacticinia, anticipandi te&#x0303;pus Mis-
sæ, aut Officij diuini, & similibus.</P>
<P>  Dices, per hæc priuilegia non abso-<-P>@@<marginalia>17.</marginalia>

<-P>lutè auferri has obligationes, sed cum<marginalia>Euasio.</marginalia>
limitatione, quandiu priuilegiarius cō-
senserit in tale priuilegi&#x0169;, & ideo posita
cōtraria voluntate non habe&#x0303;di tale pri-
uilegi&#x0169;, eo ipso cessare tale priuilegi&#x0169;,
& conseque&#x0303;ter redire priore&#x0303; obligatio-
ne&#x0303; ex vi prioris legis generalis. Sed cō-<marginalia>Refellitur.</marginalia>
tra hoc est, quia illud fundament&#x0169; gra-
tis supponitur, quia priuilegi&#x0169; simpli-
citer, & absolutè cōceditur sine tali cō
ditione, vel limitatione. Neq&#x0301;; illa est ex
natura rei inclusa, sed ad summ&#x0169; inclu-
dit priuilegium conditione&#x0303; si accepte-
tur, postquam aute&#x0303; acceptat&#x0169; est, abso-
lutum habet effect&#x0169;. Item aliàs idem di-
ci posset de quac&#x0169;q&#x0301;; dispe&#x0303;satione actua-
li, quæ statim habet suum effectum: nam
illa etiam requirit acceptatione&#x0303;, & cō-
sensum recipie&#x0303;tis illam; ergo etiam in-
telligenda erit concessa, vt solum perse
ueret effect&#xA770;, quādiu durauerit cōse&#x0303;sus,
& conseque&#x0303;ter per contrariā vol&#x0169;tate&#x0303;
redibit, quod est absurd&#x0169;. Prætereà illa
additio est ad limitand&#x0169;, & restrigend&#x0169;
priuilegi&#x0169; vltra verba eius; ergo admit-
te&#x0303;da non est. Deniq&#x0301;; eade&#x0303; ratione quādo
quis habetvoluntate&#x0303; internā renunciā-
di priuilegio, subintelligitur conditio,
vel limitatio, quādiu in hac vol&#x0169;tate &#xA751;-
seuerauero, vel donec ad illud redire
placuerit, nā est eade&#x0303; ratio, & ita erit in
potestate talis hominis, mutata vol&#x0169;ta-
te, gaudere postea prìuilegio sine noua
cōcessione superioris; ergo signum est,
nō fuisse sublat&#x0169; priuilegi&#x0169;, quia nō pos
set iterum fieri priuata vol&#x0169;tate, si fuis-
set corrupt&#x0169;; ergo ad summ&#x0169; fuit quasi
ligat&#x0169;, vt operari nō possit, durāte illo
affectu, & quasi in sensu cōposito (vt sic
dicam) quod nihil est. Nam clar&#x0169; est, e&#x0169;,
qui habet absolutam voluntatem non
fruendi priuilegio, non posse illo vti,
perseuerante illa voluntate, quia est re-
pugnantia inter illam voluntatem, &
vsum, sed difficultas est, an sola illa vo-
luntas ita destruat priuilegium, vt iam
non liceat ad illud redire.</P>
<P>  Hæc ergo posterior sententia mihi<marginalia>18.|Pæfertur|secunda se&#x0303;-|tentia.</marginalia>
magis placet, quam ita declaro. Nam in
primis talis voluntas semper ita expli-
canda est, vt sit simplex nolitio priuile-
gij, id est, vt non sit cum intentione se
obligandi ad aliquid, sed solum per mo-
dum propositi non vte&#x0303;di tali priuilegio
in futurum, nisi aliud euidenter constet<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1041.jpg/>
@@1@<SE1041>1034 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>de intentione volentis. Hoc videtur mi-
hi certum ex rationibus factis, & quia
nunquam præsumitur obligatio, nisi ma
nifestè de illa constet, & quia ex com-
muni vsu moraliter constat, non aliter
haberi hunc affectum. Sic autem expli-
cata voluntate illa, certum mihi vide-
tur non auferre priuilegium, sed lici-
tum esse mutare propositum, vt ex ge-
nerali doctrina suppono, & illo muta-
to, licitum esse priuilegio vti, quia pro-
positum illud non est contrarium pri-
uilegio, sed tantum vsui, quod est valde
diuersum, vt in principio explicaui.
Deinde censeo, licèt priuilegiarius ha-<marginalia>Voluntas|priuandi se|priuilegio|quem effe-|ctum habe|at.</marginalia>
beat animum ex vi talis voluntatis pri-
uandi se priuilegio statim & efficaciter,
seu ipso sacto (vt sic dicam) nihilominus
illam voluntatem non habere statim ta
lem effectum, & tantùm esse ex ignoran-
tia, & falsa cogitatione, ac si hoc esset
positum in sola propria voluntate. Hoc
mihi persuadent rationes posteriori lo-
co factæ. Explicatur verò amplius ap-
plicando hanc regulam ad nonnulla pri
uilegiorum genera. Nam quædam sunt
veluti dispensationes in aliqua lege, &
de his censeo dispensationem consum-
mari absolutè in acceptatione priuile-
gij, & consequenter non posse aliquem
sola sua voluntate se iterum submitte-
re legi, à qua per priuilegium fuit exe&#x0303;p-
tus, ita vt per legem obligetur, licet pos
sit illam, si velit obseruare absque obli-
gatione. Et consequenter licet interius
velit non habere amplius tale priuile-
gium, nihilominus semper illi esse inte-
grum retractare voluntatem, & suo pri-
uilegio vti. Hoc mihi probat discur-
sus suprà factus, quia concessio supe-
rioris fuit in acceptatione priuilegia-
rij consummata, & fuit absoluta quo-
ad effectum tollendi legis obligatione&#x0303;,
quæ redire non potest per voluntatem
priuatam, sed eiusdem legislatoris, si-
cut dicebamus de dispensatione tollen-
te impedimentum matrimonij, vel aliā
inhabilitatem.</P>
<P>  Alia esse possunt priuilegia per mo-<marginalia>19.|De priuile|gio per mo|dum licen-|tiæ quid fa|cit vol&#x0169;tas|interior.</marginalia>
dum facultatum, aut licentiarum ad ali
quid agend&#x0169; pro aliquo tempore, quod
sine tali licentia facere non liceret. Et
de his similiter existimo, licet quis in-
terius dicat, se renunciare tali licentię,
vel facultati, non ita illam ab se abdica-<-P>@@

<-P>re, quin postea mutata voluntate possit
illa licitè vti, quia ex vi suæ voluntatis
non mutauit voluntatem concedentis,
à qua sola illa licentia pendet, postquā
semel acceptata est. Nec per illam vo-
lun tatem propriam contraxit priuile-
giarius specialem obligationem non v-
tendi tali priuilegio, v. g. non soluendi
decimas, vt etiam probatum est: nam
per internam voluntatem renunciandi
tale priuilegium non solum non datur
alteri ius ad decimas, verum etiam nec
ipse priuilegiatus manet quoad se obli-
gatus ad illas soluendas, vt videtur re-
ceptum frequentius in materia iustitię;
ergo pari ratione in priuilegijs quasi
absolutis, seu non respicientibus alte-
rum, non obligatur aliquis permanere
in illa voluntate, nec illa habet statim
effectum auferendi priuilegium.</P>
<P>  Alia sunt priuilegia, per quæ delega-<marginalia>20.|De priuile|gijs &#xA751; quæ|delegatur|iurisdictio|quid dicen|dum.</marginalia>
tur iurisdictio, & in his etiam existimo
iurisdictionem non auferri per solam
internam voluntatem priuilegiarij, vt
si Prælatus mihi commisit vices suas,
vel casus sibi reseruátos, & ego accep-
taui illam, licet postea habeam affect&#x0169;,
quantum in me est, efficacem, & absolu-
tum abdicandi à me talem iurisdictio-
nem, non priuor illa, sed mutata volun-
tate, possum & validè, & licitè illa vti.
Quia iam illa iurisdictio non pendet in
suo esse à recipiente, sed à concedente,
seu delegante, nam à delegato tantùm
in vsu pendet. Quod videtur certum in
delegationibus, quę fiunt in externo fo-
ro. Item ille modus mutandi iurisdi-
ctionem per actum merè internum non
est hominibus accommodatus, & infi-
nita incommoda ex illo possent mora-
liter oriri; ergo nec est possibilis homi-
ni per priuatam voluntatem, nec est ve-
risimile hoc esse consentaneum volun-
tati superioris priuilegium conceden-
tis. Atq&#x0301;ue hinc etiam dico, non extin-
gui facultatem eligendi confessore&#x0303; per
solam voluntatem internam non habe&#x0303;-
di illam, quia illa & est quædam virtua-
lis delegatio iurisdictionis, seu est quæ-
dam licentia, de qua eadem est ratio,
quæ de reliquis. Et ad hos modos pri-
uilegiorum videntur cætera reduci, &
de omnibus censeo eandem esse ratio-
nem, quantum ad præsens punctum at-
tinet.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1042.jpg/>
@@1@<SE1042>Cap. 34. Vtrum per non vsum Priuilegium perdatur. 1035
<duolan 2><P>  Concludo igitur, necessarium esse, vt<marginalia>21.|Ad renun|tiatione&#x0303;pri|uilegij vo-|luntas exte|rior requi-|sit{a}.|Glossa.|Bald.|Felin.</marginalia>
voluntas renunciandi priuilegium ex-
terius se prodat. Quam resolutionem
confirmant argumenta secundo loco fa
cta, & Gloss. Bald. ac Felin. in princi-
pio allegati, & ex illis, & ex omnibus
dictis colligitur breuiter ratio, quia ad
effectum abdicationis priuilegij ex vi
illius voluntatis necessaria est accep-
tatio, seu consensus alterius. Nam si pri
uilegium respiciat alterum cuius inte-
rest talis renunciatio, quatenus in eius
cedit commodum, aut ius ei præbet, vel
aufert onus, &c. Tunc ad consumma-
tionem ren&#x0169;ciationis acceptatio illius
tertij requiritur. Quod egregiè confir-<marginalia>C. Licet.</marginalia>
matur ex capite Licet, de Procura. in 6.
vbi dicitur, mandatum procurationis
non censeri absolutè reuocatum, etiam
si is, ad quem dirigitur, dicat, se nolle
acceptare mandatum, nam hoc non ob
stante, poterit mutata voluntate, ac-
ceptare mandatum, quandiu mandans
priorem voluntatem suam non reuoca-
uerit: nam mandatum de se semper du-
rat, donec reuocetur, & alter liberè
etiam potest reuocare suam voluntate&#x0303;.
Quæ doctrina ex eisdem principijs in
omni casu simili procedit, vt ibi notat
Ancharr. In præsenti autem eadem est<marginalia>Ancbar.</marginalia>
ratio, vt constat. Atq&#x0301;ue eadem propor-
tione, si priuilegium sit absolutum, &
tertium non respiciat, tunc necessaria
erit saltem concedentis acceptatio, vt
rectè docuit Sancius lib. 8. de Matrim.<marginalia>Sanci.|Loazes.</marginalia>
disp. 32. cum Loazes. tract. de Matrim.
Regis Angl. dubio. 12. n. 28. Ratio aute&#x0303;
est, quia renunciatio priuilegiati non
mutauit voluntatem Principis, sed eade&#x0303;
perseuerat; ergo quandiu non constat
de illius mutatione, liberum est priui-
legiario mutare suam voluntatem, &
priuilegium acceptare. Accedit, quòd<marginalia>Confirm.</marginalia>
ad superiorem per se pertinet tam mu-
tatio priuilegiorum, quàm concessio,
& ab illius consensu per se pendet tum
priuilegij effectus, tum etiam effectus
priuilegio contrarius. Ac deniq&#x0301;ue ita
expedit humanæ gubernationi, vt om-
nia ordinatè fiant. Hæc autem conce-
dentis acceptatio tripliciter intelligi
potest. Vno modo ab homine, vt quia<marginalia>Triplex ac|ceptatio.|Primò.</marginalia>
superiori datur notitia renunciationis
priuilegij, & ille acceptat, sicut fit in be
neficijs Ecclesiasticis, & t&#x0169;c erit res cla-<-P>@@

<-P>ra, non potest tamen semper postulari
talis acceptatio. Alio ergo modo intel-<marginalia>Secundò.</marginalia>
ligi potest ille cōsensus superioris datus
antecede&#x0303;ter, vt si in priuilegio sit clau-
sula, vel cōditio, vt si Petrus nō accepta
uerit priuilegi&#x0169;, transeat ad Paul&#x0169;, vel
censeatur non concessum, tunc enim eo
ipso, quod Petrus nō acceptat, censetur
concedens acceptare ipso facto renun-
ciatione&#x0303;, & suam voluntate&#x0303; mutare, vt<marginalia>Gloßa.|Tertiò.</marginalia>
sumitur ex Glossa in d. cap. Licèt. Tertio
deniq&#x0301;ue modo contingit hæc accepta-
tio ex vi alicuius iuris, vt in legibus su-
pra citatis in fine priorum argumento-
rum, & in alijs iuribus, quæ capitibus
sequentibus tractabimus.</P>
<P>  Et ita est facilis responsio ad priora<marginalia>22.|Ad 1. arg.</marginalia>
argume&#x0303;ta. Ad prim&#x0169; enimdicitur requi
ri acceptatione&#x0303;, vel superioris, vel etiā
tertij iuxta conditione&#x0303; priuilegij, & ad
illā requiri notitiā, & conseque&#x0303;ter ex-
tern&#x0169; signum, quo manifestetur interna
voluntas. Vnde licet priuilegi&#x0169; ordina-
riè ita detur, vt recipie&#x0303;s possit illud di-
mittere, si velit, intelligitur nihilomin&#xA770;,
dimissione&#x0303; ita esse facie&#x0303;dā, vt ordinata
sit, & humanis moribus accommodata.
Vnde ad secund&#x0169; dico, ante obtentione&#x0303;<marginalia>Ad 2. arg.</marginalia>
priuilegij pręcedere externum signum,
quo voluntas habendi priuilegi&#x0169; mani-
festatur, & notitia eius cōparatur, & cō
seque&#x0303;ter etìā necessari&#x0169; esse extern&#x0169; sig
n&#x0169; acceptādi illud vel apertè, vel salte&#x0303;
nō refu tādo priuilegi&#x0169;: nā eo ipso cōse&#x0303;-
tire quis videtur. Ad terti&#x0169; de amissio-<marginalia>Ad terti&#x0169;.</marginalia>
ne dñij aliqui conced&#x0169;t antecede&#x0303;s, quo
dato, poterit negari cōseque&#x0303;tia, quia &#xA753;-
pri&#x0169; dñi&#x0169; simpliciter pe&#x0303;det ex vol&#x0169;tate
&#xA753;pria, priuilegi&#x0169; aute&#x0303;, & effectus eius,
vel illi cōtrari&#xA770; magis pe&#x0303;det ex vol&#x0169;tate
superioris. Ego verò nego antecedens,
expressè enim ita cauetur in l. Si quis. 17.
§. Differentia. ff. de Acquir. possess. & licet
ibide&#x0303; videatur cōtrari&#x0169; dici de posses-
sione, scilicet, amitti solo animo, prout
etiā habetur in l. 3. §. In amitte&#x0303;da, eod. ni-
hilomin&#xA770; in l. Que&#x0303;admod&#x0169;. 8. expresse dici-
tur possessione&#x0303; nō amitti, nisi animo, &
corpore. In quar&#x0169; leg&#x0169; conciliatione la<marginalia>Gloss{a}.</marginalia>
borant Glossæ, & Iuristæ, quod illis re-
mitto. Mihi aute&#x0303; constans videtur, iura,
quæ dicunt, possessione&#x0303; amitti solo ani-
mo, non loqui de pura voluntate inter-
na, sed necessarium semper esse, vt quis
cedat possessionem alteri, vt in L. 1.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1043.jpg/>
@@1@<SE1043>1036 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>§. Si vir, eodem titulo. Cessio autem sal-
tem requirit man ifestationem illius ani
mi, & acceptationem, non ergo hoc ex-
cluditur in alijs legibus, sed significa-<marginalia>Ad 4.</marginalia>
tur, non esse necessarium corpore rece-
dere à re possessa si sit immobilis. Ad
quartum respondetur, requiri extern&#x0169;
signum, vel sufficienter declarans in-
ternum affectum ab alio acceptandum;
vel lege statutum, & acceptatum, vt di-
ctum est, & in sequentibus magis expo-
netur.</P>
<P>  Vnde tandem addo, ad expressam re-<marginalia>23.|Ad expres|sam renun-|tiationem,|& volunta|tem inter-|nam, & sig|num exter|num requi|ri.</marginalia>
nunciationem priuilegij non solum esse
necessariam voluntatem internam sa-
tis formalem, sed etiam signum exter-
num, satis expressè declarans illam vo-
luntatem: nam si tantum illam ostendat
per aliquod signum implicitum, & obs-
curum, erit potius tacita renunciatio.
Vnde rectè videntur illa duo membra
distingui, quia renunciatio expressa fit
verbis, tacita verò fit potius factis, vel
omissionibus: verba enim expressè sig-
nificant interiorem affectum, facta ve-
rò implicitè, & subobscurè. Imò ad ex-
plicitam renunciationem necesse est, vt
verba sint satis clara, nam si sint ambi-
gua, in dubio non priuabitur quis pri-
uilegio suo: nam in dubio melior est cō-
ditio possidentis. In quo dubio, quod
attinet ad internum forum, stabitur in-
tentioni, & assertioni renunciantis, in
externo verò stabitur dispositioni iu-
ris, & conseruabitur priuilegium, do-
nec aliud sufficienter probetur. Et hæc
videntur sufficere de priori membro
illius diuisionis, scilicet, explicita re-
nunciatione; tacitá verò in sequenti-
bus capitibus magis exponetur.</P>
<Z>CAPVT XXXIIII.
Vtrum per non vsum perdatur priuilegium
propter tacitam renunciationem, vel
propter alium titulum.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Vobus modis cogitari potest im<marginalia>1.|Tacita re-|n&#x0169;tiatio cō|tingit dupli|citer, vel|tripliciter.</marginalia>
plicita, seu tacita renunciatio
priuilegij, scilicet, per non vsum
eius, vel per contrarium vsum, quibus
addi potest tertius, scilicet, per abu-
sum, quanuis hic propriè ad renuncia-
tionem non pertineat, licèt aliquid de
illa participet, vt infrà dicam. Renun-<-P>@@

<-P>ciatio enim tacita, vt paulò antea di-
xi, maximè attenditur ex signis, vel in-
dicijs externis, quæ non apertè, sed per
coniecturas ostendunt voluntatem ca-
rendi priuilegio; hæ autem coniecturæ
maximè videntur sumi posse ex ordine
ad vsum priuilegij, in quo tria illa mem-
bra distingui possunt, de quibus sigilla-
tim dicendum est.</P>
<P>  Quod ergo ad non vsum spectat, sen-<marginalia>2.|Per aliq&#x0301;ue&#x0303;|non vsum|amittitur|priuilegi&#x0169;.|Glossa.|Innocent.|Panorm.|Deci.|Felin.</marginalia>
te&#x0303;tia est valde recepta, per aliquem non
vsum priuilegium amitti, quam docent
Gloss. Innocent. Panormitan. Decius,
Felin. & alij in capite Cum acceßißent, de
Constitution. Barthol. & alij in leg. Fal-
so. Cod. de Diuer. rescr. & in lege pri-
ma, ff. de Nundin. Vnde cum propor-
tione infer&#x0169;t, restringi priuilegium per
vsum resttictum, quatenus includit non
vsum maioris gratiæ, vel fauoris, vt
notat Baldus suprà numero 8. ex Barth.<marginalia>Bald.|Bart.</marginalia>
in lege Vsum aquæ, Codic. de Aquæ duct.
lib. 1. & Ias. in lege vltima, ff. de Consti-
tution. Princip. est enim eadem ratio
in non vsu quoad partem, quæ est in to-
to. Vt autem veritas huius sententiæ
expendatur, & res tota declaretur, qua-
tuor, vel quinque inquirere, & explica-
re necessarium est. Primum, de quo non<marginalia>Quatuor,|vel quinq&#x0301;,|in quire&#x0303;da.|Primum.|2.|3.|4.|5.</marginalia>
vsu sit sermo. Secundum quomodo in-
telligi valeat hęc amissio priuilegij per
non vsum. Tertium quanto tempore
durare debeat non vsus, vt hunc effe-
ctum inducat. Quartum, an hæc amis-
sio priuilegij sit vera, & in conscien-
tia, vel sit præsumpta tantùm in foro
externo; & consequenter an sit ipso
facto, vel tantùm per iudicis senten-
tiam.</P>
<P>  Circa primum oportet aduertere,<marginalia>3.|Circa pri-|mum notā-|dum.</marginalia>
hunc modum amissionis priuilegij ha-
bere locum tantùm in priuilegijs affir-
matiuis, quæ aliquid faciendum indul-
gent, quia negatio affirmationi oppo-
nitur; sicut enim omissio peccaminosa
præcepto affirmatiuo est opposita, sic
etiam non vsus priuilegij solum oppo-
nitur priuilegio aliquem vsum conce-
denti; quod affirmatiuum appellamus.
Duobus autem modis potest contin-
gere, vt aliquis non vtatur huiusmo-<marginalia>Duplex nō|vsus priui-|legij.</marginalia>
di priuilegio. Vnus dici potest merè
negatiuus; alius priuatiuus, seu pro-
priè omissiuus, morali modo loquen-
do. Priori modo non exequitur quis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1044.jpg/>
@@1@<SE1044>Cap. 34. Vtrum per non vsum Priuilegium perdatur. 1037
<duolan 2><-P>priuilegium, quando opportunitas, vel
occasio, pro qua datum est, non occur-
rit: sicut enim præceptum affirmatiu&#x0169;,
licet obliget semper, non tamen pro
semper, ita priuilegium affirmatiuum,
licet semper habeatur, non tamen pro
semper, sed pro certis opportunitatib&#xA770;,
vt patet de priuilegio audiendi Missam
tempore interdicti, vel habendi suffra-
gium in electione, &c. Quādo ergo quis
nō vtitur tali priuilegio extra occasio-
nem, & tempus, pro quo datum est, tunc
est vsus merè negatiuus, sicut qui non
exercet actum pręceptum, eo tempore,
pro quo non obligat affirmatiuum prę-
ceptum non potest dici omittere præ-
ceptum, sed tantum non exercere act&#x0169;
illius.</P>
<P>  Vnde etiam fit, vt sicut hæc negatio<marginalia>4.|Vsus merè|negatiuus|nō destruit|priuilegi&#x0169;.</marginalia>
non est contraria præcepto, ita ille non
vsus non opponatur priuilegio, & ideò
talis non vsus, quantocumq&#x0301;ue tempore
cōtinuetur, non sufficit ad amissionem
priuilegij, quia non est morale indici&#x0169;
voluntatis renunciandi priuilegio. Ita
docent omnes, & facilè probatur ex di-
ctis, quia talis non vsus nec per se indu-
cit aliquid priuilegio repugnans, cum
illi non opponatur, ergo nec inducit ta-
citam renunciationem, quia nullum in-
dicium est voluntatis relinquendi pri-
uilegium, cum non procedat à tali vo-
luntate, imò nec à voluntate non vten-
di priuilegio, sed hab eat aliam causam
moralem adæquatam, & propriam, sci-
licet, carentiam occasionis, vel oppor-
tunitatis exercendi actum concessum
per priuilegium; ergo non potest pru-
denter attribui voluntati renunciandi
priuilegio; ergo illa negatio non est mo
rale indicium talis voluntatis, & con-
sequenter non habet vnde inducat ta-
citam renunciationem priuilegij. Et ita
habetur expresse in Margarita Baldi,<marginalia>Bald.</marginalia>
verb. Statutum, §. 6. & citat l. In filijs. C. de
Decuri. lib. 10. propter illa verba, Etsi
necessitas non exigit, tamen patria non remittit.
Vbi Glossa ait, Quædam enim habere possu-
mus, & si nobis vtilia non sunt. Sic ergo ha-
bere possumus priuilegium, etiamsi oc-
casio non detur vtendi illo. Atq&#x0301;ue ita
notat etiam Barthol. in eadem lege. &<marginalia>Bart.|Gloßa.|Panorm.|Decius.</marginalia>
Gloss. in cap. Vt priuilegi{a}, de Priuileg.
verb. Semel in anno, & ibi Panormitan. &
cons. 101. lib. 1. Deci. in cap. Cum acceßis-<-P>@@

<-P>sent, de Constit. n. 17. & Felin. ibi, & Man-<marginalia>Felin.|Mandos.|Menoch.|Franc.</marginalia>
dos. tract. de Priuileg. ad instar, Gloss.
11. num. 9. qui alios refert, & plures Me-
nochi. in scholio ad Barth. in dicta lege
In filijs, & Franc. Balb. tract. de Præscrip.
4. p. quintæ p. princip. q. 4. nu. 3. vbi alia
congerit.</P>
<P>  Alius modus non vtendi priuilegio<marginalia>5.|Alius mo-|dus.</marginalia>
affirmatiuo est, quando in propria oc-
casione, & pro eo tempore, pro quo cō-
cessum est, omittitur eius vsus, & hunc
vocamus non vsum priuatiuum, seu o-
missiuum, quia est carentia actus in te&#x0303;-<marginalia>Vsus priua|tiu&#xA770; destru|it priuile-|gium si ad-|sit vol&#x0169;tas,|& pote&#x0303;tia.</marginalia>
pore habili, & pro quo maximè esse pos
set, vel deberet iuxta tenorem priuile-
gij, seruata proportione ad omissione&#x0303;
actus præcepti pro eo tempore, pro
quo præceptum obligat. Et de hoc non
vsu intelligenda est communis senten-
tia, & iura, quæ de hac materia loquun-
tur. Quia talis non vsus opponitur suo
modo priuilegio, & potest esse aliquod
morale indicium voluntatis renunciā-
di illi. Vnde necesse est, vt in tali omis-
sione concurrant conditiones necessa-
riæ, vt ille non vsus voluntarius sit, quæ
sunt scientia, & pote&#x0303;tia, quia si non vsus
non sit voluntarius, non potest esse indi-
cium alicuius voluntatis, nec moralem
effectum induere, vt per se constat; ergo
nec potest esse indicium ren&#x0169;ciationis,
quæ voluntaria esse debet. Si ergo quis
non vtatur priuilegio tempore oppor-
tuno, quia est impotens, absens, infir-
mus, aut quia per violentiam impedi-
tur, talis non vsus non potest illi noce-
re, vt priuilegium postea amittat, quia
voluntarius non est, idemq&#x0301;ue argumen-
tum procedit de ignorantia, quia cau-
sat etiam inuoluntarium. Quæ doctri-
na sumitur ex Glossa in capite Abbate,<marginalia>Glossa.</marginalia>
verb. Donec, de Verbor. significat. & ex
alijs auctoribus allegatis. Qualis verò
ignorantia ad hoc sufficiat, in sequen-
tibus dicemus.</P>
<P>  Circa secundum oportet aduertere,<marginalia>6.|Circa non|vsum. Du-|plex mod&#xA770;</marginalia>
duobus modis intelligi posse priuilegi&#x0169;
amitti per non vsum, vnus est per viam
pręscriptionis, seu vsucapionis, alius est
per viam tacitæ renuntiationis. Hi e-
nim duo modi sine dubio sunt longè di-
uersi, nam quando res amittitur per
præscriptionem, non amittitur ex vo-
luntate amittentis, sed ex efficacia ali-
cuius legis, etiā inuito priori domino,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1045.jpg/>
@@1@<SE1045>1038 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>& possessore, quando verò per ren&#x0169;tia-
tionem deseritur, amissio fit ex volun-
tate possidentis, vt dictum est, siue illa
voluntas expressè, siue tacitè solum in-
dicetur. Et ita Glossa hos duos modos
distinxit in cap. vlt. 16. q. 4. significans,
longius tempus requiri ad præscriptio-
nem, quam ad tacitam renunciatione&#x0303;.</P>
<P>  Igitur in solo non vsu non habere lo-
cum pręscriptionem contra priuilegi&#x0169;,<marginalia>7.|Panorm.</marginalia>
videtur sumi ex Panormit. in cap. Ioānes,
de Cleric. coniug. nu. 9. vbi ait, per non
vsum non induci consuetudinem, quia
consuetudo consistit in assuefactione, id
est, actuum repetitione, cap. Cum consue-
tudo, d. 1. cum similibus; at verò in non
vsu nō est actus, pręcisè enim loquimur;
ergo nec assuefactio, nec cōsuetudo in-
de generari potest; ergo nec præscrip-
tio, quia hæc per consuetudinem indu-
citur; ergo non vsus non potest tollere
non vsum in vi præscriptionis. Confir-
mat hoc Panormit. adhibendo exempl&#x0169;<marginalia>Panorm.</marginalia>
in eo, qui damnum passus agere potest
ex l. Aquilia contra nocentem: nam licet
per longum tempus nollit contra illum
agere, nō amittit suam potestatem, nec
inducta censetur consuetudo contra il-
lam legem, & reddit rationem, qui illa
lex non necessitat ad agendum, sed tantum præ-
bet facultatem agendi. Et inde concludit ge
neralem regulam, Per negatione&#x0303; actus
non contrariā legi præcipienti, sed tan-
tum permittenti, non induci consuetu-
dinem. Quæ omnia videntur habere eā-
dem rationem in priuilegio, quia non
necessitat, sed dat facultatem, & ita ne-
gatio vsus non est contra legem præci-
piente&#x0303;, sed permittentem, ergo per non
vsum non inducitur consuetudo, vel prę
scriptio contra priuilegium.</P>
<P>  Confirmatur, quia nec ipse priuile-
giarius non vtendo præscribit contra<marginalia>8.|Confirma-|tur.</marginalia>
se, nec alius contra ipsum; ergo ex vinō
vsus non inducitur præscriptio tollens
priuilegi&#x0169;. Consequentia clara est, quia
vbi est præscriptio aliquod ius tribuit;
ergo alicui tribuit; ergo vel priuilegia-
rio, vel alteri, quia non datur medium.
Prima item pars antecedentis videtur
per se nota, tum quia nemo potest con-
tra se præscribere, quia præscriptio in
propria definitione, & ratione includit
habitudinem ad alterum, contra quem
iure conceditur, vt ex propria materia<-P>@@

<-P>suppono, tum etiam quia nulla materia
præscriptionis ibi interuenit cōtra pri
uilegiarium, aut enim posset pręscribe-
re ipsum non vsum, seu ius non vtendi,
& hoc non est præscriptibile, quia vnus-
quisque quasi ex natura rei habet hanc
facultatem, similes autem facultates
non sunt materia præscriptionis, vt la-
tè tradit Balbus tract. Præscript. in 5. p.
princip. 4. p. illius q. 1. vel præscriberet<marginalia>Balb.</marginalia>
obligationem non vtendi suo priuile-
gio, & hoc etiam dici non potest, quia
nemo præscribit contra suam volun-
tatem, neq&#x0301;ue in suum præiudicium, sed
in suum commodum, & voluntariè, ob-
ligatio autem ad non vtendum priuile-
gio, est de se onerosa, & consequenter
est contra intentionem non vtentis, per
se loquendo, & secundum ordinarium
morem hominum. Altera verò pars an-
tecedentis in primis videtur clara in
priuilegijs non dicentibus ordinem ad
alios, quia vsus, vel non vsus nihil inte-
rest aliorum, sed solius priuilegiarij; er-
go ibi nullus est, qui possit contra pri-
uile giarium præscribere. Deinde pro-
batur etiam de alijs priuilegijs, quæ cir
ca alios versantur, tum ratione facta,
quia alij nullum habent vsum, vel con-
suetudinem; ergo nec præscriptionem
efficere possunt, nam, vt dicitur in lege
Nec vtilem, ff. Ex quib. caus. maior. &c.
iniquum est auferre dominium, quod
vsus non abstulit, id est, dominium vnius
sine vsu álterius; ergo idem est cum pro-
portione in priuilegio. Tum quia præs-
criptio supponit possessionem, alij verò
nihil possident, quod præscribant. Tum
etiam quia non intelligitur amissum, quod
oblatum alteri non est, vt in eadem leg.
Nec vtile&#x0303;, dicitur, sed qui non vtitur pri-
uilegio nihil offert alteri, neq&#x0301;; actione&#x0303;
circa illum exercet; ergo nec amittit
priuilegium propter aliquam alterius
præscriptionem.</P>
<P>  Ad hoc verò responderi potest, licet<marginalia>9.|Responsio.</marginalia>
priuilegium non amittatur per præscri
ptionem positiuam (vt sic dicam) amit-
ti tamen per præscriptionem priuati-
uam, seu priuantem aliquo iure. Voco
præscriptione&#x0303; positiuam illam, per quā
aliquod ius acquiritur, de qua rectè &#xA753;-
cedunt rationes factæ, quia hæc in vsu-
capione consistit. Vnde & hoc nomine
propriè, & generaliter vocatur: non po-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1046.jpg/>
@@1@<SE1046>Cap. 34. An per non vsum priuilegium perdatur. 1039
<duolan 2><-P>test aute&#x0303; intelligi vsucapio sine vsu posi
tiuo. Priuatiuam autem præscriptione&#x0303;
appello, quę solum tollit ius, vel domi-
nium aliquod, & hanc dico sufficere ad
amissionem priuilegij, & posse fieri per
solum non vsum. Et in primis hunc mo-
dum amissionis esse possibilem, constat
ex l. 1. & 2. ff. Pro derelicto, vbi dicitur,
rem pro derelicto habitam statim desi-
nere esse nostram, prius etiam quam ab
alio acquiratur, vel possideatur, quam-
uis res sic derelicta occupabilis ab alio
statim sit, & primi occupantis fiat, si in
suo esse perseueret, nā si non duret, sed
statim destruatur, vt in iuribus incor-
poralibus interdum contingit, poterit
ab vno amitti, etiam si ab alio non ac-
quiratur, nec occupabilis sit. Potest
autem fieri, vt res habeatur pro de-
relicta ex vi alicuius non vsus, seu de-
relictionis; ergo illa recte dicitur prę-
scriptio amissiua, seu priuata, quæ
in priuilegijs locum habebit. Minor pro
batur primo, quia sicut res acquiritur
vsu positiuo diuturno, eadem ratione
amittetur non vsu diuturno: nam sicut
illud expedit, vt dominia rerum sint cer
ta, ita hoc expedit ad e&#x0169;dem finem, vt sit
certum, quæ res acquirantur primo oc-
cupanti. Et confirmatur, quia res mobi-
lis aliena per trienium vsucapitur bona
fide; ergo si per trienium sit ab alio de-
relicta per non vsum, & ab alio postea
occupatur, statim fiet illius, quia illa oc-
cupatio c&#x0169; priori non vsu domini æqui-
ualet trienali vsucapioni; ergo signum
est per illum non vsum fuisse rem amis-
sam. Secundo principaliter hoc inueni-
tur in iuribus incorporalibus, vt sunt
seruitutes, & actiones: nam seruitus
rusticana perditur per purum non vsum
certi temporis, vt habetur ex l. Sequi-
tur. §. Si viam. ff. de Vsucap. clarius in
l. Hæc autem, ff. de Seruit. vrba. pręd. & l.
Penult. C. de Seruit. Et similiter actio-
nes extingui solent, & amitti per non
vsum eorum certi te&#x0303;poris, iuxta l. 3. C.
de præscrip. ergo eodem modo poterit
amitti priuilegium per modum præscri-
ptionis priuātis iure priuilegij: nam il-
lud etiam incorporale est, & similem su-
bit rationem.<marginalia>10.|Refellitur|responsio di|cta 1.</marginalia>
<P>  Sed hic modus explicandi hanc præs-
criptionem non videtur cum fundame&#x0303;-
to applicari adpriuilegium. Primo, quia<-P>@@

<-P>licèt fateamur, aliquādoposse domini&#x0169;,
vel possessione&#x0303; rei amitti, etiā si in ali&#x0169;
non transferatur, vt probant aliqua ex
iuribus citatis, tamen nunquam hoc fit
per præscriptionem pure priuatiuam,
nisi interueniat positiua præscriptio ali
cuius, sed hæc in priuilegijs non inueni-
tur, vt in priori p&#x0169;cto probatum est; er-
go non potest illa doctrina rectè ad pri-
uilegium applicari. Maior declaratur,
discurrendo per duo genera bonorum,
quæ in argumentis tanguntur. Quędam
enim sunt corporalia, quæ naturaliter,
& corporaliter possideri possunt, quæ
quidem amitti possunt, relinquendo illa
pro derelictis, etiam si inde nihil alius
acquirat, tamen hæc derelictio nunquā
intelligitur fieri per solum nō vsum, cu-
iuscumq&#x0301;; temporis sit; ergo non fit per
modum præscriptionis in amittendo, vt
sic dicam. Minor probatur primò ex
Glossa. 1. in dicta l. 1. ff. Proderelicto, vbi<marginalia>Glossa.</marginalia>
ait, rem mobilem tunc intelligi dereli-
ctam, cum abiecta est; immobilem verò
cùm de illa quis exit, animo derelinque&#x0303;-
di, sentiens, non sufficere non vsum, nisi
& animus, & actio aliqua externa illum
manifestans interueniat, hoc significa-
tur ibi in l. 2. cum dicitur, Desinere omit-
tentis esse; ergo solus non vsus, etiam diu-
turnus non sufficit. Secundo talis mo-<marginalia>Secundo.</marginalia>
dus præscriptionis non est ex sola rei,
natura, nulla enim præscriptio est ex so-
la naturali lege, vt suppono tanquā no-
tum; sed nullus est etiam ius ciuile, vel
positiuum, quod disponat per non vsum
alicuius temporis amitti hæc bona, ita
vt statim habeātur pro derelictis, & sint
occupabilia à primo cōtractante, ergo
non datur talis modus amissionis. Ter-
tio, quandiu aliquis rem suam possidet,
non potest pro derelicta haberi, licèt
multo tempore illa non vtatur, quia d&#x0169;
res iustè possidetur, non est occupabilis
à quocumq&#x0301;ue alio; vt verò possessione&#x0303;
amittat, non sufficit non vsus, sed neces-
sarius est animus dimitendi rem cum
aliquo modo actualis dimissionis eius,
vt suprà dixi; ergo solus non vsus tali&#x0169;<marginalia>11.|Differentia|inter acqui|sitione&#x0303; per|vsucapione&#x0303;|& amissio-|ne&#x0303; per non|vsum.</marginalia>
bonorum nunquam sufficit, vt pro dere-
lictis habeantur.</P>
<P>  Vnde notari potest obiter differe&#x0303;tia
inter acquisitionem per vsucapionem,
& amissione&#x0303; per non vsum: nam vsuca-
pio supponit possessionem rei, & addit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1047.jpg/>
@@1@<SE1047>1004 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>continuationem eius: nā sine possessio-
ne nō est præscriptio, & ideò etiam è cō-
uerso non vsus per se nō sufficitad amis-
sionem dominij, nisi prius possessio tol-
latur. Et ita se: uabitur proportio, quòd
sicut acquisitio supponit possessionem
ita derelictio supponit desitionem, seu
desistentiam à possessione rei, & quando
hæc præcedit cum sufficienti voluntate
dimittendi bona, per illam amittuntur,
& manent pro derelicto; ergo hoc non
fit per subsequentem non vsum, licèt ide&#x0303;
possit magis, ac magis ostendere prio-
rem dimissionem, & verum animum, à
quo processit. Et ita nihil includit prior
ratio facta, quia licet dominium possit
amitti, relinquendo rem sub nullius do-
minio, quod vocatur pro derelicto, non
tamen probatur, hanc amissionem fieri
per solum non vsum sine actione præuia
dimittendi rem. Neq&#x0301;ue etiam valet con
firmatio. Nam vsucapio non fundatur
in non vsu alterius, sed in diuturno vsu
cum possessione, & bona fide, & ideò re-
pugnat, dominium per vsucapione&#x0303; sine
temporis legitimi successione compa-
rari. Vt autem acquiratur per rei oc-
cupationem, impertinens est, quòd non
vsus domini præcesserit: nam si res di-
missa fuit, statim occupari potest, licèt
non vsus per aliquod longum tempus
non præcesserit: si verò non fuìt res di-
missa, nullus non vsus præcedens suffi-
cit, vt persolam occupationem domi-
nium eius ac quiratur.</P>
<P>  Alia verò ratio de præscriptione iu-<marginalia>12.|Alia ratio|refellitur.</marginalia>
rium incorporalium, vt seruitutum, &
actionum, non videtur posse ad priuile-
gia, accōmodari, nam in illis etiam iuri
bus nunquam datur amissio iuris per
pręscriptionem, nisi vt consequens ad
positiuam præscriptionem, per quā ali-
quid acquiritur tali iuri contrarium.
Vnde pręscriptio, & amissio non sunt in
eodem, sed vnus præscribit contra ali&#x0169;,
& præscribens aliquid acquirit repug-
nans iuri alterius, qui consequenter il-
lud amittit. Id declaratur optimè in
seruo præscribente suam libertate&#x0303;, iux-
ta l. 2. Codice de Pręscrip. long. temp. &#xA753;
libert. ibi enim dominus amittit ius in
seruum, seruus autem est, qui pręscribit
suam libertatem contra domin&#x0169;, & ideó
ex parte serui conditiones ad præscri-
bendum necessariæ postulantur, nec fie-<-P>@@

<-P>ri potest, vt dominus amittat ius in ser-
uum per solum non vsum eius, nisi præ-
cesserit, vel ex parte dñi sufficiens ma-
numissio, velex parte seruipossessio suę
liber tatis cum bona fide, & sufficienti
temporis diuturnitate. Ita etiam acci-
dit seruata proportione in amissione
seruitutis rusticanæ per non vsum, licèt
inter illam duplicem seruitutem homi-
nis, & agri, seu prædij, sit differentia,
quod prior seruitus, quam personæ ap-
pellare possumus, fundatur in dominio
hæri in personam serui, qui etiam à do-
mino posside{t$}: alia verò seruitus rea-
lis, seu prædialis fundatur solum in iure
vnius in prædium alterius quoad alique&#x0303;
vsum eius. Vnde ius illud cadit in rem
alienam, & àproprio domino possessam.
Et ideo dicunt iura de his seruitutibus
loquentia, nemini rem suam seruire, sed
alienam. l. In re communi. ff. de Seruit. vrb.
Hinc ergo fit, vt ius seruitutis nō amit-<marginalia>13.|Ius serui-|tutis quan-|do amitti.|tur.</marginalia>
tatur per non vsum diuturnum, nisi qua-
tenus dominus prædij præscribit liber-
tatem, & exe&#x0303;ptionem rei suæ: illa enim
obligata erat, & obnoxia, vt alteri serui-
ret, dum autem dominus longo tempo-
re illam possidet, eaq&#x0301;ue vtitur sine im-
pedimento, & sine vsu seruiendi, pręscri
bit contra alterum libertatem rei suæ,
& inde consequenter alter ius su&#x0169; amit-
tit. Idem cum proportione inuenitur in
amissione actionis per non vsum, non
enim fit sine pręscriptione alterius con
tra talem actìonem: nam talis actio ver
satur circa alium, qui est obnoxìus tali
actioni tanquam debitor; dum ergo iste
per certum tempus possidet rem suam,
rerumve suarum libertatem, illam præ-
scribit, quoad hoc, vt non possit tali ti-
tulo in iudicium vocari. At verò hic mo
dus amissionis non videtur posse in pri-
uilegijs inueniri, quia ostensum est, per
non vsum priuilegiarij nullum ali&#x0169; præ-
scribere. Et confirmari hocpotest aucto<marginalia>Confir.</marginalia>
ritate Baldi in cap. Ad audientiam, de Prę-
scrip. num. 2. in fine dicentis. Per priuile<marginalia>Bald.</marginalia>
gium Principis comparari ius sine pos-
sessione, & illud ius non amitti, etiam si
priuilegiarius per triginta annos sit sine posses-
sione, ex quo alius interim in contrarium nō præ
scripsit ex dicta l. Nec vtilem. ff. Ex quibus
causis maior. &c.</P><marginalia>14.|Additura|li&#x0169; argum.|Alberic.</marginalia>
<P>  Denique addi potest argument&#x0169; Al-
berici in l. Falso, Cod. de diuer. res. Quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1048.jpg/>
@@1@<SE1048>Cap. 34. An per non vsumpriuilegi&#x0169;m perdatur. 1041
<duolan 2><-P>lex non tollitur per non vsum, quia per
solum non vsum nemo præscribit cōtra
legem, ergo idem erit in priuilegio. Sed
responderi potest negando antecedens
quia lex præcipie&#x0303;s aliquid fieri, tollitur
per nō vsum, vt supra dictum est. At hoc
solum procedit in lege imponente ne-
cessitatem, quando pro temporibus, in
quibus obligat, non seruatur, & de hoc
fit longa consuetudo: nam ille non vsus
est legi contrarius, & se&#x0303;per includit (mo
raliter loquendo) vs&#x0169; legi contrari&#x0169;, vt
libro superiori dictum est. Ratio autem
facta, vt verum in antecedente sumat, &
cum proportione concludat, intelligi
debet de lege concedente facultatem,
seu permittente, non vero de imponen-<marginalia>Panorm.|Molina.</marginalia>
te necessitatem, vt ex Panormit. suprà
notauimus, & sensit Molin. tracta. 2. de
Iust. disp. 513. in fine, & ita consequentia
videtur optima, vt suprà circa dictum
Panormit. notatum est. Nihilominus ta-
men Deci. in cap. Cum accessissent, de Præ-<marginalia>Decius.</marginalia>
scrip. negat consequentiam. Quia dif-
ficilius (inquit) tollitur lex cōmmunis,
quam specialis, iuxta l. Eius militis. §. Mili-
tia. ff. de Milit. testa. vbi id notat Glossa<marginalia>Glossa.</marginalia>
verb. Quocumque modo. Sed non placeti$unclearra-
tio, nec responsio, nam licet quoad alia<marginalia>Refellitur|resp.</marginalia>
difficilius tollatur lex cōmunis, non ve-
ro quoad modum derogationis per cō-
suetudinem, seu præscriptionem, serua-
ta proportione, & hoc vltimum solum
ad præsens spectat. Itaq&#x0301;; tollitur diffi-
cilius lex communis quoad effectum, nā
id, quod iure cōmuni habetur, difficili&#xA770;
tollitur, quamquod habetur ex solo pri-
uilegio, & hoc ad summ&#x0169; probat dictus<marginalia>Barth.|Glossa.|Grauior|causa ad tol|lend&#x0169; ius cō|mune, quā|priuilegi&#x0169;.</marginalia>
§. Militia, vt ex Barth. ìbi sumitur, & ex
Gloss. in cap. vlt. 16. q. 4. Item grauior
causa necessaria est ad tolle&#x0303;dam legem
cōmunem, quam priuilegium, & ex par-
te difficilius etiam tollitur, quia bonum
cōmune priuato præfertur, Authen. de
Nō alien. &c. c. 9. coll. 2. vbi Gloss. ver. Va-
lere, & Glossa in c. Si super gratia, de Offic.
deleg. in 6. ver. Principalis. In modo aute&#x0303;
tollendi legem, vel priuilegium per con-
suetudine&#x0303;, vel non vsum nulla ratio diffe
rentiæ, vel excessus firmitatis ex parte
legis assignari potest, seruata propor-
tione, nisi fortasse in hoc, quod maius
tempus fortè requiritur ad tollendam
communem legem, quàm priuilegium,
de quo postea videbimus, nunc enim nō<-P>@@

<-P>refert. In hoc vero, quod ad vtrumq&#x0301;ue
sit necessarius vsus cōtrarius, & nō suf-
ficiat non vsus, omnino videtur eadem
ratio, quia sicut in non vsu talis legis
permittentis, nullus est, qui pręscribat,
vel quasi præscribat contra legem, ita
in non vsu priuilegij nullus est, qui con-
tra illud præscribat.</P>
<P>  Nihilomínus in hoc puncto distingu-<marginalia>15.|Distinctio|inter priui|legia præ-|mittenda.|Vn&#x0169; genus|priuilegio-|rum.</marginalia>
endum videtur inter priuilegia: quædā
enim sunt, quę aliquid concedunt priui-
legiario respectu aliorum, ex quibus in
alios redundat aliquod onus, vel quasi
seruitutis genus, vt sunt priuilegia deci-
mas accipiendi extraordinario modo,
vel imponendi aliquod tributum; talis
etiam reputari potest facultas eligendi
ex priuilegio, quatenus redundat in gra
uamen aliorum & simile reputatur pri-
uilegium nundinarum à Gloss. in dicta l.
1. ff. de Nundinis. Alia vero sunt priuile-<marginalia>Glossa;|Aliud ge-|nus priuile|giorum.</marginalia>
gia, quæ vel sunt quasi absoluta, quia so-
l&#x0169; concedunt priuilegiario aliquid cir-
ca actiones suas sine respectu ad alios,
vt sunt priuilegia audiendi missas in lo-
co interdicto, vel tempore nō concesso,
vel recitandi ante horam, vel comeden-
di lacticinia, & similia: vel certè licèt
circa alios versentur, fauorabilia sim-
pliciter reputantur respectu aliorum,
quia suntvtilia, & in rigore nemine&#x0303; gra-<marginalia>Priuilegi&#x0169;|eligendi cō|feßorem in|rigore ne-|mine&#x0303; gra-|uat.</marginalia>
uant. Talia videntur priuilegia audien-
di confessiones, vel eligendi confessore&#x0303;,
licèt enim videantur aliquo modo in
præiudicium ordinarij pastoris, hoc tñ
non consideratur, quia potius est iuua-
men eius, & præcipuè, quia magis con-
sideratur fauor animarum.</P>
<P>  Dico ergo primo, Priuilegia prioris<marginalia>16.|Prima con|clusio, quæ|priuilegia|per non v-|sum amitt&#x0169;|tur.</marginalia>
generis, quæ redundant in grauamen, &
quasi seruitutem aliorum, eatenus posse
præscriptione amitti per non vsum pri-
uilegiarij, quatenus alij possunt contra
priuilegiarium præscribere, quod fre-
quenter nō fit sine aliquo positiuo actu
ipsius præscribentis. Hæc assertio sumi-
tur ex communi sententia, in principio
recitata: nam auctores, qui dicunt, pri-
uilegium amitti per non vsum, certum
tempus requirunt ad illam amissione&#x0303;.
Vnde planè sentiunt, illam amissionem
esse ratione alicuius præscriptionis, seu
vsucapionis; ergo necesse est, hoc intel-
ligi de priuilegijs, in quibus alius potest
præscribere contra priuilegiari&#x0169; ob nō<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1049.jpg/>
@@1@<SE1049>1042 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>vsum. Respōderi vero potest, etiam t&#x0169;c
non intercedere præscriptione&#x0303; ex par-<marginalia>Respons.</marginalia>
te alicuius, sed simplicem amissionem
priuilegij ex voluntate Principis, vel ex
institutione alicuius iuris determinan-
tis modum conseruandi priuilegi&#x0169;. Sed<marginalia>Impugna{t$},</marginalia>
licet hoc sit probabile, quando Prince-
ps in ipsa scriptura priuilegij talem mo
dum præscribit, vel in casibus in iure ex
pressis, vt statim dicā; nihilominus ex-
tra hos casus potest amitti priuilegium
per non vsum legitimi temporis; ergo
necesse est, vt id fiat per modum præscri
ptionis, & ex vi alicuius cōmunis iuris
ad præsciptiones pertinentis, quia non
potest alio modo cum fundamento affir
mari talis modus amittendi priuilegi&#x0169;,
cum tamen sint multi casus, in quibus
non videatur posse negari, vt in non vsu
priuilegij ad eligendum cum alijs, qui
ius habent ordinarium eligendi, & illo
de facto soli vtuntur, & in non vsu priui-
legij exigendi decimas, & similibus. Ra-
tio verò est, quia hæc priuilegia red&#x0169;-
dant in seruitute&#x0303;, seu obligatione&#x0303; alio-
r&#x0169;, & ideo iura, quæ disponunt de amis-
sione seruitutum per non vsum, in simi-
libus priuilegijs locum habent. Sicut si
priuilegium expresse concederet serui-
tutem per alienum prędium (imò licèt
proprius dominus prędij illā donasset)
nihilominus per nonvsum legitimi tem-
poris amitteretur; ergo. Addidi autem<marginalia>Explicatur|assertio,</marginalia>
in fine assertionis, sæpius hanc præscri-
ptionem non fieri sine positiuo actu ip-
sius præscribentis, quia sæpe non intel-
ligitur priuilegiarius non vti priuile-
gio, nisi quando alij exercent actum
sine illo, vt eligendo v. g. sine priuilegia-
to ad eligendum, acquirendo decimas,
sine illius consortio, &c. Et tunc fit præ-
scriptio contra priuilegium, ad instar,
pręscriptionis vrbanarum seruitutum,
in qua requiritur aliquis actus ex parte
præscribentis, vt ex propria materia
constat.</P>
<P>  Dico secundo. Priuilegia, quę nō ce-<marginalia>17.|2. Cōclusio.|priuilegia,|quæ non a-|mitt&#x0169;tur &#xA751;|non vsum.</marginalia>
dunt in aliorum grauamen, sed sunt fa-
uores speciales circa modum operandi
absolut&#x0169; ipsius priuilegij, non amittun-
tur per non vsum, vel aliorum præscrip-
tionem, possunt tamen per tacitam re-
nunciatione&#x0303; amitti, si interpretatio ta-
lis voluntatis sufficienter ex iure con-
stet. Priore&#x0303; partem negantem mihi suf-<-P>@@

<-P>ficienter probant argumenta facta in
principio huius puncti, quia intelligi nō
potest in his priuilegijs pręscriptio alio
rum contra illa, cum ipsa alios nō respi-
ciant, vel illos non grauent, vt supponi-
mus, multoq&#x0301;ue minus potest talis præs-
cri ptìo intelligi in ipso priuilegiario,
vt etiam ostensum est. Addidi verò po-
steriorem partem, quia sumpta de possi
bili negari non potest, cum sæpe volun-
tas tacita moraliter ęquiualeat expręs-
sæ. Dixi aute&#x0303;, necessarium esse, vt inter-
cedat aliquod ius (vtiq&#x0301;; commune, vel
speciale) ita interpretans voluntatem
priuilegiarij, quia solus non vsus nō est
signum certum, & infallibile talis vol&#x0169;-
tatis, & ideo per se non potest sufficere
sine adminiculo iuris ad tollendum pri-
uilegium, quia non vsus in tali casu sol&#x0169;
se habet vt indicium voluntatis; ergo si
re vera in re non fuerit talis voluntas,
quia priuilegiarius nō ex illa, sed &#xA753;pter
alias occasiones priuilegio vsus nō fuit,
non erit sufficiens non vsus ad ren&#x0169;cia-
tione&#x0303;, vel amissione&#x0303; priuilegij, nisi iure
& voluntate Principis iuuetur, quia de-
est voluntas propria priuilegiarij, quæ
sola posset esse causa talis effectus, non
interueniente superiori voluntate. An
verò de facto inueniatur tale ius quoad
hæc priuilegia, dicam in duobus punctis
sequenribus.</P>
<P>  Solum hic aduerto, etiam si iure sta-<marginalia>18.|Quid ope-|ra{t$} ius sta-|tue&#x0303;s, vt pri|uilegi&#x0169; per|non vsum|amittatnr.</marginalia>
tutum sit, vt priuilegi&#x0169; aliquod per non
vsum amittatur, nihilominus non amit-
ti per tacitam ren&#x0169;ciationem, sed quia
cum limitata conditione fuit concess&#x0169;,
qua non impleta, vel ab ipso iure, aut à
concede&#x0303;te tollitur, vel certè per se ces-
sat per lapsum temporis ad modum ex-
plicatum in cap. 28. & sequentibus. De-
claratur hoc optimè in priuilegio nun-
dinarum, quod per non vsum in decen-
nio amittitur, quia lex 1. ff. de Nundinis
ita statuit. Qua lege posita constat, tale
priuilegium sub tali conditione conce-
di, & illa non impleta, vel per se cessare,
vel virtute illius legis auferri. Cuius
etiam signum est, quia fieri potest, vt ta-
le tempus elabatur sine aduertentia pri
uilegiarij, qui postea plurimum doleat
de amissione priuìlegij; ergo sign&#x0169; est,
non esse necessariam renunciationem
propriā, sed ab extrinseco tolli, vel per
se extingui priuilegi&#x0169; ex vformæ con-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1050.jpg/>
@@1@<SE1050>Cap. 34. An per non vsum poriuilegiu$unclearm perdatur. 1043
<duolan 2><-P>cessionis, aut speciali, & expressa, vel
subintellecta ex vi iuris communis. Qui
modus loquendi probabilissimus est, &
posset ad alios casus extendi, nam rectè
explicat amissione&#x0303; priuilegij, & res eo-
dem recidit. Sed nihilominus per se, ac
moraliter loquendo, satis conuenien-
ter illa vocatur tacita ren&#x0169;ciatio, quia
is, qui non vtitur priuilegio, nō obstan-
te illo iure, moraliter cōuincitur nolle
illud, saltem virtute, & interpretatiuè.
Nam quòd inaduertentia intercedat,
accidentarium est; an vero si inculpa-
bilis sit, possit hunc effectum impedire,
dicam in punctis sequentibus.</P>
<P>  Tertio igitur inquiri potest, quāti te&#x0303;-<marginalia>19.|Decenni&#x0169;|requisitum|vtpriuileg.|per non vs&#x0169;|amittatur.|Barth.|Iason.|Panorm.|Decius.|Felin.|Rebuff.|Mandos.|Balbus.</marginalia>
poris nō vsus necessarius sit, & sufficiat,
vt per ill&#x0169; priuilegi&#x0169; amittatur. In quo
ferè cōmunis se&#x0303;te&#x0303;tia, est, decenni&#x0169; suffi-
cere,& requiri. Ita docet Bart. in l. Falso.
C. de Diuers. rescrip. vbi etiā lason late,
ide&#x0303; Bar. in l. 1. ff. de Nundin. vbi alij cō-
muniter. Ide&#x0303; Panor. Deci. Felin. & alij in
c. C&#x0169; acceßissent, de Cōsti. Rebuf. in Pract.
tit. de Differe&#x0303;. inter priuilegi&#x0169;, & rescri.
n. 41. Mandos. in d. tract. de Priuil. ad in-
star, Glos. 11. n. 5. Balb. dict. tract. de Prę-
scrip. in 4. p. quintæ partis princip. q. 4.
vbi plures alios refert, c&#x0169; varijs limita-
tionibus, quas Felin. & alij etiā adhibe&#x0303;t.
Et omnes fundātur tant&#x0169; in dicta l. 1. ff.
de Nundin. Quia ex solo iure naturali
non potest tale tempus determinari, vt
per se not&#x0169; apparet, & in iure positiuo
alia determinatio non inuenitur.<marginalia>20.|Vt alius cō|tra priuile|giari&#x0169; præ|scribat, nul|lum te&#x0303;pus|determina-|ri in ipso nō|vsu.</marginalia>
<P>  Mihi tñ in primis vide{t$}, quoties per
nō vsum priuilegi&#x0169; amittitur, quia alius
cōtra priuilegiar i&#x0169; pręscribit, null&#x0169; te&#x0303;-
pus esse determinat&#x0169; in ipso non vsu ad
amittend&#x0169; priuilegium, seu ex parte pri
uilegiarij, sed illud tempus necessarium
esse, ac sufficere, quod ex parte alterius
tertij fuerit determinat&#x0169; ad pręscribe&#x0303;-
dum contra hunc, vel ill&#x0169;, quod solet esse
iure ordinario dece&#x0303; annorum inter prę
sentes, vel viginti inter absentes, vel ex-
traordinario, ac speciali iure requiri{t$}
te&#x0303;pus triginta, velquadraginta annor&#x0169;,
vt de monasterijs signisicatur in dict. c.<marginalia>Ioan And.|Felin.</marginalia>
Cum acceßissent. vbi Ioan. Andr. & alij id
notant, & Felin. ait generaliter proce-
dere in Ecclesijs, seu locis pijs, iuxta ge-
nerale&#x0303; regulā textus in Authent. vlt. C.
de Sacros. Eccles: & c. Illud. de Præscrip.
c&#x0169; similibus. Ratio aute&#x0303; assertionis est,<-P>@@

<-P>quia in huiusmodi casu priuilegi&#x0169; non
amittitur formaliter per non vsum, sed
vi præscriptionis alterius cōtra perso-
nā non vtente&#x0303;, ergo illud te&#x0303;pus sufficiet
& requiretur ex parte nō vsus ad amis-
sione&#x0303;priuilegij, quod fuerit legitim&#x0169; ad
præscribend&#x0169; contra priuilegiari&#x0169;, tali
cōditione supposita; ergo non potest in
his priuilegijs certior regula præscribi.</P>
<P>  Sec&#x0169;do dicend&#x0169; est, in priuilegijs ab-<marginalia>21.|3$unclear. Cōclusio,|de tempore|ad priuile-|gium præs-|cribendum|requisito.</marginalia>
solutis, contra quæ ab alijs non præscri-
bitur, non esse cert&#x0169; te&#x0303;pus iure definit&#x0169;,
intra quod per non vs&#x0169; amittātur, ideo-
q&#x0301;ue generale&#x0303; regulā esse, taliapriuilegia
per nullius te&#x0303;poris nō vsum amitti, etiā
si longissim&#x0169; sit, in casibus vero iure ex
pressis amitti te&#x0303;pore pro eis definito,
Prior pars assertionis constat, quia hęc
priuilegia non amittuntur per modum
præscriptionis, vt iam declarat&#x0169; est; er-
go non possunt ad illa applicari te&#x0303;pora
præscriptionum; seclusa aute&#x0303; pręscrip-
tione, null&#x0169; assignabitur generale ius,
quod certum te&#x0303;pus statuat, in quo priui-
legium amittatur per se, ac formaliter
per non vsum; ergo. Minor probatur pri
mo quoad ius canonic&#x0169;, quia canones
nunquam loquuntur de amissione pri-
uilegij per non vsum, sed per contrari&#x0169;
vsum, vt capite sequenti videbimus, vn-
de licet circa tempus contrarijvsus ali-
quid definiunt, quod postea videbimus;
illud non potest ad purum non vsum, de
quo solo nunc loquimur, applicari: tum
quia materia est odiosa, in qua nō licèt
leges extendere, aut de casu ad casum
similem tranferre; tum etiam, quia lon-
ge maior ratio est, cur tollatur priuile-
gium per cōtrarium vsum, quam per nō
vsum. Vnde canones loquentes de con-
trario vsu, fortasse locum habent in om-
nibus priuilegijs tam absolutis, quàm
respectiuis, cum tamen amissio per non
vsum per se non habeat locum in priui-
legijs absolutis, vt diximus. In iure item
ciuili non inuenio legem, quæ vniuersa-
liter de hoc tempore disponat. Solum
enim à Doctoribus allegatur dicta l. 1.
ff. de Nundin. lex autem illa non loqui-
tur generaliter de priuilegijs, sed in par
ticulari de priuilegio Nundinarum; er-
go ex illa non potest generalis regula
sumi pro omnibus priuilegijs absolutis,
vel respectiuis, quæ alios non grauant,
vt statim dìcam.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1051.jpg/>
@@1@<SE1051>1044 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><P>  Hinc ergo cōcludi potest altera pars<marginalia>22.|Si ius posi-|tiuum non|limitat tem|pus, non est|vnde limi-|tetur.</marginalia>
assertionis. Nam si ius positiu&#x0169; non limi
tat te&#x0303;pus, non est vnde determinetur: er-
go nullum te&#x0303;pus sufficiet, nisi vbi in par-
ti culari lex illud determinauerit. Quod
semper intelligendum est de priuilegijs
simpliciter loquentibus: nam si in eis
addatur limitatio, seu postuletur vsus
certi te&#x0303;poris, vt valeant, vel durent, cla-
r&#x0169; est, illa amitti per nō vsum in te&#x0303;pore
in ipsis præscripto, quia voluntas con-
cedentis nō plus extenditur. At verò in
priuilegijs absolutis, & absolutè loquen
tibus, procedit regula negatiua genera
lis, vt ostensum est, cum dicta exceptio-
ne de casibus in iure expressis. Quæ ma-
ximè additur propter dictā l. 1. ff. de N&#x0169;-
din. quæ videtur ius speciale cōtinere;
non generale. Quia priuilegi&#x0169; nundina-
r&#x0169; respectiu&#x0169; potius videtur, quā abso-
lutum, quia versatur circa humanā ne-
gotiatione&#x0303;, & mercaturam, eiq&#x0301;; certum
loc&#x0169; determinat c&#x0169; aliquibus fauorib&#xA770;
priuilegiarij, negotiatio aute&#x0303;, & merca-
tura est actio, quę circa alter&#x0169; versatur.
Vnde ex tali priuilegio alij grauantur
mercatores, qui aliquid soluere cogun-
tur dño loci, quant&#x0169; illi priuilegium cō-
cedit iuxta l. 7. Hispaniæ tit. 8. partit. 5.
vel alij populi, in quorum præiudicìum
redundat illa loci determinatio, vt sen-
sit Glossa in eadem l. 1. dicens, Qui im-<marginalia>Gloßa.</marginalia>
petrat nundinas, in præiudicium vniuersorum
facit, & ideo breuiori tempore priuilegi&#x0169; amit-
tit, & idem habet Glossa. in l. Falso, verb.
Pere&#x0303;nia. C. de Diuers. Rescri. & Archid. in<marginalia>Archid.</marginalia>
cap. 1. 25. q. 2. Vnde dici facile potest,
etiā illud priuilegi&#x0169; amitti per nō vsum
propter præscriptione&#x0303; aliorum, quor&#x0169;
interest talis priuilegij abolitio. Vel cer
tè licèt demus, ibi non interueuire prę-
scriptione&#x0303;, sed puram cessationem priui
legij per non vsum pro te&#x0303;pore ibi defi-
nito, nihilominus ius illud non erit ex-
tendendum, extra casum, in quo loqui-
tur, quia lex illa est odiosa, & restringen-
da, tum quatenus obligat ad non vsum
priuilegij intra certum tempus, quod
est præter naturam priuilegij, quod li-
berum, ac voluntarium vsum de se con-
cedit, iuxta l. Si iudex. ff. de Minor. t&#x0169; qua-
tenus limitat priuilegi&#x0169; ad certum mo-
d&#x0169;, & conditione&#x0303;, etiam si absolutè, &
simpliciter videatur concessum: Vnde
fit, vt priuilegi&#x0169;, quod ex vi verborum<-P>@@

<-P>esset absolutum, & de se perpetu&#x0169;, red-
datur conditionale, & temporale ac ca-
ducum ex defectu conditionis inclusæ
ex vi illius iuris, tum etiam quia potuit
illa esse determinatio specialis pro illa
materia propter specialem ratione&#x0303; in
illo inuentam, vt senserunt Glossę pro-
ximè allegatæ cum Archid. & Alberic.<marginalia>Glossa.|Alberl.|Decius.</marginalia>
in dicta. l. Falso, & probabile reputat De-
cius in dicto cap. Cum accessissent, ergo ex-
tra illum casum, vel si quis est similis, ge-
neralis regula est, priuilegia, contra
quæ non pręscribitur ab alijs, non amit-
ti propter purum non vsum, cuiusc&#x0169;q&#x0301;ue
temporis sit, quod magis in vltimo pun
cto confirmabìtur.</P>
<P>  Contra hanc verò partem obstare vi-<marginalia>23.|Lex Hispa|niæ.</marginalia>
detur lex Hispaniæ in partit. 3. tit. 18. l.
42. quæ distinguens generaliter priuile-
gia negatiua, quæ onus auferunt, ab af-
firmatiuis, quę aliquid speciale face-
re permittunt, de his posterioribus spe-
cialem regulam statuit, per non vsum
decem annorum amitti. Et præter exem
plum nundinarum, quod primo loco po-
nit, adhibet alia, scilicet, priuilegi&#x0169; ven-
dendi aliquidprohibitum, vel extrahen-
di à regno merces vetitas, vel vtendi
speciali mensura in rebus vende&#x0303;dis; er-
go signum est, illā temporis determina-
tionem esse generalem pro omnibus pri
uilegijs negatiuis. Et ita sensit Gregor.<marginalia>Greg. Lop.|Felin.</marginalia>
Lop. ibi, & uxta illam lege&#x0303; intelligit lege&#x0303;
1. ff. de Nundin. & sol&#x0169; remissiue addit
limitationes, quas Feli, & alij posuer&#x0169;t.</P>
<P>  Sed in primis dico, ius illud non esse<marginalia>24.|Respōsio od|lege&#x0303; Hisp.|allegatam.</marginalia>
cōmune. sed proprium Hispanię, & ideò
per se, & vi sua non habere locum extra
illud regnum. Deinde cōsidero illa exe&#x0303;
pla omnia, quæ lex illa adducit, esse fe-
rè eiusdem rationis cumnundinis: nam
omnia redundant in grauamen regni,
aut cōmunitatis, aut emptorum, & ideo
probabile est, in illo non vsu interueni-
re pręscriptionem ex parte aliorum, vel
certè specialitatem illam quæ conside-
rata est in nundinis ad similia extendi
per modum noui iuris, vel per modum
declarationis iuris communis. Atque
ita non colligitur ex illa regula gene-
ralis pro omnibus priuilegijs absolutis,
sed tantum pro his respectiuis, quæ fue-
rint talis generis, seu conditionis. Pro
quo expendo vltima verba generalia,
quæ lex illa post exempla subiungit, sci-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1052.jpg/>
@@1@<SE1052>Cap. 34. Vtrum per non vsum Priuilegium perdatur. 1045
<duolan 2><-P>licet, O otras cosas qualesquier, quæ fuesen de-
stas maneras, tales priuilegios como esos duran,
&c, id est, vel res similes, quæ huiusmodi sint,
nam talia priuilegia, qualia sunt ista durāt, &c.
& in eis considero restringi illam con-
ditionem, & temporis determinatione&#x0303;
ad priuilegia eiusdem rationis, & modi,
quæ circa materias talis conditionis
versantur; ergo inde licèt potius colli-
gere generalem regulam in contrari&#x0169;,
scilicet, alia priuilegia, quæ huiusmodi
non sunt, sed omnino absoluta, vel sine
illo grauamine aliorum, non habere ta-
lem modum desitionis, neq&#x0301;ue in eis ha-
bere locum talem temporis determi-
nationem.</P>
<P>  Tandem circa eandem legem consi-
deranda esse censeo verba, quibus illa<marginalia>24.|Lex prædi|cta magis|perpe&#x0303;ditur</marginalia>
conditio adhibetur, & te&#x0303;pus præscribi-
tur. Nam videtur ibi illa limitatio poni
longe aliter, quam cōmuniter soleat in-
telligi. Auctores enim allegati absolutè
asserunt, priuilegi&#x0169; amitti per non vs&#x0169;
decem annor&#x0169;, & non limitant certum
tempus, vel initi&#x0169; eius, à quo conputan-
d&#x0169; sit illud decenni&#x0169;, sed absolutè, & vni
uersaliter videntur intelligere, compu-
tand&#x0169; esse ab vltimo te&#x0303;pore, in quo ali-
quis est vsus priuilegio, seu à primò nō
vsu, post que&#x0303; nullus vsus successit. Iuxta
que&#x0303; sens&#x0169;, licèt aliquis in principio cō-
cessionis vsus fuerit priuilegioper mul
t&#x0169; te&#x0303;pus, si postea interrumpat vsum per
integrum decenni&#x0169;, amitti priuilegi&#x0169;.
Et huic sensui occasione&#x0303; præbuit dicta
l. 1. ff. de Nundin. nam absolutè dixi. N&#x0169;-
dinis imperatis à Principe non vtendo, qui me-
ruit, decennij tempore vsum amitti. Vbi null&#x0169;
initi&#x0169; illius decennij assignatur. At ve-
rò in dicta l. Partitarum initi&#x0169; præscri-
bitur hoc modo. Hæc priuilegia perpetuo
durant, si quis illis vtatur intra decenni&#x0169; à die
concéßionis computandum: si autem intra illud
tempus illis non vtatur, deinceps amittuntur, &
valere non debent. Et idem apertius expli-
catur in l. 3. tit. 7. partit. 5. his formalib&#xA770;
verbis. Otrosi decimos, que si algunhome, o cō-
cejo ouieren priuilegio, que pueda hazer feria
nueua, a si como dicho es, e despues, que lo ouie-
re, pasaren diez años, que non vsen del, que de
alli en adelante no les deue valer, quæ facile
ex superioribus intelligentur. Et iuxta
illa solum videtur amitti tale priuile-
gium nundinarum, vel simile, quando
per totos integros decem annos post<-P>@@

<-P>diem concessionis priuilegiarius illo
non vtitur, quia hoc solum lex illa dis-
ponit. Vnde è conuerso sequitur, quòd
si intra illud decennium quis vtatur ta-
li priuilegio, postea non amplius amit-
titur per solum non vsum, siuè in dece&#x0303;-
nio, siuè in quocumq&#x0301;ue alio tempore,
quia de hoc lex illa nihil disponit, & ex-
tendenda non est vltra id, quod pręcisè
statuit, tum quia vt dixi materia est
odiosa, tum quia potest habere specia-
lem rationem, & congruentiam quoad
illam partem. Nam priuilegij possessio
videtur capi corporaliter, & realiter
per aliquem vsum priuilegij, & ideo qui
per primum decennium priuilegio non
vtitur, toto illo tempore est sine posses-
sione priuilegij, ideoq&#x0301;ue merito statuit
illa lex, vt contra illum præscribatur,
vel vt concessio priuilegij amplius non
valeat. Qui autem intra illud tempus
priuilegio concesso vtitur illud possi-
det, & magis proprium efficit, & ideò
non tam facile illo priuatur. Qui sen-
sus est probabilis, & secundum illum
posse intelligi dicta l. 1. quia illi non re-
pugnat, existimo tamen priorem esse
communem, & vsu receptum, & ideò il-
li standum esse.</P>
<P>  Quartum dubium erat, an hæc amis-<marginalia>25.|De amißio|ne&#x0303; priuile-|gij in quo|foro intelli&#x0303;|gend{a}.</marginalia>
sio priuilegij per solum non vsum, intel
ligatur esse in foro exteriori tantum,
vel etiam in foro conscientiæ, etiam si
re vera priuilegiarius nō habuerit ani-
mum, aut voluntatem renunciandi pri-
uilegio. De quo dubio nihil inuenio ab
auctoribus dictum, cum tamen difficul-
tate non careat. Quia hinc tota hæc iu-
ris dispositio videtur in præsumptione
fundata, scilicet, quia ille, qui non vti-
tur priuilegio, censetur illud renuncia-
re; ergo si veritas non est præsumptioni
conformis, non obligabit ius illud in
conscientia. In contrarium verò argui
potest, quia præscriptio dat, & aufert
ius, etiam in conscientia.</P>
<P>  Igitur iuxta hæc principia recte ap-<marginalia>26.|Quādo ius|legitime|præscribit|contra ali-|quem pri-|uilegiumin|vtroq&#x0301;ue fo|ro deperdi|tur.</marginalia>
plicata in hac materia, & iuxta distin-
ctionem supra datam breuiter potest
hæc res definiri. Primò enim, quando
priuilegium amittitur per non vsum,
quia alius legitimè contra illud præs-
cribit, non solum perditur quoad exter
num for&#x0169;, sed verè, & in re ipsa ac subin
de in conscie&#x0303;tia sine vlla conde&#x0303;natione,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1053.jpg/>
@@1@<SE1053>1046 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>vel declaratione facta in foro conten-
tioso, quandopriuilegiario sufficienter
constat de legitima alior&#x0169; præscriptio-
ne. Hæc assertio supponit principi&#x0169; in
materia de Iust. recept&#x0169;, Præscriptione&#x0303;
legitimam dare iust&#x0169; titulum in cōscie&#x0303;-
tia, quod iā fere indubitat&#x0169; est, & ideò
illud hic confirmare necesse non est, ali-
quid verò attingemus in libro seque&#x0303;ti.
Dictum est autem amissione&#x0303; priuilegij
per non vsum in dicto casu prouenire
ex alterius pręscriptione contraria; er-
go in conscientia amittitur, quia nō est
cōpatibile c&#x0169; iure acquisito à pręscri-
bente. Vnde etiā fit, quacumq&#x0301;; ex cau-
sa impediatur pręscriptio, conseque&#x0303;ter
non amitti priuilegi&#x0169;, non obstāte quo-
cumq&#x0301;ue non vsu. Et hac ratione dicunt
Iuristæ, si aliquis multò te&#x0303;pore nō vta-
tur priuilegio propter aliquā conuen-
tione&#x0303;, per quā aliquid ei datur in singu-
los annos, aut dies, ne vtatur priuilegio
tunc nunquā amittere illud, quia per il-
lam conuentione&#x0303;, & præstationem fit, vt
cōtra ill&#x0169; non pręscribatur. Et aliud si-
milevideri potest in Felino in c. Illud de<marginalia>Felin.|Balb.|27.|Quādopri-|uilegia nō|amittantur|in foro con|csientiæ.</marginalia>
Præscrip. cōcl. 11. & Balb. dicta q. 4. n. 6.</P>
<P>  Secundo dicendum est, priuilegia om
nino absoluta, & alijs non onerosa, con-
tra quæ ab alijs non præscribitur, non
amitti in conscientia per sol&#x0169; nō vsum
cuiuscumq&#x0301;; te&#x0303;poris, regulariter loque&#x0303;-
do. Hanc vltimā particulam addo ad ex
cludendos casus specialiter in iure ex-
pressos, si qui fortassè sunt, de quibus
statimdicā. Et sic assertio est clara, quia
talia priuilegia nō amittuntur per mo-
d&#x0169; præscriptionis, vt ostensum est, & ita
cessat in eis ratio facta. Deniq&#x0301;ue cessat
voluntaria renunciatio, maximè quan-
do præsumptio non est veritati confor-
mis, vt ratio suprà facta conuincit. Ve-
runtamen etiā si non vsus oriatur ex in
terno animo, & voluntate non habendi
priuilegi&#x0169;, adhuc non sufficit, vt in con-
scientia censeatur amissum, donec au-
feratur. Quia, vt dixi, illa ren&#x0169;ciatio nō
sol&#x0169; non est acceptata, ver&#x0169; etiam nec
est sufficienter significata exterius, nā
solus non vsus non satis indicat tale&#x0303; vo
luntate&#x0303;, vt suprà etiā probaui, nec inue-
nitur ius faciens huiusmodi interpreta
tione&#x0303; in talibus priuilegijs, aut dispo-
nens, quòd ipso facto amittantur, prop-
ter solum non vsum; ergo nullum habe-<-P>@@

<-P>mus fundamentum ad asserendum in
conscientia amitti.</P>
<P>  An verò in foro externo veniat quis<marginalia>28.|De foro ex|terioriquid|sentiend&#x0169;.</marginalia>
priuandus huiusmodi priuilegijs, non
est mei muneris definire, fateor tamen,
nullum me vidisse, vel allegatum inue-
nisse ius, quod talem p&#x0153;nam, vel quasi
p&#x0153;nam imponat, nec etiā inuenire me
in talibus priuilegijs fundamentum ta-
lis p&#x0153;næ, vel priuationis priuilegij, c&#x0169;
in illo non vsu per se nō inueniatur cul-
pa, nec aliorum incommodum, aut gra-
uame&#x0303;. Et quamuis regula communiter
recepta de amissione priuilegij per nō
vsum, videatur esse contraria huic asser
tioni, si tamen attentè legantur excep-
tiones, quæ addi solent illi regulæ, ma-
iori ratione excipienda iudicabuntur<marginalia>Felin.</marginalia>
hæc priuilegia. Ait enim Felin. in dicto
cap. Cum acceßissent, n. 26. in fine, & 27. Pri-
uilegium, quod consistit in mera, & ex-
pressa facultate, non amitti per non vs&#x0169;
& dicit esse communem sententiā. Ipse
verò ait, necessarium esse, vt in priuile-
gio expresse dicatur, Quando volueris, vel
quid simile. Sed certe, vt bene ibi notat
Abb. hoc parum refert, quia in ipsa ra-<marginalia>Abb.</marginalia>
tione priuilegij includitur illa cōditio,
& ideò ille effectus non nascitur ex so-
la expressione illius particulæ. Melius
ergo dicitur, talia priuilegia cum natu
ra sua in mera voluntate consistant, &
contra illa alij non præscribant, non a-
mitti per non vsum in vllo foro.</P>
<P>  Tertio dico, in priuilegijs, quæ expe-<marginalia>29.|Priuilegia|quæ ex dis|posiotione|iurisper de|ce&#x0303;ni&#x0169; amit|tuntur quo|modo intel|ligenda.</marginalia>
culiari dispositione iuris per dece&#x0303;nium
non vtendo amittuntur, probabile esse
in conscientia amitti, licet sit incert&#x0169;.
Probo simul vtranq&#x0301;ue partem. Nam in
primis probabile est, per huiusmodi le-
ges induci præscriptione&#x0303; respectu alio-
rum, quibus possunt esse onerosa talia
priuilegia, vt declaraui: & iuxta hoc
principium procedit probabiliter pri-
ma assertio etiam in his priuilegijs, nō
tamen cum certitudine, quia hoc pro-
ximum principium de pręscriptione in
eo casu interueniente, dubium est. De-
inde intelligi potest hæc priuatio per
modum p&#x0153;næ ipso iure impositæ prop-
ter non acceptam possessionem priui-
legij, vel propter quendā quasi conte&#x0303;p-
t&#x0169; eius. Hoc autem modo magis erit in
certa assertio, tum quia non inuenitur
sufficiens fundament&#x0169; talis p&#x0153;næ, tum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1054.jpg/>
@@1@<SE1054>C. 35. Quādo, & quomodo Priuilegi&#x0169; amit. per cont. vs&#x0169;. 1047
<duolan 2><-P>quia leges loquentes de hoc modo per-
dendi priuilegium, non addunt particu-
lā ipso facto, vel, iure, vel, abs&#xE8BF;&#x0301; aliqua declara
tione, aut similem, vt patet in dicta l. 1. &
in legibus Partit. ergo saltem donec pri
uentur iuridicè, non tenebuntur in con-
scientia abstinere ab vsu priuilegij. Ali-
unde vero est valde probabile, talia pri
uilegia quoad duratione&#x0303; suam fieri cō-
ditionata ex vi talium legum, quando
autem priuilegium non conceditur nisi
sub tali conditione, illa nō posita cessat
priuilegium, non præsumptione tant&#x0169;,
sed verè, ac in re ipsa, ac subinde in cō-
scientia; ergo etiam in illo casu amitti-
tur statim in conscientia. Consequentię
cum Minori claræ sunt. Maior autem,
licèt non sit omnino euidens, probabi-
lior tamen videtur, attentè cōsideratis
verbis, & dispositionibus dictarum le-
gum, & ideò ex hoc fundamento proba-
bilior videtur hæc sententia quoad hęc
priuilegia. Et in illis, & in alijs, de qui-
bus prima conclusio loquitur, sufficie&#x0303;-
ter videtur procedere communis sen-
tentia, quæ absolutè loquitur de amis-
sione talium priuilegiorum per non vs&#x0169;
vnde videtur planè intelligere de amis-
sione vera, & in re ipsa, ac subinde ipso
facto, & non tant&#x0169; præsumptione iuris,
vel in p&#x0153;nam per iudicem imponendā.</P>
<Z>CAPVT XXXV.
Quando, & quomodo amittatur priuilegium
per contrarium vsum.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Ic modus amittendi priuilegium<marginalia>1.|De amissio|ne priuile-|gij per con-|trari&#x0169; vs&#x0169;.</marginalia>
propriè habet locum in priuile-
gijs negatiuis, quæ dant faculta
te&#x0303; non faciendi aliquid, iure ordinario
aliàs debit&#x0169;, vt non soluendi tributa de
bita, vel non subeundi onera, & similia,
vt rectè explicuit Rex Alfonsus in l. 42.<marginalia>Rex Al-|phonsus.</marginalia>
tit. 18. part. 3. Vsus aute&#x0303; contrarius his
priuilegijs est actio contraria negatio-
ni, seu omissioni per priuilegi&#x0169; cōcessę,
vt soluere tributum, subire onus, à quo
priuilegi&#x0169; excusabat. Dicitur aute&#x0303; hæc
oppositio contraria, quia licèt inter po
sitiu&#x0169; act&#x0169;, & negatione&#x0303; eius tant&#x0169; vi-
deatur esse oppositio contradictoria, ni
hilominus actus ille positiuus cum ipso
priuilegio, seu eius concessione habet
positiuā oppositione&#x0303;, & ideo merito cō-<-P>@@

<-P>trarietas appellatur, sicut assensus pro-
position&#x0169; contradictoriar&#x0169; inter se cō-
trarij sunt. Et ita in hoc multum differt
vsus contrariuspriuilegij à nō vsu, quia
non vsus re vera non habet propriā op-
positione&#x0303; c&#x0169; priuilegio, sed tantum c&#x0169;
exercitio eius, seu c&#x0169; actu illius, cui cō-
tradictoriè opponitur. Vsus autem cō-
trarius priuilegio negatiuo non tātum
opponitur vsui priuilegij, sed etiam po-
sitiuè repugnat ipsi priuilegio quia, qui
sic operatur, actu ipso profitetur, se nō
habere talem fauorem, vel exemptione&#x0303;.</P>
<P>  Hinc ergo magistralis regula in hoc<marginalia>2.|Magistra-|lis regula.|Priuilegi&#x0169;|amittitur|per contra|rium vsum|si adsintcir|cunstantiæ|necessariæ.|Glossa.|C. Cum ac|ceßißent.|Cap. Si de|terr{a}.|C. Cum ac|cedentibus.|Bart.|Iason.|3.|Quis vsus|dicatur pri|uilegio cō-|trarius.|1. suppone&#x0303;-|dum.</marginalia>
puncto est, priuilegi&#x0169; amitti per cōtra-
ri&#x0169; vs&#x0169; si circunstantiæ necessariæ con-
curraut. Ita sentit Gloss. per text&#x0169; in c.
Grat&#x0169;, de Offi. deleg. verb. Recessum. Gloss.
in cap. Ex ore, de His, quæ fiunt à maior.
par. &c. verb. Renunciasse, etiā per ill&#x0169; tex
tum. Ite&#x0303; Gloss. per text&#x0169; in c. vlt. de Vit.
& honest. cler. verb. Cum facto. Quæ Glossæ
alia iura, tā canonica, quam ciuilia ad-
ducunt, quæ in discursu attingemus. Et
ide&#x0303; sentiunt interpretes eisde&#x0303; locis, &
in cap. Cum accessissent, de Constit. & cap.
Si de terra, & ca. Accedentibus, de Priuileg.
Bart. in l. 1. C. de His, qui spōte, &c. li. 10.
& in l. vlt. ff. de Cōst. Princ. vbi etiā Iasō,
& alij. Ad explicādā aute&#x0303;, & f&#x0169;dādā dictā
regulā, oportet tractare fere eade&#x0303; pun-
cta, quæ in superiore cap. tractara sunt.</P>
<P>  Primo ergo declarādum est, quis vsus
dicatur in præsenti contrarius priuile-
gio, vt illud possit extinguere. In quo in
primis suppono, necessarium esse, vt a-
ctus sit ipsiusmet priuilegiarij: nā si sit
ab alio, pro quo non est datum priuile-
gium, non erit priuilegio contrarius,
cum contraria debeant circa ide&#x0303; versa
ri, cuius rei exempla paulo post subij-
ciemus. Deinde addo, actum debere esse
repugnante&#x0303; non tātum materiali omis-
sioni talis actus, vt sic dicam, seu care&#x0303;-
tiæ eius, sed etiā debere opponi exemp-
tioni, quam priuilegium cōcedebat, ita
vt intelligatur actus fieri ex obligatio-
ne, vel subdendo se obligationi, quam
priuilegium auferebat. Hoc constat,
quia aliàs actus non est contrarius pri-
uilegio, vt v. g. si quis habeat priuilegi&#x0169;
non ieiunandi, & postea ieiunet diebus
nō præceptis, actus ille non censebitur
cōtrarius priuilegio, quia priuilegi&#x0169; nō
pro illis diebus datus est, sed &#xA753; diebus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1055.jpg/>
@@1@<SE1055>1048 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>in quibus ieiunium præcipitur. Hinc di<marginalia>Barth.|Panorm.|C. Cum ac|ceßissent.</marginalia>
xit Barth. in dicta l. 1. quem Panorm. &
alij sequuntur in dicto ca. Cum acceßissent,
eum, qui aliquid operatur, quodvidetur
cōtrarium priuilegio, si protestetur, ita
id agere, vt non præiudicet iuri sui pri-
uilegij, non efficere vsum priuilegio cō-
trari&#x0169;, ideoq&#x0301;; per similes actus nō amit
tere priuilegium, quia ex vi illius prote
stationis profitetur, nō id facere ex obli
gatione contraria exemptioni priuile-
gij, neq&#x0301;; animo, renunciandi priuilegi&#x0169;,
sed ex mera voluntate, vel liberalitate.</P>
<P>  Idemq&#x0301;; est in exemplo illo non ieiu-<marginalia>4.|Exempl&#x0169;.</marginalia>
nādi, si quis ex deuotione tant&#x0169; ieiunet
in die aliquo quadragesimæ, &c. Ite&#x0303; in
priuilegio non recitandi, si quis ex de-
uotione recitet, & similibus. Et declara-
tur hoc amplius, quia etiā ad hunc mo-
d&#x0169; amittendi priuilegi&#x0169;, necessari&#x0169; est,
vt aliquis sciens, & videns contra priui
legi&#x0169; operetur. Nā qua ratione condi-
tiones huiusmodi necessaria sunt ad nō
vs&#x0169;, eædem sunt necessariæ ad vsum cō-
trari&#x0169;, quia etiā hic vsus debet esse vo-
luntarius, vt vel contineat virtuale&#x0303; re-
nuntiatione&#x0303; priuilegij, vel alia ratione
præiudicet operanti; ergo necessarium
etiā est, vt ille vsus sit voluntarius, non
tāt&#x0169; materialiter (vt sic dicā) quatenus
talis actus est, sed etiam formaliter, vt
est contrarius priuilegio. Nam si quis
ita operetur non putans, vel non aduer-
tens, illud esse contra priuilegium, non
erit actus sufficienter voluntarius ad
prædictum effectum; idem ergo est, quo-
ties aliquis directe præcauet, ne cōtra
priuilegium operari videatur.</P>
<P>  Secundo principaliter necessari&#x0169; est,<marginalia>5.|Secundum|neceßari&#x0169;,|vtfiat àper|sona quæ|possit ren&#x0169;|ciare priui|legium.</marginalia>
vt vsus ille cōtrarius sit in tali persona
efficax contra priuilegi&#x0169;, id est, vt fiat à
persona, quæ possit renunciare priuile-
gio. Quia si quis est impotens ad renun-
ciand&#x0169; priuilegio, multò magis erit im-
potens ad destruend&#x0169; illud per suos cō-
trarius actus, quia nec tales actus reci-
pient efficaciā à voluntate operātis, vt
per se constat; nec ab aliquo iure, quia
potius ius prohibet tales actus tali per-
sonæ; ergo non potest dare illi efficaciā
ad tollend&#x0169; priuilegi&#x0169;. Quapropter si-
cut talis persona ipso iure est impote&#x0303;s
ad ren&#x0169;ciand&#x0169; priuilegio, ita etiā ad de-
struend&#x0169; illud, vel ad expellendum illud
à se per actus cōtrarios. Duobus autem<-P>@@

<-P>modis contingit, act&#x0169; priuilegiarij co-<marginalia>Duobusmo|dis act&#xA770; pri|uilegiati|inefficax es|se potest.|Primo.</marginalia>
nātis cōtrapriuilegi&#x0169; esse inefficace&#x0303; ad
tolle&#x0303;d&#x0169; illud. Primo quia priuilegi&#x0169; per
tinet ad ius publicum, & cōmune, & ra-
tione illius nō solum cōceditur singulis
de cōmunitate facultas vtendi priuile-
gio, sed etiā imponitur illis necessitas,
quia quilibet vsus contrarius priuatæ
personę redundaret in dānum totius cō
munitatis. Et tunc actus contrarius nō
solum nō valet ad renunciand&#x0169; in tot&#x0169;
priuilegio etiā pro actibus, seu tempo-
ribus futuris, verum etiam non valet ad
ren&#x0169;ciandum in ptæsenti pro vno actu.
Casus est in cap. Contingit, de sententia<marginalia>C. Cōtingit</marginalia>
excommunic. nam clericus renuncians
immunitati canonis, & vol&#x0169;tariè se sup
ponens violentæ percussioni, nihil ope-
ratur, sed priuilegi&#x0169; retinet, etiā quoad
ill&#x0169; actum, & ideo percutiens illum etiā
volente&#x0303;, excommunicatione&#x0303; canonis in
curret, vt ibi notat Gloss. vlt. & est re-
cepta sententia. Simile est in cap. Si dili-
genti, de Foro cōpet. de priuilegio fori,<marginalia>C. Si dili-|genti.</marginalia>
nam licet clericus permittat, se à secu-
lari iudice criminaliter iudicari, nō so-
lum non amittit exemptionem, verum
etiā tale iudicium nihil valet, & ita neq&#x0301;;
pro illo actu priuilegium à se auferre
potuit. Idemq&#x0301;ue est in similibus.</P>
<P>  Alio modo cōtingit hæc prohibitio,<marginalia>6.|Secundo.|Et hoc du-|pliciter.|Primò.</marginalia>
quando priuilegi&#x0169; non est per se primo
personæ priuatæ cōcess&#x0169;, sed cōmunita-
ti alicui. Quod cōtingit duobus modis.
Primò vt priuilegi&#x0169; ita detur pro com-
munitate, vt sit ad prærogatiuā eius, vt
talis cōmunitas est, vel etiā ad vsum to-
ti&#xA770; corporis cōmunitatis, vt est vna per
sona ficta. Et tunc actus in contrari&#x0169; fa
ctià singulis de cōmunitate, nihil aufe-
runt de priuilegio, ratio est clara ex di-
ctis, quia tunc qui conatur contra pri-
uilegi&#x0169;, non est ip$unclearsemet priuilegiarius.
Nā aliud est corpus misticum, cui dat&#x0169;
est priuilegium, aliud membra illius, seu
singulæ eius personæ, quibus tale priui-
legium non datur. Igitur licet singuli de
cōmunitate cōtra priuilegi&#x0169; agāt, nihil
illi noce&#x0303;t salte&#x0303; per mod&#x0169; ren&#x0169;tiationis;
an verò per mod&#x0169;pręscriptionis possit<marginalia>Secundò.</marginalia>
nocere statim videbimus. Alio vero mo
do cōtingit priuilegi&#x0169; cōcedi cōmuni-
tati &#xA751; se primo, ad vs&#x0169; verò singulor&#x0169;,
ita vt eis detur facultas, nō tame&#x0303; impo-
natur necessitas vtendi tali priuilegio,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1056.jpg/>
@@1@<SE1056>C. 35. Quādo, & quomodo Priuilegi&#x0169; amit. per cont. vs&#x0169;. 1049
<duolan 2><-P>quia contrarius vsus non cedit in iniu-
riam, vel detriment&#x0169; cōmunitatis, & ta-
lia sunt multa priuilegia religiosorum,
vt constat. Huiusmodi ergo vsus cōtra-
rius singularum personarum nunquam
poterit auferre priuilegium ab ipsa cō-
munitate, propter eande&#x0303; rationem, po-
terit tamen ipsis priuatis personis præ-
iudicare, etiam per mod&#x0169; renuntiatio-
nis, quia fauor illorum separabilis est
ab ipsis, sine præiudicio communitatis.
An verò hæc ren&#x0169;ciatio t&#x0169;c sit de toto
priuilegio, etiā pro futuris te&#x0303;poribus,
vel solum pro solis actibus præse&#x0303;tibus,
qui contra priuilegium fiunt, in sequen-
tibus videbimus.</P>
<P>  Secundo exponend&#x0169; est, quomodo sit<marginalia>7.|Sec&#x0169;do sup|pono.</marginalia>
intelligenda hæc amissio priuilegij per
contrarium vsum. Duobus enim modis
suprà positispotest intelligi, scilicet per
renuntiationem tacitam, vel per mod&#x0169;
alicuius præscriptionis. Quibus addi
posset tertius modus, videlicet per mo-
dum p&#x0153;næ in iure impositæ, sed hunc
omittimus; tum quia nec in iure funda-
mentum habet, nullibi enim legitur lata
hæc amissio priuilegij in hoc casu per
modum p&#x0153;næ; tum etiam quia sicut de
non vsu dixi, ita etiam in contrario vsu
verum est nullā ratione&#x0303; p&#x0153;næ in eo re-
periri, quia licitè potest quis agere cō-
tra priuilegi&#x0169; suum; non est ergo ob eā
re&#x0303; dignus p&#x0153;na. Imò quando aliquis de
linquit agendo contra priuilegi&#x0169; suum,
cui renunciare non potest, non punitur
priuilegij priuatione, sed alijs p&#x0153;nis, vt
patet ex dicto cap. Contingi, & cap. Si dili-<marginalia>C. Cōtingit|C. Si deli-|genti.|Cap. Si de|terr{a}.|Ca. Acce-|dentibus.</marginalia>
genti. Inter illos autem duos priores mo
dos est difficultas, quia in iure vterq&#x0301;ue
insinuatur, nam in cap. Si de terra, & cap.
Accedentibus, de Priuilegijs requiritur
tempus triginta, vel quadraginta anno-
rum, vt per cōtrarium vsum priuilegi&#x0169;
amittatur. In quo significatur, hunc ef-
fectum sequi ex aliqua præscriptione.
In contrari&#x0169; verò est, quia in eisdem iu-
ribus fundament&#x0169; huius amissionis di-
citur esse tacita ren&#x0169;tiatio, vt patet ex
illis verbis cap. Si de terra. De priuilegio ta-
men indulto tanto tempore vobis detrahere vo-
luistis, cum liberum sit vnicui&#xE8BF;&#x0301; iuri suo renun-
ciare. Et ex illis ca. Accedentibus. C&#x0169; enim
tanto tempore contra indulta priuilegia decimas
soluerint, eis renunciasse præsumuntur. Ite&#x0303; ex
cap. Ex ore, de ijs, quæ fiunt à mai. &c.<-P>@@<marginalia>C. Ex ore.</marginalia>

<-P>ibi, Per hoc, quod dicto N. reuerentiam exhi-
buit, quæ debetur Præposito, iuri suo renuncias-
se videtur.</P>
<P>  In hoc puncto communis opinio vi-<marginalia>8.|An priui-|legi&#x0169; amit-|titur ob ta-|citam ren&#x0169;|tiationem.|Gloß.|Panorm.</marginalia>
detur esse priuilegi&#x0169; in hoc casu amitti
propter tacitam renunciationem. Ita
sentiunt Glossæ, & Doctores circa dicta
iura, & Panorm. in dicto c. Cum acceßissent,
de Constit, num. 8. magis rem explicans
dicit, per contrauentionem amitti pri-
uilegi&#x0169; ex tacita renuncitatione, quo-
ties contrauentio fit à persona, quę po-
test renunciare priuilegio, nam si per-
sona talis non sit, tunc (ait Panormit.)<marginalia>Panorm.</marginalia>
esse necessariam præscrpitionem, & ide&#x0303;
sentit Felin. ibi num. 28. regul. 3. & num.<marginalia>Felin.</marginalia>
29. limit. 3. ad hoc ponderans textum
illum, & l. 2. C. de Iur. dotium, ac deniq&#x0301;;
varia dicta, & doctrinas Doctorum cō-
gerit, quibus semper indicant, per con-
trauentionem amitti priuilegium prop
ter tacitam renunciationem absq&#x0301;ue
præscriptione, nisi in specialibus casi-
bus, quos per varias limitationes ibi
prosequitur.</P>
<P>  Nihilominus aduerto, renuntiatione&#x0303;<marginalia>9.|Aduerten|dum.</marginalia>
priuilegij duobus modis intelligi posse,
vno modo sol&#x0169; quoad valorem illius, a-
ctus, qui cōtinet vs&#x0169; priuilegij, alio mo-
do quoad totā facultate&#x0303; priuilegij, seu
quoadvs&#x0169; eius in toto futuro te&#x0303;pore, &
iuxta hos duos se&#x0303;s&#xA770; diuersis etiā modis
respōde&#x0303;d&#x0169; ce&#x0303;seo. Dico ergo primò; per<marginalia>1. Cōclusio</marginalia>
vs&#x0169; cōtrari&#x0169; priuilegio, amittitur pri-
uilegium, vel potius fructus priuilegij
quoad præsente&#x0303; actum, seu causam, de
qua tractatur propter tacitā renuncia-
tione&#x0303; absq&#x0301;; titulo cōtrariæ pręscriptio-
nis. Hæc assertio cōmuniter recepta est
ab auctoribus allegatis, & statim refe-
rendis. Sumiturq&#x0301;; ex dicto cap. Ex ore, de<marginalia>C. Ex ore.|C. Grat&#x0169;.|Glossæ.</marginalia>
His, quæ fiunt à mai. & ex ca. Gratum, c&#x0169;
Glossa ibi de Offi. deleg. quæ allegat va-
ria iura hoc probantia, & non amplius.
Idem patet ex l. vltim. ff. de Priuil. vete-
ran. & sumitur etiam ex l. 2. ff. Ad muni-
cipalia, & l. 2. in sine ff. de Decur. & l. 3. C.
de His, qui spon. publi. mune. sube. lib.
10. Et habetur optimè in l. 43. tit. 18.
part. 3. vbi si quis habens circa rem ali-
quam priuilegium, de re illa in iudicio
cōuincitur, & in eo priuilegium non al-
legat, & ideò condemnatur, perdit pri-
uilegium quoad re&#x0303; illā, de qua cōde&#x0303;na-
tur, ita vt amplius nō possit circa illam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1057.jpg/>
@@1@<SE1057>1050 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>eandem rem allegare priuilegium. Vbi
obiter noto, quòd licèt nō allegare pri-
uilegi&#x0169; videatur potius non vsus, quam
contrarius vsus priuilegij, nihilominus
causam tale&#x0303; agere in iudicio, & velle iu
dicari sine f&#x0169;dame&#x0303;to priuilegij, est vsus
positiuus cōtrarius priuilegio, qui satis
est, vt actus repugnans priuilegio vali-
dus sit contra priuilegiari&#x0169; nō obstāte
priuilegio. Quod certè nō potest funda
ri in præscriptione, quia ibi nulla inter-
uenit, vt constat; ergo prouenit ex taci-
ta ren&#x0169;tiatione, quæ perpetua manet in
illa materia, circa quā versatur. Ratio
est, quia hæc renunciatio tacita fit per
positiuā actione&#x0303;, per quā ius acquiritur
alteri, à quo acceptatur, & ideò quoad
ill&#x0169; effectum rata, & firma manet. Et in
hoc differt mult&#x0169; inter non vsum priui-
legij, & vsum contrari&#x0169;, vt magis in se-
quentibus punctis declarabitur.</P>
<P>  Dico secundo. Per vs&#x0169; priuilegio cō-
trarium nunquā amittitur priuilegium<marginalia>10.|2. Cōclusio</marginalia>
quoad vsum futuri temporis, seu quoad
totam facultate&#x0303;, & substantiam priuile-
gij per solā tacitam renunciatione&#x0303;, sed
necesse est, vt legitima præscriptio con
tra priuilegiat&#x0169; intercedat. Hanc asser-<marginalia>Greg. Lop.</marginalia>
tione&#x0303; docet satis clarè Greg. Lopez in
l. 42. tit. 18. part. 3. gloss. 1. quatenus ait,
e&#x0169;, qui ex priuilegio immunis est à solu-
tione tributor&#x0169;, licèt sæpius illa soluat,
si non continuauit per legitim&#x0169; tempus
necessari&#x0169; ad præscriptione&#x0303;, licèt præiu
dicet sibi in solutis, nō tame&#x0303; in solue&#x0303;dis.
Ex quibus duabus partibus prior perti
net ad præcedente&#x0303; assertione&#x0303;, & illā cō-
firmat; posterior verò aperte continet
hanc secundā. Pro qua citat Cyn&#x0169;, & Sa-<marginalia>Cynus.|Salicet.|Bart.|Glossa.</marginalia>
licet. in l. Vol&#x0169;tariæ, C. de Excusat. tutor.
& Barth. cum Gloss. in l. 2. C. de His, qui
spon. mun. sub. l. 10. & in l. 2. ff. de Priuil.
veter. ex quo textu aperte colligitur
hæc assertio. Dicit enim priuilegi&#x0169; im-
munitatis à muneribus ciuitatis non la
befactari, etiam si aliquis voluntate sua ho
norem, aut munus susceperit. Vbi Glossa dicit
non labefactari, quominus ipsi, & eor&#x0169; li
beriper seuerent immunes in alijs. Quia
nimirum non intelligitur amissum pri-
uilegi&#x0169; in se, & in substantia sua, sed sol&#x0169;
quoad ill&#x0169; effectum, qui voluntariè ad-
missus est. Idem indicatur satis in dicta
l. 43. Partitar. ibi Pierdese el priuilegio quā
to à aquello señaladamnnte, en que fue dado el<-P>@@

<-P>Iuicio, id est, non allegando priuilegium
in iudicio, qui in eo condemnatur, per-
dit priuilegium, quoad id, in quo con-
dennatur, & nō amplius, hanc enim nim
habet illa particula señaladamente, vt ibi
etiam expendit Gregor. Lop. referens<marginalia>Greg. Lop.|Alexand.|Cap. Si de|terr{a}.|C. Cum ac|cedentibus</marginalia>
Alexan. cons. 33. volum. 5. Deniq&#x0301;ue ad
hoc etiam confirmandum faciunt cap.
Si de terra, & cap. Accedentibus, suprà alle-
gata, quatenus præscriptionem requi-
runt. Ratio verò est, quia per solam cō-
trauentionem non censetur quis renun
ciare priuilegio, nisi in eo, in quo ve-
nit contra priuilegium, sed per aliquem
vsum contrarium non contra totum
priuilegium in se, & tota facultate sua
etiam pro futuris temporibus, sed tan-
tum hic, & nunc, & in tali materia; ergo
non debet amplius extendi renuntia-
tio, nec est vnde maior præsumatur,
imò etiam nullum est ius, in quo talis
præsumptio fundari possit. Nam lex vl-
tim. ff. de Priuileg. veter. & cap. Cum ac<marginalia>C. Cum ac|ceßißent.</marginalia>
ceßissent, de Constitution. quæ in contra
rium induci possunt, re ve ra non sunt
contraria, vt in sequenti puncto com-
modius dicetur, vbi hæc etiā resolutio
magis explicabitur, & confirmabitur.</P>
<P>  Tertio igitur interrogari potest, quā-<marginalia>11.|De tempo-|revt priui-|legi&#x0169; amit-|tatur &#xA751; cō-|trari&#x0169; vs&#x0169;.</marginalia>
tum tempus necessarium sit, & sufficiat,
vt priuilegium per contrarium vsum
amittatur, & consequenter quot actus
huius contrarij vsus sufficiant, vel ne-
cessarij sint, vt priuilegium amittatur.
Vbi primum occurrit tractanda vulga-
ris quæstio, an priuilegium per vnum a-
ctum contrarium amittatur. In qua Pa-<marginalia>Panom. se&#x0303;|tentia, &|distinctio.</marginalia>
normit. in dicto cap. Cum accessissent, di-
stinguit de priuilegio dato priuatæ per
sonæ, vel communitati. Et de priori di-
cit; amitti per vnum actum cōtrarium.
Et ratione&#x0303; reddit, quia in priuato quæ-
libet directa contrauentio inducit re-
n&#x0169;ciationem validam, quia complecti-
tur contrarium, & sumit argumentum
à simili ex cap. Cum renuntiatur, 32. q. 1. &<marginalia>C. Cum re|nuntiatur.|C. Cum ac|ceßissent.|Barth.</marginalia>
ita etiam intelligit dictum cap. Cum ac-
cessißent, dicens, hunc esse casum eius.
Citat etiam Barth. in l. 1. C. de His, qui
spon. mun. pub. sub. libr. 10. vbi sentit,
priuilegiatum, ne soluat tributa, si se-
mel soluat, præiudicare sibi in futurum
nisi fuerit protestatus. At verò de poste
riori priuilegio concesso commutati,
seu Ecclesiæ ait, non amitti per vnam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1058.jpg/>
@@1@<SE1058>Cap. 35. Quando & quomodo amit priuil. per cont. vs&#x0169; 1051
<duolan 2><-P>contrauentionem, sed requiri præscri-<marginalia>Cap. Si de|terr{a}.|C. Accede&#x0303;|tibus.</marginalia>
ptionem iuxta dictum cap. Si de terra, &
cap. Accedentibus, & ratio est, quia singu
lares personæ non possunt renunciare
priuilegio Ecclesiæ, vel communitatis
expressè, ergo nec tacitè, & ideò non
sufficit contrarius vsus vnius, vel alte-
rius de communitate, sed præscriptio
necessaria est. Quam distinctione&#x0303; sump-
sit Panormit. ex Innoc. in cap. Acceden-<marginalia>Panorm.|Innoc.|Feliu.</marginalia>
tibus, de Priuilegijs, licèt paulo aliter
ab Innoc. explicetur, & sequitur Felin.
suprà n. 28. & 29. regul. 3. limit. 3.</P>
<P>  Hæc vero distinctio, & ratio differen
tiæ mihi probari non potest. Quia si sit<marginalia>12.|Refel litur|distinctio|Panormit.</marginalia>
sermo de amissione priuilegij in se, &
quoad vsum futuri temporis censeo pri
uilegium etiam priuatæ personæ con-
cessum per vnum actum, seu vsum con-
trarium non amitti: & ita quoad hanc
partem non habet locum differentia.<marginalia>Priuilegi&#x0169;|etiam pri|uatæ perso-|næ conces|sum per v-|num act&#x0169;|non amitti|tur.</marginalia>
Assumptum probatum est in præceden-
ti puncto, dicto 2. & probatur ad homi-
nem contra Panormit. quia ipse fate-
tur, (& merito.) quod si quis habeat
priuilegium generale, ne subeat aliqua
munera publica, & sponte eligatur ad
vnum, non præiudicat sibi in alijs, neq;
etiam in illo, si iterum eligatur ad illud,
iuxta l. Voluntariæ. C. de excusat. tut.
quæ rectè potest sic intelligi, licèt alios
sensus patiatur. Verba legis sunt, Volun
tariæ tutelæ munera priuilegijs nihil derogant,
scilicet quoad alia munera suscipienda
præter vol&#x0169;tariè suscepta, vt ibi Glossa
exponit allegans alia iura. Et idem sen-
tit ibi Batt. cum Gloss. & alijs. Denique<marginalia>Bart.|Glossa.|Felin.</marginalia>
idem fatetur Felin. suprà limit. 2. vbi
ad hanc partem confirmandam multa
allegat, quæ plane destruunt suam regu
lam, & dictam differentiam, nostramq&#x0301;;
sententiam confirmant. Primo quidem<marginalia>Probatur|1.</marginalia>
quia qua ratione habens excusatione&#x0303; à
multis muneribus, renuncians quoad
vnum, non censetur renunciare quoad
alia, eadem perfecto ratione, qui ha-
bet priuilegium perpetu&#x0169;, licèt in vno
momento admittat aliquid contrari&#x0169;
priuilegio, non præiudicat sibi pro to-
to tempore futuro: nam est eadem pro-
portio. Maximè quia acceptans munus
aliquod contra priuilegium suum vna
vice, non sibi præiudicat, vt acceptaré
cogatur, si iterum ad illud idem eliga-
tur, vt Panormit. expresse fatetur; ergo<-P>@@<marginalia>Panorm.</marginalia>

<-P>idem erit in quocumque alio vsu con-
trario, nam licet in vno actu; vel tem-
pore admittatur, non ideo præiudicat
vtenti pro toto tempore futuro, quæ
enim ratio differentię assignari potest?
Præterea quando in actu conttario pri<marginalia>Secundō.</marginalia>
uilegio potest cadere alia præsumptio,
quàm renunciationis totius priuilegij,
non est talis renunciatio præsumenda,
vt ex Anto. in dicto c. Accede&#x0303;tibus refert<marginalia>Anton.</marginalia>
Felin. suprà, & merito sequitur, quia ta
lis præsumptio est odiosa, & restringen
da, vt ex Paul. Castren. cons. 25. idem<marginalia>Paul. Ca-|stren.|Felin.|Gloßa.|Panorm.</marginalia>
Felin. ait, & satis fauet Gloss. in Clemen.
sæpe, de verb. signif. verb. Partibus, in fi-
ne, & Panor. in c. Ad audientiam, de His,
quæ vi n. 3. vbi ait, modicam coniectu-
ram sufficere ad excludendam pręsum-
ptionem spontaneæ renunciationis. At
vero in vnum actum priuilegio contra-
rium optime cadit alia præsumptio si-
ne ren&#x0169;ciatione totius priuilegij in se,
& pro toto tempore futuro, scilicet, re-
nunciatio proprij fauoris in hoc nego-
tio, vel in gratiam talis personæ, vel ad
finiendam, aut vitandam hanc litem; er-
go immerito, & sine fundamento exten
ditur præsumptio ad renunciationem
totius priuilegij.</P>
<P>  At vero si sit sermo de amissione pri<marginalia>13.</marginalia>
uilegij solum quoad præsentem mate-
riam, circa quam versatur vsus contra-
rius semel factus, sic verum quidem est,
amitti per vnum actum contrarium in
priuilegijs priuatarum personar&#x0169;, iux-
ta dicta in superiori dubio. Dico tamen
idem esse (seruata proportione) in pri<marginalia>Quid de|priuilegio|concesso cō|munitatidi|cendum.|Innoc.</marginalia>
uilegio concesso communitati, ideoq;
etiam quoad hanc partem non proce-
dere distinctionem. Probatur hoc ex
Innoc. in dicto c. Accedentibus, ait enim,
monasterium habens priuilegium non
soluendi decimas, si soluat illas semel,
aut iterum ex communi consensu to-
tius conuentus, non amittere priuile-
gium (vtiq; in se) quia præsumitur id
agere ad vitandam litem, quod est lau-
dabile, & ita quoad illam solutione&#x0303; va-
let actus, & consequenter etiam renun-
ciatio priuilegij, quoad solutum, licèt
non quoad soluendum. Et Panormit. su-
prà in fine fatetur, quod vbi conuentus<marginalia>Panor.</marginalia>
potest renunciare priuilegio concesso,
per vnicam cōtrauentionem directam
illud perderet, sed clarum est, posse re-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1059.jpg/>
@@1@<SE1059>1052 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>nunciare priuilegio quoad vnum act&#x0169;,
v. g. quoad vnam solutionem, vel quid
simile; ergo quoad hoc valet vsus con-
trarius, & in hoc quidem potest consi-
derari differe&#x0303;tia in tali vsu, si fiat à pri-
uato religioso propria authoritate, vel
à toto conuentu, seu ex potestate, & sci-
entia eius: nam actus priori modo fa-
ctus non solum non valet ad renuncian
dum priuilegio simpliciter, verum etiā
nec secundum quid pro tali actu, nam
validus non est, sed retractari debet,
quia non est factus ab habente potesta-
tem, nec ex cōsensu proprij priuilegia-
rij. Quod secus est, quando talis cōuen
tio fit ex communi consensu, quia tunc,
licèt non sit satis ad renunciatione&#x0303; pri-
uilegij in se, sufficit tamen ad ren&#x0169;cia-
tionem quoad talem actum, contraria
ratione. Tamen idem cum proportio-
ne intelligi potest in priuilegio non sol-
uendi decimas concesso priuatæ perso-
næ; nam si ipsemet priuilegiarius semel
soluat, renunciare censetur, non sim-
pliciter, sed quoad illum actum, si aute&#x0303;
minister eius, ipso inscio, & exceden-
do potestatem sibi commissam, soluat,
non valet renuuciatio, eriam pro tali
actu, quia nō est à priuilegiario, nec ex
voluntate eius; ergo seruata propor-
tione non inuenitur discrimen, ideoq&#x0301;ue
frusta fit distinctio inter priuilegia pri-
uatorum, & communitatem.</P>
<P>  Vnde tandem concludo, priuilegi&#x0169;<marginalia>14.|Priuilegi&#x0169;|non amitti|tur simpli-|citer per v|nā contra-|uentionem|sed secun-|dum quid.|Bart.|Alexan.|Greg. Lop.</marginalia>
non amitti simpliciter per vnam con-
trauentionem, sed solum secund&#x0169; quid
quoad talem actum, si ab ipso priuile-
giario, vel eius authoritate, scientia, &
voluntate fiat. Vtrumq&#x0301;ue satis patet ex
dictis. Et hæc resolutio sumitur aperte
ex Barthol. in dicta l. Voluntariæ, & in l.
vlt. ff. de Constit. prin. & ex Alexā. cons.
33. quod refert, & valde commendat
Gregor. Lop. dicta l. 42. & alia in con-
firmationem huius sententiæ adducit,
quæ in præcedenti puncto indicaui. Ex
quibus colligo, non recte dixisse Felin.<marginalia>Felin.|Ioā. And.</marginalia>
suprà n. 28. cum Ioan. Andr. si Doctor
habeat priuilegium non disputandi, &
semel disputet, amittere priuilegium.
Nam si intelligatur de amissione sim-
pliciter (vt ipse intendit) falsum est;
de amissione autem secundum quid est
impertinens, quia ibi non est alia amis-
sio præter actualem vsum contrarium,<-P>@@

<-P>qui supponitur. Infero etiam, non rectè<marginalia>Infertur cō|tra Angel.</marginalia>
dixisse Angelum, quam supra etiā Felin.
refert, & sequitur, siquis habens priui-
legium non soluendi vectigalia, descri-
batur in libro talium grauaminum, &
ipse non contradicat intra decem dies,
amittere priuilegium. Hoc enim nullo
iure probatur, & illa remissio in con-
tradicendo, seu appellando ad summ&#x0169;
est consensus in quendam vsum priuile-
gio contrarium, qui non sufficit illud
tollere vsq; ad legitimam præscriptio-
nem, vt late Iason in l. vlt. ff. de Constit.<marginalia>Iason.|Greg. Lop.|15.|Ad iura|adduct{a}|pro Panor.|Resp.|C. Cum re-|nunciatur.</marginalia>
Ptincip. & Gregor. Lop. suprà.</P>
<P>  Neque contra hanc partem obstant
iura, quæ Panomit. adducit, nam in c.
Cum renunciatur, non est sermo de hoc ge
nere renunciationis, sed de renuncia-
tione peccati, quæ fit per p&#x0153;nitentiam,
quæ debet esse absoluta, & in proposito
perpetuo, vt abijciatur peccatum; neq;
sufficit facere actum virtutis peccato
contrarium, vt intelligatur quis simpli-
citer peccato renunciasse; & ita si per
analogiā textus inducatur, potius pro-
bat contrarium. Alia vero c. Si de terra,<marginalia>Cap. Si de|terra.|C. Accede&#x0303;|tibus.</marginalia>
& cap. Accedentibus, potius probant, vn&#x0169;
actum contrarium non sufficere ad tol-
lendum priuilegium. Neque id fuit spe-
ciale, quia monasteria non possent re-
nunciare priuilegio, nam contrarium
supponitur in ipsis textibus, vt suprà vi
sum est, & infra amplius declarabimus.</P>
<P>  Aliunde verò obijci potest cap. Cum<marginalia>16.|Obiect.|C. Cum ac|cessissent.</marginalia>
accessissent, de Constit. ibi, Nisi prædicti ca
nonici contrauenerint, aliquem videlicet in pri
micerium eligendo. Per quæ verba indica-
tur, vnam contrauentionem esse suffi-
cientem ad destruendum priuilegium.
Respondeo tamen in illo textu non esse<marginalia>Resp. 1.</marginalia>
sermonem de priuilegio priuatæ per-
sonæ, sed de priuilegio concesso Eccle-
siæ, seu capitulo canonicorum, & ita
etiam Panormit. & alij tenentur illi
respondere. Vnde Panormit. sentit il-<marginalia>Panor.</marginalia>
lud rescriptum pertinuisse ad vtilitate&#x0303;
canonicorum, non Ecclesiæ, & ideo de
illo censeri sicut de priuilegio priuatæ
personæ. Sed certè dispositio de nume-
ro præbendarum, & qualitate ear&#x0169; per
se primo respicit vtilitatem, & commu
ne bonum Ecclesiæ, etiam si sec&#x0169;dario
redundet in vtilitatem singulor&#x0169;, & de
tali dispositione ibi agebatur, vnde nō
possent omnes canonici vt singuli tali<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1060.jpg/>
@@1@<SE1060>Cap. 35. Quando & quomodo amit priuil. per cont. vs&#x0169; 1053
<duolan 2><-P>institutioni renunciare, licèt, possent re
nunciare suæ vtilitati; signum est ergo,
fuisse rem cōmunitatis. Addit verò Pa-
normit. sub conditione, quod si illud
priuilegium respexisset Ecclesiæ vtili-
tatem, quoad id non fuisset sublat&#x0169; per
contrauentione&#x0303; à capitulo factā. Quòd
fi hoc verum esset, etiā contra nos ces-
saret obiectio, tame&#x0303; quia verba textus
planè repugnant, aliter respondendum
est.</P>
<P>  Respondeo ergo secundo cum Bart.<marginalia>17.|Resp. 2.|Bart.|Alexan.|Greg. Lop.</marginalia>
Alex. & Greg. Lop. suprà, priuilegium
illud seu rescriptum nō habuisse tract&#x0169;,
successiuum, sed in vnico effectu, qui in
continenti fit, vel tollitur constitisse, &
ideo per vnam contrauentione&#x0303; potuis-
se amitti, quia in tali materia renuncia
tio quoad vnum actum, est renunciatio
simpliciter, quia totum priuilegium in
vno actu consistit. Hoc autem ita con-
tigisse in materia illius textus, patet,
quia agebatur de extinguenda, vel eri-
genda quadam præbenda, seu dignitate
cuiusdam Ecclesiæ, quæ prius extincta
fuerat cum consensu Papæ, si autem ca
nonici contrauenissent, iterum illā ere-
xissent, & quia dignitas de se est effectus
stabilis, & perpetuus, ideò sicut prior
extinctio vno actu consummata fuit, ita
per vnum actum contrarium fuisset pri
uilegium reuocatum. Tertio addo, ibi
esse sermonem de statuto cōmuni con-
sensu canonicorum facto, & à Pontifice
confirmato, quòd in tali Ecclesia am-
plius non esset talis dignitas, quod sta-
tutum, præterquam quòd per vn&#x0169; act&#x0169;
omnino conuellitur ex parte materiæ,
vt declaratum est, quia dignitas extin-
cta non restituitur pro vna vita, vel pro
certo tempore, sed vt perpetua; etiam
ex parte statuti reuocatur ōnino, quia
sicut statutum cōmuni consensu factum
fuerat, ita cōmuni consensu reuocatum
est, & contrarium fuit in virtute factum
confirmatio aute&#x0303; Papæ censetur fuisse
in fauorem paciscentium, & ideo disso-
luto pacto censetur reuocata. Et similis
decisio habetur in l. 2. C. de Iur. dominij
impetr. & melius in l. 49. tit. 18. part. 3.
vbi hac ratione expressè declaratur, ta
lia priuilegia per primā contrauentio-
ne&#x0303; amitti; ibi autem significatur, id non
tātum esse per modum renunciationis,
sed etiā per modum p&#x0153;næ, propter cir-<-P>@@

<-P>cunstantiā cōtraueniendi pacto à Rege
confirmato.</P>
<P>  Sec&#x0169;do obijci potest l. vlt. ff. de Priu.<marginalia>18.|2. obiect.</marginalia>
veter. vbi dicitur, veteranos excusatos
ab aliquibus muneribus, Si passi sint, se in
ordinem legi, muneribus fungi cogendos eße,
per quod significatur per vnam contra-
uentionem amitti totum priuilegium.
Sed respondetur primo, non esse intel-
ligendum de alijs muneribus, ad quæ
electi non sunt, nec etiam vt cogi pos-
sint, se iterum eligi, sed solum vt co-
gi possint subire munera, ad quæ se eli-
gi passi sunt. Et ita non probatur per
vnam contrauentione&#x0303; amitti totum pri
uilegium, sed solum amitti in eo, quod
actum est, & in eo amitti constanter, &
irreuocabiliter. Nam qui consensit ele-
ctioni ad aliquod munus, virtute renun
ciauit priuilegio quoad omnem obliga
tionem, quæ ex tali electione se qui so-
let, alias friuola esset, & inutilis consen
sio; cum quo tamen optime stat, vt pri-
uilegium quoad alia integrum maneat.
Aliter responderi solet cōmuniter, ibi<marginalia>Resp. 2.|Gloss{a}.</marginalia>
esse sermonem de electione ad decurio
natum, vt ibi Glossa exponit citās alia
iura: tenebantur autem decuriones cer
ta quædam munera exereere, & ideò
qui contra suum priuilegium decurio-
nem fieri passus est, munera decurio-
nis subire cogitur. Ita Barth. & alij ibi,
& Panormit. & Felin. suprà. Sensus verò
in idem redit, quia etiam hoc modo<marginalia>Bart.|Panormit.|Felin.</marginalia>
non fundatur decisio illius textus in il-
lo principio, quod per vnam contra-
uentionem amittitur tot&#x0169; priuilegium
sed in hoc, quod renuncians priuilegio
in vno munere, censetur renunciare in
omnibus, quæ cum tali munere sunt
connexa, quod verissimum est, est ta-
men longe diuersum, vt per se constat.</P>
<P>  Declarandum vero superest, si vnus
actus contrarius non sufficit ad destru-<marginalia>19.|Dubium.</marginalia>
endum omnino priuilegium, quot suf-
ficiāt. Ad quod duo breuiter respondeo
vnum est, sicut vnus actus non sufficit,<marginalia>Resp.</marginalia>
ita neq; plures in quolibet numero suf-
ficere, nisi legitimo tempore ad præ-
scriptionem necessario talis vsus con-
tinuetur. Aliud est, si tempus necessa-
rium ad pręscriptionem cum alijs con-
ditionibus requisitis intercedat, ex par
te vsus contrarij non esse necessarium
certum numerum actuum; imò nec plu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1061.jpg/>
@@1@<SE1061>1054 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>res actus, nisi quatenus necessarij fue-
rint, vt præscriptio per totum legitim&#x0169;
tempus nō interumpatur. Primum ma-
nifestum est ex dictis, quia eadem est ra
tio de vno, & de pluribus actuibus ser-
uata proportione, semper enim potest
priuilegium ad plures extendi tractu
temporis, vel per amplitudinem mate-
riæ, vt supponitur. Item quia nullus cer
tus numerus actu um designari potest,
nec per aliquam legem est determina-
tus. Secund&#x0169; autem ita declaratur sup-
ponendo vnā ex conditionibus ad pręs-
cribendum requisitis esse, vt te&#x0303;pus præs
criptionis non interrumpatur. Suppo-
no deinde præscriptionem contra pri-
uilegiari&#x0169; in præsenti incipere eo ipso,
quòd ille contra priuilegium suum ope
ratur. Vnde suppono tertio, eum, qui
contra priuilegiarium præscribere po-
test, incipere quasi possidere ius cōtra
illum, statim, ac ipse contra suum priui-
legium operatus est, quia non potest in-
choari præscriptio absq&#x0301;ue possessione,
& quia qui agit contra priuilegium su&#x0169;
in fauorem alterius, quantum est ex se
aliquid illi confert, quod alter posside-
re incipit, vt si soluat tributum, alius in
cipit possidere ius petendi; si habens
immunitatem permittat se eligi, alius
videtur habere ius eligendi, & sic de
alijs.</P>
<P>  His ergo positis dicimus, ad conti-<marginalia>20.|Postvnum|actum pri-|utlegio con|trarium nō|debet retra|ctari prior|actus.</marginalia>
nuationem, & consummationem præs-
criptionis necessarium esse, vt post vn&#x0169;
actum priuilegio contrarium nihil pri-
uilegiarius faciat, quo videatur prio-
rem actum retractare, & id sufficiet, si-
uè repetat similes actus, siue non; eate-
nus enim erunt necessarij, quatenus ad
non retractandum priorem voluntate&#x0303;
necessarij fuerint, & non aliter. Ratio
est, quia continuatio, seu non interrup-
tio est necessaria ad præscriptionem,
sed priuilegium non amittitur per con-
trarium vsum, nisi media præscriptio-
ne, vt dictum est; ergo eadem continua-
tio necessaria est ad hunc effectum. Hęc
autem cōtinuatio sufficiens erit, si per
totum tempus necessarium prior actus
non retractetur, nam per hoc durat vir
tus eius, & alter semper continuat pos-
sessionem, quam inchoauit; ergo nihil
aliud per se necessarium est; ergo mul-
tiplicatio actuum non est per se neces-<-P>@@

<-P>saria, sed post vsum priuilegio contra-
rium satis est, amplius non vti priuile-
gio toto tempore necessario ad præs-
criptionem, nec directè reclamare cō-
tra prioremvsum, nec retractare illum:
his enim modis potest interrumpi pręs-
criptio; si autem nihil horum interce-
dat, censetur durare prior actus, & sem-
per magis præiudicare. Vt v. g. si quis
semel soluit gabellam, etiam si iterum
non soluat, nō ex vsu priuilegij, sed quia
non occurrit occasio, & in eo statu per-
maneat per legitimum tempus, amittet
priuilegium saltem quoad illā speciem
tributi, quia præscribitur cōtra ipsum.
Idem est, si passus est, se eligi ad munus,
à quo erat immunis, vel si passus est ele-
ctionem fieri sine suo suffragio, ad quod
habet priuilegium: nam licèt nulla alia
electio fiat, illa cum tempore sufficien-
te sufficit. Et sic de alijs. Quod potest
etiam declurari per proportionem ad
præscriptionem contra seruitutes vr-
banas, in quibus actus contrarius sup-
ponitur, vnus tamen sufficit cum con-
tinuato non vsu.</P>
<P>  Explicandum verò adhuc super est,<marginalia>21.|De tempe-|re dub.|Resp.</marginalia>
quantum tempus necessarium sit, vt
amittatur priuilegium per contrarium
vsum. Ad quod breuiter responden-
dum est, tempus hoc non esse definien-
dum per viam tacitæ ren&#x0169;ciationis, seu
quasi per coniecturam illius, quia hoc
modo nihil possumus cum certitudine
dicere, quia nec in iure naturali, nec in
positiuo fundari potest, vt in simili dixi
in capite præcedenti. Explicandum er-
go hoc est per viam præscriptionis, nā
illud tempus necessarium erit, vt amit-
tatur hoc modo priuilegium, quod ad
præscribendum sit sufficiens. Hoc au-<marginalia>Dece&#x0303;nium|inter præ-|sentes 20.|inter absen|tes requi-|runtur ad|præsctiptio|nem.|Couar.|Molin{a}.</marginalia>
tem tempus regulariter esse solet dece&#x0303;
annorum inter præsentes, & viginti in-
ter absentes: nam hoc tempus solet re-
quiri in præscribendis seruitutibus, &
iuribus incorporalibus, quæ iuter im-
mobilia bona computantur, vt videre
licet in Couar. lib. 1. Variar. cap. 17. &
Anton. Gom. lib. 2. Variar. cap. 25. &
Molin. tract. 2. de Iustit. disputation. 7.
Ad hæc enim iura, & bona possunt hæc
priuilegia reduci. In Ecclesiijs verò. seu
monasterijs, vt talia priuilegia amittāt,
maius tempus necessari&#x0169; est ex speciali
dispositione iuris nimirum quadragin-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1062.jpg/>
@@1@<SE1062>Cap. 35. Quando & quomodò Priuig. amit. per contr. vs&#x0169;. 1055
<duolan 2><-P>ta annorum iuxta cap. Accedentibus, de
Priuileg. Alij verò existimant sufficere
tempus triginta annorum, quia ita sig-<marginalia>Cap. Si de|terra.</marginalia>
nificatur in dicto cap. Si de terra, eod. &
in alio capite dicunt mentionem fieri
quadraginta annor&#x0169;, quia ita in illo fa-
cto contigit, & ita narratum fuit, non
quia necessarium esset. Sed hoc non ad-
mittit Glossa in dicto cap. Accedentibus,<marginalia>Glossa.|C. Illud.</marginalia>
quia in cap. Illud, de Præscrip. expresse
dicitur, contra Ecclesias minorem prę
scriptionem, quam quadragenalem nō
admitti, licet quidam canones comprobent tri
cennalem, & idem confirmatur in cap. De<marginalia>Cap. De|quarta.|Glossa.|Ioā And.|Hostien.|Abb.|Felin.</marginalia>
quarta. Vnde dici posset, illud ius cap.
Si teterra, esse per aliud correctum. Hoc
tamen obstante Glossa in dicto cap. Ae-
cedentibus, & Ioan. Andr. Hostien. Abb.
Felin. & alij communiter docent, re-
quiri tempus quadraginta annorum, &
ad cap. Si de terra, nihil aliud respondent
nisi hodie non procedere. Mihi autem
verisimile est, Alexand. III. licet in alijs<marginalia>Alexā. 3.</marginalia>
præscriptionibus contra Ecclesiā qua-
draginta annorum tempus necessarium
esse voluerit, in hac, quæ est contrariæ
priuilegio, minori tempore fuisse con-
tentum, vel quia non considerauit illam
vt puram præscriptionem, sed vt con-
iunctam voluntariæ renunciationi pri-
uilegij, quæ facilitare videtur pręscrip-
tionem, vel etiam quia per pręscriptio-
nem contra priuilegium reuertitur res
ad ius commune, & ideò etiam debet
breuiori tempore fieri. Nihilominus
tamen Innoc. III. in dicto cap. Acceden-<marginalia>Innoc.|C. Illud.</marginalia>
tibus, extendisse videtur regulam cap.
Illud, de Præcrip. etiam ad præscriptio-
nem contra priuilegia Ecclesiarum. Et
hoc vsu confirmatum est, & communi
sententia Doctorum.</P>
<P>  Tandem ex dictis in hoc, & præce-<marginalia>22.|Infertur 1.</marginalia>
denti puncto tria infero. Primò amis-
sionem priuilegij per contrarium vsum
non habere locum in illis priuilegijs,
quæ suprà absoluta appellauimus, qua-
tenus non versantur circa alios, nec ter
tiam personam grauant. Ratio est, quia
contra hęc priuilegia non præscribitur
ab alijs, cum alios non respiciant, nec
per contrarium vsum alijs conferatur
aliquod ius. Exe&#x0303;plis patet, quia si quis
habens priuilegium non recitandi, per
multum tempus recitet, non amittit
omnino priuilegium, quia nullus cōtra<-P>@@

<-P>eum præscribit, & sic de omnibus simi-
libus. Ac deniq; rationes factæ de non
vsu, quoad hoc eodem modo proced&#x0169;t
de contrario vsu.</P>
<P>  Secundo infero ex dictis, amissione&#x0303;<marginalia>23.|Infertur|2.</marginalia>
priuilegij per contrarium vsum in mul-
tis conuenire cum illa, quæ est per so-
lum non vsum, videlicet, quia in neutra
earum sufficit sola præsumpta renun-
ciatio, vt verè, & in re destruatur pri-
uilegium, quia in vtraque debet adiun-
gi præscriptio. In qua præscriptione
etiam conueniunt quoad temporis lon
gitudinem & ita in hoc indifferenter de
vtraque loquuntur authores In duobus
tamen maximè differunt, primò quia
priuilegium ad agendum per vnā omis
sionem, vt sic dicam, vel per plures, seu
per solum non vsum, nec perditur, nec
minuitur, sed tantum non exercetur,
vt ex suprà dictis constat. Priuilegium
autem ad non agendum per vnam con-
traue&#x0303;tionem quodam modo amittitur
per renunciationem operantis, quant&#x0169;
ad hoc, vt solutio, vel alia similis actio
facta cōtra priuilegium teneat: nam in
hoc aliquo modo derogatur priuile-
gio. Quod habet locum in priuilegijs,
quæ versantur circa alios, nā in absolu-
tis hæc differentia considerabilis nō est
sed contrarius vsus moraliter per inde
se habet, ac non vsus. Secundo differ&#x0169;t,
quia contra priuilegia affirmatiua præ
scribi potest sine vlla actione priuile-
giarij quia per sol&#x0169; nō vsum eius potest
inchoari, & consummari alterius præ-
scriptio: in negatiuis autem vt pręscri-
batur contra illa, necessarium est, vt in-
choetur pręscriptio ab aliquo vsu con-
trario priuilegiarij, quia sine tali actu
nullum ius, nullus vè possessionis mo-
dus potest in altero considerari, quod
illi tribuat initium præscribendi, quæ
omnia ex dictis satis constant.</P>
<P>  Tertio intelligitur ex dictis, quam<marginalia>24.|3. infertur.</marginalia>
vtilitatem habeat protestatio priuile-
giarij, vt actus intelligatur, fieri sine
præiudicio sui priuilegij, de qua dixit
Barth. in l. 1. C. de His, qui spon. mun.<marginalia>Bart.</marginalia>
& cæt. lib. decimo parari, vt per actum
contrarium non perdatur priuilegium,
quod valde commendat Panormit. in<marginalia>Panorm.</marginalia>
dicto capite, Cum accessissent, numero sep
timo intelligens, prodesse, vt priuile-
gium non perdatur per vnum contra-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1063.jpg/>
@@1@<SE1063>1056 Lib. 8. De lege humana fauor abili.
<duolan 2><-P>rium actum, & ad hoc esse necessariam
talem protestationem, & hoc modo ide&#x0303;
intellexit, & sequutus est Felin. ibi n. 30.<marginalia>Felin.|Roman.|Bald.</marginalia>
limit. 5. citatq; Roman. & Bald. in ean-
dem sententiam. At verò iuxta doctri-
nam datam talis protestatio necessaria
non est, vt priuilegium nō perdatur sim
pliciter per vnum actum contrarium:
nā licèt non fiat protestatio, vnus actus
contrarius non sufficiet per se tollere
priuilegium; quoad forum verò exter-
num poterit esse vtilis talis protestatio
vt magis constet de animo operantis.
Præter hoc vero esse poterit vtilis hæc
protestatio ex iusta causa facta, vt ipse-
met actus, qui in præsenti fit, non no-
ceat in aliquo contra priuilegium, etiā
secundum præsentem effectum, quem
habere posset, vt si per talem protesta-
tionem profiteatur operans, vel non vo
luntariè, sed coactè operari talem act&#x0169;
vel certe ignorare, an aliquid detrime&#x0303;-
ti contra suum priuilegium sibi affer-
re possit, & ideo non esse intentionis
suæ cum suo præiudicio illum facere.
Nam cum actus agentium non operan-
tur vltra intentionem, & renunciatio
priuilegij etiam secundum quid, & quo-
ad præsentem effectum à voluntate pri-
uilegiarij pendeat, per talem protesta-
tionem merito impedietur talis effe-
ctus. Denique etiam potest prodesse, vt
à tali actu non possit inchoari præscri-
ptio contra priuilegium, quia per illā
fit, vt nullum ius tribuatur alteri, nec
aliquis modus possessionis, & conse-
quenter etiam bona fides illius impedi-
tur. Et in hoc sensu verum est, protesta-
tionem illam deseruire, ne amittatur
priuilegium, non vtique per vnum so-
lum actum integre sed ne per illum in-
choetur, & consequenter ne consum-
mari possit, præcedente tantum illo
contrario vsu. Quando autem talis pro
testatio nihil prosit, videri potest in
Gloss. in cap. Cum M. de Constit. verb.<marginalia>Glossa.</marginalia>
sine præiudicio.</P>
<P>  Vltimo videndum superest, an hæc,<marginalia>25.|Dub. vlt.</marginalia>
quæ dicta sunt de amissione priuilegij
per vsum contrarium locum habeant
in foro conscientiæ, vel solum in exte-
riori, ex iuris præsumptione. In quo<marginalia>Respon.</marginalia>
breuiter duo sunt clara ex dictis in prę
cedenti capite. Vnum est, quoties vsus
contrarius priuilegij dat alteri occa-<-P>@@

<-P>sionem, & tempus præscribendi contra
priuilegium, cons&#x0169;mata præscriptione
amitti priuilegi&#x0169; in re ipsa, ac subinde
etiā in conscientia. Secund&#x0169; est, quam-
diu alter nō pręscr ibit cōtra priuilegi-
um habens tractum successiuum, per
nullum vsum contrarium amitti in con
scientia tale priuilegium omnino, &
quoad facultatem vtendi illo in tem-
poribus futuris. Hæc duo non indigent
noua probatione. Solum ergo super
est difficultas de illa amissione priuile-
gij, quæ fieri censetur, per quemlibet
actum contrarium per modum tacitæ
renunciationis, vel simpliciter, si pri-
uilegium in vno tantum actu consistat,
vel secundum quid tantum quoad præ-
sentem actum, & effectum eius. In quo
breuiter dico, regulariter loquendo,
talem renunciationem esse validam in
conscientia: suppono enim versari cir
ca alterum, qui statim acceptat illam,
vel effectum, qui ab illa pendet, quod
per inde est, nam de alijs priuilegijs ab-
solutis iam non tractamus. Deinde, li-
cèt hæc renuuciatio non sit expressa,
sed tacita, quatenus per actum contra-
rium priuilegio indicatur voluntas re-
nunciandi priuilegio saltem pro illo
actu, nihilominus moraliter loquendo,
ac per se procedit ex interno affectu suf
ficiente, quia ille actus exterior volun-
tate fit, & ex animo valide, & cum effe-
ctu operandi, etiam si sit contra pro-
prium priuilegium. Vt in casu capite,<marginalia>Cap. Cum|accessiße&#x0303;t.</marginalia>
Cum accessissent, si canonici illi contra pri
us statutum à se factum, dignitatem
Primicerij in sua Ecclesia creassent, ve-
rè, & non tantum præsumptiuè priui-
legium amitterent, quia talis actus, &
effectus necessario secum affert reuo-
cationem prioris statuti; & similiter
qui acceptat munus, cum esset exem-
ptus, in conscientia tenetur illud ad-
ministrare, & sic de alijs. Secus verò
esset, si aliquis inuoluntariè exerceret
actum, vel coactus, & positiuè interius
intendens sibi in nullo præiudicare, vel
ignorans effectum illum repugnare suo
priuilegio; tunc enim excusaretur in
conscientia propter defect&#x0169; consensus
sine quo obligari non potest. Vnde etiā
Iuristę docent, quotiescumq&#x0301;ue ex signis<marginalia>Regula Iu-|ristarum.</marginalia>
vel coniecturis constare potest priuile-
giatum nō habuisse animum renunciā-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1064.jpg/>
@@1@<SE1064>Cap. 36. Quando & quomodo amit priuil persu&#x0169; abus&#x0169;. 1057
<duolan 2><-P>di, non esse priuandum priuilegio. Ita<marginalia>Glossa.|Barb.</marginalia>
Gloss. in cap. Pro illorum, verb. Authoritate
de præben. quam Barth. locis citatis, &
alij Doctores allegati sequuntur. At ve-
rò si tunc priuilegiarius iustè conde&#x0303;na-
retur in foro exteriori, quia non posset
intentione&#x0303; suam probare, tunc etiam in
foro exteriori teneretur parere, licèt
posset occultè se indemnem seruare, si
absq&#x0301;; scandalo possit. Aliquando verò<marginalia>Quomodo|sente&#x0303;tia va|let induce-|re obliga-|tione&#x0303; in cō-|scientia.</marginalia>
posset per sententiam veluti cōfirmari
talis renunciatio priuilegij, etiam si nō
esset ex animo facta, in p&#x0153;nam fictionis,
vel negligentiæ, & tunc post sententiam
teneretur quis in conscientia, non vti
priuilegio quoad talem effectum, seu ra-
tum habere vsum priuilegio contrari&#x0169;,
etiam si sortassè anteà non tenere-
tur, quia sententia iusta potest effectum
hunc inducere, vt in superioribus vi-
sum est.</P>
<Z>CAPVT XXXVI.
Quando, & quomodo amitatur priuilegium
per illius abusum.</Z>
<P><INI3>V</INI3>Vlgaris est regula iuris, amitti pri
uilegi&#x0169; per abusum. Vnde est illa<marginalia>1.|De abusu|priuilegij.|Priuilegi&#x0169;|amititur &#xA751;|abusum,|Simplicius|Papa.|Innoc.|Alexand.|Glossa.</marginalia>
sententia Simplicij Papæ, Priuile-
gium meretur amittere, qui concessa sibi abuti-
tur potestate. cap. vbi. dist. 74. capite Priui-
legium, 11. quæst. 3. qua etiam vtitur In-
nocentio III. in cap. Licet, de Regular. &
in capite Vt priuilegia, de Priuil. & in ca-
pite Contingit. 2. de Sententia excōmun.
idemq&#x0301;ue fere habet in cap. 1. & 7. de Po-
stula. Præben. & Alexand. 3. in cap. Reco-
lentes de Statu Monach. vbi Glossa verb.
Communi iure. Hanc verò regulam ita ex-
ponit Syluest. verb. Priuilegi&#x0169;. q. 10. dub.<marginalia>Syluest.</marginalia>
10. vt idem dictu sit, Per abusnm, quod per
non vsum: vel contrarium vsum. Sed con-
tra vim verborum, & contra iurium in-
tentionem, & contra veritatem, nam
re vera hic est distinctus modus amit-
tendi priuilegium. Igitur ad explican-
dam hanc regulam, eiusq&#x0301;ue rationem<marginalia>Tria expli-|canda.</marginalia>
reddendam, tria breuiter explicanda
sunt. Primum, de quo abusu priuile-
gij sit sermo, vt censeatur sufficiens ad<marginalia>Primum.|Secundum.</marginalia>
priuilegi&#x0169; amitte&#x0303;d&#x0169;. Secund&#x0169;, qualis, &
quanta sit hæc amissio, scilicet, aut to-
tius priuilegij, vel tantum alicuius, vel
aliquorum effectuum eius. Tertium,<-P>@@<marginalia>Tertium.</marginalia>

<-P>quomodo amittatur, id est, an ipso fa-
cto per abusum perdatur priuilegium,
vel solum veniat quis illo priuandus.</P>
<P>  Circa primum aduertere oportet,<marginalia>1.|Circa pri-|m&#x0169; notan-|dum.</marginalia>
aliud esse priuilegium perdi propter
delictum, aliud verò propter abusum:
nam abusus propriè fignificat defe-
ctum in ipsomet vsu priuilegij, vel in
his, quæ illud conceru&#x0169;t, vt ex vi ipsius
vocis satis constat; delictum autem la-
tius patet, & comprehendere potest
quodcumq&#x0301;ue peccatum ipsius priuile-
giarij. In præsenti ergo propriè tracta-
mus de abusu: nam quodammodo per
se confert ad amissionem priuilegij, vel
tòllendo eius fundamentum, vel secun-
dum quandam proportionem p&#x0153;næ ad
culpam, quia in his aliquis punitur, in
quibus deliquit. Propter alia verò de-
licta, quæ non continent abusum pri-
uilegij, puniri quidem potest aliquis
pro arbitrio legis, seu Principis, sicut
potest puniri in alijs bonis, tamen id ex-
traneum, & accidentarium est, & ideò
in præsenti non consideratur, sed di-
cere tantum possumus, posse interdum
priuilegium propter delictum amitti, si
lege statuatur, quæ spectanda erit, vt ex
verbis eius qualitas delicti, quod re-
quirit, & modus inferendi talem p&#x0153;-
nam colligatur. Vnde solet esse fre-
quens regula Iuristarum, priuilegium<marginalia>Regula Iu|ristarum.</marginalia>
non amitti propter delictum, nisi in ca-
sibus in iure expressis, vt videre licet
in Socino regula. 380. alias regula tri-<marginalia>Socin.</marginalia>
gesima prima. Videri etiam potest Ber-
nardus Diaz regula 592. exemplum esse<marginalia>Ber. Diaz</marginalia>
potest, quía Clericus exercens sodo-
miam priuatur in p&#x0153;nam priuilegio
clericali per Bullam Pij Quinti, & ordi-<marginalia>Pius V.</marginalia>
natus in minoribus, Sede vacante cum
dimissorijs illegitimè datìs à Capitulo,
priuatur priuilegio clericali in Conci-<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
lio Tridentino Sessione septima capite
10. de Reformat.</P>
<P>  Abusus autem priuilegij multiplex<marginalia>3.|Abususpri|uilegij mul|tiplex.</marginalia>
sub distíngui potest, vnus est quasi for-
malis in ipsomet actu priuilegij, in
quo priuilegium vsurpatur, tanquam
principium abusus, exercendo illum.
plus quam priuilegium concedit sem-
per enim hic abusus est per excessum,
nam si defectus sit in minori vsu, vel<marginalia>Abususpe|excessum.</marginalia>
in non vsu, vel in contrario vsu, non po-
test dici abusus priuilegij, quia vel nul-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1065.jpg/>
@@1@<SE1065>1058 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>lus est vsus prætextu priuilegij, vel non
est vsus peccaminosus, qui propriè dici-
tur abusus. Verum est tamen quòd vbi
quis obligatur priuilegio vti, si id non
faciat, quantum potest, & debet, dici po-
test priuilegio abuti, tamen ille abusus
magis pertinet ad nō vsum, vel contra-
rium vsum, de quibus satis dictum est.
Abusus, ergo de quo agimus per exces-
sum propriè cōmittitur, hic autem ex-
cessus vtendi priuilegio, amplius quam
ipsum cōcedat, per omnes fere circ&#x0169;stā-
tias humanorum actuum variari potest,
scilicet, vtendo priuilegio in tempore,
aut loco, aut circa materiam, vel perso-
nam non concessam; ac deniq&#x0301;; huc spe-
ctat omnis iniusta, seu irrationabilis ex
te&#x0303;sio priuilegij. Alius abusus dici potest<marginalia>Abusus oc|casionalis.</marginalia>
occasionalis, in quo priuilegi&#x0169; sc. habet
per mod&#x0169; obiecti per occasionem mo-
uentis, vt cum quis ex priuilegio sumìt
occasione&#x0303; delinquendi, vt cum exe&#x0303;ptus
inde sumit licentiam peccandi, vel infe-
rendi alteri iniuriam, non quia faciat
illā prætextu priuilegij (hoc enim per-
tinet ad priorem modum) sed quia spe
impunitionis ex priuilegio cōcepta li-
berius delinquit, vel certè, quia quo-
cumq&#x0301;ue alio modo ex priuilegio sumit<marginalia>3. Abusus.</marginalia>
peccandi occasionem. Tertio item mo-
do dicitur quis abuti priuilegio, quan-
do suis prauis moribus directe repug-
nat fini priuilegij, seu destruit fundame&#x0303;-
tum eius, sic beneficiatus priuilegiatus
vt sit absens propter studium, dicitur
abuti priuilegio, quando neglecto stu-
dio, alijs inutilibus actionibus occupa-
tur. Et ad hæc tria me&#x0303;bra videntur pos-
se reduci omnes priuilegior&#x0169; abusus.</P>
<P>  Dicendum ergo est, regulam positam<marginalia>4.|Regul apro|posita gene|ralis.</marginalia>
generaliter esse intelligendam de quo-
c&#x0169;q&#x0301;; abusu priuilegij, tum quia ita com-
muniter videtur à Doctoribus intelligi.
Tum etiā quia verba iuris sunt absolu-
ta, & nō debent à nobis limitari, c&#x0169; om-
nes illi excessus sint propriè abusus pri-
uilegij, & in illius iniuriā, vel concede&#x0303;-
tis cedāt. T&#x0169; maxime quia de omnibus
illis modis possunt in iure exe&#x0303;pla inue-
niri. Nam capita in regula allegata po-
tissimè loquuntur de primo abusu per
excessum, vte&#x0303;do potestate vltra limites
eius, vt est, vti potestate ordinādi coge&#x0303;-
do subdít&#x0169; vt ordinetur, de quo est ser-<marginalia>Cap. Vbi.</marginalia>
mo in d. c. Vbi. & similis abusus est nega-<-P>@@

<-P>re licentiā transeundi ad religone&#x0303; stri-
ctiore&#x0303; legitimè illā postulanti, de quo est<marginalia>Cap. Licet.</marginalia>
sermo in dicto c. Licet, & similis èst quæ-
libet indiscreta extensio priuilegij, de
qua loquuntur cap. 1. & 2. de Postul. Præ.
lat. & lati&#xA770; dict&#x0169; cap. Vt priuilegia. Et hnc<marginalia>C. vt priui-|leg.|C. Suggest&#x0169;</marginalia>
spectat decisio cap. Suggestum, de Decim.
vbi propter rerum mutatione&#x0303; censetur
moderand&#x0169; priuilegium, ne vsus, qui an
tea licebat, propter scandal&#x0169; transeat
in abusum. Et ad ide&#x0303; iuuat lex Qui sine. ff.
de Negot. gest. & optime lex 42. tit. 18.
partit. 3. vbi Gregor. Lop. Gloss. vlt. va-<marginalia>Greg. Lop.|Glossa.</marginalia>
ria exempla ponit eorum, qui prætextu
priuilegiorum aliqua faciunt, vel vltra
priuilegi&#x0169;, vel etiā contra illud, & alia
iura adducit. At vero cap. Cōtingit, aper-<marginalia>C. Cōtingit.</marginalia>
te loquitur de abusu occasionali, qui cō
mittitur, quādo occasione priuilegij su-
mitur licentia peccandi, & euadendi iu-
stas pęnas, & de eode&#x0303; fere abusu loqui{t$}
cap. vlt. de Vit. & honest. cler. Vbi cleri-
cus negociator priuatur i&#x0303;munitate à tri
butis sub certis cōditionibus. Et ad ide&#x0303;
reducitur dispositio cap. vlt. de Immun.
Ecclesia. vbi delinquens in Ecclesia, Ec-
clesiæ i&#x0303;munita te priuatur, consonat l.
Iudæos. C. de Iudæis. Deniq&#x0301;; in cap. Recolen<marginalia>C, Recolen|tes.</marginalia>
tes, sermo esse videtur de abusu contra
fine&#x0303;, & fundament&#x0169; priuilegij. Et ad ide&#x0303;
caput reuocantur canones, qui clericos
coniugatos laicè viuentes priuāt priui-<marginalia>C. Ex parte</marginalia>
legio clericali, vt cap. Ex parte, de Cleri.
coniug. & c. Vni. eod. in 6. & Trid. sess. 23.
cap. 6. de Reformat. & concordat l. Libe-
ra, ff. de Peculio. & lex Christianis. C. de Pa-
gan. Ratio verò omnium est, quia quili-<marginalia>Ratio.</marginalia>
bet ex dictis abusibus culpabilis est, &
priuilegio iniuriosus, & ideo priuatio
priuilegij merito illi correspondet, vel
in p&#x0153;nam proportionatā, vel alio simili
modo in sequen tibus explicando. Neq&#x0301;;
in hoc puncto alia difficultas occurrit.</P>
<P>  Circa secund&#x0169;, quę scilicet, amissio<marginalia>5.|Circa 2. du|bium.</marginalia>
priuilegij incurratur per abusum eius,
aduerto c&#x0169; proportione addita in præ-
cedenti capite, duplice&#x0303; esse posse priuì-
legij amissione&#x0303;, alterā radicale&#x0303;, vt sicdi-
cam, vt quādo ipsum ius vtendi etiā in
futur&#x0169; amittitur, siue priuilegi&#x0169; in tota
sua materia amittatur, siue in aliqua
parte illius, vtramq&#x0301;; enim amissionem
nunc voco radicalem, seu amissionem
simplìciter, alio modo intelligi potest
amitti priuilegium solum in præsenti,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1066.jpg/>
@@1@<SE1066>Cap. 36. Quando & quomodo amit. priuil per su&#x0169; abus&#x0169; 1059
<duolan 2><-P>nimirum, quoad actum illum, qui fit c&#x0169;
abu su priuilegij, quia scilicet, ratione
abusus perdit valorem, vel qualitatem,
quam ex influxu priuilegij, seu potesta-
tis habiturus esset, si esset legitim&#xA770; vsus.</P>
<P>  Dico ergo breuiter, aliquando amit-<marginalia>6.|Resp.</marginalia>
ti priuilegi&#x0169; priori modo, scilicet, quo-
ad ius ipsum, & omnem futurum vsum
prìuilegij, interdum adæquatè, & in to-
ta materia; iuterdum verò inadæquatè,
seu in parte materiæ, aliquando verò
amitti tantum quoad præsentane&#x0169; effe-
ctum. Prior pars sumitur ex dicto cap.
Priuilegium. 11. quæst. 3. Vbi aduerto, ad-<marginalia>C. Priuile-|gium.</marginalia>
di in regula posita particulam omnino,
scilicet, priuilegi&#x0169; omninò meretur, &c. Quæ
non ponitur in cap. Vbi, cum tamen ca-<marginalia>Cap. Vbi.</marginalia>
pita illa vnum esse, vel ex eodem origi-
nali sumpta esse censeantur. Nec etiam
in aliquo ex allegatis capitibus inuenio
illam particulam, Omnino, & ideò incer-
tum mihi est, an sit addita à Gratiano,
vel casu irrepserit in textum ex aliqua
interpretatione, seu scholio. Illa tamen
admissa, rectè per illam declaratur, ali-
quando propter abusum priuilegij me-
reri quempiam radicale&#x0303;, & totale&#x0303; amis-
sionem priuilegij. Quod etiam significa-
uit Augustin. serm. 247. de Temp. Iudicio<marginalia>Augustin.</marginalia>
legum iure obtenta dignitate deijcitur, qui pri-
uilegio sibi concesso abutitur. Dum enim di-
cit, deijci ab obtenta dignitate, satis demon-
strat integram, & absolutam priuilegij
priuationem. Quod autem non semper
hæc priuatio sit integra, satis osten dî-
tur in eodem capite, Vbi, & in capite, De
nunciaamus, 25. quæst. 2. vbi propter abu<marginalia>C. Denun-|ciamus.</marginalia>
sum priuilegij fit comminatio sub dis-
i&#x0169;ctione, Ordinationes tibi Rauenatis Eccle-
siæ, vel Æmiliensis noueris auferendas. Sæpe
etiam propter abusum, verbi gratia, in
priuilegio eligendi. priuatur quis pote-
state eligendi in futurum, non simpli-
citer, sed pro aliquo tempore, vel ali-
qua vice, vt in cap. Cum in cunctis. §. vlti.<marginalia>C. C&#x0169; in c&#x0169;|ctis.|C. C&#x0169; vuin|toniensis.</marginalia>
& cap. Cum Vuintoniensis, de Election. & in
capite primo, & secundo de Postulat.
Prælat. Et ratio est clara, quia non sem
per excessus est dignus æquali p&#x0153;na.
Vnde etiam fieri potest, vt tantum pri-
uetur quis priuilegio in illo actu, in quo
illo abutitur, quoad hoc, scilicet, vt
talis actus non valeat, vel vt cassari de-
beat non obstante priuilegio. Quod pro
bari potest facile ex supra dictis de le-<-P>@@

<-P>ge irritante, nam irritatio actus sæpe
est pęna illiusmet abusus, qui in illo actu
committitur; ita ergo esse potest in
præsenti. Sicut etiam propter abusum
ordinantis interdum suspenditur ordi-
natus, capite. Vel non est compos. de Tem-
por. ordinar. Et sic dicitur irrita or-<marginalia>C. Vel non|est.|C. Decerni|mus.</marginalia>
dinatio ordinantis alienum indebite,
capite primo 71. d. & similiter in capite
Decernimus. 16. quæstione septima. Et ra-
tio est, quia vel hæc potest aliquando
videri sufficiens p&#x0153;na, vel c&#x0169; illa pos-
sunt aliæ adiungi, absq&#x0301;ue maiori priui-
legij priuatione.</P>
<P>  Circa terti&#x0169; punctum de modo, quo<marginalia>7.|Circa ter-|ti&#x0169; dubi&#x0169;.|Duplex in|tellectus p&#x0303;|dicti dubij.</marginalia>
priuilegium perditur, aduertendum est,
dupliciter posse intelligi hanc amissio-
nem, vno modo ex natura rei, alio mo-
do ex iuris positiui dispositione. Prior
modus potest habere locum in cessatio-
ne priuilegij quoad valorem actus, qui<marginalia>Ex natura|rei vel iu-|ris disposi-|tione.</marginalia>
per abusum fit subvmbra, seu colore pri
uilegij. Quod tunc potest contingere,
quando quis vtitur priuilegio vltra vi-
res eius, vel extra materiam, vel casum,
in quo ipsum loquitur, vel quando actus
non fit sec&#x0169;dum formam in priuilegio
præscriptam; tunc enim actus fit sine le-
gitima potestate, & consequenter est
nullus, vel simpliciter, vel quoad id, in
quo excedit potestatem. Et hoc signi-
ficauit Syluester verb. Priuilegium. quęst.<marginalia>Syluest.</marginalia>
decima. dict. 3. argumento capite. Por-
ro, & capite, Recepimus. de Priuilegijs. Si-
quis autem rectè cōsideret, hæc non est
amissio priuilegij, quando talis defe-
ctus ex natura rei contingit, quia po-
tius hic defectus sequitur ex carentia
priuilegij quoad talem casum, quam sit
causa illius, potest etiam habere locum
iste primus modus amittendipriuilegi&#x0169;
ex natura rei. si per abusum tollatur fun
damentum priuilegij, vt in illo exemplo
de beneficiato habente priuilegium vt
in absentia causa studij faciat fructus
suos, nam si nihil studeat, re vera non fa-
ciat fructus suos, & satis probabiliter<marginalia>Perez.</marginalia>
dixit Perez lib. 1. Ordina. Reg. tit. 2. l. 8.
quia seruitium Ecclesiæ commutatum
est in studium, & ita fructus dantur
ratione studij, ideoq&#x0301;ue, qui abest ti-
tulo studij, & non studeat, ita abuti-
tur priuilegio, vt fundame&#x0303;t&#x0169; priuilegij
auferat, & contra intentio nem conce-
dentis faciat, & acceptationem stipen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1067.jpg/>
@@1@<SE1067>1060 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>dij sine labore, seu seruitio iniustam
reddat, ac proinde ipso facto, & ex na-
tura rei priuatur fructu priuilegij. Et
similis decisio, vel potius declaratio
in simili casu sumiturex lege, Generaliter,
Codice de Episcop. & Cleric. & capite
Generalitter. 16. quæstione prima. Idemq&#x0301;;<marginalia>C. generali-|ter.</marginalia>
erit quoties ex priuilegio constiterit,
priuilegium omnino concedi propter
talem actionem. Tunc autem in simili-
bus casibus (quod notandum est) non
amittiturpriuilegium in radice, vel pro
tempore futuro, si abusus eius tollatur,
quia hoc ex natura rei non sequitur, vt
per se constat, nec in iure statutum est,
vt supponimus. Aliquando vero potest
per abusum fieri, vt cesset omnino cau-
sa priuilegij adæquata illi secundum se
& simpliciter spectato, & tunc cessabit
etiam priuilegium, non formaliter ra-
tione abusus: nam idem esset, si absq&#x0301;ue
abusu causa cessasset, sed immediatè
propter cessationem causæ, & ideò tunc
seruandę sunt regulę, suprà datæ de mo-
do de si nendi priuilegij causa cessante.</P>
<P>  Alter modus perdendi priuilegium<marginalia>8.|2. Modus|de iuris dis|positiōe qui|freque&#x0303;tior|est.</marginalia>
propter abusum est ex iuris dispositio-
ne, & hic est frequentior, & insinua-
tur in verbis ipsis regulæ propositæ;
Priuilegium meretur amittere qui, &c. Nam
licet meritum hoc ex natura rei insit
tali abusui, nihilominus ipsa amissio
non intrinsecè sequitur nisi ab alio in-
feratur. Est enim quædam p&#x0153;na illius
mali meriti, & ideò dicimus fieri ex iu-
ris dispositione, sub quo includimus,
& sententiam iudicis, vel actionem su-
perioris, quæ secundum ius esse debet,
& dispositionem ipsiusmet priuilegij, in
quo interd&#x0169; additur clausula, vt propter
talem, vel talem abusum perdatur. At-
q&#x0301;ue hinc fit, cum hæc amissio sit p&#x0153;-
nalis, attendenda esse verba legis, vel
rescripti ad iudicandum, an per talem
abusum amittatur ipso facto priuile-
gium, vel solum veniat quis priuilegio
priuandus, vel omnino, vel ex parte.
Nam si verba non contineant satis ex-
pressè fententiam ipso iure latam, non
amittitur ipso facto iuxta regulam le-
gis p&#x0153;nalis, & legis irritantis. Et si ci-
tata verba regulæ præcise spectentur,
effectus hic non sequitur ipso facto,
quia solum dicit, Meretur amittere; at
qui meretur, non statim habet quod<-P>@@

<-P>meretur. Idemq&#x0301;ue erit etiam si lex di-
cat, Priuetur, vel careat priuilegio, & à for-
tiori si dicat, propter abusum posse au-
ferri, aut reuocari, vt in capite primo
de Postulatio. Prælat. & in capite Vt pri-<marginalia>C. Vt prile-|gia.|C. C&#x0169; in c&#x0169;-|ctis.</marginalia>
uilegia, de Priuileg. At si dixerit, noue-
rint se priuatos, ipsofacto incurretur, vt
capite. Cum in cunctis. §. vltimo de Ele-
ctio. & idem significatur in capite sec&#x0169;-
do de Postulat. Pręlat. Et hoc modo ait
Glossa in capite vltimo de Vita, & ho-<marginalia>Glossa.</marginalia>
nestate Cleric. verb. Cum facto, ibi amit-
ti priuilegium ipso facto. Quod licèt<marginalia>Quid sit ab|ijcere ipso|facto, quid|priuari ipso|facto.</marginalia>
in se verum sit, vt dixi, non recte ex
illo textu colligitur, in quo dicitur,
Cum facto priuilegium abijciant clericale: nam
aliud est abijcere facto, aliud amittere
ipso facto, qui enim per prauum vsum
meretur priuari priuilegio, dici potest
suo facto abijcere priuilegium, etiam si
non priuetur illo ipso facto. Quamuis
dici possit in casu illius textus priuile-
gium àmitti, non tantum per modum
p&#x0153;næ, sed quia per illum abusum, quo
Clericus se ímmiscet negotiationibus
secularibus, tollitur fundamentum pri-
uilegij exemptionis à soluendis aliqui-
bus tributis. Et in hoc sensu dixit Glos-<marginalia>Glossa.</marginalia>
sa in cap. Recolentes, de Statu Monacho-
rum, verb. Communi iure. In eo casu sic
abuten tem priuilegio tacite renuncia-<marginalia>Anchar.|Felin.</marginalia>
re illi. Idemq&#x0301;ue in simili dixit Ancharra
nus, cons. 104. quem refert, & sequitur
Felinus in capite, Cum accessissent, de Cō-
stitut. numero 28. Nihilominus in his,<marginalia>Quando sit|necessaria|sente&#x0303;tia Iu|dicis.</marginalia>
& similibus casibus, censeo, ordinariè
necessariam esse sententiam saltem de-
claratoriam criminis, quando priua
tio fuerit p&#x0153;nalis, iuxta doctrinam
datam de lege p&#x0153;nali. In alijs verò ca-
sibus, quando abusus tollit fundamen-
tum priuilegij, si res sit certa, & cla-
ra, non erit necessaria alia declara-
tio, tamen in casu dubio poterit expe-
ctari.</P>
<Z>CAPVT XXXVII.
An priuilegium semel concessum reuo-
cari possit à concedente, vel
ab aliquo alio?</Z>
<P><INI3>H</INI3>Ic est vltimus modus perde&#x0303;di pri-<marginalia>1.|Reuocatio,|seu abroga|tio priuile-|gij.</marginalia>
uilegium, quem diximus, propriè
esse per actionem extrinsecè age&#x0303;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1068.jpg/>
@@1@<SE1068>C. 37. An priuilegi&#x0169; cōceß&#x0169; possit re&#x0169;ocari à cōcede&#x0303;te. &c. 1061
<duolan 2><-P>tis, à quo est reuocatio, seu abrogatio
priuilegij in quo propter specialem dif-
ficultatem prius necesse est de potesta-
te dicere, & postea dicemus de actu. Est
ergo peculiare dubium, an possit priui-
legium reuocari. Et ratio dubitādi est,
quia si posset, maxime à concedente; sed
ab illo non potest ergo. Probo minore&#x0303;,
quia donatio semel facta non potest re-
uocari à donante, sed priuilegij conces-
sio est quædam donatio; ergo reuocari
non potest. In contrarium verò est con-
suetudo recepta, videmus enim quoti-
diè reuocari priuilegia per leges Ponti-
ficias, conciliares, & Regias.</P>
<P>  In hoc puncto in primis distinguunt<marginalia>2.|Distinctio|præmitten-|da.|Prima as-|sertio.|Priuilegi&#x0169;|con cessum|& accepta|tum à non|subdito ir-|reuocabile.|Innoc.|Theodos.|Deci.|Hostiens.|Aluar. Pe|lag.|Dried.|Matiens.|Glossa.|Anton. Ga|bri.</marginalia>
Doctores inter priuilegia concessa non
subdito, vel concessa subdito, & de illis
duas assertiones constituunt. Prima est,
Priuilegium concessum non subdito, &
ab eo acceptatum, irreuocabile est à
concedente. Ita docent cōmuniter iu-
ris canonici interpretes in cap. Nouit.
de Iudic. Innoc. ver. Theodosius, Panormi.
num. 23. & sequentibus, vbi alios refert
Decius num. 14. & Felin. num. 8. ac 10.
Idem in cap. 1. de Constit. num. 19. ver.
Alius casus est, quando lex, &c. in cap. 1. de
Probat. num. 2. plurìma referendo. Ide&#x0303;
Hostiensis in Summa, titul. de Immunit.
Ecclesiastic. §. Sed nec ille, Aluar. Pelag. de
Planct. Ecclesię. lib. 1. cap. 44. circa fi-
ne&#x0303;, Dried. libro primo de liberta. Chri-
stiana cap. 9. Matienz. lib. 5. Recopilat.
titulo 10. l. 7. Glossa prima, num. 4. &
plures refert Anton. Gabr. libro tertio,
tit. de Iur. quæsit. non tollendo, conclu.
6. num. 20. Ratio autem communis est,
quia priuilegium concessum non subdi-
to, & ab eo acceptatum transit in con-
tractum; ergo non potest reuocari. Pro
batur consequentia, quia nullus prin-
ceps habet ius priuandi non subditum
rebus suis, & legitimè acquisitis, vnde-
cumq&#x0301;ue ad illum peruenerint; & ideò
licet aliquis illas receperit à Principe
non suo, postea perinde manet in illis nō
subditus, ac si aliunde illas obtinuisset.
Et hęc ratio probat non solum de Prin-
cipe respectu superioris, vt est Rex res-
pectu Papæ, nec solum respectu æqua-
lis, vt est Rex respectu alterius Regis,
vel cuiuscumq&#x0301;; non recognoscentis su-
periorem in temporalibus (nam in hoc
solum consideratur æqualitas) sed etiā<-P>@@

<-P>de Principe supremo respectu alterius
si bi non subditi, etiam si alium superio-
rem habeat in temporalibus: nam hoc
accidentarium est, & impertinens, ad
prędictam rationem, ob quam tale pri-
uilegigium irreuocabile est.</P>
<P>  Dices; hoc ad summum procedere de<marginalia>3.|In quo sen|su sit reuo-|cabile.</marginalia>
ipsomet concedente, nō verò de succes-
soribus eius, quia ipsi non contraxer&#x0169;t,
nec tenentur seruare pacta suorum præ
decessorum. Respōdeo imò maximè te-
neri ad seruanda pacta, & cōuentiones
iustas; tum quia post pactum consuma-
tum ius est simpliciter, acquisitum ei,
cui priuilegi&#x0169; concessum est, & ita æquè
procedit ratio facta in successore, ac in
ipso concedente, tum quia neq&#x0301;ue suc-
cessor potest priuare nō subditum iure
suo, tum etiam, quia alias nulla pacta
cum Principibus supremis esse possent
firma, & perpetua, quod est contra ius
gentium, & contra rectam gubernatio-
nem, & pacem generis humani. Quæ ra-
tio non minus procedit in alienatione
iurisdictionis per priuilegium dat&#x0169; non
subdito, quam in alijs materijs, etiam si
Felin. & alij circa iurisdictionem hoc li-
mitent. Est tamen circa hæc priuilegia
generalìter spectandum, an res conces-
sa per priuilegium non subdito talis sit,
vt potuerit à Principe alienari, & di-
uidi, non solum à persona sua, sed etiam
à Corona, seu Sede sua, nam tunc irre-
uocabile manet priuilegium respectu
successorum, quia supponîmus esse ab-
solutè, & simpliciter concessum; tunc
enim procedit ratio facta. At verò si
priuilegium datum esset de re notabili-
ter præiudicante successori, & sede, seu
Coronæ eius, ita vt ab eo non possit si-
militer alienari, tunc verum est, pruile-
gium esse reuocabile, quia non est de
se perpetuum, nec omnino absolutum,
sed habet conditionem inclusam, si suc-
cessor consenserit, vel saltem non re-
uocauerit. Atq&#x0301;ue eadem ratione in-
telligenda est assertio rebus in eodem
statu manentibus, id est, non facta ran-
ta rerum mutatione, vt priuilegium
vergat in notabile detrimentum Regis,
vel Regni sui, ita vt si à principio detri-
mentum illud interuenisset, priuile-
gium iudicaretur, iniustum, & ini-
quum; tunc enim etiam poterit prin-
ceps non seruare priuilegium, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1069.jpg/>
@@1@<SE1069>1062 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>conditio, vel limitatio illa ex natura rei
intelligitur inclusa in prima cōcessio-
ne, quapropter illa cessāte, cessat obli-
gatio seruandi priuilegi&#x0169;. Ideoq&#x0301;; illa nō
tam erit reuocatio, quam declaratio,
quod prima concessio nō fuerit ad ill&#x0169;
euentum extensa, & in hoc includuntur
varię limitationes, quas Iuristæ allegati
adhibent prædictæ regulæ, & modo prę-
dictæ intelligendæ</P>
<P>  Secunda assertio est, Priuilegi&#x0169; con-<marginalia>4.|Priuilegi&#x0169;|concessum|subdito re-|uocabilce&#x0303;.|Glossa.</marginalia>
cessum subdito reuocabile esse à conce-
dente. Ita tradunt Doctores allegati, &
pręterea Glos. in c. Decet, de Regul. iur.
in 6. vbi allegat multa iura canonica,
quæ in praxi hoc ostendunt, & alia alle-
gat Glossa in Clement. Dudum, de Sepult.
verb. Instante. Ide&#x0303; docet Abb. lib. 2. cons.<marginalia>Abb.|Bald.|Paul. Cast.</marginalia>
3. n. 10. q. 19. Bald. in l. Qui se Patri, C. vn-
de liberi. Paul. Castrens. in. 1. volum. con-
silior. in 229. n. 4. & in 317. n. 3. & plures
refert Anton. Gabr. suprà dicta concl.
7. à principio. Quia verò assertio ita ge-
neratim posita variè limitatur à prædi-
ctis auctoribus, & quia in hac generali-
tate, & cōfusione non potest propria, &
accōmodata ratione probari, ideò erit
operępretium, singula ferè eius verba
subdistinguere, & declarare.</P>
<P>  Priuilegi&#x0169; ergo in primis distinguen-<marginalia>5.|Priuilegi&#x0169;|per contra|ct&#x0169; onero-|sum, seu lu|cratiu&#x0169;: &|priuilegi&#x0169;|gratuitum.|In quo sen-|su proce-|dit doctri-|na tradita.|Ant. Gab.</marginalia>
d&#x0169; est in illud, quod datur per cōtract&#x0169;
onerosum, seu lucratiuum, & illud, quod
gratis conceditur. Cōclusio enim per se
loquendo nō procedit in priuilegio da-
to per cōtractum lucratiu&#x0169;, quia Prin-
ceps tenetur seruare pacta etiā c&#x0169; sub-
ditis facta, quia hæc obligatio nascitur
ex naturali iustitia, quę etiā Principem
obligat, vt est per se clarum, Multaq&#x0301;; de
hoc puncto congerit Anton. Gabr. supra
concl. 5. & 6. Dico aute&#x0303; per se loquendo,
quia in casu raro, in quoposset Princeps
priuare subditum proprijs rebus suis.
etiā poterît reuocare priuilegi&#x0169;, nō ob-
stante contractu, quia eade&#x0303; est, vel ma-
ior ratio, vt cōstat. Ita tñ (vt suprà in fi-
mili dixi) magis est declaratio, quā re-
uocàtio, quia à principio intelligitur il-
la cōditio in priuilegio inclusa, etiam si
per mod&#x0169; cōtractus concessum sit, quia
etiā alia bona subditor&#x0169;, intelliguntur
esse hoc modo, & pro talib&#xA770; casibus sub-
iecta dispositioni Princìpis. Addendum
verò est, in tali casu debere Principem
recōpensatione&#x0303; facere subdito de priui<-P>@@

<-P>legio ablato quatenus cōmodè possit.
Ratio est, quia licèt Princeps possit re-
scindere priore&#x0303; cōtractum propter ne-
cessitate&#x0303; publicam, vel aliam vrgentem
causam, non tamen potest iustè omnino
priuare subditum re sua sine vlla recō-
pensatione, & c&#x0169; hoc necessarium non
sit ad cōmune bon&#x0169;, & subditus non te-
neatur gratis cedere iuri suo, quādo po-
test ei recōpensatio fieri, cum princeps
non sit absolutus dñs rerum subditi, vt
egregiè dicitur in l. 2. tit. 20. partit. 2.
leg&#x0169; Hispaniæ. Ex qua lege optime hęc
veritas cōfirma{t$}, & ex l. 31. tit. 18. part.
3. & Gregor. Lop. vtroq&#x0301;; loco. Et trad&#x0169;t<marginalia>Greg. Lop.|Paul. Cast.</marginalia>
Paul. Castrens. lib. 1. cons. 229. in fine, &
Matienz. suprà. n. 13.</P>
<P>  Deniq&#x0301;; addunt ferè ōnes cōmuniter,<marginalia>6.|Priuilegi&#x0169;|remunera-|tiuum irre|uocabile.|Felin.|Abb.|Bart.|Alex.|Oldrad.|Tira quel.</marginalia>
priuilegium remuneratíuum reduci ad
illud, quod per viā cōtractus obtinetur,
& ideò esse ęquè irreuocabile. Felin. su-
prà n. 12. & Abb. d. cons. 3. versus finem,
& in c. Peruenit. de Immunit. Ecclesiast.
n. 24. Bart. in l. Qui semel. ff. de Decret. ab
ordin. faci. in l. 1. C. de His, quę spōte. &c.
lib. 10. Alex. lib. 2. cons. 216. in princ. &
Oldrad. cons. 266. num. 7. & latè Tiraq.
in l. Si vnquam, verb. Donatione largitur. n. 13
Et ratio est, quia renunciatio continet
vniuersalem contractum, nam quod in
renunciatione&#x0303; datur, non censetur gra-
tis darì. Item quod datur cum onere, &
obligatione in futurum, reuocari nō po
test, impleta conditione; ergo idem est,
quādo aliquid datur in remuneratione&#x0303;
præteriti laboris. Estq&#x0301;ue hæc pars lon-
ge certior, quādo remuneratio est ex
debito iustitię; quando vero est tantum
ex gratitudine, potest pati dubitatione&#x0303;,<marginalia>Archid.|Felin.</marginalia>
vt ex Archid. notauit Felin. dicto cap.
Nouit, numero octauo in fine. Quia sola
ratio gratitudinis non sufficit ad pro-
prium, & rigorosum contractum, Quæ
ratio recte probat, non esse tam irre-
uocabile priuilegium datum ex grati-
tudine, sicut ex iustitia, quia fortius
est iustitiæ vinculum. vnde in casu ne-
cessitatis, ac cæteris paribus, potius
esset reuocandum priuilegium datum
ex antidorali obligarione, quam da-
tum ex commutatiua iustitia. Et si ex
causa reuocetur, forte non erit debi-
ta ex iustitia recompensatio, sed tan-
tum ex gratitudine sicut fuit prior re-
muneratio. Nihilominus tamen priui-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1070.jpg/>
@@1@<SE1070>C. 37. An priuilegi&#x0169; cōceß&#x0169; possit reuocari à cōcede&#x0303;te, &c. 1063
<duolan 2><-P>legium remuneratiuum est per se irre-
uocabile, quia ipsa ratio remuneratio-
nis hoc includit, idemq&#x0301;; postulat ratio
gratitudinis, nisi remuneratio excessi-
ua sit, vt in superioribus etiam est tact&#x0169;.</P>
<P>  Superest dicendum de priuilegio gra<marginalia>7.|Priuilegi&#x0169;|gratuitum|duplex.</marginalia>
tis omninò subdito concesso. De quo vl-
terius subdistinguend&#x0169; est. Nam quod-
dam consistit in absolutá donatione c&#x0169;
translatione dominij alicuius rei, vel
iuris, vt cum conceditur castrum, vel
ius vectigalium, aut alterius tributi, aut
seruitutis. Aliud verò est priuilegium
consistens tantùm in facultate, vel lice&#x0303;-
tia operandi aliquid præter commune
ius. Secunda igitur assertio posita non
intelligitur procedere absolutè in prio<marginalia>2. cōclusio|in quo sen-|su &#xA753;cedat.|Panorm.|Deci.|Archid.|Felin.|Ant. Gab.</marginalia>
ri genere priuilegiorum, nam illa etiam
irreuocabilia esse censentur, per se lo-
quendo, & sine legitima causa. Ita doce&#x0303;t
Panormit. Deci. Archid. Felin. & alij in
dicto cap. Nouit. & alij, quos refert An-
ton. Gabr. dicta conclu. 7. n. 3. & 5. Ra-
tio verò est, quia non potest Princeps
suo arbitrio, & voluntate rem à subdito
tollere, cuius verum dominium habet,
seu ius in eam acquisitum, vt latè per
Anton. Gabr. suprà concl. 1. quia etiam
Princeps tenetur iustitiam seruare, vt
non auferat rem inuito domino ratio-
nabiliter. Et eadem ratione non potest
Princeps suo arbitrio reuocare dona-
tionem subdito factam, per quam in il-
lum dominium transtulit, aliàs non fuis-
set donatio, sed commodatio, vel con-
cessio precario, certum est autem posse
verè donare, & transferre dominium in
subditum; ergo facta donatione, succe-
dit prædicta obligatio naturalis iusti-
tiæ; ergo idem in priuilegio, quando res
per illud concessa in verum dominium
subditi transiuit.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ita hæc pars ferè habet eande&#x0303;<marginalia>8.|Donatio est|quidam cō|tractus.</marginalia>
rationem, quàm præcedens, quia etiam
donatio est quidā contractus, qui post-
quam consummatus est, obligat iure ge&#x0303;
tium, & naturali ad non violandum ill&#x0169;.
Vnde declarationes adhibitæ in pręce-
denti puncto, in hoc etiā locum habent.
Quia non solum in concedente, sed etiā
in successore hæc assertio locum habet,
quia de illo procedit eadem ratio, sal-
te&#x0303; ratione dominij acquisiti à subdito.
Oportet autem supponere, potuisse an-
tecessorem absolutam donationem, &<-P>@@

<-P>perpetuam talis rei facere, vt suprà de-<marginalia>Limitatio|quorundā|doctor&#x0169; nō|multum ne|cessari{a}.</marginalia>
claratum est. Et hac obseruatione ad-
hibita, non videtur multum necessaria
limitatio, quam frequenter adhibent ci
tati Doctores, scilicet, vt assertio non
procedat in concessione iurisdictionis
per priuilegium. Nam si iurisdictio ab-
solutè donari potest gratis, sicut per feu
dum, vel alium similem contractum po-
test transferri, non erit admittenda ex-
ceptio quoad illum gradum, & modum
in quo iurisdictio potest alienari. Si ve-
rò sit sermo de suprema iurisdictione,
quam à se non potest abdicare Princeps
respectu subditi. Sic verum est, quod
per limitationem intenditur; illa verò
non est propria limitatio, quia illa non
est donatio, sed commissio tantùm, seu
delegatio iurisdictionis, quę semper re-
uocari potest.</P>
<P>  Deniq&#x0301;; per hanc assertionem non ex-<marginalia>9.|Ex caus{a}|legitim{a}|priuilegi&#x0169;|reuocaripo|test.</marginalia>
cluditur, quin ex legitima. causa possit
Princeps tale priuilegium reuocare, si-
cut etiam ex causa potest priuare sub-
ditum iure acquisito, vel rei alicuius
dominio. Oportet tamen, vt talis causa
ad commune bonum pertineat, & mo-
raliter necessaria sit, similis ergo in præ
senti requiritur. Probabile autem mihi
est, in reuocatione huius priuilegij gra
tuiti ex causa legitima, non esse necessa-
riam recompensationem, & quoad hoc
firmius esse priuilegium ex contractu
oneroso comparatum, quam gratis re-
ceptum. Quia in oneroso obligat ad re-
compensatione&#x0303; res ipsa recepta à Prin-
cipe propter priuilegium; in gratuito
verò solum potest obligare donatio, &
voluntas Principis, verisimile aute&#x0303; est,
cum Princeps gratis donat priuilegi&#x0169;,
non se obligare ad non reuocand&#x0169;, etiā
ex legitima causa, sine recompensatio-
ne, quia si talis causa in principio exti-
tisset, nec donasset, nec rem aliam loco
illius daret, quia non est hoc intrinsec&#x0169;
liberali donationi, sicut esse videtur cō
tractui includenti commutationem rei
ad rem, vel ad labore&#x0303;, cum aliqua æqua-
lìtate, & ideo in hoc non videntur ser-
uare similitudinem, sicut in cæteris ser-
uant. Et hoc videtur sensisse Deci. in di-
cto cap. Nouit, n. 7. verb. Quartò fallit, vbi<marginalia>Decius.</marginalia>
alios refert, & exponit.</P>
<P>  Secunda igitur assertio superius po-<marginalia>10.</marginalia>
sita simpliciter procedit in priuilegio<-P></duolan 2>

0@@0@<filename:W0012-1071.jpg/>
@@1@<SE1071>1064 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>gratuito, manente in pura ratione pri-<marginalia>Priuilegi&#x0169;|gratuitum,|quomodò|reuocari|potest.</marginalia>
uilegij, id est, facultatis, & licentiæ præ-
ter, vel contra communeius; nam hoc
potest à concedente reuocari omninò
liberè, & sine causa, saltem cogente, aut
necessitatem inducente. Ita explicant
omnes auctores citati, quos latè con-
gerit, & ita etiam explicat Ant. Aug. di-<marginalia>Ant. Aug.</marginalia>
cto cap. 7. n. 1. Et in hoc sensu probant
assertionem consuetudo, & omnia iura
allegata in dictis Glossis. Ratio verò<marginalia>Gloss.</marginalia>
est, quia hoc priuilegium non transit in
dominium subditi, & ita semper pendet
ex voluntate Principis; per illam ergo
potest reuocari. Ite&#x0303; quia licèt superior
auferat præceptum, potest iterum illud
ponere, sicut è conuerso potest auferre
pręceptum, quod antea posuit; ergo ea-
dem ratione potest liberè reuocare hu-
iusmodi priuilegium, quia hæc reuoca-
tio nihil aliud est, quàm iterata imposi-
tio virtualis præcepti prius sublati, vel
virtualis prohibitio eius, quod antea
concedebatur. Vnde hoc modo potest
etiam Papa reuocare dispensationem,<marginalia>Papa non|potest dispe&#x0303;|sationem in|voto, reuo|care.</marginalia>
v. g. in matrimonio, priusquam matri-
monium fiat, quia potest impediment&#x0169;
sublatum restituere, non potest autem
reuocare dispensationem factam in vo-
to, quia non potest vinculum voti repa-
rare, aut præcipere. Dices; si priuilegi&#x0169;
hoc fuit legitimè datum, contra ratio-
nem videri, illud reuocare sine causa,
idemq&#x0301;ue est de dispensatione; ergo non
potest absolutè dici, posse reuocari sine
causa. Respondeo; dupliciter intelligi
valet illud, posse, primo ita vt reuocatio
valida fiat, & hoc est præcipuè intent&#x0169;,
& conuincitur rationibus factis; & quia
talis reuocatio non continet iniuriam,
saltem contra commutatiuam iustitiā,
& ita in hoc potissimum consistit diffe-
rentia inter hoc punctum, & pręceden-
tia. Secundò potest intelligi, vt etiam
licitè fiat, & sic necessaria quidem est
aliqua honesta causa, vt reuocatio de-
center fiat, quia non decet Principem
reuocare priuilegium à se concessum,
nulla noua insurgente causa, argumen-
to cap. Decet, de Regul. iur. in 6. & signifi-<marginalia>C. Decet.|C. Sugge-|stum.</marginalia>
catur in cap. Suggestum, de Decim. Vnde
si Princeps id faciat, actus profecto nō
erit vndiq&#x0301;ue honestus, quia indecenter
operari aliqua culpa esse videtur, salte&#x0303;
venialis. Ex hoc verò solo capite nun-<-P>@@

<-P>quam erit mortalis, secus verò esse po-
test ratione scandali, aut odij, vel gra-
uis nocumenti proximi, quod licèt in-
iustè non inferatur, contra charitatem
non vitatur, c&#x0169; facilè possit: in his enim
casibus poterit esse culpa læthalis, ex-
tra illos verò ad summum erit venialis,
& si quælibet ratio honesta intercedat,
& intendatur, nullum erit peccatum.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ex his satis declarata est asser-<marginalia>11.|Circa con-|cedente&#x0303; no|tandum.</marginalia>
tio quoad illos duos terminos, de priui-
legio, reuocabili. Circa vltimam verò de
Concedente, adnotandum in primis est, de-
signari concedentem ad excludendum
omnem inferiorem, quia non potest in-
ferior voluntatem superioris, vel decre
tum eius reuocare, vt per se notum vi-
detur, licet Ioan. Faber. aliter sentiat,<marginalia>Ioā. Faber.|Ant. Gab.</marginalia>
de quo vide Anton. Gabr. dicta conclu.
7. n. 8. Deinde aduerto, sub illo compre-
hendi successorem, vt latè notat Afflict.
decis. 392. quia succedit in æquali po-
testate, imò moraliter est vna, & eadem,
neq&#x0301;ue in ea potest persona præcedens
succedenti præiudicare. Item est cert&#x0169;,
hoc maximè habere locum in concede&#x0303;-
te habe&#x0303;te supremam potestatem in suo
ordine, vt est Papa, vel Rex, &c. De infe-
rioribus verò habentibus superiorem,
dubitari in primis potest, an ipsemet cō<marginalia>Dubium.</marginalia>
cedens possit reuocare sine causa pri-
uilegium à se concessum. Aliqui enim
negant, limitando in hoc conclusione&#x0303;,
vt procedat in non recognoscentibus
superiorem, non aute&#x0303; in alijs. Ita Ioan.
Faber. in l. Iussio. C. de Iudic. Ruin. cons.
230. n. 9. vol. 1. quos refert, & sequitur
Anton. Gabr. suprà n. 9.</P>
<P>  Hi verò auctores nullam rationem,<marginalia>12.|Regulaprę|dicta gene|raliter de-|fendenda.</marginalia>
aut fundamentum afferunt suæ senten-
tiæ, neq&#x0301;ue ego illud reperio, nec ratio-
ne&#x0303; differentiæ, si cum proportione fiat
comparatio. Et ideo dico regulam da-
tam, vt pofita est de tali priuilegio, & in-
tra illius limites sistendo, locum habe-
re in quolibet concedente, etiam si su-
premus Princeps non sit, d&#x0169;modò pro-
portio seruetur. Probatur quia Præla-
tus, vel Princeps superior solum potest
concedere priuilegium in re, quæ à sua
potestate, & voluntate pendeat, & non
deroget iuri superioris, sed ad summ&#x0169;
solis legibus ipsiusmet inferioris con-
cedentis, vt in superioribus ostensum
est; ergo potest reuocare priuilegium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1072.jpg/>
@@1@<SE1072>Cap. 37. An priuilegi&#x0169; conceß&#x0169; possit reuocarià cōcede&#x0303;te. 1065
<duolan 2><-P>suo arbitrio, sicut illud concedere po-
test sua voluntate.</P>
<P>  Probatur consequentia, quia ratio-<marginalia>13.</marginalia>
nes factæ de supremo Principe c&#x0169; pro-
portione procedunt, quia tale priuile-
gium etiam pendet ex voluntate conce
dentis, & quia ille potest iterum ponere
præceptum, vel prohibitionem, quę ab-
stulit; nam illius subsunt potestati. Dixi
autem intra limites illius sistendo, quia tra-
ctamus de priuilegio merè gratuito, &
qui non transit in contractum, vel do-
nationem transferentem dominium in
alterum; nam hoc cum sit irreuocabile
à Principe supremo, multo magis erit
ab inferiori. Imò in casu, in quo potest
reuocari à supremo, sæpius non poterit
ab inferiori, quia non habet tantam po-
testatem inferior Princeps ad tollend&#x0169;
dominium, vel ius acquisitum subdito
quantam habet supremus in casu publi-
cæ necessitatis. Posui etiam eade&#x0303; ver-
ba, vt sistamus in puro priuilegio infe-
rioris: nam si illud sit confirmatum à su
periori ratione confirmationis, & iux-
ta modum eius poterit fieri irreuoca-
bile ab inferiori, vt cum Hostien. tradit<marginalia>Syluest.</marginalia>
Syluest. verb. Priuilegium. q. 10. intellige&#x0303;-
dum est autem iuxta superius dicta de
lege lib. 6. cap. 18. Deniq&#x0301;ue dixi, Seruata
proportione, vt comparatio fiat inter pri-
uilegia vnicuique propria, nam si com-
mutentur, erit dissimilitudo, vt statim
explicabo.</P>
<P>  Obijci enim potest, quia inferior Prę<marginalia>14.|Obiectio.</marginalia>
latus non semper potest reuocare sine
causa dispensationem à se datam, licet
Papa semper id possit; ergo idem discri
men quoad priuilegia constituend&#x0169; est.
Conseque&#x0303;tia patet à paritate rationis.
Antecedens verò quoad posteriore&#x0303; par
tem de Papa tanquam certum supponi-
tur, quoad alteram verò de inferiori
Prælato sumitur ex Gloss. in cap. Cum ex
eo, de Elect. in 6. verb. Septennium, dicen-
te, non posse Episcopum reuocare lice&#x0303;-
tiam datam parocho sibi subdito ad nō
residendum, vel sacerdotij ordinem dif
ferendum per septennium. Quam Glos-<marginalia>Gloßa.|Archid.|Domiu.|Franc.|Roman.|Respon.</marginalia>
sam ibi sequuntur Archidic. Domin. &
Franc. & Roman. singul. 517. Respōdeo,
differentiam esse inter dispensationem,
& priuilegium inferioris, quia inferior
solum potest concedere priuilegi&#x0169; iuri
suo derogans, dispensare autem non so-<-P>@@

<-P>lum potest in iure suo, sed etiam sæpe in
iure superioris. Si ergo antecedens in-
telligatur de dispensatione inferioris
in iure proprio, falsum est, nam potest
ab illo sine causa reuocari, & quia hæc
dispensatio seruat proportione&#x0303; ad pri-
uilegium, inde potest retorqueri ar-
gumentum, quia sicut hæc dispensatio
reuocari potest, ita & priuilegium. Si
verò sit sermo de dispensatione in lege
superioris, probabile quidem est ante-
cedens, tamen illo dato, negatur conse-
quentia, quia inferior non concedit pri
uilegium contra legem superioris, & ita
non seruatur proportio, nec compara-
tio. Et ratio assignari potest, quia dispe&#x0303;
satio data ab inferiori in lege superio-
ris, non ita pendet ex arbitrio ipsius in-
ferioris, sicut dispensatio in lege pro-
pria, & idem est de priuilegio; tum quia
per dispensationem in lege superioris
tollitur illa lex respectu dispensati, &
non potest inferior legem superioris se-
mel ablatam iterum ponere, sicut po-
test facere in propria; tum etiam quia
inferior non dispensat in lege superio-
ris, nisi ex tacita, vel expressa conces-
sione superioris, quæ concessio fortè
facta est ad dispensandum non ad reuo-
candam dispensationem, & ideò semel
facta non videtur ita pendere ex volun-
tate illius, sicut pendet dispensatio, aut
priuilegium circa propriam legem.</P>
<P>  Addo verò, satis probabile esse, posse<marginalia>15.|De potesta|te inferio-|ris ad reuo|cand&#x0169; pri-|uilegi&#x0169; vel|dispensatio|nem in le-|ge superio-|ris.</marginalia>
inferiorem reuocare suam dispensatio-
nem datam in lege superioris, ita vt sit
valida reuocatio facta etiam sine cau-
sa, licèt non bene fiat. Quia licèt dispe&#x0303;-
sando tollat lege&#x0303; superioris, non tamen
absolutè, sed dependenter à sua volun-
tate, seu, sub cōditione tacita, nisi aliud
iussero, vel nisi reuocauero: nam hæc cō
ditio, licèt non exprimatur videtur in-
trinsecè inclusa, quandiu non excludi-
tur. Quia re vera est possibilis, & non
turpis, sed honesta, & ita pendet ex vo-
luntate Prælati, quia nunquam præsu-
mitur abdicare à se suam potestatem.
Nec refert, quod potestas sit concessa à
superiore, nam sæpe data est per ordi-
nariam iurisdictionem, & ita eundem
habet vsum quoad hanc depende&#x0303;tiam,
& licet interdum sit delegata, pendet in
vsu, & in modo illius ex libera volunta-<marginalia>Hostien.</marginalia>
te habentis. Et ideò Hostiens. in Sum.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1073.jpg/>
@@1@<SE1073>1066 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>lib. 3. tit. de Cleric. non residen. circa fi-
nem, attingens hoc punctum, solum di-
xit, Non debet reuocari, quod verbum non
dicit impotentiam, sed indecentiam, &
potius videtur supponere potestatem.
Et fortè Glossa, & alij Doctores non am
plius voluerunt, non enim dicunt, reuo-
catione&#x0303; non fore validam, sed non posse
fieri, vtique iustè, & benè. Qui sensus col<marginalia>Glossa.</marginalia>
ligi potest ex his, quæ Glossa allegat,
scilicet, regulam Decet, & cap. Ex tua, de
Fili. Presbyt. vbi textus solum dicit, no-
lumus irritari, & Glossa dicit; non esse ir-
ritandam, & magis loquuntur de ipso
Papa.</P>
<P>  Vel certè dici potest, dispensationem<marginalia>16.|Alia expli|catio.</marginalia>
datam ab inferiori in lege superioris
cum tractu successiuo, & sine temporis
determinatione posse reuocari sine cau
sa, quia tunc maximè procedit discur-
sus factus: nam ipsamet indeterminátio
tem poris suam trahit dependentiam à<marginalia>Dispe&#x0303;satio|data pro te&#x0303;|pore defini|to, quando|potest reuo|cari.</marginalia>
voluntate concedentis. At verò quando
data est pro tempore definito, proba-
bile est, non posse validè reuocari sine
causa ante illud tempus, in quo casu lo-
qu&#x0169;tur dicti auctores, & fauet cap. vnic.
de Commodato, vbi dicitur, rem ad cer
tum vsum, vel tempus commodatam nō
posse antea repeti, & pro ratione red-
ditur, Cum non deceat, beneficio nos decipi, sed
iuuari. Quanquam hæc verba magis pro
bent indecentiam, quàm impotentiam.
Ratio tamen pro altera parte facta in
hoc casu magis vrget, quia dispensatio
data pro definito tempore simul valuit
pro toto illo, durante causa, & ita pro
toto illo abstulit legem superioris, quā
inferior postea restituere nō potest, nec
quod semel factum est, infectum redde-
re. Sicut etiam non potest retractare
dispensationem, quæ in momento ha-
buit effectum, vt dispensando in impe-
dimento ad pete&#x0303;dum debitum, vel quid
simile, quia non potest iterum tale im-
pedimentum reparare.<marginalia>17.|Priuilegi&#x0169;|concessum|ab inferio|ri potest à|superiori|reuocari.</marginalia>
<P>  Vltimò circa eandem partem de re-
uocatione priuilegij à concedente, po-
test è contrario interrogari, an priuile-
gium concessum ab inferiori, possit à
superiori reuocari. In quo certum est,
ex iusta causa posse & validè, & licitè,
quia superior reuocare potest legem in
ferioris, quia habet altiore&#x0303; iurisdictio-
ne&#x0303;, cui inferior subordinatur; ergo ma-<-P>@@

<-P>ximè id potest ex iusta causa. Secundò
est certum, id non rectè fieri à superio-<marginalia>Requiritur|iusta cau-|s{a}.</marginalia>
re sine causa iusta, quia est contra debi-
tum ordinem, & non sine iniuria infe-
rioris Prælati, nec sine detrimento sub-
ditorum, per se loquendo, ac regulari-
ter. Dubitari ergo tantum potest, an ta-
lis reuocatio sine iusta causa facta, vali-
da sit. In quo breuiter dico, si reuocatio
fiat à Papa esse validam, quia ab illo pe&#x0303;-
det omnis iurisdictio inferiorum. Si au-
tem sit ab inferiori Prælato videtur &#xA753;-
babile, esse inualidam, quia talis supe-
rior non potest priuare inferiorem sua
ordinaria iurisdictione, sine causa iu-
sta, & pro sua voluntate. Vnde si id face-
re tentet, non habebit effectum, quia ex
cedit suam potestatem; ergo idem est in
proposito, quia priuilegium cōceditur
ab inferiori Prælato ex ordinaria po-
testate. Et ita in simili censui, quando
iniustitia est manifesta, in 4. tom. disput.
26. sect. 3. n. 3. & sequitur Sāci. dicta disp.
33. n. 7. Intelligendum autem est, nisi vbi
ex peculiari instituto fuerit maior de-
pendentia inferioris à superiori Præla-
to, iuxta dicta suprà de Legib. li. 6. c. 15.</P>
<Z>CAPVT XXXVIII.
Quibus modis soleat priuilegium reuocari.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Æc quæstio valde est ad praxim<marginalia>1.|De modis|reuo candi|priuilegi&#x0169;.</marginalia>
necessaria, & ad intelligenda re-
scripta, vel leges, aut statuta, per
quæ solent priuilegia reuocari. Igitur
sicut de renunciatione diximus, ita hic
potest diuidi reuocatio in expressam, &<marginalia>Reuocatio|duplex ta-|cita: expres|s{a}.|Express{a}|duplex.|Primò.</marginalia>
tacitam. Prior etiam dupliciter fieri po
test. Primò non solum expressis verbis,
sed etiam in specie, & in particulari, &
tunc nulla superest difficultas, supposi-
ta potestate reuocandi priuilegi&#x0169;, quia
de vol&#x0169;tate satis per illa verba constat,
ideoq&#x0301;; de illo genere reuocationis nihil
amplius dicendum occurrit. Aliter fie-
ri solet expressa, & directa reuocatio,<marginalia>Secundò.|Clausul{a}|generalis|regulari-|ter sufficit|derogare|priuilegia|specialia.|Dixi regu-|liter. 1.</marginalia>
non tamen in specie, sed per clausulam
generalem, scilicet, non obstantibus quibus-
cumq&#x0301;ue priuilegijs, &c. & illa etiam regu-
lariter sufficit, quia genus de se compre
hendit species. Dico autem regulariter,
primò propter priuilegia in iure conte&#x0303;
ta, quæ aliquid specialius requirunt. Nā
eo ipso, quod in corpore iuris inser&#x0169;tur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1074.jpg/>
@@1@<SE1074>Cap. 38. Quibus modis soleat priuilegium reuocari. 1067
<duolan 2><-P>non tantum priuilegia, sed etiam leges
publicæ censentur, & ideo non derogā-
tur per generalem clausulam reuoca-
toriam priuilegiorum in posteriori pri-
uilegio positam, nisi addatur etiā clau-
sula derogatoria legum, seu canonum,<marginalia>Gloßa.</marginalia>
vt rectè notat Glossa in Authent. Qui{a},
C. vbi de crimin. &c. verb. Illic omni pri-
uilegio. Quæ ibi communiter probatur,
& sensit etiam Gloss. in l. Hæres absens. ff.
de Iudi. verb. Excusatur, & Gloss. 1. in l. 3.<marginalia>Gloß.</marginalia>
C. de Silenciarijs lib. 10. Et potest sumi
ex illis verbis illius legis, Non præiudica-
tura quacumq&#x0301;ue generalitate pragmatic{a}. Et
de hoc puncto videri potest Iason in l.
1. C. Soluto matrim.</P>
<P>  Secundò dixi regulariter, propter pri-<marginalia>2.|Secundo.</marginalia>
uilegia, quæ in suo tenore continent, vt
reuocari non possint, nisi fiat expressa
eorum mentio de verbo ad verbum, vel
aliquid simile. De quibus quomodò re-
uocari valeant, seu per quæ verba, latè
tractant Canonistæ, videriq&#x0301;; potest Fe-
lin. in cap. Nonnulli, de Rescrip. n. 6. & se-<marginalia>Felin.|Panor.</marginalia>
quentib. & Panormit. in cap. Cum instan-
tia, de Censib. n. 5. Summa tamen omni&#x0169;
est, oportere, vt addantur alia verba re-
flexiua (vt ita dicam) vt reuocari pos-
sint. Vt v. g. si dicatur, Non obstante tali, vel
tali clausula, reuocata intelligantur, vel signa-
tim dicatur, Non obstante priuilegio sub qua-
cumque verborum forma concesso, vt in Cle-
ment. 1. de Sepult. in fine, vel alio simili<marginalia>Cleme&#x0303;t. 1.|Cleme&#x0303;t. 2.</marginalia>
modo, vt in Clement. 2. eiusdem tituli, &
similibus, quæ sunt in vsu frequentissi-
ma. Et ratio clara est, quia non est co-
gendus Pontifex, vt de verbo ad verb&#x0169;
talia priuilegia referat, quæ fortasse sci
re non potest, neque est priuandus po-
testate reuocandi illa, quando oportue-
rit; ergo satis est, vt per alia verba ge-
neralia, quæ priora comprehendant,
sufficienter explicet mentem suam.</P>
<P>  Tertiò dixi regulariter, propter priui-<marginalia>3.|Tertiò.</marginalia>
legia concessa per modum contractus,
quæ non reuocantur per clausulam ge-
neralem, etiam expressam, nisi saltem in
genere reuocentur priuilegia, etiamsi per
modum contractus fuerint concessa. Quia cum
talia priuilegia iure ordinario sint ir-
reuocabilia, & necessaria sit grauissima
causa, vt iustè reuocentur, non præsu-
muntur reuocari, nisi prædicto saltem
modo sufficienter exprimatur. Ite&#x0303; quia
talis reuocatio est in præiudicium ter-<-P>@@

<-P>tij in iure acquisito, & iustitiæ; tale aute&#x0303;
præiudicium non præsumitur, nisi ex-
primatur, vt suprà ostensum est. Et ita<marginalia>Glossa.|Cardin.|Azeb.|Sanci.</marginalia>
potest sumi ex Gloss. in Clement. Dudum,
de Sepult. verb. Pacta circa finem, & vi-
de ibi Cardin. & notauit Azeb. in l. 14.
tit. 3. lib. 1. Recop. nu. 42. & Sanci. dicta
disp. 33. n. 8.</P>
<P>  Venio ad tacitam reuocatione&#x0303;, quæ<marginalia>4.|Tacita|reuocatio|quæ.</marginalia>
in vniuersum dici potest omnis illa, quæ
non fit per clausulam expressè, & dire-
ctè, vel (vt sic dicam) in actu signato de-
rogantem priuilegio, sed fit in actu ex-
ercito, & implicitè, seu per quandam
consequutionem. Quod maximè cense-
tur contingere, quando Princeps facit
aliquem actum, qui non potest subsiste-
re, vel habere effectum intentum, vel sal
tem non adæquatum sine derogatione
priuilegij prius concessi; tunc enim c&#x0169;
illæ duæ voluntates Principis sint con-
trariæ, necesse est, vt vna impediat aliā,
quia earum effectus, vt supponitur, non
possunt esse simul; ergo posterior vol&#x0169;-
tas vincet priore&#x0303;, & consequenter tol-
let effectum eius, quia semper posterior
voluntas efficacior est, quia cadit supra
præcedentem. De hoc ergo genere ta-<marginalia>Duo certa.|Primum.</marginalia>
citæ reuocationis duo sunt certa. Vn&#x0169;
est, tunc posteriorem actum habere vim
tollendi prius priuilegium; quando ha-
bet omnes conditiones necessarias ad
virtualem voluntatem vnius obiecti in<marginalia>Sccundum</marginalia>
alio, vel effectus in sua causa. Aliud est,
sine conditionibus huiusmodi non sub-
sistere tacitam reuocatione&#x0303; priuilegij.
Ratio prioris partis est, quia hic effect&#xA770;
reuocandi priuilegium pendet ex vol&#x0169;-
tate Principis, quia iam supponimus po
testatem, sed in moralibus virtualis vo-
luntas æquiualet formali, & ideò in iu-
re tacitum æquiparatur expresso, vt su-
prà visum est; ergo etiam in præsenti
æquiparantur, & illa voluntas habebit
eundem effectum. Vnde à contrario cō-
cluditur altera pars; nam deficientibus
illis conditionibus, deficit voluntas nō
tantùm formalis, sed etiam virtualis, si-
ne voluntate autem non potest esse re-
uocatio, vt constat.</P><marginalia>5.|Cōditiones|necessariæ,|vt priuile-|gium taci-|tè reuoce{t$}.</marginalia>
<P>  His autem addendum est, conditio-
nes requisitas, & sufficientes ex parte
Principis ad hanc virtualem voluntate&#x0303;,
& consequenter ad reuocationem taci-
tam, esse, scientiam priuilegij, & volun-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1075.jpg/>
@@1@<SE1075>1068 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>tatem facie&#x0303;diactum illi repugnantem,
non obstāte priuilegio. Nam si hæc duo<marginalia>Voluntas|formalis cō|trarius ig-|norato pri-|uilegio nō|tollit illud.</marginalia>
concurrāt tam ex parte intellectus, quā
ex parte voluntatis, concurrunt omnia
necessaria ad virtualem voluntatem. At
verò si interueniat ignorantia priuile-
gij, voluntas formalis alterius actus de
se repugnantis priuilegio, non erit vir-
tualis voluntas reuocandi priuilegium,
quia ignorantia causat non voluntari&#x0169;,
eo quod nihil sit volitum, quin præcog-
nitum. Quod eleganter indicauit Iuris-<marginalia>Iuriscon-|sultus.</marginalia>
consultus in l. Idem Vlpianus. §. Sunt & alij,
ff. de Excusat. tutor. Dicit enim facul-
tatem alicui tutori datam ad mutand&#x0169;
domicilium, tunc esse virtualem licen-
tiam dimittendi munus, & solicitudine&#x0303;
illam, cum data est Ex rescripto Imperatoris
scientis tutorem esse eum. Indicans apertè
sine tali scientia non posse esse illam ta-
citam facultatem, vbi id notant Gloss.
Barth. & Doctores. Idem sumitur satis
apertè ex cap. 1. de Constit. in 6. vbi Pa-
pa dicit, se non reuocare tacitè per suā
legem generalem ea, quæ ignorare præ-
sumitur, quia nimirum cum illa ignorā-
tia non stat virtualis voluntas. Vbi etiā
id communiter notatur, & in cap. Non-<marginalia>C. Nōnul-|li.</marginalia>
nulli, de Rescript. ex quo textu, & ex alijs
referendis idem colligitur, & est res cla
ra, & ab omnibus recepta. Solum est ob-<marginalia>Obseruan-|dum.</marginalia>
seruandum, quando constat, Principem
non ignorasse priuilegium, tunc attentè
inspiciendum esse, quanta sit repugnan-
tia inter actum Principis, & priuilegi&#x0169;,
quia solum in eo derogabit priuilegio,
& non amplius. Itaq&#x0301;; si absolutè est incō
patibilis noua dispositio Principis cum
toto priuilegio, totum auferet, & reuo-
cabit; si verò solum ex parte deroget,
tantùm suspendet illud pro aliquo te&#x0303;-
pore, vel derogabit in vno effectu, vel
actu iuxta mensuram repugnantiæ. Vt
si Rex iubeat, semel exigi tribut&#x0169; à pri-
uilegiato, non statim censetur absolutè
reuocare priuilegium totum, sed tant&#x0169;
pro illa vice, sicut suprà in simili de ta-
cita renunciatione dicebamus. Quia
reuocatio est odiosa, & ideò non est ex-
tendenda vltra pręcisam necessitatem.
Item quia si repugnantia non est maior;
nec virtualis voluntas in rigore est ma-
ior, nisi aliunde de illa constet.</P>
<P>  Difficultas verò est circa hanc reuo-<marginalia>6.</marginalia>
cationem tacitam, quando censeatur<-P>@@

<-P>Princeps posteriorem actum, seu dispo-<marginalia>Dubi&#x0169; cir-|ca tacitam|reuocatio-|nem.</marginalia>
sitione&#x0303; facere cum ignorantia, vel scie&#x0303;-
tia priuilegij, quando id non constaret
ex secundo rescripto, vel lege. Nam si
id constet per verba, vel clausulam ali-
quam id sufficienter explicantem, tolli-
tur obscuritas, imò tunc potiùs cense-
bitur expressa, quàm tacita reuocatio,
vt si addatur clausula, Non obstante, &c.
vel similes, de quibus in superioribus di
ctum est. Propria ergo difficultas est,
quando in posteriori rescripto nulla fit
mentio priuilegij, nec in specie, nec in
genere, sed solùm fit simpliciter noua
dispositio repugnās priuilegio. De qua
re multa dic&#x0169;t iuris canonici interpre-<marginalia>C. Venie&#x0303;s.|Cap. Non-|nulli.|Glossa.|Syluest.</marginalia>
tes in cap. Veniens, de Pręscript. & in cap.
1. & cap. Nonnulli, de Rescript. Gloss. &
alij. 25. q. 2. in princip. Syluest. & alij S&#x0169;-
mistæ verb. Priuilegium: nos autem non-
nullis regulis breuiter rem totam in se-
quenti capite comprehendemus.</P>
<Z>CAPVT XXXIX.
Quando censetur Princeps tacitè reuocare pri-
uilegium contra illud operando.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vppono tribus, vel quatuor modis<marginalia>1.|Quatuor|modis dero|gatur priui|legium.</marginalia>
posse Principem derogare tacitè
priori priuilegio. Primò per lege&#x0303;
vniuersalem, quæ vniuersaliter, vt so-
nat, intellecta derogabit priuilegium.
Secundò per hominis mandatum, vel
rescriptum priuilegio cōtrarium. Ter-
tiò per sententiam datam contra priui-
legium. Quartò per nouum priuilegi&#x0169;.</P>
<P>  Prima ergo regula est, per legem vni-<marginalia>2.|Prima re-|gula.</marginalia>
uersalem non derogante&#x0303; priuilegia ex-
pressè, non derogantur tacitè priuile-
gia in corpore iuris non contenta. Ita
docent auctores allegati. Et ratio est,
quia legislator nō præsumitur scire ius
priuatum, nec particularia facta iuxta<marginalia>Cap. 1. de|Constitut.</marginalia>
cap. 1. de Constitut. in 6. ex quo textu
planè colligitur dicta regula, quia cer-
tum est, priuilegium continere particu-
lare ius, vel potius ad factum, quàm ad
ius pertinere. Et ideò additum est in re-
gula, sermone&#x0303; esse de priuilegijs in cor-
pore iuris non contentis, nam illa, quæ
in iure continentur, iam pertinent ad
vniuersales leges, & conseque&#x0303;ter nō prę
sumuntur ignorari à legislatore, ideoq&#x0301;;
sequuntur aliam regulam generali&#x0169; le-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1076.jpg/>
@@1@<SE1076>C. 39. Quādo Princeps ce&#x0303;setur tacitè reuocare priuil. &c. 1069
<duolan 2><-P>gum, quòd lex posterior reuocat prio-
rem, etiam si id non exprimat, iuxta su-
perius dicta lib. 6. cap. 19.</P>
<P>  Secunda regula est. Per particulare<marginalia>3.|2. Regula.</marginalia>
mandatum hominis, seu rescript&#x0169; Prin-
cipis non derogatur tacitè priuilegi&#x0169;,
si expressa clausula derogationis in eo
non addatur. Est etiam communiter
recepta ex capite Cum ordinem, sexto, de
Rescripti. cum Glossa vltim. in capite<marginalia>Cap. Cum|ordinem.</marginalia>
primo eodem, & habet idem funda-
mentum, quod præcedens, quia etiam
in præcepto ab homine, vel rescripto
particulari ad lites, vel aliquid simile,
non præsumitur Princeps habere noti-
tiam priuilegij. Imò multo maiori ra-
tione in tali casu hoc non præsumitur,
quia (vt dixit Glossa in capite primo de
Constitution. in 6. verb. Noscatur, quam<marginalia>Glossa.</marginalia>
alij sequuntur) maiori cum delibera-
tione, & maturitate fit publicæ legis
æditio, quàm priuati rescripti conces-
sio; ergo si in lege constituenda non prę-
sumitur in Principe scientia priuile-
giorum particulari&#x0169;, multo minus præ-
sumetur in rescriptis, vel particulari-
bus mandatis. Et confirmari hoc po-
test, quia rescriptum contra commu-
nem legem non derogat illi, imò non
valet, nisi illius mentionem faciat, iuxta
l. Rescript{a}. C. de Precib. Imperat. offer.
& habetur in capite Rescript{a}. 25. q. 1.
Ergo à fortiori particulare rescriptum
non valet contra priuilegium, cuius
mentionem non facit, ac subinde non
potest illud tacitè reuocare. Et ex se-
quenti regula hæc amplius confirmabi-
tur, nam à fortiori ex illa sequitur, vt
sensit Glossa in dicto capite Veniens, de
Præscript. verb. Nullam.<marginalia>Glossa.</marginalia>
<P>  Tertia regula sit. Per sente&#x0303;tiam non
reuocatur priuilegium, sed interdum<marginalia>4.|3. Regula.</marginalia>
reprobatur. Hanc pono propter cap.
Suborta, de Re iudic. ex quo aliqui colli-
gunt, sententiam contra priuilegium<marginalia>Cap. Sub-|ort{a}.</marginalia>
latam esse sufficientem ad reuocandum
illud, præsertim si illa sententia à Papa,
seu Principe feratur, qui potuit priui-
legium concedere, quia illa sententia
æquiparatur iuri contrario ipsi priui-
legio, & ideò potest reuocare illud. Sed
in hoc in primis considero, in illo capi-
te non dici, Si Innocentij priuilegium fuit
Alexandro in iudicio præsentatum, & contra
illud sententiam tulit, per hoc ipsum intelligitur<-P>@@

<-P>reuocatum (vt aliqui allegant) sed dicit,
Intelligitur reprobasse. Longè autem aliud<marginalia>Differe&#x0303;tia|inter reuo-|care, & re-|probare.</marginalia>
est reprobare, quam reuocare, nam re-
probatio est declaratio nullitatis pri-
uilegij, vel quia malè obtentum fuit, vel
quia iam erat dissuetudine amissum; re-
uocatio aute&#x0303; est ablatio priuilegij pri&#xA770;
validi, ac possessi. Atq&#x0301;ue hinc sumo ra-
tionem assertionis. Nam vel priuilegi&#x0169;
tollitur per sententiam iudicis directè,
propter aliquam culpam, vel similem
causam, & sic reuocari quidem potest
priuilegium, seu auferri per sente&#x0303;tiam,
tamen illa non est tacita, sed expressa,
& directa reuocatio, quæ in p&#x0153;nam fit,
vel ex aliqua causa pertinente ad com-
mune bonum. Et ideò tunc necesse est,
vt sententia feratur vel ab eo, qui po-
test reuocare priuilegium, vel ex vi ali-
cuius legis habentis auctoritatem eius,
quia aliter non potest priuilegium Prin
cipis per inferiorem iudicem auferri.
Vel priuilegium tollitur indirectè per
sententiam, qua condemnatur reus, non
obstante priuilegio, & tunc non potest
esse reuocatio, sed reprobatio, quia
per talem sententiam virtute declara-
tur, tale priuilegium non excusare re&#x0169;,
vel non prodesse illi, & ita supponit nul-
litatem, vel defectum in priuilegio,
non autem facit: vel si iudex condem-
nat solum, quia priuilegium non ex-
tenditur ad illum casum, sic etiam non
limitat de nouo, sed declarat authen-
ticè valorem eius limitatum esse. Ra-
tio autem est, quia sententia condem-
natoria supponit defectum in actu, vel
in iure, de quo tractatur; ergo si tale
ius, vel factum, pendet ex priuilegio,
etiam sententia cadit indirectè in qua-
litatem priuilegij, vt antea erat, non
verò illam immutat, & ita cadit in illud
declarando, & reprobando, non reuo-
cando, vel derogando.</P>
<P>  Quarta regula sit. Priuilegium prius<marginalia>5.|4. Regula.</marginalia>
nunquam tollitur omnino per subse-
quens priuilegium per tacitam reuo-
cationem, diminui autem interdum po-
test, seu ex parte derogari. Ratio prio-
ris partis est, quia priuilegium poste-
rius non præualet contra primum, nisi
mentionem illius faciat. Ita enim à for-
tiori sumitur ex dicto capite Veniens, de<marginalia>Glossa.|C. Venie&#x0303;s.|C. Abbate&#x0303;</marginalia>
Præscript. vt ibi notat Gloss. verb. Nullā,
& omnes, & sumitur etiā ex cap. Abbate&#x0303;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1077.jpg/>
@@1@<SE1077>1070 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>de Rescript. & tradit Glossa vltim. com-
muniter recepta in capite 1. de Res-<marginalia>Glossa.</marginalia>
cript. Ratio autem est, quia præsumi-
tur Princeps concessisse secundum pri-
uilegium ex ignorantia primi, quando
illius mentionem non facit, iuxta dict&#x0169;
cap. 1. de Constit. in 6. Quia priuilegium
est ius priuatum, & particulare, & ideò
ignorari creditur, quando illius men-
tio non fit. Ac proinde posterius priui-
legium censetur surreptitium, quia si-
ne sufficiente narratione impetratur.
Sicut etiam priuilegium contra statu-
tum Patriæ, vel contra similem consue
tudinem, non præualet contra illa, quia
censetur cum virtuali deceptione Prin
cipis obtentum. Vnde intelligitur obi-
ter, partem hanc non procedere, quan-
do prius priuilegium est insert&#x0169; in cor-
pore iuris, tunc enim potest per poste-
rius abrogari, vel etiam omninò reuo-
cari, & tolli, si posterius illi opponatur,
siue posterius ponatur in corpore iu-
ris, siue non. Ratio est, quia (vt suprà di-
xi) priuilegium insertum in corpore iu-
ris, iam est commune ius, & ideo non
præsumitur ignorari, iuxta dictum cap.
1. de Constit. in 6. Ac subinde sicut ius
cōmune derogatur per subsequens pri-
uilegium, ita & priuilegium insertum in
corpore iuris, vt in superioribus etiam
dictum est. E contrario verò nihil refe-
ret, quod posterius priuilegium insera-
tur in iure communi, si prius non est in
illo, quia semper procedit regula, & ra-
tio eius.</P>
<P>  Ex hac ergo parte sic probata, aper-<marginalia>6.|Quādo duo|priuilegia|sint genera|lia, quodnā|valebit.</marginalia>
tè concluditur, quando vtrumq&#x0301;; priui-
legium est generale, prius valere, non
posterius, quia non posset posterius de-
rogare priori, nisi in totum illud aufe-
rendo, quia non est maior ratio de vna
parte, quàm de alia. Eademq&#x0301;; ratio pro
cedit, si vtrumq&#x0301;ue sit speciale, vel etiam
si primum sit speciale, & secundum ge-<marginalia>Proportio-|naliter in-|ter specia-|li{a}.</marginalia>
nerale, quia se&#x0303;per deberet speciale pri-
uilegium in totum auferi, quod fieri nō
potest. Et ita in his tribus comparatio-
nibus æquæ procedunt iura, & rationes
adductæ. Potest autem esse quarta com-
paratio, si prius priuilegium generale<marginalia>Quid de ge|nerali per|speciale de|rogato.</marginalia>
sit, & posterius speciale. In qua est ma-
ior difficultas. Nam ex vna parte vide-
tur idem esse dicendum in illo casu,
quod scilicet, posterius priuilegium ni-<-P>@@

<-P>hil valeat contra prius, neque illi dero-
get, tum quia etiam tunc præsumitur,
Princeps ignorare prius priuilegium,
& consequenter posterius esse surrepti-
tium, & non continere virtualem vol&#x0169;-
tatem Principis derogandi priori; tum
etiam quia per prius priuilegi&#x0169; est ius
acquisitum priuilegiario, quod non ce&#x0303;-
setur Princeps auferre velle sine illius
notitia. Atq&#x0301;; hanc partem tenet Gloss.<marginalia>Glossa.|Panorm.</marginalia>
in Summa. 25. quæstione. 2. & in Regul.
Generi, de Regul. iur. in sexto, & ex par-
te sequitur Panormitanus statim citan-
dus.</P><marginalia>7.|Priuilegi&#x0169;|speciale mi|nuit gene-|rale.</marginalia>
<P>  Nihilominus propter hanc compa-
rationem posui alteram partem regu-
læ, nam speciale priuilegium, licet non
possit in totum auferre generale præ-
cedens, nihilominus potest ex illa spe-
ciali parte minuere illud, & hoc modo
probabilius censemus, posse priuilegio
generali tacitè derogari per posterius
speciale. Quæ sententia frequentius re-
cepta est in dicto capite primo, & dicto<marginalia>C. Venie&#x0303;s.|Syluest.|Hostien.|C. Dudum|C. Quāuis|tibi.</marginalia>
cap. Veniens, & eam tenet Syluest. refe-
rens Hostiensem verbo Priuilegium. q.
10. Et videtur expressè probari in ca-
pite Dudum. §. Nos igitur, & capite Quan
uis tibi, de Præbend. in 6. & in vtroq&#x0301;ue
allegatur communis regula, generi per
speciem derogari, etiam si in speciali
nulla fiat mentio generalis, & declara-
tur in priuilegijs etiam procedere, nam
iura citata expresse loquuntur de pri-
uilegio speciali, post generale conces-
so. Ratio verò esse potest, quia Prin-
ceps concedendo generalem fauorem,
non censetur sibi auferre potestatem
faciendi aliquam specialem gratiam,
illa generali non obstante. Et ob hanc
causam potuerunt Pontifices ita expli-
care mentem, & concessiones suas, ha-
bet enim rationem satis congruam,
quia illa non est contrarietas propria
voluntatum, sed est quædam exceptio
à generali gratia, quam exceptionem,
seu potestatem ad illam faciendam vo-
luit semper Pontifex sibi reseruáre,sine
dependentia ab expressione, seu com-
memoratione prioris priuilegij, vt sa-
tis apertè declarauit Bonifaci. VIII. in
dicto cap. Dudum.</P><marginalia>Bonifac. 8.|8.|Ad 1. in|contrari&#x0169;.</marginalia>
<P>  Ad primam ergo rationem in con-
trarium respondetur, rationem igno-
rantiæ non ita procedere in hoc casu,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1078.jpg/>
@@1@<SE1078>C. 40. Quādo incipiat reuocatio priuilegij su&#x0169;effect&#x0169; sortiri. 1071
<duolan 2><-P>tum quia illa non est contrarietas vol&#x0169;-
tatum, & ideò nihil obstat prior volun-
tas, quominus secunda sit valida, tum
etiam quia illa ignorantia est tantùm
concomitans, quia non minus concede-
retur specialis gratia, etiamsi generalis
venisset in memoriam, vt in dicto cap.<marginalia>C. Dud&#x0169;.</marginalia>
Dudum, dicitur, tum deniq&#x0301;ue quia ipse
Princeps voluit, vt illa scientia, vel me-
moria non esset sibi necessaria, vt effi-
caciter posset specialem gratiam face-
re, non obstante priori generali. Ad se-
cundam rationem respondeo, regulam<marginalia>Ad 2.</marginalia>
dictam quoad hanc partem intelligi, si-
stendo in pura ratione priuilegij, quod
tantùm concedit ius ad rem. Nam sivir-
tute prioris priuilegij iam sit res acqui
sita, & possessa tanquam propria, proba-
bilissimum profectò est, quod Panorm.<marginalia>Panorm.</marginalia>
ait in dicto cap. Veniens. n. 12. quem alij
sequuntur, tunc non procedere prædi-
ctam partem regulæ. Quia non est veri-
simile, voluisse Principem præiudicium
inferre tertiæ personæ in re iam sua si-
ne maiori cognitione, & examinatione
causæ. Et ita explicata hæc sententia est
valde rationi consentanea.</P>
<Z>CAPVT XXXX.
Quandò incipiat reuocatio priuilegij suum
effectum sortiri.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vppositis quæ de legum irritatio-<marginalia>1.|De effectu|reuocatio-|nis.|Distinctio|notanda.</marginalia>
ne, & abrogatione, & de concessio-
ne priuilegiorum in superioribus
dicta sunt, breuiter potest præsens quæ-
stio expediri. Distinguendum ergo est
inter generalem reuocationem priuile-
giorum factam per publicam legem, &
priuatam reuocationem alicuius pri-
uilegij: nam de illis diuersimodè cen-
sendum est, sicut de concessione priui-
legij diximus. Primò ergo dicendum est
si priuilegia per publicam legem reuo-<marginalia>Priuilegia|per publi-|cam legem|reuocat{a}|promulga-|tionem suf-|ficiente&#x0303; ex-|pectant.</marginalia>
centur illam reuocationem non habe-
re effectum, donec lex illa sufficienter
promulgata sit. In hoc omnes statim al-
legandi conueniunt, & est clarum, quia
ante promulgationem non dum est lex
illa verè, & sufficienter constituta in ra
tione legis, & ideò non habet alios effe-
ctus legis; ergo neque hunc habebit.</P>
<P>  Secundò adde&#x0303;dum est, vnam promul-<marginalia>2.</marginalia>
gationem in curia Principis, vel in loco<-P>@@

<-P>ad hoc constituto sufficere ad hunc ef-
fectum reuocationis priuilegiorum, si-<marginalia>Promulga|tio in curia|Principis|sufficiens.</marginalia>
cut sufficit ad alios effectus legis, quan-
do aliud non exprimitur in ipsa lege.
Ita etiam sentiunt frequentius aucto-
res allegandi. Et ratio est, quia ex natu-
ra rei non sunt plures promulgationes
necessariæ ad hunc effectum, quàm ad
alios, vt per se constat, nec etiam leges
humanæ aliquid circa hoc speciale dis-
ponunt; ergo. Dicunt verò aliqui, in le-<marginalia>Sententia|Sot & Me-|din.</marginalia>
gibus canonicis reuocantibus priuile-
gia consuetudine introductum esse, vt
sit necessaria promulgatio in singulis
di&#x0153;cesibus, vt priuilegia maneant cum
effectu reuocata. Quod tenet Soto lib.<marginalia>Soto.|Medin.|Refellitur.</marginalia>
1. de Iustit. q. 1. art. 4. & Medin. 1. 2. q. 90.
art. 4. post quintam conclusionem. Sed
non constat de tali consuetudine, imò
potius videmus, quotidiè fieri leges Pō-
tificias reuocantes priuilegia, vt Pius<marginalia>Pius V.|Greg. 13.</marginalia>
V. & Gregor. XIII. reuocarunt priuile-
gia ingrediendi monasteria monialium
motibus proprijs ad hoc specialiter e-
ditis, & Romę tantùm promulgatis, nec
iusserunt, aut procurarunt, alias pro-
mulgationes in singulis di&#x0153;cesibus fie-
ri, & similia exempla sunt frequentia;
ergo signum est, non esse necessarias ta-
les promulgationes. Item sępè fiunt alię
leges Pontificiæ directè ad alios effe-
ctus cum clausula, Non obstantibus priuile-
gijs, quæ ad illorum derogationem suf-
ficit, & vnica promulgatio Romæ fa-
cta censetur sufficere ad totam obliga-
tionem eius, & ad illius clausulæ effe-
ctum, ergo eadem promulgatio sufficit
ad priuilegiorum reuocationem. Illa
ergo sententia meritò à posterioribus
Theologis reijcitur, quia fundament&#x0169;
non habet. Sicut etiam de lege irritan-
te diximus, quia est eadem, vel maior
ratio.</P>
<P>  Tertiò dicendum est, legem reuocan-<marginalia>3.|Lex reuo-|cans priui-|legia non|statim ha-|bet suum ef|fectum.</marginalia>
tem priuilegia non statim habere hunc
effectum à die promulgationis, sed post
tempus necessarium ad illius obligatio-
nem, quod regulariter est duorum men-
sium, licèt pro curia soleat esse breuius,
& pro locis distantioribus debeat pro-
mulgari, prout necessari&#x0169; fuerit ad hu-
manam notitiam, vt suprà declaratum
est. Et ita etiam sentiunt Barth. & alij<marginalia>Bart.</marginalia>
referendi. Ratio verò est, tum quia ni-
hil speciale de hoc disponunt iura, nec<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1079.jpg/>
@@1@<SE1079>1072 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>ex natura rei cum fundamento cogita-
ri potest, tum etiam quia idem dictum
est de lege irritante, qui effectus est val-
de similis reuocationi priuilegiorum;
tum deniq&#x0301;ue quia lex reuocans priuile-
gium, simul obligat ad non vtendum il-
lo, igitur non prius reuocat, quàm pos-
sit obligare, & consequenter idem tem-
pus ad vtrumq&#x0301;ue requirit. Probatur cō
sequentia, quia moraliter loquendo, nō
minus conueniens, ac necessaria est pu-
blica notitia legis, vt reuocatio priui-
legiorum conuenienter, & sine publicis
incommodis fiat, quam vt obligatio im
ponatur. Contra hancverò assertionem<marginalia>Franc.</marginalia>
sentit Franc. in cap. Ex parte, de Conces-
sion. Præben. putat enim, à die publicæ<marginalia>Fundame&#x0303;-|tum contra|assertione&#x0303;.</marginalia>
promulgationis manere priuilegia re-
uocata, quando lex directè fertur ad il-
lorum abrogationem. F&#x0169;datur in l. vlt.
C. de Decuri. lib. 10. ibi, Omnibus anterio-
ribus modis, quos non comprehendit præsens
sanctio, ex præsenti die antiquandis. Et aliqui
hoc maximè affirmant de legibus Pon-
tificijs reuocatorijs priuilegiorum, pu-
tant enim à die factæ promulgationis
Romæ, ita reuocari priuilegia, vt actus
eorum non valeant, etiamsi propter ig-
norantiam sine culpa fiant. Ratio reddi
potest, quia plus requiritur ad obliga-
tionem, quam ad reuocationem priui-
legij, quia illa pendet ex conscientia, &
consequenter ex notitia legis, reuoca-
tio autem fit ab extrinseco per volun-
tatem reuocantis, & ideò ad illam non
est tam necessaria temporis dilatio. Sed<marginalia>Soluuntur|fundamen-|ta contra-|riæ senten-|tiæ.</marginalia>
hæc parum vrgent: nam in illa lege par-
ticula illa Ex præsenti die, secundum ius,
& debitum ordinem intelligenda est.
Alioqui etiam posset intelligi ex die cō
ditæ legis in Regio consilio. Vnde ad ra
tionem dicitur, verum quidem esse, no-
titiam legis magis ab intrinseco esse ne
cessariam ad obligationem legis, quam
ad effectum reuocandi, quia re vera fit
per extrinsecam voluntatem. Nihilomi
nus tamen ad conuenientem ordinem,
& ad vitanda publica incōmoda mora-
liter necessarium esse, vt reuocatio non
fiat, nisi tali modo, quo possit commodè
ad priuilegiatorum notitiam proueni-
re, & ideo secund&#x0169; iura, & rectā ratione&#x0303;
æquè expectari te&#x0303;pus sufficiens ad di-
uulgationem legis, ad reuocatione&#x0303; pri-
uilegior&#x0169;, sicut ad legis obligationem.</P>@@

<P>  Quartò, lex reuocans priuilegi&#x0169;, èffe-<marginalia>4.|Lex sorti-|tur effect&#x0169;|poct debit&#x0169;|tempus li-|cet inuinci|biliter igno|retur.</marginalia>
ctum h&#x0169;c sortitur post promulgatione&#x0303;,
statim ac elapsum est tempus sufficiens
ad cōmuniter obligand&#x0169;, etiamfi in par
ticulari inuincibiliter ignoretur. Hæc
assertio non est quidem certa, videtur
tamen probabilior, & ferè consequens
ad dicta, quia hic effectus non pendet
per se ex scientia subditi, ergo ex natu-
ra rei sequitur ex lege perfectè promul
gata, & de se omnibus sufficienter pro-
posita, & ex positiuo iure non differtur,
ergo statim fit. Confirmatur à simili de
effectu irritandi actum, qui non impedi-<marginalia>Confirm. 1.</marginalia>
tur propter ignorantiā, vt suprà osten-
sum est; est autem maxima similitudo in
reuocatione priuilegij, & nulla sufficie&#x0303;s
ratio differentiæ reddi potest. Confir-
matur secundò, quia suprà ostensum est,<marginalia>Secundò.</marginalia>
priuilegium per lege&#x0303; cōcessum post suf-
ficientem promulgatione&#x0303;, & euulgatio-
nem legis, non obstante ignorantia, ha-
bere suum effect&#x0169;, qui ab actuali notitia
priuilegij non pendet; ergo idem è con-
trario dicendum est de lege reuocante,
c&#x0169; reuocatio à notitia priuilegiati per
se non pendeat. Tandem leges cōmunes<marginalia>Tertiò.</marginalia>
attendunt, quod est per se, & morale, nō
verò ea, quæ sunt rara, & per accidens,
qualis in præsenti est illa ignorantia.</P>
<P>  Contra hanc verò assertione&#x0303; allega-
ri solent Panormit. in cap. 1. de Constit.<marginalia>5.|Obiect.|Panorm.|Felin.</marginalia>
n. 12. & Felin. n. 7. sed illi loqu&#x0169;tur de pri
uilegio ipso, & dicunt, non prodesse pri-
uilegiario, donec habeat notitiam eius.
Et illud vel solum habeat ver&#x0169; in priui-
legijs priuatim concessis, non cōmuni
lege, vel intellige&#x0303;d&#x0169; est devsu priuilegij,
qui pendet ex notitia habentis illud. In
quo non est eade&#x0303; ratio de reuocatione.
Allegari etiā possunt contra assertione&#x0303;
alij auctores, qui indistinctè dicunt, pri-
uilegi&#x0169;, vel gratiam nō expirare prop-
ter gratiæ reuocationem, donec de re-
uocatione certus fiat, qui illam habe-
bat. Ita docet Syluest. verb. Grati{a}, n.<marginalia>Syluest.|Gemin.|Armill.|Cordub.</marginalia>
4. & verb. Indulgenti{a}. numer. 17. cum
Geminiano in capite primo de Conces-
sion. Præbend. in 6. & sequitur Armill.
verb. Grati{a}. num. 6. & idem sentit Cor-
dub. in Quæstion. lib. 4. quæst. 36. concl.
3. & possunt pro hac parte allegari om-
nes, qui dicunt iurisdictionem vicarij,
vel delegati non tolli per reuocatione&#x0303;,
donec illi intimetur, quos refert latè<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1080.jpg/>
@@1@<SE1080>C. 40. Quādo incipiat reuocatio priuilegij su&#x0169;effect&#x0169; sortiri. 1073
<duolan 2><-P>Sanci. lib. 3. de Matrim. disp. 30. nu. 11.<marginalia>Sanci.|Respons.</marginalia>
Dico tamen, hos auctores loqui de re-
uocatione facta ab homine, non à lege,
& ita non procedere contra assertione&#x0303;
positam, nam est longe diuersa ratio, vt
dicam in sequenti puncto. Addo verò
propter incommoda vitanda, si contin-
gat aliquem vti priuilegio sic reuocato
ex ignorantia publica, & communi, &
vs&#x0169; priuilegij pertinere ad iurisdictio-
nem, vel ad aliud simile munus public&#x0169;,
tunc actum sustineri, & esse validum,
non invi solius priuilegij, sed adminicu-
lo iuris sustinentis similes actus factos
titulo publicè reputato, ac tolerato,
iuxta l. Barbarius. ff. de Offic. Prætor. &
ita vitantur incommoda publica, pri-
uata verò minoris considerationis esse
possunt, cum sint valde accidentaria, &
casus iustæ ignorantię possit esse rarus,
supposita tanti te&#x0303;poris promulgatione.</P>
<P>  Vltimò dicendum est, reuocationem<marginalia>6.|Reuocatio|ab homine|seu priua-|tim facta,|quando sor|titur effec-|tum.</marginalia>
priuilegij ab homine, seu priuatim fa-
ctam non habere effectum antequā pri-
uilegiato specialiter intimetur, seu ad
eius notitiam perueniat. Ita sumitur ex
allegatis auctoribus, & ex alijs, quos
retuli, & sequutus sum in materia de
Indulgent. disp. vlt. quarti tomi sect. 2.
& quanuis hoc non sit in iure declara-
tum, & pendeat multum ex intentione
reuocātis, nihilominus communis vsus,
& communis sensus Doctorum ita in-
terpretatus est mentem Pontificis, vel
Principis reuocantis priuilegium. Ra-
tio verò reddi potest, quia, per se loque&#x0303;-
do, necessarium est ad conueniente&#x0303; mo-
dum reuocationis priuilegij, vt fiat in
ordine ad notitiam vtentis priuilegio,
quia ex alio modo reuocationis plura
sequere&#x0303;tur incommoda, & ideò non est
verisimile, esse intentum à Principe. Sed
in priuata reuocatione nō est alius mo-
dus per se ordinatus ad dictam notitiā,
nisi propria, & specialis intimatio; ergo
sub hac conditione, seu habitudine in-
telligenda est reuocatio. Vnde colligi-<marginalia>Differentia|inter hanc,|& præcede&#x0303;|tem conclu|sionem.</marginalia>
tur differentia inter hanc, & præceden-
tem assertionem: nam reuocatio priui-
legij facta per legem habet definitum
modum, quo per se possit, ac debeat pu-
blicari, & diuulgari, vt in aliorum noti-
tiam possit peruenire, & ideò illa noti-
tia publica per se sufficit, & particula-
ris ignorantia, quæ per accidens est, nō<-P>@@

<-P>consideratur. At verò reuocatio priua-
ta non habet per se alium modum pro-
mulgationis, neq&#x0301;; illum postulat, & ideò
per se expectat singulor&#x0169; intimatione&#x0303;.
Et potest hoc cōfirmari ex dictis suprà<marginalia>Confirm.</marginalia>
in simili de concessione priuilegij, vbi
simili distinctione vsi sumus, & diximus,
priuatim concessum non operari donec
intimetur ei, cui datur; ergo idem de re-
uocatione dicendum est: nam licèt ex
ea parte, qua non requirit acceptatio-
nem non sit tanta necessitas, tamen ex
alia, qua continet rigorem, & pericul&#x0169;,
videtur esse quodam modo maior.</P>
<P>  Sed quæres, an necesse sit, reuocatio-<marginalia>7.|Dubium.</marginalia>
nem notificari per nuncium ad hoc mis
sum, vel rescriptum reuocantis, vel suf-
ficiat, quòd notitia ad priuilegiarium<marginalia>Prima sen|tentia.</marginalia>
perueniat quacumq&#x0301;ue via. Quidam di-
cunt, necessarium esse, vt priori modo
reuocatio notificetur. Ita sumitur ex
Sanci. dicta disp. 30. n. 13. & disp. 36. n. 9.<marginalia>Sanci.</marginalia>
qui non generaliter de priuilegio, sed
de reuocatione iurisdictionis commis-
sæ, seu delegatæ loquitur, de qua fortè
est specialis ratio, quam modo expen-
dere non est necesse. Præsertim quod
etiam in illa materia plures auctores,
quos ibidem refert, contrarium doce&#x0303;t,
& non sine graui fundamento in iure, &
ratione. Quidquid verò sit in speciali
casu iurisdictionis, vel cōmissionis mu-
neris per se ordinari ad regimen com-
munitatis, seu reipublicæ; loquendo ge-
neraliter de priuilegio, non video fun-
damentum illius limitationis. Et ideo<marginalia>Resoluitur|dubi&#x0169; pro-|positum.</marginalia>
censeo, hoc pendere ex voluntate reuo
cantis, qui potest vno, & alio modo fa-
cere reuocationem, scilicet, vel per n&#x0169;-
cium, vel epistolam intimandam, ita vt
aliter non habeat effectum; vel absolu-
tè, vt quacumq&#x0301;ue ratione perueniat ad
notitiam priuilegiati, effectum suum fa-
ciat. Quod si de priori modo non con-
stiterit, & reuocatio absolutè facta in-
notescat, præsumendum censeo, poste-
riori modo esse factam. Ratio est, quia<marginalia>Ratio.</marginalia>
ad valorem reuocationis non est neces-
saria acceptatio priuilegiarij, nam eo
inuito potest priuilegium reuocari; er-
go notitia solum expectatur ad vitan-
da inconuenientia, quę aliter sequi pos-
s&#x0169;t. At verò ad hoc sufficit notitia qua-
cumq&#x0301;ue via comparata; ergo sine fun-
damento alius modus præscribitur, sine<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1081.jpg/>
@@1@<SE1081>1074 Lib. 8. De lege humana fauorabili.
<duolan 2><-P>iure, vel ratione cògente. Nam ratio il-
la, quòd res per quas causas nascitur,
per easdem tolli debet, non multum vr-
get, quia facilius est destruere, quàm cō
struere, & ad acquisitionem priuilegij
per sere quiritur acceptatio recipien-
tis, ad reuocationem verò sufficit vo-
luntas reuocantis. Vltimò poterat hoc
loco tractari, quibus modis impetratio<-P>@@

<-P>priuilegij nulla sit. Sed hoc sufficienter
tractatum est, in libro 6. cap. 17. vbi de
dispensatione disseruimus, & illius oc-
casione de priuilegio diximus, quia in
hoc ferè eadem est vtriusque ratio. In
superioribus etiam in hoc libro multa
per occasionem tacta sunt, & ideò tam
de Priuilegijs, quàm de tota lege huma-
na hæc sufficiant.</P></duolan 2>
<Z>FINIS LIBRIOCTAVI.
({5*}<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_8"/>{5*})</Z>
------------------------------------------------------------
<Z><A+2>INDEX CAPITVM</A+2>
<A+1>LIBRI NONI.
De Lege diuina positiua veteri.</A+1></Z>
<P>Cap. 1. An ante legem Moysi data fuerit alia lex positiua diuin{a}.</P>
<P>Cap. 2. An lex Moysi à vero Deo data sit, ita vt diuina fuerit.</P>
<P>Cap. 3. De fine legis Veteris, & præceptorum eius.</P>
<P>Cap. 4. De materia legis Veteris, & præceptorum eius.</P>
<P>Cap. 5. De conuenien tia modi, temporis, &c. legis veteris.</P>
<P>Cap. 6. De effectibus legis Veteris.</P>
<P>Cap. 7. An lex vetus iustificauit.</P>
<P>Cap. 8. De perfectione legis veteris.</P>
<P>Cap. 9. De mutabilitate legis veteris.</P>
<P>Cap. 10. De cessatione legis veteris quoad obligationem.</P>
<P>Cap. 11. De cessatione legis veteris quoad omnia præcept{a}.</P>
<P>Cap. 12. De obligatione legis veteris ante Christi mortem.</P>
<P>Cap. 13. De tempore quo cessauerit lex vetus.</P>
<P>Cap. 14. An lex vetus non tantum mortua, sed etiam mortifera sit.</P>
<P>Cap. 15. De tempore quo lex vetus mortifera fuerit.</P>
<P>Cap. 16. An lex vetus fuerit semper mortifera post Euangelij prædicationem.</P>
<P>Cap. 17. Lex vetus non semper post inchoatam prædicationem fuit mortifer{a}.</P>
<P>Cap. 18. Satisfacit dubijs ex dictis resultantibus.</P>
<P>Cap. 19. Fueritne lex vetus prius mortua, quàm mortifer{a}.</P>
<P>Cap. 20. Quomodò fuerit illicitum gentes ad iudaizandum cogere, &c.</P>
<P>Cap. 21. De inutilitate legis veteris quoad effectus suos.</P>
<P>Cap. 22. De cessatione Circuncisionis quoad sanctificationem Infantium.</P>

@@0@<filename:W0012-1082.jpg/>
@@1@<SE1082>1075
#(IMAGE)
<Z><A+2>LIBER IX.</A+2>
<A+3>DE LEGE DIVINA</A+3>
<A+2>POSITIVA</A+2>
<A+1>VETERI.</A+1></Z>
<duolan 2><P><INI5>D</INI5>ISTINXIMVS in supe-
rioribus lege&#x0303;positiuā in hu-
manam, quæ à vol&#x0169;tate hu-
mana proximè vim habet
obligandi, & diuinam cuìus
proximus auctor, & condìtor est Deus,
à cuius voluntate vim habet, & authori-
tate&#x0303;: & de humana lege, & specieb&#xA770; eius
hactenus disputauimus, superest ergo
dicendum de lege diuina positiua. Hæc
autem in vetere&#x0303;, & nouam quasi in duas
species, seu membra diuersa distingui
solet, & ideo de his duabus legibus sigil-
latim dicendum est. Nam de ratione le-
gis diuinæ positiuæ cōmuni vtriq&#x0301;; nihil
præmittere oportet, tum quia ex supé-
rioribus, & ex notatione ipsius vocis sa-
tis cōstat, vnde habe at aliqua lex, quod
diuina sit, curq&#x0301;; positiua dicatur, in quo
verò à naturali distinguatur, in lib. 1.
cap. 3. declaratum est, proprietates au-
tem, vel effectus, qui ad hanc cōmunem
ratione&#x0303; consequuntur, partim noti sunt
ex dictis supra de lege in communi, par-
tim declarabuntur cōmodius secund&#x0169;
specificas rationes de singulis legibus
disserendo. In hoc ergo libro dicemus
de lege veteri, & in seque&#x0303;ti de noua, ge-
nerationis ordinem potius, quàm per-
fectionis cum D. Thoma, & alijs aucto-
ribus obseruando.</P>
<Z>CAPVT I.
Vtrum ante legem Moysi data fuerit hominibus
aliqua lex positiua diuin{a}.</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi est, quia lex diui-<marginalia>1.|Ratio dubi|tandi.</marginalia>
na positiua non minus fuit necessa
ria, vel vtilis hominibus ante Moy<-P>@@

<-P>sis tempora, quàm post illa, sed Deus nō
tradit homini specialem lege&#x0303; vltra na-
turalem, nisi propter illius necessitate&#x0303;,
vel vtilitatem; ergo debuit dari talis
lex, etiam ante Moysis tempora. Et con-
firmatur: nam videmus, Deum dedisse
homini in statu innocentiæ specialem
legem non comedendi de ligno scientię
boni, & mali, Genes. 2. Post peccatum<marginalia>Gen. 2.</marginalia>
autem datum fuit hominibus præcept&#x0169;
de vsu alicuius Sacramenti, quo possent
non sol&#x0169; adulti, sed etiam infantes àpec
cato originali purgari, vt videtur esse
cōmunis Theologorum doctrina. Dein-
de ante diluuium legimns, quædam ani-
malia reputata fuisse m&#x0169;da, quędam ve-
rò immunda; Genes. 7. illa autem diuer-<marginalia>Gen. 7.</marginalia>
sitas non est ex lege naturæ, vt constat;
erat ergo ex lege diuina positiua. Et in-
de sumi potest indicium, fuisse tunc ali-
quasleges sacrificior&#x0169;à Deo latas, quia
munda, & immunda animalia nō distin-
guebantur nisi in ordine ad sacrificia;
ergo fuer&#x0169;t ante diluuium plures leges
diuinæ positiuæ. Præterea post diluui&#x0169;
legimus à Deo datum præceptum illud,
Carnem cum sanguine non comedetis, sanguine&#x0303;
enim animarum vestrarum requiram, &c. Ge-
nes. 9. hoc autem præceptum nō est na-<marginalia>Gen. 9.</marginalia>
turale, vt constat, vnde hodie non serua
tur. Deniq&#x0301;; lex circ&#x0169;cisionis multo an-
te Moysem data est: nam ideò dicitur<marginalia>Ioan. 7.</marginalia>
Ioann. 7. non fuìsse ex Moyse, sed ex Pa-
tribus, quia nimirum, data fuit Abrahæ,<marginalia>Gen. 17.</marginalia>
Gen. 17. vbi Deus dicit. Custodias pactum
meum, &c. fuit ergo lex illa diuina, & po-
sitiua, & prior lege Moysi. In contrari&#x0169;
verò est, quia si datur aliqua lex Dei an-
te Moysem, insufficiens est diuisio legis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1083.jpg/>
@@1@<SE1083>1076 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>diuinę in duas prędictas, & incōpletus
etiam si erit tractatus de legib&#xA770;, de illis
duabus tantum disserendo.</P>
<P>  Hæc quæstio solum proposita est ad
compleme&#x0303;tum huius doctrinæ, & vt cō-
stet diuisionem illam esse sufficìentem,
nihilq&#x0301;; aliud de diuinis legibus desidere
tur. Aduertendum est ergo, nomen legis<marginalia>Lex dupli-|citer.</marginalia>
interdum sumi in vi nominis collectiui,
frequentius autem in vi termini cō mu-
nis. Hoc ergo posteriori modo dicitur
de singulis particularib&#xA770; legibus prout
illā fere tota hac materiavsurpauimus;
priori autem modo significat multitu-
dinem plurium legum prout ab vno
legislatore trad&#x0169;tur in ordine ad insti-
tuendam, seu dirigendam aliquam rem-
publicam, seu congregationem huma-
nam secundum aliquem peculiarem sta
tum, & hoc modo accipitur sæpe inscri-
ptura, vt Ioan. 1. Lex per Moysem data est, &<marginalia>Ioan. 1.|Roman. 1.|Galat.</marginalia>
sæpissime apud Paul. præsertim in Epist.
ad Roman. & ad Galat. & sic etiam lex
gratiæ appellatur, Lex spiritus vitæ, tan-
quam vna lex, ad Roman. 8. Et similiter<marginalia>Roman. 8.</marginalia>
lex naturæ tāquam vna lex significatur,
vtiq&#x0301;ue per modum vnius collectìonis.
Ita ergo in præsenti de diuina lege lo-
quimur, & explicata notione vocis, faci
lis est quęstionis resolutio.</P>
<P>  Dico ergo primo, Ante Moysem non<marginalia>3.|Ante Moy|sem nō fuit|data positi-|ua lex in se&#x0303;|su de quo|agimus.</marginalia>
fuisse à Deo datam positiuā legem, plu-
ra diuina præcepta continentem, per
quam homines, vel aliqua hominum cō
gregatio in peculiari statu à Deo insti-
tuta, & peculiari modo ad aliquem fine&#x0303;
ordinata fuerit. Hæc assertio certa est,
& sufficienter probatur primo ratione
in contrarium facta, quia lex diuina s&#x0169;-
pta hoc modo sufficienter diuiditur in
legem veterem, & nouam ex communi
sententia Theòlogor&#x0169;, & ex diuina Scri-
ptura, in qua nō legimus, nisi aut legem
veterem, aut nouam. Priorem quidem
in toto veteri testamento contentam,
propter quod totum illud interdum so-
let nomine legis significari, teste Hiero-<marginalia>Hieron. in|epist. 150.|Isidor.</marginalia>
nym. in Epist. 150. ad Algasiam. q. 8. vbi
latè ex Scriptura id probat: quo etiam
modo Isidor. lib. 1. Sententiar. cap. 28.
lege&#x0303; diuinam in tres partes distinguit,
in historiam, pręcepta, & prophetias,
Propriè verò sumitur pro collectione
præceptorum, præcipuè vbi dicitur lex
data per Moysem, & sic etiā dixit Chri-<-P>@@

<-P>stus Luc. 24. Hæc sunt verba, &c. quæ scripta<marginalia>Luc. 24.</marginalia>
sunt in lege, & Prophetis, & psalmis de me. Al-
teram vero legem promisit Deus Iere-<marginalia>Ierem. 31.</marginalia>
miæ. 31. dicens. Dabo legem meam in visce-
ribus eorum, de qua etiam prædixerant
Isai. cap. 2. & Micheas cap. 4. De Sion exi<marginalia>Isai. c. 2.|Mich. c. 4.|Roman. 3.|Galat. 5.</marginalia>
bit lex, & verbum Dei de Hierusalem, & hæc
est lex noua, quam Paulus vocat etiam
Legem fidei, ad Roman. 3. & gratiam, seu
legem gratiæ ad Galat. 5. Pręter has er-
go duas leges nulla est alia data à Deo;
ergo ante Moysis tempora nulla fuit lex
diuina.</P>
<P>  Ratio autem est, quia lex diuina hoc<marginalia>4.|Ratio con-|clusionis.</marginalia>
modo significat ius quoddam integrum
à Deo ipso positum continens statutum
religiosum, in quo homines sub peculia-
ribus signis, seu Sacramentis in ordine
ad diuinum cultum invnum corpus my-
sticum congregentur, hoc autem modo
non fuerunt homines ante Moysem spe-
cíaliter instituti à Deo, aut specialiter
congregati in vnam rempublicam; er-
go non oportuit, ante illud tempus dari
specialem legem diuìnam. Maior satis
declarata est. Minor vero cōstat ex dis-
cursu Scripturæ sacræ, & in materia de
Sacramentis latius ostenditur, nō fuisse
in illo primo tempore datas à Deo pe-
culiares leges, de sacrificijs, aut sacra-
mentis, & eadem ratio est de alijs parti
cularibus ritibus, aut moribus. Et ideo
totum illud primum te&#x0303;pus vocatur tem
pus legis naturæ, quia illa sola tunc vi-
gebat, sub illa comprehendendo legem
connaturale&#x0303; gratiæ, vt supra lib. 1. cap.
3. declaraui. Vbi etiam ostendi, neces-
sitatem legis diuinæ hoc modo snmptæ
non fuisse necessitatem simpliciter, sed
ad melius esse, quod beneficium noluit
Deus conferre hominibus pro illo tem-
pore. Per quod soluitur ratio dubitan-
di in principio posita. Cur autem ita se
gesserit Deus eo tempore cum homini-
bus, licèt possemus dicere, id fecisse
Deum pro arbitrio suo, congruentiam<marginalia>5.|Probabile|est De&#x0169; de|disse antele|ge&#x0303; Moysi v|n&#x0169; vel alte|r&#x0169; præcep-|t&#x0169; oportu-|n&#x0169; pro illo|tempore.</marginalia>
aliquam inferius trademus, circunstan-
tias legis veteris explicando.</P>
<P>  Dico secundo. Ante lege&#x0303; Moysi, pro-
babile est, dedisse Deum hominibus in-
terdum vnum, vel aliud peculiare præ-
cept&#x0169; opportun&#x0169; pro illo tempore iux-
ta consili&#x0169; voluntatis, & sapientiæ suæ.
Hoc probant alia exe&#x0303;pla in argumentis
adducta. Quanquā prim&#x0169; non mult&#x0169; ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1084.jpg/>
@@1@<SE1084>C. 1. Anante lege&#x0303; Moysi data fuerit alia lex. positiua diuina. 1077
<duolan 2><-P>rem pręsentem pertineat, agimus enim
de hominibus in statu naturę lapsæ. C&#x0169;
autem innocentię status fuerit adeo di-
uersus mirum nō est, quod in illo fuerit
lex aliqua à Deo posita illi statui accō-<marginalia>Iuspositiu&#x0169;|non fuit il-|lud præcep|t&#x0169; in statu|innocentiæ|prout ius|n&#x0169;c sumi{t$}.|probabile e&#x0303;|angelis da|t&#x0169; fuisse ali|quod præ-|ceptum.</marginalia>
modata. Deinde vero dicimus, etiam in
illo statu non fuisse à Deo datum ius in-
tegrum positiuum, prout illud explicui-
mus, sed tantum singulare quoddā præ-
ceptum quasi in signum peculiaris subie
ctionis, & obedientię, & ad humilitatis,
& aliar&#x0169; virtutum exerciti&#x0169;. Sic en im
probabile est, etiam angelis dedisse De&#x0169;
aliquod positiuum pręceptum ob simi-
les causas, vt in propria materia latius
dicemus. Imò sunt, qui censeant, pręce-
ptum illud datum primis hominibus nō
fuisse propriam legem de se perpetuam
sed quasi personale mandatum solis pri
mis par entibus pro suis personis, non<marginalia>Præcept&#x0169;|Adæ vera|lex fuit &|perpetua,|de se.</marginalia>
pro tota postetitate datum, etiam si in
statu innocentiæ perseuerarent. Sed hoc
ego non probo, imò censeo illam fuisse
veram legem, ac de se perpetuam, tum
quia eadem ratio erat in filijs, quæ in
parentibus, vt lege&#x0303; aliquam positiuam à
Deo semper haberent, tum etiam, quia
illud pręceptum fuit respectu Adæ non
tantum personale, sed etiam (vt Ita di-
cā) capitale, quando enim illi dixit De&#xA770;,
Ex omni ligno paradisi comede, de ligno scien-
tiæ boni, & mali ne comedas, loquebatur c&#x0169;
illo, vt capite, ac subinde cum tota eius
posteritate, vt ostendunt sequentia ver-
ba, In quocumq&#x0301;ue enim die come deris ex eo,
morte morieris. Ibi enim toti posteritati
mortem comminatus est. Et ideo teste
Paulo, omnes in illo præcept&#x0169; illud trās-
gressi sumus, & morte&#x0303; ìncurrimus; ergo
fuit lex illa pro tota posteritate lata.
Imò eadem ratione censeo, præceptum
illud semel datum soli Adæ (iuxta sim-
plicem contextum, & ordinem capitis.
2. Genes.) comprehe&#x0303;disse Euam eo ipso,<marginalia>Gen. 2.</marginalia>
quod illi per Adam fuit præceptum in-
timatum, iuxta probabiliorem senten-
tiam August. 8. Genes. ad literam. cap.<marginalia>August.</marginalia>
17. & aliorum, quia nimirum, lex illa pro
toto genere humano posita erat, sicq&#x0301;ue
verè dixit Eua Genes. 3. Præcepit nobis<marginalia>Gen. 3.</marginalia>
Deus, ne comeder emus, &c.</P>
<P>  Ad sec&#x0169;d&#x0169;m exemplum de pręcepto<marginalia>6.|Ad 2. exe&#x0303;-|plum.</marginalia>
vtendi aliquo sacramento, seu signo ne-
cessario ad impetrandam à Deo mediā-
te fide Christi remissione&#x0303; peccati origi-<-P>@@

<-P>nalis, fatemur, semper fuisse in huma-
no genere hoc præceptum diuinum, vt
in tom. 3. tertiæ partis ostendimus. Dici
mus autem in primis, illud non fuisse in-
tegram legem in sensu superius decla-
rato, sed fuisse vnum singulare mandat&#x0169;
ob peculiarem necessitatemdatam. De-
inde dicimus, nō fuisse omnino positiu&#x0169;,
sed (prout à Deo datum est) fuisse suo
modo connaturale fidei, secundum sta-
tum, quem pro eo tempore in homini-
bus habebat, & ideò generaliter tant&#x0169;
positum fuit, & per legem, vel consuetu-
dinem humanam determinationem ac-
cipiebat, vt in citato loco ex professo
tractatum est. Vt tamen simul respon-
deamus ad aliud exemplum de præcep-<marginalia>Ad aliud|exemplum|De circun-|cisione.</marginalia>
to circuncisionis (quod iuxta proba-
biliore&#x0303; sententiam fuit quædam deter-
minatio prædicti generalis pręcepti spe
cialiter à Deo facta pro populo Israel,
addimus, pręceptum illud fuisse inchoa-
tione&#x0303; quandā legis veteris, quæ à Deo
singulari ratione fuit anticipata per ali
quod tempus sufficiens ad multiplica-
tionem populi, quod sibi peculiariter
cōgregabat, & cui postea lex dāda erat
& ideò idem præceptum eademq&#x0301;ue cir-
cuncisio semper in ea lege māsit, eratq&#x0301;;
ianua, & professio illius, obligationem<marginalia>Galat. 5.|7.|3. Exe&#x0303;pl&#x0169;.|Genes. 7.</marginalia>
inducens, teste Paulo ad Galat. 5.</P>
<P>  Tertium exemplum erat de animali-
bus mundis, & immundis, quorum fit
mentio Genes. 7. ad quod respondemus,
nullum præceptum diuin&#x0169; ibi insinuari.
Respōsio enim cōmunis est Moysem ibi
esse loquutum per anticipationem: nam
ea animalia, quę postea lex vetus in mun
da, & immunda discreuit, ideo sic nomi-
nauit, quia ipse scripsit post legem latā,
quamuis tempore diluuij, de quo ipse
scribebat, nō dum fuisset facta discretio,
ita Abul. & alij. Sed hoc non caret diffi-
cultate: nam quidquid sit de vsu vocis,
quem probabile est, per præoccupatìo-
nem fuisse, nihilominus etiam in re ipsa
videtur clare supponi discretio iam fa-
cta quando Deus iussit, introducere in
arcam septena, & septena ex mundis
animalibus, & bina, & bina ex imm&#x0169;dis,
quía nisi iam reputarentur diuersi con-
ditionis, æstimationis, vel vsus, nō habe-
ret locum ille diuersus modus præcipi-
endi. Et ideò Chrysost. Homil. 24. in Ge<marginalia>Chrysost.</marginalia>
nes. probabile existimat, Deum, qui prę-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1085.jpg/>
@@1@<SE1085>1078 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>ceptum dabat, manifestam fecisse diffe-
rentiam illam ipsi Noe, quod potuit
facere, etiam si nulla lege tunc stabili-
ta fuisset.</P>
<P>  Valde etiam probabile est, quod ibi-<marginalia>7.</marginalia>
dem sentit Chrysost. ante diluuium fac-
tam esse discretione&#x0303; aliquam inter ani-
malia, vel in ordine tantum ad diuina sa
crificia (si ante dìluuium non erat in
vsu esus carnìum, vt sentit Chrysost. su-
pra Homil. 27. & D. Thom. 1. 2. q. 102. ar.
6. ad 2. & Abulens & alij Genes. 9.) vel<marginalia>D. Thom.|Abulens.</marginalia>
etiam in ordine ad humanum cibum, si
ad illum tunc animalia sumebantur, vt
voluit Soto lib. 5. de Iustit. q. 1. ar. 1. Nō<marginalia>Soto.</marginalia>
est autem necesse, vt illa discretio facta
fuerit lege diuina, sed prudentia, & con-
suetudine humana, vt idem Chrysostom.
priori loco declarat, dicens, Ipsa scientia
iusto insita docebat, quænam ad cibum accommo
da, & quæ immunda, non quod ita sint, sed quod
pro immundis habeantur, & inferius dicit,
Scientiam à Deo nobis suppeditatam docere quæ
dam quadrupedia esse apta ad cib&#x0169;, & non alia.
Quod etiam latè oste&#x0303;dit Hieronym. lib.<marginalia>Hier.|Zachar.</marginalia>
2. contta Iouinian. colum. 7. & Zachari.
Papa in Epist. ad Bonifac. ait, Gentiles
ad Christum cōuersos abstinuisse inter-
dum à quibusdam animalibus, quæ natu
ra aborrere solita est. Sic ergo ductu
naturæ, & consuetudine, ac traditione
suorum parentum potuit Noe habere
etiam vsum discernendi inter animalia,
maxime in ordine ad sacrificia, quam
differentiam anticipato nomine signifi-
cauit Moyses per differentiam mundo-
rum, & immundorum animalium, quam-
uis talia non essent tunc ex ritu legis,
nec fortasse omnino eadem c&#x0169; illa, quā
postea lex vetus induxit. Et ideo etiam
Sancti docent, plura esse seruata ex ani-
malibus mundis, quia ex illis Deo sacri-
ficandum erat.</P>
<P>  Vltimum exemplum erat de præcep-<marginalia>8.|Vltim&#x0169;exe&#x0303;|plum de ab|stinentia à|sāguine ex|plicatur.</marginalia>
to abstinendi à sanguine, data à Deo Ge
nes. 4. De quo præcepto aliqui sentiunt,
per illud sol&#x0169; &#xA753;hibit&#x0169; fuisse carnes cru-
das comedere, quod sentit Soto supra,
alij verò dixerunt, ibi solum prohiberi
homicidium, quasi, sub tropo, & figura,
vt sensit Lugubinus. Et fauet Cypri. lib.
3. ad Quinti. cap. 119. qui in simili præ-
cepto Act. 15. legit, Asanguinis effusione,
tacite sic exponendo verba præcepti.
Et vide&#x0303;tur sequi Chrysostom. & Bed. ibi,<-P>@@

<-P>Tertul. lib. de Pudicit. cap. 12. sequiturq&#x0301;;
Salmer. plura referens. tract. 43. in Acta
versus finem. Vnde iuxta vtrumq&#x0301;ue sen
sum facile respondebitur, illud præce-
ptum diuinum non fuisse positiuum, sed
naturale. Vtraq&#x0301;ue verò expositio si ex-
cludat propri&#x0169; sensum de esu sanguinis
& suffocati, reijcienda est, vt allegori-
ca nimis, & contraria sinceritati literę,
& simili legi latæ ab Apostolis Actor. 15.
& cōmuni Patrum expositioni in vtroq&#x0301;;
loco, Genesis, & Actorum, & optime de-
clarat Ambr. ad Galat. 2. in principio, &
August. 32. contra Faust. cap. 13. Conce<marginalia>Ambros.|August.</marginalia>
do ergo fuisse tunc illud speciale præce-
ptum positiu&#x0169; à Deo latum, fuisse tame&#x0303;
singulare, & non plenam legem. Et ita
Chrysost. dicta Homil. 27. comparat. il-
lud cum præcepto dato Adamo, dicens,
Sicut Adam dictum est, vt de vno ligno ex om-
nibus non ederet: ita hic dictum est, cumomnia
ad esum valde licenter permissa essent, verum-
tamen carnem cum sanguine non comedatis. Vn
de posset generalis ratio præcepti, vtri-
q&#x0301;ue accōmodari, particularis autem ta
lis præcepti in tali materia redditur ibi<marginalia>Chrysost.</marginalia>
dem ab eodem Chrysostom. dicens. Hoc
facit, vt primis illis temporibus comprimat illo-
rum impetum, & propensionem ad homicidia.
Quam rationem habet etiam August. &
iuxta illam exponendi sunt Patres prius
allegati. Aliam vero rationem addit Au
gust. dicens, arcam Noe fuisse typum Ec
clesiæ, & ideo tunc latum etiā esse præ-
ceptum, quod tacitam prophetiam cō-
tineret, quę cepta est impleri in gentib&#xA770;
ad fidem accedentibus, proptereaq&#x0301;ue
pręceptum illud ab Apostolis renouat&#x0169;
esse, de quo plura dicemus infra tractan
do de cessatione legalium.</P>
<Z>CAPVT II.
Vtrum lex Moysi à vero Deo data sit, ita
vt diuina fuerit.</Z>
<P><INI3>F</INI3>Vit antiquus error, legem illam da-<marginalia>1.|Error anti-|quus circa|latione&#x0303; le-|gis veteris.</marginalia>
tam fuisse à malo Deo. Distingue-
bant enim illi hæretici duo princi-
pia, malum, & bonum, & priori tribue-
bant non solum mala omnia, & peccata,
sed etiam corporum creatione&#x0303;, & eide&#x0303;
attribuebāt antiquę legis lationem, vel
quia lex illa sacrificia cruenta principa
liter præcipiebat, & circa iustitias car-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1086.jpg/>
@@1@<SE1086>C. 1. An lex Moysi à vero Deo data sit ita & diuina fuerit. 1079
<duolan 2><-P>nis versabatur, vt ait Paul. vel etiā quia
putabant, non fuisse puram sanctam, &
immaculatam. Cuius hæresis primum
Auctorem fuisse Simonem Mag&#x0169; intelli-
gimus ex Cleme&#x0303;te Romano lib. 6. Cōstit.<marginalia>Simon Ma|gus.|Marcion.|Valentini.|Clem. Rom|Iren.|Epiphan.|Manichęi.|August.</marginalia>
cap. 19. Eum sequuti sunt Marcioni, Va
lentin. & alij, contra quos disputat Ire-
nęus lib. 1. c. 10. 22. 29. & alijs, Epiphan.
hæres. 21. & 66. Potissimum verò ampli-
ficarunt hunc errore&#x0303; Manichęi, quibus
ob eam rem tribui solet, vt patet ex Au-
gust. hæres. 46. qui latè disputat contra
hunc errorem in libris contra Faustum,
& contra Adimatum Manichæum, &
lib. contta aduersarium legis, & prophe
tarum, & optime in lib. de Spirit. & liter.
Fundamentum autem huius erroris de
duobus principijs, est contra naturale&#x0303;
ratione&#x0303;, & in 1. p. latè impugnatur. Dein
de auctorem veteris testamenti fuisse
Deum ìpsum ostenditur late in materia
de Fide, & ideo n&#x0169;c sufficiat testimoni&#x0169;
Christi Domini, & Apostolorum, sæpe in
nouo testamento approbantium vetus
tanquam cōtinens Scripturam sacram,
& diuina præcepta. Quod etiam contra
illum errorem definiuit Concilium To-<marginalia>Con.. Tole.</marginalia>
letan. 1. in confessionem fidei dicens, Si-
quis dixerit. vel crediderit, alterum Deum esse
priscæ legis, alterum Euangeliorum, anathema
sit, & Concil. Trid. sess. 4. definiuit vtriusq&#x0301;;<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
testamenti vnum esse authorem.</P>
<P>  Aliter (Epiphanio teste hęres. 33.)<marginalia>2.|Alius e&#x0303;r-|ror cuiusdā|Ptolomei.</marginalia>
in hoc errauit Ptolomeus quidam di-
cens auctorem illius legis nō fuisse vn&#x0169;,
sed tres, & nullum eorum fuisse verum
Deum. Nam partem legis dicebat fuisse
datam ab Opifice mundi, que&#x0303; non De&#x0169;,
sed numen secundum esse dicebat, Par-
te&#x0303; verò à Moyse & aliam partem à senio
ribus illi&#xA770; populi. Sed prima pars huius
erroris est manifesta hæresis, f&#x0169;daturq&#x0301;;
in alia hęresi, quod Verbum non sit ve-
rus Deus, & ideo non indiget alia impu-
gnatione. Tertia item pars intellectade
lege Moysi prout continetur in Penta-
teuco vsq&#x0301;; ad finem Deuteronomij, er-
ronea est, & sine vllo fundamento, nam
in illis libris nullum est indicium alìcu-
ius legis datæ per alium Seniorem præ-
ter Moysem, licèt postea fuerint illi legi
aliqua pręcepta humana adi&#x0169;cta, vt de
quadam lege iudiciali legimus. 1. Reg.
30. & de cæremonialibus quorundam
festorum Esther. 9. & 1. Machab. 4. &c.<-P>@@

<-P>Omissis ergo illis duabus partibus, cir-
ca secundam potest esse nonnulla dif-
ficultas, quia illi ex parte fauent aliqui
Catholici, & præsertim refertur Origi-
nes, Homil. 16. in Numeros, qui sensit ali
qua pręcepta fuisse data à Moysè pro-
prio arbitrio, & non diuina inspiratio-
ne, de lege permittente repudium. Et
potest fundari in verbis Christi Domini
Mat. 19. vbi prius dicít lege&#x0303; illam, Quos
Deus coniunxit, homo non separat. esse diuinā,
postea verò subdit de lege repudij, Ad
duriti em cordis vestri permisit vobis Moyses.</P>
<P>  Dicendum primo est, legem scriptam
& traditam in quinq&#x0301;; libris Moysi fuisse<marginalia>3.|Auctore&#x0303; le|gis inquin-|que libris|Moysi tra-|ditā fuisse|De&#x0169;.|Exod. 20.</marginalia>
verè diuinam, & Deum ipsum fuisse prin
cipalem, & proximum eius auctore&#x0303;. Hęc
assertio est D. Thomæ q. 98. art. 2. & sim-
pliciter loquendo est de fide, addo Simpli
citer loquendo, vt excludam quæstione&#x0303;, an
aliquod præceptum possit excipi tan-
quam human&#x0169;, de qua infrà dicā. Atq&#x0301;;
ita probatur sufficienter Exod. 20. vbi
in principio legis dicitur, Loquutusque est
Dominus cunctos sermones hos Ego sum Domi-
nus Deus tuus, qui eduxi tede terra Ægypti. Nō
habebis De os alienos, &c. Et passim similia
verba in illis libris repetuntur, vt sæpe
in sequentibus videbimus; certum au-
tem de fide est, illum Domin&#x0169; fuisse ve-
rum Deum, vt ibidem constat, & ex Psal.<marginalia>Psal. 18.|Psal. 118.</marginalia>
18. Lex Domini immaculata, &c. de qua di-
xerat, C&#x0153;li enarrant gloriam Dei. Et Psalm.
118. Beati immaculati in via, qui ambulāt in le-
ge Domini, idemq&#x0301;ue sępe in alijs habetur,
& in omnibus Prophetis. Concordat
etiam testamentum nouum, in quo illa
lex vocatur lex Domini, & lex Dei. Mar.<marginalia>Marc. 7.|Matth.|Heb. 9.</marginalia>
7. Irritum fecistis præceptum Dei. Matth. 15.
Deus dixit, honor{a}, &c. Ad Hebræ. 9. Hic
sanguis testamenti, quod mādauit ad vos Deus.
Propterea lex illa erat prophetica, &
figura futuror&#x0169;, teste Paulo. 1. Corinth.<marginalia>1. Cor. 10.|Galat. 4.|Ioan. 19.</marginalia>
10. & Galat. 4. Quod confirmat latius in
Epist. ad Hebr. & Ioan. cap. 19. Os non cō-
minuetis ex eo. Solus autem Deus potuit
præceptis, & factis futura infallibiter
pręsignare, pręsertim quia talia erant,
quæ ab illius pendebant voluntate. Tan
dem argumentatur optime D. Thom.
quia lex illa disponebat ad Christ&#x0169; Do-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
minum, vnde ad illum tota ordinabatur
propter quod ille dixit Luc. vlt. Oportebat
impleri, quæ in lege, psalmis, & prophetis scripta<marginalia>Luc. vlt.</marginalia>
sunt de me. Et Ioan. 5. remittit Phariseos<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1087.jpg/>
@@1@<SE1087>1080 Lib. 9. Delege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>ad legem Moysi, Nam de me (inquit) ille
scripsit; ergo idem Deus, qui Christum ad
nos misit, legem illam tulit. Contra hāc
tñ veritate&#x0303; obijciebant hæreticialiqua,
quępertine&#x0303;t, ad proprietates, præcepta,
& materiam huius legis. Sed cōmodius
infra in proprijs locis tractabuntur.</P>
<P>  Dico secundo. Lex vetus à Deo data<marginalia>4.|Lex datae&#x0303;|ministerio|angelorum|Galat. 3.</marginalia>
est ministerio Angelorum. Hæc assertio
est D. Thomæ. q. 98. art. 3. & absolute, ac
generatim sumpta omnino certa vide-
tur. Primo ex testimonio Pauli ad Gala.
3. Quid igitur lex? propter transgressiones po-
sita est, &c. Ordinata per angelos in manu me-<marginalia>Chrysost.</marginalia>
diatoris. Chrysostom. autem ibi per ange
los, sacerdotes intelligit. Sed ipsemet
orat. 3. ad Hebræos expositíonem h&#x0169;c
reijcit, & merito, quia est cōtra proprie
tatem, & freque&#x0303;tiorem vsum vocis sine
necessitate, & sine fundame&#x0303;to in litera,
aut contextu. Item quia nullus sacerdos
interfuit in promulgatione illius legis,
nisi Moyses, & tamen ibidem condistin-
guuntu angeli à Moyse, vt inferius de-
clarabo. Ponderat etiam ibidem Chry-
sostom. in posteriori loco angelor&#x0169; no
men in plurali poni & sacerdotem, qui
ibi interfuit, & aliquo modo ministra-
uit, solum fuisse vnum. An vero angeli
re vera fuerint plures infra dicam. Præ-
terea hoc confirmat alia verba Pauli ad<marginalia>Hebræ. 2.</marginalia>
Hebrę. 2. vbi de illa lege loquens dicit.
Qui per angelos dictus est sermo, vbi sine du-
bio non loquitur de sacerdotibus, nam
statim subdit, Non enim angelis subiecit or-
bem terræ futurum, & consequenter affert.
illud, Minuisti eum paulò minus ab angelis.<marginalia>Actor. 7.</marginalia>
Deniq&#x0301;; Stephan. Actor. 7. de Moyse in-
quit, Hic est, qui fuit in Ecclesia in solitudine
cum angelo qui loquebatur ei in monte Sinaa, &
cum patribus nostris, qui accepit verba vitæ da-
re nobis</P>
<P>  Nonnulli autem expatribus antiquis<marginalia>5.</marginalia>
in illo, & similibus locis veteris testame&#x0303;
ti per angelum Verbum Dei intellig&#x0169;t.
vt Cyprian. lib. 2. contra Iudæos cap. 5.<marginalia>Cyprian.|Tertull.|Euseb. Cæs.|Lorin.</marginalia>
& Tertull. lib. contra Iudæos cap. 9. &
Euseb. Cæsariens. lib. 1. de Demonstrat.
Euangel. cap. 5. & lib. 5. cap. 10. & alij.
quos refert Lorin. Actor. 7. nu. 30. Vnde
Isidor. lib. 1. sente&#x0303;tiar. pro regula ponit,
Vbicumque in Scripturis Sanctis pro Deo ange-
lus ponitur, non Patrem, neque Spiritum Sanct&#x0169;,
sed pro incarnationis dispensatione solum filium<marginalia>Isidor.</marginalia>
intelligi. Non designat autem Isidor. loca<-P>@@

<-P>Scripturæ, in quibus angelus pro Deo
ponatur, nec ego illa inueni, præter il-<marginalia>Isai. 9.</marginalia>
lum Isai. 9. vbi Christus vocatur. Magni
consilij angelus, iuxta versione&#x0303; Septuagin-
ta: nam in vulgata non habetur, nec etiā
in Hebræo, vt Hieronym. notat, & quā-
uis in vero sensu admittatur, vt cōmuni
ter Ecclesia admittit, sol&#x0169; de Verbo ìn-
carnato, id prędici{t$}. Verbo a&#x0169;t vt De&#xA770;
est, nome&#x0303;angeli, nō recte accōmodatur,
nec est, consentane&#x0169; dignitati Verbi, vt
De&#xA770; est, quia nome&#x0303; angeli absolute mini
str&#x0169;, & n&#x0169;ti&#x0169; Dei in Scriptura significat.
Vnde Malachiæ. 3. dicit Deus. Ecce ego<marginalia>Malach. 3.</marginalia>
mitto angelum meum, scilicet, Ioannem Ba-
ptistam, tanquam pręnuntium Verbi, de
quo subditur, Et statim veniet ad templum
sanctum suum dominator Dominus, scilicet, fi-
lius incarnatus, qui ibidem vocatur an-
gelus testamenti, iuxta Hebræa, vel An-
gelus iustitiæ, iuxta septuaginta. Vbi
etiam aduerto, non vocari Christum an-
gelum, nifi & cum aliquo addito extol-
lente significationem vocis, & adiunctis
alijs, quæ diuinitatem eius indicant.</P>
<P>  Præterea iuxta illam expositionem,<marginalia>6.|Impugna-|tur dicta ex|positio.</marginalia>
vel magna est admittenda æquiuocatio
in sermonibus Scripturæ, præsertim in
testamento veteri, Nam cum in Genesi,
& Exodo dicìtur Angelus Domini appa
ruisse, loquutum esse, aut aliquid fecisse,
cum Patriarchis, Moyse, & populo Dei,
aut omnia illa erunt tribuenda Verbo
Dei immediatè loque&#x0303;ti, & operanti, aut
quædam Verbo, quædam vero creatò
angelo: Vtrumq&#x0301;ue autem magnum in-
cōmodum est; ergo verius, & sincerius
intelligimus, semper esse sermonem pro
prium de Angelo minìstro Dni. Explica-
tur tot&#x0169; Antecede&#x0303;s vno vel alio testimo
nio: nam Exodi. 14. dicitur de Angelo
Dei. Præcedebat castra Israel, & latius cap.
23. promittitur. Ecce ego mittam angel&#x0169;, qui
præc edat te. & custodiat in via. Actor. autem
6. dicitut, fuisse angelus Domini, qui ap-
paruit, & locutus est Moysi in igne flammæ
rubi, Exod. 3. ergo vel vtroq&#x0301;ue loco est<marginalia>Exodi. 14.</marginalia>
propriè sermo de Verbo Dei, quod est
planè absurdum; quis enim dicat, ipsum
Verbum fuisse angelum custodem qui,
præcedebat populum, & ducebat illum?
Vel dicendum est in vno loco sumi an-
gelum pro spiritu creato, & in alio pro
Verbo Dei, quod est voluntarium, &
contra proprietatem, & certitu dinem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1088.jpg/>
@@1@<SE1088>Cap. 2. An lex Moysi â vero Deo data sit vt diuina fuerit. 1081
<duolan 2><-P>sermonis; ergo dicendum semper est, hęc
ministeria facta fuisse per veros ange-
los. Et ita hæc est communis expositio
Patrum. Ratio vero non est alia, nisi
quæ sumitur ex suaui prouidentia Dei,
qui gubernat imfima per media, & ho-
mines docet, ac instruit ministerio an-
gelorum. Potest deniq&#x0301;ue addi alia ratio<marginalia>Hebr. 1.</marginalia>
sumpta ex Paulo ad Hebręos. 1. dicente,
Multifariè, multisque modis loquens olim Deus
Patribus in Prophetis, nouissime loquutus est no
bis in filio, vbi hanc ponit tanquam præro
gatiuam propriā legis nouæ, Quòd De&#xA770;
per fili&#x0169; immediatè homines docuerit,
quod impleri cæpit Matth. 5. C&#x0169; Dominus
aperiens os suum docebat eos, &c. vt notauit<marginalia>Matth. 5,|August.</marginalia>
August. lib. 1. de serm. Domini, in princi-
pio. Hæc autem prærogatiua ferè nulla
esset, si Verbum ipsum per se, & i&#x0303;media-
tè legem dedisset. Vnde idem Paul. ad
Hebr. 2. expressèponit differentiā, quòd<marginalia>Hebr. 2.</marginalia>
lex vetus fuit data per angelos tanquā
ministros, & seruos, quia erat lex serui-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
tutis, vt D. Thom. notat; noua autem per
Dominum, quia est lex gratiæ.</P>
<P>  Quęret verò aliquis, quod fuerit mi-<marginalia>7.|Ministeri&#x0169;|ab angelis|exhibit&#x0169;.|Exod. 19.|& 20.</marginalia>
nisterium ab angelis exhibitum in illius
legis promulgatione. Ad quod exponen
dum tria distingui possunt, quæ Exodi.
19. & 20. narrātur. Primo enim præmit-
tuntur signa aduentus Domini ad seren
dam legem, scilicet, ignis, & fumus, & so
nitus buccinæ. Secundo, in c. 20. princi-
pio narratur promulgatio Decalogi. his
verbis, Loquutus est Dñs Deus tuus, qui edu-
xit te de terra Ægipti, &c. Tertio in fine eius
dem capitis additur, Dixit præterea Dñs ad
Moysem; hæc dices filijs Israel. Prima ergo se&#x0303;
tentia est, ministerium angelorum fuisse<marginalia>1. Sente&#x0303;tia</marginalia>
in efficiendis signis primo loco numera
tis, loquutionem aute&#x0303; fuisse immediate
ab ipso Deo. Ita sentit Chrysostom. ad<marginalia>Chrysost.</marginalia>
Galat. 3. & magis explicat orat. 3. ad He-
brę. Sed licet prior pars, quia affirma{t$},
illa signa facta esse ministerio angelor&#x0169;,
vera sit, tamen altera exclusiua admitti
non potest, tum propter omnia adducta
in probatione conclusionis; tum maxi-
me quia Paul. expressè dixit, Qui per ange
los dictus est sermo, ad Hebr. 2. nam plus est,
dicere sermonem, quàm tuba canere<marginalia>Hebr. 2.</marginalia>
vel ignem accendere, aut tonitrua exci-
tare. Item ad Gal. 3. dixit, Ordinata, seu dis-
posita &#xA751; angelos; nā plus certè est ordinare
vel disponere lege&#x0303;, quā sol&#x0169; assistere le-<-P>@@

<-P>gislatori c&#x0169; signis iustitiæ, & maiestatis.</P>
<P>  Potest ergo esse secunda sententia di-<marginalia>8.|2, Sente&#x0303;tia</marginalia>
stinguens inter duas partes vltimas &#xA753;-
bationis legis: nam prima, quę fe è tan-
t&#x0169; continuit præcepta legis naturæ, im-
mediatè ab ipso Deo prolata est, altera
verò, quæ cōprehendit ōnia præcepta
positiua, data est ministerio angeli i&#x0303;me-
diatè loquentis Moysi. Quæ differentia
colligitur ex modo narrationis Scrip-
turæ: nam primam illam partem præce-
ptorum immediatè proposuit Deus po.
pulo incipiens, Ego sum Dñs Deus tuus, &c.
Vnde terrefact&#xA770; populus, finita illa lege
morali dixit Moysi, Loquere tu nobis, nō lo-
quatur nobis Dñs. Postea vero in alijs præ-
ceptis sol&#x0169; præmittitur Dixit Dñs ad Moy
sem loquere ad filios Israel, &c. vt patet ex re
liqua parte Exodi. & ex Leuit. &c. Qui
modus loquendi communis est cæteris
Prophetis, & ita cōstat, id esse fact&#x0169; mini
sterio angelor&#x0169;. Item hoc sufficit ad &#xA753;-
prietatem, & veritatem verbor&#x0169; Pauli
t&#x0169; quia præcipuè loquitur de lege, vt po
sitiua fuit, tum etiā, quia vt lex illa dica-
tur disposita, & dicta per angelos, satis
est, quod fere tota, & quoad omnia illa,
quæ erant maximè &#xA753;pria fuerit ordina-
ta, & prolata per angelos, quāuis Deus
ipse per se ipsum inchoauerit sermone&#x0303;
ill&#x0169; quoad morale&#x0303; partem, quæ ad ips&#x0169;
etiam vt authorem naturę specialiter
pertinebat. Deniq&#x0301;; hoc modo videntur
posse cōciliari sententiæ Patr&#x0169;, nā qui-
dā dic&#x0169;t, De&#x0169; per se ipsum i&#x0303;mediatè tra
didisse lege&#x0303; illā, propter verba illa, Ego
s&#x0169; dñs Deus tuus, vt videre licèt in Chri-
sost. homil. 16. in Acta, & in alijs locis su-
per Paul&#x0169;, vbi Theophilat. & Oecome-
ni. ill&#x0169; sequuntur. Alij vero docent per
angelos fuisse loquut&#x0169; De&#x0169;, vt statim re-
feram. Possunt ergo conciliari secund&#x0169;
diuersas partes illius legis.</P>
<P>  Hanc verò sententiam quoad poste-<marginalia>9.|Posterior|pars 2. Sen|tentiæ ad-|mittenda.</marginalia>
riorem partem libenter admittimus,
scilicet, quod præcepta c&#x0153;remonialia,
& iudiciaria per angelos immediate
Moysi fuerint &#xA753;posita. Quoad alterā ve
ro parte&#x0303; ñvidetur admittenda, &#xA753;babili&#xA770;
enim est, etiā primam promulgationem
præceptor&#x0169; Decalogi factā esse ministe-
rio angelor&#x0169; formanti&#x0169; voces, quas po
pulus audiebat, id eni&#x0303; est, magis cōsenta
ne&#x0169; doctrinę Dionysij. in c. 4. de Cęlest.<marginalia>Dionysius.</marginalia>
Herar. vole&#x0303;tis ōniahæc ministeria fierri<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1089.jpg/>
@@1@<SE1089>1082 Lib. 9. De lege diuinapositiua veteri.
<duolan 2><-P>per angelos, quod etiam probant cōmu
niter Theologi, & specialiter in hac ma
teria D. Tho. q. 98. ar. 3. Sumitur etiam<marginalia>D. Thom.|August.</marginalia>
ex August. lib. 2. de Trinit. c. 13. & lib, 3.
c. 10. Probatur etiam rationibus &#xA753; con
clusione factis, quę absolutè probant de
tota illa lege. Ite&#x0303; quia ex textu Exodi
20. non potest colligi illa differentia: nā
post promulgatione&#x0303; moralì&#x0169; præcepto-
rum à Deo factā, subditur, Dixit præterea
Dñs ad Moysem, hæc dices filijs Israel, &c. er-
go ide&#x0303;, quí dixerat. Ego sum Dñs Deus, &c.
continuauit (vt ita dicā) sermone&#x0303; loque&#x0303;
do Moysi. Deniq&#x0301;; nō obstat modus ille lo
quendi, Ego s&#x0169; Dñs Deus tuus, nā eode&#x0303; mo-
do di&#x0303;xit Deus Moysi, in flāma rubi. Ego
sum Deus Patris tui, & nihilominus tunc
per angel&#x0169; fuisse loquut&#x0169;, Stephan. inter<marginalia>D. Greg.</marginalia>
pretatus est. Recte ergo dixit Grego. in
Præfat. ad libros Morali&#x0169; cap. 1. aliàs
2. fuisse angelum, qui exterius loquendo
seruiebat. Dñm autem dici, Quia interius
præsidens loquendi efficaciā ministrabat. Quod
aliter scholastici dicere solent, per sonā
ministerialiter loquente&#x0303;, & immediate
efficiente&#x0303; verba sermonis, fuisse angel&#x0169;,
personam aute&#x0303; i&#x0303;mediate repræsentatā,
& cuius nomine minister loquebatur,
fuisse De&#x0169;, & ideo nō in sua, sed in illius
persona, quem repræsentabat, potuisse
angelum verè dicere, Ego sum Deus.</P>
<P>  Dico tertio. Lex vetus data est per<marginalia>10.|Moysespro|mulgator ñ|auctor fuit|legis vete-|ris.|Ioan. 1.|Clem.Ale.|Ioan, 7.|Galat. 3.|Chrisost.</marginalia>
Moysem tanquā per proxim&#x0169; promulga
tore&#x0303; respectu totius populi Israel, nōve-
rò tanquam per authorem legìs. Prima
pars de fide est: nam habe{t$} expressa in
Scriptura Ioa. 1. Lex per Moyse&#x0303; data est. Re
cteq&#x0301;; ponderat Clem. Alexand. lib. 1. Pe-
dagogi cap. 7. nō dixisse, factā, sicut dixit
de Christo, sed datam, quia ab alio lege&#x0303;
recepit, vt eam daret hominibus. Et sic
etiam dixit Christus Ioan. 7. Non ne Moy
ses dedit vobis lege&#x0303;, & ita etiam videtur in-
tellige&#x0303;d&#x0169;, q&#x0111; Paul. de eade&#x0303; lege dicit ad
Gal. 3. Ordinata per angelos inmanu mediatoris
vbi Chrysost. que&#x0303; aliqui Græci sequun{t$},
& multi Latini per mediatore&#x0303; Christum
intelligit, qui est vnicus mediator Dei,<marginalia>Timo; 2.</marginalia>
& homin&#x0169;. 1. ad Timot. 2. iuxta quam ex-
positione&#x0303; particula illa, In manu, non de
ministeriali authoritate, sed de princi-
pali potestate intelligenda est, ita vt sen
sus sit, angelos disposuisse lege&#x0303; in virtu-
te, & authoritate Verbi diuini, & in hoc
sensu potest expositio subsistere c&#x0169; his,<-P>@@

<-P>quæ diximus. Sed non video, cur ibi po-
tuerit Paulus mentione&#x0303; facere de Chri-
sto sub nomine mediatoris, t&#x0169; quia non
est mediator vt Verbum tantum, sed vt
Verb&#x0169; incarnatum, at verò ad veterem
lege&#x0303; ferendam nōvt Deus homo, sed tan
t&#x0169; vt Deus operatus est, t&#x0169; etiam quia
Verb&#x0169; diuin&#x0169; nihil peculiare habuit in
illa legislatione, propter quod ei magis
tribuatur, quā Patri, & Spiritui Sancto,
nec etiam ei solet appropriari in Scrip-
tura, neq&#x0301;; apparet fundament&#x0169; talis ap-
propiationis. Et ideò probabilìus cen-<marginalia>Cyril.|Nazian.|Alex.</marginalia>
seo, quod cum Nazian. & Cyrillo Alex.
dixi 3. p. q. 26. ar. 2. ibi Paul&#x0169; vocare Moy
sem mediatore&#x0303; inter Deum, & populum
quoad illius legis promulgatione&#x0303;, allu-
dens ad verba eiusde&#x0303; Moysis Deuter. 5.<marginalia>Deut.</marginalia>
vbi loque&#x0303;s de eodem te&#x0303;pore, & actione,
dicit, Ego sequester, & medius fui inter Dñm,
& vos in te&#x0303;pore illo, vt ann&#x0169;tiarem vohis ver-
ba eius. id est, lege&#x0303; eius; sic ergo fuit Moy
ses mediator inter dante&#x0303; De&#x0169;, & popu-
lum, cui lex dabatur tanquā promulga-
tor eiusdem legis. Et hanc expositione&#x0303;
late confirmat Salmer. disp. 28. in Epist.
ad Galat. vbi etiam prosequitur difficul
tatem, quæ oriri potest ex verbis proxi-
me à Paulo subiunctis. Mediator aute&#x0303; vnius
non est. Deus autem vnus est. quæ non viden-
tur apte coniungi cum præcedentibus,
si de Moysi erat sermo. Omissis autem
quæ dicit, existimo Paulum subiun-
xisse illa verba, vt ostenderet Moysem
non fuisse auctorem illius legis, sed mi-
nistrum inter populum, & Deum legis
auctorem, & ideo subiunxisse, Deus au-
tem vnus est, vt ostenderet, quod prius
dixerat legem non euacuare promis-
sionem. Et ideò concludit. Lex ergo ad-
uersus promissa Dei? absit, quia scilicet De&#xA770;
non potest esse sibi contrarius, fuit ergo
lex illa principaliter quidem à Deo, per
Moysem vero tanquam mediatorem da
ta. Et ideò lex illa sępe vocatur lex Moy
si Malach. 4. Mementote legis Moysi serui
mei, quam mandaui ei in Horeb ad omnem
Israel, & Luc. 2. Secundum legem Moysi. Et<marginalia>Nalach.</marginalia>
ob hanc etiam rationem Cleme&#x0303;s Rom.
dicto libro sexto. Constitut. capite 19.
Moysem Regem, Sacerdotem, & legis-
latorem appellat. Ratio autem huius
assertionis eadem est, quæ præcedentis,
proportione seruata, scilicet, suauem
Dei prouidentiam esse homines per ho-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1090.jpg/>
@@1@<SE1090>C. 2. An lex Moysi à vero Deo data sit, vt diuina fuerit. 1083
<duolan 2><-P>mines gubernare, saltem vt ministros,
quamuis ipsos supremos Princeps per
angelos illuminat.</P>
<P>  Secunda pars assertionis videtur se-
qui manifestè ex prima. Nā si Deus fuit<marginalia>11.|Probatur|2. pars.</marginalia>
illius legis auctor; ergo nō fuit Moyses,
nā vna lex vn&#x0169; tāt&#x0169; habet &#xA753;xim&#x0169; aucto
re&#x0303;. Ite&#x0303; si Moyses fuit &#xA753;xim&#xA770; auctor illius
legis, ab illi&#xA770; humana vol&#x0169;tate habuisset
&#xA753;ximā vim obligādi; ergo fuisset lex hu
mana; ergo nō esset diuina, q&#x0111; est cōtra
assertione&#x0303; primā, vel esset simul diuina,
& humana &#xA753;priè,  q&#x0111; planè repugnat. Cir
ca hācverò parte&#x0303; nō nulla notanda s&#x0169;t.
Primum est, cauendum esse modum lo-
quendi Tiraqueli in Pręfat. ad Retract.<marginalia>Modus lo-|quendi Ti-|raquel. ca-|uendus.</marginalia>
n. 10. vbi adductis in exemplum quibus-
dam illius legis præceptis, ita cōcludit.
Ex quib&#xA770; planè intelliges præcepta legalia Moy
sis non fuisse iuris diuini, nam si talia fuiße&#x0303;t, per
petua quo&#xE8BF;&#x0301; & immutabilia &#xA751;māsisse&#x0303;t nec crimi
ni, at&#xE8BF;&#x0301; peccato fenestrā aperuissent. Loquitur
autem de præceptis cæremonialibus, &
iudicialib&#xA770;, de quib&#xA770; si intelligit, nō esse
iuris diuini naturalis, ver&#x0169; quide&#x0303; est di-
ct&#x0169;, sed tame&#x0303; inutile, & extra re&#x0303;, & ita in
distinctè &#xA753;bat&#x0169;, errandi occasione&#x0303; præ-
bet: si verò loquitur de iure diuino posi
tiuo, graue&#x0303; errore&#x0303; cōtinet dict&#x0169; illud, vt
cōstat ex adductis assertione prima. Et
&#xA753;batio eius prior malè infert, quia nō
oportet, omne ius diuin&#x0169; esse perpetu&#x0169;,
& immutabile, sed poni potest pro diui-
nę vol&#x0169;tatis arbitrio, ac consilio, vt ex
sequentibas constabit. Altera vero eius
probatio falsum supponit, nam illa lex
non aperiebat fenestram vlli crimini, vt
ex dice&#x0303;dis cōstabit, explicādo &#xA751;missio-
ne&#x0303; repudij, in qua maximé ille f&#x0169;datur.</P>
<P>  Secundo obseruādum est, Alfons. Sal-
meronem disp. 61. & 62. in Acta late do-<marginalia>12.|2. Obseruā-|dum.</marginalia>
cere, Moysem fuisse propriè legis vete-
ris auctorem, & non tantum promulga-
torem quoad pręcepta cæremonialia, &
iudicialia, inter quę, & decalagum hanc
differentiam constituit, quod decalogi
De&#xA770; fuit auctor immediatione virtutis,
& suppositi, cæteror&#x0169; autem pręcepto-
r&#x0169; tantum immediatione virtutis, nam
immediatione suppositi Moyses fuit ex
illius sententia. Vnde cum in disp. 61. la-
tè distinguat ius diuinum large sumpt&#x0169;
& propriè, videtur planè sentire, legem
illam quoad cæremonialia, & iudicialia
nō continuisse ius diuin&#x0169; &#xA753;priè, sed lar-<-P>@@

<-P>ge provt dici solet etiā de iure Aposto-
lico, & de canonico, & in vniuersum de
omni illo, quod fertur ab homine &#xA751; su-
pernatur ale&#x0303;potestate&#x0303; diuinitus datā, &
per diuinā inspiratione&#x0303;, & illustratione&#x0303;
Quā sententiā sol&#x0169; &#xA753;bat quibusdā testi
monijs Patr&#x0169;, qui nō tā generaliter lo-
qu&#x0169;tur, vt iā dicā. Et quia illa lex appel-
latur lex Moysi, & ipse Moyses legislator
esse dicitur. Sed hæc sente&#x0303;tia mihi nō vi
detur &#xA753;banda. Dicendum enim omnino
censeo, De&#x0169; fuisse proxim&#x0169; auctore&#x0303;, & le
gislatore&#x0303; illius legis, nō tant&#x0169; immedia
tione virtutis, sed etiam suppositi. Et (vt
nō sit ambiguitas in verbis) sensus est,
pręcepta illius legis, etiā cęremonialia,
& iudicialia habuisse vim obligandi im-
meditatè à vol&#x0169;tate diuina, independe&#x0303;-
ter à vol&#x0169;tate Moysi, & ita lege&#x0303; illā fuis-
se &#xA753;prijssimè diuinā, ac subinde in hoc
etiā sensu, Moyse&#x0303; nō fuisse auctore&#x0303; illi&#xA770;
legis, sed tant&#x0169; &#xA753;mulgatore&#x0303;. Hāc enim
veritate&#x0303; in hoc sensu &#xA753;bant quæ adduxi
inprima assertione. Et declara{t$}, &#xA757;a Moy
ses tulit illā lege&#x0303; ex speciali reuelatione
diuina, vt dictus auctor fate{t$}, & ex scrip
tura ex presse cōstat; &#xA751; illā aute&#x0303; reuela-
tione&#x0303; im&#x0303;ediatè indicabat Deus vol&#x0169;ta-
te&#x0303; suā circa ea, quę ab illo populo obser
uāda erant; ergo ab illa vol&#x0169;tate habe-
bāt illa præcepta vi&#x0303; obligādi, & illā i&#x0303;me
diatè indicabāt; ergo erāt à Deoi&#x0303;media
tè imediatione suppositi quoad vi&#x0303; obli-
gādi, licet quoad ministeri&#x0169; scribe&#x0303;di il-
la, vel &#xA753;mulgādi esse&#x0303;t immediatè à Moy
se. Cōfirmatur, quia aliàs illa lex quoad<marginalia>Confirmat.</marginalia>
illas partes non esset magis diuina, quā
lex canonica, vel quā &#xA753;pria Apostolica,
de qua dicit Paul&#xA770;, Dico ego nō Dñs; cōse-
que&#x0303;s est planè fals&#x0169;, t&#x0169; &#xA757;a est cōtra exp&#x0303;s
s&#x0169; mod&#x0169; loque&#x0303;di scripturę, in qua Deus
ipse dici{t$} tradidisse illa pręcepta, e Moy
ses se&#x0303;per refert illa vt tradita, & dicta si
bi à Deo, & vt oste&#x0303;de&#x0303;tia i&#x0303;mediatè diuinā
vol&#x0169;tate&#x0303;: t&#x0169; etiā &#xA757;a Patres, & Theologi
cōmuniter ita intellig&#x0169;t Scripturā, & in
hoc se&#x0303;suvocāt illā lege&#x0303; diuinā: t&#x0169; deniq&#x0301;;
&#xA757;a aliàs nō fuisset illa lex immutabilis
ab homine, sed potuisset Moyses omnes
illas cæremomias imutare, & alias loco
illar&#x0169; introducere, q&#x0111; plane absurdissi-
m&#x0169; est, vt optimè docet D. Th. quolib. 4.
ar. 13. vbi apertè hāc docet veritate&#x0303;; cō
stitue&#x0303;do discrimen inter lege&#x0303; vetere&#x0303;, &
nouā, quòd in illa determinationes c&#x0153;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1091.jpg/>
@@1@<SE1091>1084 Lib. 9. De Lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>remoniar&#x0169;, & ob seruantię erant ex iure
diuino, in hac vero minimè, sed de iure
Ecclesiastico, quæ differe&#x0303;tia nulla esset,
nisi de &#xA753;prijssimo, & rigoroso iure diui
no intelligeretur. Dicere vero aliquis<marginalia>Obiect.</marginalia>
posset, lege&#x0303; quidem illā fuisse hoc modo
&#xA753;prijssime diuinā, & habuisse De&#x0169; pro
xim&#x0169; auctore&#x0303; etiā immediatione suppo
siti; nihilominus tñ etiā Moysem autho-
ritate à Deo accepta illā tulisse, vt pro-
pri&#x0169; legislatore&#x0303;, & ita obligasse etiā im-
mediate ex vi voluntatis humanę Moysi,
atq; adeo obligatione humana nō exclu
dente diuinā illi adiuncta. Respōdeo, sic
explicatam sententiā nō cōtinere erro-<marginalia>Resp.</marginalia>
re&#x0303;, quia non repugnat Scripturæ, vel tra
ditioni; at verò dictus auctor nō loqui{t$}
in hoc sensu, vt plane cōstat ex disp. 162.
ad 5. prioris partis, & ex discursu pręce
dentisdisputationis. Nec etiā mihi vide
tur probanda, quia superflua est illa du-
plex obligatio, & sine fundame&#x0303;to, quia
ipse Moyses se&#x0303;per proponit illā lege&#x0303; vt
præcepta Dei, & vt indicantia diuinam
voluntate&#x0303; obligante&#x0303;, neq&#x0301;; authoritatem,
aut voluntate&#x0303; suam ipse interponit, sed
ōnia semper ad De&#x0169; refert. Vt aute&#x0303; lex
illa interdicatur Moysi, satis est, quod
per ipsum data fuerit, vt ait Ioannes.</P>
<P>  Tertio verò superest speciale dubium<marginalia>13.|An Moy-|ses salte&#x0303; ali|cuius præ-|cepti fuit|auctor.|Origin.|Can.</marginalia>
an hęcgeneralis regula aliquā admittat
exceptione&#x0303;, nimir&#x0169;, quia licèt non ōnia
salte&#x0303; aliqua, vel aliquod præcept&#x0169; illius
legis Moyses proprio arbitrio tradide-
rit, & cōsequenter illius fuerit non tan-
tum minister, sed etiam auctor Ori-
genes citato loco tradit specialiter de
lege repudij. Et licet Cano lib. 2. de locis
c. 18. ad 2. dicat, ill&#x0169; nō perstitisse in illa
sente&#x0303;tia, id nō oste&#x0303;dit, neq&#x0301;; ego apud ill&#x0169;
inuenio. Accedit, quod eade&#x0303; sente&#x0303;tia est
plane Ambr. lib. 8. in Luc. in princ. Ver&#x0169;<marginalia>Ambros.</marginalia>
tñ etiā ad ill&#x0169; tacite respōdet Cano, ali-
ter se&#x0303;sisse. 1. Cor. 7. expone&#x0303;te&#x0303; illa verba,
Cæteris ego dico non Dñs. Dices, ibi potius
dicere Ambros. id dixisse Paul&#x0169;, Vt osten-
deret, quid propriè Dñs iussit, & quid Pauli au-
thoritati concessit, quia & peristum Dñs loqui-
tur. Hoc tamen nō obstat, quominus ibi
distinxerit Paul&#xA770; præcept&#x0169; diuin&#x0169; Chri
sti à suo humano, vt omnes interpretan
tur, & verba declarant; ergo si ide&#x0303; accō-
datur ad Moysem, nō tractat. sed potius
confirmat Ambros. priorem sententiam
Adde, duas ibi esse quęstiones, quas Ca-<-P>@@

<-P>nus confundit, vna est, an Moyses sicut
Paulus aliquid humano arbitrio, licèt
authoritate à Deo data præceperit; alia
est, an vterq&#x0301;; c&#x0169; præcept&#x0169; illud scripsit,
ac retulit, humano, vel diuino spiritu du
ctus scripserit. Et in hac posteriori quę-
stione certissim&#x0169; est, omnia verba vtri-
usq&#x0301;; scriptoris fuisse canonica, & à Spi-
ritu Sancto dictata. Neq&#x0301;; hoc ibi tracta-
bat Ambros. neq&#x0301;; dubitabat, quin vterq&#x0301;;
canonicè su&#x0169; præceptum scripserit, at
in priori loco docet illā non fuisse lege&#x0303;
diuinam, quod in posteriori non negat.
Cano ergo priore&#x0303; tractans quęstionem,
sine causa adducit Ambrosi&#x0169;, & i&#x0303;merito
aìt illum mutasse sententiam, nā de Pau-
lo cōstat, præcept&#x0169;, vel consilium eius
ibi fuisse humanum; ita ergo Ambr. vi-
detur sensisse de Moyse. Et eode&#x0303; modo
interpretratur verba illa Christi loque&#x0303;-
tis de lege repudij, Ad duritiem cordis ve-
stri permisit vobis Moyses. Hieron. Matt. 19.
& sequuntur ibi Beda, Hugo, Card. & D.<marginalia>Hieron.|Beda.|Hug.|D. Thom.</marginalia>
Thom. Neq&#x0301;; obstabit huic opinioni au-
thoritas Epiphanij, qui sententiam Pto-
lomei vt hæreticam damnat, quia vel id
intelligend&#x0169; est ratione primæ partis,
quæ hæretica est, vt supra dixi, vel illa
etiā pars in illo hęretico dānatur, quia
nō solum dicebat Moysem authoritate
propria tulisse aliqua pręcepta, sed etiā
proprio spiritu, & contra spiritum Dei
tulisse illa, vt Salmer. supra latè exponit.</P>
<P>  Nihilominus tñ dicendum est, totam<marginalia>14</marginalia>
legem contentam in libris Moysi vsq&#x0301;ue
ad finem Deuteronomij diuinam fuisse,
& Moysem nō authorem, sed sol&#x0169; fuisse
promulgatore&#x0303; omni&#x0169; parti&#x0169; eius, sine
vlla exceptione. Notauit hoc Maldo.
Matth. 19. Vbi piè sanctos interpreta-
tur. Et ide&#x0303; sentit Belarm. lib. 1. de Verb.<marginalia>Maddon.|Bellarm.|Arbor.|Exod. 20.</marginalia>
Dei scripto. Arborę&#xA770; lib. 10. Thesophiæ
c. 9. & ide&#x0303; plane sensit Epiphan. d. Hęres.
33. imò videtur esse cōmunis sensus Do-
ctot&#x0169;. Et probatur, quia Exod. 20. & 21.
& sequentib. & fere per tot&#x0169; Leuiticum
præmittun{t$} illa verba, Loquutus est Dñs
ad Moysem, hæc dices filijs Israel. Et Deuter.
1. in prin. similiter dici{t$}, Loquutus est Moy
ses ad filios Irael omnia quæ præceperat ei Dñs
vt diceret eis. Quod ipse repetit c. 6. initio
& postea eode&#x0303; cōtextu, & modo omnes
leges profert; ergo nullam possumus c&#x0169;
fundamento excipere, aliàs nihil manet
firmum in reliquis.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1092.jpg/>
@@1@<SE1092>Cap. 3. De fine legis veteris, & præceptorum eius. 1085
<duolan 2><P>  Deinde specialis illa exceptio de le-<marginalia>5|Ad excep-|tione&#x0303; de le-|ge repudij.|Matth. 8.</marginalia>
ge repudij nullum habet fundamentum,
namquod illa permissio, vel lex dicatur
à Moyse data, vel scripta, non obstat,
quominus sit à Deo auctore, nam Mat-
thæi. 8. dixit Christus leprosis, vt offer-
rent, quod præcepit Moyses, licèt illud
fuerit diuinum præceptum, imò Marc.
7. simul dixit, Moyses dixit, honora patrem<marginalia>Marc. 7.</marginalia>
tuum, & subiungit, Irritum fecistis præcep-
tum Dei; ergo licet in alio loco dicatur
Moyses permisisse, non excluditur, quin
Dei authoritate permiserit. Vnde recte
Chrysostom. Homilia. 63. in Matth. dicit<marginalia>Chrysost.</marginalia>
Christ&#x0169; inæstimabili sapientia pro Moy
se satisfecisse, & su$unclearbiungit, Nā quoniā ab
ipso etiā illa lex emanauit, iure ab omni crimine
illam defendit. Præterea materia ipsa diui<marginalia>Duplexmo|dus permis|sionis.|1. Dispensa|tiuè.</marginalia>
nā requirit auctoritate&#x0303; Duobus eni&#x0303; mo
dis potest illa permissio intelligi, primo
dispensatiuè, concedendo veram disso-
lutionem vinculi matrimonij rati, & cō
summatì, quem sensum multi Patres ap-
probant, & in eo certissimum est, solum
Deum potuisse esse auctorem talis dis-<marginalia>2. Permissi|uè.</marginalia>
pensationis. Alius sensus est, vt fuerit
pura permissio minoris mali, que&#x0303; scho-
lastici magis probare solent, & in eo fa-
cilius intelligi posset authoritatem hu-
manam ad talem permissionem fuisse
sufficientem, tamen & prior sensus for-
tasse probabilior est, de quo infra: & in
posteriori etiam nō est verisimile, Moy-
sem sua authoritate ausum fuisse talem
permissionem cōcedere in materia in-<marginalia>Null&#x0169; præ|ceptum hu|mana auc-|toritate la-|tum.</marginalia>
trinsece mala, & quę per se spectata non
videbatur adeo necessaria ad maiora
mala vitanda. Sit ergo certum, nullum
ex illis præceptis humana authoritate
latum esse, ac subinde totam illam lege&#x0303;
strictè, ac propriè esse diuinam.</P>
<Z>CAPVT III.
Propter quem finem data sint lex vetus,
& præcepta eius saltem in
generali?</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicata causa efficiente veteris
legis, vt eius ratio, & qualitas in-<marginalia>1.|Finis legis|& præcep-|torum.|Roman. 5.</marginalia>
telligatur, illius causa finalis expli
canda est. Circa quam nonnullam diffi-
cultatem ingerit Paulus ad Roma. 5. di-
cens, Lex subintrauit, vt abundaret delictum,
quę verba indicāt, fine&#x0303; illius legis fuisse,
vt occasione illius homin&#x0169; peccata mul<-P>@@

<-P>tiplicarentur, cui consonat illud ad Ga-
lat. 3. Quod igitur lex? propter transgressionem<marginalia>Galat. 3.</marginalia>
posita est, quia vt idem ait ad Rom. 7. per
illam legem peccatum, quod mortuum
erat, reuixit, vnde ibidem cap. 8. vocat
illam Legem mortis. Et 2. ad Corinth. 3. di-
cit, Literam occidere, per literam intelli-<marginalia>2. Cor. 3.</marginalia>
gens legem veterem, de qua subdit, Quòd
si ministratio mortis literis de formata in lapidi-
bus; fuit in gloria, &c. Si ergo lex vetus fuit
ministratio mortis, hic intelligitur fuis-
se finis per se intentus per illā, quia non
dominatur lex talis, ex ijs, quę per acci-
dens, & præter intentionem eueniunt.
Secundò videtur finis illius legis fuisse
mere temporalis, scilicet, peculiaris in-
stitutio cuiusdam te&#x0303;poralis regni, quod
in hac vita te&#x0303;poralem fęlicitatem con-
sequeretur. Quod patet tum ex pluribus
præceptis illius legis, quæ solum perti-
nent ad bonam reipublicæ gubernatio-
nem, iustitiam, & pacem: nam licet mul-
ta alia pertinerent ad c&#x0153;remonias sa-
cras, omnes illæ ordinabantur ad tem-
poralem felicitatem illius reipublicæ.
Tum, quia omnes promissiones, quę à
Deo fiebant obseruatoribus illius legis
temporales erant, vt cōstat ex toto dis-
cursu veteris legis, & docent multi Pa-
tres infrà referendi; ergo ad summum
fuit illa lex veluti ciuilis speciali Dei
prouidentia data illi populo.</P>
<P>  Nihilominus cert&#x0169; est finem illius le-<marginalia>2.|Finis legis|bonus hone|stus. spiritu|alis, & su-|pernatura-|lis fuit.</marginalia>
gis, bon&#x0169;, ac honestum, & non te&#x0303;porale&#x0303;
tantum, sed etiā spiritualem, imò & su-
pernaturalem extitisse. Quod tot&#x0169; suffi
cie&#x0303;ter probariposset ex eminentia legis
diuinæ: vt tñ declaretur, suppono, posse
nos loqui, aut de fine vltimatè intento
per lege&#x0303; illam, aut de fine proximo. Qui
etiā duplex esse potest, scilicet, vel finis
quasi extrinsecus ipsius legislatoris, vel
finis quasi intrinsec&#xA770; ipsius legis de qua
rursus (iuxta superius dicta) loqui pos-
sumus, vel collectiuèprout cōprehendit
multitudine&#x0303;, & ordine&#x0303; pręceptor&#x0169;, qui-
bus illa lex cōstabat, vel diuisiuè de sin-
gulis ordinibus, seu speciebus illor&#x0169; prę
ceptor&#x0169;. Et ita etiā agerepossum&#xA770;, velde
fine communi, & adæquato toti legi, vel
de fine, & ratione vniuscuiusq&#x0301;ue legis,
seu præcepti.</P><marginalia>3.|Finis vlti-|mus à Deo|inte&#x0303;t&#xA770; quis|fuit.</marginalia>
<P>  Dico ergo primo. Finis vltimus per
illam legem à Deo principaliter inten-
tus fuit spiritualis, & supernaturalis fę-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1093.jpg/>
@@1@<SE1093>1086 Lib. 9. De Lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>licitas illius populi, vel in hac vita per
bonos mores, & veram sanctitatem, vel
etiam in futura per supernaturalem fe-
licitatem. Hæc assertio sumi potest ex<marginalia>D. Thom.</marginalia>
D. Thom. 1. 2. q. 98. ar. 1. & q. 99. ar. 2. &
prob. ex illo Psal. 18. Lex Domini immacu-
lata conuertens animas, testimonium Domini fi-
dele sapientiam præstans paruulis, iustitiæ Do-
mini rectæ lætificantes corda, &c. vsque ad il-
lud. In custodiendis illi retributio multa. Item<marginalia>Psal. 118,|Roman. 7.</marginalia>
sumitur aperte ex toto Psalm. 118. Beati
immaculati in via, qui ambulant in lege Domi-
ni, &c. Præterea ex Paul. ad Roman. 7. Lex
qui dem sancta, & mandatum sanctum, & infrà
Lex spiritualis est, ego autem carnalis sum. Vbi
licèt videatur principaliter loqui de
illa lege naturali. Non concupisces, tamen
idem sine dubio intelligit de tota lege.
Idem rectè ostendunt verba Stephani<marginalia>Actor. 7,</marginalia>
Actor. 7. ibi Qui accepit verba vitædare no-
bis, vbi per verba vitæ legem intelligit,
quam Moyses accepit, vt eā populo da-
ret. Constat autem ibi non loqui de vita
temporali, sed de æterna. Vnde Matt. 19.
quidam Christum interrogauit, quid fa-
ciam, vt habeam vitam æternam? Christus au
tem docuit illum, per obseruantiam mā
datorum legis posse ipsum consequi vi-
tam ęternam; ergo propter finem vitæ
æternæ data est illa lex. Et similiter Luc.<marginalia>Luc. 10.</marginalia>
10. interroganti legis perito, quid faciendo
vitam æternam possidebo? respondit Chri-
stus, in lege quid criptum est, quomodo legis, sig
nificās profecto, lege&#x0303; illā datāesse, vt viā<marginalia>Ratio.</marginalia>
vitæ æternæcōseque&#x0303;dę. Ratio aute&#x0303; est,
quia lex illa data est à Deo non tantum
vt Auctore naturæ, sed etiam vt super-
naturali Auctore gratię, ergo data est
propter ipsam gratiam, & gloriam obti
nendam: nā finis consentaneus est prin-
cipio in eo, qui perfectè operatur, vt est
Deus. Antecedens verò probatur, quia
lex illa data est à Deo ex prouidentia
supernaturali, & vt suscipienda, & cre-
denda fide supernaturali, imò tota illa
erat quædam professio supernaturalis
fidei, vt magis ex seque&#x0303;ti assertione cō-
stabit; ergo fuit data à Deo vt auctore,
& principio ordinis supernaturalis.</P>
<P>  Dico secundo. Lex vetus data etiam<marginalia>4.|Lex vetus|in peculia-|rem Chrissi|honore&#x0303; da-|ta. &c.</marginalia>
fuit in peculiarem Christi honorem, ad
conseruandam, & augendam fidem ex-
plicitam Christi ve&#x0303;turi in hominibus,
& per illam disponendā, & præparandā
peculiarem populum ad ipsius aduent&#x0169;.<-P>@@

<-P>Hanc assertionem sumo ex D. Thom. q.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
98. art. 4. eamq&#x0301;ue probo ex illo ad Ro-
man. 10. Finis legis Christus ad iustitiam om-
ni credenti. Item ex eodem Paulo ad Ga-<marginalia>Galat. 3.</marginalia>
lat. 3. dicente positam esse illam legem
donec veniret Christus, vnde subiungit.
Prius quàm veniret fides, sub lege custodieba-
mur, conclusi in eam fidem, quæ reuelanda erat.
Itaque lex pedagogus noster fuit in Christo, vt
ex fide iustificemur. Nam ex his verbis
satis constat, Deum dedisse illam legem
per respectum ad Christum, ac subinde
in honorem eius. Deinde constat, datā
esse ad separandum illum populum, &
custodiendum ill&#x0169; ab erroribus, & ido-
lolatrijs gentium sub cultu veri Dei, &
in fide Christi venturi, per quem posset
iustificari. Et ideò comparat Paulus pe-
dagogo gubernanti pupìllum, & custo-
dienti illum ab omni malo, & periculo
comparat etiam sepi circundanti, & cō
cludenti vineam. Deniq&#x0301;ue constat datā
etiam esse propter conseruandam fide&#x0303;
Messiæ venturi. Et ideo Stephan. Actor.
7. prius quàm diceret, Moysem accepil-<marginalia>Actor. 7.</marginalia>
se hanc legem, dixit, Hic est Moyses, qui
dixit filijs Israel. Prophetam suscitabit vobis
Deus de fratribus vestris, tanquam me, ipsum au
dietis, quod habetur Deuteron. 18. Fuit<marginalia>Deuter. 18</marginalia>
ergo Christus tanquam fundame&#x0303;tum, &
scopus illius legis, data est ergo in spe-
cialem honorem eius, pręparando, & sā
ctificādo populum, ex quo carnem erat
assumpturus. Quod etiam significauit
Paul. ad Roman. 9. dicens de Israelitis,<marginalia>Roman. 9.</marginalia>
Quorum adoptio est filiorum, & gloria, & testa
mentum, legislatio, & obsequium, & promissa,
& concludit, Quorum patres, & ex quibus est
Christus secundum carnem, qui est super omnia
Deus benedictus in secula. At si diceret, sicut
alias prærogatiuas, ita etiam legisla-
tionem, seu legem datam esse illi popu-
lo propter Christum, qui ex illo erat na-
sciturus.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue exhac assertione confirmatur<marginalia>5.|Confirmat.</marginalia>
prior: nam fides Christi ad supernatu-
ralem finem ordinatur, & est principi&#x0169;
spiritualis sanctificationis, & gratiæ
ergo lex illa, quæ cum illa fide coniun-
cta esse debebat, & in illa fundabatur,
ad eundem finem principaliter ordina-<marginalia>Obiect.|Ad Rom.|3. 4. & 5.|Galat. 3.</marginalia>
ta est. Dicet fortasse aliquis, repugnare
hoc Paulo dicenti, lege&#x0303; illā nō posseviui
ficare, nec iustificare Ad Rom. 3. 4. & 5.
& ad Gal. 3. Sequela patet, quiasi lex illa<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1094.jpg/>
@@1@<SE1094>Cap. 3. De fine legis veteris, & praceptorum eius. 1087
<duolan 2><-P>data. est propter veram iustitiam, san-
ctitatem, & gloriam fuisset medium ad
illam assequendam, & consequenter san
ctificaret, & viuificaret. Respondetur<marginalia>Respon.</marginalia>
tamen facile, negando sequelam, quia
licèt lex illa ostenderet salutem, & viam
eius, & vt sic ordinaretur ad supernatu-
ralem finem, & ad Christum, non tamen
dabat vires ad iustitiam, vel salutem cō
sequendam, vt inferiùs ostendemus, &
ideò nō potest dici iustificare, quia hoc
propriè significat, esse causam salutis.
Vnde licèt fuerit aliquale medium, non
quidem per se necessarium, sed ad sum-
mum vtile, nihilominus erat valde insuf
ficiens, adeò vt sine viribus gratiæ pos-
set esse occasio maioris mali, non quide&#x0303;
ex parte sua, nec ex intentione Dei, sed
ex infirmitate hominis lapsi.</P>
<P>  Et ita etiam soluitur prima ratio du-<marginalia>6.|Soluitur 1.|ratio in ini|tio posita.</marginalia>
bitandi in principio posita, lex enim il-
la non est data ex intentione Dei, vt a-
bundarent peccata, hoc enim repugnat
Deo, & summæ illius bonitati, sed data
fuit, præuidente Deo, ex lege sumptu-
ros homines occasionem multiplican-
di peccata, idq&#x0301;ue permittente, vt & in-
firmitas humana, & necessitas gratiæ
Christi magis innotesceret, sicut Pau-
lus ad Roman. 7. declarat, & infra iter&#x0169;<marginalia>Rom. 7.</marginalia>
dicetur. Sicq&#x0301;ue exponitur. Atq&#x0301;; eodem
modo intelligendum illud est legem in-
trasse, vt abundaret delictum: nám illa
particula, Vt, non dicit habitudine&#x0303; cau-
sæ finalis, sed solam cōsecutionem, Deo
permittente, vt est frequens in Scriptu-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ra, & specialiter ibi notant D. Thom. &
alij, & idem D. Thom. ad Galat. 3. Vbi<marginalia>Alia expo|sitio D. Th.</marginalia>
addit, posse eodem modo intelligi illa
verba, Lex propter transgressionem posita est.
Addit verò aliam expositionem, quam
existimo esse magis propriam, scilicet,
legem esse datam, vt illuminaret homi-
nes ad vitandas transgressiones, sicut
dicitur data ad custodiendos homines.
Vel potest etiā dici data propter trans-
gressiones antecedentes, quę adeò erāt
multiplicatæ in humano genere, vt vix
maneret in hominibus cognitio pecca-
ti. Transgressio igitur nō fuit finis, neq&#x0301;;
propria causa legis, sed induxit legis
necessitatem, vt per illuminatione&#x0303; eius
transgressiones vitarentur. Ex quo sen-
su potius confirmatur assertio prima,
nam transgression&#x0169;vitatio magna pars<-P>@@

<-P>est salutis, & necessarium medium ad
æternam vitam consequendam. Quia
verò lex ostendebat peccatum vitand&#x0169;,
& vires ad illud vincendum non præbe-
bat, ideò per occasionem, vt dixi, voca-
tur administratio mortis, vt cap. 6. ma-
gis constabit.</P>
<P>  Dico tertiò. Finis proximus, & adæ-<marginalia>7.|Finis adæ-|quatus le-|gis veteris|instructio|populi.</marginalia>
quatus legis veteris fuit, instruere po-
pulum Dei honestè, & conuenienter, nō
solùm in his, quæ spectant ad naturale&#x0303;,
ac necessariam rectitudinem, & hone-
statem, sed etiam in his, quę ad diuinum
cultum, & iustam politiam pertinent.
Hanc assertione&#x0303; sumo in primis ex ver-
bis illis Exodi. 19. Si audieritis vocem meam<marginalia>Exod. 19.</marginalia>
& custodieritis pactum meum eritis mihi in pe-
culium de cunctis gentibus, mea est enim omnis
terra, & vos eritis mihi in regnum sacerdotale,
& genssanct{a}. Nam ex his verbis con-
stat, separasse Deum illum populum à
cunctis gentibus, & sub sua speciali cu-
ra illum suscepisse. Item peculiarem re&#x0303;-
publicam, seu regnum ad diuinum cul-
tum specialiter dicat&#x0169; ex illo instituis-
se; ergo oportuit illi dare legem conti-
nentem præcepta necessaria, & ad bo-
nos mores, & ad iustum, & sacerdotale
regnum. Præterea idem constat ex lege
ipsa, in qua tres ordines præceptorum
inueniuntur, quæ sunt tres principales
partes, in quas solet illa lex diuidi, scili-
cet, in præcepta moralia, cæremonia-<marginalia>D. Thom.|Deuter. 6.</marginalia>
lia, & iudicialia, vt tradit D. Thom. 1. 2.
tota q. 99. Et hæc tria dicuntur Deuter.
6. Præcepta, cæremoniæ, atque iudici{a}. Nam
licèt in quocumq&#x0301;; illorum ordinum da-
ta fuerint pręcepta, nihilominus ea, quę
moralia sunt, & ad legem naturæ spe-
ctant per antonomasiam vocari solent
præcepta. Solentq&#x0301;ue etiam specialiter
vocari verba Dei, vt sumitur ex Deute-<marginalia>Deuter. 4.|Exod. 20.|Deut. 4. &|5.</marginalia>
ron. 4. quia speciali modo sunt à Deo
ipso tradita vniuerso populo immedia-
te audiente vocem eius, vt suprà nota-
ui ex 20. cap. Exodi, & Deuteron. 4. & 5.
Cæremoniæ verò dicuntur omnia, quæ
ad diuinum cultum proximè ordinabā-
tur, qualia erant pręcepta, sacrificior&#x0169;,
sacramentorum, sacrorum, & aliarum
obseruantiarum, quæ sub nomine sabba-
torum videntur comprehendi Ezechiel.<marginalia>Ezech. 20.</marginalia>
20. Deniq&#x0301;; iudicia, seu iudiciales leges
dicebantur, quæ ad regimen reipubli-
cæ, & ad iustitiam cum proximo seruā-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1095.jpg/>
@@1@<SE1095>1088 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>dam pertinebant. Et ad hæc capita re-
uocantur omnia præcepta illius legis,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
vt rectè declarat D. Thom. dicta q. 99.
art. 5. Ratio autem, & sufficientia huius
diuisionis sum itur ex fine intrinseco il-
lius legis, in assertione posita explicato.
Nam per illam lege&#x0303; intendit Deus face-
re homines bonos, & in se, & in ordine
ad ips&#x0169;, & in ordine ad humanam rem-
publicam, & ideò dedit illis præcepta
moralia, quibus mores necessarij ad ho
nestatem simpliciter præcipiuntur. Et
quia non potest esse homo in se bonus
simpliciter, nisi sit rectè ordinatus ad
Deum, & ad proximum, ideò præcepta
moralia hæc omnia comprehendebant
sub generalibus rationibus ex natura-
li, vel supernaturali lumine necessarijs.
Quia verò ad vsum, & obseruantiam na
turalium præceptorum aliquæ positiuæ
determinationes erant vel necessariæ,
vel valde vtiles, ideò addita sunt in or-
dine ad Deum, & cultum eius præcepta
cæremonialia, in ordine verò ad proxi-
mum, & rempublicam præcepta iudi-
cialia; in ordine verò ad se ipsum non
fuerunt homini necessaria specialia prę
cepta positiua, quia ad bonum animæ
sufficiunt ea, quæ ad Deum referuntur,
ad bonum verò corporis naturalia prę-
cepta, sufficiunt. Ex hac ergo præcep-
torum varietate, & sufficientia rectè
colligitur, proximum finem adæquat&#x0169;
illius legis fuisse rectitudinem consti-
tuere in moribus subditorum, tam vt
sunt homines, quàm vt sunt Dei culto-
res, atq&#x0301;; etiam vt sunt ciues, vt sic dicā.</P>
<P>  Vnde obiter soluitur secunda obie-<marginalia>8.|Soluitur 2.|obiect.</marginalia>
ctio in principio facta, negamus enim
absolutè finem illius legis fuisse tempo-
ralem, quanuis enim finis proximus il-
lius aliqua ex parte fuerit temporalis,
non tamen adæquatè, neq&#x0301;ue vltimatè
vllo modo. Et solum illud ostendit pri-
ma probatio ibi adducta: concedimus
enim leges iudiciales proximè fuisse da
tas propter temporalem pacem, & fęli-
citatem illius reipublicæ, sicut autem
illa præcepta pars quædam erant illius
legis, non tota lex, vt visum est, ita finis
ille non erat adæquatus, sed partialis,
etiam in ordine finis proximi eiusdem
legis. Nullo autem modo erat ille finis
vltimus, quia illa fælicitas temporalis
ad ęternam principaliter ordinabatur.<-P>@@

<-P>Imò illamet institutio illius gentis sub
temporali, seu humana ratione vnius
regni, seu reipublicæ, à Deo specialiter
ordinata est, vt esset veluti fundament&#x0169;
necessarium ad religiosam institutione&#x0303;
sub cultu vnius Dei, & ad alios fines spi-
rituales, & supernaturales à Deo inten-
tos, vt diximus. Quocirca si quis rectè
consideret; inueniet illam legem in se
comprehendisse præter naturalia præ-
cepta determinationes positiuas, quæ
nunc fiunt per leges canonicas, vel ci-
uiles, quanuis tunc factæ fuerint à Deo,
& alio modo illi tempori, & genti ac-
commodato. Ex quo necessariò dicen-
dum est, finem proximum illius legis, il-
liq&#x0301;; adæquatum suo modo comprehen-
disse finem legis canonicæ, & ciuilis.
Quid autem dice&#x0303;dum sit de promissio-
nibus illius legis, quod in altera proba-
tione illius obiectionis petebatur, dice-
tur commodiùs inferius in cap. 6.</P>
<P>  Dico quartò. Singula præcepta illius<marginalia>9.|Singul{a}|præcept{a}|habuerunt|proprios fi-|nes mate-|rijs accom-|modatos.</marginalia>
legis habuerunt proprios fines imme-
diatos, & rationes, propter quas data
fuerunt pro prijs actibus, seu materijs
accommodatas. Hæc assertio in gene-
rali sumpta per se nota est. Tum quia
vnunquodq&#x0301;; præceptum sumit propriā
speciem suam ex fine proximo, ad que&#x0303;
tendit, & ideò sicut præcepta sunt distin
cta, ita necesse est, vt vnumquodq&#x0301;ue ha-
beat suum peculiarem finem. Tum etiā
quia, licèt partes ordinentur ad finem
totius, tamen si ipsæ inter se sunt diuer-
sarum rationum, necesse est, vt ad fines
etiam proprios ordinentur, sicut vide-
re licet in corpore humano, & in parti-
bus hæterogeneis eius. Idemq&#x0301;ue videre
licet in iure ciuili, aut canonico: nam
licet vnunquodq&#x0301;ue illorum suum finem
habeat adæquatum, nihilominus singu-
læ leges sub eis conte&#x0303;tæ proprios fines,
& vtilitates necessariò habere debent.
Deniq&#x0301;; in illa partitione generali præ-
ceptorum huius legis suprà tradita hoc
ips&#x0169; reperimus, vt ex declaratione data
manifestum est, nam moralia præcepta
ad bonos mores naturales, iudiciaria
verò ad bonos mores ciuiles, vt sic di-
cam, cæremonialia autem ad religios&#x0169;
Dei cultum ordinabantur. Sic ergo sin-
gulæ species præceptorum sub his ge-
neribus conte&#x0303;tæ, proprios & quasi spe-
cificos fines habuerunt, eos aute&#x0303; omnes<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1096.jpg/>
@@1@<SE1096>Cap. 3. De fine legis veteris, & præceptorum eius. 1089
<duolan 2><-P>in particulari nunc prosequi, prolixum
esset, & à nostro instituto alienum, præ-
terquam quod sufficientissimè id egit
D. Thom. 1. 2. á q. 102. vsque ad 105. In<marginalia>D. Thom.</marginalia>
generali autem, declarare modum in-
quirendi hunc finem, seu ratione&#x0303; in sin-
gulis præceptis huius legis, opere pre-
tium visum est.</P>
<P>  Aduertendum est ergo, duplicem fi-<marginalia>10.|Duplex fi-|nis in præ-|ceptis con-|siderādus.|Moralis.|spiritualis.</marginalia>
nem, seu rationem esse in illis pręceptis
considerādam, vna dicitur literalis, seu
moralis, alia spiritualis, seu figuratiua.
Prior necessaria est in omni lege homi-
nibus data, siue à Deo siue ab homine,
quia cum detur de actibus humánis, ne-
cesse est, vt eorum honestatem, vel vti-
litatem humanam respectet, & hæc vo-
catur literalis ratio præcepti. In lege
autem diuina hoc proprium est, vt prę-
ter vtilitatem actus inten dat significa-<marginalia>Præter vti|litate&#x0303; actus|aliquid sig|nificare de|bet.|1. Cor. 10.|D. Thom.|Aug.</marginalia>
tionem, & propheticam figuram alicu-
ius rei futuræ, quod Deus in veteri le-
ge obseruauit, iuxta illud 1. ad Corint.
10. Omnia in figura contingebant illis, & tra-
dit late D. Thomas suprà, cum August.
lib. contra Adimantum Manichęum, &
lib. 4. contra Faustum cap. 2. & lib. 22. c.
4. & lib. 18. de Ciuit. cap. 11. Hæc igitur
significatio dicitur ratio figuralis, seu
mystica, quæ solet à Theologis triplex<marginalia>Tropologi-|cus.|Allegori-|cus.|Anagogi-|cus.</marginalia>
distingui, scilicet, tropologica, seu mo-
ralis, allegorica, & anagogica. Tropo-
logica, seu moralis dicitur, quando per
actionem externā significatur interior
sanctitas, & honestas, quæ vel in illo po-
pulo desiderabatur, vel in Christiano po
pulo futura prędicebatur, tale erat prę-
ceptum circuncisionis carnis, quæ cir-
cuncisionem cordis præfigurabat, quæ
à Paulo dicitur Circuncisio cordis inspiritu,
non in litera, ad Rom. 2. Allegorica ratio
dicitur esse, quando legis opera Christi<marginalia>Rom. 2.|Allegori-|ca.</marginalia>
mysteria præfigurabant, quę proptereà
à Paulo dicuntur, Vmbra futurorum, corpus
autem Christi ad Colosen. 2. Anagogica
posita est in significatione futuræ glo-
riæ, & bonorum eius, de qua intelligi po<marginalia>Coloss. 2.</marginalia>
test illud Pauli ad Hebr. 10. Vmbram ha-
bens lex futurorum bonorum, non ipsam imagi-<marginalia>Hebr. 10.</marginalia>
nem rerum, &c. Et de hac triplici ratione
disputāt latè Theologi in principio pri
mæ partis, tractando de varijs sensibus
spiritualibus Scripturæ, qui licet ferè
in omni veteri testamento loc&#x0169; habeāt,
specialiter tamen in præceptis illius le-<-P>@@

<-P>gis obseruantur: & iuxta illos variæ ra-
tiones propriæ singulorum præcepto-
rum à Patribus assignantur.</P>
<P>  Est autem vlterius aduertendum, il-<marginalia>11.|Distinctio|tradita quo|modo appli|cand{a}.</marginalia>
las duas rationes, literalem, & spiritua-
lem, non esse æqualiter, vel eodem mo-
do applicandas ad singulas partes illi&#xA770;
legis. Nam in primis præceptorum mo-
ralium, vt talia sunt non est quærenda
spiritualis, seu figuralis ratio, quia præ-
cepta illa secundum se spectata, & ra-
tione materiæ non sunt positiua, sed na-
turalia. Vnde & ante illam legem obli-
gabant, & nunc etiam obligant, quando
figuræ, & vmbræ legis veteris cessar&#x0169;t.
In illis ergo non consideratur ratio fi-
guralis, sed moralis, tum quia sicut prę-
cepta illa sunt perpetua, ita & eorum
ratio, tum etiam quia ratio figuralis est
positiua, vt sic dicam, & ex institutione,
ratio autem illorum præceptorum non
est ex positiua institutione, sed ex ratio-
ne naturali, vel pura, vel adiuta lumine
fidei, in hoc enim distinguuntur illa præ
cepta à cæremonialibus, & iudicialib&#xA770;,
vt sentit D. Thomas q. 100. art. 1. & vbi<marginalia>D. Thom.|Caiet.</marginalia>
bene id explicat Caiet. Idem etiam D.
Thom. q. 99. ar. 2. 3. & 4. & q. 104. art. 1. &
ita in omnibus illis quæstionibus nullā
rationem figurale&#x0303; in his pręceptis con-
siderat. Præcepta autem iudicialia, &<marginalia>Quomodo|distinctio|data sit ap-|plicanda p&#x0303;|ceptis iudi|cialibus, &|cæremonia|libus.</marginalia>
cæremonialia sunt propriè positiua di-
uina, & in eis maximè consideratur du-
plex ratio dicta, diuerso tamen modo,
vt voluit D. Thom. dicta q. 104. artic. 2.
nam cæremonialia dicit esse figuralia
primo, & per se, quia sunt principaliter
instituta ad aliquid pręsignandum; iudi-
cialia verò non primo, & per se, sed ex
consequenti fuerunt figuralia, quia non
ad significandum, sed ad ordinandum
statum illius populi secund&#x0169; iustitiam,
& æquitatem per se data sunt, ex conse-
quenti verò aliquid figurabant. Expo-
nit autem Caiet. nec per se primò, nec
per se secundo fuisse ad significandum
instituta, sed id habuisse per accidens,
in quantum data sunt populo, cuius to-
tus status erat figuratiuus.</P>
<P>  Non caret tame&#x0303; difficultate hęc sen-<marginalia>12.|Difficultas|circa dictā|sententiam|D. Thom.</marginalia>
tentia D. Thomę, quam auget interpre-
tatio Caietani. Primo, quia à neutro
redditur ratio illius differentiæ. Secun-
dò, quia sicut iudicialia præcepta sunt
per se primo instituta ad ordinandum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1097.jpg/>
@@1@<SE1097>1090 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>homines inter se, ita etiam cæremonia-
lia præcepta per se primo data sunt &#xA753;p-
ter cultum diuin&#x0169;, & inde habent suam
literalem rationem, vt docet idem D.
Thomas q. 102. art. 2. ergo etiam in illis
figuralis ratio est tantum secundaria, &
non primaria. Responderi potest ex<marginalia>Euasio.</marginalia>
Caiet. esse quidem sec&#x0169;dariam, sed per
se, & in hoc differre cæremonialia à iu-<marginalia>Refellitur.</marginalia>
dicialibus. Sed contra hoc obijcio ter-
tio, quia vel iudicialia præcepta fuer&#x0169;t
im posita ex institutione diuina ad signi
ficandum futura, vel non? Si primum
concedatur, profecto per se significa-
bant saltem ex secundaria inte&#x0303;tione, &
ita nulla est differentia, quia cæremo-
nialia non alia ratione possunt dici per
se significare, nisi quia ad hoc fuerunt
imposita: non enim ex natura sua talem
significationem habebant. Si autem ne
getur, iudicialia præcepta fuisse impo-
posita etiam secundario ad significan-
dum, profecto non significabāt, quia in
signo ad placitum impossibile est intel-
ligere significationem sine impositione
sicut relationem sine fundamento. Nec
potest intelligi, quid sit significare per
accidens ratione subiecti, scilicet, po-
puli, cuius totus status erat figuratiuus
(vt Caiet. ait) quia esse in subiecto, cu-
ius status est significatiuus, seu esse par-
tem illius status, non esset satis ad signi-
ficandum, nisi impositio ad figurandum
in talem etiam partem caderet. Et tunc
non totus status esset quoad omnia &
(vt ita dicā) totaliter figuratiuus. Quòd
si de facto status illius populi fuit figu-
ratiuus quoad vtrumq&#x0301;; genus præcep-
torum iudicialium, & cæremonialium,
ideo est, quia ex intentione Dei vtraq&#x0301;;
fuere ad significandum imposita.</P>
<P>  Dico ergo, vtraq&#x0301;; præcepta habuisse<marginalia>13.|Præcepta|tā cæremo|nilia, quam|iudicialia|habuerunt|ratione&#x0303;figu|ralem ex|institutione|Dei: & sa-|ne, per se|aliquo mo-|do.</marginalia>
rationem figuralem aliquo modoper se
ex institutione diuina. Differentia aute&#x0303;
à D. Thoma intenta videtur habere lo-
cum in illis præceptis secundum parti-
culares determinationes, & (vt ita di-
cam) secundum specificas rationes eo-
rum. Nam loque&#x0303;do in genere de vtroq&#x0301;;
ordine illor&#x0169; præceptorum, non potest
in eis sufficie&#x0303;s ratio differe&#x0303;tiæ cōstitui,
vt probāt rationes &#xA753;positę, quia re ve-
ra vterq&#x0301;; ordo præceptor&#x0169; &#xA751; se primo
fuit institutus propter debit&#x0169; ordine&#x0303;
homin&#x0169;, velreligionis ad Deum, vel iusti<-P>@@

<-P>tiæ inter se, & in vtroq&#x0301;ue illorum signi-
ficatio, vel figuratio est adiuncta ex in-
stitutione Dei. Considerando aute&#x0303; par-
ticulares determinationes præcepto-
rum vtriusq&#x0301;ue ordinis, videtur esse ali-
qualis differentia, quia in cæremoniali-
bus particularis determinatio cęremo
niæ in tali sacrificio, vel Sacramento
ordinariè sumitur ex ratione figurali;
in iudicialibus autem sumitur ex ratio-
ne literali, seu morali. Et ratio est, quia
licèt principalis ratio sacrificij sit diui
nus cultus, ad hunc cult&#x0169; parum refer-
ret, quod præciperetur offerri hoc, vel
illud animal, vel sub hac, aut illa actione
propter representationem autem, vel
figurādeterminata est talis materia, vel
forma sácrificij, & ita ferè in omnibus
cæremonijs cum proportione inuenie-
tur. At verò in iudicialibus non solum
in generali, sed etiam in particulari in
singulis præceptis, & actionibus eorum
cōsideratur vtilitas, seu commoditas,
aut æquitas actionis præceptæ in ordi-
ne ad commune bonum reipublicæ hu-
manæ, quia nihil in eo ordine præcipi-
tur, nisi quod ad hunc finem est accom-
modatum; hac vero rationè supposita,
illi adiuncta est significatio. Et ita recte
subsistit differentia, quòd figuralis ra-
tio in cæremonialibus est primaria, in
iudicialibus autem secundaria. An ve-
rò in omnibus, & singulis pręceptis vtri
usq&#x0301;ue ordinis necessarium sit vtramq&#x0301;;
rationem simul inueniri, disputari pos-
set, id tame&#x0303; expositoribus diuinę Scrip-
turæ relinquimus.</P>
<Z>CAPVT IIII.
Circa quam materiam lex vetus, & præcepta
eius versata fuerint.</Z><marginalia>1.|Demateria|veteris.</marginalia>
<P><INI3>I</INI3>N materia legis duo considerare so-
lemus, scilicèt, id, quod præcipitur,
& persona, cui præceptum imponi-
tur. Veruntamen hoc secundum expli-
cabimus infra declarando effectus, &
obligationem illius legis; hic ergo so-
lum materiam proximam, in quam lex
illa cecidit, vel cadere potuit, expli-
caturi sumus, quæ res magna ex parte
in præcedenti capite tacta est, quia non
poterat adæquatus finis illius legis si-
ne aliqua cognitione materiæ ipsius
comprehendi, his aute&#x0303; suppositis, quæ
dicta sunt, reliqua facile expediemus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1098.jpg/>
@@1@<SE1098>Cap. 4. De materia legis veteris, & præceptorum eius. 1091
<duolan 2><P>  Dico ergo primò. Materia illius legis<marginalia>2.|Materi{a}|sancta, &|honest{a}.</marginalia>
non potuit esse, nisi sancta, & honesta.
Assertio est de fide certa, & quod atti-
net ad præcepta moralia satis constat
ex dictis suprà de lege naturali, quod
verò spectat ad præcepta positiua, intel
ligenda est cum partitione accommo-
da, nam præcepta affirmatiua dicuntur
versari circa materiam honestam, quia
solum præcipiunt actus, qui sanctè, &
honestè exerceri possunt, & debent sal-
tem supposita tali lege; pręcepta autem
negatiua dicuntur versari circa mate-
riam honestam, vel quia omissio actus
prohibiti honesta est, vel quia actus pro
hibitus malus est, aut esse potest saltem
ratione prohibitionis. Sic autem decla
rata conclusio probatur apertè, tum ex
communi ratione legis, de cuius ratio-
ne est, vt in materia recta, & iusta ver-
setur, tum ex speciali excellentia legis
Dei, cui non est similis in legislatoribus, vt di-
citur Iob. 36. & ideò lex, quæ Deum ha-
bet auctorem, non potest non esse san-<marginalia>Iob. 36.</marginalia>
cta, sicut ipse sanctus est. Et ideò in Scri-
ptura beati dicuntur, & immaculati, qui
ambulant in lege Domini, Psal. 118 quia
vt dicitur Psal. 18. Lex Domini immaculata,
testimonium Domini fidele, iustitiæ Domini re-<marginalia>Psal. 18.</marginalia>
ctæ, præceptum Domini lucidum Item ad Ro
man. 7. Ita&#xE8BF;&#x0301; lex sancta, & mandatum iustum,
sanctum, & bonum. Et ideò Christus Do-
minus sæpe monebat, non venisse solue-
re legem, sed adimplere, & Matth. 5. di-<marginalia>Mat. 5.</marginalia>
xit, Iota vnum aut vnus apex non præteribit à
lege, & idcirco, & ipse legem seruauit, &
secum etiam in infantia seruari voluit,<marginalia>Luc. 1. &|2.</marginalia>
Luc. 1. & 2. & alios eam seruare docuit,
vt cum leprosos misit, vt ostenderent se
sacerdotibus, & offerrent, quod præce-
pit Moyses, Matt. 8. & Luc. 5. & 17. & ge-<marginalia>Matt. 8.|Luc. 5. &|17.|Matt. 23.</marginalia>
neraliter cum dixit Matth. 23. Super ca-
thedram Moysi sederunt scribæ, & pharisei, om-
nia ergo quæcumq&#x0301;ue dixerint vobis, seruate, &
facite, secundum opera verò eorum nolite face-
re. Vbi Hieronym. per cathedram Moy-<marginalia>Hieron.</marginalia>
si, doctrinam legis intelligit, cui Chri-
stus honorem, & obseruantiam deferri
voluit, etiam si Doctores eius praui es-
sent, & eam non seruarent.</P>
<P>  Contra hanc verò assertionem obij-<marginalia>3.|Contra di-|cta ob. 1.|Ezech. 20.</marginalia>
ci potest primò testimonium Ezech. 20.
Dedit eis præcepta non bona, & iudicia, in qui-
bus non viuant, & polluit eos cum muneribus
suis, cum offerrent omne, quod aperit vuluam.<-P>@@

<-P>Secundò obstat illud ad Hebr. 8. vbi de<marginalia>Ob. 2.</marginalia>
veteri testamento dicitur, Si prius illud
culpa vacasset, non vtiq&#x0301;ue secundi locus inqui-
reretur; vetus autem testamentum idem
est, quod lex vetus; ergo lex vetus non<marginalia>3. ob.</marginalia>
vacabat culpa. Tertiò, auctor operis im
perfecti in Matt. homil. 28 circa finem,
prius de lege dicit, Non iustitiæ opus iniun-
git. Vnde postea infert, Vides, quia iniusta
est lex, & onerosa, & iterum infrà; ergo lex
immitis est, quia quidquid mandauit, in ira sua
mandauit. Et infrà, Item lex superba est, &c.
Quartò obijci possunt particularia prę<marginalia>Ob. 4.</marginalia>
cepta, quæ iusta non videntur, vt est lex
de libello repudij, quam esse iniustam, &
vt talem à Christo esse damnatam Matt.<marginalia>Matt. 5.|Tiraquel.</marginalia>
5. dixit Tiraquel. in Præfat. ad Retract.
n. 59. vbi etiam refert, quæ dixerat n. 10.
simile videtur esse, quod de vsura dici-
tur Deuteron. 23. vbi prohibetur dari<marginalia>Deut. 23.</marginalia>
ad vsuram fratri, non autem alieno. Ad-
di etiam potest lex, quam auctor imper
fecti in loco citato adducit ex Leuit. 19.<marginalia>Leuit. 19.</marginalia>
Diliges proximum tuum, & odio habebis inimi-
cum tuum.</P>
<P>  Locus Ezechiel. 20. duas habet expo-<marginalia>4.|Locus Eze|chiel dupli|citer expo-|nitur.|1. August.</marginalia>
sitiones, vna est August. epist 19. quam
sequitur D. Thom. 1. 2. q. 98. art. 1. ad 1.
ibi loqui Ezechielem de præceptis cæ-
remonialibus, & ea vocare non bona, nō
quia essent de re mala, sed quia nō erāt
talia, vt homines facerent bonos, vel vt
sine illis boni esse non possint, vt ait Au
gust. vel quia gratiam non conferebant,
vt ait D. Thom. sic exponens illa subse-<marginalia>D, Thom.</marginalia>
quentia verba, Et iudicia, in quibus non vi-
uent, vtiq&#x0301;; vita gratiæ. Alij etiam Patres
illa verba intellig&#x0169;t de pręceptis à Deo
datis in lege veteri, alijs verò modis ex-
plicant, cur dicātur non bona. Ambros.<marginalia>Ambros.</marginalia>
enim lib. 5. epist. 42. Præcepta non bona, ex-
ponit, id est, non perfecta. Quia Deus, inquit,
Euangelio perfectiora seruauit. Et ita expo-
nit locum illum per alium Pauli ad Ga-
lat. 3. vbi lex dicitur pedagogus, quia<marginalia>Galat. 3.</marginalia>
erat lex imperfectorum, & quasi in fan-
tium. Simile habet Psal. 118. octonar. 16.
vers. Oculi mei defecerunt, &c. vbi obijcie&#x0303;-<marginalia>Psal. 118.</marginalia>
do ex eodem loco infert, Ergo Deus mala
dat præcepta, & respondet, De præceptis sic
soluitur, quia infirmis non dare debuit perfecta
præcepta. Idem ferè sensit Chrysost. hom.<marginalia>Chrysost.</marginalia>
7. in 1. ad Corinth. dicens, Quid est autem
non bona? quæ non multum conferunt ad vir-
tutem, & ideò subiungit, iustificationes, in quibus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1099.jpg/>
@@1@<SE1099>1092 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri
<duolan 2><-P>non viuent. Nec videtur hæc expositio
displicuisse Hieronymo Ezechiel. 20. in<marginalia>Hieron.</marginalia>
secunda expositione, vbi etiam per præ
cepta non bona, multiplices legis cære-
monias intelligit, quas appellari dicit
præcepta non bona, non quia sint mala,
sed quia non erant per se bona, & quia
occasione mali data erāt, scilicet, prop-
ter idololatrias, & blasphemias, & ita
data sunt quasi ad vitandum maius ma-
lum, vt Deo offerrent victimas, quas d&#x0153;moni-
bus offerebant.</P>
<P>  Hæc expositio sufficienter soluit dif-<marginalia>5.|Prædicta|expositio|sufficienter|soluit diffi|cultatem.</marginalia>
ficultatem, etiam admittendo, sermone&#x0303;
ibi esse de ipsis pręceptis Dei: nam quo-
cumq&#x0301;ue illorum modorum sufficienter
explicatur particula Non bona. Imò etiā
possunt dici non bona, quia erant valde
onerosa, quæ vix possent portari, vt di-
xit Petrus Actor. 15. vel quia erant ni-<marginalia>Actor. 15|Exod. 21.</marginalia>
mis rigida, vt oculum pro oculo. dentem pro
dente, Exod. 21. &c. Veruntamen quod il
la expositio supponit, scilicet, verba illa
intelligi de præceptis legis veteris, siue<marginalia>Difficultas|ex dicta ex|positione.</marginalia>
cæremonialibus, siue iudicialibus diffi-
cultatem magnam habet. Primò, quia
dixerat ibidem Deus, Dedi eis præcepta
mea, & iudicia mea ostendi eis, quæ faciens ho-
mo viuet in eis, insuper & sabbata mea dedi eis,
& deinde conqueritur Deus, Irritauerunt
me domus Israel in deserto, in præceptis meis
non ambulauerunt, & iudicia mea proiecerunt,
quæ faciens homo viuet in eis, & sabbata mea
violauerunt vehementer, quæ verba iter&#x0169;,
atq&#x0301;ue iterum repetit, & postea subiun-
git, Ergo & ego dedi eis præcepta non bona, &
iudicia, in quibus non viuant, & pollui eos in
muneribus suis, cum offerrent omne, quod aperit
vuluam propter delicta sua. Ex quo contex-
tu videtur manifestum, hæc præcepta
non bona, non esse illa, quæ Deus prius
dederat, sed potius illis opponi tanquā
data in p&#x0153;nam transgressionum prio-
rum præceptorum, quod etiam indicat
particula Ergo; & illa particula copula-
tiua Et, nam hæc indicat, hæc præcepta
non bona esse distincta, & addita post
priora, prior verò indicat causam, sci-
licet, quòd hoc fecerit, vel permiserit
Deus propter transgressiones priorum
præceptorum. Et eadem ratione iudi-
cia invltimis verbis posita, non sunt ea-
dem, quæ in prioribus, imò per antithe-
sim illis opponuntur: nam qui fecerit
iudicia legis viuet in illis, posteriora<-P>@@

<-P>autem talia sunt, in quibus non viuitur.
Et hoc indicasse videtur Chrysostom.
homil. 17. in Acta. ponderans, Stephan&#x0169;<marginalia>Chrysost.</marginalia>
vocasse iegem, eloquia viua, vt ipse legit,
quia sunt, inquit Chrysosto. etiam elo-
quia non viua, de quibus Ezechiel dicit,
Et dedi vobis præcepta non bona, ad quæ respi-
ciens Stephanus dicit eloquia viua. Clarè er-
go distinguit Chrysost. illa præcepta nō
bona à lege Dei. Et eandem expositione&#x0303;
primo loco ponit Hieronym. ibidem.</P><marginalia>Hieron.|6.|Præcepta|non bona a|pud Ezec.|re vera ma|la erant.</marginalia>
<P>  Hac ergo expositione supposita, quæ
mihi maximè literalis videtur, conce-
do, illa præcepta vocari non bona, quia
re vera erant mala, & turpia, neque in-
de sequitur, pręcepta legis talia esse, sed
potius oppositum infertur: nam hęc op-
ponuntur illis tanquā non bona bonis,
sicut iudic ia, in quibus non viuitur, op-
ponuntur iudicijs legis, quę qui fecerit,
viuit in illis, & munera, ac oblationes,
quæ polluunt offerentem, opponuntur
cæremonijs legis. Vnde videtur mihi,
sicut in lege distinguuntur illa tria, prę-
cepta, iudicia, & sabbatha, seu cæremo-
niæ; ita in p&#x0153;na illata transgressoribus
illarum trium partium legis, distingui
illa tria, præcepta non bona, iudicia, in
quibus non viuitur, & munera, quę pol-
luunt offerentem. Superest verò expli-
candum, quomodò Deus dicatur dare<marginalia>Dub.|Resp.</marginalia>
talia præcepta non bona. Respondeo ta
men breuiter c&#x0169; Hieronymo, intelligi
permissiuè iuxta phrasim scripturæ, si-
cut dixit Paul. ad Roman. 2. Propter quod
tradidit illos Deus in reprobum sensum, vel si-<marginalia>Rom. 2.|2. Reg. 16.|Conf.</marginalia>
cut dixit Dauid. 2. Reg. 16. Dominus præ
cepitei. Accedit, quod propter trans-
gressionem legis dabat Deus populum
illum in captiuitatem, & inde per oc-
casionem populus ille imitabatur gen-
tes in prauis moribus contrarijs etiam
legi naturæ, vt de idololatria, & simili-
bus. Cogebatur etiam iniquorum Reg&#x0169;
leges sustinere, quæ poss&#x0169;t dici iudicia,
in quibus nec vitam, nec consolatione&#x0303;
haberent, & tunc etiam impias oblatio-
nes filiorum faciebant, & similibus mu-
neribus amplius polluebantur. Iuxta il-
lud Psalm. 105. Commisti sunt inter gentes, &<marginalia>Psal. 105.</marginalia>
didicerunt opera eorum, & seruierunt sculptili-
bus eorum, & factum est eis in scandalum, &
immolauer&#x0169;t filios suos, & filias suas d&#x0153;monijs,
&c. vsque ad illud, Et tradidit eos in manus
gentium, & dominati sunt eorum, qui oderunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1100.jpg/>
@@1@<SE1100>Cap. 4. De materia legis veteris, & præceptorum eius. 1093
<duolan 2><-P>eos. Igitur sicut eos Deus tradidit, ita eis
dedit præcepta non bona, & polluit eos
iustè id permittendo.</P>
<P>  Secundum testimonium Pauli duas<marginalia>7.|Ad locum|pauli, du-|plex expo-|sitio.|Prima.</marginalia>
etiam habet expositiones. Vna est, si cul-
pa vacaßet, id est, imperfectione, vel vt Grę-
ca habent, si esset irreprehensibile tan-
quam omni ex parte perfectum. Sensus
ergo erit, si veteri testamento nihil de-
fuisset, nouum non fuisset necessarium.
Ita Caiet. ibi, & sequitur Franciscus Ri-<marginalia>Caiet.|Ribera.|$unclear.expositio</marginalia>
bera. Altera expositio est, vt sit sermo
de vera culpa, & peccato non ipsius le-
gis, sed eorum, qui subijciebantur legi,
ita vt sensus sit, si vetus testamentum
culpa vacasset, id est, si illud primum testa-
mentum inculpabiles effecisset obseruatores suos
nunquam secundo locus relinqueretur, vt ibi
ait Ambrosius, & sequitur D. Thom. ibi<marginalia>Ambros.|D. Thom.</marginalia>
lect. 2. dicens, legem veterem, licet bo-
na fuerit, non vacasse culpa in his, qui-
bus data est, tum quia non purgabat cō
missa, tum quia non dabat gratiam ad-
iutricem ad non committendum alia,
sedtantùm ad cognoscend&#x0169;. Quod vno
verbo expressit rectè Chrysostom. ibi<marginalia>Chrysost.</marginalia>
homil. 14. dicens, Si culpa vacaßet, id est, si
eos effecißet nulli culpæ affines. Et ponderat
egregiè non subdidisse Paulum, vitupe-
rans enim ipsum, ìd est, testamentum, sed,
vituperans enim ipsos, id est, professores il-
lius legis, in ipsis enim erat culpa, non
in lege, vt dixit idem Paulus ad Rom. 7.<marginalia>Rom. 7.|Ierem. 31.</marginalia>
Et hoc ipsum colligitur ex verbis Iere-
miæ. 31. Ecce dies venient, dicit Dominus, &
feriam domui Israel, & domui Iuda f&#x0153;dus no-
uum, non secundum pactum, quod pepigi cum
patribus eorum. Et infrà, Pactum, quod ir-
ritum fecerunt, quæ vltima verba Paulus
causaliter legit, Quoniam ipsi non perman-
serunt in testamento meo, & ego neglexi eos,
illi ergo sunt, qui culpa non vacabant,
non lex. Possunt autem hæ duæ inter-<marginalia>Reconcilia|$unclear vtrius-|$unclear exposi|$unclearis.</marginalia>
pretationes conciliari, dicendo, legem
quidem fuisse imperfectam, quia vires
non dabat professoribus eius, vt essent
à culpa immunes.</P>
<P>  Ad tertium respondeo, auctorem il-<marginalia>8.|Ad 3.|A$unclearctorim|$unclearerfecti o-|$uncleareris inex-|$unclearsahilis.</marginalia>
lius operis non habere magnam aucto-
ritatem, & ideò non esse necessarium
singula verba eius excusare. Nam sine
dubio in verbis illis excedit, nunquam
tamen dicit, legem illam aliquod mal&#x0169;
præcepisse, sed fuisse onerosam, quia
præcipiebat, & non iuuabat, quod ver&#x0169;<-P>@@

<-P>est. Quod verò addit, legem fuisse iniu-
stam, vel superbam, excusabile non est,
sicut neque alia, quæ paulò inferius no-
tabimus.</P>
<P>  Ad quartum respondeo generaliter,<marginalia>9.|Ad 4.</marginalia>
licèt in sensu aliquarum legum, quæ vi-
dentur habere aliquid rationi contra-
rium variæ sint opiniones, nihilominus
in nullo sensu admittendum esse, præ-
ceptum aliquod illius legis iniustum,
aut malum dici posse, in quo etiam ex-
cessit Tiraquel. loco ibi citato. Nam<marginalia>Tiraquel.</marginalia>
lex de libello repudij, si permissiua
tantùm erat, non erat mala, nam licet
facere malum culpa sit, permittere ma
lum, præsertim in Deo non est malum,
neq&#x0301;ue etiam est iniustum, quia si id per-
misit, non fecit sine causa iusta, vt Chri-
stus etiam declarauit, Matthę. quinto.<marginalia>Matt. 5.</marginalia>
Vnde non rectè etiam loquitur Tira-
quel. dum dicto numero decimo, ait,
Christum damnasse, vel reprobasse il-
lam legem; nam licèt eam abstulerit,
non damnauit, nisi exponatur, repro-
basse, non vt malam, sed vt minus per-
fectam. In quo sensu etiam Isidor. li-<marginalia>Isidor.</marginalia>
bro de Gentium vocation. capite de-
cimo quinto, & libro secundo de Dif-
ferent. spiritualib. cap. 28. dixit, prop-
ter similia præcepta dictum esse per
Ezechielem, Dedi eis præcepta non bon{a},
vtiq&#x0301;ue ait, quia quædam carnali populo car-
naliter agenda permissa sunt, & adduxit ex-
emplum de permissione facta Hebræis
ad spoliandum Ægyptios Exod. tertio,<marginalia>Exod. 3.|11. & 12.</marginalia>
11. & 12. quæ tamen non fuit pura per-
missio, sed etiam concessio, & retri-
butio.</P>
<P>  Quocirca etiam lex de libello re-<marginalia>10.|Lex de li-|bello repu-|dij potuit|eße permis|siua, & con|cessiu{a}.</marginalia>
pudij potuit esse non tantùm permissi-
ua, sed etiam concessiua, & sic etiam
nec iniustitiam contineret, quia ex con
cessione diuina sub illa lege, & condi-
tione contractus à principio fieret.
Atq&#x0301;ue idem dícendum est de lege vsu-
rarum: nam eisdem duobus modis ab
auctoribus intelligitur, & vterque suam
habet probabilitatem, vt videri potest
in Couarruuia libro tertio Variar. ca-<marginalia>Couarr.</marginalia>
pite primo, numero septimo. Neutro
autem modo esset lex iniusta, aut ma-
la, nam si fuit pura permissio, fieri po-
tuit ex iusta causa, si autem fuit etiam
concessio, potuerunt Iudæi habere iu-
stum titulum petendi, & accipiendi illas<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1101.jpg/>
@@1@<SE1101>1094 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>vsuras tanquam à Deo donatas, vel vt
à supremo Domino, vel vt à iusto iudi-
ce. Alia verò lex falso allegatur: nam in<marginalia>Ad vlt.</marginalia>
Leuitico solùm dicitur, Diliges amicum
tuum, sicut te ipsum; antiqui autem He-
bræorum (vt sumitur ex Matthæo. 5.)<marginalia>Matt. 5.</marginalia>
male interpretando addebant, Et odio
habebis inimicum tuum, cum potius intel-
ligere debuissent, proximum amici no-
mine significatum esse, vt intelliga-
mus, omnem proximum vt amicum di-
ligendum esse, sicut tacitè illud inter-
pretatus est Christus Dominus Matth.
cap. 22.</P>
<P>  Dico secundo. Materia veteris legis
actus etiam internos per se, & directè<marginalia>11.|Materia le|gis veteris|actus inter|nos per se,|& directè|com prehe&#x0303;-|debat.|Hi&#x0303;c diffcrt|à lege hu-|man{a}.</marginalia>
comprehendebat. Itaq&#x0301;ue in hoc differt
lex illa à lege humana, quia hæc per se
non extenditur ad actus merè inter-
nos, illa verò eos præcipiebat, & veta-
bat. Quæ differentia ex diuersitate le-
gislatorum nascitur, nam homo non
dominatur in actus internos, quia il-
los per se cognoscere non potest, Deus
autem scrutator est cordium, & ideò
iurisdictionem habet, & directum do-
minium in actus merè interiores. Quæ
ratio optimè probat, legem diuinam
posse cadere in actus internos, quod au
tem lex vetus hoc habuerit, proband&#x0169;
est ex Scriptura, ostendi autem potest
primò ex illo Leuitic. 19. Non oderis fra-<marginalia>Leuit. 19.</marginalia>
trem tuum in corde tuo, & infrà, Diliges pro-
ximum tuum sicut te ipsum, & ex illo Deu-
teronom. 6. Diliges Dominum Deum tuum<marginalia>Deut. 6.</marginalia>
ex toto corde tuo & cæt. Et infrà. Eruntque
verba hæc in corde tuo, & meditaberis in eis,
quæ omnia in actibus internis consi-
stunt. Item facit illud Psalm. 18. Lex<marginalia>Psal. 18.</marginalia>
Domini immaculata conuertens animas; nam
conuersio animæ actus interior est, lex
autem non conuertit animam, agendo
conuersionem, sed præcipiendo. Vn-
de lex illa præcipiebat veram p&#x0153;niten-
tiam, & conuersionem ad Deum, vt
passim constat ex Prophetis; imò ad
hoc, tempus etiam designabat, Leuitic.
decimo sexto, Mense septimo decima die
mensis affligetis animas vestras, vtiq&#x0301;ue per
internam p&#x0153;nitentiam, nam exterior
potius corpus, quàm animam affligit.
Item p&#x0153;nitentia interior est, quę mun-
dat à peccatis, & tamen ibi subiungi-
tur, in hac die expiatio erit vestri, atque mun-
datio ab omnibus peccatis vestris, coram Domi-<-P>@@

<-P>no mundabimini. Erat ergo præceptum il-
lud præcipuè de interna p&#x0153;nitentia.
Deniq&#x0301;ue Exod. 20. habetur generale<marginalia>Exod. 20.</marginalia>
mandatum Non cōcupisces, quod omnem
immoderatam concupiscentiam prohi-
bebat, vt sumitur ex Paulo ad Rom. 7.<marginalia>Rom. 7.</marginalia>
ergo lex illa etiam internos actus co-
hibebat.</P>
<P>  Addi etiam potest ratio fundata in<marginalia>12.|Psal. 118.</marginalia>
verbis Psalm. 118. Beati immaculati in via,
qui ambulant in lege Domini, & in verbis
Christi Matth. 19. Si vis ad vitam ingredi,<marginalia>Matt. 19.</marginalia>
serua mandat{a}. vtiq&#x0301;; in lege veteri con-
tenta, nam qui Christum interrogaue-
rat ad illam obseruandam tenebatur.
Item in verbis Pauli ad Roman. 3. Fa-<marginalia>Rom. 3.</marginalia>
ctores legis iustificabuntur. Vnde formatur
ratio, nam integra obseruatio illius le-
gis constituebat hominem immacula-
tum, & iustum, & dignum vita æterna,
sed sine actibus internis ad salutem ne-
cessarijs non potest homo esse iustus, &
immaculatus, nec vita æterna dignus;
ergo hi actus sub materia illius legis
comprehendebantur. Et hûc etiam spe-
ctant discursus Diui Thomæ hic quæst.
98. artic. 1. & quæstione 99. art. 2. nam<marginalia>D. Thom.</marginalia>
in priori probat, ad perfectam ratio-
nem legis diuinæ pertinere, vt dirigat
hominem ad vitam æternam, quæ per
quodcumq&#x0301;ue peccatum impeditur, &
non solum per actus exteriores, sed
etiam per interiores, lex ergo vetus,
quæ diuina est, circa vtrumq&#x0301;ue versa-
ri debuit. In altero verò articulo do-
cet, sicut lex humana intendit amici-
tiam hominum inter se, ita legem di-
uinam intendere amicitiam hominum
cum Deo, & consequenter intendere,
facere homines similes Deo, iuxta il-
lud Leuitic. 19. Sancti estote, quoniam ego<marginalia>Leuit. 19.</marginalia>
sanctus sum, quia similitudo est causa a-
moris; hæc autem similitudo ad Deum,
& vera sanctitas præcipuè per actus
internos comparatur; ergo hos etiam
actus præcipiebat lex illa, quæ diuina
erat.</P>
<P>  Contra hanc verò assertionem obij-<marginalia>13.|Obiect. 1.|Rom. 3.</marginalia>
ci potest primò, quia Paulus ad Rom.
3. legem veterem vocat legem facto-
rum, quæ vox actiones externas pro-
priè significat, indicat ergo, legem il-
lam solum fuisse de externis factis, ad
modum legis humanæ. Secundò obijci<marginalia>2. obiect.|D. Thom.</marginalia>
potest Diuus Thomas quæst. 91. art. 5.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1102.jpg/>
@@1@<SE1102>Cap. 4. De materia legis veteris & præceptorum eius. 1095
<duolan 2><-P>dicens, legem nouam superabundare
veteri, interiores actus animi ordinan-
do, secundum illud Matth. 5. Nisi abun-
dauerit iustitia vestra, &c. Et ideo (inquit)
dicitur, quod lex vetus cohibet manum lex
noua animum; ergo non versabatur cir-
ca internos actus. Tertiò addi potest<marginalia>3. Obiect.</marginalia>
auctor imperfecti in Matthæum homil,
vigesimo octauo, vbi sic inquit, Et si im-
pleuerit quis omnem iustitiam legis, viuit qui-
dem in ea, non tamen iustificatus est. Et red-
dit rationem, quoniam lex abstinentiam
mandat malorum, vt non occides, non iustitiæ
opus iniungit, vt non irascaris sine causa, &
non concupisces. Vbi significat legem il-
lam non prohibuisse hos internos mo-
tus, quod late prosequitur. Quartò
argumentari possumus, quia aliàs se-<marginalia>4. Obiect.</marginalia>
quitur, legem illam præcepisse actus
Fidei, Spei, & Charitatis: consequens
est falsum ergo. Sequela patet ex di-
ctis, nam illi sunt actus interni, & ma-
xime necessarij ad finem diuinæ legis,
quia sine fide viua impossibile est pla-
cere Deo; consequens est falsum, tum
quia aliàs lex illa iustificaret contra
Paulum ad Romanos tertio, & sequen-<marginalia>Roma. 3.|Gal. 2. & 4</marginalia>
tibus, & ad Galatas secundo, & quar-
to, tum etiam, quia illa lex tantum ha-
bebat præcepta moralia, cæremonia-
lia, & iudicialia, sub nullo autem mem-
bro istorum comprehenduntur præ-
cepta Theologalia, vt sic dicam, tum de
niq&#x0301;ue quia aliàs lex illa esset valde per-
fecta, si præcepta illa, quæ perfectis-
sima sunt contineret; consequens est
contra Paulum vocantem legem illam
infirmam, & imbecillam ad Hebr. cap.<marginalia>Hebr. 7.</marginalia>
septimo.</P>
<P>  Ad primum respōderi potest primo,<marginalia>14.|Ad 1.</marginalia>
Paulum ibi loqui de lege, quatenus po-
sitiua erat, & præsertim quatenus con-
tinebat præcepta cæremonialia, quæ
vt sic tantum circa actus externos ver-
sabatur, & ideò appellatur lex factor&#x0169;,
& ad Hebr. 7. vocatur lex mandati carnalis:<marginalia>Hebr. 7.</marginalia>
cum autem dicimus legem illam versa-
ri circa actus internos, intelligendum
est de illa quoad præcepta moralia.
Hæc verò responsio non placet, primò<marginalia>Impugna-|tur resp.|Primo.</marginalia>
quia Paulus, cum dicit, legem non iu-
stificare, non tātum cæremonialem, sed
etiam moralem complectitur, nam præ-
ceptum illud Non concupisces, morale est,
& tamen loquitur de lege, vt illud com-<-P>@@

<-P>prehendit, vt patet ad Roman. 7. Item
ratio Paul. ad Galat. 4. Si ex lege iustitia; er<marginalia>Secundo.</marginalia>
go gratis Christus mortuus est, vt sit efficax
æquè procedere debet de lege morali,
ac de cæremoniali, vt per se constat, &
notauit Augustin. de Spirit. & liter.
cap. 14. Secundo non placet illa respon-
sio, quia etiam lex illa vt erat positiua
interdum versabatur circa internos
actus, vt de præcepto festi expiationis
suprà ostendimus. Licèt enim verum
sit, præceptum illud solum quoad de-
terminationem temporis fuisse posi-
tiuum, & illam determinationem con-
iunctam fuisse cum exteriori celebra-
tione diei festi, nihilominus actus ille
internus non erat per se coniunctus c&#x0169;
tali celebritate, sed solum, quia directe
præcipiebatur. Dico ergo, legem illam<marginalia>Vera resp.</marginalia>
vocari factorum, sumpta denominatio-
ne à maiori parte, & præcipue addita
per illam lege&#x0303;. Vnde nihil obstat, quod
aliquid etiam intern&#x0169; præciperet. Ad-
di etiā potest, omne opus hominis etiā
internum quatenus ab ipso fit, sub fa-
ctorum nomine comprehendi, vt ex di-
cendis constabit.</P>
<P>  Ad secundam respondeo, illam diffe-<marginalia>15.|Ad 2.</marginalia>
rentiam à D. Thoma positam intellige&#x0303;-
dam esse de illa lege, vt positiua erat, vt
sic enim comparatur cum lege gratiæ
non vt erat moralis: nam vt sic quoad
rem ipsam manet sub lege gratiæ. De-
inde D. Thomas non negat, legem vete-
rem direxisse actus internos, sed dicit,
in hoc superabundare legem gratiæ,
quia perfectiori modo illos dirigit. Et
ad hoc adducit verba Christi Matth. 5.<marginalia>Matth. 5.</marginalia>
Nisi abundauerit iustitia vestra plus, quam scri
barum, & phariseorum, non intrabitis in regn&#x0169;
C&#x0153;lorum. In quo tamen aduerto, Christ&#x0169;
non loqui de iustitia legis, sed de obser-
uantia legis, quam ibi iustitiam vocat,
vt rectè ibi Maldonat. aduertit. Vnde
sensus est, nisi legem seruetis melius,<marginalia>Maldon.</marginalia>
quàm scribæ, & pharisei, non intrabitis
in regnum C&#x0153;lorum, nam pharisei in
exterioribus legem seruabant, non in-
terius, vt colligitur ex Matth. 23. ergo
perfecta obseruatio illius legis, etiam
interiore&#x0303; rectitudine&#x0303; postulabat. Et in
hoc sensu dixit Gloss. ibi, illud. Nisi abun-
dauerit, referendum esse ad intellectum
phariseorum, non ad continentiam le-
gis, & ita iuxta hunc sensum potius ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1103.jpg/>
@@1@<SE1103>1096 Lib. 9. De Lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>illo loco confirmatur nostra assertio.
Deinde aduerto ex Augustin. 19. contra<marginalia>August.</marginalia>
Faust. ca. 23. & 28. ea, quæ addidit Chri-
stus ad augendam iustitiam legis mag-
na ex parte fuisse contenta in ipsa le-
ge, licet vel non fuerint intellecta, vel
non obseruata à phariseis, & inter hæc
fortsse vnum erat, quod lex cohiberet
manum, non animum. Alia vero perti-
nentia ad maiorem perfectionem non
tantum in actibus internis, sed etiam in<marginalia>Alia resp.</marginalia>
externis constant. Deniq&#x0301;ue potest illa
differentia intelligi de lege non vt præ-
cipiente, sed vt operante, vtraq&#x0301;ue enim
lex diuina vt pręcipiens versatur circa
actus internos, & externos, lex autem
vetus solum per se quasi cogebat ad ex
teriores actus, per p&#x0153;nas, & commina-
tiones, quæ animum non inducunt, lex
autem noua per spiritum gratię anim&#x0169;
inducit.</P>
<P>  Ad tertium respondeo in rigore fal-<marginalia>16.|Ad 3.</marginalia>
sam esse sententiam illius auctoris, nam
sine dubio lex illa non solum vetabat
mala opera, sed etiam prauum animum
vel inordinatam concupiscentiam, vt
ex Paulo, & ex verbis legis cōstat. Item
non solum vetabat mala, sed etiam prę-
cipiebat opera iusta. Vnde certum est,
quod qui ex vera fide legem illam ser-
uaret, non solum non esset malus, sed
etiam esset iustus. Imò intelligi non po-
test, quod ille auctor distinguit inter in-
nocentem, & iustum, dicens, Qui abstinet
se à malis esse innocentem, non tamen fore iu-
stum, nisi opus iustitiæ faciat. At certe apud
Deum nemo est innocens, nisi iustus:
nam si opus iustitiæ non est necessari&#x0169;,
sicut potest esse innocens qui illud non
facit, ita etiam iustus, quod si opus iu-
stitiæ necessarium sit, qui illud non fe-
cerit, nec iustus, nec innocens erit,
quia non abstinebit ab omni malo, sal-
tem omissionis. Denique intelligi non
potest alia distinctio, quam adhibet in-
ter viuere, & esse iustum, non enim lo-
quitur de vita corporali, adducit enim
verba Christi Luc. 10. Hæc fac, & viues,
& ponderat, non dixisse, Et eris iustus,
quod certe ineptissimum est. Non po-
test ergo auctor ille habere cōmodam
expositionem.</P>
<P>  Ad quartum concedo sequelam, sci-
licet, pręcepta Fidei, Spei, & Charitatis<marginalia>17.|Ad 4.</marginalia>
sub pręceptis illius legis compręhendi<-P>@@

<-P>quam sententiam in cap. 7. latius tra-,
ctabo, & confirmabo, & ìbidem osten-
dam, inde non sequi legem illam dedis-
se iustitiam, aut iustificasse. Et nunc bre
uiter declaratur, quia longe aliud est
præcipere, aliud dare. Quamuis ergo
lex illa pręciperet actus veræ iustitiæ,
non sequitur dedisse illos, & conseque&#x0303;-
ter neq&#x0301;ue sequiturdedisse iustitiam, aut
iustificasse, quamuis ergo illa lex præ-
ciperet fidem viuam, non dabat spirit&#x0169;
fidei, & viuificantem, vt infra dicemus,
& ideo non iustificabat. Ad primam er-
go rationem in contrarium obiectum
negatur sequela. Ad secundam ratione&#x0303;
quidam dicunt, hęc pręcepta non con-
tineri sub aliquo illorum trium mem-
brorum, & putant esse sententiam D.
Thomæ dicta q. 99. ar. 5. quia ibi signifi-
cat, præceptum fidei comprehendi in
Scriptura sub testimonijs Dei, præcept&#x0169;
autem Spei sub iustificationibus. Sed veri-
tas, est, hæc omnia cōprehendi sub prę-
ceptis moralibus: nam illa comprehen-
dunt totum id, quod pertinet ad legem
naturalem, siuè dicātur respectu solius
naturæ, siuè etiam per connatu ralita-
tem ad gratiam, vt suprà libr. 1. & 2. de-
claraui, & attigit hic Caietan. q. 100. ar.
1. qui proinde hanc sententiam indicat.
Et clarius ibidem D. Thom. in fine arti-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
culi, vbi ait, quędam esse moralia prę-
cepta, ad quę iudicanda indiget ratio
humana introductione diuina, per quā
erudimur de diuinis, & per hoc respon-
det ad tertium argume&#x0303;t&#x0169;, quod de prę-
cepto fidei proposuerat. Expressius ve
ro in eadem q. 100. ar. 3. dicit, ad Deca-
logum pertinere illa pręcepta, quę sta-
tim, vel ex principijs communibus, vel
ex fide diuinitus infusę innotescunt. De
niq&#x0301;; suprà ostensum est, deuisionem prę
ceptorum in tria illa membra esse suffi-
cientem, cum ergo constet, hęc pręcep-
ta non esse iudicialia, nec cęremonialia
rectè sub moralibus cōprehenduntur,
non vt moralia à Theologalibus distin-
guuntur, sed vt actus liberi, & honesti
morales dicuntur. Neq&#x0301;; obstat, quod de
iustificationibus dicebatur, nā omni&#x0169;
pręceptorum obseruationes possunt di
ci iustificationes, quia generalem iusti-
tiam includunt, vt notauit D. Thomas
dicta q. 100. ar. 2. ad 1. & eadem ratione
omnia præcepta legis, quatenus in di-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1104.jpg/>
@@1@<SE1104>Cap. 4. De materia legis veteris, & præceptorum eius. 1097
<duolan 2><-P>uina reuelatione nitebantur, testimo-
nia dici possunt. Vnde illæ duæ voces<marginalia>Psal. 118.</marginalia>
generales sunt, vt ex Psalm. etiam 118.
non obscurè colligitur, & ideò non ex-
cludunt sufficientiam partitionis præ-
ceptorum per illa tria membra. Ter-
tia verò ratio petebat, vt aliquid dice-
remus de perfectione, vel imperfectio-
ne illius legis. Sed hoc dicetur melius
in cap. 6. & ideò breuiter dico ex Augu-<marginalia>Aug.|Quo sensu|lex vetus|imperfecta|sit dice&#x0303;da.|18.|Quos actus|externos le|gis veteris|materi{a}|comprehen|debat.</marginalia>
stino contra Adimantum Manichęum,
legem illam, licèt actus valde perfectos
præciperet, dici imperfectam, quia vi-
res ad illos exequendos non pręstabat.</P>
<P>  Dico tertiò. Materia legis veteris
comprehendebat omnes actus exter-
nos necessarios ad honestatem morum,
tam naturalem, quàm cęremonialem,
seu religiosam, quàm etiam politicam,
seu ciuilem. Hęc assertio manifesta est
ex dictis capite pręcedenti de triplici
ordine pręceptorum; per quę tres par-
tes huius materię pręcipuè distinguun-
tur, posita autem nunc est, vt amplitu-
do illius materię, & numerus, vel or-
do pręceptorum sub singulis membris
contentorum magis explicetur. Aduer-
tendum ergo est, materiam alicuius prę<marginalia>Materi{a}|alicuius p&#x0303;-|cepti dupli|citer ad ho|nestate&#x0303; mo|rum neces-|sari{a}.</marginalia>
cepti duobus modis posse esse necessa-
riam ad honestatem morum. Primo se-
cundum se, & prout pręintelligitur ad
pręceptum. Secundo vt consequens ad
pręceptum, eiusq&#x0301;ue obligationem. In
assertione igitur indifferenter, seu ge-
neratim sumitur hæc materia, nam v-
tramq&#x0301;ue materiam, seu actus ad illam
pertinentes lex illa comprehendebat.
Diuerso tamen modo: nam lex illa se-
cundum moralia præcepta versabatur
in materia per se necessaria ad hone-
statem morum. Vnde quoad hanc par-
tem materia illa non erat propria legis
veteris, sed quasi accepta, vel mutuata
à lege naturali: præcepta autem cære-
monialia, & iudicialia ex genere suo
versabantur in materia non necessaria
de se, per ipsa autem præcepta fiebat
necessaria ad morum honestatem. Vn-
de generalius loquendo possent omnia
illa præcepta vocari moralia, quia re
vera rectitudinem moralem constitue-
bant, tamen per antonomasiam vsur-
patum est nomen præceptorum mora-
lium ad illa, quę ex natura sua talia sunt
significanda.</P>@@

<P>  Circa priorem ergo materiam inqui<marginalia>19.|Dubium.</marginalia>
ri potest, quid necesse fuerit de operi-
bus illis dari diuinam legem positiuam,
cum naturalis lex ad illa obliget. Imò
videtur esse repugnantia, quod lex di-
uina positiua sit in tali materia, cum de
eadem data sit lex naturalis, quæ diui-
na etiam est. Accedit, quod lex circa
talem materiam datur à Deo, prout est
auctor naturæ, hæc verò lex est à Deo,
vt auctore gratiæ, vt suprà diximus.
Sed nihilominus negari nō potest, quin<marginalia>Resp.</marginalia>
lex vetus, vt à Deo data est, præcipuè
comprehendat totam materiam legis
naturalis, id enim manifestè constat ex
Exod. 20. & 31. & Deuteronom. 9. & ex<marginalia>Exod. 20.|& 31.|Deut. 9.|Rom. 2.|D. Thom.</marginalia>
Paulo ad Roman. 2. vsque ad 7. & expli-
cat latè Diuus Thomas dicta quæstion.
99. artic. 2. & quæst. 100. art. 1. & sequen-
tibus. Ratio autem, seu necessitas fuit,
quia ratio humana valde erat obscura-
ta per peccatum, etiam circa moralia,
& naturalia præcepta, & ideò ait Diuus
Thomas, Oportuit homini in hoc subueniri per
auctoritatem legis diuinæ, sicut per doctrinam,
& reualationem fidei subuenitur homini non
tantum in his, quæ rationem superant, sed etiam
in his, quæ de Deo natur aliter cognosci possunt,
ad excludendum rationis humanæ er-
rorem, qui accidebat in multis. Sic er-<marginalia>Non repu-|gnat legem|diuin ampo|sitiuam ver|sari circa|materiam|ab eodem|Deo præce|ptum perle|gem natu-|ralem.</marginalia>
go non repugnat, legem diuinam posi-
tiuam versari circa materiam ab eo-
dem Deo præceptam per legem natu-
ræ, quia ignorantia humana induxit ne-
cessitatem talis positiuæ legis, siue illa
quoad hanc partem dicatur tantùm de
claratiua, siue etiam nouæ obligationis
inductiua, quod postea videbimus. Et
eadem ratione constat, potuisse Deum
etiam vt auctorem gratiæ legem ferre
in tali materia, tum quia ferebat illam
in ordine ad finem supernaturale&#x0303;, quia
non potest supernaturalis rectitudo si-
ne naturali subsistere, tum etiam, quia
vt auctor gratiæ adiuuat etiam naturā,
sicut & naturalia reuelat, & auxilium
præbet ad bene operandum moraliter,
etiam intra naturæ ordinem, vt in tra-
ctatu de Gratia dicemus.</P>
<P>  Potest verò etiam è contrario ínter-<marginalia>20.</marginalia>
rogari, an lex illa secundum præcepta
moralia tantùm in materia naturali, id
est, per se necessaria ad honestatem, ver<marginalia>Dubium.</marginalia>
setur. Et ratio dubitādi esse potest, quia
tertium præceptum de sanctificatione<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1105.jpg/>
@@1@<SE1105>1098 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>sabbati positiuum fuit in illa lege, & ta-
me&#x0303; ponitur inter moralia, quia ponitur
in decalogo. Ide&#x0303; videtur esse de primo
pręcepto quoad illam partem, Non fa-
cies tibi sculptile, nam positiuum fuit in il-
la lege, & ideo cessauit, vt sentit D. Tho.
q. 100. ar. 3. Dicendum nihilominus est,<marginalia>D. Thom.|Resp.</marginalia>
præcepta positiua nō pertinuisse ad mo
ralia, sed ad cęremonialia, vel ad iudi-
cialia, quod ex ratione sufficie&#x0303;tiæ suprà
datæ patet, & quia aliàs omnia pręcep-
ta essent dicenda moralia, quia sub ge-
nerali appellatione omnia erant de mo
ribus hominum, & obseruatio omnium
erat necessaria ad honestatem morum,
supposita illa lege. Et si semel admitta-
tur aliquod pręcept&#x0169; positiuum sub illo
me&#x0303;bro, eadem ratio erit de reliquis om
nibus. Igitur illa tantùm, quæ per se bo-
na sunt, & necessaria ad honestate&#x0303; natu-
ralem, vel ínfusam dicuntur moralia.</P>
<P>  Hæc aute&#x0303; sic distinguuntur à D. Tho-<marginalia>21.|Distinctio|D. Thomæ|de præcep-|tis morali-|bus.</marginalia>
ma: nam quædam (inquit) adeò sunt per
se nota, & generalia, vt sine vllo discur-
su ab omnibus sciantur per lumen natu
ræ, aut fidei, quædam sunt conclusiones
&#xA753;ximæ, quæ facili discursu ex illis prin-
cipijs colliguntur, alia sunt vt conclu-
siones remotæ, quę maiori sapientia in-
digent, vt cognoscantur. Prima dicun-
tur præambula ad decalog&#x0169;, postrema
illationes, seu corolaria ex illo. Media
verò dic&#x0169;tur propriè, & formaliter prę-
cepta decalogi, vt constat ex Deuter. 4.<marginalia>Deut. 4.</marginalia>
vbi dicuntur decem verba, tamen vir-
tute continent multa alia, vel antece-
denter, vel consequenter, vt dixi, & latè
exponit D. Thomas tota ferè q. 100.
Circa quam quæstionem solent ab ex-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
positoribus disputari ferè illa omnia,
quę nos suprà lib. 2. de lege naturali dis-
seruimus, quia ad illum locum propriè
pertinebant, & hic repetenda non sunt.
De obligatione autem illorum pręcep-
torum, vt specialiter in lege veteri da-
ta sunt, dicam in cap. 6.</P>
<P>  Vt autem satisfaciamus rationi du-<marginalia>22.|Differentia|inter Docto|res notan-|d{a}.|De ordine|Decalogi.|Hieron.</marginalia>
bitandi, oportet aduertere, differentiā
esse inter auctores. Nam multi distin-
guunt quatuor pręcepta erga Deum, &
sex tantum erga proximum, confunde&#x0303;-
tes duo vltima in vnum negatiuum Non
concupisces. Et hoc supponit Hieron. ad
Ephes. 6. cum ait, Pręceptum honorandi
parentes esse quintum decalogi. Nume-<-P>@@

<-P>ratio autem quatuor priorum p&#x0303;ręce p-
torum non vno modo fit. Nam Origen.<marginalia>Orig.|Rupert.</marginalia>
hom. 8. in Exod. quem sequitur Burge&#x0303;.
distinguit primum in duo negatiua, Non
hæbebis Deos alienos. & Non facies tibi sculpti-
le. Hieronym. autem Oseę. 10. quem se-
quitur Rupertus lib. 3. in Exod. cap. 32.
distinguunt aliter illud primum in duo,
vnum scilicet, affirmatiuum, Ego sum Do-
minus Deus tuus. Et aliud negatiuum com
prehendens illa duo, quę distinguit Ori-<marginalia>Origen.|D. Thom.</marginalia>
gen. Esichi. autem Leuit. 26. vt refert D.
Thom. q. 100. ar. 4. coniungendo dictas
opiniones, distinguit primum pręcept&#x0169;
in tria, vnum affirmatiuum, & duo ne-
gatiua, & consequenter excludit à de-
calogo tertium pręceptum de obserua-
tione sabbati, quia positiuum est. Et ita
respondet priori parti rationis dubitā-
di, non tamen satisfacit posteriori.</P>
<P>  Vnde nulla ex his sententijs satis fa-<marginalia>23.|Quid de di|ctis senten-|tijs sentien-|dum.</marginalia>
cit omnibus difficultatibus occurren-
tibus. Et in primis tertia non conseque&#x0303;
ter loquitur: nam eadem ratione exclu-
dere deberet à decalogo aliud negati-
uum. Non facies tibi sculptile. Nam quate-
nus distingui posset ab alio Non habebis
Deos alienos, positiuum est, & cæremonia-
le, vt notauit D. Thom. dicta q. art. 7. ad
2. Et præterea tertium præceptum de
sauctificatione sabbati tam expresse di
citur in Exod. 20. fuisse scriptum in ta-<marginalia>Exod. 20.</marginalia>
bulis, vt non possit ab solutè reijci à de-
calogo. Et deinde contra dictas opinio-
nes obstat, quia duo vltima pręcepta in
secunda tabula vt distincta ponuntur, &
habent materias diuersarum ration&#x0169;,
& virtutum.</P>
<P>  Et ideò præualuit opinio August. lib.<marginalia>24.|August.|D. Thom.</marginalia>
de Decem chord. cap. 5. & per totum, &
q. 71. in Exod. quem sequitur D. Thom.
in præsenti, & 2. 2. q. 122. & communiter
Scholastici, & ferè à tota Ecclesia re-
cepta est, quæ distinguit septem præcep
ta erga proximum, & consequenter tria
tantum ergo Deum. Nam in primo ver
ba illa, Ego sum Dominus Deus tuus, non s&#x0169;t
præceptiua, sed præsuppositiua, vt sic
dicam, potestatis Dei ad fere&#x0303;dam lege&#x0303;.
Et deinde si aliquod præceptum conti-
nent, est de vnitate Dei, quod includit
negationem plurium Deor&#x0169;, quam ex-
plicant alia verba, Non habebis Deos alie-
nos, illa verò Non facies tibi sculptibile. Si
intelligātur de &#xA753;hibitione idoli ad h&#x0169;c<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1106.jpg/>
@@1@<SE1106>Cap. 4. De materia legis veteris, & præceptorum eius. 1099
<duolan 2><-P>finem, vt colatur pro Deo, non distingui
tur à priori negatione, & ita est præce-
pt&#x0169; morale, vt exposuit D. Thomas ar.
4. Si autem exponantur de absoluta pro
hibitione imaginum Dei, est c&#x0153;remo-
niale, & non morale, vt D. Thomas expo
suit, & reducitur ad primum præcept&#x0169;,
vt circunstantia eìus. Similiter dicend&#x0169;
est de tertio, quatenus enim præcipit,
vt aliquod tempus cultui Dei dicetur,
naturale est, & morale; quatenus verò de
terminabat talem diem, fuit c&#x0153;remo-
niale, & cessauit, vt exposuit D. Thomas
eadem q. ar. 3. ad 2. Vnde concluditur,
in decalogo prout scriptum fuit in lapi-
dibus, aliquid cęremoniale fuisse admix
tum, non verò sequitur præceptum ali-
quod positiuum ad moralia pertinere.
Cur aute&#x0303; in illo tertio pręcepto specia-
liter fuerit aliquid figurale addit&#x0169;, tra-
ctat August. lib. de Ritib. Eccles. cap. 11.<marginalia>August.</marginalia>
& 12. aliàs Epist. 119. ad Ianuari. & ra-
tionem mysticā reddit, scilicet. per Sab-
bathum significari æternam requiem, &
tertium illudpræceptum Spiritui Sancto
attribui, qui est amor, & ideó ad excitā-
dum amorem, quoad requiem te&#x0303;dimus,
factam esse in illo tertio præcepto Sab-
bathi commemoratione&#x0303;.</P>
<P>  Circa aliud membrum de materia il-<marginalia>25.|Aliud me&#x0303;-|brum expo|nitur.</marginalia>
lius legis solum necessaria, quia præce-
pta, dictum est in superioribus, duas ha-
buisse partes, aliam ad Deum, aliam ad
homines pertinentem, quoadvtramq&#x0301;ue
ergo partem fuit lex illa, & copiosè, &
sufficientissime tradita, quod breuiter
in singulis cōprehendi potest ex ijs, quæ
D. Thomas in prædictis quęstionibus la
tissime tradidit. Et in primis materia<marginalia>Materia|C&#x0153;remoni-|alis 4. Com|plectebatur|Primum.</marginalia>
c&#x0153;remonialis, seu ad Deum pertinens
quatuor capita complectebatur. Pim&#x0169;
continet præcepta sacramentorum, in-
ter quæ prim&#x0169; erat circuncisionis, quia
ante lege&#x0303; incepit, & in ea tanquam eius
ianua, & professio retenta est, alia verò
fuer&#x0169;t in ipsa addita, vt agni paschalis,
consecrationis Pontificis, &c. de quib&#xA770;
ex professo tractatur in 3. tom. tertiæ
partis, tam disputando de Sacramentis
in genere, quàm de Baptismo, & Circun<marginalia>Secundum.</marginalia>
cisione in particulari. Secundum caput
est de Sacrificijs, quæ ex parte rerum
materialium, quæ offerabantur, erant
multiplicia. Formalis verò distinctio il-
lorum ex fine sumenda est. Nam quod-<-P>@@

<-P>dam erat, holocaustum, in recognitionem<marginalia>Holocaust&#x0169;|quid.|Hostia pa-|cifica.</marginalia>
diuinæ maiestatis. Aliud dicebatur hostia
pacifica. quæ ad impetrandum noua bene
ficia, vel ad agendas gratias pro iam su-
sceptis mactabatur. Aliud deniq&#x0301;ue dice
batur, sacrificium pro peccato, quia in eius
expiationem, & satisfactionem aliquam
immolabatur, de quo toto genere sacri-<marginalia>Sacrifici&#x0169;|pro pecca-|to.</marginalia>
ficiorum, & quomodo omnes illæ ratio-
nes in vno sacrificio Eucharistiæ conti-
neantur, disputatur eodem tom. 3. ad fi-
nem. Et præterea de illis sacrificijs vl-
tra D. Thomam hic, & Origen. Abulens.<marginalia>D. Thom.|Origen.</marginalia>
& alios in Leuiticum, & Philone&#x0303; lib. de
sacrificijs, videri potest Riber. tract. de
Templ. lib. 4. & Azor. tom. 1. lib. 6. à cap.
25. per plura. Tertium caput continet<marginalia>Tertium.|Philo.|Riber.</marginalia>
sacra, id est, templum, altare, & ōniavasa
ad diuinum cultum instituta, de quibus
omnibus late Riber. in dicto tract. lìb. 1.
& 2. & ad eum ordinem pertinent. festi-
uitates, & Sabbatha, de quibus idem au-
ctor lib. 5. & breuiter comprehendit To<marginalia>Azor.|Tolet.</marginalia>
let. in cap. 7. in Ioan. & Azor. suprà cap.
31. & sequentib. Solum aduerto in litera
D. Thom. q. 102. ar. 4. ad 6 haberi, Pro-
pitiatorium fuisse lapideam tabulā. Exi
stimo tame&#x0303; errorem irrepsisse in textu.<marginalia>Exod. 25.</marginalia>
Nam cōstat Exod. 25. fuisse tabulam au-
ream, quod D. Thom. non ignorauit, sed<marginalia>Quartum.</marginalia>
id scripsit ad Hebr, 9. lect. 2. Quart&#x0169; ca-
put continet obseruantias peculiares
illius populi, vt erant specialia ieiunia
cibi prohibiti, & similia, de quibus vide-
ri potest suprà ar. 6.</P><marginalia>26.|Materia iu|dicialis alia|4. contine-|bat.|D. Thom.|Primum.|Secundum.</marginalia>
<P>  Simili modo altera pars illius mate-
riæ, quæ iudicialis, vel quasi politica di-
ci potest, ad quatuor etiam capita reuo
catur ex D. Thoma. supra, & fere tota
q. 104. Quædam enim leges cōstituebāt
ordinem seruandum inter Principem, &
populum adinuicem. Alię statuebāt de
moribus totius populi, & singulorum
membrorum eius, tam in ordine ad cō-
munitatem, quàm inter se, vt in iudicijs,<marginalia>Tertium.</marginalia>
contractibus, &c. Aliæ dabantur de re-
bus seruandis in singulis familijs, vt in-
ter dominos & seruos, parentes, & filios
virum & vxorem, & huc spectabant le-
ges matrimonij, quod tunc erat contra-
ctus humanus, & non Sacramentum pro
priè dictum, & ideò pręcepta ad illud
spectantia inter iudicialia numerātur.<marginalia>Quartum.</marginalia>
Deniq&#x0301;ue vltimum caput continebāt le-
ges pertinentes ad extraneos, id est, ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1107.jpg/>
@@1@<SE1107>1100 Lib. 9. De lege diuina positiua veter.
<duolan 2><-P>hospites seu peregrinos, & huc spe-
ctabant leges de bello ferendo, aut vitā
do cum cęteris exteris nationibus, & de
coniugijs, & alijs contractibus cum eis<marginalia>Præcepta|legis vete|ris fuisse|613.|Guil. Pari.|Abulens.|Deuter. 27|Burg.|Galatin.|27.|Materia le|gis veteris|quædā tan|tum de cō|silio com-|prehende-|bat.|Vide dicta|in lib. 1.</marginalia>
ineundis, de quibus videri potest Azor
supra à cap. 4. Vnde factum est, vt præce
pta illius legis in magno numerò multi-
plicata fuerint, fuisse enim sexcenta, &
tredecim dixit Guilielm. Parisi. lib. de
Fide, & leg. & sequitur Abul. Deuteron.
27. q. 1. & Bruge&#x0303;. in Scruptin. 1. p. d. 8. cap.
9. Galatin. autem aliter illa numerat,
quod nunc expendere necessari&#x0169; nō est.</P>
<P>  Dico quarto. Materia legis veteris
generaliter sumpta aliqua cōprehende-
bat, quæ non cadebant sub rigoroso pre
cepto, sed sub consilio. Ad intelligendā
hanc assertionem supponendum est, no-
men legis, collectiuè sumpt&#x0169;, significare
in rigore collectione&#x0303; præceptorum ad
aliquem statum, seu cōmunitatem perti
nentium, interdum verò latius sumi, vt
comprehendat totam aliquam viuendi
rationem, in qua multa alia præter prę-
cepta continentur, vt lex Euāgelica ab-
solutè dicta cōprehendere dicitur con-
silia Euangelica, & sacramenta omnia,
quamuis non de omnibus præcepta di-
uina data sint. Loquendo ergo hoc po-
steriori modo de lege veteri, dicimus,
eius materiam extendi etiam ad aliqua
consilia. Et videtur posse sumi ex illo<marginalia>Deuter. 11</marginalia>
Deuteronom. 11. Ama Dominum Deum tu&#x0169;
& obserua præcepta eius, & c&#x0153;remonias iudi-
cia, atque mandata omni tempore, vbi per præ
cepta, intelliguntur moralia, vt supra di
xi & add&#x0169;tur illis mandata præter c&#x0153;re
monias, & iudicia; ergo illa mandata nō
sunt præcepta moralia, c&#x0153;remonia-
lia, aut iudicialia, quia ab omnib&#xA770; distin
guuntur; ergo sunt consilia. Patet cōse-
quentia, quia nō potest cogitari medi&#x0169;
inter illa duo, & quia vox Mandatum, in-
terdum ita accipitur, vt notaui primo
tomo tertię partis disp. 43. sect. 1. & 3. Et
huic expositioni, & sententiæ videtur fa<marginalia>D. Thom.</marginalia>
uere D. Thom. 1. 2. q. 99. ar. 5. Sentit. enim
ea vocari mandata in illa lege, Quæ erant
præcepta, vel prohibita, non vt simpliciter debi-
ta, sed propter melius De quibus ait, Voca-
ri mandata, quia quandam inductionem habe&#x0303;t,<marginalia>D. Hieron.</marginalia>
ac persuasionem. Et adducit Hieronyim-
in Pr&#x0153;emio. ad Marcum, distinguentem
mandat&#x0169; à pręcepto. Vnde c&#x0169; D. Thom.
prius dicit. Hæc eade&#x0303;, quæ vocantur mā<-P>@@

<-P>data, fuisse præcepta, vel prohibita, latè
videtur vti ijs verbis, quatenus inclu-
dunt omnem inductionem, & per suas-
sionem, alioqui mandata confunderet
cum præceptis in ijsdem verbis, in qui-
bus vult illa distinguere. Item cum ait
ea, quę mandantur tantum esse ad me-
lius esse, intelligendum videtur non so-
lum ante mandatum, sed etiam post il-
lud, alioqui iam illud esset rigorosum
præceptum c&#x0153;remoniale, vel iudicia-
le, relinquitur ergo vt tale mandatum
sit consilium.</P>
<P>  Sed licèt hæc probatio probabilis sit<marginalia>28.|perpe&#x0303;ditur|vis rationis|propositæ.</marginalia>
non tamen cogit, quia D. Thom. non per
sistit in illa expositione, addit enim per
mandata posse intelligi in loco Deute-
ronomij non leges datas à Deo per se-
ipsum, sed datas per homines, Vt verbum
ipsum, inquit, præsefert. Et ita in illo loco
præcepta dicentur tantum decem deca
logi, mādata verò alia moralia, quæ per
Moysem data, vel explicata sunt. Quæ
expositio est probabilis. Alia etiam esse<marginalia>Alia expo|sitio.</marginalia>
potest, vt per mandata nō intelligantur
leges diuinæ, sed pręcepta, quæ per ho-
mines, Dei ministros dari contingeret
omni tempore, vt ibi dicitur, & annumera-
ri potuerunt cum legibus Dei, quia lex
ipsa præcipiebat obedire Pontificibus,
& ministris Dei. Accedit, quod vox Man
datum nunquam propriè significat consi
lium, neq&#x0301;ue in hac significatione vsurpa
ta inuenietur in Scriptura. Imò tota<marginalia>Malach. 2.|Ephes. 2.|D. Hieron.</marginalia>
lex vocatur mandatum, Malach. 2. & to-
ta lex vocatur lex mandator&#x0169; ad Ephes.
2. Nec D. Hieronym. in citato loco dis-
tinguit mandat&#x0169; à præcepto in illo sen-
su, quia in exemplum mādati affert ver-
ba Christi, Mandatum nouum do vobis, vt di-
ligatis inuicem, quod est rigorosum præce-
ptum. Vnde nomine mandati videtur in
telligere præceptum affirmatiuum fa-
ciendi aliquod bonum, nomen vero prę-
cepti accomodat ad negatiu&#x0169;, quale est,
inquit, diuertere à malo.</P>
<P>  Nihilominus conclusionem positam<marginalia>29.|Conclusio|proposita|defendi{t$}.|D. Thom.</marginalia>
censeo veram, & satis consentaneam
menti D. Thomæ. Potestq&#x0301;ue declarari, &
probari inductione quadam, & accomo
datione ad dicta tria membra præcep-
torum. Nam in primis in illa lege fue-
runt instituta aliqua sac rificia, quę non
præcipiebantur, sed voluntarie offere-<marginalia>Psal. 118.</marginalia>
bātur iuxta illud Psal. 118. Voluntaria oris<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1108.jpg/>
@@1@<SE1108>Cap. 5. De conuenientia modi, temporis, &c. legis veteris. 1101
<duolan 2><-P>mei beneplacita fac Dñe. quod ita ibi inter-
preta{t$} Chrysost. De illis ergo sacrificijs<marginalia>Chrysost.</marginalia>
possum&#xA770; dicere, dat&#x0169; esse cōsili&#x0169;, nō præ-
cept&#x0169;. Deinde de votis daban{t$} cōsilia in
illa lege iuxta illud Psal. Vouete, & reddite:
nam licèt secunda pars contineat præ-
ceptum naturale, prior continet consi-
lium. Quod generatim sumptum potest
dici consilium morale, tamen ex parte
materię poterat esse cęremoniale, quia
etiam consulebantur vota de aliquibus
sacrificijs, vel oblationibusvoluntarijs
illius legis, quæ dona dicebantur, multa
etiā in illa lege disponebātur circa ob-
seruationem, vel commutationem vo-
torum, quæ propriè erant cæremonia-
lia, & interdum continebant præcept&#x0169;,
aliquando verò permissionem, seu con
cessionem, vel etiam cōsilium. Deniq&#x0301;;
id, quod D. Thom. supra affert. ex 22.
Exodi. Si pignus acceperis vestimentum à pro-<marginalia>Exod. 22.</marginalia>
ximo tuo, ante solis occasum reddes ei, videtur
non fuisse rigorosum præceptum, sed
monitionem aut inductione&#x0303;, nisi in ca-
su, in quo vestimentum esset proximo
omnino necessarium, t&#x0169;c enim videtur
fuisse charitatis pręceptum in ipsa lege
significatum: extra illum ergo casum
erat consilium, vt D. Thomas indicat,
potestq&#x0301;ue dici consilium iudiciale. Atq&#x0301;;
ad hunc mod&#x0169; poterunt in illa lege alia
consilia intellegi, & explicari iuxta ex-
igentiam materiæ, & verborum.</P>
<P>  Hic verò occurrebat iterum difficul
tas de imperfectione illius legis, nam<marginalia>30.|Dubium.</marginalia>
amplecti, & suadere non tantum præ-
cepta, sed etiam consilia, videtur illius
legis imperfectione&#x0303; superare. Sed quia
de modo imperfectionis illius legis di-<marginalia>Respondeo</marginalia>
cturi sumus infrà, respondeo breuiter,
consilium absolutè dictum latius pate-
re, quám consilium perfectionis, quod
ad statum perfectionis constituendum
ordinatur. In illa ergo lege non fue-
runt data, nec explicata consilia per-
fectionis, hoc enim imperfectionem
eius superabat: nam si fortasse aliqui
statum perfectionis professi sunt, il-
lud non fuit ex doctrina legis, sed ex
diuino instinctu. At verò inducere ad
aliqua consilia, quæ in communi ho-
minum vita, & statu exerceri possunt,
non exeedebat perfectionem illius le-
gis, imò erat illi consentaneum, vt oste&#x0303;-
sum est.</P>@@

<Z>CAPVT V.
Vtrum lex vetus conuenienti modo, tempore, &
alijs circunstantijs data fuerit.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicatis cæteris causis illius le-<marginalia>1.|De alijs cir|cunstantijs|legis vete-|ris.</marginalia>
gis, superest dicendum de forma
seruata in illa lege tradenda, quę
res quantum ad scholasticum negoti&#x0169;
spectat, facilis est. Quia forma legis (vt
sæpe in hoc opere notatum est) dicitur
externum signum, quo voluntas, seu
mens legislatoris manifestatur: Vnde
hic non agimus de actu ipso interno in
Deo existente, qui est veluti substantia-
lis lex, & quasi forma, & anima signi ex-
terni: nam de illo actu eadem est ratio
in hac lege, quæ in omni alia, seruata
proportione, ideoq&#x0301;ue applicanda est
doctrina tradita in lib. 1. de Lege in cō-
muni. Agimus ergo de lege externa, &
sensibili, per quam populo Israelitico
innotuit interna mens, & voluntas Dei.
Diximus autem in superioribus, duo
principaliter requiri in hac forma le-
gis, scilicèt, significationem externam
aliquo sensibili signo factam, & publicā
promulgationem cum conuenienti so-
le&#x0303;nitate toti communitati factā, vtr&#x0169;q&#x0301;;
ergo in forma illius legis seruatum est,
nam licèt esset diuina ex parte aucto-
ris, dici potest humana ex parte recipi-
entium, & ideo humano modo, seu ho-
minibus accommodato dari, necessa-
rium fuit, & ideò vtrumq&#x0301;ue à nobis ex-
plicandum est, simulq&#x0301;ue circunstantias
in illa lege trade&#x0303;da seruatas, quatenus
ad solennitatem illius formæ pertine&#x0303;t,
declarabimus.</P>
<P>  Circa primum dicendum est, formā
illius legis fuisse verbum sensibile ipsi-<marginalia>2.|Forma il-|lius legis-|quæ.</marginalia>
usmet Dei, hominibus sufficienter sig-
nificans ipsius voluntatem. Hoc cōstat
Exodi 20. Loquutus&#xE8BF;&#x0301; Dominus est c&#x0169;ctos ser
mones hos, & infra, Cunctus autem populus
videbat voces. Vbi verbum videndi, vt no<marginalia>August.</marginalia>
tat Augustin. q. 72. in Exod. generaliter
sumitur provt de quocumq&#x0301;ue sensu di-
ci solet, vel etiam provt ad mentem, &
intelligentiam traducitur, & ita sensus
erat, videbat voces, id est, intelligebat,
quid per vocem Dei significaretur. Il-
lud autem dictum est de lege quoad de-
calogum, de cęteris verò præceptis sub
ditur. Dixit præterea Dominus ad Moyse&#x0303;, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1109.jpg/>
@@1@<SE1109>1102 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>sæpe repetuntur illa verba, Loquutus est
Dominus ad Moysem. Neque refert, quod
illa verba effectiuè formarentur imme
diatè ab angelo in aere, vel in Moysi se&#x0303;-
sibus, quia nihilominus verba illa erant
dictata à Deo ipsi angelo, & ita erant à
Deo vt à propria causa principali. Et
eadem ratione non solum d$unclearata est illa
lex Moysi per proprium Dei verb&#x0169;, sed
etiam ab ipso Moyse data est populo,
ipsomet Deo verba legis dictante, sicut
enim Moyses illam scripsit, ita etiā ver-
ba protulit, scripsit autem illam legem
vt canonicus scriptor, dictante Spiritu
Sancto, vt de fide constat; ita ergo illam<marginalia>Exod. 24.</marginalia>
etiam protulit. Vnde Exodi. 24. dicitur,
Venit ergo Moyses, & narrauit populo omnia
verba Domini, at&#xE8BF; iudicia, respondit&#xE8BF;&#x0301; omnis po
pulus vna voce, omnia verba Dñi, quæ loquu-
tus est faciemus, & statim additur, Scripsit
autem Moyses vniuersos sermones Domini. Vbi
significatur, prius dixisse, & postea scrip
sisse lege&#x0303;, fortasse tamen illud prius per
anticipationem dictum est, nam paulo
post subditur. Assumensque volumen fæde-
ris, legit audiente populo, qui dixeruut omnia,
quæ loquutus est Dominus faciemns. Et Paul&#xA770;
ad Hebr. 9. dixit, Lecto enim omni mandato
legis à Moyse vniuerso populo, accipiens san-
guinem, &c. Vbi Riber. merito reprehen<marginalia>Riber.</marginalia>
dit Erasm. quod pro dictione lecto po-
suerit dicto, nam licèt re vera dixerit, ta
men ex libro dixit, vt verba Exodi oste&#x0303;-
dunt. Fieri autem potuit, vt prius ver-
bo retulerit, quæ acceperat, & postea
ea scripserit, ac deinde iterum legerit,
audiente populo, quod incertum est, &
verisimilius apparet, prius legem scrip
sisse, & postea ex scripto legisse. Vtc&#x0169;q&#x0301;;
tamen sit, semper verbis Dei, & Spiri-
tus Sancti dictatis loquutus est.</P>
<P>  Dices. Quid ergo est, quod Paul. ad<marginalia>3.|Obiect.|Hebræ.</marginalia>
Hebr. 2. legem illam minus perfectam
esse ostendit, eo, quod sit sermo per an-
gelos dictus, nam si sermo ille erat ser-
mo ipsiusmet Dei, non variat, neq&#x0301;; mi-
nuit dignitatem verbi, quod per ange-
lum, vel hominem, siuè etiam per ipsum
Deum proferatur, vt in simili dixit Gre<marginalia>Gregor.|Resp.</marginalia>
gor. lib. 1. Morali. cap. 1. Respondetur,
quoad verbi certitudinem, & infallibi-
litatem, & quoad legis auctoritatem nō
referre, quod per hanc, vel ill&#x0169; ministr&#x0169;
proferatur, & in hoc sensu pertinere
ad magnam illius legis dignitate&#x0303;, quod<-P>@@

<-P>per verbum Dei suam voluntatem ma-
nifestantis formaliter (vt sic dicam) cō-
stituta sit. Nihilominus tamen ad ma-
iorem quandam sermonis excellentiam
accidentalem, pertinere potest persona
ministri immediatè loquentis, vel quia
ex proxima habitudine ad illum habet
quandam dignitatem moralem, prop-
ter quam maiorem reuerentiam mere-
tur, quomodo Euāgelij verba à Christo
prolata maiori reuerentia audiuntur.
Vel quia solet Rex grauiores leges per
ministros maioris auctoritatis propo-
nere, & hoc modo lex vetus, licèt fue-
rit verbum Dei, in hoc ipso minorem
dignitatem habet, quam lex gratiæ, vt
postea videbimus.</P><marginalia>4.|Petes 1.|Resp.</marginalia>
<P>  Interrogabis vlterius, quale fue-
rit illud verbum Dei, an prolatum, vel
scriptum. Respondeo, iam ex dictis
constare, vtrumq&#x0301;ue interuenisse, nam
lex decalogi prius voce prolata est
Exodi 20. & postea digito Dei scripta
est in tabulis Exod. 24. 31. & 32. de<marginalia>Exod. 20.|& 24.</marginalia>
cæteris autem præceptis iam decla
ratum est. Vnde si quæratur an vtrumq&#x0301;;
signum, vel alterum tantum fuerit de<marginalia>Secundo.|Resp.</marginalia>
substantia illius legis. Respondeo bre-
uiter, quodlibet illorum per se fuisse
sufficiens, concurrentibus alijs requisi-
tis, & attenta communi ratione legis
suprà tradita. Ex dispositione autem
diuina videtur fuisse necessaria scrip-
tura ad substantiam, & obligationem
illius legis, saltem vt duratura erat in
tota posteritate illius populi, donec ve-
niret semen, vt Paulus ait. Nam ille po-
pulus non tenebatur leges aliàs obser-
uare vt diuinas, & à Deo expresse tra-
ditas, nisi quæ scriptæ erant, iuxta illud
Deuter. 4. Non addetis ad verbum, quod<marginalia>Deut. 4.</marginalia>
vobis loquor, neq&#x0301;ue auferetis ex eo, custodite
mandata Domini Dei vestri, & ideo sæpe
Deus pręcipit, legem illam scribi Exod.<marginalia>27. 28.</marginalia>
34. & Deuter. 27. 28. & per antonoma-
siam lex scripta vocatur, vt sumitur
ex Deuter. 30. & 31. Nihilominus ta-<marginalia>30. & 31.</marginalia>
me&#x0303; fieri potuit, vt populus ille, qui ade-
rat editioni legis, statim illa obligare-
tur ante scripturam, sicut obligabātur
lege circ&#x0169;cisionis ante scripturā eius.<marginalia>Differentia|inter præ-|cepta Deca$unclear|logi, & alia</marginalia>
Inquo potest notari differe&#x0303;tia inter prę
cepta decalogi, & alia, nam decalogus
prius quā scriberetur, voce Dei sufficie&#x0303;
ter propositus est, & ideò sine dubio sta-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1110.jpg/>
@@1@<SE1110>Cap. 5. Deconuenientia modi, temporis, &c. legis veteris. 1103
<duolan 2><-P>tim obligauit, non tantum vt erat lex na
turalis ratione fundata, sed etiā vt erat
lex specialiter à Deo data, quæ hoc solo
titulo obligaret, etiā eos, qui ratione&#x0303; ta
li&#x0169;præceptorum ignorarent. Alia verò
præcepta, licèt Moysi per sermone&#x0303; tra-
dita fuerint, populo non fuere proposi-
ta, nisi ex scripto, vt diximus, & ideò an-
tequā scriberentur, non habuerunt ple-
nam, & consummatam rationem legis.</P>
<P>  Deniq&#x0301;; circa hanc formam, quatenus<marginalia>5.</marginalia>
per voces edita est, nihil adnotandum
occurrit, præter superius dicta de mini-
sterio hominis, vel angeli in illis verbis
formandis. Quatenus verò scripta est,
sufficit etiam dicere, consulendam esse
veterem scripturam, præsertim in Exo-
do, Leuit. & Deuteron. nam in illis tota
forma illius legis, & singulorum præce-
ptorum eius latissimè describitur, præ-
sertim quę ad c&#x0153;remonialia, & iudicia-<marginalia>De ordine|& numero|decalogi in|abulis scri|i$unclearpti,</marginalia>
lia spectant, & ideo solum oportet, ver-
ba Scripturæ expendere, nam in illius
sensu substātia illius legis cōsistit. Quo-
niam veró de pręceptis decalogi specia
liter dicitur fuisse in duabus tabulis la-
pideis scripta, & Scriptura nō declaret,
quomodo fuerint distributa, ideo ali-
quid de hoc dicere necessarium est,
nā ad formamillius legis aliquo modo
spectat. Alìqui ergo dixerunt, in singulis
earum fuisse quinq&#x0301;ue præcepta scripta.<marginalia>1.|Sente&#x0303;tia|Ioseph.|Philo.|Hug.|Sot.|2. Se&#x0303;tentia.|August.|Abul.|Burg.</marginalia>
Quod tradit Ioseph. 3. Antiquit. cap. 6.
Et Philo lib. decalog. & Hugo Cardinal.
Exod. 20. & sequitur Sot. lib. 2. dè Iustit.
q. 3. ar. 4. Alij verò putant, in vna tabula
fuisse tantum præcepta pertinentia ad
Deum, in alia vero pertinentia ad proxi
mum. Quod sentit August. q. 71. in Exod.
& q. 7. in lib. quæst. vtriusq&#x0301;; testam. & lib.
de Dece&#x0303;chordis cap. 6. Et hoc sequitur
Abulens. in cap. 20. Exod. quæst. 2. & Bur
gen. in cap. 32. Exodi addit. 4. Inter quas
sententias difficile est ferre iudicium,
quia auctores harum opinionum nō vi-
derunt tabulas scriptas, vt possint de il-
lis ferre testimonium. Et scriptura non
explicat modum partitionis, nec firma
rationè, aut traditione certa oste&#x0303;di po-
test. Si tamen coniectura vtendum est,<marginalia>2. Opinio|præfere&#x0303;da.</marginalia>
posterior est præferenda, quia decuit, vt
præcepta ad Deum pertinentia sepera-
tim, & in prima tabula traderentur. Et
itavsus obtinuit, vt illa dicantur præce-
pta primæ tabulæ; & alia secundę, vt pa-<-P>@@

<-P>tet ex D. Thoma q. 100. ar. 4. & 5. Magist.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
cum Doctoribus in 3. d. 37. & alijs com-
muniter.</P>
<P>  Circa alteram parte&#x0303; illius formæ, quę<marginalia>6.|Circa pro-|mulgatione&#x0303;|legis vete-|ris.|Distingue&#x0303;-|dum.|Exod. 20.</marginalia>
est promulgatio, distinguere oportet
decalogum à reliqua parte legis, nam
solennis promulgatio decalogi suffici-
enter describitur Exod. 20. cum magnis
signis terroris, & maiestatis, quibus ille
populus tunc indigebat, & accōmodata
erant illi legi, quæ timoris erat. Et quia
tunc præsens aderat totus populus, pro
quo tradebatur, & vox talis erat, vt à
cunctis audiri posset, ideo ita fuit pro-
mulgatio sufficiens, vt nulla diuulgatio,
vel te&#x0303;poris successio necessaria fuerit.
atq&#x0301;ue ita lex illa simul edita, & promul-
gata est. Vnde recte scripsit August. lib.
10. de Ciuit. cap. 13. Cum opporteret Dei le-<marginalia>August.</marginalia>
gem in edictis angelorum terribiliter dari, non
vni homini paucis vè sapientibus, sed vniuersæ
genti & populo ingenti, coram eode&#x0303; populo mag
na facta sunt in monte, vbi lex per vnum daba-
tur. conspiciente multitudine metuenda, ac tre-
menda. quæ fiebant. Non enim populus Israel
sic Moysi credidit quemadmodum suo Lycurgo
Lacedemonij, quòd à Ioue, seu Apolline leges,
quas condidit accepisset Cum enim lex dabatur
populo, qua coli vnus iubebatur Deus in conspe-
ctu ipsius populi in quant&#x0169; sufficere diuina pro-
uidentia iudicabat, mirabilibus rerum signis, ac
motibus apparebat, ad eandem legem dandam
docente&#x0303; creatori seruire creaturā. Ex quibus
verbis vnusquisq&#x0301;ue facile colligere po-
test, circunstantias omnes necessarias
ad sufficientempromulgationem ibi in-
teruenisse, definitas iuxta consilium di-
uinæ sapientiæ, & voluntatis eius cum
rationibus, seu congruentijs eiusde&#x0303; vo-
luntatis. Qui verò plura de illis signis in
particulari desiderat, legat Abulensem<marginalia>Abulens.</marginalia>
in cap. 20. Exodi q. 36. & sequentib. Post
illam verò decalogi promulgationem
ad illius perpetuitate&#x0303; voluit Deus, præ-
cepta illa in lapidibus describi ministe-
rio angelorum ad maiorem illorum prę
ceptorum commendationem, vt plane
colligitur ex 31. Exod. & Deuteron. 4.
& 9. Postea vero Moyses iratus contra
populum propter vitulum conflatilem
confregit eas, deinceps verò ipse Moy-
ses iussu Dei eade&#x0303; præcepta in alijs dua-<marginalia>Exod. 34.</marginalia>
bus tabulis scripsit Exod. 34. Ac tande&#x0303;
tabulas illas intra arcam Dei posuit, vt
maiori veneratione præcepta illa habe<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1111.jpg/>
@@1@<SE1111>1104 Lib. 9. De lege diuina positiua veter.
<duolan 2><-P>rentur, vt constat ex 3. Reg. 8. 2. Paraly-
pomenon. 5. & ad Hebr. 9. Reliqua verò<marginalia>Vide Masil|Ficin. in li-|bro de Re-|lig. Christ.|cap. 34. &|Paul. Riti&#x0169;|in libr. de|Christiana|verit. tract.|2. p. 3. c. 3.</marginalia>
omnia præcepta legis &#xA753;mulgauit Moy-
ses, ea publicè legendo coram populo,
vt supra dictum est, & illa verbo Dei scri
pta non quidem in arca, neq&#x0301;; intra San-
ctasanctorum, sed extra illa obseruari
voluit. In quo significatum quidem est,
præcepta decalogi esse grauiora, & ma-
gis necessaria, non tamen minutiora, &
parui momenti, vt quidam in cautè lo-
quuntur.</P>
<P>  Atq&#x0301;; ex dicta legis promulgatione, &
forma eius colligi potest primo, legem<marginalia>7.|Lex vetus|cui populo|data.|D. Thom.|Exod. 19.|& 20.|Deut. 1. &|5.</marginalia>
illam non esse datam pro vniuerso m&#x0169;-
do, sed pro solo populo Israel, vt tradit
Diuus Thomas, q. 98. art. 4. & sumitur
aperte ex forma eiusdem legis Exodi.
19. 20. & sequentibus, vbi ad illum popu
lum solum sermo legis dirigitur, & Deu-
teron. 1. Hæc sunt verba, quæ loquutus est
Moyses ad omnem Israel, & cap. 5. Audi Isra-
el, &c. & infra, Dominus Deus noster pepigit
nobiscum f&#x0153;dus in Horeb. Deinde lex illa so-
li illi populo promulgata est, tantumq&#x0301;;
præcipiebat eis, quibus dabatur, vt eā
docerent filios suos, ac nepotes, vt dici-
tur Deuter. 4. Deniq&#x0301;ue pactum circunci
sionis, & præceptum eius cum solo A-
braham initum est, & pro illius posteri-
tate traditum, Genes. 17. illa autem lex
circuncisionem supponebat, vt constat
ex 12. Exodi, vbi sermo specialiter est
de religione Phase, eadem autem ratio
est de tota lege, vt constat ex Paulo ad<marginalia>Galat. 5.|Rom. 3.|Rom. 9.</marginalia>
Galat. 5. Vnde idem ad Roman. 3. inter-
rogans, Quæ vtilitas circuncisionis? Respon-
det, multum per omnem modum quia credita
sunt illis eloquia Dei. Ac denique ad Rom.
nono, inter pręrogatiuas Iudæorum
ponit, quod eorum fuit legislatio. Ra-
tio aute&#x0303;, ob quā lex illa data est particu
lari populo, & non omnibus hominibus,
reddi potest primo, quia illa non est da-
ta vt simpliciter necessaria ad salutem:
nam sine illa potuerunt homines saluari
ante illám, & gentiles, illa durante, & li
cèt posset esse vtilis, non cogitur Deus
eadem media vtilia omnibus conferre,
& multo minus eadem præcepta omni-
bus tradere.<marginalia>8.|Cur illi po-|pulo data|lex vetus.|Deut. 9.</marginalia>
<P>  Deinde data est illi populo potius,
quàm alijs, non propter iustitias eius,
Cum populus eßet duræ ceruicis, vt dicitur
Deutero. 9. sed ex diuina electione, iux-<-P>@@

<-P>ta illud Psal. 149. Quia beneplacitum est Do-
mino in populo suo, & illud Psal. 147. Non fe-<marginalia>Psa. 149.|& 147.|Deuter. 4.</marginalia>
cit taliter omni nationi, & iudicia sua non mani-
festauit eis, idemq&#x0301;ue late sumitur ex Deu
terono. 4. & Exodi. 19. Si audieritis vocem
meam, & custodieritis pactum meum, eritis mi-<marginalia>Exod. 19.</marginalia>
hi, in peculium de cunctis populis, mea est enim
omnis terra. Quæ verba suppon&#x0169;t electio-
nem, & vocationem gratuitam, & ad
executionem, seu durationem effectus
conditione&#x0303; requirunt. Ratio autem in-
de sumi potest, quia ex illo populo erat
Christus nasciturus, in cuius honorem
Deus voluit specialiter disponere illum
populum, mediante lege, vt supra dict&#x0169;
est, & ita electio ad illam lege&#x0303; supponit
aliam electionem Abrahę, vt esset Chri-
sti progenitor, quæ gratuita fuit, & non
ex meritis eius, licèt illa electione sup-
posita, & gratis recepta prima vocatio-
ne ad fidem, per illam potuerit mereri
de congruo, vt Christus ex se nascere-
tur, & consequenter dispositionem suæ
posteritatis conuenientem ad illumfine&#x0303;
ex ordine diuinæ Prouidentiæ, iuxta il-
lud Genes. 22. Quia fecisti rem hanc, &c. Bene<marginalia>Genes. 22.</marginalia>
dicam tibi, & multiplicabo semen tuum sicut stel
las C&#x0153;li, &c. de quo videri possunt dicta in
primo tomo tertiæ partis dispu. 10. se-
ctione 6.</P>
<P>  Aduertendum est autem, licèt lex illa<marginalia>9.|Dupliciter|gentes po-|tuerunt le-|ge&#x0303; illam ac|ceptare.</marginalia>
non fuerit gentibus imposita, nihilomi-
nus voluntariè potuisse illam amplecti,
idq&#x0301;ue duobus modis. Primo per imita-
tione&#x0303;, acceptando, v. g. in suis regnis, vel
Rebuspublicis, & in eis similes leges sta-
tuendo, hoc enim nec per se mal&#x0169; erat,
nec prohibitum. Tunc aute&#x0303; leges illæ in
talibus populis humanæ essent, non di-
uinæ, quia ibi non obligarent ex vi diui-
nę legislationis, sed ex voluntate alicu-
ius Principis humani, sicut nunc lex sol-
uendi decimas in Ecclesia quoad quo-
tam humana est, licèt in populo Israel
fuerit diuina. Secundo poterant gentes
legem illamvoluntariè profiteri, assum-
pta prius circ&#x0169;cisione, vt cōstat Exodi.
12. tunc aute&#x0303; licet legis professio esset
voluntaria, postea obseruatio esset ne-
cessaria iuxta illud Pauli ad Gal. 5. Testi-<marginalia>Galat. 5.</marginalia>
ficor omni homini circuncidenti se, quod debitor
est vniuersæ legis faciendæ. Et ideo Christus<marginalia>Matth. 23.</marginalia>
Dominus Matth. 23. reprehendit Phari
seos, qui summa diligentia proselytos
facere procurabant, & postea illos fa-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1112.jpg/>
@@1@<SE1112>Cap. 5. Deconuenientia modi, temporis, &c. legis veteris. 1105
<duolan 2><-P>ciebant filios gehenæ. Vbi nō reprehen-
dit priore&#x0303; solicitudine&#x0303; (sed potius suppo
nit esse de se bonā, & cōforme&#x0303; legi) sed
reprehendit secund&#x0169;, quia ge&#x0303;tiles factos
procelytos ad obseruatione&#x0303; legis nō iu-
uabant, sed potius suis traditionibus, &
prauis exemplis corrumpebant.</P>
<P>  Vltimo circa hāc legis &#xA753;mulgatione&#x0303;<marginalia>10.</marginalia>
duæ circunstantię aduertendæ sunt, sci-
licet, locus, & te&#x0303;pus. Nā quoad loc&#x0169;vide
tur esse aliqua diuersitas in Scriptura,
nā in Exodo sæpe significatur, datā esse<marginalia>Exod. 3. &|19.|Act. 7.|Deut. 1. 5.|3. Reg. 8.|3. Reg. 19.</marginalia>
in monte Sinà, vt patet ex c. 3. 19. & seq.
& Actor. 7. in Deuter. aute&#x0303; c. 1. 5. & alijs,
& 3. Reg. 8. & sæpe alias dicitur lex data
in mōte Horeb, qui etiam dicitur mons
Dei. 3. Reg. 19. fortasse, quia Deus illum
elegit ad ostendendā maiestate&#x0303; suam, &
tanquā curiam regni sui peculiaris ad<marginalia>Duæ circ&#x0169;|stantiæ no|tandæ.|1. Opinio.|Euseb.</marginalia>
lege&#x0303; suam promulgandā. In hoc tres in-
uenio sententias. Prima dicit illos fuisse
duos mōtes iuxta positos in deserto A-
rabię. Ita tenet Euseb. in locis Hebrai-
cis à Hieron. translatis. Et aliqui add&#x0169;t
illos mōtes radicib&#xA770; esse coherentes, &
Sinà esse lōge altiore&#x0303;, quod in Euseb. nō
inuenio explicat&#x0169;, nec ab alijsprobat&#x0169;.
Et præterea nullus eor&#x0169; explicat quo-
modo lex in vtroq&#x0301;; mōte lata dica{t$}, nam
licet esse&#x0303;t propinqui, non potest dici si-
mul fuisse datā lege&#x0303; in vtroq&#x0301;; loco: neq&#x0301;;
etiā propinquitas sola sufficit, vt quod
in vno fit dicatur fieri in altero, neq&#x0301;; vt<marginalia>2. Opinio</marginalia>
nomen vnius alteri tribuatur. Et ideo
est 2. sententia Caiet. Exod. 3. monte&#x0303; Si-
nai fuisse monte&#x0303; præcipuum, & montem<marginalia>Caieta.</marginalia>
vocat&#x0169; Heloim, Horeb autem fuisse par
tem eius, & habuisse formam cuiusdam
parui montis, vbi apparuit Deus Moysi
in flamma rubi. Suæ autem assertionis
nullam probationem adducit Caiet. Et
aliunde habet difficultatem, quia ipse
dicit ibi dictum esse, Ad montem Dei Ho-
reb, ad designandam partem montis Si-
nai, in qua apparuit Dominus Moysi; er-
go similiter cum Malachiæ 4. dicitur.<marginalia>Malach. 4.|Deuter. 4.</marginalia>
Mementote legis Moysi serui mei, quam manda
ui ei in Horeb, & cum dicitur Deutero. 4.
Docebis eam filios ac nepotes tuos à die, in quo
stetisti coram Domino Deo tuo in Horeb, quando
Dominus loquutus est mihi. &c. In his, inquā,
& similibus locis Horeb designat parte&#x0303;
montis Sinai, in qua data est lex; ergo
non poterat esse pars illa in forma mon-
tis parui, quia pars illa montis Sinai, in<-P>@@

<-P>qua Deus apparuit ad dandam lege&#x0303; erat
cacumen, seu vertex totius montis, vt<marginalia>Exod. 19.|Deut. 4.</marginalia>
cōstat Exod. 19. & significatur Deut. 4.
vbi etiam indicatur, partem illam fuisse
eminentissimā. Propter quod alij eande&#x0303;
opinionem quoadprius membr&#x0169; seque&#x0303;-
tes, scilicet, Horeb fuisse partem mōtis
Sinai, dixerunt, Horeb esse velut iugum
quoddā eminens superimpositum mōti<marginalia>Pereir.</marginalia>
Sinà. Ita refert Pereir. Exod. 3. disp. 2.
Non tamen affert probationem, & præ-
terea habet hoc difficultatem toti huic
sententiæ, & sequenti cōmunem, quam
statim proponam.</P><marginalia>11.|3. Opinio.|D. Hieron.</marginalia>
<P>  Est ergo tertia sententia D. Hieron.
in dicto lib. de Locis Hebraicis sub ver-
bo Coreb, vbi, relicta sententia Eusebij
sic inquit, Mihi autem videtur, quod duplici
nomine idem mons nunc Sinà, nunc Horeb vo-
cetur, & ide&#x0303; sentit Ioseph. lib. 2. Antiquit<marginalia>Ioseph.</marginalia>
cap. 5. aliàs 12. vbi referens apparitione&#x0303;
Dei in rubo, quam Scriptura dicit, fa-
ctam esse in monte Horeb, dicit, factam
esse in monte Sinà, quem celsissim&#x0169; esse
affirmat. Et ita hæc opinio videtur fieri
valde probabilis. Habet tamen difficul-
tatem, si c. 17. & 19. Exodi inter se con-<marginalia>Exod. 17.|& 19.</marginalia>
ferantur, nam in 17. dicitur, Populum Is-
rael profectum de deserto Sim, castrametat&#x0169; esse
in Raphidim, & subdit Deus infra, En ego
stabo ibi coram te supra petram Horeb, percu-
tiamque petrā, &c. Vnde Hierony. in locis
Hebraicis dicit, Rapbidim, fuisse locum
in deserto iuxta montem Horeb, & ita
inter mirabilia facta eiusdem mōtis po-
ni solent, & apparitio in rubo, & fluxus
aquarum ex petra, At verò in c. 19. addi&#x0303;
tur, quod filij Israel profecti de Raphi-
dimperuener&#x0169;t in desert&#x0169; Sinai è regio-
ne mōtis, qui statim vocatur mons Sinà,
in quo lex fuit data. Ergo necesse est, il-
los mōtes esse dìstinctos, imo etiā esse sa-
tis distantes, quādoquide&#x0303; ab vno ad ali&#x0169;
profectus est populus. Quæ ratio rectè
mihi probat, Horeb nōposse esse sol&#x0169; iu-
g&#x0169; eminens mōtis Sinà. Non tñ videtur
vrgere contra sententiam Hieronymi,
quia licèt Horeb fuerit idem mons, qui
Sina, nihilominus potuit mons ille pro-
trahi per magnā longitudine&#x0303; deserti, &
ita potuit popul&#xA770; per radices mōtis va-
rias mansiones efficere, vt ide&#x0303; Hieron.
declarat in epist. 127. ad Fabiolā, māsi.
8. & sequentib. Solum ergo probat mihi
illa ratio, petrā Horeb, de qua fluxerunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1113.jpg/>
@@1@<SE1113>1106 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>aquæ Exod. 17. non fuisse in eade&#x0303; parte,
eiusdem montis, in qua data est lex. Et<marginalia>Exod. 17.</marginalia>
sorte illa pars erat in formā parui mon
tis, de qua potest verificari opinio Caie
tani. Nihilominus tñver&#x0169; ce&#x0303;seo etiā illā
parte&#x0303; mōtis, in qua data est lex, fuisse vo
catā Horeb, &#xA757;a hoc plane significat Scri
ptura, quoties dicit, lege&#x0303; datā esse in Ho
reb. Neq&#x0301;; est verisimile, loqui de eodem
mōte sec&#x0169;d&#x0169; diuersas partes eius quādo
eande&#x0303; legis &#xA753;mulgatione&#x0303;, & ōnia signa,<marginalia>Hieron sen|tent appro|banda.</marginalia>
quæ in ea accider&#x0169;t, indiffere&#x0303;ter descri-
bit sub nomine Horeb, & Sinà. Recte er
go Hieron. dixit, hæc fuisse duo nomina
eiusdem montis. Veresimileq&#x0301;, est Monte&#x0303;
Sinai fuisse quasi nomen appellatiu&#x0169;, seu
denominatiu&#x0169; à vicinodeserto, quodvo
cabatur solitudo Sinai. Exod. 19. nomen<marginalia>Exod. 19.|Omnia in|concordiā|redig&#x0169;tur.</marginalia>
aute&#x0303; Horeb fuisse propri&#x0169;, & præcipuā,
ac excelsiorem partem eius significasse
& ab illa monte&#x0303; totum monte&#x0303; Horeb, &
monte&#x0303; Dei esse appellat&#x0169;. Et hoc modo
facile omnia in cōcordiā redigi poss&#x0169;t.</P>
<P>  Altera circ&#x0169;stātia &#xA753;mulgationis est te&#x0303;<marginalia>12.|Circa te&#x0303;pus|promulga-|tionis legis|veteris.|1. Certum.|D. Thom.</marginalia>
pus, de &#xA759; cert&#x0169; in primis est, fuisse post
multos annos à creatione m&#x0169;di, & laps&#x0169;
primi hominis, nā id in Scriptura euide&#x0303;s
est. Cuius ratione&#x0303; inuestigat D. Thom. q.
98. ar. 6. Hæc vero quęstio fere similis est
alteri, quę de incarnatione tracta{t$} 3. p. q.
1. cur videlicet, tanto te&#x0303;pore post laps&#x0169;
hominis dilata sit. Sicut enim lex intuitu
Christi, & incarnationis eius, data est,
ita ad illā ferendā te&#x0303;pus illud diuina sa-
pientia elect&#x0169; est, quod respectu te&#x0303;poris
futuræ incarnationis magis esset accō-
modat&#x0169;. Debuit ergo esse medi&#x0169;, seu in
terposit&#x0169; inter te&#x0303;p&#xA770; creationis, & incar
nationis. Nā post peccat&#x0169; hominis per
mult&#x0169; te&#x0303;pus dilata est lex, vt homines la
psi fragilitate&#x0303; naturæ suæ, & indigentiā
sui status magis agnoscerent, & quia de
sua scientia, & ratione præsumebāt, sine
lege relicti sunt, vt agnoscere&#x0303;t ratione&#x0303;
naturale&#x0303; sibi nō posse sufficere, nam sibi
relicta plurim&#x0169; obscurata est, & in va-
rios errores lapsa. Postea verò ne hoc
mal&#x0169; nimi&#x0169; cresceret, & omnes homin&#x0169;
nationes prorsus occuparet, opportuno
te&#x0303;pore data est lex, & ad illam electa est
illa gens, ex qua Christ&#xA770; erat nasciturus,
& ita quodāmodo inchoata est te&#x0303;pore
Abrahę, cui data est circ&#x0169;cisio, quia t&#x0169;c
fere ōneshomines idolatrię dediti erāt.
Et hanc ratione&#x0303; illius dilationis tradit<-P>@@

<-P>Paul. in Epist. ad Romanos à principio,
vbi hac ratione dicit, per legem datam
esse peccati cognitionem, & similia.</P><marginalia>13.|Lex vetus|multo tem-|pore ante|Christi ad-|uent&#x0169; data</marginalia>
<P>  Deinde data est etiā illa lex multo te&#x0303;-
pore ante Christi aduent&#x0169;, vt ab illo po-
pulo peculiari fide, & spe crederetur, &
speraretur, & maiori affectu desiderare-
tur, ac petere{t$}, ac deniq&#x0301;; vt Christi &#xA753;ge-
nitores multo ante aduent&#x0169; eius specia
liter essent cultores Dei c&#x0169; tota sua &#xA753;-
genie, seu natione. Quia verò nō sol&#x0169; de
scie&#x0303;tia, sed etiā de viribus suis homines
gloriabantur, data est etiā illa lex, quæ
præciperet, & non iuuaret, vt homines
magis necessitate&#x0303; diuinę gratiæ, & Chri
sti authoris eius agnoscerent, vt Paul. in
eade&#x0303; epist. ad Rom. & ad Gal. prosequi-
tur. Non est aute&#x0303; illa lex data simul cum
circuncisione, quia nond&#x0169; erat suffici-
enter multiplicatuspopulus, cui lex illa
danda erat, vt in superioribus tact&#x0169; est.
Quod siquis inquirat, quo tempore, vel<marginalia>Lex vetus|data anno.|2513. à|creatione|mundi.</marginalia>
anno à creatione mundi data fuerit lex.
Respōdeo breuiter, verisimile esse, datā
esse anno 2513. à creatione m&#x0169;di, vt col
ligimus ex cōputatione, quam ad incar
nationis te&#x0303;pus declarand&#x0169; fecim&#xA770; in 1.
tom. tertię partis disp. 6. sect. 1. data etiā
fuit 400. āno à circuncisione data Abra<marginalia>Act. 7.</marginalia>
hæ, vt testatur Stepha. Actor. 7. vel (quod
ide&#x0303; est) 430. annis post vocatione&#x0303; Abrahę
& egressum eius de terra sua. Genes. 12.<marginalia>Genes. 12.|Galat. 3.</marginalia>
vt sumitur ex Paul. ad Galat. 3. ita enim
duo illa loca cōciliātur. Deniq&#x0301;; data est
quinquaginta diebus post exit&#x0169; populi
de Ægypto, vt supputat Hieron. d. Epist.
127, mansi. 12. Et de hoc p&#x0169;cto, seu te&#x0303;po<marginalia>August.|D. Thom.</marginalia>
re videri potest Aug. lib. 18. de Ciuit. c.
11. & 4. cont. Faust. c. 2. D. Tho. q. 98. ar. 6.
& Pereir. in cap. 12. Exodi disp. 19.</P>
<P>  Vltimo tandem aduertendum est, ea,<marginalia>14.</marginalia>
quæ de his circunstantijs diximus, in-
telligenda esse de illa lege, quoad præ-
cipuam eius fere partem, vel (vt ita di-
cam) quoad tot&#x0169; corpus illius, nō vero
quoad omnia, & singula præcepta eius,
sic enim non fuerunt omnia eius præce-
pta in eode&#x0303; loco, nec in eode&#x0303; te&#x0303;pore da-
ta. Nā de pręcepto circ&#x0169;cisionis iam di-
ct&#x0169; est multo te&#x0303;pore fuisse dat&#x0169; ante le-
ge&#x0303;, & quia dat&#x0169; est, vt perpetuo in illo po
pulo duraret, Gen. 17. necessari&#x0169; fuit ve<marginalia>Genes. 17.</marginalia>
teri legi adiungi, vt etiam ante illam la
t&#x0169; Exod. 12. significatum est, licèt postea
etiam clarius traditum sit Leuit. 12. Ite&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1114.jpg/>
@@1@<SE1114>Cap. 6. De effectibus legis veteris. 1107
<duolan 2><-P>dicto loco Exod. 12. promissum est præ-
ceptum de celebratione Paschatis, &
Azymorum, & cap. 16. additum est præ-
cept&#x0169; de obseruatione sabbathi. Post le
ge&#x0303; verò datā in monte addita sunt ei ali
qua præcepta, vt constat Numer. 27. de
modo succedendi filij hæredis in hære-
ditate Patris, deficiente filio, &c. & in
sequentibus capitulis adduntur aliæ le-
ges, quæ videntur post legem. & in diuer
sis locis latę.</P>
<Z>CAPVT VI.
De effectibus veteris legis.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Vplex effectus legis distingui po<marginalia>1.|1. Cōclusio</marginalia>
test ex dictis in superioribus, vn&#xA770;
per se, & immediatus, quia per
ipsā legem moraliter fit, alius remotus;
qui resultat ex opere, quo lex impletur,
aut violatur, sub priori me&#x0303;bro cōtine-
tur præcipuè obligatio in conscientia,
sub qua, vt in superioribus dixi, cōtine&#x0303;-
tur quatuor effectus legis, quos Isidor.
numerat, præsertim duo primi, qui sunt
præcipere, & prohibere, nā tertius, qui
est permitere, vel dicit potius ablatio-
ne&#x0303; obligationis, vel si dicat exe&#x0303;ptione&#x0303; à
p&#x0153;na, dicit cōsequenter obligatione&#x0303; le
gis ad illā exe&#x0303;ptione&#x0303; seruandā. Et simili
modo punitio, quę est quartus effectus,
quoad obligatione&#x0303; eius sub hoc me&#x0303;bro
cōprehendi potest. Sub altero verò me&#x0303;-
bro cōtinetur in primis opus ips&#x0169; lege
præcept&#x0169;, vel omissio operis prohibiti,
deinde p&#x0153;na imposita transgressionis
pręcepti, ad quā etiā pręmi&#x0169; reducitur
deniq&#x0301;; huc etiā spectat vltimus effectus
per lege&#x0303; inte&#x0303;t&#xA770;, qui est facere bon&#x0169; sub-
dit&#x0169; legis. Isti ergo omnes effect&#xA770; in hac
lege diuina veteri cōsiderari possunt, &
debe&#x0303;t. Vnde dico 1. lege&#x0303; illā habuisse il-
l&#x0169; effect&#x0169; legis, qui &#xA751; se cōuenit legi eo
ipso, q&#x0111; vera lex est, qualis est obligatio
in cōscie&#x0303;tia. Hæc assertio videtur mani
festa ex dictis suprà de lege in cōmuni.
Ite&#x0303; est etiā certa, nā per transgressione&#x0303;
illius legis incurri poterat culpa, & pec
cat&#x0169; corā Deo, atq&#x0301;; etiā reatus mortis
æternę, ergo lex ipsa in cōscie&#x0303;tia obli-<marginalia>Galat. 5.</marginalia>
gauit. Ite&#x0303; Paulus ad Galat. 5. testificatur
omni homini circ&#x0169;cide&#x0303;ti se, quia debi-
tor estvniuersæ legis faciendę, debitum
aute&#x0303; illud potissimè ad cōscientiā per-
tinet, vt per se not&#x0169; est. De hac aute&#x0303; ob-
ligatione dubitaripotest, quāta fuerit,<-P>@@

<-P>id est, an fuerit sub mortali, vel veniali.
Hoc verò nō habet in pręse&#x0303;ti speciale&#x0303;
difficultate&#x0303;. Nā de tota lege collectiuè
s&#x0169;pta nōpotest vna generalis regula tra
di, cōplectebatur enim plura præcepta,
quędā grauiora, & aliá leuiora, & ideò
secund&#x0169; diuersa præcepta vno, vel alio
modo obligare poterat. Ad discerne&#x0303;dā
aute&#x0303; quātitate&#x0303;, seu qualitate&#x0303; obligatio-
nis, applicandę s&#x0169;t regulę supra datę de
lege humana. Nā licèt lex diuina ex dig
nitate præcipientis maiore&#x0303; ratione&#x0303; ob
ligādi habeat sec&#x0169;d&#x0169; generale&#x0303; ratione&#x0303;
obedie&#x0303;tię, iustitię, aut charitatis ad De&#x0169;
nihilominus lex etiā Dei simpliciter la-
ta in vnaquaq&#x0301;; materia obligat sec&#x0169;d&#x0169;
specificā ratione&#x0303;, & grauitatem eius, vt
sumi potest ex D. Thom. q. 100. art. 2. vbi
de præceptis moralibus specialiter lo-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
quitur, est aute&#x0303; eade&#x0303;, vel maior ratio de
cæteris. Vnde etiā sumitur ratio, nā in
lege naturali, licèt diuina sit, ita discer-
ni{t$} illa duplex quātitas obligationis; er
go ide&#x0303; est in lege diuina positiua. Inqua
reperi&#x0169;t etiā specialia verba, & cōmina
tiones p&#x0153;nar&#x0169;, quę expe&#x0303;di etiā possunt
ad grauitate&#x0303; obligationis discerne&#x0303;dā.</P>
<P>  Sec&#x0169;do verò dubitari potest speciali-<marginalia>2.|Dubium.</marginalia>
ter, an lex illa quatenus cōtinebat prę-
cepta moralia induxerit nouā obliga-
tione&#x0303; in cōscie&#x0303;tia. Et ratio dubitādi est,
&#xA757;a illa præcepta sol&#x0169; in materia neces-
saria versabātur, id est, in qua lex natu-
ralis obligabat, vt suprà visum est; ergo
nō potuit lex diuina nouā obligatione&#x0303;
addere. Probatur cōseque&#x0303;tia, quia vel
illa obligatio esset distinctę speciei, vel
eiusde&#x0303;, nō prim&#x0169;, &#xA757;a lex diuina positiua,
quatenus moralis fuit, pręcipiebat mo
rales act&#xA770; sub eisde&#x0303; rationibus virtut&#x0169;,
sub quibus naturalis lex eosde&#x0303; pręcipit
vt plane se&#x0303;tit D. Thom. dict. ar. 2. & vide
tur &#xA751; se manifest&#x0169;; ergo nō potuit indu-
cere obligatione&#x0303; specie distinctā. Neq&#x0301;;
etiā solo numero distinctā, &#xA757;a sicut acci
de&#x0303;tia numero tāt&#x0169; distincta non multi-
plicantur in eodem subiecto, ita neq&#x0301;ue
obligationes eiusdem rationis multipli
cantur circa eandem materiam subie-
ctam, vt plura vota castitatis in eadem
persona non inducunt plures obliga-
tiones. Et ita videtur hæc pars posse
probabiliter defendi. Nam sicut in le-
ge humana, ita & in lege diuina posi-
tiua distingui potest duplex lex, vna<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1115.jpg/>
@@1@<SE1115>1108 Lib. 9. De Lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>cōstitutiua, quæ obligationem inducit,
alia declaratiua, quæ non ponit nouam
obligationem, sed pręexistentem decla-
rat, & ita lex vetus quoad præcepta mo
ralia dici potest fuisse declaratiua, non
constitutiua.</P>
<P>  Nihilominus dice&#x0303;dum censeo, etiam<marginalia>3.|Conclusio.</marginalia>
illa præcepta de se induxisse obligatio-
nem in conscientia. Ratio est, quia illa
fuerunt vera præcepta, & mādata; imò
illa per antonomasiam solent præcep-
ta vocari, & distingui á cæremonijs, &<marginalia>Deuter. 4.|& 5.</marginalia>
iudicijs, vt patet Deuter. 4. & 5. ergo in
ducebant obligationem, nam hæc ne-
cessario sequitur ex vi præcepti, & le-
gis. Nam lex purè constitutiua, si de se
obligationem non inducit, magis est pu
ra doctrina, quā lex. Et ita lex declara-
tiua humana, quando non inducit nouā
obligationem ad actum, saltem obligat
ad sequendam illam declarationem, vt
sit vera lex. Lex autem illa diuina non
solum obligat per modum doctrinę, seu
scripturæ sacræ, sed etiam per modum
præcepti, & legis. Vnde etiam ex cita-
tis locis manifestè ostenditur hæc obli-
gatio, vt patet ex illis verbis, Custodi igi-
tur temetipsum, & animā tuāsolicitè, ne obliuis-
caris verbor&#x0169; quæ vider&#x0169;t oculi tui &c. & c. 5.
Quis det tale&#x0303; eos habere me&#x0303;tem vt timeāt me, &
custodiant vniuersa mandata me{a}, & infra,
Custoditè, & facite quæ præcepit Dominus. Et
infra. Per viam, quā præcepit Dominus Deus
vester ambulabitis, vt viuatis. Quæ omnia
potissimè ibi dicuntur ratione pręcep-
torum moralium. Declarari præterea
hoc potest, quia præcepta illa sol&#x0169; quia
erant præcepta illius legis obligarent
quencumq&#x0301;ue Israelitam, etiam si inuin-
cibiliter ignoraret aliquod illorum es-
se de lege naturali, & è conuerso non
obligarent alienigenam, etiam si sciret
data esse à Deo illi populo, si aliàs eo-
dem modo ignoraret omnia esse de iu-
re naturali; nam etiam nunc non de-
sunt qui aliqua ex illis vocent de iure
gentium, & non naturali; ergo signum
est præcepta illa induxisse specialem
obligationem respectu illius populi.
Tandem idem confirmatur, quia Iudæi
violantes illam legem grauius pecca-
bant, quàm gentiles, qui solam legem
naturalem violabant. Dices, illud esse
verum non ratione nouæ obligationis
per illa præcepta impositę, sed quia per<-P>@@

<-P>legem data est cognitio peccati, vt di-
citur ad Roman. 3. & ex maiori cogni-<marginalia>Roman. 3.</marginalia>
tione aggrauatur peccat&#x0169;, nam ita ex
plicatur illud peccatum ad Roman. 7.<marginalia>Roman. 7.</marginalia>
Sed licèt hic modus verus sit, non po-
test alius excludi, nam etiam augetur
peccatum, quando multa pręcepta etiā
eiusdem rationis circa idem multipli-
cantur. Et ita communiter cense&#x0303;t Do-
ctores, quando lex canonica, vel ciuilis,
vel in eadem materia multiplicatur, vel
aliquid præcipit iure naturali mādat&#x0169;,
maiorem oriri obligationem, siuè illa
maior obligatio sit per aggregatione&#x0303;
plurium obligationum, siuè per augme&#x0303;-
tum eiusdem, quod ad rem moralem
parum refert. Et ita respondetur faci-
le ad rationem in contrarium; nam illa
præcepta, de se possunt inducere obli-
gationem, etiam si non præexisteret, &
augere præexistentem, & ideò non re-
pugnat in materia alioqui necessaria
ex iure naturali dari legem positiuam
obligantem, siuè humanam, siuè diuinā.</P>
<P>  Tertio potest specialiter dubitari<marginalia>4.|Anpræcep|ta iudicia-|lia in con-|scie&#x0303;tia obli-|gabant.|Gerson.</marginalia>
circa præcepta iudicialia, an illa etiam
in cōscientia obligare&#x0303;t. Nam Ioan. Ger
son in tract. de Vita Spirit. lect. 2. in al-
phab. 61. sentit, pręcepta iudicialia, quę
ad ciuiles mores instituendos ordina-
bantur, non obligasse in conscientia,
sed solum ad p&#x0153;nam temporalem, ma-
xime quando illam expresse imponunt.
Fundamentum eius esse potuit, vel quia
putat legem p&#x0153;nale&#x0303; nō obligare in cō-
scientia, sed tantum sub reatu tempo-
ralis p&#x0153;næ, vel potius quia existimauit,
legem humanam, vel quæ humanam in
sine imitatur, non obligare in cōscien-
tia. Voco autem imitantem humanam
illam, quæ licèt à Deo lata sit, propter
humanum finem, idest, gubernationem
humanæ reipublicæ posita est. Vnde ibi
dem sentit, talia pręcepta iudicialia nō
fuisse diuina, non quia à Deo lata non
sint (hoc enim negare erroneum esset)
sed quia non sint data, vt homines red-
derent dignos vitæ æternę. Hanc enim
particulam ille auctor posuit in defini-
tione legis diuinę, quam sic definit. Est
signum diuinæ rationis volentis obligare crea-
turam rationalem ad aliquid agendum, vel non
agendum, vt digna reddatur vita ætern{a}.</P>
<P>  Hæc verò sententia sine dubio falsa<marginalia>5.|Resp affir.</marginalia>
est, nam iudicialia præcepta nō minus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1116.jpg/>
@@1@<SE1116>Cap. 6. De effectibus legis veteris. 1109
<duolan 2><-P>obligabant in conscientia, siue p&#x0153;nam
adderent, siue non adderent, quam cæte
ra. Hoc videtur manifestum ex verbis le
gis, tum quia eisdem verbis mandari di-
cuntur iudicia, ac cætera, vt Deuter 6.<marginalia>Deut. 6.</marginalia>
Hæc sunt præcepta & C&#x0153;remoniæ, at&#xE8BF; iudicia,
quæ mandauit Dominus, &c. tum etiam quia
obseruatio præceptor&#x0169; iudiciali&#x0169; ęqua
liter exigitur, & eædem comminationes
fiunt non obseruantibus illa Deuteron.
4. 28. & alijs similibus locis. Probatur<marginalia>Deuter. 4.|& 28.</marginalia>
etiā manifesta ratione, quia illa fuer&#x0169;t
propria præcepta, & leges diuinæ, quan
t&#x0169; ad formam præcipiendi, sed materia
eor&#x0169; etiam erat capax obligationis in
cōscientia, quia erat materia alicuius
virtutis moralis, quæ maiori ex parte
erat virt&#xA770; iustitiæ, licèt interd&#x0169; alia etiā
esse posset; ergo nihil deerat illis præce-
ptis ad obligand&#x0169; in cōscientia. Nādice
re, nō habuisse De&#x0169; intetione&#x0303; sic obligā-
di voluntari&#x0169; esset, & fictum contra vim<marginalia>Fundame&#x0303;-|t&#x0169; cōtrari&#x0169;|i&#x0303;probabile.</marginalia>
verbor&#x0169; scripturæ. Vnde fundamentum
cōtrariæ sente&#x0303;tiæ improbabile est, nam
lexhumana etiā ciuilis in cōscie&#x0303;tia obli
gat, etiā si pęnā adijciat, nisi aliud cōstet
de me&#x0303;te legislatoris; ergo multo magis
lex à Deo data. Vnde potius ex grauita-
te pęnæ te&#x0303;poralis addita in illa lege so-
let colligi obligatio in conscientia sub
mortali, vt de pęna mortis indicat Scot.
in 3. d. 40. & docet Cast. li. 2. de leg. c. 4. vt
supra li. 3. notauim&#xA770;. Accedit, quod non
tant&#x0169; leges iudiciales, sed etiā morales,
& cęremoniales similib&#xA770; pęnis sanciebā{t$}
vt patet Leuit. 20. & sequent. & Deuter.
25. & in 28. fiunt generales cōminatio-
nes temporalium p&#x0153;narum. Deniq&#x0301;ue,<marginalia>Deut. 25.|& 28.</marginalia>
quòd illæ leges ordinarentur ad conue-
niente&#x0303; illius reipublicæ gubernatione&#x0303;,
nō refert, quia etiā media cōuenientia
ad hunc fine&#x0303; possunt verè, & efficaciter
præcipi sub obligatione cōscie&#x0303;tiæ. Neq&#x0301;;
hic finis excludit vltimum vitæ æternę,
sed potius subordinatur illi, nā seruan-
do externam iustitiā, & pace&#x0303; reipublicę,
potest quis mereri vitā æternā si iustus
sit, ac subinde illa dign&#x0169; se reddere. Quā
obre&#x0303; negari nō potest p&#x0303;cepta iudicialia
fuisse diuina, nō sol&#x0169; ex authore, sed etiā
ex fine vltimo per illa intento, vt suprà
visum est. Ideoq&#x0301;; superfluum est, addere
illam particulam in definitione legis di-
uinæ, quia nihil Deus homini præcipit,
nisi vt obediendo tande&#x0303; fiat dignus vita<-P>@@

<-P>æterna, quāuis alius &#xA753;ximior finis pos-
sit etiam per talem legem intendi.</P>
<P>  Tandem inquiri potest, an obligatio<marginalia>6.|Dubium.</marginalia>
illius legis tāta fuerit, vt ad sui obserua-
tionem in conscientia cogeret, non ob-
stante quocunq&#x0301;ue periculo mortis. Sed
hoc dubium eadem proportione expe-
diendum est, qua simile supra tractat&#x0169;<marginalia>De præce-|ptis moral|bus dicen-|d&#x0169;obligare|sub quoc&#x0169;-|que peri-|culo.</marginalia>
de lege humana. Itaq&#x0301;ue de præceptis
moralibus certum est, obligare cum eo
rigore, pręsertim si negatiua sint, quia
oppositum est intrinsecè mal&#x0169;. Affirma
tiua autem quia non obligant &#xA753; semper
possunt interdum non obligare ratio-
ne periculi mortis. Vnde idem à for-
tiori dicendum esse constat de positi-
uis præceptis affirmatiuis diuinis, vt
magis ex dicendis patebit. De negati-
uis autem præceptis à Deo positis
potest esse non nullum dubium, quia
obligant pro semper, & Deus potestita
obligare sine vlla exceptione propter
summam authoritatem, quam in præci-
pie&#x0303;do habet, stante autem obligatione à
Deo posita, impossibile est, vt licèat cō-
tra illam agere.</P>
<P>  Nihilominus tamen dicendum est,<marginalia>7.|Lex vetus|vt positiua|non obliga-|bat c&#x0169; peri|culo vitæ.</marginalia>
illam legem vt positiuam non obligas-
se per negatiua præcepta cum pericu-
lo vitæ, nisi vbi occurreret ratio vitan-
di contemptum diuini præcepti, aut re-
ligionis. Ita docent omnes authores su-
pra lib. tertio citati circa legem huma-
nam, & specialiter de lege diuina in ge-
nere id docet Soto lib. 1. de Iustit. quæst.<marginalia>Sot.|Adrian.</marginalia>
1. artic. 6. in fine corporis, & Adrianus
quolibet 1. artic. 3. ad 5. & quolibet. 6.
artic. 2. ad 2. & in quarto, quęstio. tertia
de Clauib. excepti. 8. Vbi in exemplum
adducit legem Sabbathi, quæ non obli-
gauit Machabæos, ad non bellandum
die Sabbathi, propter periculum vitæ,
vt sumitur ex primo Machabæor. 2. Ra
tio autem est, non quia liceret tunc pro
ptet metum agere contra obligatio-
nem à Deo positam, sed quia pro tunc
cessabat obligatio. Nec refert, quod
præceptum negatiuum obliget pro sem
per, quia dum non prohibet rem intrin-
secè malam, semper habet subintellectā
conditionem, nisi interueniat sufficie&#x0303;s
necessitas, seu pericul&#x0169; excusans. Quæ
conditio etiam in diuinis præceptis in-
cluditur, nō quia non posset Deus aliter
pręcipere si absoluta potestate vti velit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1117.jpg/>
@@1@<SE1117>1110 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>sed quia in ordinaria homin&#x0169; guberna-
tione illa non vtitur per generalia præ-
cepta, quę secundum regulas prude&#x0303;tiæ
& conuenientis gubernationis tradi ce&#x0303;
sentur. Et inde etiam facile prob atur
exceptio posita in assertione, quia age-
re aliquid in contemptum Dei, vel reli-
gionis, aut legis eius est intrinsecè ma-
lum, & ideo merito conditio illa non
extenditur ad talem euentum. Quod di-
ctum etiam est de lege humana, multoq&#x0301;,
magis verum est de diuina, vt etiam cō-
firmat aliorum Machabæorum exem-<marginalia>2. Mach. 7.</marginalia>
plum lib. 2. cap. 7.</P>
<P>  Dico secundo. Permissiones aliquæ<marginalia>8.|2. Cōclusio</marginalia>
fuerunt effectus illius legis, non tamen
per modum puræ permissionis, sed per
mod&#x0169; dispensationis, vel potius per mo
d&#x0169; concessionis, & priuilegij. Declara-
tur, aduertendo, permissione&#x0303; interdum
late dici de omni illo, quod nō prohibe-
tur, nec præcipitur lege, & ita D. Thom.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
in 4. d. 33. q. 2. ar. 2. quęsti&#x0169;c. 2. distinguit
varios modos permissionis, vnus quo
minus bon&#x0169; permittitur, relicto melio-
ri, sic matrimoni&#x0169; permittitur respectu
virginitatis, & de vsu eius ait Paul. 1. ad
Corint. 7, Hoc autem dico secundum indulgen-
tiam, non secundum imperi&#x0169;, Hæc aute&#x0303; ma-
gis est approbatio, quam permissio. Vn-
de magis impropriè appellatur permis-
sio, cōcessio melioris boni nō pręcepti,
nā illud potius est consilium; imò neque
licentia faciendi aliquid, quod per se
malum nō est, nec prohibit&#x0169;, est propria
permissio, de qua nunc loquimur. Addit
etiam D. Thomas, peccat&#x0169; veniale per-
mitti respectu mortalis, quia non prohi
betur. Sed hoc etiā impropriè dicitur,
nam peccat&#x0169; veniale revera est prohibi
t&#x0169;, licèt c&#x0169; minori rigore quā mortale.<marginalia>9.|Propria|permissio.</marginalia>
<P>  Propria ergo permissio dici{t$} de quo-
c&#x0169;q&#x0303;; malo, vel prohibito, non respectu
maioris, vel minoris mali, sed respectu
cohibitionis eiusdem mali permissi. Et
sic possumus distinguere duplicem per-<marginalia>Permissio|facti quæ.</marginalia>
missionem, vnam facti, alteram iuris. Fa
cti appello, quando sine iure aliquid sta-
tuente de facto peccatum vol&#x0169;tarie nō
cohibetur, & sic Deus dicitur permitte-
re peccata. Iuris autem permissionem<marginalia>Permissio|iuris quæ.</marginalia>
appello, quādo lex aliqua &#xA751;mittit face
re quod alias prohibitum erat, & hæc
permissio dicitur propriè effectus legis
quia per legem introducta est. De hac<-P>@@

<-P>ergo intelligitur assertio, quæ ex locis
statim allegandis manifesta fiet. Vlteri&#xA770;<marginalia>In quo sen-|su procedit|assertio.</marginalia>
enim subdistingui potest hæc permissio
iuris, nam quædam est impunitatis tan-
tum, quam lex talis concedit ei, cui per-
mittit peccatum, & in virtute solum iu-
bet, ne sic operans puniatur, vt in lib. 1.
dixi. Alia vero est permissio concessiua<marginalia>Alia subdi|stinctio per|missionis.</marginalia>
exemptionis tollentis prohibitione&#x0303;, vt
sine culpa fieri possit, quod antea non
poterat, vt per dispensationem, aut pri-
uilegium fit. Dicimus ergo, permissio-
nem, quæ est effectus legis veteris sem-
per esse huius vltimi ordinis.</P>
<P>  Probatur primo inductione ex Scri-<marginalia>10.|Probatur|assertio.</marginalia>
ptura iuxta expositiones, quæ probabi-
liores nobis videntur. Nam in primis
pluralitas vxorum permissa fuit in lege
veteri, vt sumitur ex Deuter. 21. ibi Si ha-
buerit homo vxores duas, &c. Non enim in-
uenitur lex, quę dispositiuè vt sic dicam,
hoc permittat, sed præsuppositiuè, vt ex
tenore dictorum verbor&#x0169; constat. Fuit
enim illa permissio concessa patribus,
& traditione, ac more recepta in illo
populo, & postea in lege Moysi nō fuit
prohibita, ac subinde tacite fuit appro
bata, vt illis etiam verbìs declaratum
est. Vnde illa permissio dici potest, nō
esse ex lege, sed ex Patribus, sicut cir-
cuncisio, tamen sicut circuncisio nu-
meratur inter sacramenta illius legis,
ita permissionem hanc vocamus effe-
ctum illius legis, saltem retentum, seu
probatum. Talis ergo fuit illa permis-
sio in illa lege, qualis fuit in Patribus, in
illis aute&#x0303; fuit illa &#xA751;missio cōcessiua pri
uilegij aufere&#x0303;tis prohibitionem, & cul-
pam, ergo & in illa lege. Minor tradi-
tur ab Innocent. III. in capite, Gaudemus,<marginalia>Innoc. III.|C. Gaude-|mus.|August.</marginalia>
de Priuileg. & est communis sententia
Sanctorum, & expositorum, Matth. 19.
& Augustin. libro primo de Nupt, & cō-
cupiscen. cap. 9. & videtur indubitatum
ex sanctitate antiquorum Patrum, &
familiaritate, quam c&#x0169; Deo habebant.
Alia permissio in lege disposita fuit de<marginalia>11.|Libell&#x0169; re-|pudij.|Deuter. 24|Auctor im|perfecte.|D. Thom.</marginalia>
libello repudij Deuter. 24. quā multi ex-
plicāt de permissione impunitatis, lōge
tamen verisimilius mihi videtur esse in-
telligendum de permissione dispensati-
ua, seu concessiua, & excusante à culpa,
quod tenuit Auctor imperfecti Matth.
hom. 17. & D. Tho. in 4. supra id valde &#xA753;-
babile reputat, & vide{t$} supponere. 1. 2.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1118.jpg/>
@@1@<SE1118>Cap. 6. De effectibus legis veteris. 1111
<duolan 2><-P>q. 102. ar. 5. ad 3. & sequ&#x0169;tur quā plures
scholastici in 4. dist. 33. & Iurisperiti in
dicto cap. Gaudemus, & Bellarmin. lib. 1.
de Matrim. cap. 17. ad 14. & Maldonat.
Matth. 19. & plures alij, quos refert, &<marginalia>Bellarm.|Maldonat.|Sanci.</marginalia>
sequitur Sanci. lib. 10. de Matrim. disp.
1. nu. 7. Ratio verò est, quia lex illa sim-
pliciter id concedit, & nullum indici&#x0169;
præbet, quod illud permittat, licet sit
malum, sed absolutè vt fieri possit, vt
patet ex citato loco, & ex Malach. 2. nā<marginalia>Malach. 2.</marginalia>
videtur ibi approbari matrimonium;
ergo incredibile est, illam permissione&#x0303;
fuisse quoad solam impunitatem respe-
ctu legis, quia hoc modo constitueretur
ille populus in magno periculo peccā-
di, cum hoc illi non explicaretur.</P>
<P>  Alia permissio fuit mutuandi cum
vsura alienigenis, de qua eadem est dis-<marginalia>12.</marginalia>
ceptatio inter Doctores, mihi tamen
ob eandem rationem placet sententia,
quæ permissionem illam explicat de cō
cessione excusante à culpa, salte&#x0303; prop-
ter donationem à Deo factam, vel quia
iure belli poterāt Hebræi accipere bo-
na alienigenarum vicinorum, respectu
quorum illa concessìo intelligenda est.
Et ita explicat expresse Ambros. in lib.
de Tobia cap. 15. quem graues Theolo-<marginalia>Ambros.|Couar.</marginalia>
gi, & Iuristæ sequuntur, quos refert Co-
uar. lib. 3. Variar. cap. 1. n. 7. Aliud exe&#x0303;-
plum esse potest ex lege Deuteron. 23.
Ingressus vineam proximi tui, comede vuas,<marginalia>Deut. 23.</marginalia>
quantum tibi placuerit, foras autem non efferas
tecum. Vbi priora verba non sunt præce-
ptiua, sed permissiua, excusando non so
lùm culpam mortalem, sed etiam venia-
lem, & maiorem lice&#x0303;tiam dando, quam
solo iure naturæ videatur concessa. Et
ratio est eadem, quæ supra est tacta. Nā
potuit Deus fructus alienæ viniæ com-
munes facere quoad illum vsum, & per
illam legem simpliciter intellectam fe-
cisse videtur. Idemq&#x0301;; est de alio exem-
plo de vsu spicarum, quod ibidem sub-
iungitur. Deniq&#x0301;ue afferri potest exem-
plum de vsu sacrificij Zelotypiæ Num.
5. quā inter permissiones ponit D. Tho.<marginalia>Numer. 5.|D. Thom.</marginalia>
in 4. vbi supra, & significat, fuisse tant&#x0169;
permissionem minoris mali, quia ten-
tare Deum, per se malum est. Sed sine
dubio existimo, etiam permissionem il-
lam fuisse concessiuam, nam posita illa
lege, vti illo sacrificio, non erat tentare
Deum, quia signum, quod à Deo ibi po-<-P>@@

<-P>stulabatur, ab ipso erat institutum cum
promissione effectus, & ita cessat diui-
na te&#x0303;tatio, iuxta dicta tract. 3 de Relig.
lib. 1. cap. 2. ergo etiam cessabat ratio
culpæ, quia per se loquendo, nulla alia
malitia in illo actu poterat inueniri.</P>
<P>  Ex his ergo satis probata relinqui-<marginalia>13.|Ex dictis|infertur as|sertio tra-|dit{a}.</marginalia>
tur assertio, quia nulla permissio occur
rit in illa lege facta, quæ sit de actu ma-
lo, & prohibito, perseuerante in sua ma
litia post permissionem, quia semper
facta permissione cessabat prohibitio,
siue per propriam dispensationem, siue
per mutationem materiæ, vt propriè lo
quendo dicendum est. Nam hoc genus
permissionis tantùm habere potuit lo-
cum in aliquibus, quæ ex vi iuris natu-
ræ non licerent, seclusa tali permissio-
ne Dei, quod autem iure naturæ non li-
cet, non fit licitum per propriam dispe&#x0303;-
sationem, sed per materiæ mutationem
vt suprà lib. 2. declaratum est; ergo ita
fieri etiam potuit in dictis permissio-
nibus, vt ex dictis etiam facilè intelligi
potest. Vnde etiam sumitur optima cō-
gruentiæ ratio, quia Deus potuit illam
permissionem facere cum immunitate
à culpa, & verba concessionis sunt ab-
soluta; ergo interpretandum est, ita fe-
cisse. Probatur consequentia, tum quia
beneficia Principis, & maximè summi,
latissimè sunt interpretanda, illa autem
permissio in illius populi commodum
à Deo concedebatur, tum etiam quia
ita màgis expediebat ad bonum regi-
men, quod Deus intendebat per illas le-
ges maiora malavitare, tum etiam, quia
hoc est maximè consentaneum legi di-
uinæ, etiam positiuæ, nimirum, vt null&#x0169;
malum culpæ permittat positiuè (vt sic
dicam) licet negatiuè possit aliqua per-
mittere, non iniungendo propter illa
specialem p&#x0153;nam huius vitæ. Et (siquis
rectè consideret) ad hoc suadendum ap
plicari facilè potest ratio quarta Diui
Thomæ, qua probat necessitatem legis
diuinæ. 1. 2. q. 91. ar. 4. & qua probat, le-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
gem diuinam dari debuisse de omnibus
actibus moralibus bonis, quia necessa-
rij sunt ad diuinam amicitiam, vt decla
rat q. 99. ar. 2. iuncto articulo 2. quęstio-
nis 100. nam eadem ratione non debuit
lex diuiua per modum iuris permittere
malum aliquod, in quo perseueret mali-
tia diuinæ amicitiæ cōtraria. Vnde etiā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1119.jpg/>
@@1@<SE1119>1112 Lib. 9. De lege diuina positiua veter.
<duolan 2><-P>concluditur, non solam permissionem,
sed etiam opus ex illa factum posse dici
effectum talis legis, quia erat opus bo-
num, & tale fiebat per concessionem le-
gis, sicut opus priuilegio concessum est
effectus eius. Neq&#x0301;ue contra hanc asser-
tionem occurrunt obiectiones genera-
les, illę verò, quę circa particularia exe&#x0303;
pla adducta fieri solent, & difficiles non
sunt, & in proprijs materijs tractantur.
Addendum verò est, interdum in illa le-
ge expressè tantùm dici, vt hoc vel illud
faciens non subiaceat p&#x0153;næ, vt patet
Exod. 21. &c. & tunc clarum est, solum
quoad impunitatem actum permitti.</P>
<P>  Dico tertiò. Lex vetus habet etiam<marginalia>14.|Lex vetus|habet effe-|ctus p&#x0153;na-|les.</marginalia>
effectus p&#x0153;nales, seu p&#x0153;narum. Hæc as-
sertio per se nota est, quia magna ex
parte lex illa p&#x0153;nalis erat, passim enim
in ea legimus, qui hoc fecerit morte moria-
tur, vel delebitur de populo suo, vel de&#x0303;tem pro
dente, & simili{a}; erant ergo illæ leges
p&#x0153;nales, non puræ, sed mistæ, seu habe&#x0303;-
tes simul vim directiuam, vt dictum est.
Ratio autem, propter quam commina-
tiones p&#x0153;narum additæ sunt in illa le-
ge, est illa communis, quòd p&#x0153;næ neces
sariæ sunt, præsertim propter illos, qui
sunt proni ad malum, vt ait Aristot. lib.<marginalia>Arist.</marginalia>
10. Ethic. cap. vlt. ille aute&#x0303; populus erat
valde imperfectus, & pronus ad malum,
& ideò maximè induci debuit commi-
nationibus p&#x0153;nar&#x0169;. Quæ propter hanc
causam fuerunt in illa lege, & multipli-
ces, & grauissimæ, ac propterea voca-
tur illa lex timoris, & seruitutis, quia
per comminationes p&#x0153;narum, magis,
quam per amorem inducebat ad sui ob
seruationem. Vnde è conuerso in trans
gressoribus erat causa punitionis, sic
enim p&#x0153;na est effectus legis p&#x0153;nalis,
quanuis nō semper eodem modo. Nam
vt in lib. 4. diximus, lex interdum p&#x0153;nā
ipsam per se exequitur, & tunc dici po-
test causa per se, & &#xA753;xima ipsius p&#x0153;næ,
aliquādo verò sol&#x0169; taxat, & designat pę-
nam imponendā, & tunc immediatè fa-
cit obnoxium p&#x0153;næ transgressorem le-
gis, remotè aute&#x0303;, & quasi consequenter
est causa ipsiusmet p&#x0153;næ, quā iudex, vel
executor imponit, vel proximè efficit.</P>
<P>  Possumus ergo hæc duo genera leg&#x0169;<marginalia>15.</marginalia>
p&#x0153;nalium in veteri lege distinguere, nā
quædam imponebant p&#x0153;nam ferendā,
vel exequendam per hominem, aliæ ve-<-P>@@

<-P>rò per se se illam faciebant, vel impone
bant. In priori ordine pono, omnes le-
ges imponentes p&#x0153;nam corporale&#x0303; sig-
nis. Leuit. 21. Lapidationis Leuit. 24.<marginalia>Leuit. 21.|& 24.|Deut. 25.</marginalia>
verberum, Deut. 25. siue p&#x0153;na talionis
Exod. 21. Certum est enim has leges nō
obligare in conscientia ad p&#x0153;næ solu-
tionem ante condemnationem. Nam cō
siderando verba legis videtur res cla-
ra, omnes illas p&#x0153;nas fuisse impositas
in ordine ad sententias iudicum, vt pa-
tet Exod. 21. cum similibus. Item in his
corporalibus pęnis idem est manifest&#x0169;,
vel per se præsumptum, vbi aliud euide&#x0303;-
ter non constiterit de voluntate, & prę-
cepto Dei, quod in illa lege ostendi non
potest. De pecuniarijs verò p&#x0153;nis pos-<marginalia>P&#x0153;uæ pe-|cuniariæ.</marginalia>
set quis dubitare, vt quando lex præci-
pit restituere duplum, triplum, vel qua-
druplum, vt Exod. 22. nam verbum resti-<marginalia>Exod. 22.</marginalia>
tuat indicat obligatione&#x0303; in conscientia.
Sed nihilominus verius existimo, quid-
quid ibi habet rationem p&#x0153;næ designa-
ri in ordine ad sente&#x0303;tiam iudicis, & an-
tea non obligare, quia verba non habe&#x0303;t
maiorem vim, & mitiori modo explicā-
da sunt, & ita procedunt rationes aliæ
factæ de legibus humanis. Dico autem,
quidquid habet rationem p&#x0153;n&#x0153;, quia id, quod
ad restitutionem rei ablatæ, vel recom-
pensationem damni facti pertinebat, ex
naturali obligatione, statim restituen-
dum erat, vt per se cōstat. Et hac ratio-
ne probabile est, legem Exod. 21. vt Do-<marginalia>Exod. 21.</marginalia>
minus seruum, vel ancillam percutiens,
oculum, aut dentes excluderet, illum li-
berum dimitteret, obligauerit in con-
scientia nulla expecta ta sententia, quod
tenet Castr. lib. 2. de Lege p&#x0153;nal. c. 4. qui<marginalia>Castro.</marginalia>
tñ id explicat, etiā per mod&#x0169; &#xA753;prię pę-
næ, nō verò satis id probat, facili&#xA770; verò
intelligitur &#xA751; mod&#x0169; recōpe&#x0303;sationis dā-
ni illati, quā lex diuina illo modo taxa-
bat, & definiebat. Addi etiā potest, quæ-
dā alia onera imposita fuisse &#xA751; illā lege&#x0303;
cōmittentibus aliqua delicta, quę nō tā
vide&#x0303;tur fuisse p&#x0153;nę, in vi&#x0303;dictā impositę,
quā remedia, vel medicinę tali&#x0169; delicto-
r&#x0169; in ordine ad diuin&#x0169; cult&#x0169; illi&#xA770; legis, &
de his verisimile est, obligasse in cōscie&#x0303;-
tia ante iudicis sente&#x0303;tiā, huiusmodí vi-
de&#x0303;{t$} fuisse leges impone&#x0303;tes aliquas obla
tiones, vel sacrificia &#xA753; aliquib&#xA770; delictis,
c&#x0169; aliquo modo confessionis delicti, vel
sine illo, vt latè &#xA753;sequi{t$} Castro cit. loco.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1120.jpg/>
@@1@<SE1120>Cap. 6. De effectibus legis veteris. 1113
<duolan 2><P>  In alio ordine pono irregularitates<marginalia>16.|Irregulari|tas.|Num. 19.|Leuit. 11.|& 12.</marginalia>
quasdam, quas lex illa ipso facto indu-
cebat circa personas, propter varias
occasiones, vel euentus, vt propter ta-
ctum corporis mortui, Numer. 19. &
Leuit. 11. vel propter alias similes cau-
sas, vt videre licet Leuit. 12. & seque&#x0303;tib.
Has autem inter p&#x0153;nas numeramus, la-
te loquendo, quia erant onera, & graua-
mina illius legis, re tamen vera ordina-
riè nō erant propriè pęnæ, quia sine cul
pa inducebantur, ad eum modum, quo
nunc irregularitas sæpe non est p&#x0153;na,
sed indecentia quædam. Incurrebantur
autem tunc tales irregularitates ipso
facto, & ex vi legis, & ideò dicimus ill&#x0169;
fuisse proximum, & per se effect&#x0169; illius
legis, nam ex vi, & efficacia & institutio-
ne illius immediatè fiebat. Atq&#x0301;; in hoc<marginalia>Lex irritās|alique&#x0303; con|tract&#x0169; ipso|facto.|Leuit. 18.</marginalia>
etiā ordine constitui possunt leges, quæ
ipso facto irritabant aliquem contra-
ctum in illa lege, quod maxime admit-
tendum videtur in legibus induce&#x0303;tibus
impedimenta matrimonij Leuit. 18. nā
in hoc sensu communiter ab exposito-
ribus, & theologis leges illę intelligun-
tur. Et hoc indicant illa verba, Turpi-
tudinem patris, matris, sororis, &c. non reue-
labis, nam per hæc directe prohibetur,
& fit illicitus vsus talis matrimonij, &
ideò necessarium est, vt matrimonium
ad talem vsum ordinatum, nō solum sit
prohibitum, sed etiam irritum, tanquā
obligans ad actum illicitum, quod fieri
non potest. An verò præter hęc pręcep-
ta fuerint alia in illa lege ipso facto ir-
ritantia actus aliquos, vel contractus,
testamenta, vel quid simile, definiendum
existimo ex principijs supra positis, &
iudicium esse ferendum iuxta exigentiā
verborum ipsorum præceptorum, quæ
consideranda, & expendenda sunt.</P>
<P>  Dico quarto; opus dign&#x0169; aliquo prę-<marginalia>17.|Opus præ-|mio dign&#x0169;,|& ips&#x0169;præ|miuminter|effectus le-|gis posse nu|merari.|Exod. 19.|Deter. 4.|27 & 28.|D. Thom.</marginalia>
mio, & præmium ipsum numerari po-
test inter effectus illius legis. Hoc faci-
le probatur supponendo, legem illam in
duxisse ad sui obseruationem per vari-
as promissiones, vt constat ex libro Ex-
odi cap. 19. & Deuteron. 4. 27. & 28. & ex
Prophetis, alijsq&#x0301;ue locis frequenter. Et
rationem reddit D. Thomas. dicta q. 99.
art. 6. quia hoc generaliter pertinet ad
perfectam prouide&#x0303;tiam legislatoris hu-
mani; ergo multo magis ad prouiden-
tiam Dei, cui non est similis in legislato-<-P>@@

<-P>ribus; ergo dando illam legem, conue-
niens fuit, vt simul promitteretpr&#x0153;mia
obseruantibus illam. Et confirmatur,
quia nō est Deus minus liberalis in pro-
mittendo, & iustus in præmiando, quam
sit seuerus in comminando, & iustus in
puniendo, sed Deus sanciuit illam lege&#x0303;
per comminationem plurium p&#x0153;nar&#x0169;,
vt dictum est; ergo decuit, vt etiam per
promissiones suas illam confirmaret.
Et ideo solet lex illa in Scriptura signi-
ficari nomine pacti, ac f&#x0153;deris, quia ita
lata est ad obligandos homines, vt per
promissionem adiunctam obligauerit
etiam Deum ad reddenda præmia ser-
uantibus illa. Ex hoc ergo fundamento<marginalia>Probatur|vtraq pars|assertionis.</marginalia>
facile probatur vtraq&#x0301;ue pars assertio-
nis, nam opus legis cum fit, effectus est
legis, licet non proximus, saltem remo-
tus, quia lex, quantum in se est, ad illud
inducit, & mouet. Deinde opus illud ex
obligatione legis fact&#x0169; subpromissione
præmij, quantum est ex se, dignum est ta
li præmio, sicut mercenarius dignus est
mercede sua, ergo opus dignum merce-
de promissa in lege, effectus est eiusdem
legis. Vnde vlterius procedendo, præ-
mium ipsum effectus est operis illo dig-
ni, cuiq&#x0301;ue ex pacto, & promissione debe
tur; ergo lex, quę est causa talis operis,
consequenter est etiam causa talis prę-
mij; est ergo effectus eius, licet magis re
motus. Neq&#x0301;ue in hac assertione absolu-
te sumpta superest specialis difficultas.</P>
<P>  Occurrit tamen commune dubium,<marginalia>18.|Commune|dubium de|promißio-|nibus legis|veteris.</marginalia>
quales fuerint promissiones illius legis
an temporales tantum, vel etiam spiri-
tuales, & æternę. Et ratio dubij est, quia
D. Thomas dicto art. 6. significat, pro-
missa illius legis fuisse tantum tempora
lia, & reddit rationem, quia lex illa dis-
ponebat ad Christum sicut imperfect&#x0169;
ad perfectum, & dabatur populo adhuc
imperfecto in comparatione perfectio-
nis, quæ erat futura per Christum, im-
perfectorum autem est, quod tempora-
lia bona desiderent, & ideò illa lex per
temporalium bonorum promissiones
homines inducebat. Nam qui vult (ait
D. Thomas) inducere alium ad obser-
uantiam pręcepti, ea debet promittere,
quæ magis sunt in ei&#xA770; affectu, nam sicut
qui docet incipere debet à facilioribus
ita, qui mouere alium vult, ea propone-
re debet, quæ facilius mouere possint.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1121.jpg/>
@@1@<SE1121>1114 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>Vnde ob eandem causam comminatio-
nes illius legis erant de p&#x0153;nis tempo-
ralibus, quia earum timor magis moue
re solet animales homines, & imperfe-
ctos. Confirmatq&#x0301;ue hoc D. Thomas ex<marginalia>Galat. 3.</marginalia>
Paulo ad Galat. 3. comparante lege&#x0303; pę-
dagogo, & consequenter Israeliticum
populumpuero existenti sub pędagogo,
nam sicut puer maxime se&#x0303;sibilibus mo-
uetur, & ideò à pędagogo interdum fla-
gellis terretur, aliquando verò leuibus
munusculis, & promissionibus induci-
tur, ita lex illa popul&#x0169; sibi subiectum in-
ducebat, quod etiam constat ex tenore<marginalia>Deut. 27-|& 28.|Isai. 1.</marginalia>
legis Deuter. 27. & 28. & ex vsu Prophe-
tarum Isai. 1. Si volueritis, & audieritis me,
bona terræ comedetis, &c. Et sæpe in alijs.</P>
<P>  Significat autem D. Thmas, hoc esse<marginalia>19.|Explicatur|D. Thomas</marginalia>
intelligendum exclusiuè, ita vt non so-
lum lex illa temporalia frequenter pro
miserit, quod euidentissimum est, sed
etiam quod nihil excellentius promise-
rit, ad hoc enim discursus D. Thomæ te&#x0303;-
dit. Vnde promissio illa, quæ habetur<marginalia>Leuit. 18.|Ezech. 20.</marginalia>
Leuit. 18. & Ezechi. 20. Custoditè leges me-
as, atque iudicia, quæ faciens homo viuet in eis,
de vita corporali intelligit ide&#x0303; D Tho-
mas q. 100. art. 12. ad 2. ex Paulo ad Ga-<marginalia>Galat. 3.</marginalia>
lat. 3. vbi significat, diuersitatem esse in-
ter illas duas sententias, Iustus ex fide vi-
uit, & Qui fecerit ea, viuet in illis, quod pri-
or intelligitur de vita spirituali, poste-
rior autem minime, quia lex non est ex
fide. Et ideò in priori sententia simpli-
citer dicitur viuit, in posteriori autem
non simpliciter, sed cum addito, viuet in
illis, id est, in lege, cuius p&#x0153;nas non in-
curret, vel in iustitia legis, vt exponere<marginalia>Rom. 10.</marginalia>
videtur idem Paulus ad Rom. 10. dice&#x0303;s,
Moyses enim scripsit, quoniam iustitiam, quæ ex
lege est, qui fecerit Homo, viuet in ea. Præte-
rea idem Paul. ad Hebræos scribens hāc<marginalia>Hebr. 7.</marginalia>
sententiam indicare videtur. Nam cap.
7. dicit, noui testamenti meliore&#x0303; esse spe&#x0303;, vtiq&#x0301;;
quia est de æternis bonis, per quæ appro-
ximamus ad Deum. Ergo hæc non promit-
tebantur in veteri testamento. Et ideò
cap. 8. addidit, nouum testamentum me
lioribus promissionibus sancitum esse.
Hinc etiam sancti Patres multum huic<marginalia>August.</marginalia>
sententiæ fauere videntur, nam D. Au-
gust. lib. 18. de Ciuit. cap. 11. dicit, legem
appellari vetus testamentum, quia pro-
missiones terrenas habet, & per Iesum
Christum futurum fuerat testamentum<-P>@@

<-P>nouum, in quo regnum C&#x0153;lorum pro-
mitteretur. Quæ differentia manifestè
requirit, vt promissio regni C&#x0153;lorum
in veteri testamento facta non fuerit, &
subiungit rationem similem discursui
D. Thomæ dicens. Hunc enim ordinem ser-
uari oportebat, sicut in vnoquo&#xE8BF;&#x0301; homine, qui in
Deum proficit, id agitur, quod ait Apostolus, vt
non sit prius quod spirituale est sed quod anima-
le, postea spirituale. Et ita in q. 92. in Exo-
d&#x0169; dicit, licèt in veteri testamento præ-
cepta ad bonos mores pertinentia re-
periantur, promissiones tamen carna-
les, atq&#x0301;ue terrenas fuisse, & q. 33. in Nu-
mer. in ter aliàs differe&#x0303;tias inter vtr&#x0169;q&#x0301;;
testamentum hanc constituit, quod in
veteri promissa erant temporalia, in no
uo spiritualia, quodlib. 4. contra Faust.
& epist. 120. & in alijs locis sæpe repetit.<marginalia>D. Bern.</marginalia>
Vnde Bernard. serm. 30. in Cantic. de le-
ge dixit. Graue legis iugum, & vile præmium,
nam terra est in promißione, cui statim op-
ponit suaue iug&#x0169; legis gratiæ, quæ pro-
missionem habet vitæ, quæ nunc est, pa-
riter, & futuræ. Hinc deniq&#x0301;; Hieronym.<marginalia>Hieron,|Chrysost.</marginalia>
Dialog. 1. contra Pelagian. & Chrysost.
in Matth. dixerunt, regnum C&#x0153;lorum
cæpisse prędicari de Euangelio. Legens
(inquit Chrysost.) Legem, legens Prophetas,
legens Psalter ium n&#x0169;quam regnum C&#x0153;lorum
audiui, nisi in Euangelio. Hieronym. autem
reprehendit Pelagium, qui dicebat, reg-
num C&#x0153;lorum, etiam in veteri testame&#x0303;-
to repromitti, Cum perspicuum (inquit)
sit, regnum C&#x0153;lorum primum in Euangelio præ
dicari.</P>
<P>  In contrarium verò est, quia non vi-<marginalia>20.|Contraria|pars suade|tur.|Psal. 118.</marginalia>
detur posse negari, quin antiqui obser-
uatores legis Moysi vitam ęternam per
eam sperarent, de hac enim retributio-
ne loquitur Dauid Psalm. 118. c&#x0169; dicit.
Inclinaui cor meum ad faciendas iustificationes
tuas in æternum propter retributione&#x0303;, & clari&#xA770;<marginalia>Tob. 2.</marginalia>
Tobias cap. 2. filio dicebat. Filij sanctor&#x0169;
sumus, & vitam illam expectamus, quam datu-
rus est Deus ijs, qui fidem suam non mutant ab<marginalia>2. Mach. 7.</marginalia>
illo. Et 2. Machab. 7. vnus eorum dixit.
Rex mundi defunctos nos pro suis legibus in æ-
ternæ vitæ resurrectione suscitabit. Vnde de
illa vita intellexisse videtur illam pro-
missione&#x0303;. Qui fecerit ea, viuet in eis, de qua<marginalia>Ezech. 18.</marginalia>
etiam loquitur Ezechiel. 18. cum dicit,
qui custodierit præcepta mea, & fecerit iudici&#x0169;;
& iustitiam, vita viuet, & similia habet cap.
33. & vita æterna expresse promittitur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1122.jpg/>
@@1@<SE1122>Cap. 6. De effectibus legis veteris. 1112
<duolan 2><-P>Daniel. 12. & Sapìentiæ 5. Iusti autem in<marginalia>Dan. 12.|Sap. 5.|Isai. 64.</marginalia>
perpetuum viuent. Deniq&#x0301;ue Isaias cap. 64.
æterni pręmij dignitatem agnoscens, &
expectans ait, Oculus non vidit Deus, abs&#xE8BF;&#x0301;
te, quæ præparasti diligentibus te. & cap. 13.
desctibit æternum præmium virtutis.<marginalia>Cap. 13.</marginalia>
Non videtur ergo dubium, quin homi-
nes sub lege viuentes promissionem ha
berent vitæ æternæ, & illam sperarent,
quod apertè cōfirmat Apostolus ad He
br. 11. vbi facta longa numeratione iu-<marginalia>Hebr. 11.</marginalia>
storum illius temporis, concludit, & hi
omnes testimonio fidei probati non acceperunt
repromissionem, quod necesse est intelligi
de repromissione æterna, nam tempo-
rales promissiones multi acceperunt,
de quibus in principio dixerat, Sācti per
fidem vicerunt regna, operati sunt iustitiam,
adepti sunt repromissiones. Deniq&#x0301;ue non so-
lum p&#x0153;na temporalis, sed etiam æter-
na cognoscebatur, & timenda propone
batur in illo tempore, vt constat ex eis-
dem locis. Vnde etiam tunc peccando
mortaliter reatus illius p&#x0153;næ incurre-
batur, vt est de fide certum; ergo neces-
sarium est, vt etiam æternum præmium
proponeretur, nam hæc duo connexa
necessario sunt, & eadem est vtriusq&#x0301;ue
ratio. Quod etiam apertè ostendit Prin-
ceps quidem Iudæorum, qui Christum
interrogauit, Quid faciens vitam æternam
poßidebo? Luc. 18. habebat ergo notitiam
illius, & spem.</P>
<P>  Dicendum verò est, vtramq&#x0301;; partem<marginalia>21.|Vtraq&#x0301;ue|pars bene|intellecta|amplecten|d{a}.</marginalia>
rectè intellectam veram esse. Nam lex
propriè sumpta non promittebat præ-
mia æterna, sed temporalia, vt priores
Patres docent, & ratio eorum suadet, &
ex testimonijs ex lege citatis colligitur
addendo, nullum ex propria lege affer-
ri test imonium, in quo spirituales pro-
missiones fiant. Et nihilominus verissi-
mum etiam est, homines sub lege consti
tutos habuisse promissionem vitæ ęter-
næ, & spiritualium bonorum, & fidem,
ac spem eorum, sine qua impossibile est
remissionem peccator&#x0169; obtinere. Ac-
cedentem, enim, ad Deum oportet credere, quia
est, & inquirentibus se remunerator sit. ad He-
br. 11. Neq&#x0301;ue hoc posterius cum priori<marginalia>Hebr. 11.</marginalia>
repugnat, quia hanc promissionem nō
habuerunt Iudæi ex lege, sed ex Patrib&#xA770;
(vt sic dicam) vtiq&#x0301;ue per traditionem
eorum, nam à principio Ecclesiæ facta
est hominibus fidelibus, & in eis per tra<-P>@@

<-P>ditionem permansit fides eius, & in A-
braham renocata est, & expressior fa-
cta, vnde est illud Ecclesiæ in Missis de-
functorum. Signifer Sanctus Michael repræ-
sentet eas in lucem sanctam, quam olim Abra-
hæ promisisti, & semini eius. Sic ergo ad po-
pulum Israeliticum peruenit, & postea
per Prophetas scripta est, non tanquam
noua, sed tanquam antiqua. Quod tot&#x0169;
satis probat testìmonium Pauli ad He-
br. 11. vbi incipiens ab Abel, & progre-
diens per Patriarchas vsque ad Prophe
tas, omnes dicit habuisse hanc promis-
sionem. Lex ergo nullam promissione&#x0303;
spiritualem huic antiquæ addidit, & in
hoc sensu verè dicitur, tantùm promi-
sisse temporalia, scilicet, quantum ad
promissiones, quas ipsa addidit. Et in<marginalia>Explican-|tur Patres|prædicti.</marginalia>
hoc sensu loquutus est D. Thomas cum
Augustin. Et in eodem dixit Bernardus,
fuisse vile præmium, scilicet, proprium
illius legis comparatum ad onus etiam
propri&#x0169;, quod lex illa imponebat. Chry
sost. autem, & Hieronym. quia non de so
la lege, sed de toto testamento veteri lo
quuntur, exponendi sunt, vt loquantur
de promissione vitæ æternæ sub expres
so nomine regni cęlorum. Vel si hoc nō
probatur, quia Sapien. 5. vocatur regn&#x0169;<marginalia>Sap. 5.</marginalia>
decoris, & cap. 6. regnum perpetuum, & quia
verba Isaiæ, & alia sunt æquiualentia,
dicendum est, ante Christum non fuisse
promissum regn&#x0169; c&#x0153;lor&#x0169;, vt iam aper-
tum, & secundum illum statum asseque&#x0303;-
dum, & hoc modo inceptum esse prędi-
cari tempore legis gratiæ, & hoc inte&#x0303;-
disse illos Patres, vt ex antecedentibus,
& consequentibus constare potest. Vel
certe regnum illud non fuisse promis-
sum, vt præmium operum legis, sed vt
præmium operum gratiæ, & vt sic sem-
per ad nouum testamentum pertinuis-
se. Quæ doctrina magis declarabitur
ex capite sequenti.</P>
<P>  Aliud dubium excitari potest circa<marginalia>22.|Aliud du-|hium.</marginalia>
eandem quartam assertionem, scilicet,
quomodò opera legis essent meritoria
illius præmij temporalis promissi per
legem, vel præmij ęterni promissi per
fidem. Sed de hoc posteriori puncto di-
cam in capite sequenti. De priori verò<marginalia>Merit&#x0169; de|condigno.</marginalia>
dicendum est, fuisse illud meritum de
condigno, & de iustitia, quia & opera
erant satis proportionata tali præmio,
(cum Bernardus dixerit, fuisse vile prę-<-P><marginalia>Bernard.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1123.jpg/>
@@1@<SE1123>1116 Lib. 9. De lege diuina positiua veter.
<duolan 2><-P>mium respectu tanti oneris) & fiebant
ex pacto cum Deo, & sub conditione ta-
lium oper&#x0169;. Oportebat autem, tale op&#xA770;
esse saltem moraliter bonum, quale de
se erat quodlibet opus diuinę legis, nisi
ex parte operantis prauè fieret, tunc e-
nim tor&#x0169; opus Deo displiceret, & ideò
non posset esse meritorium de condig-
no apud Deum, etiam pręmij te&#x0303;poralis,
cum p&#x0153;nam potius mereatur. Et ita est
intelligenda conditio illius promissio-
nis, quod fiat opus ita implens aliquod
pręceptum legis, vt null&#x0169; aliud pręcep-
tum Dei per illud violetur. Imò addi po
test ex D. Thom. dicto art. 6. ad 3. aliam<marginalia>D. Thom.</marginalia>
etiam conditionem fuisse necessariam
ex parte personę operantis, scilicet, vt
operās non esset inimicus Dei. Sic enim
ait D. Thomas, aliquos seruantes legem
illam non fuisse consecutos, etiam prę-
mia temporalia illis promissa, quia cor
totum babebant in temporalibus defixum, & à
Deo elongatum. Nam in tali statu nemo
potest mereri apud Deum de iustitia
etiam temporalia promissa, cum illis
etiam bonis sit indignus. Vnde licet for
tasse gratia non esset per se necessaria
ad tale meritum tanquam principium
per se eius, potuit esse necessaria condi-
tio ad remouendum impedimentum. Et
ideò hoc non obstat, quominus tale prę
mium absolutè dici possit effectus illius
legis, quod de præmio æternæ vitæ sim-
pliciter dici non potest, vt capite seque&#x0303;
ti constabit.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue indicat D. Thomas in dicta
solut. ad 3. non obstante dicta promis-<marginalia>23.|D. Thom.</marginalia>
sione, non fuisse infallibile illud pręmi&#x0169;
respectu singularum personarum, quia
fieri poterat, vt aliquæ personæ particula-
res, etiam iustitiam legis seruantes illa bona te&#x0303;-
poralia non obtinerent, quia iam erant spiritua-
les effecti, vt per hoc magis ab affectu tempora-
lium abstraberentnr, & eorum virtus probata
redderetur. Vnde sentit D. Thomas, pro-
missionem temporalium etiam t&#x0169;c in-
clusisse conditionem, dummodò spiri-
tualibus non nocerent, & sub illa fuisse
infallibilem, ita vt ratione illius talia
bona obtinerentur, etiamsi ad spiritua-
lem salutem non essent necessaria, sim-
pliciter loquendo. Et ita intelliguntur
specialiter tunc promissa bona tempo-
ralia, vt talia sunt, id est, sine positiuo
respectu ad spiritualia, quanuis nolue-<-P>@@

<-P>rit Deus se obligare ad illa tribuenda,
etiam cum spirituali nocumento.</P>
<P>  Vltimò dicendum est, quanuis occa-<marginalia>24.|Multipli-|catio pecca|torum non|fuit effect&#xA770;|illius legis.</marginalia>
sione illius legis peccata multiplicata
fuerint, nihilominus dici non posse, sim-
pliciter loquendo, multiplicatione&#x0303; pec
catorum fuisse effect&#x0169; illius legis. Hanc
assertione&#x0303; propono ad explicandas ali-
quas loquutiones Scripturæ præsertim
D. Pauli, & conueniente&#x0303; modum loque&#x0303;-
di in hac materia. Prior igitur pars ex-
pressè traditur ad Roman. 7. vbi prius
dicit, Cum essemus in carne, passiones peccato-<marginalia>Rom. 7.</marginalia>
rum, quæ per legem erant, operabantur in mem
bris nostris, vt fructificare&#x0303;t morti. Deinde ob-
ijcit, quid ergo dicemus, lex peccatum est? ab-
sit, & infrà, nam peccatum occasione accept{a}
per mandatum seduxit me; & per illud occidit;
igitur occasione legis, non data ab ip-
sa, sed ab homíne accepta, multiplicata
sunt peccata. Ratio verò est, quia lex
ostendebat peccatum, & illud prohibe-
bat, & consequenter quodammodò au-
gebat appetitum rei prohibitæ, quia c&#x0169;
aliquid concupiscitur, & postea prohibetur, con-
cupiscentiæ flamma magis attollitur. Vt ait
Chrysost. hom. 12. in epist. ad Roman. &<marginalia>Chrysost.|Hieron.</marginalia>
consentit Hieron. q. 8. ad Algas. Aliun-
de verò lex illa vires non præbebat ad
peccatum vincendum, vt capite seque&#x0303;-
ti dicam. Altera verò pars probatur
ex eodem Paulo, quia lex est bona, &
opus Dei; ergo non potest esse causa
peccati. Probatur consequentia, quia
aliàs Deus ipse esset causa peccati, &
ideò Paulus eodem loco cautissimè lo-
quitur, dicens, Quod ergo bonum est, mihi
factum est mors? absit. sed peccatum vt appa-
reat peccatum, per bonum operatum est mihi
mortem. Vbi peccatum vocat fomitem
peccati, & illi tribuit causalitate&#x0303; alio-
rum peccatorum, licet per occasionem
legis.</P>
<P>  Sed contra posteriorem partem ob-<marginalia>25.|Obiect.|2. Cor. 3.|August.</marginalia>
ijci potest illud Pauli 2. ad Corinth. 3.
Litera occidit. spiritus autem viuificat, vbi Au-
gustin. nomine literæ legem intelligit,
quæ sic vocatur, vel quia in lapidibus
scripta fuit, vel quia per antonomasiā
lex scripta appellatur, & cōsonat quod
statim Paulus subdit, Si ministratio mortis
literis deformata in lapidibus, &c. Vbi clarè
legem describit. Verbum autem occidit,
de occisione spirituali intelligitur, op-
ponitur enim verbo viuificandi spiritui<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1124.jpg/>
@@1@<SE1124>Cap. 6. De effectibus legis veteris. 1117
<duolan 2><-P>attributo, quod plane intelligitur de spi
rituali vita; ergo iuxta Paulum lex spi-
rìtualiter occidit; ergo peccat&#x0169;, quod
est mors animæ est effectus illius legis.
Atq&#x0301;ue ita illum locum exponit August.<marginalia>August.</marginalia>
de Spirit. & liter. cap. 4. & sequentibus,
præsertim vsque ad 14. & 15. contra
Faust. cap. 8. & libr. 2. contra Aduersar.
legis, & Proph. cap. 7. & idem fere tra-
dit ibi Chrysost. homil. 6. sequunturq&#x0301;ue<marginalia>Chrysost.|D. Thom.|Ansel.|Rom. 7.</marginalia>
D. Thomas, Ansel. & alij. Et simili mo-
do ad Roman. 7. dicitur illa lex mortis,
vtiq&#x0301;ue ab effectu, quia occidendo, mor-
tem animæ infert, mors autem animæ
est peccatum.</P>
<P>  Ad prius testimonium aliqui nomine<marginalia>26.|Resp.</marginalia>
literæ non legem tantùm, sed totam li-
terā veteris testamenti intelligunt, quā
dicunt occidere, si iuxta corticem lite-
ræ intelligatur, viuificare aute&#x0303;, si in spi-
rituali sensu accipiatur. Ita Origen. lib.
6. contra Celsum circa finem, & lib. 7.
prope medium. Quam sententiam non
ro$unclearprobat Augustin. dicto lib. de Spirit.<marginalia>August.</marginalia>
& liter. cap. 4. sed potius admittit, dum-
modò alia non reijciatur, & ita illa vti-
tur lib. 3. de Doctri. Christian. cap. 5. Et
sententia quidem sano modo intellecta
in se vera est, non est autem existiman-
dum, intelligentiam scripturæ secund&#x0169;
proprium sensum verborum malā esse,
vel nociuam, hoc enim hęreticum esset,
vt per se cōstat, sed sensus est, nociuum
esse, vel cum scriptura figuratè loqui-
tur adhærere cortici verborum, vel spi
ritualem sensum scripturæ in vniuers&#x0169;
abijcere, sic enim dixit Christus Ioan.<marginalia>Ioan. 6.</marginalia>
6. Spiritus est, qui viuificat, verba, quæ ego lo-
quutus sum vobis spiritus, & vita sunt. Sed li-
cet hæc sententia sic intellecta in se ve-
ra sit, sine dubio non est intenta à Paulo
in illo loco, nam euidenter per literam
legem intelligit, vt ex contextu constat.
Dicunt tamen Chrysost. & Græci legi
tribui, quod occideret corporaliter,<marginalia>Chrysost.</marginalia>
quia p&#x0153;nam mortis frequenter impo-
nebat. Quod per se spectatum sustineri
posset, tamen non videtur intentum à
Paulo, vt ratio facta probat, & quia in-
fra vocat Paulus eandem legem, mini-
strationem damnationis. Et ideò Aug.
suprà exponit, lege&#x0303; occidere, etiam spi-
ritualiter, non quidem per se, & vt cau-
sa mortis spiritualis, sed solum vt occa-
sio, sicut in assertione explicatum est.<-P>@@

<-P>Quia verò illa non est occasio data, sed
accepta; ideò simpliciter illa loquutio
propria non est, sed metaphorica ad e&#x0169;
modum, quo dicitur Deus in Scriptura,
præcipere, quando solum permittit, ad
indicandam certitudinem euentus, ita
enìm in præsenti, vt significaret Paulus,
posita lege sine spiritu gratiæ infallibi-
liter sequi lapsum hominis, ideò dixit,
literam occidere.</P>
<P>  Vnde facilè patet responsio ad alium<marginalia>27.|Ad alium|loc&#x0169; resp.|Chrysost.|Gregor.</marginalia>
locum, in quo illa dicitur lex mortis,
potest enim hoc intelligi de morte cor-
porali, iuxta expositionem Chrysosto-
mi, quam etiam indicat Gregor. 11. Mo
ral. cap. 10. aliàs 11. vbi per vmbrā mor-
tis legem intelligit, quia morte&#x0303; freque&#x0303;-
ter in p&#x0153;nam imponebat. Et in hoc sen-
su non procedit obiectio, sed locus ille
probat tertiam assertionem, quia licèt
lex per se, & absolutè non intenderet
mortem, etiam corporalem, & sub hac
ratione dici possit, non esse causam il-
lius, quomodò etiam de Deo dicitur,
quod mortem non fecit; nihilominus in trās
gressores legis mortem per se intendit,
& facit, supposita transgressione, quia
sic bona est, quomodò dicitur Deus fa-<marginalia>Obiect.</marginalia>
cere omne malum p&#x0153;næ. Dices; ergo
etiam dici poterit lex illa lex vitæ, quia
sicut comminabatur mortem transgres
soribus, ita promittebat vitam seruan-
tibus. Respondetur, denominationem<marginalia>Resp.</marginalia>
illam non ex sola promissione, vel com-
minatione, sed ex effectu desumi, mors
autem propriè infertur ratione legis
transgredientibus ipsam, vita autem
corporalis non datur propriè, sed so-
lùm non aufertur, & ideò non est eadem
ratio denominationis. Alio modo intel-<marginalia>Alia expo|sitio.</marginalia>
ligi potest ille locus de morte spiritua-
li, iuxta expositionem Augustini supra
datam, & satis consentaneum discursui
Pauli, nam veluti explicans illam deno-
minationem subiungit, Inuentum est mihi,
mandatum, quod erat ad vitam, hoc esse ad mor
tem, nam peccatum oecasione accepta per man-
datum seduxit me, & per illud occidit. Loqui-
tur ergo de morte spirituali, & expli-
cat, illam vocari lege&#x0303; mortis, non quia
sit causa eius, sed quia occasione eius
sequuta est, & tacitè explicat verbum
occidendi, quod in alio loco posuit, &
ita eundem habent sensum, & vnus per
alium debet explicari.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1125.jpg/>
@@1@<SE1125>1118 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><Z>CAPVT VII.
Vtrum lex vetus iustificaret?</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Voniam præcipuus effectus le-<marginalia>1.|Præcipuus|effectus le-|gis.</marginalia>
gis est, subditos facere bonos,
& in illa lege habet hic effectus
specialem difficultatem, operæpretium
visum est, de illo specialiter tractare.
Potest autem duplex iustitia distingui<marginalia>Duplex iu-|stitia car-|nis, & spi-|ritus.|Hebr. 9.|Iustiti{a}|carnis quæ</marginalia>
ex Paulo ad Hebræos cap. 9. vbi vnam
vocat iustitiam carnis, indicans esse
aliam iustitiam spiritus, quas alijs lo-
cis vocat iustitiam legis, & fidei, seu
spiritus. Iustitia carnis dicitur opus,
quo fiebat munditia quædam ab illis
irregularitatibus, quas lex illa induce-
bat, vt supra diximus, & exponit Diuus
Thomas quæstione 103. articulo pri-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
mo, vbi in hoc sensu dicit, cæremonias
legis vocari iustitias carnis, quia san-
ctificabant ad emundationem carnis.
De hac igitur iustitia manifestum est,
potuisse legem illam iustificare, quia
ex vi suæ institutionis tollebat per cer-
tas cæremonias illas immunditias le-
gales, sicut etiam illas inducebat. De<marginalia>Iustitia ani|mæduplex.</marginalia>
hac verò iustificatione non tractamus,
quia nec difficultatem habet, nec po-
terat iuxta conscientiam perfectum fa-
cere seruientem, vt ibidem Paulus ait.
Iustitia autem animæ subdistingui po-
test. Nam vna est supernaturalis, quæ
est propria iustitia fidei, & spiritus, &<marginalia>Supernatu-|ralis.</marginalia>
hominem sanctum, ac iustum simplici-
ter facit, & ideò illius effectio theolo-
gico more iustificatio simpliciter, &
absolutè dicitur: alia est naturalis, seu<marginalia>Naturalis</marginalia>
acquisita, quæ consistit in rectitudine
moralium operum, quæ à Philosopho
morali vniuersalis iustitia vocabitur.
Hic de priori iustificatione tractamus,
tum quia illa sola facit habentem sim-
pliciter bonum, tum etiam, quia illa
iustitia per se pertinet ad legem natu-
rę, lex autem vetus supernaturalis erat,
tum deniq&#x0301;ue quia etiam posterior iu-
stitia sine priori comparari non po-
test, vt in materia de Gratia ostende-
mus. Et eo modo quoad illam erat ne-
cessaria gratia, non magis poterat per
legem veterem dari, quam ad alia ope-
ra, vt dicemus.</P>
<P>  De illa ergo iustitia assertio certissi-<marginalia>2.</marginalia>
ma est, legem veterem non habuisse ex<-P>@@

<-P>se virtutem iustificandi. Ita docet Di-<marginalia>Lex vetus|non habuit|ex se virtu|tem iusticā|di.|D. Thom.|Rom. 3.</marginalia>
uus Thomas quæstione 100. articul. 12.
de præceptis moralibus, & quæst. 103.
articul. 2. de cæremonialibus. De iudi-
cialibus autem hoc non disputat, sed
tanquam manifestum supponit. Docuit
autem hanc sententiam Paulus in Epi-
stola ad Romanos, præsertim à capite
tertio, vbi inquit, ex operibus legis non iu-
stificabitur omnis caro coram illo, quod cap.
4. & sequentibus prosequitur. Idem in
Epistola ad Galatas, vbi capite tertio,<marginalia>Galat. 3.</marginalia>
Quoniam (inquit) in lege nemo iustificatur
apud Deum. Idem in Epistola ad Hebræ.
vbi propterea cap. 7. legem vocat in-<marginalia>Hebr. 7.</marginalia>
firmam, & inutilem, quia nihil ad per-
fectum adduxit, quod explicans cap. 9.
dicit, cæremonias legis, non potuisse
secundum conscientiam perfectum fa-
cere seruientem. Explicat autem Di-
uus Thomas, hunc sermonem Pauli esse
verum, non tantùm quoad opera cære-
monialia, sed etiam quoad moralia ex
sententia Augustini libro de Spiritu. &<marginalia>August.</marginalia>
liter. capite decimo quarto, & sequen-
tibus, ac meritò, tum quia Apostolus
simpliciter loquitur de tota lege, tum
etiam, quia specialiter loquens de præ-
cepto Non concupisces, ad Romanos cap.<marginalia>Rom. 7.</marginalia>
septimo dicit, non solùm non iustificas-
se, sed etiam per occasionem spiritua-
lem mortem attulisse, vt explicuimus,
tum denique quia ratio Pauli ad Ga-
latas capite secundo, Si ex lege iustitiæ;<marginalia>Galat. 2.</marginalia>
ergo gratis Christus mortuus est, æquè pro-
cedit in tota lege, & omnibus pręceptis
eius.</P>
<P>  Difficultas autem est in explicando,<marginalia>3.|Difficultas</marginalia>
cur dicatur illa lex non iustificare, &
quomodò intelligendum id sit, & quæ
ratio eius sit reddenda. Ad quam bre-
uiter dici potest, legem illam non iusti-<marginalia>Resp.</marginalia>
ficasse, quia opera eius non erant ta-
lia, vt possent hominem sanctum effice-
re, nam lex non potest sanctificare, nisi
per opera, quæ præcipit. Assumptum
declaratur, quia opera legis alicuius
dupliciter possunt iustificare, scilicet,
ex opere operato, vel ex opere operan-
tis, opera autem illius legis neutro ex
his modis iustificabant; ergo lex illa nul
lo modo iustificabat. Minor quoad prio
rem partem videtur expressa Diui Pau-
li ad Galatas cap. 4. vbi cæremonias<marginalia>Galat. 4.</marginalia>
legis vocat egena, & infirma element{a},<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1126.jpg/>
@@1@<SE1126>Cap. 7. An lex vetus iustificaret. 1119
<duolan 2><-P>quia non poterant à peccato mundare,
& ad Hebræ. 9. hac ratione dicit, fieri<marginalia>Hebr. 9.</marginalia>
non posse, sanguine hircorum, aut vitu-
lorum auferri peccata. Ex quibus locis
& similibus id cōmuniter docent Theo-
logi in 4. dist. 1. ac definiunt Concilium
Florent. in decreto Eugenij, & fauet Cō<marginalia>Conc. Flor.|Conc. Trid.</marginalia>
cilium Tridentin. session. 7. Altera verò
pars minoris videtur sufficienter pro-
bata testimonijs suprà adductis, & ra-
tione ex illis desumpta, quia nulla ope-
ra iustificant ex opere operantis, nisi
quæ sunt opera fidei, teste Paulo in eis-
dem locis, sed opera legis distinguuntur
ab operibus fidei, vt idem Paulus passim
repetit in eisdem locis; ergo. Vnde ad<marginalia>Galat. 3.</marginalia>
Galat. 3. ex illo loco Iustus ex fide viuit,
concludit Apostolus, legem non iustifi-
care, sicut scriptum est, quia lex non est ex
fide.</P>
<P>  Contra singulas verò ex his partibus<marginalia>4.|Obiect.</marginalia>
singulæ obiectiones occurrunt. Contra
primam est frequens obiectio de cir-
cuncisione, quia per illam, aut saltem in
illa dabatur gratia in fantibus in lege
Moysi, & non ex opere operantis; ergo
ex opere operato, quia non datur me-
dium; ergo aliquod opus illius legis iu-
stificabat. Occasione huius obiectionis
disputant hic aliqui moderni, an sacra-
menta veteris legis, vel aliquod illor&#x0169;
saltem circuncisio habuerit virtutem
iustificandi apud Deum à peccato, salte&#x0303;
origínali. Sed quia disputationem hanc
alienam ab hoc loco existimo, & quia
in principio tertij tomi tertiæ partis,
qua potui dilige&#x0303;tia illam tractaui, ideò
ad illam lectorem remitto, doctrinam
enim, quam ibi tradidi nunc etiam om-
nino veram esse censeo, quæ in summa
est. Primò nullum sacramentum pro-<marginalia>Nullum sa|crame&#x0303;tum|veteris le-|gis propri&#x0169;|habuit vir-|tutem iusti|ficandi nec|in eo daba-|tur gratia|extra meri|tum operā-|tis.|Bellarm.</marginalia>
prium veteris legis, hoc est, in ea insti-
tutum, quodq&#x0301;; cum ea incepit, habuisse
virtutem iustificandi, neq&#x0301;ue in eo da-
tam esse gratiam, extra meritum ope-
rantis. Hanc enim assertionem tan-
quam certam secundum catholicam do
ctrinam tenendam esse censeo, prop-
ter fundamenta fidei suprà allata, &
propter cōmunem consensum Patrum,
& scholasticorum, quos ibi retuli, &
refert Cardinalis Bellarminus libro se-
cundo de Sacrament. in genere capite
decimo quinto. Sub hac autem asser-
tione comprehenduntur omnia sacra-<-P>@@

<-P>menta illius legis præter circuncisio-
nem.</P><marginalia>5.|Quomodò|eircuncisio|institut{a}|fuit in re-|medi&#x0169; pec-|cati origi-|nalis.</marginalia>
<P>  Secundò censeo omnino verum cir-
cuncisionem fuisse aliquo modo institu-
tam in remedium originalis peccati, vt
Innocent. III. docuit in cap. Maiores, de
Baptismo ex sententia Augustini lib. 2.
de Peccato origin. cap. 30. & alijs locis
ibi citatis. Vnde fit, vt applicata circ&#x0169;-
cisione paruulo debita intentione, &
modo, illi daretur gratia, sine qua nulli
remittitur originale peccatum secun-
dum veram, & certam doctrinam. Ad-
didi verò in citato loco, & verissimum<marginalia>Quodnam|priuilegi&#x0169;|habuit cir-|c&#x0169;cisio præ|cæteris.</marginalia>
censeo, in hoc non habuisse circunci-
sionem maius priuilegium, vel maio-
rem vim, quàm ante Abraham, & post
illum in cæteris hominibus extra Israe-
liticum populum habuerit sacramen-
tum, seu remedium illud, quo paruuli
iustificabantur; hoc enim remedium in
nullo tempore, vel natione defuit in ho
minibus, quantum est ex parte Dei.
Solum fuit differentia, quia ante cir-
cuncisionem, licèt aliqua professio, vel
applicatio fidei per signum externum
necessaria fuerit ad remedium origi-
nalis peccatí, saltem in infantibus, vt
probabilior opinio fert: non habebat
tamen determinationem ex aliqua in-
stitutione diuina, & hanc determina-
tionem accepit quoad populum Israe-
liticum per institutionem circuncisio-
nis. In reliquis verò ad iustificationem
pertinentibus nullum priuilegium, nul-
lavè perfectio circuncisioni collata est,
tum quia oppositum in Scriptura non
habet fundamentum, tum etiam quia
Paulus ad Romanos capite 3. per cir-<marginalia>Rom. 3.</marginalia>
cuncisionem solum dicit, credita fuisse
Iudæis eloquia Dei, sub illis eloquijs,
comprehendendo legem, & finem eius,
vt idem Apostolus declarat ad Roman.
9. & 10. Tum deniq&#x0301;ue quia in ordine ad
iustificationem etiam circuncisio com-
prehenditur sub infirmis, & egenis ele-
mentis, quia licet non fuerit in lege in-
stituta, à principio fuit eius inchoatio,<marginalia>6.|Nec circ&#x0169;|cisione&#x0303;, nec|remedium|legis natu-|ræ dedisse|gratiam ex|opere ope-|rato.</marginalia>
& præparatio ad illam, & in illa permā-
sit tanquam professìo illius, & vnum ex
potissimis sacramentis eius.</P>
<P>  Vltimò tam de ipsa circuncisione,
quàm de remedio legis naturę dicend&#x0169;
est, non dedisse gratiam ex opere ope-
rato, quanuis esset (cum proportione<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1127.jpg/>
@@1@<SE1127>1120 Lib. 9. De Lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>loque&#x0303;do) sign&#x0169; necessari&#x0169;, vt illo posito
iustificaretur paruulus. Ratio prioris
partis, & principaliter intentę est, quod
nullum opus legis siue scriptæ, siuè na-
turalis potuit iustificare, quatenus erat
opus talis legis, iuxta doctrinam Pauli
supra declaratam, & iuxta doctrinam
Conciliorum, & Patrum, sed circunci-
sio, & æquiualens remedium erat opus
legis scriptæ, vel naturalis; ergo nō po-
tuit habere ex se virtutem iustificandi.
Neq&#x0301;; hęc pars repugnat posteriori, quia
Deus nō ex vi legis, sed ex merito Chri-
sti præuiso voluit etiam pro eo tempo-
re remedium paruulis adhibere, & con-
sequenter illud etiam prouidit modo
consentaneo meritis Christi, & homini-
bus accommodato. Et priori ratione
instituit, vt talis gratia non daretur, ni-
si in fide Dei, & Christi venturi, poste-
riori autem ratione instituit, vt illa fi-
des non esset tantum interior, sed vt ali
quo signo exteriori ostenderetur, vt ita
membra Ecclesiæ visibilis, per visibile&#x0303;
aliquam fidei professionem aggrega-
rentur, & hoc fiebat per circ&#x0169;cisionem
in populo Dei, extra illum verò, vel an-
te illum fiebat aliquo signo arbitrio ho-
minum determinato. Et ita constat, po-
tuisse illud signum esse necessarium, &
sufficiens, vt ad præsentiam illius Deus
ìustificaret paruulum sine vlla actione,
vel virtute talis operis, ac subinde sine
opere operato, sed ex gratia Dei per
fidem Christi, & in eius virtute. Quid ni-
hil amplius necessarium est neq&#x0301;ue ha-
bet fundame&#x0303;tum in scriptura, vel ratio-
ne, neq&#x0301;ue erat consentaneum illi sta-
tui, in quo merita Christi nondum erāt
exhibita, vt D. Thomas suprà recte de-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
clarat.</P>
<P>  Quomodo autem in hoc baptismus
superet antiqua remedia in dicto loco<marginalia>7.|Quomodò|baptismus|superet an|tiqua reme|di{a}.</marginalia>
tractatum est, vbi etiam obiectiones
aliæ sunt solutæ, neq&#x0301;ue inuenio nouam
alicuius momenti, cui satisfacere ne-
cessarium sit. Nam quod quidam infe-
runt sequi, circuncisionem iustificasse
ex opere operato, non intelligo, quam
vim habeat, quia neq&#x0301;ue illius conse-
quentis sensum satis percipio. Quod
enim est illud opus operandum? aut
enim est ipsum opus rede&#x0303;ptionis Chri-
sti, aut de alio est sermo. Hoc poste-
rius non video, quod sit aut quo fun-<-P>@@

<-P>daménto cogitari possit, & ideo faci-
le negatur sequela. Si vero de priori
opere consequens illud intelligitur,
profecto, non esset magnum inconue-
niens, sequelam admittere, quia non
propterea Christus gratis mortuus es-
set, quandoquidem opus redemptio-
nis eius supponitur esse, quod tunc iu-
stificabat, saltem meritoriè. Nun-
quam tamen propriè dicitur circun-
cisio iustificasse quoc&#x0169;q&#x0301;ue modo, quia
non erat causa iustitiæ, sed tantum sig-
num necessarium ad profitendam fi-
dem, sine qua professione gratia non
fuisset data paruulo, sub qua ratione
recte dici potest cōditio, sine qua non
quia illa non est causa, vt constat. Nam
etiam ipsa fides parentum erat condi-
tio necessaria, & sine qua non, & ta-
men neq&#x0301;ue de illa dici potest, quod gra-
tiam daret infanti ex opere operato,
nec quod gratiam contineret, imò nec
causa iustificans paruulum propriè di-
ci potest, nisi, vel late, aut improprio
modo, sicut dicitur de quolibet reme-
dio, vel conditione, sine qua non, vel
quatenus fortasse habere poterat ali-
quod meritum de congruo, vel impe-
trationem, quod pertinet magis ad o-
pus operantis, de quo superest dicen-
dum.</P>
<P>  Alia obiectio est contra alteram par<marginalia>8.|2. Obiect.|de opere o-|perantis.|Iustificatio|ex opere o-|perātis du-|plex.</marginalia>
tem de iustificatione ex opere operan-
tis, nam hæc etiam duplex est, scilicèt,
prima, & secunda, seu augmentum pri-
mæ, vtraq&#x0301;ue autem obtineri potuit in
illa lege ex opere operantis per opera
eiusdem legis; ergo lex ipsa erat causa
vtriusq&#x0301;ue iustificationis, quia erat cau-
sa operum, per quę illa fiebat; ergo ab-
solutè dicenda est iustificasse ex opere
operantis. Minor quoad priorem parte&#x0303;
de prima iustificatione probatur, quia
in illa lege comparabatur prima iusti-
tia media dispositione operantis per
actus Fidei, Spei, & Charitatis, ac con-
tritionis, vt est de fide certum ex Eza-<marginalia>Ezech. 18.|& 33.|Cōc. Trid.</marginalia>
chiel. 18. & 33. & ex doctrina Concilij
Trident. sess. 14. cap. 4. supra aute&#x0303; osten-
sum est, legem illam pręcepisse hos act&#xA770;
p&#x0153;nitentię, & virtutum theologalium;
ergo præcipiebat actus, quibus homi-
nes iustificabātur ex opere operātis dis
positiue, & de cōgruo licet nō de cōdig-
no; ergo iustificabat per opera sua, non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1128.jpg/>
@@1@<SE1128>Cap. 7. An lex vetus iustificaret. 1121
<duolan 2><-P>enim videtur lex aliqua posse meliori
modo per actus suos iustificare. Altera
vero pars de sec&#x0169;da iustificatione pro-
batur, quia opera bona, quibus homi-
nes iusti seruabant illam lege&#x0303; erant me
ritoria de condigno augmenti gratiæ
iuxta doctrinam communem, certam,
& definitam in Concilio Trident. sess.
6. cap. 10. quæ non est limitata ad stat&#x0169;
legis gratię, sed generalis est ad omnia
tempora, vt probant etiam spirituales
promissiones capite præcedenti ad-
ductę.</P>
<P>  Circa priorem partem aliqui Theo-<marginalia>9.|Responsio|quorundā.</marginalia>
logi negant, actus Fidei, Spei, & Chari-
tatis fuisse præceptos in illa lege, du-
cti potissimum ratione facta, quia aliàs
homo iustificaretur ex operibus illius,
legis. Quam opinionem indicat, Medin.<marginalia>Medin{a}.</marginalia>
1. 2. q. 99. art. 5. vbi non simpliciter lo-
quitur, sed cum addito ait, quod præcep-
tafidei non pertinent præcipuè ad legem Mo-
saicam, sed ad legem Euangelicam, vbi parti-
cula Præcipuè reddit obscuram senten-
tiam, nam ex vi illius potius videtur af-
firmari præcepta illa etiam pertinuisse
ad legem Mosaicam, licet principalius
spectent ad Euangelicam. In hoc autem
sensu idem dicere poterat de omnibus
præceptis moralibus, quæ perfectiori
modo traduntur, & explicantur in lege
Euangelica, intendit aute&#x0303; Medina diffe
rentiam constituere inter vtraq&#x0301;ue præ
cepta, & ideò videtur potius excludere
præcepta theologalium actuum à lege
Moysi, inde enim infert, non contineri
sub moralibus, aut cæremonialibus prę
ceptis. Et magis declarat in ratione,
quam adiungit, quia Paulus distinguit
legem à fide ad Rom. 4. & ad Galat. 3. lo-<marginalia>Roman. 4.|Galat. 3.</marginalia>
quitur aute&#x0303; de fide viua; ergo pręcepta
huius fidei distincta sunt à pręceptis le-
gis. Et confirmari potest, quia aliàs prę
cepta moralia illius legis iustificarent,
quod repugnat Paulo, vt suprà ex D.<marginalia>D. Thom.|August.</marginalia>
Thoma, & Augustin. explicatum est; se-
quela autem patet, quia si præcepta fi-
dei dabantur in lege veteri, sub morali-
bus præceptis continebantur; ergo si
sub illis præceptis continetur fides, per
charitatem operans, negari nonpotest,
quin illa præcepta iustificarent. Dicen-
dum ergo est, hęc præcepta non conti-
neri in illa lege, sed esse suprà illam, vel
ab illa supponi.</P>@@

<P>  Nihilominus verissimam esse censeo<marginalia>10.|Vera sente&#x0303;|ti{a}.|August.</marginalia>
sententiam, quam cap. 3. proposui, ni-
mirum, legem illam præcepisse actus
p&#x0153;nitentiæ, & Theologalium virtutum
quæ videtur expressa D. Augustini in
libr. de Gratia, & liber. Arbitr. cap. 18.
vbi ait. Præcepta charitatis esse in le-
ge veteri, & noua, spiritum autem gra-
tiæ ad illa implenda in veteri fuisse tan-
tum promissum, in nouavero datum. Est<marginalia>D. Thomas</marginalia>
etiā D. Thomę q. 100. art. 2. vbi docet,
pręcepta moralia veteris legis data es-
se de actibus omnium virtut&#x0169;, per quæ
homines bene ordinantur ad cōmuni-
catione&#x0303; cum Deo, & loquitur de com-
municatione, quę constituit amicitiam
inter hominem, ac Deum, vt q. 99. art. 2.
explicuerat; ergo sub illis virtutibus in
cludit etiam Theologicas. Quod in se-
cundo loco euidentius declarat, dice&#x0303;s,
impossibile esse, hominem fieri amic&#x0169;
Dei, nisi efficiatur bonus, & adduxit il-
lud Leuit. 19. Sancti eritis, quia ego sanctus
sum, loquitur ergo de bonitate, quę ho-
minem facit sanctum, quæ non est sine
Fide, Spe, & Charitate; ergo lex illa præ
cipiebat etiam actus harum virtutum.
Et ita in quæstion. 100. articul. 3. ad 1.
declarat, quomodo præcepta dilectio-
nis Dei, & proximi in decalogo conte&#x0303;-
ta fuerint. Atq&#x0301;ue eandem sententiam
habet quæstion. 107. articul. 1. ad 2. in fi-
ne, cuius verba infra referam. Eandem
sententiam videtur supponere Caiet. q.
100. ar. 1. Deinde potest hoc inductione
ostendi ex Scriptura, nā præcepta cha-
ritatis Dei, & proximi expresse habe&#x0303;tur
Deut. 6. & Leuit. 19. vt explicuit Christ&#xA770;<marginalia>Deut. 6-|Leuit. 19.|Matth. 22.|Rom. 13.</marginalia>
Matt. 22. & significauit Paul. ad Rom. 13.
dice&#x0303;s, in præcepto dilectionis esse radi-
cata cætera mādata. Ite&#x0303; fidei præcept&#x0169;
nō aliter ponitur, quā sufficienter pro-
pone&#x0303;do res crede&#x0303;das, sic aute&#x0303; &#xA753;posita<marginalia>Exod. 20.</marginalia>
fuit illi populo fides vni&#xA770; Dei, Exod. 20.
Ego sum Dñs Deus tuus, per quę verba intel
lexit Hieronym. datum esse pręcept&#x0169;<marginalia>Hieron.|Deuter. 6.</marginalia>
fidei, & Deuteron. 6. Audi Israel, Dominus
Deus tuus Deus vnus est. Et similiter pro-
ponitur fides vnius mediatoris Deuter.
18. Prophetam de gente tua, &c. Et simi-
li modo præceptum spei in actu ex-
ercito (vt sic dicam) ponitur per di-
uinas promissiones sufficienter propo-
sitas, quod in illa lege freque&#x0303;ter fiebat.
Nec refert, quod essent promissiones<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1129.jpg/>
@@1@<SE1129>1122 Lib. 9. De Lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>temporales, quia vt erant diuinæ perti-
nebant ad superiorem ordinem, vt atti-
git D. Thomas q. 99. ar. 6. ad 2. & ideò si-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
cut per fidem diuinam credenda erant,
ita per spem infusam speranda, vt eui-<marginalia>Hebr. 10.|& 11.</marginalia>
denter docet Paul. ad Hebr. 10. & 11.
Deniq&#x0301;ue de p&#x0153;nitentia erat expressum
præceptum in illa lege, vt suprà proba-<marginalia>Leuit. 16.|11.|Respons.</marginalia>
tum est ex Leuit. 16.</P>
<P>  Responderi autem potest, his testi-
monijs solum probari, cum lege Moysi
simul habuisse illum populum præcep-
ta Fidei, Spei, & Charitatis, inde tamen
non sequi hæc præcepta, fuisse præcep-
ta ipsius legis, nam sunt antiquiora, &
ita fuerunt in illo populo à Patribus re-
cepta, sicut supra de promissionibus di<marginalia>Impugnat.|Primo.|Matt. 22.</marginalia>
cebamus. Sed hoc in primis repugnat
verbis Christi Matth. 22. vbi cuidam in-
terroganti, quod est mandat&#x0169; magn&#x0169; in lege?
respondit, Diliges Dominum Deum tu&#x0169;, &c.
hoc est maximum, &c. ergo intellexit Chri-
stus, hoc fuisse mandatum legis, aliàs nō
rectè interroganti respondisset. Vnde
Matth. 19. alteri interroganti, Quid boni<marginalia>Matt. 19.</marginalia>
faciam, vt habeam vitam æternam? respondit,
Si vis ad vitam ingredi, serua mandata, vtiq&#x0301;;
legis, nam interrogans nō alia cognos-
cebat, & ita Christus statim numerauit
præcepta moralia, vsq&#x0301;ue ad illud, Dili-
ges proximum tuum sicut te ipsum, in quo in-
cluditur præceptum dilectionis Dei, vt
explicuit D. Thomas dicta q. 99. ar. 1. ad
2. Præterea præceptum dilectionis Dei<marginalia>D. Thom.|Secundo.</marginalia>
tam expresse, & formaliter proponitur
in ipsamet lege Deuter. 6. Sicut cętera,
vel præceptum de dilectione proximi,
quod dicitur esse secundum post illud
cur ergo negabitur intrinsecè pertine-
re ad ipsam legem? Nam in hoc iā cer-
nitur clara differentia inter hæc præ-
cepta spiritualia, vt sic dicam, & pro-
missiones spirituales, quę in lege non fi-
unt: & ratio sufficiens, cur tale pręcep-
tum excludátur à lege dari non potest.
Nam quòd illa præcepta fuerint anti-
quiora in lege naturæ, nihil refert, tum
quia, etiam circuncisio erat antiquior,
& nihilominus fuit in corporata, vt sic
dicam, in illa lege, tum quia omnia præ-
cepta decalogi fuerunt etiam antiquio-
ra illa lege, & nihilominus fuerunt in illa
renouata, & ideò ad illā intrinsecè per-
tinerunt, cur ergo non dicetur idem de
præceptis Theologalibus? Vnde sumi-<-P>@@

<-P>tur etiam efficax ratio, nam ideo præ-
cepta merè naturalia in illa lege iter&#x0169;
data sunt, quia humana ratio erat pec-
catis obscurata, & indigebat noua in-
structione, & inductione per legem po-
sitiuam, sed non minus erat obscurata,
ratio circa præcepta Theologalia, nec
minus indigebat noua instructione; er-
go non est verisimile, data esse præcep-
ta circa actus acquisitos, & non circa
infusos necessarios ad salutem. Et hoc<marginalia>Confirmat.</marginalia>
etiam confirmat, quòd Paulus illam le-
gem vocat sanctam, & spiritualem; ergo
intellegit, illam præcepisse actus veræ
sanctitatis, & maxime spirituales, qua-
les sunt actus Theologici. Item illa lex
data est propter fælicitatem æternam;
ergo etiam propter veram sanctita-
tem; ergo data est etiam de actibus,
quibus homo disponitur ad veram san
ctitatem, aliàs etiam in ratione legis
non esset adæquata suo fini, nec suffici-
enter data.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue verò ex hac assertione sequi-
tur, legem iustificasse, vel homines eo<marginalia>12.|Legem il-|lam non iu|tificaße.</marginalia>
tempore potuisse ex operibus legis iu-
stificari. Probatur hoc, qui non minus
verum est, legem naturalem non habuis
se virtutem iustificandi, quam legem
Moysi, vt ex Augustin. & D. Thoma sæ-<marginalia>August.|D. Thom.</marginalia>
pe diximus, & est constans apud Theo-
logos, sed lex naturalis, vt in ea pote-
rant homines saluari, includebat in-
trinsecè, & principaliter præcepta Fi-
deì, Spei, Charitatis, & P&#x0153;nite&#x0303;tiæ, quia
hæc media semper fuerunt ad salutem
necessaria, & consequenter, semper e-
tiam fuerunt pręcepta lege diuina; er-
go intrinsecè pertinuerunt ad statum
legis naturalis, provt erat lex in sua ra-
tione sufficienter pręcipiens in ordine
ad vitam æternam. Et ideo dixit D.
Thomas hic quæst. 100. artic. 3. legem
Decalogi, quæ est lex naturalis non
tantum complecti, ea, quæ ex princi-
pijs primis cognosci possunt, sed etiam
illa, quæ ex fide diuinitus infusa statim
in notescunt; ergo quod lex illa præci-
peret actus fidei viuæ, non sufficit, vt
dicatur iustificare, neq&#x0301;ue vt homo di-
ceretur iustificari ex operibus natu-
ralis legis, aliàs gratis Christus mor-
tuus esset; ergo neq&#x0301;ue id sequitur in le-
ge veteri, etiam si illa præceperit eos-
dem actus.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1130.jpg/>
@@1@<SE1130>Cap. 7. An lex vetus iustificaret. 1123
<duolan 2><P>  Secundo declaratur idem ex doctri-<marginalia>13.|Declara-|tur doctri-|na tradita.|D. Thom.</marginalia>
na D. Thomę q. 106. art. 7. vbi hanc quę-
stionem tractans de lege Euangelica, in
ea distinguit duo, scilicet, gratiam Spi-
ritus Sancti, & documenta fidei, & præ-
cepta ordinantia affectum humanum,
& humanos actus. Et deinde negat, le-
gem etiam Euangelicam iustificare, po-
steriori ratione spectata, & in illam cō-
uenire, ait, illud Pauli Litera occidit, ex
Augustin. de Spirit. & Liter. cap. 4. & 17.<marginalia>August.</marginalia>
qui idem sentit libr. de Grati. & Liber.
arbitr. cap. 11. & Hieronym. Dialog. 3.<marginalia>Hieron.</marginalia>
contra Pelagian. in eodem ferè sensu
locum illum attingit. Negari autem nō
potest, quin sub documentis, & pręcep-
tis legis nouæ, quibus ordinatur affe-
ctus humanus, comprehendantur præ-
cepta Fidei, & Charitatis, imò etiam
consilia, quę ad perfectionem charita-
tis ordinantur. Atq&#x0301;ue ita concludit, le-
gem Euangelicam solum iustificare ra-
tione gratię, quam confert. Ergo licèt
præciperet, & doceret omnia, quæ n&#x0169;c
docet, ac præcipit, si non daret spirit&#x0169;
gratiæ, non iustificaret; ergo vt lex di-
catur iustificare non satis est, quod prę-
cipiat actus, per quos potest compara-
ri iustificatio, si non dat vires ad illos
elicie&#x0303;dos, nec gratiam sanctificantem.
Ergo quamuis lex vetus præceperit il-
los actus, nisi aliunde ostendatur, dedis-
se spiritum gratiæ (quod ostendi non
potest, cum sit plane falsum, & doctrinę
Apostoli repugnans) inferri non potest,
pręcepta de talibus actibus iustificasse.
Neq&#x0301;ue obstat, quòd Paulus distinxerit
legem à fide, nam per fidem intelligit
spiritum Fidei, per Charitatem operā-
tis. Nam, quia hoc est præcipuum in le-
ge Euangelica, ideò inde denominatur,
nomen autem legis, veteri accommo-
dat, quia erat pura lex. Vnde potius
hoc confirmat, quod dicimus, nam prę-
ceptum fidei non est fides, & ideò licèt
fides suo modo iustificet, non sequitur
pręceptum eius iustificare, nam pręcep
tum illud per se spectatum sine spiritu
fidei, nihil prodesset.</P>
<P>  Ex his ergo colligitur sensus, in quo<marginalia>14.|Se&#x0303;sus quæ-|stionis eli-|citur.</marginalia>
dicitur lex vetus, non iustificare, & quæ
sit &#xA753;pria ratio, ob quam etiam ex ope-
re operantis non potuerit iustificare á
peccato. Sensus enim est, legem illam
non dedisse vires ad efficiendos actus,<-P>@@

<-P>qui ad iustitiam, & peccati remissione&#x0303;
obtinendā disponunt, etiam si illos prę-
ciperet, vnde D. Thomas in dicta solut.
ad 2. sic inquit, Lex vetus licet præcepta cha
ritatis daret, non tamen per eā dabatur Spiritus
Sanctus, per que&#x0303; diffunditur charitas in cordibus<marginalia>Lex illa nō|dabatvires|ad efficien-|dos actus,|qui ad iu-|stitiam dis-|ponunt.|Obiect.</marginalia>
nostris. Et ita respōdetur facile ad prio-
rem partem obiectionis, negando con-
sequentiam, & vltimam probationem
eius, quia lex nō iustificat pręcipiendo,
sed iuuando, vt ex frequenti Augustini
doctrina constat. Dices, quomodo po-
terat lex supernaturales actus pręcipe-
re, si vires ad illos efficiendos non præ-
stabat; aliàs videretur impossibilia præ
cipere. Respondetur, non defuisse illis<marginalia>Resp.</marginalia>
hominibus, quibus lex illa dabatur, au-
xilia gratiæ necessaria ad illos act&#xA770; prę-
standos, quod recte probat obiectio fa-
cta; illa vero auxilia non fuisse ex vi le-
gis, neq&#x0301;ue ex vi alicuius principij perti
nentis ad illum statum obtineri potuis-
se. Mendicabantur enim (vt sic dicam)
ex lege gratiæ, & auctoris eius, nam per
merita Christi ve&#x0303;turi, & in fide, & prop-
ter fidem eius conferebantur, vt latius
infra tractando de lege gratiæ explica-
bimus. Addi etiam potest illa opera fa-
cta ab homine lapso, & in statu peccati
existente, nunquam per se valuisse ad iu
stificandum, seu sanctificand&#x0169; peccato-
rem, neq&#x0301;ue ad remissione&#x0303; peccati præ-
standā sine speciali gratia Dei, quæ gra-
tia nec dabatur, nec promittebatur ex
vi, legis veteris, & ob hanc etiam cau-
sam lex illa non iustificabat quoad pri-
mam iustificationem.</P>
<P>  Vnde ad alteram partem obiectio-<marginalia>15.|Soluitur al-|tera pars|obiect.|Iustos illi&#xA770;|te&#x0303;poris me|reripotuis-|se decōdig-|no augmen|tum iusti-|titiæ & co-|ronāgloriæ|Hebr. 10.|& 11.|Cōc. Trid.</marginalia>
nis fatemur, iustos illius temporis po-
tuisse de condigno mereri augmentum
iustitiæ, & coronam gloriæ, vt apertè
constat ex testimonijs scripturæ capite
pręcedenti allegatis, & præsertim ex
Paulo ad Hebr. 10. & 11. & ex doctrina
Concilij Trid. supra allegata. Et ex eis-
dem principijs est æquè certum, iustos
seruantes legem, siuè moralem, siuè cę-
remonialem, siuè iudicialem per bonos
actus morales factos ex fide per chari-
tatem operante, per eosdem actus me-
ruisse de condigno augmentum iustitię,
& æterni pręmij, quod est ęque certum.
Tum quia gratia in omni tempore, &
statu fuit seme&#x0303; vitę æternę, & fons aquę
in illam salientis, t&#x0169; quia promissiones<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1131.jpg/>
@@1@<SE1131>1124 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>vitæ æternę, vt mercedis in omni, & pro
omni tempore fuerunt, vt suprà visum
est, tum etiam ex alijs principijspositis.
Nihilominus tamen verum etiam est,<marginalia>Virtute&#x0303;me|rendi dare|non potuit|lex vetus.</marginalia>
legem illam non dedisse augmentum
iustitiæ, quia virtutem merendi dare
non potuit. Omne enim meritum, &
augmentum gratiæ, & vitæ æternæ fun-
datur in gratia ipsa, & requirit auxili&#x0169;
eius, & promissionem diuinam, nihil
autem horum fuit ex vi illius legis, vt
satis ostensum, ac declaratum est. Et
ideo nec meritum ipsum, nec effectus
eius potest illi legi attribui, quia nec
fuit principium eius, nec ad illud iuua-
bat, sed solum illuminabat, & instrue-
bat, & ideo frequenter in Scriptura vo
catur lex illa lucerna, & sapientia illius
populi, quia solum docebat, & non iu-
uabat. Vnde in ordine ad meritum, &
augmentum iustitiæ nullam specialem
pręrogatiuam habuit ille populus, prę-
ter illam, quod credita sunt eis eloquia Dei,
ad Roman. 3. & ita de vtraq&#x0301;ue iustifica-<marginalia>Rom. 3.|Galat. 3.</marginalia>
tione verum est illud Pauli ad Galat. 3.
In lege nemo iustificatur apud Deum, vtiq&#x0301;ue
ex vi illius, sed iustus ex fide viuit.</P>
<P>  Et quod dictum est de proprio me-<marginalia>16.|Quod de|merito di-|ctum, est de|impetratio|ne, & satis-|factione di|cendum.</marginalia>
rito, dicendum est de impetratione, &
satisfactione iustorum non solum pro
p&#x0153;nis temporalibus debitis pro pec-
catis proprijs iam remissis, sed etiam
pro alijs, vel viuentibus, vel etiam mor
tuis. Nam quod sub illa lege iusti pos-
sent hoc modo satisfacere apud Deum,
manifest&#x0169; est ex illo 2. Machab. 11. Sācta
& salubris cogitatio est, pro defunctis exorare,
vt à peccatis soluantur. Item ex illo, Amplius
laua me ab iniquitate mea, & à peccato meo
munda me, cum similibus. Et rationes fa-
ctę idem probant. Quod autem ille etiā
effectus non fuerit ex vi legis, sed ex fi-
de, & meritis Christi, ex eisdem locis
Pauli constat, & eodem modo explican
dum est, vt per se satis constat.</P>
<Z>CAPVT VIII.
An lex vetus perfecta, vel imperfecta cen-
senda sit?</Z>
<P><INI3>R</INI3>Atio dubitandi esse potest, quia<marginalia>1.|Ratio dub.|de perfe-|ctione legis|veteris.</marginalia>
ostensum est, legem illam fuisse
principaliter, & immediate à
Deo, opera autem Dei perfecta sunt; er<-P>@@

<-P>go & lex illa. Item lex illa fuit perfecta
ex fine, quia ad optimum finem, tam vl-
timum, quam proximum ordinata est;
atq&#x0301;; etiā in medijs optime ordinata fuit
t&#x0169; quia quæ à Deo sunt, ordinata s&#x0169;t, t&#x0169;
etiam quia ostensum est, præcepisse om-
nia, quę suo fini erant accommodata, &
tunc præcipi expediebat; atq&#x0301;ue ita e-
tiam ex parte materiæ, ac mediorum
perfecta fuit; ergo simpliciter perfe-
cta fuit. Deniq&#x0301;ue de Deo scriptum est.
Iob. 36. Non esse ei similem in legislatoribus,
quia lex ab illo lata non solum à sum-
ma bonitate, sed etiam à summa sapi-
entia, & prudentia proficiscitur; ergo
non potest non esse perfecta; sed lex ve-
tus est à Deo vt legislatore; ergo. In<marginalia>Contrari&#x0169;.|Hebr. 7.</marginalia>
contrarium verò in primis est dictum
Pauli ad Hebr. 7. Reprobatio fit prioris
mandati propter imfirmitatem eius, & imbecil-
litatem nihil enim ad perfectum adduxit lex;
at infirmitas, & imbecillitas sunt mag-
næ imperfectiones; & causa etiam, quæ
nihil perfectum producit, profecto im-
perfecta est. Deinde, Perfectum est cui
nihil deest; at illi legi multa pertinen-
tia ad perfectionem deficiebant, nem-
pe virtus iustificandi, spiritus adiuuans
infirmitatem nostram, perfectio Sacra-
mentorum, & Sacrificiorum, & consi-
lia perfectionis; ergo fuit simpliciter
imperfecta. Deniq&#x0301;ue si perfecta fuis-
set, permansisset, non permansit aute&#x0303;;
ergo reprobata est, quia imperfecta, vt
Paulus in citatis verbis significat, & ad
Galat. 3. dum illam compárat pædago-
go cuius instructio imperfecta est, &
puerilis.</P>
<P>  Resolutio huius puncti facilis erit, si<marginalia>.2|Res imper|fecta dupli|citer dici-|tur.|Priuatiuè.|Negatiuè.</marginalia>
ex lib. 5. Metaphysic. supponamus, rem
imperfectam dupliciter dici, scilicet,
priuatiuè, vel tantum negatiuè. Rem
illam voco priuatiuè imperfectam, cui
deficit aliqua perfectio sibi debita se-
cundum speciem suam, vel saltem valde
illi expediens secundum capacitatem
suam; negatiuè autem dicitur res im-
perfecta, quæ maiori aliqua perfectio-
ne caret, cuius vel capax non est, vel sal
tem illi non est debita, nec conueniens
secundum aliquem stat&#x0169;. Exempla pos-
sunt esse facilia, & ideò illa omitto, so-
lumq&#x0301;; aduerto, priorem imperfectione&#x0303;
considerari in re secundum se, & abso-
lutè spectata, posteriorem aute&#x0303; imper-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1132.jpg/>
@@1@<SE1132>Cap. 8. De perfectione legis veteris. 1125
<duolan 2><-P>fectionis modum pręcipuè solere attri-
bui alicui rei per comparationem ad
aliam re&#x0303; perfectiorem, vel in ordine ad
aliquod genus, intra quod nō habet ma
ximam perfectione&#x0303; sub illo possibilem.
Vt homo ignorans imperfectus est, non
sol&#x0169; comparatiuè respectu scientis, sed
absolutè, & in se, quia caret magna per-
fectione conuenienti, & possibili huma-
næ naturæ: homo autem indigens dis-
cursu ad intelligend&#x0169;, & iudicand&#x0169;, non
dicitur absolutè imperfectus, quia ille
modus cognoscendi est cōnaturalis ho-
mini, per comparationem autem ad an
gelum imperfectus dicitur. Iuxta hos
ergo modos iudicandum est de perfe-
ctione, vel imperfectione legis veteris,
vtrumq&#x0301;ue enim diuersis respectibus po
test illi attribui, quod per sequentes as-
sertiones breuiter explico.</P>
<P>  Dico ergo primo. Lex vetus imper-<marginalia>3.|Lex vetus|imperfecta|fuit secun-|dum nega-|tionem plu|rium per-|fectionum.</marginalia>
fecta fuit secundum negationem pluri&#x0169;
perfectionum, quib&#xA770; caruit, seu per cō-
parationem ad perfectiorem lege&#x0303;. Hæc
assertio probatur in primis testimonio
Pauli cum alijs rationibus ei adiunctis
posteriori loco. Secundo probari po-
test per comparationem ad perfectio-
nem legis nouæ, quia verò comparatio
supponit cognitionem vtriusq&#x0301;ue extre
mi, hanc probationem vsq&#x0301;ue ad finem
libri sequentis omitto. Tertio proba-
tur numerādo breuiter imperfectiones
illius legis. Prima est, quia non dabat
vires ad assequendum finem suum, neq&#x0301;;
ad exequendum præcipuos actus suos.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Ita sumitur ex D. Thoma q. 98. art. 1. &
satis constat ex dictis in capite præce-
denti. Ratio enim huius imperfectionis
est, quia opera præcipua illius legis nō
poterant impleri sine spiritu fidei, &
gratiæ, ac subinde lex illa impleri inte-
grè non poterat, vel collectiuè quoad
omnia præcepta, vel etiā diuisiue quo-
ad aliqua perfectiora sine gratia, quam
ipsa non conferebat, sed aliunde expe-
tenda, & expectanda erat. Et similiter
finis pręcipuus illius legis comparari
non poterat sine iustitia apud Deum, &
remissionem peccatorum, quam dare
non poterat, vt testatur Paulus ad He-
bræ. 9. & iam declaratum est; sub ge-
nere autem legis diuinę dari potest lex
habens illam perfectionem, vt in seque&#x0303;-
ti libro oste&#x0303;demus; ergo hoc titulo me-<-P>@@

<-P>rito dicitur lex vetus fuisse imperfecta
in genere diuinæ legis.</P>
<P>  Imò indicat D. Thom. suprà, legem<marginalia>4.|D. Thom.</marginalia>
veterem quodā modo fuisse in hoc im-
perfectam per comparationem ad le-
gem humanam, & ciuilem, quia lex ciui-
lis, licèt dare non possit vires gratia,
non indiget illis, vt impleri valeat, &
ideò illa non ce&#x0303;setur tanta imperfectio
in lege ciuili, & humana, quanta fuit in
lege veteri. Quæ doctrina aliquibus nō<marginalia>Doctrina|D. Thomæ|ab aliquib&#xA770;|impugnata</marginalia>
probatur, quia etiam lex humana ciui-
lis, debet impleri per actus moraliter
bonos, qui sine gratia fieri non possunt.
Sed hoc parum obstat, tum quia funda-
mentum assumptum falsum est, possunt<marginalia>Defenditur|D. Thom.</marginalia>
enim aliqui actus morales boni ex om-
ni parte intra latitudinem rationis na-
turalis sine speciali gratię auxilio fieri:
tum etiam quia lex aliqua ciuilis inte-
gre impleri potest per actus bonos se-
cundum substantiam, etiam si ex circ&#x0169;-
stantia male fiant, ad quos gratia non
est necessaria in omni sententia. Aliter
verò videri potest illa differentia non
subsistere, quia licèt lex humana non re
quirat semper vires gratiæ, saltem re-
quirit vires rationis naturalis, & alicu-
ius etiā facultatis, quas lex humana nō
prębet, sed supponit, & ita proportione
seruata eande&#x0303; habet imperfectionem.
Respondetur, differentiā in hoc obser-
uari, quod lex pure humana, seu ciuilis
nihil præcipit, nisi quod est &#xA753;portiona-
t&#x0169; viribus naturę, & sic licet nō prębeat
vires, ex natura sua supponit illas suf-
ficie&#x0303;ter. Vnde fit, vt efficaciter, vel quā-
tum in se est sufficienter ordinet ad pro
prium finem à se intent&#x0169;. Lex autem an-
tiqua requirebat vires gratiæ, vt imple
ri posset, & illas non dabat, nec ex natu-
ra sua, vel status populi, cui dabatur, il-
las, supponebat, & ideò quantum in se
erat, insufficienter, & inefficaciter or-
dinabat homines ad supernaturalem fi-
nem, & ex hac parte erat quodā modo
minus perfecta respectiuè, licètabsolu-
te fuerit longe perfectior ex fine, & ex
alijs causis.</P>
<P>  Sec&#x0169;da imperfectio legis veteris fuit,<marginalia>5.|Lex vetus|magn&#x0169; pō-|dus impo-|nebat.|Act. 15.</marginalia>
magnum pōdus operum imponere, quę
magna ex parte valde onerosa erant, &
grauia, par&#x0169;q&#x0301;; vtilia. Ita sumitur ex ver
bis Petri Actor. 15. vbi hac de causa le-
gem illā vocat iugum importabile, quod<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1133.jpg/>
@@1@<SE1133>1126 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>nec nos (inqquit) nec patres nostri portare po-
tuimus. Quæverba non absolutam impos-
sibilitatem, sed grauem difficultate&#x0303; sig-
nificant. Quæ difficultas in primis orie-
batur ex sarcina innumerabilium obser
uation&#x0169;, vt ait August. serm. 9. de Verb.<marginalia>August.</marginalia>
Domin. Nam ob eam causam lex facto-
rum à Paulo vocatur, vt supra notaui.
Deinde augebatur difficultas ex condi-
tione oper&#x0169;, quæ pręcipiebantur, erant
enim sacrificia multiplicia, & cruenta,
& obseruantiæ carnales, In cibis, & in po-
tibus, & varijs baptismatibus, & iustitijs carnis,
quæ non possunt perfectum facere seruientem, vt
dicitur ad Hebr. 9. & elegāter explicuit
Clem. lib. 6. Consti. c. 20. Et ideo dicun-
tur etiā illa præcepta par&#x0169; vtilia iuxta
eundem Paul. ad Hebr. 7. & inde augeba-<marginalia>Hebr. 7.</marginalia>
tur onus, & difficultas legis, quia pręci-
piebat multa, & per illa spirit&#x0169;, & gratiā
non præstabat, Dices, videri alien&#x0169; à sua<marginalia>Obiect.</marginalia>
uitate Diuinæ prouidentiæ, legem tam
onerosam hominibus imponere, præser
tim nō præbendo copiosiora auxilia ad<marginalia>Respons.</marginalia>
illam implendam. Respondetur, suaui-
tatem diuinę prouidentiæ nō esse æqua-
lem, nec eiusdem modi in omnibus ope-
ribus eius, sed cum proportione distri-
bui iuxta occurrentes occasiones. Ho-
mines ergo tunc indigebant illo onere,
vt continerentur in officio, & ab idolo-
lorum cultu abstraherentur, vt Clem. su-
pra August. & alij Patres passim doce&#x0303;t:
onerare autem subditum, quando indi-
get tali onere ad maius bonum, non est
contra suauem prouidentiam superio-
ris. Accedit, quod illi populo nunquam
negauit Deus auxilium sufficiens ad le-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
gem implendam, vt docet D. Thom. q.
98. ar. 2. licèt illud non daret ex debito,
aut virtute legis, sed ex merito Christi,
vt suprà dixi.</P>
<P>  Tertia imperperfectio illius legis est,<marginalia>6.|Lex ve-|tus grauissi|mas p&#x0153;nas|temporale,|minabatur.</marginalia>
quia grauissimas pęnas te&#x0303;porales mina-
batur, & illis magis terrebat homines,
quā amore attraheret, & ideò dicta est
lex timoris, quia licèt spe etiāpręmior&#x0169;
excitaret homines, præualebat tñ p&#x0153;-
nar&#x0169; timor, vt lib, cōtra Adimant&#x0169; c. 16.
& 17, & lib. de Mori. Eccles. c. 28. tradit<marginalia>August.|Hebr. 12</marginalia>
August. vbi c&#x0169; Paulo ad Hebr. 12. ex ipsa
forma tradendi lege&#x0303; illā, id latè confir-
mat. Vnde etiā infert, lege&#x0303; illā fuisse po-
tius seruor&#x0169;, quàm filior&#x0169;, & potest esse
quarta eius imperfectio, quę sumitur ex<-P>@@

<-P>illo ad Rom. 8. Nō enim accepistis spirit&#x0169; ser-
uitutis iter&#x0169; in timore. Vbi Chrysost. & Grę-<marginalia>Chrysost.</marginalia>
ci, & Latini, & August. supra ita expon&#x0169;t.
Per illā enim particulā, Iter&#x0169;; alludit ad
lege&#x0303;, quia ille erat spiritus legis veteris,
propter quod dicitur ad Galat. 4. de ve-
teri testamento, In seruitute&#x0303; generasse filios.<marginalia>Galat. 4.</marginalia>
Nō quia iusti illi&#xA770; te&#x0303;poris verè nō esse&#x0303;t
filij, sed quia ex vi legis nō gubernabā-
tur vt filij, sed vt serui. Vnde in princi-
pio eiusde&#x0303; capitis significat Paulus, po-
pul&#x0169; ill&#x0169; tunc fuisse veluti fili&#x0169; paruul&#x0169;,
qui non differt à seruo, sed sub tutoribus, & acto-
ribus est vs&#xE8BF; ad præfinit&#x0169; te&#x0303;pus à Patre. Ex quo
etiā vide{t$} colligi lege&#x0303; illā esse infanti&#x0169;,
seu paruulorum, quæ potest esse quinta
ei&#xA770; imperfectio. Quā etiā indicauit Paul.
ad Gal. 3. assimilās lege&#x0303; illā pędagogo,<marginalia>Galat. 3.</marginalia>
vt supra explicat&#x0169; est. Vbi etiā declara-
uimus, huic imperfectioni annexā fuisse
aliā, scilicèt, quod lex illa res te&#x0303;porales
promitteret, quibus paruuli allici sole&#x0303;t
ad parend&#x0169; pędagogo; & hęc esse potest
sexta illi&#xA770; legis imperfectio. Et septima
esse potest, quia non dabat cōsilia perfe
ctionis, vt paupertatis, & castitatis, quę
est etiā annexa præcede&#x0303;tibus, t&#x0169; &#xA757;a hæc
nō sunt cōsilia pueror&#x0169; in fide, & gratia,
sed viror&#x0169;, tum etiā quia talia cōsilia nō
bene cohærent c&#x0169; te&#x0303;poralibus promis-
sionibus, quæ affect&#x0169; illis cōsilijs contra
ri&#x0169; supponunt. Octaua esse potest, quod
lex illa quędā secund&#x0169; se mala permitte
bat. Hanc enim inter imperfectiones il-
lius legis ponit Isidor. lib. 2. de Differe&#x0303;t.<marginalia>Isidor.</marginalia>
spirit. c. 28. licèt enim illa permissio es-
set cum excusatione à peccato, vt supra
declaraui, fundabatur in periculo maio
ris mali, & in aliqua nimia cōcupiscen-
tia sensibili&#x0169; rer&#x0169;, & ideo ad imperfe-
ctionem legis pertinebat. Deniq&#x0301;; plures
aliæ imperfectiones illius legis memo-
rari possent, sed hæ sufficiunt ad eius im
perfectione&#x0303; oste&#x0303;dendā, alię vero tracta-
b&#x0169;tur melius lib. sequenti, vtrāq&#x0301;; legem
veterem, & nouam inter se conferendo.</P>
<P>  Nihilominus dico sec&#x0169;do. Lex vetus<marginalia>7.|Lex vetus|in suo ordi-|ne, & gra-|du perfecta|fuit.|D. Thom.</marginalia>
in suo ordine, & gradu perfecta fuit. Ita
docet D. Tho. q. 98. ar. 2. ad 1. & &#xA753;batur
sufficienter rationibus dubitādi priori
loco positis. Declaraturq&#x0301;; in h&#x0169;c mod&#x0169;,
nā lex illa cōsiderari potest, vel ratione
generis, quia scilicet, lex diuina fuit, vel
secund&#x0169; propriā specie&#x0303;, quia fuit talis
lex diuina. Priori modo spectata habuit<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1134.jpg/>
@@1@<SE1134>Cap. 9. De mutabilitate legis veteris. 1127
<duolan 2><-P>om ne&#x0303;perfectione&#x0303; legi diuinæ positiuæ
conueniente&#x0303;, vt ex dictis facile constare
potest, nā Deum habet proxim&#x0169; autho-
re&#x0303;, in illius enim voluntate proximè fun
data fuit, eāq&#x0301;; indicauit, & ab illius po-
testate processit, non tant&#x0169; vt authore
naturæ, sed etiā vt authore supernatura
li. Vnde etiā habuit, vt nō sol&#x0169; sancta, &
i&#x0303;maculata fuerit, sed etiā per fide&#x0303; inno-
tuerit hominib&#xA770;, & ad supernaturale&#x0303; fi-
ne&#x0303; fuerit ordinata. Deniq&#x0301;; ex eode&#x0303; prin-
cipio, & gradu diuinæ legis immutabi-
litatem specialem habuit, quam adiui-
na voluntate participat, id enim cōmu-
ne est legi diuinæ, vt diuina est, vt in se-
quenti capite latius explicabitur.</P>
<P>  Posteriori aute&#x0303; modo cōsiderando le<marginalia>8.|Lex illa in|specie pro-|pria perfe-|cta.</marginalia>
ge&#x0303; illam, vt talis lex fuit quasi in specie,
habuit ali&#x0169; mod&#x0169; perfectionis, quia sub
tali ratione nihil illi defuit quasi quod
illi esset debit&#x0169; secund&#x0169; tale&#x0303; rationem,
seu quod in ordine ad proxim&#x0169; fine&#x0303; su&#x0169;
adæquatum, & in ordine ad tales perso-
nas, seu tale&#x0303; popul&#x0169;, & tale&#x0303; stat&#x0169; generis
humani habere debuerit. Et in hoc sen-
su dixit Clem. Papa lib. 6. cōstit. c. 19. Lege&#x0303;
illā, fuisse perfectam, plenam, & nulla ex parte
deficiente&#x0303;. Deniq&#x0301;; id optimè declarat D.
Tho. supra. quia perfectio alicuius legis<marginalia>D. Thom.</marginalia>
in specie sumptæ non cōsideratur abso-
lutè, sed c&#x0169; proportione ad eos, quibus
datur, ita vt statui, & conditioni eor&#x0169; sit
accōmodata. Nā leges religiosis accō-
modatæ, si secularib&#xA770; imponan{t$}, exorbi-
tātes er&#x0169;t, & deficient à perfectione le-
gis, quia lex quoddā medi&#x0169; est, medium
aute&#x0303; vt sit perfect&#x0169; debet esse fini accō-
modat&#x0169;. Vnde rectè dicit D. Tho. si lex
imponatur puero, vt sit perfecta, nō de
bet ea præcipere, quę &#xA753;pria s&#x0169;t viror&#x0169;,
sedquępueror&#x0169; institutioni sint accōmo
data. Ita ergo se habuit illa lex respectu
humani generis, quod tunc non erat ca-
pax maioris perfectionis, quia multis
trāsgressionibus subiect&#x0169; erat, & nond&#x0169;
satis agnouerat imbecilitate&#x0303; suā, & in-
digentiā mediatoris, & gratiæ eius, per
quam posset ad excellentiorem statum
ascendere, & ideo pro tunc nō erat debi
ta, nec accōmodata illi legi maior per-
fectio. Quod aute&#x0303; lex illa habuerit om-
ne&#x0303; perfectione&#x0303;, quam status ille postula-
bat, satis patet ex dictis de materia illi&#xA770;
legis, nā præcepit oi&#x0303;a necessaria ad cog
nitione&#x0303;, & religione&#x0303; veri Dei, & Christi,<-P>@@

<-P>& ad rectitudine&#x0303; vitæ tam moralis, quā
humanę, & politicæ; ergo nihil illi defuit
ad perfectione&#x0303; sibi debitā. Nec etiā plu-
ra præcepit, quam expediret, quia popu
lus ille duræ ceruicis indigebat t&#x0169;c illa
sarcina præceptor&#x0169;, vt declarat&#x0169; est. Et
ita satisfactum est argumentis in vtrāq&#x0301;;
partem in principio positis.</P>
<Z>CAPVT. IX.
An lex vetus fuerit mutabilis, & quomodo
cessare potuerit?</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicàta tota rationeveteris legis<marginalia>1.|Mutatio le|gis veteris.|Dub.</marginalia>
causis, effectibus, ac proprieta-
tibus eius, superest de illius abro-
gatione dicendum, quod huìus libri
punctum præcipuum est. Prius verò,
quā ad illud accedamus, operæpretium
erit exponere, an modi alij mutation&#x0169;,
quos in lege positiua humana explicui-
mus in lege illa loc&#x0169; habuerint, & in vni
uersum, quomodo lex illa mutabilis, vel
i&#x0303;mutabilis fuerit. Ratio aute&#x0303; dubitandi
esse potest, quia lex illa nihil aliud est,
quā diuina voluntas; sed voluntas Dei
est i&#x0303;mutabilis; ergo & illa lex. Cōseque&#x0303;-
tia videtur clara. Maior aute&#x0303;patet, quia
lex illa proprijssimè diuina fuit, vt oste&#x0303;-
dimus; Lex autem diuina in Deo nihil
aliud est, quàm vol&#x0169;tas eius, vt ex dictis
in lib. 1. constare potest; ergo. Vnde hæc
ratio de omni lege diuina quaten&#xA770; talis
est, æquè procedit; quia ōnis diuina lex
immediate à diuina voluntate pendet,
non effectiuè tant&#x0169;, sed quasi formali-
ter, quia ab illa immediate accipit vim
obligandi, per quam in esse legis consti-
tuitur; ergo necessarium videtur, vt sit
æquè immutabilis, ac ipsa voluntas Dei.
In hocp&#x0169;cto breuiter dice&#x0303;d&#x0169; est primo<marginalia>2.|Lex vetus|à solo Deo|mutabilis.</marginalia>
lege&#x0303; vetere&#x0303; nullo modo mutari potuisse
ab alio, quàm à Deo, vel iuxta decret&#x0169;
ipsius Dei, Probatur ratione facta, quia
fuit propriè lex diuina, & omnis lex &#xA753;-
priè diuina hoc modo immutabilis est,
vtiq&#x0301;; ab alio, quàm à Deo, vt rectè docet
Bernard. in lib. de Præcep. & disp. c. 5. sa-<marginalia>Bernard.</marginalia>
tisq; colligi potest ex his, quæ supra de
legis naturalis indispensabilitate, seu
immutabilitate diximus, & tradit La-<marginalia>Lactant.</marginalia>
ctan. lib. 6. Instit. c. 8. Item ex his, quæ di-
ximus de lege humana à superiori lata,
quatenus ab inferiori mutari, aut dispe&#x0303;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1135.jpg/>
@@1@<SE1135>1128 Lib. 9. De Lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>sari nō potest. Ratio enim eade&#x0303; est, quia
voluntas Dei suprema est, & omnis alia
est inferior, & subdita; ergo lex per diui
nam voluntate&#x0303; constituta, etiā si positi-
ua sit per nullā aliam voluntate&#x0303; muta-
ri potest; ergo est immutabilis ab alio,
quam à Deo.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hinc sequiturprimo, lege&#x0303; vetère&#x0303;<marginalia>3.|Abrogatio|legis ad so-|lum Deum|spectabat.</marginalia>
à nullo alio, quàm à Deo, seu quod idem
est, nō nifi iuxta præscript&#x0169; diuinæ vol&#x0169;
tatis potuisse abrogari, siue in tot&#x0169;, siue
in parte. Probatur facile, quia legis ab-
rogatio quædā eius mutatio est, sed non
potuit illa lex ab alio, quàm à Deo mu-
tari, ergo nec abrogari. Vnde in hoc
etiam eade&#x0303; ratio est de qualibet parte
legis, quę de tota lege, quia non minus
pendet quælibet pars talis legis à diui-
na voluntate, quam tota. Sicut ergo nō
potuit tota lex, nisi à Deo abrogari, ita
nec pars eius.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hinc vlterius sequitur, nō potuis-<marginalia>4.</marginalia>
se quempiāpręter De&#x0169; ipsum in lege illa
dispensare. Ratio est eade&#x0303;, quia dispen-<marginalia>Solus Deus|dispe&#x0303;sarepo|tuit.|Salmer.</marginalia>
satio legis quædam eius partialis muta
tio est. Item quia par in parem nō habet
potestate&#x0303;, ne dum inferior. Atq&#x0301;; hanc ve
ritatem specialiter, ac fuse tradidit Sal-
mer. tract. 61. in Acta, vbi illam confir-
mat verbis Christi, Non veni soluere legem,
sed adimplere. Amen quippe dieo vòbis, donec
transeat c&#x0153;lum, & terra, iota vnum, aut vnus
apex non præteribit à lege, donec omnia fiant.<marginalia>Matth. 5.</marginalia>
Matth. 5. & alijs scripturæ testimonijs,
quibus diuina veritas, & verbum Dei in
æternum manere dicitur Psal. 116. Quę
testimonia potissime loquuntur de Ver
bo Dei aliquid affirmantis, vel prædice&#x0303;
tis, sic enim nihil impedire potest, quo-
minus veritas eius subsistat, & implea-
tur. In quo sensu nec Deus ipse facere
potest, vt verb&#x0169; suum in eo sensu, in quo
dict&#x0169; est, deficiat, seu nō veniat, seu ver&#x0169;
nō sit. Nihilominus c&#x0169; proportione etiā
probant illa testimonia de verbo Dei
pręcipientis, & obligantis. Nemo enim
facere potest, vt verb&#x0169; præceptiu&#x0169; Dei
non obliget pro eo te&#x0303;pore, & modo, quo
à Deo prolatum est, alioqui tale verbum
fieret suo modo fals&#x0169;, & inefficax. Dein-
de adducit c. Super eo. de Vsur. vbi Innoc.<marginalia>c. Super eo.|de Vsuris.|Innoc. 3.</marginalia>
III. supponit indispensabile esse, quod
pagina vtriusq&#x0301;; testamenti prohibitum
est. Vbi licèt Pōtifex loquatur de vsura,
quæ nō est mala, quia prohibita, sed pro<-P>@@

<-P>hibita, quia mala, nihilominus si cōside-
retur tant&#x0169; vis diuinę prohibitionis, eā-
de&#x0303; efficaciā habet in quac&#x0169;q&#x0301;; materia.
Quia nullus potest facere licit&#x0169; id, quod
Deus sua absoluta &#xA753;hibitione facit illi-
cit&#x0169;. Vnde etiā in hoc æquiparan{t$} pagi-
næ vtriusq&#x0301;; testamenti, infra aute&#x0303; osten-
demus, lege&#x0303; nouā indispe&#x0303;sabile&#x0303; esse, nisi
á Deo; ergo ide&#x0303; dice&#x0303;d&#x0169; est de legeveteri.</P>
<P>  Dices. Deus ipse potuit homini cōce-<marginalia>5.|Obiect.|Respons.</marginalia>
dere facultate&#x0303; dispensandi in lege sua.
Respondeo, potuisse quide&#x0303;, nō tñ dedisse
in veteri testamento, quia nullibi legi{t$}
talis potestas data Pōtificibus, vel alijs
in illa lege, imò sępe absolutè prohiben-
tur aliquid addere, vel mutare de illa le-
ge. Vnde nec vsus talis potestatis in illa
lege cernitur, vel alicubi legitur, &#xA757;a nec
necessari&#xA770; fuit, nec fuisset cōuenie&#x0303;s, quia
esset magis in destructione&#x0303;, quàm in ędi-
ficatione&#x0303;. Si tñ Deus alicui homini tale&#x0303;
potestatemdedisset, iam illa dispensatio
magis esset à Deo, quā ab homine, quia
Dei voluntate, & cōcessione fieret, nec
voluntas Dei obligandi per tale&#x0303; legem,
fuisset ōninò absoluta, sed haberet sub-
intellectā cōditione&#x0303;, vel determinatio-
ne&#x0303;, si talis homo in ea nō dispensaret, &
ita dispensatio nō esset contra, vel præ-
ter decret&#x0169; diuinæ voluntatis. Vltimo<marginalia>Notādum|vltimò.</marginalia>
tñ in hocpuncto aduerto, nō consequen-
ter loqui, qui dicunt, legem illam quoad
ceremonialia, & iudicialia non fuisse &#xA753;
priè diuinā, & nihilominus affirmant, in
dispensabilem fuisse per hominem, quia
prior assertio destruit fundament&#x0169; po-
sterioris, vt ex dictis cōstat; nos autem
supponimus, totam illam legem fuisse
proprissimè diuinam, & ideo fere eade&#x0303;
certitudine concludimus, fuisse per ho-
minem indispensabilem loquor autem
de puro homine, nam Christus Dñs po-
testatem habuit in illa dispensandi, eo<marginalia>Matth. 12.</marginalia>
quod sit Deus, vt ipse significauit Matt.
12. dicens, Dominus est filius hominis etiam
Sabbathi. Quamuis nunquā videatur vsus
illa potestate, sed iusta interpretatione,
vt ex sequentibus patebit, quia non ve-
nit soluere legem, sed adimplere.</P>
<P>  Nihilominus tamen addendum est,<marginalia>6.|Lex illa ab|homine in-|terpretari|potuit.</marginalia>
potuisse legem illam recipere inter-
pretationem per hominem. In quo om-
nes conuenire videntur, & patet pri-
mo ex vsu, primo Regum capite 21. vbi
per occurrente&#x0303; necessitate&#x0303; Achimelec<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1136.jpg/>
@@1@<SE1136>Cap. 9. De mutabilitate legis veteris. 1129
<duolan 2><-P>dedit Dauidi panes propositionis, qui-
bus vesci secundum legem ei non lice-
bat, quod tamen per interpretationem
legis licuisse, Christus Matt. 12. apertè<marginalia>Matth. 12.</marginalia>
docet. Et eodem modo excusat discipu-
los, quos pharisęi calumniabantur, eo
quod in sabbato spicas vellerent, frica-
rent, & comederent, vt latè exponit A-<marginalia>Abulen.</marginalia>
bulens. lib. 1. Reg. q. 8. 13. & 18. Quibus
in locis hac ratione legem illam vete-
ris testamenti dispensabilem appellat,
loquitur tamen impropriè de dispensa-
tione, prout de interpretatione, & epij-
kia interdum dici solet, vt in libr. 6. di-
ctum est. Hac etiam interpretatione vsi
sunt Machabęi ad bellandum in die sab-
bati. 1. Machabæ. 2. Sic etiam Christus<marginalia>1. Mac. 2.</marginalia>
Dominus Matth. 12. dicit, se non viola-
re legem sabbati, opus misericordiæ,
aut pietatis, vel religionis in illo exer-
cendo, etiam si laboriosum sit. Sicut li-
cebat Iudæo extrahere de fouea in die
sabbati ouem in illam cadentem, vnde
ipse concludit, licuisse sibi sanitatem
conferre in sabbato. Atq&#x0301;ue eodem mo-
do Ioan. 5. ostendit licuisse homini sa-
nato ab ipso portare grabatum suum in
sabbato, ex præcepto eius, quia ad opus
pietatis, & ostensionem miraculi id per
tinebat. Ratio autem est, quia inter-<marginalia>Ratio con-|clusionis.</marginalia>
pretatio legis, præsertim positiuæ etiā
si diuina sit, est necessaria ad guberna-
tionem humanam propter varietatem
occasionum, & necessitatum sæpe oc-
curre&#x0303;tium, in quibus contingit, vel duo
præcepta sibi obuiantia occurrere, ac
propterea necessarium esse exponere,
alterum non obligare, vel etiam contin
git, talem esse rerum mutationem, vt
prudenter præsumatur, non fuisse vol&#x0169;-
tatem legislatoris in tali casu obligare,
quæ necessitas etiam potuit in vsu il-
lius legis sæpe occurrere.</P>
<P>  Quod si interrogetur, quomodo, vel<marginalia>7.|Dub.</marginalia>
qua potestate licebat tunc talem face-
re interpretationem circa voluntatem
Dei, non enim videtur cuilibet licere,
voluntatem superioris interpretari, sed<marginalia>Resp.|Triplexmo|dus inter-|pretandi il|lam lege&#x0303;.|Primò.|Deut. 17.|2.</marginalia>
simpliciter obedire. Respondeo tribus
modis hoc licuisse, qui tum ratione, t&#x0169;
ex eadem lege colliguntur. Vnus est per
potestate&#x0303; à Deo ipso datam, quæ maxi-
mè pro casibus dubijs necessaria erat.
Sicq&#x0301;ue dicitur Deuteron. 17. Siquid dif-
ficile, aut ambiguum, &c. Secundo ex con-<-P>@@

<-P>cursu duarum legum, vnam per aliam
interpretando. Sìc Christus Matth. 5.<marginalia>Matt. 5.</marginalia>
exponit, licuisse iudæis circuncidere
homines in sabbato, vt non solueretur
lex præcipiens circuncidi infante&#x0303; octa-
uo die. Leuitic. 12. & eodem modo ait<marginalia>Leuit. 12.|Matth. 12.</marginalia>
Matth. 12. Non legistis, quia sabbatis sacerdo-
tes in templo sabbatum violant, & sine crimine
sunt. violant (ait) in exteriori specie, seu
materiali opere, & tamen sine crimine
sunt, quia illud opus erat consentane&#x0169;
alteri legi, Leuitic. 24. Ac subinde non<marginalia>Leuit. 24.</marginalia>
erat opus seruile, sed religionis, vt be-
nè exposuit Abulens. 1. Reg. 21. quæst.<marginalia>Abulens.|Exod. 12.</marginalia>
17. Sic etiam circa tempus præscrip-
tum ad faciendum Phase Exod. 12. in-
terpretatio facta est, per legem latam
Numer. 12. Neq&#x0301;ue ante hanc posterio-<marginalia>Num. 12.</marginalia>
rem legem ausi sunt Moyses, & Aaron
talem interpretationem facere, incon-
sulto Domino, quia nondum videbatur
illis talis potestas commissa, nec ratio,
aut necessitas per se cogebat. Tertio<marginalia>Tertio.</marginalia>
ergo modo licebat hæc interpretatio
per euidentiam facti, & necessitatis, vt
est per se manifest&#x0169; in casu Machabęo-
rum. Non oportebat autem, semper ne-
cessitatem fuisse extremam, vt videtur
fuisse in illo casu, sed sufficiebat esse mo
ralem, & accommodatam præcepto, vt
in casu Dauid latè disputat Abul. suprà.</P>
<P>  Dico secundò. Lex vetus mutabilis<marginalia>8.|Lex vetus|à Deo ipso|mutabilis.</marginalia>
fuit à Deo ipso. Hæc assertio satis nota
est. Probari enim potest ex generalibus
principijs, quòd quilibet legislator po-
test legem suam mutare, cum ab eius vo
luntate pendeat. Item ex illa Christi se&#x0303;-
tentia, quia Dominus est filius hominis
etiam sabbati, sic enim Deus est Domi-
nus supremus totius legis, & omnium
actionum, quæ per eam præcipiuntur,
aut vetantur; ergo potest prout volue-
rit illam mutare. Deniq&#x0301;; abrogare illā
potuit, vt de facto abrogasse, statim di-
cemus; ergo à fortiori in illa dispensa-
re, & quanlibet aliam mutationem fa-
cere potuit, nam omnis illa minor est,
quàm abrogatio. Vt autem modum pos<marginalia>Nota De&#x0169;|velle lege&#x0303;|aliquā fer-|revarijs mo|dis intelli-|gi.|Primo.</marginalia>
sibile&#x0303; abrogationis explicemus, aduer-
tere oportet, varijs modis intelligi pos-
se, velle De&#x0169; legem aliquā ferre. Primo
absoluto decreto voluntatis suę statue&#x0303;-
do, vt talis lex perpetuo duret absolu-
tè, & simpliciter, ac sine limitatione vl-
la, sicut statuit, vt præmium vltimum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1137.jpg/>
@@1@<SE1137>1130 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>bonorum operum, & p&#x0153;na malorum
æterna sint, & talis lex semel sic lata mu
tari, seu abrogari non potest, etiam ab
ipso Deo, in sensu (vt aiunt) composito,
quia implicat contradictionem, Deum
ita decreuisse, & decret&#x0169; non impleri,
aut impediri, alioqui voluntas absoluta
Dei, aut mutabilis esset, aut inefficax.</P>
<P>  Sec&#x0169;dò potuit Deus legem ferre pro<marginalia>9.|Secundò.|Tertiò.</marginalia>
tali tempore, vsque ad certum termi-
num, seu euentum. Vel tertio potuit
velle, obligationem talis legis durare
sub tacita conditione, nisi ipse aliud sta-
tueret, vel vsque ad beneplacitum su&#x0169;.
Et vtroq&#x0301;ue modo potest lex diuina esse
mutabilis, scilicet, quia elapso tempo-
re, pro quo lata est, seu adueniente ter-
mino eius cessat sine alia reuocatione,
vt contingit in legibus humanis, vel pri
uilegijs. Et ratio est clara, quia hęc mu-
tatio legis non est per physicam, & rea-
lem successionem in ipsa lege, sed in te&#x0303;-
pore, pro quo obligat, vnde est per mo-
dum desitionis relationis ad desitione&#x0303;
termini. Nam lex est signum voluntatis
obligantis pro tali tempore, vnde mu-
tato tempore iam non significat illam
voluntatem, & hoc modo abrogatur, &
desinit obligare. Vel etiam potest lex
auferri, quìa per contrariam legem, seu
voluntatem Dei reuocatur. Inter quos
duos modos hoc differt, quod in priori
lex ipsa per se desinit, etiam si nostro
modo intelligendi non sit in voluntate
diuina actus, quo velit legem tollere,
sed ex vi príoris actus lex cessat adue-
niente termino, quia diuina voluntas
vltra illum obligare, vel operari noluit,
& sine actu diuinæ voluntatis non est
lex. In posteriori autem modo intelli-
gitur lex reuocari per actum volunta-
tis diuinę ratione distinctum, quo Deus
vult, vel legem tollere, vel aliam repug-
nantem introducere.</P>
<P>  Vnde tandem facillime satisfit ratio-
ni dubitandi in principio positæ, quæ<marginalia>10.|Responde-|tur ad ra-|tionem du-|bitandi.</marginalia>
ex quadam ęquiuocatione procedit, lex
enim vetus non est lex ad intra (vt sic
dicam) in Deo ipso existens, sed est lex
ad extra in lapidibus, aut membranis
scripta. Vnde non est voluntas Dei, sed
signum quoddam externum voluntatis
Dei, & effectus eius, & ideò licèt volun-
tas Dei sit immutabilis, lex dici potest
esse mutabilis, quia per temporum suc-<-P>@@

<-P>cessione&#x0303; effectus diuinę voluntatis mu-
tari possunt, non mutata diuina volun-
tate, sicut potest Deus angelum in nihi-
lum redigere, quæ est magna quędā mu-
tatio, latè de mutatione loque&#x0303;do, prout
nunc loquimur, licet diuinavoluntas nō
mutetur. Et ratio est, quia decret&#x0169; Dei,
quo res fit, aut conseruatur, vel lex fer-
tur, potuit ex æternitate ita constitui
pro tali tempore, & non vltra, vel nega-
tiuè se habendo nostro modo intellige&#x0303;-
di, vel positiuè volendo etiam ex æter-
nitate, vt pro alio tempore res aliter se
haberet.vel alia lex constitueretur. Vn-
de solum erit res, seu lex immutabilis
ex vi diuinæ voluntatis iuxta primum
modum supra positum, quando Dei vo-
luntas positiuè vellet, & absolutè re&#x0303;, aut
legem pro tota æternitate durare, qua-
si positiuum habens decretum nunquā
illam destruendi, vel abrogandi. Solum
ergo probat ratio facta, legem diuinam
in sensu composito non posse abrogari
pro illo eodem tempore, pro quo Deus
voluit illam constituere, nam hoc inuol
uit contradictionem, & mutationem in
ipsamet diuina voluntate. Quod si pro
illo tempore dispensari potest ab ipso
Deo, ideo est, quia decretum constitue&#x0303;-
di legem pro aliquo tempore, non inclu
dit decret&#x0169; non dispensandi in illa, nam
si fingeremus cum hac veluti reflexione
esse positam, cōsequenter esset talis lex
pro eo te&#x0303;pore, & in sensu composito in-
dispe&#x0303;sabilis, & cum proportione potest
fingi omnino immutabilis. Seclusa aute&#x0303;
tali suppositione, & quasi reflexione, ac
simpliciter loquendo, lex etiam diuina
mutabilis esse potest, ac reuocari.</P>
<Z>CAPVT X.
An lex vetus quoad suam obligationem iam
cessauerit, seu mortua fuerit.</Z>
<P><INI3>I</INI3>Vdæorum sententia, & existimatio<marginalia>1.|Legem illā|fuisse per-|petuā som-|niabant Iu|dæi.</marginalia>
antiqua fuit legem illam fuisse per-
petuam, ita vt nunquam esset abro-
ganda, quandiu mundus hic, & status ho
minum viatorum duraret. In qua sen-
tentia perseuerar&#x0169;t multi ex pharisęis,
etiam postquam ad fide&#x0303; conuersi erant,
vt Actor. 15. refertur. Et postea in eo-<marginalia>Act. 15.|Elion. Che|rint.</marginalia>
dem errore perseuerarunt multí hære-
tici antiqui, vt Elyon, Cherintus, & Na-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1138.jpg/>
@@1@<SE1138>Cap. 10. De ceßatione legis veteris quoad obligationem. 1131
<duolan 2><-P>zaræi, vt referunt Iren. libr. 1. cap. 26.<marginalia>Nazaræi.|Iren.|Hieron.|August.|Epiphan.|Damasc.|Euseb.</marginalia>
Epipha. in hæres. 18. 28. 30. 66. & in alijs.
August. de Hæres. in 8. & 9. Hieronym.
Epist. 89. ad Augustinum, Damasc. verb.
Nazaræi. Euseb. lib. 3. Hist. cap. 21. Fun-
dabātur præcipuè, quia lex illa data est
à Deo, vt in æternum duraret; ergo neq&#x0301;;
ab ipso reuocari potuit, quia nō potest
esse sibi contrarius, neq&#x0301;ue ab alio, quia
nullus potest præualere contra eius vo-
luntatem. Probatur antecedens Genes.
17. Erit pactum hoc meum in carne vestra, in<marginalia>Genes. 17.</marginalia>
F&#x0153;dus æternum. Si autem circuncisio est
æterna, etiam tota lex. Item Exod. 12.
Habebitis hanc diem, &c. solennem Domino in<marginalia>Exod. 12.</marginalia>
generationibus vestris cultu sempiterno. Et in-
frà, Custodietis diem istam in generationes ve-
stras ritu perpetuo. Et Psal. 104. Statuit illud
Iacob in præceptum, & Israel in testamentum<marginalia>Psal. 104.</marginalia>
æternum.</P>
<P>  Nihilominus simpliciter dicendum<marginalia>2.|Lex vetus|post Christi|aduentum|vim obligā|di amisit &|abrogat{a}|fuit.|Act. 15.|Rom. 6. 7.|& 8.</marginalia>
est, legem veterem per Moysem datam
abrogatam esse post Christi aduentum,
vimq&#x0301;; obligandi amississe. Ita definitum
est ab Apostolis, Actor. 15. per illa ver-
ba, Visum est Spiritu Sancto, & nobis, &c. Et
in illius confirmationem, & defensione&#x0303;
multa Paulus scripsit varijs in locis. Pri
mum in Epist. ad Roman. cap. 6. ibi, Non
estis sub lege, sed sub grati{a}. & cap. 7. id de-
clarat exemplo vxoris, quæ per morte&#x0303;
viri soluta est à lege illius, vnde conclu-
dit, Itaq&#x0301;ue fratres mei, & vos mortificati estis
legi per corpus Christi; & infrà, Nunc autem
soluti sumus à lege mortis, &c. & iterum cap.
8. Lex enim spiritus vitæ in Christo Iesu libe-
rauit me à lege mortis. Idem ex professo cō-<marginalia>Ad Galat.</marginalia>
firmat in Epist. ad Galat. quam ad hanc
veritatem persuadendā pręcipuè scrip-
sit. Item ad Hebræ. 7. quem locum infrà$unclear<marginalia>Hebr. 7.|Ephes. 2.</marginalia>
latiùs expendemus. Et in eodem sensu
dìxit idem Paul. ad Ephes. 2. Legem man-
datorum decretis euacuans. Nam lex man-
datorum vocatur lex vetus, vt suprà di-
ctum est, & communiter Patres intelli-
g&#x0169;t, & illam dicitur Christus euacuasse,
id est abstulisse, Decretis, vtiq&#x0301;; Euāgelijs,
vt infrà declarabimus. Et hæc quidem
testimonia contra hæreticos, qui nou&#x0169;
testamentum admittunt, satis efficacia
sunt, & sufficiunt. Tamen contra Iudęos
necessarium est ex alijs etiam princi-
pijs argumentari, quod paulò inferiùs
commodius præstabimus.</P>
<P>  Vt ergo hæc veritas exactè declare-<-P>@@<marginalia>3.</marginalia>

<-P>tur, & difficultas in principio posita cla<marginalia>Duo expli-|cand{a}.|Primum.|Secundum</marginalia>
rius expediatur, duo à nobis explicāda
sunt. Primum respectu quarum persona-
rum amiserit lex illa vim obligandi. Se-
cundum respectu quorum præceptor&#x0169;.
Circa primum distinguendum est inter
gentiles, & iudæos, & vtriq&#x0301;ue spectari
possunt, vel secundum se, & in sua secta,
seu infidelitate permanentes, vel iam
conuersi ad Christum. Vnde quatuor<marginalia>Quatuor|quæstion.|Prima.|2.</marginalia>
quæstiones oriuntur. Prima, an gentiles
non credentes in Christum obligentur
lege Moysi. Secunda, an Christiani ex
gentilitate conuersi ad Christ&#x0169; tenean-
tur, vel aliquando fuerint obligati ad
seruandam lege&#x0303; Moysi. Tertia, an Chri-
stiani ex iudæis conuersi eandem Moy-<marginalia>3.|4.</marginalia>
si legem seruare teneantur. Quarta si-
milis est de iudæis nolentibus in Chri-
stum credere, sed in sua pertinacia per-
manentibus, an Moysi legem seruare te-
neantur. Ex quibus tertia, & quarta ad
nos propriè spectant, aliæ verò parum
quidem ad nos referunt, & difficultate&#x0303;
non habent, tamen earum resolutio c&#x0169;
cæteris coniuncta est, & ideò breuiter
illas expediemus.</P>
<P>  Primæ igitur resolutio viam parat<marginalia>4.|Legem ve-|terem non|obligare ge&#x0303;|tiles in Chri|st&#x0169; non cre|dentes.</marginalia>
ad secundam, & illi lucem affert, & ideò
breuiter dico, legem veterem non obli-
gare gentiles in Christ&#x0169; non credentes.
Assertio est certa, neq&#x0301;; scio fuisse in hoc
vnquam sententiarum, aut hæresum di-
uersitatem. Probaturq&#x0301;; facile, quia ante
Christi adue&#x0303;tum lex illa non obligauit
gentiles, neq&#x0301;; aliquos homines præter
Israelitic&#x0169; populum, nisi voluntariè illā
susciperent, & profiterentur circunci-
sione accepta; ergo neq&#x0301;ue post Christi
aduentum tenentur, neq&#x0301;; vnquam obli-
gati fuerunt. Antecedens manifest&#x0169; est
ex cap. 7. in quo ostendimus, legem illā
solùm pro Israelitico populo fuisse da-
tam, quia ad illum tantùm loquuta est,<marginalia>Rom. 3.</marginalia>
vnde illum tant&#x0169; obligauit. Vnde Paul.
ad Rom. 3. in hoc ponit vtilitatem cir-
cuncisionis, quod Iudæis specialiter
credita sunt eloquia Dei, sub quibus e-
loquijs maximè legem comprehendit,
quæ solùm circuncisis data est, & ideò
gentiles à participatione templi, & sa-
crificiorum illius legis arcebantur, nisi
prius circunciderentur, non obligabā-
tur autem circuncidi, sed in voluntate<marginalia>Exod. 12.</marginalia>
eorum ponebatur, vt constat Exod. 12.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1139.jpg/>
@@1@<SE1139>1132 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>ergo lex illa simpliciter non obligabat
gentiles; ergo neq&#x0301;; post Christi aduent&#x0169;
obligat, quia per Christum non est data
illi legi noua vis obligandi, vt per se no-
tum est, sed solum per illum cōpleta est.</P>
<P>  Hínc etiā manifesta est secundæ quę-<marginalia>5.|Sec&#x0169;dæ q.|resolutio.|Act. 15.</marginalia>
stionis resolutio, quæ potissimum agi-
tata videtur ab Apostolis Actor. 15. nā
de gentibus conuersis ad fidem Christi
controuersia orta fuit, propter Phari-
seos asserentes, debere eos circuncidi,<marginalia>Gentiles cō|uersi nō te-|neri ad cir|cuncisione&#x0303;,|nec legem|veterem.</marginalia>
& seruare legem Moysi. Veritas autem
ab Apostolis tradita fuit, eos non tene-
ri ad circ&#x0169;cisionem, vel legem, quę non
solùm est de fide ex prædicta definitio-
ne, & alijs suprà adductis, sed etiam eui-
denter sequitur ex principijs positis.
Quia lex data Abrahæ de circuncisio-
ne neminem obligauit absolutè, & sim-
pliciter, nisi Abraham, & posteros eius,
vt latè explicuimus cum D. Thoma 3. p.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
q. 70. art. 2. & ideo non obligabat abso-
lutè aduenas, ac peregrinos, sicut etiam
ex citato loco Exodi 12. euidenter cō-<marginalia>Exod. 12.</marginalia>
probatur; ergo neq&#x0301;; lex illa ante Christi
aduentum obligabat gentiles, siue fide-
les, siue idololatras, neq&#x0301;ue post aduent&#x0169;
Christi obligat gentes idololatras, seu
infideles; ergo neq&#x0301;ue obligat Christia-
nos ex gentibus ducentes origine&#x0303;. Pro-
batur consequentia, quia nec lex Moysi
lata est pro illis, nec lex Christi eos ob-
ligat ad alterius legis susceptionem, n&#x0169;-
quam enim Christus hoc præcepit, aut
docuit, nec prædicatores eius talem
Christi institutionem docuerunt. Imò
repugnaret hoc verbis Christi inuitā-
tis ad fere&#x0303;dum iugum suaue, esset enim
onerosissimum, si præciperet cum sua
lege coniungere, & suscipere lege&#x0303; Moy-
si, quæ iugum fuit importabile, vt Pe-
trus dixit. Item Christus Matth. vltim.<marginalia>Matt. vlt.</marginalia>
solùm dixit. Docete omnes gentes baptizan-
tes eos in nomine Patris, & Filij, & Spiritus Sā-
cti, docentes eos seruare omnia quæcun&#xE8BF;&#x0301; man-
daui vobis. Vbi nihil de circuncisione
præcepit, sed loco illius baptismo con-
tentus fuit, & consequenter nihil etiam
de reliqua lege veteri mandauit, sed
tantùm de sua, quam solam Apostoli
eius tradiderunt. Vnde subdit, Qui cre-
diderit, & baptizatus fuerit, saluus erit, vbi
circuncisionem non requirit, nec ali-
quam legis veteris obseruantiam, sed
suæ, quam sub baptismo concludit.</P>@@

<P>  Deniq&#x0301;ue potest sic concludi ratio,<marginalia>6.|Probatur|tradita cō-|clusio.</marginalia>
nam si gentiles facti Christiani tenen-
tur illa lege, vel est ex vi testamenti ve-
teris, & hoc non, quia cum illis non lo-
quitur per suam legem, vel ex vi testa-
menti noui, & hoc multò minus, tum
quia Christus (vt dicebam) non exten-
dit legem veterem, sed compleuit, tum
quia testamentum nouum, & ministri
eius oppositum docent, & tradiderunt;
ergo. Dicere verò possent Hebræi iu-<marginalia>Ob. Hebr.</marginalia>
daizantes, Messiam, & fructum eius non
fuisse promissum, nisi populo Israel, &
ideò licèt gentiles per se non obliga-
rentur lege veteri, nihilominus vt pos-
sint Christo coniungi, & spiritualia eius
bona participare, debere per circunci-
sionem illi populo coniungi, & conse-
quenter legem profiteri, ac seruare. Sed<marginalia>Resp.</marginalia>
hæc fictio erronea est, supponitq&#x0301;; aliam
hæresim, nimirum, Euangelium solis Iu-
dæis fuisse communicandum, quam ex
professo impugnauit Paulus in Epistola
ad Roman. & in libro sequenti aliquid
dicemus. Nunc eodem argumento fa-
cto refutatur sufficienter, tum quia nul-
libi in scriptura gentibus imponitur ta
lis necessitas, tum etiam quia in Scrip-
tura non promittitur Christus solis Iu-
dæis, sed æquè gentibus, & vniuerso m&#x0169;
do quoad participationem fructuum e-
ius, licèt promitteretur venturus de po
pulo Israel, & in illo specialiter doctu-
rus, & prædicaturus, sicut etiam pro-
mittebatur venturus de speciali tribu,
& familia, & tamen non illi soli, sed toti
populo æquè promittebatur. Et ideò<marginalia>Gen. 49.|Agg. 2.</marginalia>
Genes. 49. vocatur Expectatio gentium. &
Aggæi cap. 2. Veniet desideratus cunctis gen-
tibus.</P>
<P>  Prętereà confutatur maximè hic er-<marginalia>7.|Refellitur|error He-|bræor&#x0169;, &|veritas con|firmatur.</marginalia>
ror, & proposita veritas cōfirmatur ex
eo, quòd lex illa non solum ad salutem
spirituale&#x0303; necessaria non erat, ver&#x0169; etiā
erat inefficax, & per se inutilis. Quod ar
gument&#x0169; maximè vrget Paul. in epist. ad
Galat. & ad Rom. & potest in hunc mo-
dum proponi, quia cæremonię legis an-
tiquę non fuer&#x0169;t necessariæ ad salutem
genti&#x0169; necessitate solius præcepti, seu
legis, nec etiā fuer&#x0169;t de se necessarię ne
cessitate medij; ergo neutro modo s&#x0169;t
nunc necessarię ge&#x0303;tibus Euangeli&#x0169; am-
plecte&#x0303;tib&#xA770;; ergo neq&#x0301;; lex vetus illas prę-
cipiens obligat huiusmodi Christianos.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1140.jpg/>
@@1@<SE1140>Cap. 10. De ceßatione legis veteris quoad obligationem. 1133
<duolan 2><-P>Conseque&#x0303;tiæ notę sunt. Prior verò pars
antecedentis sufficie&#x0303;ter manet proba-
ta superiori argumento, quia lex illa in
vi præcepti non fuit data gentibus, sed
soli populo Israel. Alteram verò parte&#x0303;
multis modis probat Paul. in locis cita-
tis. Primò quia Abra ham ante illam le-
gem latam, atq&#x0301;ue adeo sine cæremonijs
eius, vel circuncisione iustificatus est.
Quo exe&#x0303;plo indicare voluit Paulus, om-
nes antiquos Patres, & iustos, qui ante
Abraham, vel cum ipso, vel post ipsum
extra posteritatem eius iusti fuere ante
Christi aduentum; ergo euidens est, cæ-
remonias legis non fuisse per se neces-
sarias ad salutem; ergo nec post Christi
aduentum necessariæ er&#x0169;t, maximè pro
Christianis ex gentibus ortis. Quod ar-
gumentum rectè prosequitur Cyprian.
lib. 1. ad Quiri. cap. 8. latiùs Tertullian.<marginalia>Cyprian.|Tertull.</marginalia>
lib. contra Iudæos. Et cap. 3. expendit,
Melchisedec incirc&#x0169;cisum obtulisse pa-
nem, & vinum Abrahamo iam circun-
ciso. Sed hoc posterius repugnat Scrip-
turæ, nam oblatio illa pręcessit per ali-
quot annos circuncissionem Abrahæ,
vt constat ex Genes. 14. & 17. id tamen<marginalia>Genes. 14.|& 17.</marginalia>
non diminuit vim argumenti, sed quo-
dāmodò auget, nam vterq&#x0301;; erat iustus,
& verus Dei cultor, imò & sacerdos li-
cèt vterq&#x0301;; esset incirc&#x0169;cisus. Addit prę-
tereà Paulus, non solùm non fuisse lege&#x0303;
illam necessariam, verum etiam neq&#x0301;ue
efficaciam, aut vtilitatem, ad veram iu-
stitiam conferendam per se habuisse, vt
supra satis ostensum est; ergo non fuit
medium necessarium ad salutem, sed tā-
tùm Iudæis, quibus præcepta fuit, neces
sarium fuit illam seruare, quandìu illos
obligauit. Neq&#x0301;; contra veritatem hanc
procedit fundamentum hæreticorum,
quia lex illa quocunq&#x0301;; modo per petua
fuerit, vt talis erat, non ad gentes, sed
ad solos Hebræos loquebatur.</P>
<P>  Superest dicendum de cessatione il-<marginalia>8.|Iudæi bap-|tizati non|tenentur le|gem vete-|rem serua-|re.</marginalia>
lius legìs respectu Iudæorum, & primo
de conuersis ad fidem Christi, & in illo
baptizatis certum est, illos nō obligari
ad legem veterem seruandā, ac subinde
respectu illorum proprijssimè cessasse.
Hæc veritas certa fide tenenda est, nam
in hoc etiā sensu definita est, & ex Scrip-
tura apertè colligitur. Potestq&#x0301;; in hunc
modum demonstrari. Nam quando lex
aliqua cessat, vel abrogatur, respectu il-<-P>@@

<-P>lor&#x0169; maximè cessat pro quibus latà est,
sed lex vetus lata est pro Iudæis, & abro
gata est, ac cessauit; ergo pro illis maxi-
mè reuocata est; ergo etiā si fide&#x0303; Christi
amplectantur, non possunt lege veteri
obligari. Maior per se nota est, t&#x0169; quia
solui, & ligari respectu eiusde&#x0303; dicuntur,
alioqui opposita non essent, t&#x0169; quia re-
pugnantiā inuoluit, abrogari lege&#x0303; in se,
& non respectu illor&#x0169;, quibus erat impo
sita, cum tot&#x0169; esse legis sit in ordine ad
illos. Vnde licèt proprijssimè dicamus,
ge&#x0303;tiles, vel Christianos ex gentibus &#xA753;-
fectos non obligari illa lege veteri, non
propriè dicemus respectu illor&#x0169; fuisse
abrogatā, quia nunquā fuit illis imposi-
ta, nec habuit esse legis respectu illor&#x0169;;
at respectu Iudęor&#x0169; proprijssime cessas
se, aut abrogata esse dicitur; si ergo ab-
rogata est, pro Iudęis ablata est, quibus
erat imposita, vt etiā oste&#x0303;sum est. Quod
verò lex illa in se abrogata fuerit, ac
cessauerit, pro fundamento positum est
in principio capitis, & lati&#xA770; statim oste&#x0303;-
detur, nam posito hoc fundamento, cæ-
tera euidenter cōsequuntur. Nam vlti-
mà etiam consequentia manifesta est,
nam fides Christi eo, quod à Iudæis sus-
cipiatur, non suscitat in eis obligatione&#x0303;
legis veteris, quæ per aduentum eiusde&#x0303;
fidei sublata est, vt est per se clarum.</P>
<P>  Prætereà fundamentum illud, in quo<marginalia>9.|Probatur|eadem ve-|ritas ex Pa|tribus.|Cyprian.|Iusti. mart.|Tertull.|Epiphan.|August.|Cle. Rom.|Galitin.</marginalia>
vis tota posita est, ex vtroq&#x0301;ue testamen-
to latè confirmant antiqui Patres, Cy-
prian. libr. 1. contra Iudæ. cap. 9. & se-
quentib. Iustin. Mart. Dialog. cum Tri-
phon. contra Iudæ. & Tertull. lib. contra
Iudæ. Epiphan. hæres. 30. August. libris
contra Faustum, & alijs contra dictum
errorem, qui habentur in principio to-
mi 6. Aliqua etiam habet Clemens Ro-
man. lib. 6. Constitut. Apostolicar. cap.
12. 20. 21. 22. & 23. Multaq&#x0301;; ex Hebræis
congerit Galetin. lib. 11. de Arcan. &c.
à principio. Nos autem breuiter pauca
ex vtroq&#x0301;ue testamento indicabimus. Et
in primis videntur optima testimonia,
quibus Deus olim promisit, se daturum
nouam legem. Quale est illud Ieremiæ<marginalia>Ierem. 31.</marginalia>
31. Ecce dies veniunt, dicit Dominus, & feriā
domui Israel, & domui Iudà f&#x0153;dus nouum, vbi
nomine f&#x0153;deris, lege&#x0303; significat, iuxta mo-<marginalia>Genes. 17.|Exod. 34.|Deut. 25.</marginalia>
rem Scripturæ Gen. 17. Exod. 34. Deut.
25. Et in eode&#x0303; loco exponitur, dum sub-
iungitur, Dabo legem meam in visceribus eo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1141.jpg/>
@@1@<SE1141>1134 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>rum, &c. vbi expendit Paulus ad Hebr.<marginalia>Hebr. 8. &|10.</marginalia>
10. & 8. vbi in fine adiungit, Dieendo nou&#x0169;,
veterauit prius. Quod autem antiquatur, & se-
nescit, prope interitum est. Quod etiam satis
indicauit Deus, dicens, Feriam f&#x0153;dus no-
uum, non secundum pactum, quod pepigi cum
Patribus eorum, &c. Nam conferendo illa
duo pacta, satis ostendit, posterius fuis-
se futurum longe excellentius, & per il-
lud fuissse prius auferendum.</P>
<P>  Præterea mutationem legis, & status<marginalia>10.|Confi.</marginalia>
illius populi esse faciendam in aduentu
Messiæ satis ostendit Deus dicens per
Malach. cap. 1. Non est mihi voluntas in vo-
bis dicit Dominus exercituum, & munus non<marginalia>Malac. 1.</marginalia>
suscipiam de manu vestr{a} Ab ortu solis vs&#xE8BF;&#x0301;
ad occasum magnum est nomen meum in gen-
tibus, & in omni loco sacrificatur, & offertur
nomini meo oblatio mund{a}. In quo apertè
prædicitur, totum illum cultum sacrifi-
ciorum veteris legis abijciend&#x0169; à Deo
fuisse, & in aliud purissimum sacrifici&#x0169;
commutandum, vt exposuit Concilium
Trident. fess. 22. cap. 1. & in 3. tom. tertię
partis tractauimus latiùs. Idemq&#x0301;ue sig-
nificauit Ierem. cap. 23. vbi præmissa
Messię promissione per illa verba, Ecce<marginalia>Ierem. 23.</marginalia>
dies veniunt, dicit Dominus, & suscitabo Dauid
germen iustum, &c. subditur, Propter hoc ec-
ce dies veniunt, dicit Dominus, & non dicent
vltra, viuit Dominus, qui eduxit filios Isra el de
terra Ægypti sed viuit Dominus, qui adduxit,
& reduxit semen domus Israel de terra Aqui-
lonis, & de cunctis terris. Vnde Isai. cap. 43.<marginalia>Isai. 43.</marginalia>
loquens à principio capitis de vocatio-
ne Iudęorum ad Christum, & ad conuer
sos, & credentes in illum (vt egregiè
exponit Hieronym.) tandem concludit,<marginalia>Hieron.</marginalia>
Ne memineritis priorum, & antiqua ne intuea-
mini. Quæ verba licet Hieronym. refe-
rat ad signa, & mirabilia antiqua, non
negat posse etiam optimè referri ad le-
gem, & sacrificia, aliasq&#x0301;ue cæremonias
eius. Sicut per siguram etiam indicat&#x0169;<marginalia>Leuit. 26.</marginalia>
est Leuit. 26. cum dicitur, Vetera nouis ad-
uenientibus proijcietis. Per hæc igitur om-
nia significatum est, cæremonias legis
veteris antiquandas fuisse in aduentu
Messiæ.</P>
<P>  Deniq&#x0301;; vt ad nou&#x0169; testamentum tran-<marginalia>11.|Ex testame&#x0303;|to nouo.|Hebr. 7.|Ex Psalm.|109.</marginalia>
situm faciamus, hoc confirmat Paul. ad
Hebr. 7. ex illo Psalm. 109. vbi de Chri-
sto dicitur, Tu es Sacerdos in æternum secun-
dum ordinem Melchisedec. Inde enim colli-
git per Christum aliud sacerdotium no-<-P>@@

<-P>uum instituendum, & introducendum
fuisse, inferens, vetus fuisse temporale,
nouum autem fore æternum. Ac dein-
ceps subiungit regulam, Translato sacer-
dotio, necesse est, vt legis translatio fiat. Nam
hæc duo necessaria sese cōcomitantur.
Ex quo tandem concludit, Reprobatio fit
prioris mandati propter infirmitatem eius, &
inutilitatem. Maximè verò prosequitur
argumentum hoc idem Apostolus in E-
pistol. ad Roman. & ideò in capite pri-<marginalia>Rom. 1.</marginalia>
mo præmittit, Non erubesco Euangelium,
virtus enim Dei est in salutem omni credenti
Iudæo primum, & Græco, & capite tertio,<marginalia>Cap. 3.</marginalia>
Iustitia Dei per fidem Iesu Christi in omnes, &
super omnes, qui credunt in eum, non enim est
distinctio, &e. Quod latè per sequentia
capita prosequitur, & cap. 10. adiungit.<marginalia>Cap. 10.</marginalia>
Finis legis Christus ad iustitiam omni credenti.
Idem in Epistola ad Galat. vbi cap. 2.<marginalia>Galat. 2.</marginalia>
sic Petrum alloquitur, Si tu Iudæus cum
sis, gentiliter viuis, & non iudaicè quomodò co-
gis gentes iudaizare. Nos natura Iudæi, & non
ex gentibus peccatores sciente, autem, quod non
iustificatur homo ex operibus legis, nisi per fide&#x0303;
Iesu Christi, & nos in Christo Iesu credimus, vt
iustificemur ex fide, non ex operibus legis Prop-
ter quod ex operibus legis non iustificabitur om-
nis caro. Et capite tertio. Vbi venit fides,<marginalia>Cap. 3.</marginalia>
iam non sumus sub lege, & infrà, Non est Iu-
dæus, neq&#x0301;ue Græcus, & cæt. Quod latissimè
confirmat cap. 4. & 5. vbi concludit, In<marginalia>Cap. 4. & 5</marginalia>
Christo Iesu neq&#x0301;ue circuncisio aliquid valet,
neq&#x0301;ue præputium, sed fides, quæ per charitatem
operatur.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ex his testimonijs possunt va-
riæ rationes huius veritatis colligi. Pri-<marginalia>12.|Ex his testi|monijs ra-|tiones colli|guntur.</marginalia>
ma, quia non est minus sufficiens fides,
& gratia Christi pro Iudæis, quam pro
gentilibus, sed Christianis ex gentibus
conuersis sufficit obseruantia Euange-
lij sine obseruantia legis; ergo etiam Iu
dæi per Euangelium liberati sunt à iu-
go legis. Secunda, quia Christus omnes
indifferenter vocat ad iugum su&#x0169;, quod
suaue esse dixit; ergo nullis hominibus
in Christum crede&#x0303;tibus necessarium est
iugum legis, siue iudæis, siue gentibus.
Tertiò etiam respectu Iudæorum fuit
illa lex imperfecta, & inefficax ad iusti-
tiam, & quasi per occasionem posita est
propter imperfectionem illius populi,
vt esset quasi pędagogus; ergo aduenie&#x0303;-
te lege perfecta, obligante, & iustifican-
te Iudæos, cessare debuit imperfecta.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1142.jpg/>
@@1@<SE1142>Cap. 10. De necessitate legis veterisquoad obligationem. 1135
<duolan 2><P>  Vt tamen hę rationes amplius decla-
rentur, obijci potest, quia lex semel lata<marginalia>13.|Obiect.</marginalia>
non abrogatur, nisi per expressam reuo,
cationem, vel per legem posteriorem in
compossibilem priori; sed in lege noua
vt lata à Christo, nō inuenitur expressa
reuocatio legisveteris, nec illęleges s&#x0169;t
incompossibiles, sed possunt simul ob-
seruari; ergo posterior non reuocauit
priorem, saltem respectu illius populi,
quem vetus obligabat; ergo non est, vn-<marginalia>Resp. 1.</marginalia>
de sit abrogata. Respōdeturverò in pri-
mis negando vltimam consequentiam.
Nam præter illos duos modos abrogan-
di legem inuenitur tertius, qui est, vt lex
per se ipsam cesset per temporum muta
tionem, & successionem, per quam com
pletur terminus, pro quo posita est. Ita
enim cessauit lex vetus. Nā posita fuit,
Donec veniret semen, id est Christus, vt ait<marginalia>Galat. 3.</marginalia>
Paul. ad Galat. 3. Nam finis illius legis
fuit Christus, vt idem dixit Roman. 10.
& ideo completo illo fine, ac terminò
cessauit absq&#x0301;; alia abrogatione. Propter
quod dicitur Lucæ 16. Lex, & prophetæ vs&#xE8BF;<marginalia>Luc. 16.</marginalia>
ad Ioannem, & infra hoc magis constabit.
c&#x0169; agemus de tempore, quando lex illa
mortua esse incepit.</P>
<P>  Deinde respondetur negando Mino-<marginalia>14.|Resp. 2.</marginalia>
rem quoad secundam partem eius, quia
licèt verum sit, Christum in lege sua tra-
denda non addidisse formalia verba re-
uocatoria legis prioris, nihilomin&#xA770; sim-
pliciter verum est, sua noua lege vetere&#x0303;
abrogasse, id enim significauit Paul. ad
Ephes. 2. dicens, Legem mandatorum decre-<marginalia>Ephes. 2.</marginalia>
tis euacuans. Quod enim ait, Decretis, idem
significat, quod per decreta sua. Nec au-<marginalia>Eras.|Gaiet.</marginalia>
diendi sunt Erasm. & Caiet. qui vocem,
Decretis, seu in decretis, referunt ad legem
veterem, ita vt sensus sit, euacuās legem
mandatorum in decretis, supple existe&#x0303;-
tem. At rectè intellexit vulgatus inter-
pres, particulam, In, licet in Græco
habeatur, non esse necessariam; & li-
cet addatur optimè significare potest
idem quod per, ita vt sit sensus, Euacuans
in decretis, id est. per decreta, & ad tollen
dam æquiuocationem rectèpositum est
absolute, Decretis. Neq&#x0301;ue enim rectè vox
illa refertur ad decreta legis veteris
tum quia fit inutilis repetitio, tum quia
oportet aliquod verbum subintelligere
sine necessitate, tum deniq&#x0301;; quia repug-
nat communi Patrum expositioni. Vnde<-P>@@

<-P>Chrysost. ibi Decretis, exponit, id est, fide
sua, quod esset facilè, intellectum defi-
de ratione obiecti, & Euangelicæ doc-
trinæ, vel si intellexit fidem, id est spiri-
tum fidei, nō excludit legem nouā, quæ
solet etiam nomine fidei significari. Vn-
de ad Roman. 3. Exclusa est, per quam legem?
factorum? non sed per legem fidei. Idem verò
Chrysost. clarius exponit decreta, idest,
Præ cepta, quæ Hierony. dogmata Euangeli-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ca, ibidem appellauit. D. Thomas etiam
pręcepta exposuit, & sequitur ibi, & be-
ne declarat Adam. Christus ergo suis
præceptis, suaq&#x0301;; lege noua veterem ab-
rogauit.</P><marginalia>15.|Expressare|uocatio nō|necessaria.</marginalia>
<P>  Neq&#x0301;, fuit necessaria expressa reuoca-
tio, quia opera illarum legum, licèt non
videantur formaliter repugnare, nihilo
minus leges ipsæ inter se pugnāt. Primo
quia lex noua traditur à Christo vt per
se sufficiens ad salute&#x0303;, & necessaria, cui
repugnat, durare necessitatem prioris
legis. Secundo ex fine, & signifiatione
talium actuum, quia obseruantiæ anti-
quę legis dabantur ad significanda my-
steria futura Messiæ, sacramenta autem
legis nouæ, pręsertim baptismus, & eu-
charistia datæ sunt ad repręsentandam
redemptionem iam factam, & mysteria
illa iam impleta. Tertio quia prior lex
data est vni populo ad distinctione&#x0303; alio-
rum, posterior verò toti mundo, vt Ec-
clesia habens perfectā vnitatem ex om-
nibus hominibus congregaretur, ad
quod necessarium fuit signa, & specia-
les obseruantias vnius populi è medio
tollere. Et hoc est, quod Paulus dixit ci-
tato loco Ephes. 2. Christum abstulisse
medium parietem maceriæ, & inimici-
tias soluisse inter vtrumq&#x0301;; populum, Fa-
ciens vtraque vnum. Item ex vi illius legis
cōstituebatur specialis status reipubli-
cæ habens supremum Pontificatum su&#x0169;,
iurisdictionem, &c. Lex autem noua in-
troduxit nouum speciale statum, & Pon
tificatum diuersum c&#x0169; suprema iurisdi-
ctione in totum mundum, ac subinde re-
pugnantem priori statui. Consequenter
ergo hæc lex reuocauit illā. Et hoc est,
quod Paul. dixit, Translato sacerdotio necesse
est, vt legis translatio fiat.</P><marginalia>16.|4. q. de Iu-|dæis qui E-|uangelium|non suscepe|r&#x0169;t.</marginalia>
<P>  Atque hinc facile constat, quid dicen
dum sit de vltima quęstione, an illa lex
sit etiam abrogata pro his Iudęis, qui
Euangeli&#x0169; nō susceperunt. Videri enim<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1143.jpg/>
@@1@<SE1143>1136 Lib. 9. De lege diuina positiua veter.
<duolan 2><-P>potest, non esse congruum, eos liberos<marginalia>Pro his e-|tiam legem|vetere&#x0303; ab-|rogatā esse.</marginalia>
manere ab vtraq&#x0301;; lege, & ideo debere
antiqua obligari, dum nouam non susci-
pient. Dice&#x0303;dum vero sine dubio est, etiā
pro illis abrogatam esse legem illam,
quia simpliciter, & in se sublata de me-
dio est, vt probant omnia, quæ adduxi-
mus; ergo neminem iam obligat per se,
& vi sua. Item lex illa non desinit obliga
re Christianos ex iudaismo conuersos,
vel qui ab illis originem ducunt, quia
Christiani sunt, sed quia finitum est tem
pus obligationis illius legis, pro quo la-
ta est, & quia iam euacuata est; ergo
etiam Iudæos non Christianos per se nō
obligat. Præterea isti Iudæi constitutì
sunt in statu, in quo impossibile est obli-
gari illa lege, quia nec sunt in terra pro
missionis, nec templum habent, extra
quod præcipua sacrificia, & præcepta
implere non poterant, vt agni Paschalis
Exodi 12, & aliorum, de quibus Deuter.<marginalia>Exod. 12.|Deute. 12.</marginalia>
12. Item non habent sacerdotes, nec ha-
bere possunt, cum non habeant tribuum
distinctionem; ergo ex conditione talis
status sequitur, iam non obligari illa le-
ge, vel certe magnum indicium est abso
lutè, & pro tota illa gente cessasse, vt re-
ctè argumentatur Iustin. dicto dialog.<marginalia>Iustin.</marginalia>
Cum Triphone. Deniq&#x0301;ue Iudæi, etiam si
increduli sint, nihilominus obligantur
lege Christi, quia tenentur illam susci-
pere, & in Christ&#x0169; credere; ergo eo ipso
non obligantur lege antiqua, & ita non
procedit contraria coniectura. Dico
autem per se nō obligari, seu ex vi legis,
quia ex conscientia erronea poterunt
obligari, existimant enim adhuc legem
illam retinere suam vim, & consequen-
ter opinantur, se per illam obligari, &
hoc modo obligantur ex cōscientia er-
ronea. Ad hunc enim modum dixit<marginalia>Galat. 1.</marginalia>
Paulus ad Galatas primo. Testificor omni
homini circuncidentise, scilicet, ritu iudai-
co, quia debitor est vniuersæ legis faciendæ,
vtiq&#x0301;ue ex vi prioris existimationis de
obligatione circuncisionis, atq&#x0301;ue adeo
ex conscientia erronea, nam absolutè
nulla nunc est talis obligatio. Addo ve-
rò, quia ignorantia illa non est sine gra-
uissima culpa, dici posse (vt aliqui lo-
quuntur) ligari potius, quam obligari,
quia siue illam legem obseruent, siue nō
grauissimè peccant, nam si obseruant
superstitiosi sunt, & infideles, si verò nō<-P>@@

<-P>obseruant, trāsgressores sunt legis, qua
credunt obligari saltem ex praua con-
scientia. An verò lex illa etiam quoad
omnem vtilitatem, pro his Iudæis cessa-
uerit, dicam inferius.</P>
<P>  Ex dictis deniq&#x0301;ue facilè soluitur in-<marginalia>17.|Soluitur Iu|dæorum f&#x0169;|damentum</marginalia>
daizantium fundamentum, quatenus ad
ipsos iudęos pertinere potest, quod so-
lum fundabatur in hoc, quia lex illa di-
citur data vt perpetua, seu in æternum
duratura. Duobus enim modis sumitur<marginalia>Perpetu&#x0169;,|vel ætern&#x0169;|Duobus mo|dis sumi</marginalia>
vox perpetuum, vel æternum, in sacra Scri-
ptura. Primo vt excludat termin&#x0169; dura-
tionis absolutè, & simpliciter. Sec&#x0169;do
solum significet perpetuitatem tantum
secundum quid, quæ varijs modis con-
tingit, Lex ergo illa non potest dici per
petua in se priori modo, nam constat,
omnem legem huius vitę aliquando esse
in se finiendam saltem cum ipso m&#x0169;do.
Potestq&#x0301;; apertè conuinci nam c&#x0169; mino-
ri rigore dici solet perpetu&#x0169;, quod vsq&#x0301;;
ad finem mundi duraturum est, & tame&#x0303;
neq&#x0301;ue hoc modo dicta est illa lexperpe-
tua. Quod probatur clare ex eode&#x0303; loco
Genes. 17. vbi & f&#x0153;dus Dei dicitur fore
sempiternum, & Deus ipse promittit
Abrahæ, & semini eius terram promis-
sionis in possessionem æternam; ergo
non est magis æternum f&#x0153;dus, quam
promissio, at constat promissionem il-
lius terræ non fuisse æternam illo mo-
do, imò sublatam iam esse; ergo idem
intelligendum est de illo f&#x0153;dere. Si-
milisq&#x0301;ue promissio habetur Genes. 13.
Omnem terram, quam conspicis, tibi dabo, & se-
mini tuo in sempiternum, & similes sunt aliæ
promissiones rerum temporali&#x0169; in ve-
teri testamento, cum tamen constet, &
bona temporalia non esseperpetua sim-
pliciter, & de facto illammet terram nō
fuisse à Iudæis perpetuo possessam.</P><marginalia>18.|Duplex ex|positio insi-|nuata ab|August.|1. expositio|mystica.</marginalia>
<P>  Duæ igitur sunt expositiones indica-
tæ ab Augustino in eisdem locis, vna est
mystica potius, quam literalis, vt in eis
locis sermo sit de perpetuitate simplici
ter, non tamen intelligatur implenda in
re illa materiali, quæ proponitur, sed in
illa, vel in alia per illā figurata, seu my-
sticè representata. Vt solennitas agni
paschalis duratperpetuo in se, vel in ag-
no Dei per illum veterem representato,
& pactum circuncisionis est perpetuum
non in sola carnali circuncisione, sed in
illa, vel in spirituali per illam sigurata,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1144.jpg/>
@@1@<SE1144>Cap. 11. Decessatione legis veteris quoad omniapræcepta. 1137
<duolan 2><-P>quę fit per baptismum, & de se perpetuo
durat, etiam in patria. Sicq&#x0301;; promissio-
nes te&#x0303;porales permanent semper in spi-
ri tualibus, quæ in illis vt in figura pro-
mittebantur. Ita fere August. q. 31. in
Genes. & q. 43. & 124. in Exod. & hanc<marginalia>August.|D. Thom.</marginalia>
responsionem videtur sequi D. Thom.
1. 2. q. 103. ar. 3. ad 1. argum.</P>
<P>  Secunda responsio, & magis literalis<marginalia>19.|2. Expositio|literalis.</marginalia>
est, non dici æternam legem illam nisi
secundum quid, etiam respectu duratio-
nis mundi. Solet autem hoc æternum se-
cundum quid multis modis accipi, vnus
valde vsitatus est, quo æternum accipi
solet pro sęculo, vt notauit D. Tho. 1. p.
q. 10. ar. 2. ad 2. vbi ita exponit illud Exo.
3. Dominus regnabit inæternum, & vltra. Et ita
facile potest illi legi accōmodari. Acci-
pi{t$} etiā alijs modis in cōmuni modo lo-
quendi consuetis. Dici enim solet per-
petuum, quod sine vllo certo termino
præscribitur, quomodo diximus supra
lib. 1. legem proprijssimè sumptam esse
perpetuam, sic etiam in materia de Ce&#x0303;-
sur. suspensio, quę sine termino imponi-
tur, perpetua dici solet: ergo multo ma-
gis potuit lex vetus, aut fędus circunci-
sionis, aut præcept&#x0169; agni paschalis dici
perpetuum, quia sine termino positum
est. Nam licèt ex mente Dei solum po-
neretur donecveniret semen, hoc tame&#x0303;
non fuit in lege expressum, sed sub intel-
lectum in eius conditione, & significa-
tione, eo vel maximè, quod etiam dici
solet in Scriptura perpetuum, quod lon-
gissimo tempore, seu per multa secu-
la duraturum est, sicut lex illa durauit.
Deinde dicitur pactum perpetu&#x0169;, quod
natura sua indissolubile est, licèt per
causas extrinsecas, vel rerum mutatio-
nem solui possit, & sic etiam aliqua, quę
per solam vitam hominis durant, solent
dici perpetua, vt vinculum matrimonij,
professio religiosa, & quædam alia vo-
ta. Sic igitur pactum illius legis dicitur
perpetuum f&#x0153;dus, quia dissolui non po-
terat, donec impleretur, nec lex illa ces-
satura erat, nisi per tantam rerum muta
tionem, cum qua nec veritas illius legis
nec eius obligatio posset subsistere. Et
ita etiam exponit dictam loquutionem
August. in citatis locis, & indicat D. Tho
mas. 1. 2. q. 98. ar. 2. ad 2. & videri potest<marginalia>D. Thom.|Abulens.</marginalia>
Abul. q. 18. in 12. cap. Exodi, vbi ide&#x0303; no-
tat Pereir. & latius Genes. 13. & 17.</P>@@

<Z>CAPVT XI.
Vtrum lex vetus cessauerit, seu abrogata
fuerit quoad omnia sua præcepta
etiam morali{a}?</Z>
<P><INI3>Q</INI3>Vamuis absolutè dictum sit, lege&#x0303;<marginalia>1.|Deadæqua|ta cessatio-|ne legis ve|teris.</marginalia>
illam cessasse, tamen quia in illa
lege varia erant genera præcep-
torum, & non est certum cessasse omnia
& consequenter est controuersum, an
lex illa dicatur cessasse adęquatè, seu se-
cund&#x0169; se totam, vt ita dicam, vel ratio-
ne aliquarum partium habentium quo-
ad hoc rationem specialem, ideò in hoc
capite hoc amplius explicand&#x0169; est. Sup-
ponimus autem distinctionem supra da-
tā de triplici genere præceptor&#x0169; illius
legis, cęremoniali&#x0169;, iudiciali&#x0169;, & mora-
li&#x0169;. Et de c&#x0153;remonialibus cert&#x0169; esse sup
ponimus, illa maximè cessasse, & ratione
illorum præcipuè dici legem illam ces-
sasse. Ita docent D. Thom. d. q. 103. ar. 3.<marginalia>C&#x0153;remoni-|alia cessasse|certum est.|D. Thom.|August.</marginalia>
& oe&#x0303;s Theologi infra refere&#x0303;di, & tradit
Innoc. III. in c. Vnic. de Purificat. post
part. & Aug. lib. 6. contra Faust. vbi ita
exponit illud ad Colos. 2. Nemo ergo vos
iudicet in cibo, aut in potu, aut in parte diei fe-
sti, aut neomeniæ, aut Sabbathorum, quæ sunt vm
bra futurorum, &c. Per hęc enim significa-
uit omnia c&#x0153;remonialia, quæ velut vm-
bra transierunt. Et siquis rectè conside-
ret omnia, quæ præcedenti capite addu-
ximus, de c&#x0153;remonialibus præceptis
maximè procedunt, vt in puncto seque&#x0303;-
ti attingemus, ideoq&#x0301;ue de his nihil am-<marginalia>Obiect.</marginalia>
plius disputare necesse est. Posset autem
quis obijcere, quia pręceptum soluendi
decimas, c&#x0153;remoniale erat, & tamen
eius obligatio durat, vt videntur proba
re quædam iura dicentia, decimas esse<marginalia>Resp.</marginalia>
iure diuino debitas. Sed de hac re satis
dictum est tract. 2. de Relig. lib. 1. cap. 10.
in tom. 1. vbi ostendimus, illud pręcep-
tum legis veteris, qua parte positiuum
erat, scilicet, quoad quotam decimar&#x0169;,
cessasse quoad obligationem suam, reli-
ctum vero esse quasi exemplar, ad cuius
instar Ecclesia potuit similem lege&#x0303; sta-
tuere, hoc enim prohibitum non est, vbi
nullum periculum scandali, aut falsę sig-
nificationis imminet, vt postea videbi-
mus. Eo vel maximè quòd pręceptum
illud, quoad illam parte&#x0303;, potest non im-
merito inter iudicialia numerari.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1145.jpg/>
@@1@<SE1145>1138 Lib. 9. De lege diuina positiua veter.
<duolan 2><P>  Circa præcepta iudicialia potest esse
nonnullum dubium, an mortua sint. Ra<marginalia>2.|De iudicia|libus.</marginalia>
tio autem dubitandi in primis sumitur
ex authoritate negatiua Scripturæ sa-
cræ, quia cum in multis eius locis lega-
mus, ceremonialia præcepta cessasse,
nullibi id legimus de iudicialibus; sign&#x0169;
ergo est, non esse parem vtrorumq&#x0301;; ra-
tionem, vel dispositionem. Tum quia le-
gis abrogatio non est magis extenden-
da, quam sit expressum à legislatore, t&#x0169;
etiam quia vnius expressio, videtur ta-
cita alterius exclusio, iuxta cap. Non ne,
de Præsumptionibus. Antecedens aute&#x0303;
patet nā Actor. 15. quæstio suborta præ-<marginalia>Act. 15.</marginalia>
cipuè fuit de circuncisione, & conseque&#x0303;
ter de alijs ceremonijs legis, & de his tā
tum decretum illud Apostolicum inter-
pretari videtur Cyril. Chateches. 17. Et
de eisdem loquitur Paul. dicto loco ad<marginalia>Colos. 2.</marginalia>
Colos. 2. & de illis dicit, fuisse vmbram
futuror&#x0169;. Vnde tum ibi, tum in epist.
ad Roman. & ad Galat. & ad Hebræ. in
duobus præcipuè vim facit, vt ostendat
abrogationem illius legis. Vn&#x0169; est, quod
lex illa non iustificabat apud Deum, sed
tantum imperfectam carnis iustitiam
conferebat. Aliud est, quod lex illa erat
figura, & vmbra, quæ cessare debuit, ad-
ueniente veritate, vtrumq&#x0301;; autem hor&#x0169;
in solis ceremonialibus locum habet,
quia sola ceremonialia ordinabantur
ad sanctificatione&#x0303;, vel iustitiam carnis,
iudicialia enim ad politicam guberna-
tionem pertinebant. Et ideò ceremo-
nialia tantum erant per se primo insti-
tuta ad significandum, iudicialia verò
tantum accessoriè, & quasi per accide&#x0303;s,
cessante autem accessorio, non cessat
principale. Et ita etiam Leo Papa ser-<marginalia>Leo Papa.</marginalia>
mone 6. de Passion. Domini hanc poste-
riorem rationem explicans, sol&#x0169; in ce-
remonialibus declarat legalium cessa-
tionem. Accedit quod August. lib. 6. &<marginalia>August.</marginalia>
10. contra Faust. in principio duo tant&#x0169;
genera peccator&#x0169; in illa lege distinguit,
quædam vocat vitæ agendæ, aliæ vitæ
significādæ, & hæc posteriora dicit ces-
sasse, non vero priora. At verò pręcepta
iudicialia spectare videntur ad præce-
pta vitæ agendæ, vitę (inquam) politi-
cæ, & ciuilis; ergo illa non cessarunt
ex sententia August.</P>
<P>  Nihilominus certa conclusio est, le-<marginalia>3.</marginalia>
gem vetere&#x0303; cessasse, seu abrogatam esse<-P>@@

<-P>quoad omnia pręcepta iudicialia. Ita<marginalia>Lex vetus|abrogata|quoad om-|nia præcep|ta iudicia-|lia.|D. Thom.|Caietan.|Conrad.</marginalia>
docet D. Thom. q. 104. ar. 3. vbi Caieta.
Conrra. & cæteri expositores id suppo-
nunt vt cert&#x0169;, estq; cōmuni dogma Theo
logorum. Vnde videtur de fide certum.
quia licèt in Scriptura in particulari nō
sit expressum, cōtinetur in gener alibus
loquutionibus, quas Ecclesiæ traditio,
& cōmunis consensus Theologorum ita
interpretatur. Talis est regula Pauli ad
Hebræ. 7. Translato sacerdotio necesse est, vt<marginalia>Hebr. 2.</marginalia>
legis translatio fiat, sicut enim vetus sacer-
dotium simpliciter ablat&#x0169; est, ita & lex
vetus quatenus positiua erat, & cum illo
sacerdotio erat coniuncta. Alia genera
lis locutio Pauli est ad Ephes. 2. Medium<marginalia>Ephes. 2.</marginalia>
parietem maceriæ soluens, legem mandatorum
euacuans: nam lex mandatorum sine du-
bio iudicialia comprehendit, quæ erant
nō parua illius materiæ pars. Aliud prin<marginalia>Rom. 7.</marginalia>
cipium eiusdem Pauli est illud ad Rom.
7. vbi de vxore$unclear ait, Si mortuus fuerit vir eius,
liberata est à lege viri, ex qua similitudine
infert; itaque fratres mei & vos mortificati es-
tis legi per mortem Christi. Vbi simpliciter
dicendo legi, totam ìntelligit, & nihil ex
cludit. Facit etiam illa vniuersalis eius-
dem locutio ad Galat. 5. Testificor omni ho
mini circuncidenti se, quia debitor est vniuersæ
legis faciendæ. Nam inde virtute significat
euacuata circuncisione, euacuatam esse
vniuersam legem, ac subinde etiam iu-
dicialia præcepta fuisse sublata. Præ-
terea hoc principiovtuntur Theologi in
materia de Matrimonio, & similibus,
quando tractant, an prohibitiones ali-
quę illius legis durent n&#x0169;c. Vt v. g. an ac-
cedere admenstruatam etiam matrimo
nio coniunctam sit peccatum mortale,
sicut olim videtur fuisse, quia erat pro
hibitum sub pęna mortis Leuit. 20. nam<marginalia>Leuit. 20.</marginalia>
sub distinctione respondent, si lex illa
fuit iudicialis, non obligare, si aute&#x0303; ma-
teria erat moralis ex ea parte posse du-
rare, vt patet ex Theologis in 4. d 32. &
disputat latè Castro lib. 1. de Leg. pęnal.<marginalia>Castro.</marginalia>
c. vlt. Sanci. lib. 9. disp. 21. Et eode&#x0303; modo
disputant de gradibus cōsanguinitatis,
vel affinitatis prohibitis in Leuitico. De
quibus certum est, Posse pontificem dis-
pensare in nōnullis gradibus eorum, vt
in casu Regis Angliæ Henrrici VIII. de-<marginalia>Clem. 7.</marginalia>
clarauit Clemens VII. de primo gradu
affinitatis, in quo supponitur, legem
illam iudicialem cessasse, & hos gradus<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1146.jpg/>
@@1@<SE1146>Cap. 11. De cessatione legis veteris quoad omnia præcepta. 1139
<duolan 2><-P>nunc non esse prohibitos ex vi illius; ide&#x0303;
ergo est in omnibus similibus.<marginalia>4.|Ratio, &|resp. ad fun|damentum</marginalia>
<P>  Ratio autem facilè reddi potest, res-
pondendo simul ad principalem ratio-
nem dubitandi. Nam licèt fortasse ex vi
solius significationis rerum futurarum,
non fuerit necessarium, hæc iudicialia
pręcepta cessare, ęquè ac ceremonialia
quod postea videbimus, tractando, an
illa lex sit mortifera: nihilominus pro-
pter alias rationes maximè literales ne
cessarium fuit extingui præcepta iudi-
cialia simul c&#x0169; ceremonialibus. Prima,
& potissima est, quàm indicauit D. Tho-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
mas, quia per Christ&#x0169; sublatus est illius
reipublicæ status, ergo etiam cessarunt
illæ leges, quę ad stat&#x0169; politicum, & con-
ueniens regimen illius reipublicæ ordi-
nabātur, cuiusmodi erant iudicialia prę
cepta. Consequentia per se euidens est,
quia sublatis nobis, toll&#x0169;tur ea, quæ s&#x0169;t
in nobis, ergo dissoluto populo, cōmuni-
tate, vel religione, pro qua latę erant le-
ges, desinit talium legum obligatio. An-
tecedens autem declaratur, quia ille po
pulus post Christi aduentum, desijt esse
populus peculiaris Dei, hanc enim præ-
rogatiuam habuit, quandiu Christum in
virtute, seu pote&#x0303;tia continuit; post Chri
stum vero totus quodāmodo mundus,
seu Ecclesia Christi Catholica facta est
populus peculiaris Dei, iuxta illud, Ecce
ego vobiscum sum vsque ad consummationem
sæculi, & illud, Super hanc petram ædificabo
Ecclesiam meam, & portæ inferi non præuale-
bunt aduersus eam. Postquam autem Iudai
cus populus desijt esse populus peculia-
ris Dei, desijt etiam diuinis legibus gu-
bernari ex obligatione, quia hoc perti-
nebat ad priorem statum, & ad peculia-
rem coniunctionem cum Deo.</P>
<P>  Vnde sumitur alia ratio, quia muta-<marginalia>5.|Alia ratio</marginalia>
to principali desinìt etiam accessori&#x0169;;
principale autem in illo populo erat,
disponi, & præparari per lege&#x0303; ad Messiā
suscipiendum, & conseruari in fide eius
venturi, & in cultu vnius veri Dei, hoc
autem totum mutatum est per Messiæ
aduentum, & hac ratione mutata sunt
sacerdotium sacrificia, & alia ceremo-
nialia, quæ proximè ordinabant popul&#x0169;
ad illum finem; ergo consequenter etiā
iudicialia cessarunt, quę proximè perti
nebant quasi ad temporalem guberna-
tionem, quam Deus ad priorem ordina-<-P>@@

<-P>uerat. Vnde etiam magis confirmatur,
& explicatur altera ratio, quia leges iu-
diciales supponebant populum Israeli-
ticum vt separatum à gentilico, & con-
gregatum, & ordinatum peculiari mo-
do ad spiritualia, & supernaturalia, &
ideo ordinabant etiam illum in politi-
cis, ideoq&#x0301;; destructo priori fine, & funda
mento, leges etiam has cessare necessa-
rio consequens fuit.</P>
<P>  Et ita respondetur facilè ad testimo-<marginalia>6.|Ad alia te|stimoni{a}|resp.</marginalia>
nia, quæ ad summum continent authori-
tatem negatiuam, quæ de se inefficax
probatio est. Addo verò in loco Acto-
rum absolutè esse sermonem de circun-
cisione, & de lege Moysi, quæ includit
etiā iudicialia. Ad testimonia verò Pau-
li dicitur, interdum illum loqui genera-
liter, vel indefinitè, vt vidimus, aliquan-
do verò loqui de ceremonialibus, quia
illa erant præcipua, & illis ablatis aufe-
runtur reliqua, quæ erant veluti acces-
soria, vt explicatum est. Ad Augustinum
verò dicitur, sub præceptis vitę signifi-
candę comprehe&#x0303;disse etiam iudicialia,
quia re vera significabant, & erant figu-
ræ futuror&#x0169;, vt in superioribus declara-
uimus. Et quamuis fortasse hæc sola ra-
tio non sufficeret ad abrogatione&#x0303;, quia
in illispr ęceptis significatio erat minus
princi palis, nihilom inus supposita alia
ratione de destructione fundamenti, &
dissipatione, & reiectione illius populi,
etiam illa ratio non nihil iuuat; sit ergo
certum, etiam iudicialia pręcepta mor-
tua esse, & abrogata.</P><marginalia>7.|De præcep|tis morali-|bus.|Quatenus|legis natu-|ralis nō esse|abrogata.|Matth. 5.|Clem. Pap.|Leo Papa.</marginalia>
<P>  Maior difficultas superest de morali-
bus præceptis, nā de illis opiniones va-
riæ sunt inter Catholicos. Nam licèt
omnes fateātur, præcepta moralia qua-
tenus erant præcepta legis naturalis,
non fuisse abrogata, imò nec potuisse
mutari iuxta superius dicta in lib. 2. de
lege naturali. Imo etiam esse confirma-
ta in Euangelio Matth. 5. vt libro seque&#x0303;-
ti videbimus, & tradunt Clemens Papa
lib. 6. constit. cap. 22. & 23. & Leo Papa
serm. 6. de Ieiun. decimi mens. & serm. 4.
de Ieiun. Septim. mens. & August. lib. 6.<marginalia>August.|De illis &|tradita fue|runt à Deo.</marginalia>
& 10. contra Faust. in princ. Nihilomi-
nus de ijsde&#x0303; præceptis moralibus prout
tradita fuerunt à Deo in lege Moysi s&#x0169;t
opiniones. Aliqui enim Theologi distin
guendum putant inter illa præcepta, vt<marginalia>1. sente&#x0303;tia.</marginalia>
erant legis naturę, vel Moysi, & priori<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1147.jpg/>
@@1@<SE1147>1140 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>modo fatentur, non cessasse, posteriori
autem modo putant, necessario esse di-<marginalia>Soto.</marginalia>
cend&#x0169;, iam cessasse. Ita docuit Soto lib.
2. de Iustit. q. 5. ar. 4. concl. 2. vbi contra-
riam sententiam dicit esse falsissimam.
Medin. vero 1. 2. q. 103. ar. 3. quem ali-<marginalia>Medin.</marginalia>
qui moderni sequuntur, putat, esse rem
certam, & indubitatam. Vnde significāt,
esse de fide. Allegatur pro hac opinione<marginalia>D. Thom.</marginalia>
D. Thom. 1. 2. q. 98. ar. 5. quatenus ait, ge&#x0303;-
tiles obligatos fuisse ad seruanda præ-
cepta decalogi nō quatenus erat de le-
ge Moysi, sed quatenus erant de lege
naturæ.</P>
<P>  Fundamentum huius sententiæ esse<marginalia>8.|Fundamen|tum.</marginalia>
videtur, quod nos adduximus in pręce-
denti puncto, quia Paulus, cum ait, lege&#x0303;
euacuatam esse, absolutè, & simpliciter
de sola lege loquitur, ergo nihil potest à
nobis excipi, quod sit pars illius legis, &
quatenus pars eius est. Aliqui etiam spe
cialiter expe&#x0303;dunt verba Pauli ad Hebr.<marginalia>Hebr. 7</marginalia>
7. Reprobatio fit prioris mandati propter infir-
mitatem eius. & in vtilitatem, quia etiā mo-
ralia præcepta erāt infirma, & inutilia,
quia hæc infirmitas, & inutilitas in hoc
posita erat, quòd talia præcepta nō iu-
stificabant, quod etiā conuenit præcep-<marginalia>August.</marginalia>
tis moralibus, teste August. de Spiritu,
& liter. cap. 14. & 17. Hoc vero testimo-
nium non probat intentum, alias eode&#x0303;
probaretur, præcepta moralia, etiam vt
sunt de lege naturæ, non durare in lege
gratię, quia cum Augustin. dicit in cita-
to loco, præcepta moralia non iustifica
re, non loqu itur tantum de illis præcep-
tis vt contentis in lege Moysi, sed etiam
secundum se, & vt sunt de lege naturæ,
quia etiam vt talia sunt pertinent ad le-
gem factorum, & nō ad legem fidei iux-
ta discursum Augustini dicto lib. de Spi-<marginalia>August.</marginalia>
rit. & liter. cap. 13. & Epist. 200. ad Asil-
licum. Nam etiam lex naturalis iubet,
& non iuuat, & ideo etiam illa non iusti-
ficat, aliàs Christus gratis mortuus est,
est ergo secundum se infirma, & inuti-
lis quoad negotium iustificationis, tum
quia opera eius ex vi illius non valent
ad iustitiam obtinendam, tum quia lex
illa nec dat, nec supponit in homine la-
pso vires sufficientes, quibus tota pos-
sit impleri. Cum ergo ait Paulus, Repro-
batio fit prioris mandati, loquitur de man-<marginalia>D. Thomas</marginalia>
dato carnali, de quo paulò antea loquu-
tus fuerat, vt etiam D. Thomas nota-<-P>@@

<-P>uit, quod propriè erat mandatum ce-
remoniale, & specialiter sacerdotium,
quod per originem carnalem traduce-
batur, de cuius imperfectione, & muta-
tione ibi specialiter tractabat. Nunquā
aute&#x0303; Paul&#xA770; de lege decalogi dixit repro-
batam esse propter eius infirmitate&#x0303;, &
inutilitate&#x0303;, nec Sancti Patres, aut Theo-
logi ita loquuntur, & si permittatur ta-
lis extensio in lege morali, vt scripta in
duabus tabulis, eadem admittenda erit
in lege naturali, constat autem in le-
ge naturali non posse verificari quoad
substantiam, & obligationem pręcepto-
rum eius, sed ad summum quoad imper
fectionem status, quem habebant ante
legem gratiæ, ergo idem dici poterit
de lege morali vt per Moysem tradita.</P>
<P>  Solet etiam hæc sententia probari<marginalia>9,|2. Probà-|tur.</marginalia>
ex varijs testimonijs epistolæ ad Rom.
quæ supra adducta sunt ad proband&#x0169; le-
gem illam cessasse, & præsertim ex cap.
7. iuncto cap. 3. ad Corinth. 2. nam in il-<marginalia>2. Cor. 7.|& 3.</marginalia>
lis Paulus absolutè dicit, nos liberatos
esse à legemortis, & à litera occidente,
vt seruiamus in no uitate spiritus, non in vetusta
te literæ, sicut etiam de Christo dixit ad
Ephes. 2. Legem mandatorum euacuans, nam
lex mortis includit etiampręcepta mo-
ralia, nam ad illa pertinet prohibitio,
Non concupisces, quæ moralis est, vt Au-
gustin, supra ponderauit, & lex manda-
torum sine dubio includitprima manda
ta, qualia sunt decalogi. Hæc vero om-
nia non conuincere, obiectione facta
ostenditur per deductionem ad absur-
dum. Nam eodem modo ex illis testimo
nijs inferri posset, lege&#x0303; decalogi, vt erat
lex naturalis, & obligabat gentiles, sem-
perq&#x0301;ue obligauit fideles omnes à prin-
cipio mundi existentes, abrogatam esse,
& cessasse in lege gratiæ, quod esset pla-
ne hęretic&#x0169;. Probatur sequela, quia etiā
lex illa dicebat & docebat, Nō cōcupisces,
& tamen nō iust ficabat, nec iuuabat, vt
sępe dictum est; ergo vt sic erat lex mor-
tis; ergo liberati sumus ab illa; ite&#x0303; erat
lex mandatorum; ergo euacuata est per
Christum. Hic ergo necessario dicend&#x0169;
est, & legem illorum mandatorum quo-
ad sabstantiam, & obligationem nō esse
ablatam in lege gratiæ, & in ea datum
esse spiritum, & abundans auxilium, quo
impleri possit, & ita factum esse, vt nunc
non sit lex mortis, Idem ergo dici pote-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1148.jpg/>
@@1@<SE1148>Cap. 11. De cessatione legis veteris quoad omnia præcepta. 1141
<duolan 2><-P>rit de lege Moysi quoad præcepta mo-
ralia, vnde simpliciter verum est, libe-
rasse nos Christum à lege mortis, non ta
men eodem modo ab omnibus præcep-
tis eius.</P>
<P>  Tandem solet probari illa sententia<marginalia>10.|3. probatur|Galat. 3.</marginalia>
ex alio loco Pauli ad Galatas tertio, vbi
prius dicit, legem fuisse pędagogum, &
postea subdit, Postquam venit fides, iam non
esse nos sub pædagogo: nam ibi nomine legis
decalogus etiam comprehenditur, nam
pars illius pędagogię erat instructio cir
ca præcepta moralia decalogi. Sed mi-
nus cogit locus hic, nam in primis fe-
re omnes expositores de lege ceremo-
niali, vel saltem de lege ratione cere-
moniarum locum illum intelligunt, nam
per illam custodiebatur ille populus ab
idolorum cultu, & imitatione genti-
lium, & conseruabatur in fide, & spe
Christi venturi, & in hoc consistebat
præcipuè illa pędagogia. Deinde per-
tinebant ad illam pędagogiam tempo-
rales promissiones, & comminationes
p&#x0153;narum, & quatenus hæ fiebant etiā
propter impletione&#x0303;, vel transgressio-
nem decalogi, dici potest, decalogum
cessasse quoad pędagogiam, non verò
quoad obligationem, nec quoad sub-
stantiam eius. Quia hæc non pertinet
ad puerilem statum tantum, sed etiam
ad viros spectat. Vel certe, si ipsamet
lex decalogi quatenus docens, & illumi-
nans pędagogiæ pars appellatur, hæc
etiā pedagogia erat in lege naturæ iux-
ta illud; Signatum est super nos lumen vultus
tui Domine, & illa etiam manet in lege no
ua, non tantum per naturale lumen,
sed etiam per literam veteris testamen-
ti, & per Euangelicam doctrinam, quan-
uis nunc dici posset mutasse imper fec-
tionem, & statum pędagogiæ, quia cum
lege vitæ, & spiritus coniuncta est. His
ergo testimonijs non satisprobatur illa
sententia, quę ideò tetigi, quia illor&#x0169; in-
telligentia præsenti instituto necessaria
est.</P>
<P>  Est igitur secunda opinio affirmans,<marginalia>11.|2. Sente&#x0303;tia.</marginalia>
legem vetere&#x0303; nō fuisse abrogatā quoad
præcepta moralia, etiam prout in illa le
ge lata sunt, ac subinde Christianos o-
bligari illa lege quoad illam partem mo
rali&#x0169; pręceptor&#x0169;. Ita docent Bellarmi.<marginalia>Bellarm.|Lorin.</marginalia>
lib. 4. de Iustit. cap. 6. quem sequutus est
Lorin, Actor. 15. & hanc sententiam sibi<-P>@@

<-P>maximè placere ait Vasq. disp. 180. cap.<marginalia>Vasq.</marginalia>
3. qui declarat, legem veterem per prę-
cepta moralia addidisse supra obliga-
tionem naturalem obligationem diui-
nam, & neutram esse abrogatā. sed per-
manere nunc. Imò etiam addit, eam par
te&#x0303; legis Moysi, vt talis erat, obligasse nō
tantum populum Israel, sed etiam gen-
ti&#x0169;, quia lata est à Deo vt authore natu-
ræ rationalis, & ideo non debuit ad vn&#x0169;
populum restringi. Deniq&#x0301;, addit, etiam
promissiones factas in lege veteri ob-
seruantibus decalogum, ad Christianos<marginalia>Durand.</marginalia>
pertinere. Citat pro hac sententia Du-
rand. in 4. d. 1. q. 9. n. 8. vel potius 9. & 10.
sed ibi tantum dicit decimas, & oblatio
nes mansisse in lege noua quant&#x0169; ad id,
quod morale est in eis, vbi non loquitur
de obligatione antiqua, sed de moralita
te operis. Dicit etiam Christum imple-
uisset lege&#x0303; quoad pręcepta moralia su-
peraddendo consilia, ex quo nihil colli-
gi potest, quia etiā dicit impleuisse præ-
cepta figuralia exhibendo veritatem.
Allegat etiam Paludan. 4. dist. 1. q. 6. ar.<marginalia>Palud.</marginalia>
5. cōcl. 2. in qua dicit, moralia præcep-
ta non fuisse abrogata, at ex probatio-
ne, quam adiungit, constat authoris in-
tentio, Quia iura (inquit) naturalia sem-
per, & vbique immutabilia permanent. Loqui
tur ergo de præceptis moralibus ratio-
ne legis naturę. Vnde in 4. d. 1. q. 9. sic ait
Quia ratio, & æquitas naturalis semper locum
habet, ideò præcepta moralia pro omni tempore,
scilicet, ante legem sub lege, & post legem mane-
re debuerunt. Et ita possent pro hac sen-
tentia allegari fere omnes Theologi,
nam absolutè dicere solent, præcep-
ta moralia legis veteris in noua obli-<marginalia>Burgens.</marginalia>
gare, & Paul. Burg. in Scrutinio Scrip. d.
8. cap. 6. in nostro, aliàs d. 1. cap. 9. aliàs
cap. 77. vbi ait, legem vetere&#x0303; quoad ea,
quæ non erant de lege naturæ, cessasse,
non vero quoad moralia. Eodem modo<marginalia>Castro.</marginalia>
loquitur Castro lib. 1. de Lege p&#x0153;n. cap.
vlt. & alij, quos refert. Re tamen vera nō
intend&#x0169;t dicere, obligare n&#x0169;c illa pręce
pta ex vi legis veteris, sed ex vi iuris na-
turalis, sicut durabant ante legem, vel
etiam doce&#x0303;t nunc per ius euangelicum
renouata esse.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue eodem fere modo loquuntur<marginalia>12.|Ex Patri-|bus.</marginalia>
multi ex Patribus, qui pro hac sente&#x0303;tia
allegari possent, vt patet ex Clem. Rom.
lib. 6. Cōsti. c. 22. & 23. qui disserte loqui{t$}<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1149.jpg/>
@@1@<SE1149>1142 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>de lege naturali, quam dicit, non fuisse
abrogatam. Magis fauere videri po-
test Leo Papa serm. 6. de Ieiun. decim.<marginalia>Leo Papa.</marginalia>
mens. dicens. Euangelicis sanctionibus, dile-
ctissimi, multum authoritatis præbet doctrina le
galis, cum quædam de mandato veteri ad nouā
obseruantiam transferuntur. Quod magis de
clarans serm. 4. de Ieiun. septimi mens.
Ne onerosum videatur, aut arduum, quod &
præceptum exigit legis, & deuotio temperat vo-
luntatis. Quæ cum in vnum, gratia Dei auxili-
ante conueniunt, non litera occidit, sed spiritus
viuificat. Multò verò apparentius serm.
14. de Passio. Domini capite 5. cum ex-
plicuisset ceremonialium abrogatione&#x0303;,
subiungit, In præceptis autem moralibus nul-
la prioris testamenti decreta reprobata, sed Euā-
gelico magisterio multa sunt aucta. In his au-
tem locis omnibus, loquitur de præce-
ptis legis ratione moralium operum,
nam quædam imitatur  Ecclesia, vel quia
iudicialia erāt, vel solum secundum ali-
quam generalem rationem virtutis, mu
tando mod&#x0169;, vt ieiunia, oblationes, &c.
& de illis interdum propriam legem
profert, quædam vero retinet propter
intrinsecam, & naturalem obligatione&#x0303;
quam habent, quam Christus etiam do-
cuit, & confirmauit. In eodem sensu<marginalia>Bernard.</marginalia>
loquitur Bernard. sermo. 28. ex paruis,
vbi distinguit duplicia præcepta, mo-
ralia, & figuralia, & addit, Christum ve-
nisse, vt moralia impleantur per gra-
tiam, & alia commutaret, vbi signifi-
cat, non abstulisse priora. In quo imi-<marginalia>August.</marginalia>
tatus est August. libro 6. contra Faust.
capite 2. & libro decimo, cap. 2, vbi si-
militer distinguit duplicia præcepta, vi-
tæ agendæ, & significandæ, & subdit, seruari
à Christianis etiam ex ipsis libris præcepta vtiæ
agendæ, vbi cum addit, etiam ex ipsis libris,
vetus testamentum intelligit; significat
ergo seruari etiam ex vi eiusdem testa-
menti, & legis. Verumtamen in rigore
solum dicit, illa præcepta moralia ser-
uari à nobis, & disci etiam ex veteri te-
stamento, quatenus naturalia sunt, &
vt talia in illo præcipiuntur. Et in eode&#x0303;
sensu Epistol. 200. in principio de illo
præcepto, Non concupisces, ait, Quod vtique
à Christianis nullus ambigit esse dicendum. Pau-
lo verò inferius modum explicat, dum
de præceptis moralibus ait, ita esse in
illa lege scripta, vt valeant ad informan-
dos mores fidelium, id est, vt abnegantes im-<-P>@@

<-P>pietatem, & sæcularia desideria, &c. in rigo-
re ergo non dicit valere ad obligatio-
nem, sed ad informationem, vt infra ex-
plicabimus.</P>
<P>  Magis videtur fauere huic sententiæ<marginalia>13.|D. Thom.</marginalia>
Diuus Thomas in hac materia, disputat
enim distincte quęst. 103. art. 3. de cere-
monialibus, & iudicialibus præceptis,
an cessauerint, & ostendit cessasse; de
moralibus veró omnino tacite suppo-
nens, illa non cessasse, quia sunt de lege
naturæ, ac subinde immutabilia, vt in
quæstione 100. tradiderat. Clarius ve-
rò ad Epheseos 2. lectio. quinta, vbi tra-
ctans illa verba, Parietem maceriæ soluens,<marginalia>Ephes. 2.|Matth. 5.</marginalia>
obijcit verba Christi Matth. quinto. Nò$unclear
veni soluere legem, sed adimplere, & respon-
det, Dicendum est, quod in veteri lege dupli-
cia erant præcepta moralia, & ceremonialia,
Moralia quidem præcepta Christus non soluit,
sed adim pleuit, & cæter{a}. Et consequenter
inferius ita exponit verbum Pauli, Sol-
uens, intelligendum esse quantum ad obseruan-
tiam præcepti carnalis, & ita virtute decla-
rat omnia testimonia, quæ prior opinio
afferebat, vnde mirum est, aliquem Tho
mistam ausum fuisse dicere, illam opi-
nionem esse de fide, aut indubitatam.
Nam licet hoc testimonium D. Thomæ
possit eandem respōsionem pati, quàm
præcedentia, nihilominus & difficili&#xA770; ex
ponitur, & negariñ potest, quin euertat
similem exaggerationem, eiusq&#x0301;ue fun-
damentum.</P>
<P>  Præterea afferuntur pro hac senten-<marginalia>14.|Testimonia|Scripturæ.|Matth. 5.</marginalia>
tia varia testimonia Scripturæ. Primum
est illud proximè tactum Matth. 5. Non
veni soluere legem, sed adimplere. Nā verba
illa videntur intelligenda de lege mora-
li, vt declarant exe&#x0303;pla, quæ statim Chri-
stus subiungit, & de illa lege dicit, se nō
venisse, vt illam solueret, ergo nec illā
abrogauit. Et confirmatur hoc testimo-
nium, quia ibidem Christus confirma-
uit sua authoritate illa præcepta; imò
illa perfectius declarauit, reprobatis fal
sis Iudęor&#x0169; interpretationibus, imò illis
etiam consilia perfectionis addidit, qui
bus modis illam adimpleuit; vt Patres
exponunt; ergo non est verisimile, illa
postea abrogasse. Et hoc etiā confirmat
illud Pauli Rom. 3. Legem ergo destruimus
per fidem? absit. Sed legem statuimus. Nam il-
lud etiam intelligendum videtur de lege
morali, quæ per fidem non abrogatur.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1150.jpg/>
@@1@<SE1150>Cap. 11. De cessatione legis veteris quoad omnia præcepta. 1143
<duolan 2><P>  At vero prius testimonium apud me<marginalia>15.|Quid dicta|testimonia|probant.</marginalia>
nihil probat. Primò quia sentio, illud
testimonium intelligi de tota lege, & nō
de sola morali. Tum quia absoluta legis
appellatio hoc præ se fert, & nulla est
ratio addendi limitationem, tum etiam
quia quod statim subdit. Amen quippe di-
co vobis, quia iota vnum, aut vnus apex non præ
teribit à lege, donec omnia fiant. Hoc (in-
quam) de tota lege intelligitur, vt con-
stat etiam Lucæ 16. Tum præterea quia
Patres omnes ita locum illum intelli-
gunt, & ideò interpretantur, quomodò
aliter impleuerit legem moralem, &
aliter ceremonialem. Hæc enim erat
figuratiua, & prophetica, ideoq&#x0301;ue de
illa maximè dicitur, quòd iota vnum non
præteribit, donec omnia fiant, & facilius eße c&#x0153;
lum, & terram præterire, quam de lege vnum
apicem cadere, vt ait Lucas. Tum etiam
quia Christus dixit illa verba, vt inno-
centiam suam ostenderet, & sic falsæ
accusationi Iudęorum occurreret, quia
illum dicebant esse transgressorem le-
gis, & discipulos suos præmoneret, quā-
do lege&#x0303; diuinam tractare debere&#x0303;t; neu-
trum autem expleret, nisi de tota lege
absolutè loqueretur. Vnde secundo nō
cogit ille locus, quia (vt ex hac ratio-
ne constat) ibi, Non soluere, non est, non
abrogare, vt necessarium sit illud restrin
gere ad moralem legem, de qua verifi-
cetur, sed non soluere, est non transgredi il-
lam, nec implere dum obligat, seu pro
tempore, pro quo lata est. Nam tolle-
re legem post impletum tempus pro
quo fuit lata, non est transgressio, nec
iniuria legis, cum sit voluntas legis la-
toris, imò illud ipsum est implere le-
gem.</P>
<P>  Et ob eandem etiam causam non vr-<marginalia>16.|Soluitur cō|firmat.</marginalia>
get confirmatio, quia esto Christus ibi
confirmauerit præcepta decalogi pro
lege sua (quod libro sequenti ex pro-
fesso examinabimus) non sequitur nunc
obligare moralia præcepta ex vi legis
Moysi; imò oppositum inferri potest,
quia posita noua lege positiua dìuina
circa eandem materiam, iam non erat
necessaria antiqua. Neq&#x0301;ue inde sequi-
tur aliquid superfluum, vel ridiculum
(vt quidam loquuntur) sed potius est
ordo connaturalis inter duas leges,
quarum vna tantum vsq&#x0301;ue ad certum
terminum lata fuerat, & ad illum per-<-P>@@

<-P>uenit, & alia loco illius succedit. Nam
si contingit communicare in aliqua
parte materię, in illa iam non est obli-
gatio ex vi antiquæ legis, quia finita
est, sed ex vi posterioris. Vnde non po-
test dici superuacanea abrogatio, quan
do est cessatio ab intrinseco ex vi ter-
mini in priori lege præscripti, sicut con
tingit in lege veteri, vt supra declara-
tum est. Dicere autem, terminum il-
lum positum esse pro lege illa vt cere-
moniali, & iudiciali, non vero vt mo-
rali, voluntarium est, cum Scriptura sim
pliciter de tota lege dicat, fuisse positā
donec veniret semen, & similia. Neq&#x0301;ue
est inconueniens, quod inmateria ne-
cessaria, & perpetua ponatur lex tempo
ralis, quia hoc pendet ex voluntate le-
gislatoris, & quia post illam legem diui
nā danda erat alia ab ipsomet Deo, quæ
moralia illa pręcepta altiori modo cō-
prehenderet.</P>
<P>  Alter vero locus Pauli eodem modo,<marginalia>17.|Locus Pau|li ex plica-|tur.</marginalia>
quo præcedens intelligendus est, nam
licèt ibi maximè loquatur Paulus de le-
ge ceremoniali: non tantum de illa sola
sed simpliciter de lege, de qua dixerat,
Ex operibus legis non iustificabitur omnis caro
coram illo, & Per legem cognitio peccati. Et
eandem vocat, Legem factorum, quam à
Lege fidei condistinguit. Eodem ergo mo
do loquitur de lege in illis vltimis ver-
bis, in eis autem Legem destruere, vel sta-
tuere, non est, Legem abrogare, aut Sustine-
re. Sed destruere est legem damnare, aut
tanquam prauam reijere, Statuere autem
est, eam defendere, eiusq&#x0301;ue proprium
statum, conditionem, & officium ei tri-
buere, & quomodo per fidem fulsiatur
exponere. Quod tam verum est de mo-
ralibus, quàm de ceremonialibus præ-
ceptis, vt omnes ibi, & pręsertim D. Tho<marginalia>D. Thom.</marginalia>
mas exponit, qui etiam hunc locum
per alterum Matth. capite quinto de-<marginalia>Matth. 5.</marginalia>
clarat.</P>
<P>  Melius videtur posse suaderi hęc sen-<marginalia>18.|Suadetur|dicta sen-|tentia.</marginalia>
tentia nonnullis noui testamenti testi-
monijs, in quibus obligatio decalogi in
lege noua ex veteri testame&#x0303;to confirma
tur, nam in eis supponi videtur pręce-
pta decalogi, etiam vt data per Moysem
obligare Christianos. Sic à Iacobo in
sua Epist. cap. 2. præceptum illud, Diliges
proximum tuum sicut te ipsum, vocatur Lex
regalis secundum scripturas, & tame&#x0303; illud est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1151.jpg/>
@@1@<SE1151>1144 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>præceptum morale veteris testamenti;
ergo sentit, præceptum illud etiam
nunc durare ex vi Scripturæ veteris,
quam sine dubio indicari voluit. Vnde
cum subdit, Si personam accipitis, pecca-
tum operamini, redarguti à lege quasi trans-
gressores, de lege Moysis loquitur, quæ
in Scriptura, solet absoluto nomine le-
gis significari, iuxta illud, Lex per Moy-
sem data est. Vnde de eadem lege subdit
Iacobus, Quicumque totam legem impleue-
rit, offendat autem in vno, factus est omnium
reus, quod statim declarat in præceptis
decalogi, Nam qui dixit, non occides, di-
xit, non mechaberis. Ergo intelligit, hanc
legem, & hæc præcepta vt à Deo data
fuerunt in lege veteri; etiam obligare
Christianos, similisq&#x0301;ue locus est apud
Paul&#x0169; ad Romanos capite decimo ter-
tio, Qui diligit proximum legem impleuit,
vtiq&#x0301;ue decalogi, subdit enim, Nam non
adulterabis, & cæter{a}. In hoc verbo instau-
ratur, Diliges proximum tuum, sicut te ipsum.
Et ad Epheseos sexto, suadet obserua-
tionem quarti præcepti decalogi, quia<marginalia>Ephes. 6.</marginalia>
est primum in promissione, Vt bene (in-
quit) Sit tibi, & sis longæuus superterram;
ergo sentit durare, & præceptum ipsum,
& (quod magis est) promissionem fa-
ctam obseruantibus illud. Vnde Adam
ibi sic exponit, Hoc enim iustum est, & na-
turæ lex id exigit, non solum autem illa, sed
& dinina, quæ habetur Exodi 20. Eadem au-<marginalia>Exod. 20.</marginalia>
tem ratio est de reliquis pręceptis.</P>
<P>  Vt in hac controuersia quod sentio,
breuiter dicam, oportebit in memo-<marginalia>19.|Distinctio|Iuristar&#x0169;|notanda.|Lex decla-|ratiua tan|tum consti|tutiua tan-|tum.|Declarati-|ua & præ-|ceptiua si-|mul.</marginalia>
riam reuocare distinctionem quandam
legis à Iuristis vsitatam, nam quædam
est lex declaratiua tant&#x0169;, alia tant&#x0169; con
stitutiua, quædā vero declaratiua, & or
dinatiua, seu pręceptiua simul. Ex quib&#xA770;
membris tertium solum habet locum
in legibus, quę versātur circa materias,
de se indifferentes, seu non necessarias,
quæ mere positiuæ dici possunt, & ideo
nihil ad præsens refert, quia certum
est legem decalogi vt datam per Moy-
sem non fuisse hoc modo purè constitu-
tiuam, cum fuerit de materia naturali,
ac necessaria. De alijs verò duobus me&#x0303;-
bris controuerti potest, an illa lex vt
data à Deo in veteri testamento fuerit
pure declaratiua, vel simul etiam præ-<marginalia>Dubium.</marginalia>
ceptiua, & constitutiua. Quod dubium
supra à nobis tractatum est, & ex illius<-P>@@

<-P>resolutione pendet, vt existimo, quæ-
stio præsens.</P>
<P>  Nam sustinendo opinionem asseren-<marginalia>20.</marginalia>
tem, legem veterem vt proponentem,
seu promulgantem legem decalogi, fuis-
se tantum legem declaratiuam diuinæ,
ac naturalis obligationis, & non addi-
disse nouam obligationem positiuam di
uinam, consequenter quidem asseritur,
legem decalogi prout contentam in le-
ge Moysi non fuisse abrogatam, sed nunc
etiam in vi sua permanere. Quia lex pu-
rè declaratiua magis habet ratione&#x0303; do-
ctrinæ, quam præcepti, doctrina autem
diuina nunquam potest sua authoritate;
aut veritate priuari, & ideo nunquā po-
test reuocari, aut lumen suum amittere,
ergo etiam lex diuina purè declaratiua
nunquam potest abrogari, aut vim suā
amittere, quia est lucerna, & lux, quæ se&#x0303;-
per eodem modo illuminat. Et in hoc
saltem sensu suadetur valde illa opinio
testimonijs vltimo loco adductis in eius
probationem, quatenus in eis videntur
colligi præcepta decalogi ex veteri te-
stamento, & ex loco Exodi, illa enim
collectio, seu probatio in hoc fundatur
quod illa legislatio quantum ad deca-
logum spectat, non fuit nisi promulga-
tio legis naturalis, quam promulgatio-
nem ibi Deus ipse fecit, quæ in ratione
doctrinę semper retinet eandem autho-
ritatem.</P>
<P>  At vero authores prioris sententiæ<marginalia>21.|Authores|1. sente&#x0303;tiæ|in quo sen-|su loquun-|tur.</marginalia>
nō videntur in hoc tantum sensu loqui:
nam expressè dicunt, lege&#x0303; moralem vt
est data per Moyse&#x0303; verè obligare Chri-
stianos. Imò Vasq. sentit obligationem
legis naturalis nō esse diuinam propriè,
id est, ex diuino præcepto, sed solum
esse à Deo quatenus est author rationa-
lis naturæ, quæ est ipsa lex naturalis, &
ab illa sola proximè nascitur illa obli-
gatio naturalis, & nihilominus ait le-
gem per Moysem datam addidisse diui-
nam obligationem, quæ nunc durat in
Christianis. Nos verò in superioribus
diximus, legem naturalem esse veram
legem diuinam, & ex proprio imperio,
& voluntate Dei, & nihilominus legem
moralem vt ab eodem Deo specialiter
datā, & promulgatam illi populo, addi-
disse positiuam obligatioonem legi na-
turali. Et ita in hoc videmur omnes
conuenire, quod lex decalogi vt data<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1152.jpg/>
@@1@<SE1152>Cap. 11. De cessassione legis veteris quoad omnia præcepta. 1145
<duolan 2><-P>per Moysem, non fuit tantum declara-
tiua, sed etiam constitutiua, & propriè
præceptiua. Imò hic addiderim, quòd
licèt vtrumq&#x0301;ue habuerit, certius con-
stare ex Scriptura, fuisse præceptiuam,
& esse per se obligatiuam, quàm esse
declaratiuam. Quia omnia illa præ-
cepta decalogi feruntur per eadem ver
ba præcipiendi, vel prohibendi, & sub
eodem tenore. Et in eis quædam mis-
centur, quæ non sunt de lege naturæ, &
tamen eodem modo præcipiuntur, vel
prohibentur, vt sanctificatio Sabbathi,
& prohibitio sculptilium, secund&#x0169; pro-
babilem expositionem. Nec ex verbis
Scripturæ discernere possumus, quid
prohibeatur quia malum, vel quid sit
malum quia prohibitum, sed ex ratio-
ne naturali, & ex communi sensu Do-
ctorum Ecclesiæ hæc discernimus ac
iudicamus. Estq&#x0301;ue optimum exemplum
Ezechiel, decimo octauo, quo à simili<marginalia>Ezech. 18.</marginalia>
res declaratur. Ibi enim inter necessa-
ria ad iustitiam æquè ponuntur, Vxorem
proxime non violare, & ad menstruatam non
accedere, cum tamen primum prohibea-
tur quia per se malum, ac mortale pec-
catum, secundum autem (iuxta proba-
bilissimam opinionem) solum erat ma-
lum, quia prohibitum saltem in gradu
peccati mortalis. Ita ergo contingere<marginalia>Exod. 20.</marginalia>
potuit in lege lata Exodi. 20. quantum
est ex forma prohibendi, vel præcipien-
di; certius ergo constat ex Scriptura,
legem illam fuisse præceptiuam, consti-
tutiuam obligationis nouæ, quam de-
claratiuam antiquæ, licèt adiuncta ra-
tione vtrumq&#x0301;ue colligatur, & verum
sit.</P>
<P>  Hoc ergo principio posito probalius
censeo, Christianos non obligari ex vi<marginalia>22.|Christianos|nō obligari|ex vi legis|Moysi ad|præceptade|calogi, &|moralia ei&#xA770;|dem legis.|Victor.</marginalia>
legis Moysi ad præcepta decalogi, & mo
ralia eiusdem legis, ac subinde totam
illam legem cessasse quoad obligatione&#x0303;,
licèt quoad materiam nō fuerit ita sub-
lata in moralibus pręceptis, sicut in cę-
teris. Quam opinionem ante authores
citatos docuit Victor. Rele. de Matrim.
2. p. n. 3. in fin. & postea ex nostris Tolet.
Rom. 3. annot. 15. & Salmer. ad Roman.
7. disp. 6. Barradas tom. 1. lib. 2. cap. 21.<marginalia>Barradas.|Salmer.</marginalia>
vbi c&#x0169; sæpe dicat, decalogum esse per-
petuum, & in illum, abrogationem non
cadere, esseq&#x0301;ue magnam legis partem
quę adhuc viuit, & similia, nihilominus,<-P>@@

<-P>cautionem, & declarationem, adhibet,
dicens, partem quidem illam legis viuere, non
tamen quia legis Moysis pars, sed quia natu-
ræ lex est, & nouæ legis pars, viuit, viuetque in
sempiternam. Idem tenet Valentia tomo
2. disput. 7. quæstio. 7. punct. 7. vbi opi-<marginalia>Valent.</marginalia>
nionem Soti cōmendat. Moueor autem
præcipuè quia tota illa lex à principio
decalogi data est soli populo Hebręor&#x0169;<marginalia>Fundamen|tum.</marginalia>
vt supra ostensum est, & patet Exod. 20.
vbi Deus præmittit illa verba, Ego sum
Dñs Deus tuus, qui eduxi te de terra Ægypti de
do mo seruitutis, & post illa statim loquitur
ad populum illum dicens, Non habebitis
Deos alienos, &c.</P>
<P>  Dic&#x0169;t aliqui, etiam illa verba ad po-<marginalia>23.|Obiect.</marginalia>
pul&#x0169; Christianum pertinere, quia edu-
ctus est ex potestate diaboli, & quia est
spirituale semen Abrahæ teste Paulo ad<marginalia>Galat. 4.|Rom. 3.</marginalia>
Galat. 4. Rom. 3. & 4. 1. Cor. 10. ac subin-
de legis etiam illius promulgationem
ad Christianos pertinere. Hęc verò am-<marginalia>Resp.</marginalia>
pliatio illorumverborum in illo loco li-
teralis non est, sed spiritualis, & ideò ad
mittenda non est in ordine ad extensio-
nem obligationis illius legis. Alioqui
etiam illa verba, Memento, vt diem Sabba-
thi Sanctifices, ad literam pertinebunt ad
populum Christianum, & idem erit de
præcepto, Nonfacies tibi scultile nec omnem
similitudinem, etiam si nō fuerit mere na-
turale, sed positiuum, vt aliqui volunt.
Imo de tota lege sequente idem dici po-
terit quia eidem populo educto ex Æ-
gypto data dicitur, id autem falsum
esse constat ex verbis Scripturæ, & om-
nium interpretatione, & communi do-
ctrina Theologorum cum Diuo Thoma<marginalia>D. Thom.</marginalia>
dicta quæstione 98. articulo quarto, &
ex dictis in superioribus, vbi ostendi-
mus, legem illam promulgatam esse po-
pulo præsenti, & successoribus eius se-
cundum carnem, vt alijs locis ibi cita-
tis Scriptura declarat, quæ sine dubio
propriè, & non figurate loquitur in le-
ge ferenda, & promulganda, nisi vbi
ex verbis aliud clare constiterit, vel ex
communi traditione. Data est ergo
illa lex pro Israel carnali, non ergo o-
bligat Christianum populum. Qua ra-
tione omnes vtuntur quoad præcep-
ta cæremonialia, & iudicialia; ergo
idem est de moralibus quantum ad vim
obligandi in virtute illius legis, nam
eodem modo, & tenore tradita sunt.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1153.jpg/>
@@1@<SE1153>1146 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><P>  Et confirmatur secundo hæc sen-
tentia, quia præcepta moralia illius<marginalia>24.|Confirm. 2.</marginalia>
legis vt erant illius, non obligabāt tunc
gentiles, siue fideles, siue infideles; er-
go neq&#x0301;ue nunc obligant gentiles infide-
les; ergo neq&#x0301;ue obligant Christianos.
Prima consequentia nota est ex parita-
te rationis, secunda item est clara ex di
ctis capite præcedenti, quia Christiani,
vel sunt ex gentibus, vel ex Iudęis, si ex
gentibus non magis obligantur lege ve-
teri, & quac&#x0169;q&#x0301;; parte eius, quia Christia-
ni sunt, quā gentes infideles, si vero sunt
ex Iudæis, æquiparantur in hoc cæteris
Christianis, quia lex vetus non magis
obligat quosdā Christianos, quā alios,
propter solam carnis originem. Antece
dens aute&#x0303; est expresse. D. Thomæ, vt cita<marginalia>D. Thom.</marginalia>
tum est ex q. 98. ar. 5. quam omnes sequ&#x0169;
tur. Solus Vasq. in dicto cap. 3. nu. 14. op-
positum consequenter docet, dicens, ex<marginalia>Vasquez.</marginalia>
priori opinione sua colligi, legem illam
morale&#x0303; quatenus datā à Deo per Moy-
sem, non tantum Iudaicum populum
obligasse, sed etiam gentilicum. Et ad-
dit suasionem consequentis, quia Deus
legem illam tulit tanquam author natu-
ræ creatæ, cui necessario talis lex con-
uenit, ergo non debuit illam ad peculia
rem populum restringere. Nos autem
libenter admittimus illationem illam;
Nā re vera ille author consequenter in-
fert, & loquitur, tamen ex falsitate con-
sequentis in ferimus falsitatem antece-
dentis, nā exvero non potest sequi fals&#x0169;.</P>
<P>  Quod autem consequens illud falsum<marginalia>25.|Impugna-|tur senten-|tia dicta.</marginalia>
sit, in primis ex ipsius nouitate, & singu
laritate coniectamus. Deinde id con-
uincimus ratione proximè facta, quia
lex illa etiam quoad eam partem pro
solo populo Hebræo lata est, & illi soli
est promulgata; ergo vt talis erat, non
potuit gentilem populum obligare. Lex
enim non promulgata non obligat; er-
go non potuit illa lex obligare gentes,
quibus promulgata non fuit. Respon-
deri potest ex Vasquez supra cap. 4. sa-<marginalia>Resp. Vasq.</marginalia>
tis esse, quod voluntas Dei fuerit, vt lex
decalogi ab omnibus gentibus seruare-
tur, licèt illam non explicauerit populo
gentilico pro illo tempore per illam le-
gem, sed tantum per ius naturale. Sed
hoc plane repugnare videtur, quomodò<marginalia>Impugna-|tur.</marginalia>
enim potest esse obligatio exvi alicuius
legis exterioris, nisi per illam manifeste<-P>@@

<-P>tur voluntas legislatoris. Deinde aliàs
sequeretur, etiam ante legem illam per
Moysem datam obligasse non solum ge&#x0303;-
tes, sed etiam Israelitas, quia iam Deus
habebat illamvoluntate&#x0303;, licèt illam non
manifestasset. Quod si dicatur, hubuisse
illam voluntatem, nō tamen pro illo te&#x0303;-
pore; ergo eode&#x0303; modo dici potest, & de-
bet habuisse illā pro illo populo, & nō &#xA753;
alijs, & pro illo statu, ac lege, & non pro
alijs te&#x0303;poribus, siue pręcedentibus, siue
seque&#x0303;tibus quant&#x0169; est ex vi illius legis.</P>
<P>  Præterea hoc mihi valde confirmat<marginalia>26.|Confir.|Roman. 2.</marginalia>
Paul. ad Roman. 2. dicens, Cum gentes, quæ
legem non habent naturaliter ea, quæ legis sunt,
faciunt; eiusmodi lege&#x0303; non habentes, ipsi sibi sunt
lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordi-
bus suis. Vbi euidenter de lege naturæ lo-
quitur, quàm dicit habuisse gentes scri-
ptam in cordibus, significans clare lege&#x0303;
scriptam in lapidibus, vt talis erat, eos
non obligasse, nam ea ratione dicit, non
habuisse legem, vtiq&#x0301;ue scriptam, seu po-
sitiuam. Et in eode&#x0303; sensu paulo superius
dixerat, Quicumque sine lege peccanerunt si-
ne lege peribunt: & quicumque in lege peccaue
runt, per legem iudicabuntnr. Gentiles ergo
peccantes cōtra legem naturæ, nō pec-
cabant contra legem Moysi, nec per il-
lam iudicandi sunt, ergo nec per illam,
vt talis erat, obligabantur. Nec conie-
ctura in cōtrari&#x0169; facta vrget, tum quia
lex illa vt per Mòyse&#x0303; data nō erat neces-
saria creaturę rationali, tum etiamquia
non data est à Deo, vt est author naturę
tantum, sed etiam vt est author gratiæ,
vtrumq&#x0301;ue enim supra oste&#x0303;sum est; ergo
potuit specialiter illā dare populo suo
quoad omnem parte&#x0303; eius, prętulit enim
illum populum Deus, credendo illi elo-
quia sua, vt ad Romanos. cap. 3. idem
Paulus dixit, estq&#x0301;ue verum tam de elo-<marginalia>Roman. 3.</marginalia>
quijs, quibus speciali modo legem na-
turalem illis proposuit, quam de cæ-
teris.</P>
<P>  Tertio persuadetur sententia nostra,<marginalia>27.|3. Probatio</marginalia>
&#xA757;a lex Moysi posita est vsq&#x0301;; ad cert&#x0169;ter
min&#x0169;, vtiq&#x0301;; Donec veniret semen, sed in hoc
nulla distinctio facta est inter partes, &
præcepta eius, ergo quant&#x0169; ad vim obli
gandi eundem terminum habuit secun-
dum se totam, & secundum omnes par-
tes suas, non enim licet nobis distingue-
re, aut exceptione&#x0303; addere, vbi scriptura
non destinguit, sed absolntè loquitur, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1154.jpg/>
@@1@<SE1154>Cap. 11. De cessatione legis veteris quoad omnia præcepta. 1147
<duolan 2><-P>nulla ratio, vel auctoritas cogit ad ex-
ceptionem faciendam. Et augetur hæc
ratio, quia adueniente illo termino, dā-
da erat noua lex diuina, per quam illa-
met materia moralium præceptorum
nouo modo, & nouo spiritu præcipere-
tur, vt infra videbimus; ergo non opor-
tuit priorem legem, etiam quoad hanc
ma teriæ partem poni vltra terminum
pro tota illa lege designatum. Nec etiā
oportuit in lege Euangelica esse duas
obligationes positiuas diuinas circa eā
dem materiam; ergo adueniente prædi-
cto termino, cessauit, & posita noua ob-
ligatione diuina, prior lex cessauit. Si-
cut si vnus Pōtifex præceptum aliquod
ponat pro vita sua, & successor eius eā-
dem materiam præcipiat, licèt eadem
materia sub Pontificio præcepto ma-
neat, nihilominus verissimè dicitur, ces
sasse obligatio prioris pręcepti, & noua
introducta; ita ergo in præsenti accidit
proportione seruata.</P>
<P>  Ampliusq&#x0301;ue declarari hoc potest ex<marginalia>28.|Probatur|amplius di|cta senten-|ti{a}.</marginalia>
quibusdam actibus moralibus prohibi-
tis in lege veteri, qui in lege noua spe-
cialiter prohibiti à Christo non sunt,
sed suæ naturæ relicti, nam eo ipso nunc
vel non sunt prohibiti, vel non in eo gra
du, in quo in legeveteri prohibebantur.
Optimum exempl&#x0169; est in pręcepto pro-<marginalia>Exempl&#x0169;.</marginalia>
hibente viro accessum ad vxorem men-
struatam, sub p&#x0153;na mortis vtriusq&#x0301;; cō-<marginalia>Leuit. 20.</marginalia>
iugis, Leuit. 20. Quæ lex quatenus hanc
p&#x0153;nam adhibebat, iudicialis erat, & vt
sic omninò cessauit, vt apud omnes cō-
stat. Quatenus verò prohibebat absolu-
tè talem accessum, controuersia est, an
iudicialis, seu positiua fuerit, an verò
moralis, & de materia per se mala. In
qua (omissis aliorum opinionibus) mul-
ti censent, fuisse moralem, quia ille ac-
cessus etiam nunc est peccaminosus ex
iure naturæ, & sine alia positiua prohi-
bitione. Et nihilominus censent, in lege<marginalia>Accessus|ad me&#x0303;stru-|atam in le-|ge veteri|fuisse mor-|tale pecca-|tum.|In lege no-|uaveniale.|Castro.</marginalia>
veteri fuisse peccat&#x0169; mortale propter
prohibitione&#x0303; factam sub tam graui p&#x0153;-
na, quæ indicat grauem obligationem
talis legis, etiam in conscientia, vt in su
perioribus est dictum; nunc autem in le-
ge noua solum esse peccatum veniale,
quia ex iure naturæ non habet maiore&#x0303;
obligationem, & lex noua illam specia-
lem non addidit, vt latè prosequitur
Castro lib. 1. de Lege p&#x0153;nal. cap. vlt. &<-P>@@

<-P>plures alij, quos refert, & sequitur San-<marginalia>Sanc.|29.|Ex hoc exe&#x0303;|plo infer-|tur.</marginalia>
ci. lib. 9. de Matrim. disp. 21. n. 5. & 6.</P>
<P>  Hoc ergo exemplo intelligitur, obli
gationem specialem, quam addebat lex
Moysi in illa materia morali, etiam de
se mala, cessasse in lege gratiæ, ita vt li-
cèt eadem actio prohibita sit in lege
Euangelica, quia turpis, & mala, alio ta-
men genere obligationis, & non tam
graui obligatione, sicut in lege veteri.
Et quanuis in illo particulari actu id cō
tingat, quia illa prohibitio inuoluebat
præceptum iudiciale, nihilominus in a-
lijs etiā præceptis moralibus rectè in-
telligitur, cessare potuisse specìale&#x0303; obli-
gationem legis positiuæ diuinæ, & in
aliam obligationem legis nouæ cōmu-
tatam fuisse. Et hoc sensu verum est, nul
lum Christianum se agnoscere obligat&#x0169;
ad vitandam vsuram, vel aliquid simile,
quia illud fuit prohibitum in lege Moy-
si, nisi quatenus inde colligi potest, illud
fuisse prohibitum, quia malum, & iure
naturali vetitum, quod ex solis verbis
præcipientibus, aut prohibentibus, non
satis colligitur, sed ex materia, ex com-
muni interpretatione, & sensu Ecclesię,
& ex alijs circunstantijs, & diuersorum
locorum collatione collige&#x0303;dum est. Sic
etiam rectè intelligitur locus Iacobi. 2.<marginalia>Iac. 2.</marginalia>
suprà citatus pro contraria sententia,
vbi postquam dixit, totam legem regale&#x0303;,
seu moralem, aut Decalogi esse seruan-
dam, subiungit, Sic loquimini, & sic facite
sicut per legem libertatis incipientes iudicari.
Per legem enim libertatis legem gratiæ,
seu Euangelicam sine dubio intelligit,
& per eam dicit esse iudicandos Chri-
stianos, qui legem naturalem obseruāt,
vel violant; significat ergo, licet præcep
ta Decalogi in hac lege libertatis obli-
gent, non tame&#x0303; accipere obligationem
specialem, ac diuinam ex lege veteri,
sed ex propria lege libertatis. Nam per
illam legem iudicium fertur de actu, ex
qua nascitur obligatio, & ideò fortasse
non dixit prius, si tamen lege&#x0303; perficitis Moy-
si, aut decalogi, sed legem regalem, id est cha
ritatis, in qua radicantur ipsamet præ-
cepta Decalogi, & ideò etiam in lege
gratiæ præcipiuntur.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ex his tandem concludo, præ-<marginalia>30.</marginalia>
cepta moralia legis veteris non solum
cessasse quoad obligationem, sed etiam
quoad speciales comminationes in ea<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1155.jpg/>
@@1@<SE1155>1148 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>factas pro transgressoribus, vel tempo-<marginalia>Lex vetus|cessauit nō|solum quo-|ad obliga|tionem, sed|etiam quo-|ad commi-|nationes, et|promissio-|nes.|Probatur|primò.</marginalia>
rales promissiones obseruantibus illa
præcepta in eadem lege factas. Ita sen-
tiunt communiter Doctores vtriusque
sententiæ, vno, vel alio excepto. Et ge-
neratim probatur, quia in lege gratiæ
cessauit obligatio propria legis vete-
ris, etiam quoad præcepta moralia, vt
declaratum est; ergo etiam cessauit pę-
na, vel promissio addita illi legi, vt talis
erat. Patet consequentia, quia cessante
principali, cessat accessorium, commi-
nationes autem, & promissiones tem-
porales erant propriæ illius legis, vt ta
lis erat, & distincta à lege noua, vt in su-
perioribus tactum est, & latius dicetur
in lib. 10. ergo cessante obligatione pro
pria illius legis, cessant reliqua. Secun-
dò id declaratur, quia illæ promissio-<marginalia>Secundo.</marginalia>
nes erant per modum cuiusdam pacti,
& ideò lex illa f&#x0153;dus appellatur Exod.
19. Deut. 29. ergo cessante obligatione<marginalia>Exod. 19.|Deut. 29.</marginalia>
ex vna parte, cessat ex altera, vt sit ęqua
litas in pacto, sed ex parte homin&#x0169; ces-
sauit obligatio illius legis; ergo etiam
ex parte Dei cessauit obligatio ad im-
plendas promissiones; & similiter ex
parte homin&#x0169; cessauit reatus proprius
contra illam legem, & conseque&#x0303;ter etiā
cessat p&#x0153;na, & comminatio propria ta-
lis legis. Tertiò applicari in præsenti<marginalia>Tertio.</marginalia>
potest ratio facta, quòd lex illa sol&#x0169; pro
tali gente, & pro tali tempore posita est;
ergo extra illud tempus, & extra illam
communitatem omnino cessauit, & quo
ad obligationem, & quoad reliqua om-
nia, quę illi adiungebantur in ordine ad
implendam obligationem. Prætereà in
particulari de p&#x0153;nis res est manifesta,<marginalia>Castro.</marginalia>
vt benè attigit Castro dicto cap. vlt. lib.
1. de Lege p&#x0153;nali, tum quia leges p&#x0153;na-
les, vt tales erant, non erant leges natu-
les, sed positiuæ; omnes autem leges po-
sitiuæ illius legis cessarunt, vt ostensum
est, tum etiam quia leges p&#x0153;nales, vt sic
non erant morales, sed iudiciales; ergo
cessarunt; ergo omnes illarum p&#x0153;nar&#x0169;
comminationes non transcendunt sta-
tum illius legis, tum deniq&#x0301;ue quia hac
ratione (inter alias) dicitur lex gratiæ
lex libertatis, quia nō ita mouet terro-
re p&#x0153;narum temporalium, sicut lex ve-
tus, & sic dicit Paul. 2. Corinth. 5. Vbi spi-
ritus Domini, ibi libertas; ergo lex gratiæ<marginalia>2. Cor. 5.</marginalia>
etiam liberauit nos à reatu, & commi-<-P>@@

<-P>natione legis, etiā vt moralis; ergo ces-
sarunt illæ comminationes. Quomodò
exponit sæpè August. illud, Iusto non est<marginalia>August.|1. Tim. 1.</marginalia>
lex posita, 1. Timot. 1. vt latè supra lib. 1.
tractauimus. De promissionibus autem
te&#x0303;poralibus illius legis doctrina est cō-
munis, cessasse in lege noua, vt constat
ex Augustin. lib. 10. contra Faust. cap. 2.
vbi ait, promissa carnalia non manere, & ab
illis vocari vetus testamentum, & hac ratio-
ne in epist. 120. dicit, promissiones illas
pertinuisse ad hominem veterem, non
ad nouum. Idem significat lib. 18. de Ci-
uit. cap. 11. & alijs locis.</P>
<P>  Solum obijci potest, quia promissio<marginalia>31.|Obiect. con|tra dicta.|Exod. 20.|D. Thom.</marginalia>
illa addita quarto præcepto decalogi,
Honora patrem tuum, & matrem tuam, vt sis
longæuus super terram. Exod. 20. illa (inquā)
temporalis fuit, & tamen etiam in nouo
testamento durat, vt sentit D. Thom. 2.
2. q. 120. ar. 4. ad 4. ex Paulo, qui videtur
id expresse asserere 1. Timot. 4. dicens,<marginalia>1. Tim. 4.</marginalia>
Pietas ad omnia vtilis est promissionem habens
vitæ quæ nunc est, & futuræ. Et ad Ephes. 6.<marginalia>Ephes. 6.</marginalia>
Honora (inquit) patrem tuum, & matrem tuā,
quod est mandatum primum in promissione, vt
benè sit tibi, & sis longæuus super terram. Res-<marginalia>Resp.</marginalia>
pondeo promissionem illam, vt habe-
tur in Exodo, fuisse planè temporalem,
nā erat de terra promissionis, ita enim
ibi additur. Vt sis longæuus super terram, quā
Dominus Deus tuus daturus est tibi. Vbi clarè
astringitur, & limitatur promissio ad
terram promissionis, neq&#x0301;ue extra illam
poterat ad literam impleri. Quare ad-
do, promissionem illamvt mere tempo-
ralem nunc cessasse, durare autem quà-
tenus in illa promissione figurabatur
æternitas in terra viuentium, vt de alijs
promissionibus te&#x0303;poralibus dicit Aug.<marginalia>August.</marginalia>
in dicta epist. 120. & sępe alibi. Atq&#x0301;; hoc
significauit Paulus in vtroq&#x0301;; loco, nam
ad Ephes. aliquid addidit promissioni
dicens prius, Vt bene sit tibi, & aliquid etiā
abstulit, dicens absolutè, Et sis longæuus
super terram, non adde&#x0303;do determinatio-
nem, quam Dominus Deus tuus daturus est tibi,<marginalia>Caiet.</marginalia>
Vbi Caiet. aduertit, duplex bonum pro-
mitti à Paulo. Primum est, ipsum bonum,
quod ego intelligo pręcipuè de bono
simpliciter, quod est bonum virtutis, &
sanctitatis. Secundum est, diuturnitas in
bono habito, quę in hac vita confertur per
perseuerantiam in vita gratię, & in fu-<marginalia>Ad illud|Timot.</marginalia>
tura per gloriam ipsam. Ad Timot hęu$unclear<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1156.jpg/>
@@1@<SE1156>Cap. 12. De obligatione legis veteris ante Christi mortem. 1149
<duolan 2><-P>verò vtramq&#x0301;; vítam coniunxit præsen-
tem, & futuram, quod aliqui cum parti-
tione accommoda interpretantur, sci-
licet, habens promissionem vitæ, quę
nunc est, pro testamento veteri, & futu-
ra pro nouo, nam hoc significauit Sal-
meron disp. 14. super ad Ephes. 6. dice&#x0303;s,<marginalia>Salmeron.</marginalia>
priorem partem illius promissionis es-
se ex Moyse, posteriorem verò ex Chri-
sto. Vel certè addidit futurā vitam post
pręsentem, vt significaret, n&#x0169;c non pro-
mitti longęuitatem vitę pręsentis, nisi
quatenus necessaria, vel vtilis esse po-
test ad futuram, vel ad maiorem perfe-
ctionem eius, sub qua ratione promis-
sio illa spiritualis est, & ita tandem illā
explicuit D. Thomas citato loco.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
<Z>CAPVT XII.
An lex vetus quoad obligationem mortua fue-
rit, seu ceßauerit ante Christi Do-
mini mortem.</Z>
<P><INI3>H</INI3>Actenus solùm ostendimus, nunc<marginalia>1.|De tempo-|re quo lex|illamortua|fuerit.</marginalia>
esse mortuam legem veterem, nō
dum tamen declaratum est, quā-
do primum abrogata fuit, desijtq&#x0301;; Nam
licet ex probationibus adductis satís e-
tiam constet, multis retro temporibus,
& à principio nascentis Ecclesiæ Chri-
sti legem veterem mortuam fuisse, non
dum tamen explicatum est, in quo pun-
cto, ac mome&#x0303;to, vel tempore expirauit.<marginalia>Non fuit|mortua an|te Christi|aduentum.|Triplex te&#x0303;-|pus in du-|bium reuo-|eari.</marginalia>
Supponimus verò, ante Christi aduen-
tum in carne non fuisse mortuam, quia
data fuit, donec veniret semen: de tribus er-
go temporibus restat dubitatio, scilicet
de tempore vitæ Christi Domini ante
mortem eius, de instanti mortis eius, &
de aliquo tempore post mortem eius,
ideoq&#x0301;; de singulis dicendum est. Habet
autem locum hæc quæstio solum respe-
ctu Iudæorum, quibus lex illa data erat,
nam respectu gentilium, quibus nunquā
fuit imposita, nō oportet designare ini-
tium temporis, in quo illos non obliga-
uit, quia n&#x0169;quam eos obligauit, nec an-
te incarnationem Christi, neq&#x0301;; post illā
ante mortem eius, neq&#x0301;; etiam in morte,
vel post mortem ipsius, vt suprà proba-
tum est, & ideò diximus, respectu genti-
lium non fuisse illam legem mortuam,
sed potius nunquam fuisse viuam, vt sic
dicam, quia ex quo lata fuit, illos non<-P>@@

<-P>obligauit. Tota ergo quæstio circa ob-
ligationem iudæorum versatur.</P><marginalia>2.|Sententia|affirmans|circuncisio|nem cessas-|se ante mor|tem Christi.|Scot.|Gabr.|Fundame&#x0303;-|tum.</marginalia>
<P>  His ergo positis circa primum tem-
pus est peculiaris opinio aliquor&#x0169; scho
lasticorum, cessasse circuncisionis præ-
ceptum ante mortem Christi, nimirum,
quamprimum baptismus institutus est,
& efficaciam cępit habere conferendi
gratiam. Ita tenet Scot. in 4 d. 3. q. 4. §.
Quantum ergo. Sequitur Gabr. dist. 1. q. 4.
ar. 3 Fundament&#x0169; est, quia ex quo bap-
tismus cępit esse vtilis ad iustitiam, cę-
pit esse sub consilio; ergo ex tunc cępit
circuncisio non esse sub præcepto; bap-
tismus aute&#x0303; vtilitatem habuit ante mor
tem Christi paulò post initium baptismi
Ioannis, vt nunc supponimus; ergo. Pri-
ma consequentia patet, tum quia consi-
lium rei perfectioris, & vtilioris tollit
præcept&#x0169; inferioris rei, & minus perfe-
ctæ, tum etiam quia c&#x0169; circuncisio iam
non esset necessaria ad remissione&#x0303; pec-
cati originalis, non erat, cur sub neces-
sitate pręcepti post baptismivtilitatem
relinqueretur. Ex qua opinione sequi-
tur totam illam lege&#x0303; cessasse quoad ob-
ligationem respectu omnium pueror&#x0169;,
qui post baptismi institutionem ex He-
bręis nascebantur. Quia lex illa non ob-
ligabat nisi circuncisos, ideoq&#x0301;; circun-
cisio erat illi&#xA770; legis professio; ergo qui
non tenebantur ad circuncisionem, nec
ad totam lege&#x0303; obligabātur, simpliciter
loquendo. Hęc tamen cessatio totius le-
gis ex vi huius illationis nō habet loc&#x0169;
in parentibus, seu hominibus illius po-
puli, qui iam erant adulti, & circuncisi
te&#x0303; pore institutionis baptismi; imò nec
in paruulis potuit ad praxim reduci.
Ratio prioris partis est, quia homines
iam circ&#x0169;cisi poterant quide&#x0303; liberari à
præcepto (vt ita dicā) actiuo circunci-
sionis, id est ab obligatione circuncide&#x0303;-
di suos filios, non poterāt autem eximi
ab obligatione passiua, id est recipie&#x0303;di
circuncisione&#x0303;, quia iam erant circunci-
si, & lege&#x0303; totam professi fuerant, & ideò
non liberabantur à toto onere legis ex
vi cessationis præcepti circuncisionis,
prout ad illos pertinebat. Alterius ve-
rò partis ratio est, quia infantes nati in
illo populo post institutionem baptismi
non poterant peruenire ad vsum ratio-
nis ante mortem Christi, & ideò non po
terant propriè eximi ab onere legis per<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1157.jpg/>
@@1@<SE1157>1150 Lib. 9. De lege diuina positiuaveteri.
<duolan 2><-P>carentiam circuncisionis, quia non d&#x0169;
erant capaces obligationis eius.<marginalia>3.|Probatur|prædict{a}|sententia.|Luc. 16.</marginalia>
<P>  Aliunde verò probari potest vniuer-
saliter, totam illam lege&#x0303; quoad obliga-
tione&#x0303; cessasse ante Christi mortem, pri-
mo ex illo Lucæ 16. Lex, & Prophetæ vs&#xE8BF;&#x0301;
ad Ioannem; ergo saltem in baptismate
Ioānis lex mortua est. Sec&#x0169;do quia quo-
ad aliqua saltem præcepta videtur an-
tea extincta, quia multa mysteria Chri-
sti successu vitæ eius impleta fuer&#x0169;t an-
te mortem, quæ tamen per plures cęre-
monias legis figurabantur vt futura; er-
go præcepta de talibus cæremonijs an-
te mortem Christi cessarunt, aliàs vige-
rent præcepta de signis falsis exhiben-
dis, quod repugnat.</P>
<P>  Nihilominus dicend&#x0169; est, ante Chri-<marginalia>4.|Lex vetus|vs&#xE8BF;&#x0301; ad in|stans mor-|tis Christi|obligabat.|D. Thom.|Bonauent.|Maior.|Richard.|Palud.|Durand.|Hieron.|August.|Richard.|de S. Vict.|Bernard.|Probatur|primo.|Matt. 26.</marginalia>
sti morte&#x0303;, legem vetere&#x0303; non fuisse mor-
tuā quoad obligatione&#x0303;, ac subinde vsq&#x0301;;
ad instans mortis Christi ad minimum
obligasse. Est cōmunis sente&#x0303;tia Theolo-
gor&#x0169; D. Thom. 1. 2. q. 103. ar. 3. ad 2. Bo-
nau. in 4. d. 3. 2. p. eius. ar. 2. q. 2. Maior. q.
2. Richard. d. 1. ar. 6. q. 4. Capr. q. 3. ar. 3.
ad 1. cōtra 1. concl. Palud. q. 6. ar. 3. Du-
rād. q. 9. & alior&#x0169;, quos infra referem&#xA770;,
& in hoc videntur cōuenire Hieronym.
August. Richar. de S. Vict. Bernar. & alij,
qui materiā hanc disputarunt. Potestq&#x0301;;
ostendi primo ex Euangelio, vbi sæpe le
gimus, Christum seruasse lege&#x0303; tam in in-
fantia, quàm in discursu vitæ vsque ad
morte&#x0303;, paulò enim ante illā māducauit
pascha, & ita semper consueuisse facere,
ostend&#x0169;t verba discipulor&#x0169; dicentium,
Vbi vis, paremus tibi comedere Pascha, Matt.
26. Quanuis enim ipse non subijceretur
legi, tamen quia lex ipsa vigebat, & my-
steria eius non erāt cōpleta, tum &#xA753;pter
exempl&#x0169;, tum propter mysteri&#x0169; illā ser-
uare voluit, iuxta id, quod dixit Matt. 5.
Non veni soluere legem, sed adimplere. Et ob
eandem ratione&#x0303; illos docebat illam ser-
uare, Matt. 23. Super cathedrā Moysi seder&#x0169;t<marginalia>Matt. 23.</marginalia>
scribæ, & pharisæi, &c. quæc&#x0169;&#xE8BF;&#x0301; dixerint vobis,
facite. Quia nimir&#x0169;, durabat legis virtus,
& potestas sacerdotum. Sic etiā Luc. 17.<marginalia>Luc. 17. &|5.</marginalia>
misit leprosos dicens, Ite ostendite vos sa-
cerdotibus, & cap. 5. cum mundasset lepro-
sum, eum similiter misit, vt ostenderet
se sacerdoti, & addidit, Et offer pro emun-
datione tua, sicut præcepit Moyses.<marginalia>5.|2. proba-|tur cōclus.</marginalia>
<P>  Sec&#x0169;do probatur clarè assertio ex c.
9. ad Hebræ. vbi prius dicitur, In secundo<-P>@@

<-P>(i. in sācta sanctor&#x0169;) semel in anno solus Pō-<marginalia>Hebr. 9.</marginalia>
tifex (scilicet, ingrediebatur) non sine san-
guine, que&#x0303; offert pro sua, & populi ignorātia: hoc
significante spiritu sancto, nond&#x0169; eße propalatā
sanctorum viā, adhuc priore tabernaculo habe&#x0303;te
stat&#x0169;. Vnde è cōuerso colligo, quādiu nō
fuit propalata sanctor&#x0169; via, adhuc pri&#xA770;
tabernacal&#x0169; habuisse stat&#x0169;. Quādiu au-
te&#x0303; tabernacul&#x0169; illud su&#x0169; statum habuit,
etiā sacerdoti&#x0169; in suo statu durauit, &
sacrificia, ac cęremoniæ seruabantur,
vs&#xE8BF;&#x0301; ad te&#x0303;pus correctionis impositæ, vt ìbidem
dicitur, vtiq&#x0301;; per lege&#x0303;; ergo etiā tota lex
durauit, quandiu tabernacul&#x0169;, & sacer-
doti&#x0169; suum stat&#x0169; habuit, nam hæc se co-<marginalia>Hebr. cap.|7.</marginalia>
mitantur iuxta illud cap. 7. Translato sa-
cerdotio necesse est, vt legis translatio fiat, nam
etiā è cōuerso ver&#x0169; est, trāslata lege, sa-
cerdoti&#x0169; trāsferri, quia per lege&#x0303; stabili
tur; ergo ante &#xA753;palatā sanctor&#x0169; viā lex
non fuit abrogata; sanctor&#x0169; aute&#x0303; vianō
est propalata ante Christi morte&#x0303;, in cu-
ius sign&#x0169;, Christo expirante, vel&#x0169; te&#x0303;pli
scissum est, vt Patres exponunt, & alibi
diximus; ergo salte&#x0303; vsq; ad instans mor-
tis Christi, non fuit mortua lex vetus.</P>
<P>  Vnde subiungit Paulus eodem loco,<marginalia>6.</marginalia>
nouum testamentum in morte Christi
fuisse cōfirmatum, quod declarat, vim
facie&#x0303;do in metaphora testame&#x0303;ti dice&#x0303;s.
Vbi enim testamentum est mors necesse est, in-
tercedat testatoris: testamentum enim in mor-
tuis confirmatum est, alioqui non dum valet, d&#x0169;
viuit qui testatus est. Sicut ergo nouum te-
stamentum non fuit confirmatum, nec
validum vsque ad mortem Christi, ita
nec primum fuit sublatum, quia vt di-
xerat cap. 8. Dicendo nouum veterauit prius,
& cap. 10. subdit, Aufert prim&#x0169;, vt sec&#x0169;dum
statuat, & in eode&#x0303; cap. docet, non cessasse
sacrificia vetera, donec Christus vna ob-
latione consummauit sanctificatos. Quod sig-
nificatum etiam est, quando Christus
Dominus in Cruce dixit, Consummat&#x0169; est,
vt interpretatur D. Thom. q. 103. art. 8.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ad 2. & 3. p. q. 47. ar. 2. ad 1. intellige&#x0303;dum
est autem, vel in sensu mystico, vel con-
sequutione quadam; significando enim
passionem suam esse consummatam, &
redemptionem nostram fuisse impletā,
cōseque&#x0303;ter significauit, lege&#x0303; vetere&#x0303; fuis
se impletam; ergo ante illud te&#x0303;pus non
fuit soluta, quia solui non debuit prius,
quam esset plenè impleta. Ratio autem
conclusionis patebit ex sequenti.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1158.jpg/>
@@1@<SE1158>Cap. 12. De obligatione legis veteris ante Christi mortem. 1151
<duolan 2><P>  Dico secundò. Omnia præcepta ve-<marginalia>7.|Omnia prę|cepta legis|veteris vs-|que ad Chri|sti mortem|durarunt.</marginalia>
teris legis sine vlla exceptione, ac sub-
inde præceptum circuncisionis vsq&#x0301;; ad
Christi mortem durarunt, & obligar&#x0169;t
sine mutatione, vel abrogatione. Hæc
assertio est contra Scot. generaliter au-
tem ponitur de omnibus præceptis illi&#xA770;
legis, tum quia eadem est ratio de singu
lis, quæ est de ipso corpore legis, tum
quia testimonia adducta absolutè loqu-
untur, & non licet nobis excipere sine
fundame&#x0303;to; tum deniq&#x0301;; quia si in aliquo
liceret exceptio, maximè in circucisio-
ne, quia eius præcept&#x0169; non fuit ex lege,
sed ante legem, licet cum lege, & in lege
durauerit, sed præcept&#x0169; circuncisionis
non fuit ablatum ante Christi mortem;
ergo. Probatur minor, primò ex cōmu-
ni sententia Theologorum, quos retuli,
qui etiam loquuntur de circuncisione,
& præsertim D. Thomas in 4. d. 3. art. 5.<marginalia>D. Thom.|Soto.|Maior.|Gloßa.</marginalia>
quæstiunc. 3. Soto lib. 2. de Iust. q. 5. ar. 4.
& bene Maior. dict. q. 2. vbi allegat Glos
sā in Ioan. 3. & ad Hebr. 10. Sec&#x0169;do pro-
batur, quia præceptum circuncisionis,
vel fuit ablatum ante passionem per ex
pressam reuocationem, & hoc non, quia
nullibi inuenitur, nec de illo, nec de to-
ta lege, vel per cessatione&#x0303; puram, & hoc
etiam dici non potest, quia lex circun-
cisionis tam absolutè lata est, sicut alia
præcepta legis, & non est aliquis termi-
nus durationis designatus pro præcep-
to circuncisionis distinctus à termino
totius legis, & prior illo. Vbi enim talis
termini fit mentio? Et ideò ad hanc ces-
sationem, seu abrogatione&#x0303; impertinens
est, quòd præceptum circuncisionis an-
te legem datum sit, quia datum est cum
eodem genere æternitatis, vt sic dicā,
seu longæuæ durationis, item dat&#x0169; est,
vt inchoatio legis, & vt permansurum
cum illa, & incorporandum illi, & ideò
vt duraturum vsque ad eundem termi-
num totius legis.</P>
<P>  Vel abrogatum fuit illud præceptum<marginalia>8.|Probatur|conclusio.</marginalia>
per aliud illi repugnans, vel illud exclu-
de&#x0303;s, & hoc etiā est falsum, quia maximè
per pręceptum baptismi, illud aute&#x0303; non
fuìt impositum hominibus ante Christi
morte&#x0303;, vt n&#x0169;c supponimus; ergo. Dices,<marginalia>Obiect.|Resp.</marginalia>
fuisse datum consilium. Respondeo, esto
ita sit, poterat illud consilium accepta-
ri, & executioni mandari, seruato simul
circuncisionis pręcepto. Sicut enim iu-<-P>@@

<-P>dæus circuncisus poterat ante Christi
morte&#x0303; baptizari ex consilio, non obstā-
te circ&#x0169;cisione prius recepta, ita pote-
rat simul circuncidere, & baptizare fi-
lium suum, ac subinde implere præcep-
tum, & vti consilio. Quando aute&#x0303; consi-
lium, & pręcept&#x0169; talia sunt, vt simul ser-
uari possint, consilium non tollit præ-
cept&#x0169;, sed tunc solum, quando vtrumq&#x0301;;
simul exequi repugnat, vt contingit in
consilio castitatis, & matrimonio, nam
si castitas est in consilio, rectè colligim&#xA770;
matrimoni&#x0169; pro t&#x0169;c non esse in pręcep-
to: secus verò est in pręsenti. Imò si quis
rectè consideret, etiam tunc consilium
non derogat præcepto, sed supponit nō
esse tunc tale præce ptum, & ideò habet
locum consilium: nam si supponatur ca-
sus, in quo præceptum obligat, nunquā
poterit per consilium auferri, quia non
potest tale consilium habere locum, nisi
prius supponatur materia cum talibus
circunstantijs, cum quibus præceptum
non obligat.</P>
<P>  Vel deniq&#x0301;; cessasset præcept&#x0169; circ&#x0169;-<marginalia>9.|Prosequi-|tur ide&#x0303; dis-|cursus.</marginalia>
cisionis quasi ex defectu materiæ, quia
iam cessabat necessitas illius remedij,
baptizando paruul&#x0169;. Et hoc etiam stare
non potest, tum quia pręcept&#x0169; circunci
sionis non fundabatur in hac necessita-
te, vnde Ioānes Baptista sanctificatus in
vtero, ex pręcepto est circuncisus, & in-
fans, qui propter periculum mortis re-
medio legis naturæ sanctificari poterat
ante octau&#x0169; die&#x0303;, nihilominus postea cō-
ualescens circuncide&#x0303;dus erat ex neces-
sitate præcepti. Quia licet nō indigeret
illa vt remedio peccati originalis, nihi-
lominus necessaria erat vt professio il-
lius legis. Etenim circuncisio data etiā
est (& fortasse primario) ad consignan-
dum populum Dei, & professores legis
eius, & hic finis semper habuit locum,
quandiu synagoga, & lex Moysi durauit.
Item iudæus tenebatur suum filium pri-
mogenitum v. g. in templo præsentare,
& circa illum reliquas legis Moysi cæ-
remonias exercere, quarum capax non
erat, nisi circuncisus, ergo necessaria
erat tunc circuncisio illis paruulis tan-
quam ianua illius legis, & veluti capa-
citas ad sacramenta eius, & sacrificia;
ergo hæc erat sufficiens ratio, & neces-
sitas durationis talis præcepti.</P><marginalia>10.|Obiect.</marginalia>
<P>  Dicet aliquis, si ante Christi mortem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1159.jpg/>
@@1@<SE1159>1152 Lib. 9. De lege diuina positiuaveteri.
<duolan 2><-P>gentilis in Christum credens filium su&#x0169;
infantem baptizasset nòn teneretur po
stea applicare illi sacrament&#x0169; legis na-
turæ; ergo neq&#x0301;ue iudæus fidelis obliga-
batur in simili casu applicare sacrame&#x0303;-
tum legis Moysi. Respondetur, negando<marginalia>Resp.</marginalia>
consequentiam, quia in lege naturæ nō
erat determinatio facta alicuius sacra-
menti, nec peculiare præceptum posi-
tum, præter illud generale subueniendi
filijs per aliquod remedium sufficiens,
quale erat fidei applicatio, quocumq&#x0301;;
signo fieret, & ideò per baptismum hæc
obligatio sufficienter implebatur. Imò
iam non manebat paruulus capax noui
sacramenti legis naturæ, quia eo ipso,
quòd non erat primum, nullum erat.
Secus verò est de circuncisione, quæ in
particulari erat præcepta non solum in
remedium, sed etiam in signum, vt dixi,
& dari poterat, non obstante priori sa-
cramento, vt exemplis iam declaratum
est. Atq&#x0301;ue ex hoc discursu solutum ma-<marginalia>Solut&#x0169; ma-|net Scot. f&#x0169;|dæme&#x0303;tum.</marginalia>
net fundamentum Scoti. Idemq&#x0301;; discur-
sus facilè applicari potest ad totam le-
gem, & ad primam assertione&#x0303; confirmā-
dam. Quia etiā illa tota non est expres-
se reuocata ante mortem Christi, nec
terminus illi appositus, fuit antea con-
summatus, nam cum dicitur, Donec veni-
ret semen, intelligi debet de Christo con-
summato in ratione redemptoris, vt sic
dicam, neq&#x0301;ue etiam tunc noua lex lata
fuerat, quæ aliam excluderet.</P>
<P>  Vnde facilè respōdetur ad duas obie
ctiones vltimas, & generales. Quarum<marginalia>11.|Ad reli-|quas ob.</marginalia>
prior sumebatur ex verbis Chrísti Luc.
16. Lex, & Prophetæ vs&#xE8BF;&#x0301; ad Ioannem, circa
quę considerand&#x0169; est, lege&#x0303; vetere&#x0303; simul
fuisse legem obligante&#x0303;, & prophetiā fu-
turor&#x0169;, & pact&#x0169; contine&#x0303;s promissiones
te&#x0303;porales, & magistram mor&#x0169;. Ibi ergo
non tractat Christus de lege vt lex est
obligās, sed sub alíjs rationibus, & prę-
sertim vt docebat minus perfecta, & &#xA753;-
mittebat temporalia bona. Nam quia
Pharisęi Christum irridebant, eo quod
doceret contempt&#x0169; diuitiar&#x0169;, & repre-
henderet nimium affectum lucrandi te&#x0303;-
porales diuitias, quia in hoc videbatur
à lege discordare promittente te&#x0303;pora-
lia: ideò dixit, illā doctrinā legis, & Pro-
phetar&#x0169; fuisse accōmodatam prioribus
te&#x0303;poribus vsq&#x0301;; ad Ioanne&#x0303;, Ex eo verò (ait)
regn&#x0169; Dei euangelizatur, &c. Ita ferè Theo-<-P>@@

<-P>phil. ibi, quem sequitur Iansen. cap. 95.
Cōcord. & consonat Matt. c. 11. qui cla-
rius dixit, Omnes Prophetæ, & lex vs&#xE8BF;&#x0301; ad Ioā
nem prophetauerunt. Nam sub verbo Pro-
phetauerunt, tam prædictiones futuror&#x0169;,
quàm promissiones, & tota instructio
legis intelligi possunt, & omnia ad inte&#x0303;-
tionem Christi sunt accōmodata. Quia
sensus præcipuus est, totam doctrinam
legis, & Prophetar&#x0169; ad tempus Messiæ
fuisse ordinatā, & in illo suum cōpleme&#x0303;-
t&#x0169; recepisse, & hoc à prædicatione Ioā-
nis maximè sumpsisse initium. Licet in
loco Matt. magis videatur Christus Do-
minus loqui de lege, & prophetis, vt prę<marginalia>Hieron.|Chrysost.</marginalia>
dice&#x0303;tibus futura, vt ibi Hieron. & Chry
sost. exponunt, vel vt tradentibus mora-
ralem doctrinā infirmo statui accōmo-
datam, vt etiam videntur sentire idem<marginalia>Theophryl.|Iansen.</marginalia>
Theophil. Matt. 11. & Iansen. c. 47. Con-
cordat. Vlteriùs verò addere possum&#xA770;,
etiāsi verba illa de lege vt præcipiente
intelligere&#x0303;tur, ex illis non colligi, legem
illā fuisse mortuā à te&#x0303;pore Ioannis, sed
quia ægrotare tunc cępit, nō multo post
morte&#x0303; Christi moritura, ideò vsque ad
Ioannem fuisse dicitur, vt dixit Maldo-<marginalia>Maldon.|12.|Ad poste-|riorem ob.</marginalia>
nat. Matth. 5. vers. 17. in fine.</P>
<P>  Ad posteriorem obiectionem respō-
detur in primis, si alicuius esset mome&#x0303;-
ti, non solum probare, legem fuisse mor-
tuam, sed etiam mortiferā ante Christi
mortem, quia colere Deum falsis signis
intrinsecè malum est. Vnde necessario
dicendum est, illa non fuisse signa falsa
eo tempore, quia vel non sumebātur vt
signa talium mysterior&#x0169;, quæ iam erant
impleta, sed secund&#x0169; alias significatio-
nes veras, quę nunquā deerant, nam cir-
c&#x0169;cisio semper significare potuit spiri-
tuale&#x0303; circuncisione&#x0303;, vel resurrectione&#x0303;,
vt Cypr. epist. 59. dixit, vel non sumebā-<marginalia>Cyprian.</marginalia>
tur vt significantia mysteri&#x0169; cum habi-
tudine ad te&#x0303;pus futurum, sed secundum
se. De qua re plura dicemus c. 14. & 16.</P>
<Z>CAPVT XIII.
An lex vetus ceßauerit quoad obligationem in
morte, vel resurrectione Christi, vel ante
diem Pentecostes.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xcluso illo primo tempore, dice&#x0303;-<marginalia>1.</marginalia>
dum est de secundo, sub quo com-
prehendimus tum instans mortis
Christi, tum reliqu&#x0169; tempus vsq&#x0301;; ad die&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1160.jpg/>
@@1@<SE1160>Cap. 13. De temporecessationis legis veteris. 1153
<duolan 2><-P>Pe&#x0303;tecostes, quia ex resolutione prioris
p&#x0169;cti facile de reliquo te&#x0303;pore cōstabit.<marginalia>Prima sen|tentia affir|mans in p&#x0169;|cto mortis|Chrtstimor|tuam fuisse|legem ve-|terem.|D. Thom.|Marsil.|Adrian.</marginalia>
In primo ergo multor&#x0169; sententia est, in
p&#x0169;cto mortis Christi fuisse mortuā lege&#x0303;
vetere&#x0303; quoad obligatione&#x0303;. Hæc videtur
esse opinio D. Th. in 4. d. 1. q. 2. ar. 5. quęsti
unc. 3. & alior&#x0169; auctor&#x0169;, quos retuli in c.
præced. & Marsil. in 4. q. 2. ar. 1. p. 4. Adr.
q. 1. in princ. tribui etiā solet Aug. & Hie-
ron. sed nihil tale docuer&#x0169;t, vt infra o-
ste&#x0303;dā. Suaderi aute&#x0303;potest primo omnib&#xA770;
testimonijs Pauli, quibus pręcede&#x0303;te&#x0303; sen
tentiā cōfirmauimus. Nā sicut probant,
fuisse viuā lege&#x0303; illā vsq&#x0301;; ad morte&#x0303; Christi
ita videntur probare per illā fuisse mor
tuā, t&#x0169; quia in eo p&#x0169;cto lex fuit omnino
impleta. T&#x0169; quia sacerdoti&#x0169; t&#x0169;c tranfla-
t&#x0169; est, in cuius sign&#x0169; vel&#x0169; templi scissum
est, atq&#x0301;; etiā in sign&#x0169;, quod tunc fuit ma-
ceries diruta, quæ vtr&#x0169;q&#x0301;; popul&#x0169; diuide
bat; illa aute&#x0303; erat lex, vt supra dixi, quæ
pervel&#x0169; illud etiā significabatur. T&#x0169; prę
terea quia t&#x0169;c cōpleta est rede&#x0303;ptio, vna
enim oblatione cōs&#x0169;mauit sāctificatos. Tum de
niq&#x0301;; &#xA757;a figurę omnes, & sacrificia t&#x0169;c cō
pleta s&#x0169;t; ergo t&#x0169;c etiā lex fuit extincta.</P>
<P>  Et confirmatur primo ex ad Hebr. 8.<marginalia>2.|Confir. 1.</marginalia>
& 9. vbi ex similitudine testamenti pro-
batur, testament&#x0169; nou&#x0169; nō fuisse confir-
mat&#x0169; vsq&#x0301;; ad morte&#x0303; Christi, nā eode&#x0303; ex-
emplo probatur, fuisse cōfirmat&#x0169; in ipsa
morte; ergo t&#x0169;c etiā est reuocat&#x0169; testa-
ment&#x0169; vetus; ergo & lex. Similiter con-<marginalia>Conf. 2.|Roman. 7.</marginalia>
firmatur secundo ex 7. ad Rom. vbi per
similitudinem matrimonij duratio legis
declaratur. Nā sicut viue&#x0303;te viro, mulier
subiecta est legi, ita viro mortuo libera{t$}
à lege ipsius; ergo similiter ex sententia
Pauli, mortuo Christo, liberata est syna-
goga à legis obligatione. Cōfirmatur tā<marginalia>Conf. 3.</marginalia>
de&#x0303;, quia ab instāti mortis Christi n&#x0169;quā
licuit spe&#x0303;ponere in cęremonijs, vel sacra<marginalia>August.|Hieron.</marginalia>
me&#x0303;tis illi&#xA770; legis, vt fatetur Aug. in Epist
ad Hieron. infra tractanda, & colligitur
ex illo ad Galat. 5. Qui in lege iustificamini à
gratia exceditis, scilicet, pone&#x0303;do spe&#x0303; in le-
ge, nā alias nō se&#x0303;per fuit mal&#x0169; vti legali-
bus, vt infra videbimus. Ponere aute&#x0303; spe&#x0303;
in illis sacramentis nihil aliud erat, quā
accipere illa vt necessaria ad salutem,<marginalia>Magist.|D. Thom.</marginalia>
vt sentiunt Mag. D. Thom. & alij schola-
stici in 4. dist. 1. & 3. ergo nunquam licuit
illis vti vt necessarijs; ergo signum est,
cessasse omnino obligationem legis.</P>
<P>  Nihilominus est secunda sente&#x0303;tia as-<-P>@@<marginalia>3.</marginalia>

<-P>serens, licèt ver&#x0169; sit, legem veterem per<marginalia>2. Sente&#x0303;tia|affirmās le|ge&#x0303;vetere&#x0303; in|morte Chri|sti læthale|vulnus ac-|pisse, & pau|lo post mor|tuā fuisse.|Bonau.|Soto-|Gabr.|Maldon.</marginalia>
morte&#x0303; Christi mortuā fuisse, nihilomin&#xA770;
non essehoc intelligend&#x0169; ita rigorosè, &
mathematicè, vt in eode&#x0303; momento ami
serit illa lex vim obligandi, sed morali-
ter id intellige&#x0303;d&#x0169; esse, scilicèt paulopost
morte&#x0303;, ita vt per morte&#x0303; Christi accepe-
rit lex lęthale vulnus (vt sic dicā) ratio-
ne cuius statim c&#x0153;pit deficere, & paulo
post extincta est. Ita sentiunt in 4. d. 3. Bo
nau. p. 2. ar. 3. q. 2. in fine, Scot. q. 4. Sot. q.
7. ar. 3. & lib. 2. de Iust. q. 5. ar. 4. Gabr. in
4. d. 1. q. 4. Maldon. Matt. 5. circa verba il
la, Non venit lege&#x0303; soluere, &c. Et existimo es
se sententiā August. & Hieron. nam Aug.
Epist. 8. & 87. inter epistolas Hieron. hęc
habet verba, Post paßione&#x0303; & resurrectionem
Christi dato, ac manifestato Sacramento gratiæ
secundum ordine&#x0303; Melchisendec adhuc putabāt ve-
tera sacramenta non ex consuetudine sole&#x0303;nitatis,
sed ex neceßitate salutis esse eelebranda. Vbi iu
dæi subintelligendi sunt, nam hunc erro
rem ponit August. inter eos, quos Paul&#xA770;
in iudæis repræhendebat. Non ergo in-
tellexit Augustin. statim post passionem
lege&#x0303; illam desijsse esse necessariā, quod
est esse mortuam quoad obligationem,
sed post passionem, & resurrectionem,
imò addit etiam manifestationem Sacrame&#x0303;-
ti gratiæ, tanquam quid distinctum, quod
postea explicabimus. Nec ab hac sen-
tentia alienus est Hieronym. nam Epist.
89. aliàs 11. apud Augustinum referens
sententiam Hieronymi in illa non dubi-
tat, nec aliter declarat tempus, in quo
lex illa c&#x0153;pit esse mortua, sed absolutè
dicit, post Euangelium Christi, neq&#x0301;ue in-
uenio locum, in quo dixerit post passio-
nem, vel resurrectionem. Hanc ergo sen
tentiam veriorem existimo tribus aute&#x0303;
assertionibus illam declarabo.</P>
<P>  Dico primo. Lex vetus nō fuit mortua<marginalia>4.|1. Conclus.</marginalia>
quoad obligationem in instanti mortis
Christi. Probatur, quia lex vetus nō ami
sit obligatione&#x0303; suā, donec lex noua c&#x0153;-
pit obligare, sed lex noua nō c&#x0153;pit obli
gare ab instāti mortis Christi; ergo nec
lex vetus ex t&#x0169;c amisit obligatione&#x0303; suā.
Cōsequentia per se nota est, Minore&#x0303; ve-
ro suppono n&#x0169;c, nā in lib. sequent. latius
est declaranda, & probanda. Maior au-
tem proposita cōmuniter recepta est.
Eāq&#x0301;; clare docuit Bernard. in Epist. 77.
ad Hugon. cuius sente&#x0303;tiā in seque&#x0303;tibus
lati&#xA770; expendemus. Quā et iam expresse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1161.jpg/>
@@1@<SE1161>1154 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>sequitur Hugo de Sanct. Victor. lib. 2. de
Sacram. p. 6. c. 4. Mult&#x0169; etiā fauet D. Th.<marginalia>Hug Vict.|D. Thom.</marginalia>
in 4. d. 3. ar. 5. quæstiunc. 3. nam debaptis-
mo loquens, inquit. Post passionem obligato-
rius fuit, quando circ&#x0169;cisio mortua fuit, quant&#x0169;
ad omnes, ad quos institutio potuit peruenire. Se&#x0303;
tit ergo nō antea, nec aliter fuisse omni
no mortuam circuncisione&#x0303; quātum ad
obligatione&#x0303;. Et ratione&#x0303; subindicans ad
dit. Nec præcept&#x0169; obligat antequā sit diuulgat&#x0169;
Agit aute&#x0303; de diuino pręcepto baptismi,
& tacitè supponit principi&#x0169;, de quo tra-
ctamus, videlicèt vnius legis obligatio-
ne&#x0303; nō fuisse exclusam, nisiprovt alterius
obligatio inducebatur. Quod principi&#x0169;
latè cōprobat Soto supra dice&#x0303;s, pro cer
to esse habend&#x0169;, ex Paulo ad Hebr. 7. di-
cente, Reprobatio fit præcedentis mandati prop<marginalia>Hebr. 7.</marginalia>
ter infirmitate&#x0303; eius, & statim, Introductio verò
melioris spei, per quā approximamus ad Deum,
vbi sentit introductione&#x0303; vnius fuisse re-
probatione&#x0303; alterius, & ca. 8. ad hoc alle-
gat promissione&#x0303; Dei per Ieremiam his
verbis: Cōsummabo super dom&#x0169; Israel & super
dom&#x0169; Iuda testament&#x0169; nou&#x0169;. Et infra decla-
rat hoc testament&#x0169; dicens, Quia hoc est te-
stament&#x0169;, quod disponā domui Israel post dies il-
los, dicit Dominus: dando leges meas in me&#x0303;tibus
eor&#x0169;, & in cordibus eor&#x0169; superscribā eas, &c. &
in fine capitis concludit, Dices autem no-
uum veterauit prius, sicut etiam è conuer-
so dixit in cap. 10. Aufert primum, vt se-
cund&#x0169; statuat; ergo lex vetus per introdu-
ctione&#x0303; legis nouæ ablata fuit; non ergo
prius cessauit obligare lexvetus, quā no<marginalia>Ephes. 2.</marginalia>
ua inceperit obligare. Quod etiā recte
confirmant verba Pauli ad Ephes. 2. Lege&#x0303;
mandator&#x0169; decretis euacuans, nam vt supra
ostendi vox Decretis, lege&#x0303; euangelicā sig-
nificat, & illa, seu per illā dicitur Christ&#xA770;
euacuasse lege&#x0303; vetere&#x0303;, vtiq&#x0301;; formaliter,
tāquā &#xA751; formā excludente&#x0303; aliā; ergo nō
fuit prior lex euacuataquoad obligatio
ne&#x0303;, donec obligatio nouę introducta est.</P>
<P>  Vnde etiam potest idem principium<marginalia>5.|Rationibus|& congru-|entijs prob.</marginalia>
rationibus, seu congruentijsostendi. Pri
mo quia non debuit Dei populus priua-
ri lege, nisi propter meliorem legem. Se
cundo quia null&#x0169; est fundament&#x0169; ad af-
firmand&#x0169; ali&#x0169; abrogationis mod&#x0169;, seu
stat&#x0169;medi&#x0169;, seu te&#x0303;pus quasi neutr&#x0169;. Ter
tio quia nō legimus in morte Christi fa-
ctā tale&#x0303; abrogatione&#x0303; formale&#x0303;, & expres
sam, neq&#x0301;ue etiam oste&#x0303;di mortem ipsam
Christi habuisse formalem rcpugnantiā<-P>@@

<-P>cum obligatione illius legis, aut fuisse
positam pro termino durationis illius,
seu obligationis eius, ergo non potest ta
lis abrogatio cum fundame&#x0303;to affirma-
ri. Et potest tandem hoc confirmari,<marginalia>Conmfir.</marginalia>
quia obligatio illius legis mansit in illo
populo post Christi mortem saltem ex
dictamine conscientiæ erroneæ, seu ig-
norantis abrogationem, sed illa igno-
rantia erat per se, ac necessaria in illo
populo etiam in morte Christi, & post il-
lam, quia nec abrogatio suæ legis illi
fuerat prædicata, neq&#x0301;ue etiam ex alijs,
quæ prędicata illi fuerant, vel ex testa-
mento veteri satis colligebatur, quod
in puncto mortis Messię legis obligatio
statim esset cessatura. Vnde licèt Iudęi,
qui Christi prædicationem audierant,
& miracula viderant, tenerentur crede-
re ipsum esse Messiam, & Redemptorem
mundi, nō ideò cogebantur credere, le-
gis suæ obligationem cessasse in Christi
morte. Nam etiam ipsi Apostoli, & dis-
cipuli Domini, hoc ignorarunt. Erat er-
go illa ignorantia per se inuincibilis; er
go è conuerso abrogatio legis non fue-
rat tunc satis promulgata; ergo non est
verisimile, fuisse tunc factam. Probatur
hæc vltima consequentia, tum quia nul-
lius vtilitatis, vel fructus fuisset talis ab
rogatio, tum etiam quia Deus disponit
omnia suauiter, & modo hominibus ac-
commodato; lex autem positiua huma-
na non censetur abrogata, donec talis
abrogatio sit de se sufficienter promul-
gata, vel diuulgata; ergo ide&#x0303; ce&#x0303;send&#x0169; est
de legepositiua diuina hominibus data.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue erit difficile ad fundamenta<marginalia>6.|Ad funda-|menta con|traria.|Resp.</marginalia>
contrariæ sententiæ respondere. Et in
primis nego, ex testimonijs Pauli ita col
ligi, desijsse lege&#x0303; illā obligare in morte
Christi, sicut colligitur obligasse ante
morte&#x0303;, vel vn&#x0169; ex alio inferri, c&#x0169; sint val
de diuersa, & nō necessario connexa. C&#x0169;
aute&#x0303; dicitur, lege&#x0303; illā fuisse omnino im-
pletā in morte Christi, nego assumptum
quoad particulā, omnino, nam multa erāt
prędicta, & figurata per illam legem, quę
vsq&#x0301;ue ad Christi resurrectionem, vel e-
tiam post illam impleta non sunt. Et de-
inde licet in ratione figuræ, vel prophe-
tiæ fuisset impleta, oportuit impleri in
ratione legis per expressā reuocatione&#x0303;,
aut&#xA751; nouā lege&#x0303;, quod fact&#x0169; nō est in mor
te Christi. Vnde ad aliud de sacerdotij<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1162.jpg/>
@@1@<SE1162>Cap. 13. De temporecessationis legis veteris. 1155
<duolan 2><-P>translatione, nego etiam vetus sacerdo-
tium plenè translat&#x0169; esse in morte Chri-
sti, quia licet Christus esset Sacerdos, &
sacrificium obtulisset, nondum tame&#x0303; il-
lud, vt perpetuo duratur&#x0169; in m&#x0169;do, sta-
bilierat, & manifestauerat. Alioqui etiā
ante passionem fuisset trāslatum vetus
Sacerdotium, saltem in nocte c&#x0153;nę vbi
Christus se exhibuit Sacerdote&#x0303; secund&#x0169;
ordinem Melchisedec, & Apostolos suos
sacerdotes creauit; cert&#x0169; est autem t&#x0169;c
non fuisse ita translat&#x0169; sacerdotium ve-
tus, vt fuerit ex t&#x0169;c sublatum, licèt dici
possit inchoata eius translatio, quia c&#x0153;
pit exerceri, & institui sacerdotium, per
quod erat auferendum. In morte etiam
Christi dici potest sacerdoti&#x0169; vetus im-
pletum, quia per sacrificium crucis im-
pletę sunt figuræ omnes antiquorum sa-
crificior&#x0169;, & consequenter fuit cōfirma-
ta quodāmodo translatio antiqui sacer
dotij. Non tamen fuit statim executioni
mandata, quia non expediebat, donec
nouus ordo Pontific&#x0169;, seu Episcopor&#x0169;
in Ecclesia Christi institueretur, & nou&#xA770;
Pōtifex s&#x0169;mus, & Christi vicarius crea-
retur, quod t&#x0169;c fact&#x0169; non erat, sed post
resurrectione&#x0303; fact&#x0169; est. Imò etiam opor
tuit Sacerdoti&#x0169; nou&#x0169; in Ecclesia publi-
cari, priusquā vetus omnino deleretur
vt postea dicemus. Et ob eande&#x0303; ratione&#x0303;
non satis est, quod in morte Christi fue-
rit cōpleta rede&#x0303;ptio, & omnes antiquæ
figuræ, & vmbrę; plus enim erat necessa-
rium, vt lex in ratione legis impleretur.
Nec etiam obstat, quod velum templi
sciss&#x0169; sit in morte Christi, tum quia illud
per se primo, ac potissime fuit signum
apertionis ianuę regni C&#x0153;lestis, quāpro
inde significauit vt præsente&#x0303;, & in eode&#x0303;
momento factā. Reliqua vero, scilicèt,
ablationem legis, vel translationem sa-
cerdotij significauit potius per quandā
accōmodatione&#x0303;, vel cōsecutione&#x0303;, & ideò
nō oportet, vt illā significauerit vt præ-
sente&#x0303;, & iā factā, sed vt futurā ex vi mor-
tis, & rede&#x0303;ptionis Christi, seuquod perin
de est, vt factā t&#x0169;c in radice, & in funda-
me&#x0303;to, nō vt in se statim consummatam.</P>
<P>  Ad primam confirmationem ex He-<marginalia>7.|Ad cōf. ex|Epistol. ad|Hebr.</marginalia>
bræor. 8. & 9. concedo, nouum testamen
tum fuisse confirmatum in morte, & per
mortem Christi, non tamen recte inde
infertur, statim, & quasi formaliter ex-
clusisse antiquum quoad obligationem<-P>@@

<-P>legis. Quia testamentum hominis per
mortem cōfirmatum non statim opera-
tur, donec aperiatur authentic è, & suffi-
cienter notificetur. Sic ergo testament&#x0169;
nouum, licèt in morte Christi suerit cō-
firmatum, erat tamen in illo puncto ve-
luti clausum, & ideo oportuit prius qua-
si aperiri, ac promulgari, vt antiquum
omnino excluderet. Tunc ergo funda-
me&#x0303;taliter, vt sic dicam, fuit rescissum ve
tus testamentum, nōdum tamen forma-
liter, & in se. Cui consonat quod dixit
Paulus in fine illius capitis; Dicendo nou&#x0169;
veterauit prius, quod autem antiquatur, & se-
nescit prope interitum est. Fauet etiā Chrys.<marginalia>Chrysost.</marginalia>
homil. 16. in c. 9. dice&#x0303;s, testament&#x0169; fact&#x0169;
esse firm&#x0169;, & ratum in die mortis, postea
verò impletā fuisse &#xA753;missione&#x0303; in illo fa-
ctā, ita enim de alijs effectib&#xA770; ce&#x0303;se&#x0303;d&#x0169; est.</P>
<P>  Alter vero locus Pauli ad Roman. 7. in<marginalia>8.|Alter loc&#xA770;|Pauli vari|as habet ex|plicationes|Ambros.|Chrysost.|Theophil.|Adam.|Caietan.|Tolet.</marginalia>
se quide&#x0303; difficilior est, quia est obscurus
& plures habet expositiones, & quod ad
præsens spectat, nō caret difficultate: nā
Paulus ita cōcludit, Ita&#xE8BF;&#x0301; fratres mei, & vos
mortificati estis legi per corpus Christi, vbi Am
bros. Chrys. homil. 12. & Theoph. Adam.
Caiet. Tolet. & alij per corpus Christi, in-
terpretātur corpus crucifix&#x0169;, & mortu&#x0169;
pro nobis, atq&#x0301;; adeo morte&#x0303; ipsam; ergo
se&#x0303;sit Paulus, lege&#x0303; fuisse mortuā in morte
Christi, id est, in eode&#x0303; momento, in quo
mortuus fuit Christus. Dices, Paul&#x0169; non
dicere in morte, sed per corpus Christi,
quod potest recte intelligi, id est, per ef-<marginalia>Responsio.</marginalia>
ficaciā, & virtute&#x0303; mortis eius. Nā prop-
ter virtutem mortis Christi mortua est
lex, nō tame&#x0303; statim, sed quādo, & quomo
do oportuit. Eo vel maxime, quod Paul&#xA770;
nō dixit directe, mortuam esse lege&#x0303;, sed
nos esse mortificatos legi, constat aute&#x0303;
nos non esse mortificatos legi in te&#x0303;pore
mortis Christi, nec per ipsam morte&#x0303; ei&#xA770;
formaliter, vt sicdicā, sed mortificamur
legi, quando Christo morimur in baptis-
mo, per quā nobis fruct&#xA770; mortis Christi
applicatur, vt ijde&#x0303; Patres expon&#x0169;t; ergo
etiā necesse nō est ex vi sermonis Pauli,
vt lex fuerit mortua in instanti mortis
Christi, licet fuerit mortua per corpus ei&#xA770;,
id est, per virtute&#x0303; mortis eius. Accedit,<marginalia>Confir.</marginalia>
quod Paulus statim adi&#x0169;xit resurrectio-
nem Christi, dicens, vt sitis alterius, qui ex
mortuis resurrexit, significās, nos nō tant&#x0169;
esse mortificatos legi per Christ&#x0169; mor-
tu&#x0169;, sed etiā per Christum resuscitatum,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1163.jpg/>
@@1@<SE1163>1156 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>quia, mortuus est propter delicta nostra, & re-
surrexit proptcr iustificationem nostram, ergo
non solum mors Christi, sed etiā resur-
rectio cooperata est ad morte&#x0303; legis, &
vt nos simus legi mortificati; ergo inde
inferri non potest, legem fuisse mortuā
in morte Christi, id est, in instanti eius,
sed in virtute illius, seu per efficaciam
eius; illa enim sunt valde distincta, vt cō
stat, & ideò confundenda non sunt.</P>
<P>  Sed contra hanc responsionem insta-<marginalia>9.|Contra di-|ctam resp.</marginalia>
tur, nam hinc destruitur discursus Pauli,
& similitudo, quam affert de lege viri, &
vxoris; nam in eo exemplo vxor non so-
lum quasi effectiuè, sed formaliter, & in
eodem instanti, in quo vir moritur, libe
ratur ab illius lege per morte&#x0303; eius; ergo
vel exempl&#x0169; non fuit accommodatum,
vel sensus Pauli est, per ipsam mortem
Christi, & in eodem momento liberatos
nos esse à lege, ac subinde ipsam lege&#x0303; sta
tim mortuam fuisse. Quapropter ad sa-
tisfaciend&#x0169; exactè huic testimonio, ne-
cessarium est pręcipuam illius difficul-
tatem expendere, quę posita est in appli
catione illius similitudinis ad rem inte&#x0303;-
tam. Quia ante mortem Christi nos nō
eramus desponsati Christo, nec ratione
illi&#xA770; spiritualis matrimonij subdebamur
legi, vt per morte&#x0303; Christi tanquam per
morte&#x0303; viri dicamur liberati ab illa le-
ge. Quod si Christus non est vir, cui era-
mus quasi matrimonio coniuncti, quo-
modo per morte&#x0303; Christi liberati sumus
à lege, sicut vxor liberatur per morte&#x0303; vi
ri? ac subinde quomodoquadrat exe&#x0303;pl&#x0169;.</P>
<P>  Propter hoc variæ sunt expositiones,<marginalia>10.|Alior&#x0169; ex|positio.</marginalia>
quidā putant, Paulum ibi nō loqui de le-
ge veteri, sed de lege peccati, à qua per
Christi morte&#x0303; liberamur. Lex aute&#x0303; pec-
cati dicipotest, aut lex fomitis, aut lexdā
nationis, cui nos subiecit peccat&#x0169;, à qua
lege liberamur per gratiam Christi, quia
& tollit reatum æternæ damnationis, &
licèt non auferat fomitem, dat virtute&#x0303;
ad resistendum illi. Iuxta quem sensum
peccatum ipsum comparatur viro, cui
homo peccando quasi matrimonio cō-
iungitur, & inde oritur lex peccati, cui
homo subiectus est, quandiu peccat&#x0169; in
eo viuit, mortuo aute&#x0303; peccato per bap-
tism&#x0169;, desinit homo esse sub lege pecca-
ti. Vnde in hoc sensu mors Christi non
comparatur morti viri, sed solum com-
memoratur à Paulo, vt causa, per quam<-P>@@

<-P>moritur in nobis peccatum, & conse-
quenter liberamur à lege eius. Et hunc
sensum indicat Ambros. ibi, iuxta quem
nihil facit testimonium illud ad præsen-
tem causam.</P>
<P>  Nobis autem non placet expositio,<marginalia>11.|Refellitur|exposisio.</marginalia>
quia planè loquitur Paulus de lege vete
ri, de hac enim locutus fuerat in cap. 6.
cum dixit. Peccatum enim vobis non domina-
bitur, non enim estis sub lege, sed sub grati{a},
vbi aperte opponit statum gratiæ statui
legis veteris, nam illa non dabat virtu-
tem ad resistendum peccato, quam dat
gratia. Et certè vbicumq&#x0301;ue lex absolu-
te dicta gratiæ opponitur in Scriptura,
de lege veteri sermo esse solet. Vnde
ibidem subditur. Quid ergo? peccabimus,
quia non sumus sub lege, sed sub gratia? Quæ
interrogatio non habuisset locum, nisi
esset sermo de lege veteri præcipiente,
nam ex eo, quod non simus sub lege pec-
cati, non poterat apparenter inferri, li-
berum nobis esse peccare, respectu ve-
ro libertatis à lege habebat occasione&#x0303;
obiectio. Et ideo Paul. respondet, Ab-
sit, & est æquiuale&#x0303;s sententia ad Galat.
9. Vos in libertatem vocati estis fratres, tantum<marginalia>Galat. 5.</marginalia>
ne libertatem in occasio nem detis carnis. Vbi
aperte erat sermo de libertate à legeve
teri, de illa ergo loquitur in dicto cap. 6.
ad Roman. De eadem aute&#x0303; lege loquitur
in cap. 7. volens ostendere illam liberta-<marginalia>Roman. 6.</marginalia>
tem à lege, loquitur ergo de lege vete-
ri. Quod patet etiā ex sequentibus, Cum
eßemus (inquit) in carne, id est, in statu le-
gis carnalis, & sine spiritu legis gratiæ,
paßiones peccatorum, quæ per legem erant, ope-
rabantur in membris nostris, scilicèt per oc-
casionem legis, nam id interpretās pau-
lo inferius obijcit, Quid ergo dicemus?
lex peccatum est. Absit. Sed peccatum non cog-
noui, nisi per legem. Nam concupiscentiā
nesciebam, nisi lex diceret, Non concu-
pisces. Occasione autem accepta peccatum per
mandatum operatum est in me omnem cōcupis-
centiam. Quæ omnia non possunt nisi de
lege veteri intelligi, quam etiam vocat
mandatum, & legem mortis, & prætea sub-
iungit; Ego autem viuebam sine lege aliquan-
do, quod certè dici non potuit de lege
fomitis, vel peccati, vnde illam legem
iterum vocat mandatum, imò & manda-
tum ad vitam, quod per occasionem fact&#x0169;
est mors. De hac ergo eade&#x0303; lege loquitur,
c&#x0169; superius dicit, nos esse mortificatos<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1164.jpg/>
@@1@<SE1164>Cap. 13. De tempore cessationis legis veteris. 1157
<duolan 2><-P>legi per corpus Christi, tum quia non
est verisimilis æquiuocatio vocis in tā
breui, & claro cōtextu, tum etiam quia
ad prius illud probādum subiungit om-
nia sequentia, vt ostendit illa causalis,
Cum enim essemus in carne, &c.</P>
<P>  Alij verò licèt fateantur, Paulum lo-<marginalia>12.|Aliorum|resp.</marginalia>
qui de lege veteri, negant tamen loqui
de cessatione illius, seu de liberatione
ab eius obligatione, sed ab eius domi-
nio, & à seruitute eius. Vt enim supra
lib. 1. tactum est ex sente&#x0303;tia multorum,
aliud est, esse in lege, aliud esse sub lege,
nam esse in lege est obligari lege; esse
autem sub lege, est dominari à lege, &
reos per illam fieri, & ita dicitur esse
sub lege, qui subiacet eius imperio, &
comminationi, & non recipit vires, &
spiritum ad illam implendam; in lege au
tem dicitur esse, qui licet obligetur le-
ge, per illam tamen, seu cum illa recipit
vires, seu spiritum illam implendi. Pau-
lus ergo (ai&#x0169;t) in illo capite non tractat
de cessatione legis quoad obligatione&#x0303;,
sed quoad dominatum, quia aduenien-
te gratia, iam lex non premit, nec facit
reum, si homo recte gratia, & spiritu le-
gis vti velit. Ita Adam, & Tolet. & sumi<marginalia>Adam.|Tolet.|August.</marginalia>
potest ex August. lib. 83. Quęstion. q. 66.
Qui hunc sensum maximè confirmant,
quia Paulus ponit exempl&#x0169; in lege Non
concupisces, à cuius iugo dicit, nos esse li-
beratos per Christum, cum tamen non
simus liberati ab obligatione eius, vt
hæretici fingunt; ergo non loquitur de
libertate ab obligatione, sed à dominio
legis, & à difficultate seruandi illam. Et
iuxta hanc expositionem facilè etiam
soluetur nostra difficultas. Cōcedimus
enim, per Christi mortem, & in illa sub-
latum esse dominium legis veteris, quia
iam gratia, & spiritus ad legem seruan-
dam per Christum obtentus erat, licet
obligatio legis nondum cessaret.</P>
<P>  Veruntamen neq&#x0301;ue hæc declaratio,<marginalia>13.|Refellitur|resp.|Primò.</marginalia>
& limitatìo verborum mihi probatur.
Primò quia illa doctrina valde genera-
lis est, & non solum de lege veteri, sed
etiam de lege naturali, & de quacumq&#x0301;;
alia tradi posset, quia omnis lex diuina
sine spiritu gratiæ premit, & per occa-
sionem operatur iram potius, quam fru
ctum, & ita Christus per gratiam suam
dici potest, liberare nos à seruitute le-
gis, & facere, vt non simus sub lege etiā<-P>@@

<-P>gratiæ: at Paulus non hoc tantùm in-
tendit, nec in illa sola generalitate lo-
quitur, sed aliquid speciale addidit de<marginalia>Secundo.</marginalia>
lege veteri. Secundò quia iuxta illum
sensum non recte accommodatur simi-
litudo, & contextus D. Pauli, tum quia
cum in principio dixit, Lex in homine do-
minatur, quanto tempore viuit, loquitur de
dominio quoad imponendam obliga-
tionem, vt ostendunt præcedentia ver-
ba, An ignoratis fratres, scientibus enim legem
loquor. Nam scientes legem non cog-
noscebant aliud dominium legis. Tum
etiam quia hoc modo mulier subditur
legi, viuente viro, & ab illa soluitur per
mortem eius, vtiq&#x0301;ue quoad obligatio-
nem, & durationem legis. Tertio quia
quando Paulus in cap. 6. dicit, Non enim
sub lege ostis, profecto intelligit etiam
quoad obligationem, aliàs non haberet
locum obiectio, quam subiungit. Quid er-
go? peccabimus, quia non sumus sub lege? Dein-
de verba, Soluti sumus à lege mortis, in qua
detinemur, non significant tantum libera-
tionem à statu existendi sub lege in illa
rigorosa significatione, sed etiam à sta-
tu essendi in lege; tunc enim liberatur
quis à lege, in qua detinetur. Deniq&#x0301;; nō
aliter per Christ&#x0169; fact&#x0169; est, vt nō simus
sub lege veteri quoc&#x0169;q&#x0301;; modo id suma-
tur, nisi tolle&#x0303;do obligatione&#x0303; illius legis,
nō enim promissus est nobis per Christ&#x0169;
spiritus ad totā illam lege&#x0303; implendā, vt
sic liberemur aduentu eius, licèt nō ces-
sarit eius obligatio. Nam de Christianis
dixit Petrus, quid tentatis imponere eis iug&#x0169;,
&c. ergo Paulus cum loquitur de illa le-
ge, non alia ratione dicit, nos non esse
sub illa, nisi quia iā illa non obligamur.</P>
<P>  Neq&#x0301;; obstat argument&#x0169; de præcepto<marginalia>14.|Soluitur a-|liud arg.|Salmer.</marginalia>
non concupiscendi. Recte enim illi oc-
currit Salmeron ibi disp. 6. dicens, lege&#x0303;
morale&#x0303; non concupiscendi nō obligare
nunc ex vi legis Moysi, & ita etiā quoad
illam materiam nos nō esse sub obliga-
tione eius, quāquam ex lege naturæ cō-
iuncta cum spiritu nouæ legis ad illam
materiā obligemur, & ideo non simus
per Christ&#x0169; liberati ab omni obligatio-
ne legis vetātis concupiscentiā prauā,
sed tant&#x0169; ab illa, quæ ex veteri lege &#xA753;-
ueniebat. Ex quo etiā fact&#x0169; est, vt nunc
nō simus sub ea lege nō cōcupisce&#x0303;di, eo
modo, & cum illa imperfectione, cum
qua erāt Iudęi ex vi legis. Quod fortasse<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1165.jpg/>
@@1@<SE1165>1158 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>etiam est intentum à Paulo, non tamen
illud solum, neq&#x0301;ue primario, sed quate-
nus sequitur ex ablatione legis veteris
per legem spiritus vitæ.</P>
<P>  Supponendo ergo Paulum loqui de le<marginalia>15.|3. Exposi-|tio illius lo|ci Pauli.</marginalia>
ge veteri, & de ablatione illius quoad
substantiam, seu obligationem, explicā-
dum superest, quomodo mortua fuerit
per mortem alicuius, cui nos fueramus
coniuncti, & qui ad nos comparetur tan
quam vir. Est ergo tertia expositio di-
cens, non oportere, exemplum in omni-
bus accommodare. Quia Paulus non cō
cludit, legem esse mortuam ex vi mortis
alicuius viri, sed quia illi, qui subdeban-
tur legi, mortui sunt per corpus Christi.
Et ita dicunt, exemplum solum accom-
modari per argume&#x0303;tum à fortiori, quia
si vxor liberatur à lege viri propter cō-
iunctionem, multò magis quis liberabi-
tur à lege, quia ipsemet mortuus est. Ita
ferè Chrysost. & Theophil. & est proba-<marginalia>Chrysost.|Theophil.|Refellitur.</marginalia>
bile, non tamen placet, quia sic exempl&#x0169;
ferè esset superfluum, nam eodem modo,
& eadem efficacia potuisset Paulus ex il
lo principio, Lex in homine dominatur, quā-
to tempore viuit, immediatè inferre; sed
nos mortui sumus per corpus Christi;
ergo iam lex non dominatur in nobis.<marginalia>16.|4. Exposit.</marginalia>
<P>  Quartò igitur alij exponunt Christ&#x0169;
ipsum fuisse virum, cui nupserat Israeli-
ticus populus: atq&#x0301;ue ita per mortem
Christi tanquam per morte&#x0303; mariti om-
nes de illo populo mortuos fuisse legi, id
est immunes ab eius obligatione. Iuxta
hanc vero expositione&#x0303; non soluitur, sed
augetur nostra difficultas, quia sequitur
illam legem fuisse mortuam ipso facto
per mortem Christi, ac subinde in eode&#x0303;
instanti extinctam fuisse. Et deinde alie-
num est à modo loquendi Scripturæ, &
Patrum, vocare Christum sponsum, aut
maritum Synagogæ. In Euangelio enim
legimus, Patrem fecisse nuptias filio suo
Matt. 22. ibi tamen Hieron. Greg. Hilar.<marginalia>Matt. 22.|Hieron.|Gregor.|Hilar.|Orig.</marginalia>
Orig. & omnes alij expositores intelli-
gunt, Patrem æternum non fecisse illas
nuptias vsq&#x0301;ue ad incarnationem, siue in
telligantur de despōsatione Verbi cum
humanitate per incarnationem, siuè de
desponsatione Christi incarnati cum Ec
clesia militante, aut triumphante, vt do-
cte exponunt Maldonat. ibi, & Iansen.<marginalia>Maldon.|Iansen.</marginalia>
cap. 115. Corcord. Quod autem ante in-
carnatione&#x0303; intercesserint nuptiæ inter<-P>@@

<-P>Christum Deum hominem, & Ecclesiam
nullibi legimus, nec est consentaneum
illi statui. Quia ante incarnationem so-
lum iungebantur fideles Christo apre-
henso per fidem, & sperato vt futuro; des
ponsatio autem est inter eos, qui iam ex
istunt. Non est ergo verisimile, Paulum
accommodasse illo modo Christo futu-
ro similitudinem viri, & illas nuptias in-
ter synagogam, & Christum Deum ho-
minem tacitè supposuisse. Præterquam
quod illo modo etiam gentiles iusti an-
te incarnatione&#x0303; coniungebantur Chri-
sto, & tamen à nulla lege liberati sunt
per mortem eius.</P>
<P>  Quintò igitur exponunt aliqui legem<marginalia>17.|5. Exposit.</marginalia>
ipsam fuisse virum, cui nupta erat Syna-
goga, & ita per illius mortem liberatos
esse iudæos ab eiusdem legis obligatio-
ne. Ita refert Tolet. annotat. 5. ex multis<marginalia>Tolet.|Pereir.|Refellitur.</marginalia>
Patribus antiquis, & sequitur Pereir.
disp. 5. Sed non quadrat expositio, si de
ipsa lege propriè loquatur, quia Paulus
distinguit virum, & mulierem à lege, &
à legis obligatione, dicitq&#x0301;ue per morte&#x0303;
viri extingui obligationem legis. Vt er-
go possit accōmodari parabola, neces-
se est, vt lex desierit obligare per mor-
tem alterius, qui sit vir, & à lege distin-
guatur. Etenim si Paulus solum diceret;
per mortem legis liberatos esse iudæos
ab obligatione, quid conducebat exem-
plum de viro, & vxore, aut quæ proba-
tio erat dicere, nos esse mortuos legi,
quia lex ipsa mortua est.</P>
<P>  Est ergo vltima expositio, quæ fortas<marginalia>18.|Vltima ex-|positio.</marginalia>
se magis declarat præcedentem, synago
gam ipsam, seu Israeliticam rempubli-
cam, seu populum, aut imperium fuisse
virum, cui singuli de illo populo vnie-
bantur, & cōiungebantur, & in hoc vxo-
ri comparantur, mortua est autem syna
goga per corpus Christi, & consequen-
ter extincta est lex, & omnes, qui erant
de illo populo liberati sunt à lege viri.
Hanc expositionem colligo ex Anselmo
ibi dicente, virum fuiße Moysem, nō enim<marginalia>Anselm.</marginalia>
intelligi potest de persona, sed de impe-
rio (vt sic dicam) vel de republica illa à
Deo per Moysem congregata, & funda-
data, & ab ipso Deo in pecculiarem po-
pulum assumpta, illi enim copulabantur
singuli iudæi tanquam corpori suo, &
tanquam capiti; ideoq&#x0301;; merito compa-
ratur illa vnio cum vinculo vxoris ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1166.jpg/>
@@1@<SE1166>Cap. 13.  Detempore cessationis legis veteris. 1159
<duolan 2><-P>virum. Illa vèro respublica, seu synago-
ga per Christum dissoluta est, & in alium
statum mutata, quæ fuit veluti mors e-
ius; illaverò mortua, fuit lex mortua, &
cōsequenter omnes de illo populo mor
tificati fuerunt legi, id est, ab illius iugo
liberati. Sic ergo recte accommodatur
exemplum, licet enim à Paulo non fuerit
expresse declaratum, implicite, & con-
cise satis indicatum est in illis verbis.
Itaq&#x0301;ue fratres mei, & vos mortificati estis legi
per corpus Christi. Neq&#x0301;ue refert, quod Pau
lus non concludat, legem esse mortuam,
sed nos esse mortificatos legi, nam per-
inde est, ideò enim mortificati sumus le-
gi, quia lex ipsa suam vim in nos amisit,
Paulus autem posuit vltimam conclu-
sionem intentam, vt in ea omnes veluti
illationes intermediæ subintelligeren-
tur. Et vt Theodoret. ait, noluit tā aper-
te dicere, legem fuisse mortuam, ne iu-
dęos offenderet, aut ne videretur legem
reprobare. Atq&#x0301;ue ita explicatus hic lo-
cus in re ipsa reducitur ad illum, transla-
to sacerdotio necesse est, vt legis translatio fiat,
& virtute continet rationem, qua supra
cum D. Thoma vsi sumus ad probādum,<marginalia>D. Thom.</marginalia>
iudicialia cessasse, quia mutato statu il-
lius populi per Christi aduentum, con-
sequenter euacuata sunt.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue facile soluitur obiectio su-<marginalia>19.|Soluitur ob|supra facta</marginalia>
pra facta fundata in verbis illis, Per cor-
pus Christi, quæ etiam variè exponuntur,
omnibus autem modis confirmant ex-
positionem datàm, & nihil obstant inte&#x0303;-
tioni nostræ. Primo enim interpretari
possumus, Per corpus Christi, id est, per ve-
ritatem, quā Christus fecit, iuxta illud,
Lex per Moysem data est, gratia, & veritas per
Iesum Christum facta est. Ioan. 1. Et expli-
catur optime ex simili loco Pauli ad Co<marginalia>Colos. 2.</marginalia>
los. 2. vbi de legalibus cęremonijs ait,
Quæ sunt vmbra futuror&#x0169;, corpus autem Christi,
id est, cæremoniæ legales sunt vmbræ, &
siguræ, corpus autem, id est, significata,
& veritas earum sunt mysteria Christi.
Per hoc ergo corpus Christi, dicere po-
tuit Paulus, nos esse mortificatos legi,
quia aduenie&#x0303;te veritate illi&#xA770; vmbrę, vm-
bra disparuit. Et iuxta h&#x0169;c sens&#x0169; cessat
obiectio, quia ibi nō est specialis sermo
de morte Christi, sed de adimpletione, &
cessatione legis per veritate&#x0303; à Christo
factā, quę exte&#x0303;di potest ad tempus resur
rectionis, & vltra, vt statim dicemus.</P>@@

<P>  Secundo expon&#x0169;tur illa verba de cor<marginalia>20.|Secundo.</marginalia>
pore Christi mystico, quod est Ecclesia,
vt indicauit D. Thom. ibi dicens, Per cor-
pus Christi, id est, per hoc, quod facti estis mem-
bra corporis Christi, consepulti ei per baptism&#x0169;,
&c. Vbi obseruandum est, hanc mortem
legis dupliciter considerari posse, vno
modo secundum se, & in generali velutí
quoad sufficientiam, alio modo quoad
efficaciam, provt applicatur huic, & illi
homini, qui dicitur mortificari legi. Isto
ergo posteriori modo dicuntur fideles
mortificari legi per baptism&#x0169;, quia per
illum effici&#x0169;tur membra Ecclesiæ, quod
est corpus Christi. Priori autem modo
lex mortua est per corpus mystic&#x0169; Chri-
sti, quadratq&#x0301;ue optime cum dictis: nam
Christus instituendo, & fundādo nouam
Ecclesiam, synagogam destinxit, & con-
sequenter legem de medio abstulit. Et
ita etiam cessat obiectio. Nam Christus
non fundauit plenè suam Ecclesiam, d&#x0169;
vixit, nec in te&#x0303;pore mortis,  multa enim
fundamenta eius post resurrectione&#x0303; ie-
cit, & postea legem suam promulgare
fecit, & ideò necesse non fuit, in morte
Christi statim legem extingui, quia non
statim synagoga destructa est.</P>
<P>  Tertio exponitur frequentius, vt dixi<marginalia>21.|Tertio.</marginalia>
locus ille de Christi corpore pro nobis
crucifixo, & est optima expositio, & ve-
rissima sententia, quia per virtutem, &
efficaciam passionis Christi mortifica-
ti sumus legi, vel lex ipsa mortua est. Ad
occurrendum autem replicæ factæ, po-
test in præsenti applicari distinctio da-
ta, nam quoad sufficientiam in ipsa mor
te Christi mortua est lex, quoad effica-
ciam verò, seu cum effectu, non statim,
sed postea tempore cōgruo mortua est,
virtute eiusdem corporis Christi, seu
mortis eius, & vnicuiq&#x0301;ue fidelium appli-
catur cum effectu hæc mortificatio per
fidem Christi, & baptismum. Neq&#x0301;ue re-
fert, quod in allato exemplo, per mor-
tem viri efficaciter, & statim soluatur
mulier à lege viri, quia (vt dixi) non
comparauit Paulus mortem Christi c&#x0169;
morte viri, & ideò non dixit, in morte
Christi, sed per corpus Christi tanquam
per causam sufficientem ad extinguen-
dam synagogam, quæ viro morienti cō-
paratur, synagoga autem non statim
mortua est in ipsa Christi morte, sed po
stea congruo tempore: neq&#x0301;ue aliud ex<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1167.jpg/>
@@1@<SE1167>1160 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>verbis, aut comparatione, aut intentio-
ne Pauli colligi potest.<marginalia>22.|De 2. pun-|cto.</marginalia>
<P>  Ex his autem quæ de hoc primo pun-
cto illius primi temporis diximus, faci-
le est, cætera, quæ ad secundum punct&#x0169;
supra positum pertinent, expedire. De<marginalia>Soti sente&#x0303;-|tia.</marginalia>
illo enim fuit opinio Dominici, à Soto lo
co supra cōmemorato, lege&#x0303; vetere&#x0303; abro
gatā fuisse in p&#x0169;cto resurrectionis Chri-
sti, & non antea, neq&#x0301;; post illam. Funda-
tur, quia mysterium salutis nostræ non
statim in morte absolut&#x0169; fuit sed in re-
surrectione; ergo tunc etiā cessauit lex.
Antecede&#x0303;s patet, quia nostra salus duos
requirit terminos, scilicèt, mori pecca
to, & resurgere in nouam vitam, at teste,
Paulo Roman. 4. Christus mortuus est propter
delicta nostra, & resurrexit propter iustificatio-<marginalia>Rom. 4.</marginalia>
nem nostram; ergo. Cōfirmatur, quia lex
vetus non solum mortem peccati, sed<marginalia>Corfir.</marginalia>
etiam resurrectionem in nouam vitam
præfigurabat, vt etiam de circ&#x0169;cisione
supra ex Cypriano retulimus; ergo lex
vetus in resurrectione cessauit. Iuuari
deniq&#x0301;; potest loco Pauli proxime tracta
to ad Roman. 7. Mortificati estis legi, &c.<marginalia>Rom. 7.</marginalia>
vt sitis alterius, qui ex mortuis resurrexit, ergo
hæc mortificatio, Christi resurrectione&#x0303;
supponit. Hęc verò sententia intellecta
in rigore de puncto resurrectionis vera
nou est, nec consequenter defenditur,
stante illo principio, quo pro constanti
posuit Soto, legem veterem non disijsse
obligare donec noua cæpit obligare.</P>
<P>  Vnde dico secundo. Lex vetus non<marginalia>23.|Lex vetus|mortua nō|fuit in pun|cto resurre|ctionis, sed|post illud o|bligauit.</marginalia>
fuit mortua in puncto resurrectionis,
sed aliquo te&#x0303;pore post illud obligauit.
Probatur, quia lex noua nō plus obliga-
uit in puncto resurrectionis, quàm in p&#x0169;
cto mortis Domini; ergo non magis po-
tuit lex vetus cessare in vno, quàm in al-
tero. Consequentia euidens est, supposi-
to dicto principio. Antecedens autem
probatur, quia lex noua non fuit magis
promulgata hominibus in p&#x0169;cto resur-
rectionis, quam mortis Christi. Nulla
enim promulgatio illius legis facta, vel
addita est in illo tridu$unclearo, vt per se notum
est: Si ergo viue&#x0303;te Christo in vita mor-
tali satis esset promulgata lex noua, in
morte Christi etiam obligasset, quia lex
sufficienter edita, & promulgata obli-
gat, nec est aliud, quod expectetur; si au-
tem ante Christi mortem promulgatio
sufficiens non præcessit, & ideo in eius<-P>@@

<-P>morte non obligauit lex noua, profecto
nec in tempore resurrectionis fuit suffi-
ciens promulgatio nouæ legis, & conse-
quenter nec eius obligatio. Nam etiam
lex diuina positiua non obligat ante suf
ficientem promulgationem, vt ipsa Soto
ibidem fatetur, & libro sequenti latius
dicemus, vbi etiam ostendemus, legem
nouam non obligasse ab instanti resur-
rectionis; ergo neq&#x0301;ue tunc cessauit obli-
gatio legis antiquę.</P>
<P>  F&#x0169;damentum aute&#x0303; pro Soto adduct&#x0169;<marginalia>24.|Fundamen|tum Soti|quid pro-|bat.</marginalia>
probabiliter ostendit, ante reserrectio-
nem non cessasse legem veterem, non ta-
men &#xA753;bat statim inresurrectione cessas-
se. Nam mysterium nostrę salutis duo
requirit. Vnum est solutio sufficientis
pretij per meritum, & satisfactionem
Christi, aliud est applicatio illius rede&#x0303;-
ptionis, non solum ex parte no stra, sed
etiam ex parte ipsius Christi quoad
aliquas actiones, quas in ordine ad hāc
applicationem in generali spectatam,
exercuit. Quod ergo ad primum spe-
ctat, re vera fuit redemptio plene con-
summata in morte Christi præscinden-
do à resurrectione. Ab illo enim puncto
nihil aliud meruit Christus Dominus, aut
satisfecit. Quia in puncto mortis finita
est via, & extra viam non est proprium
meritum, vel satisfactio, vt in 1. tom. 3.
partis latius dictum est. Vnde ante re-
surrectionem ianua c&#x0153;li aperta fuit, &
animæ sanctorum De&#x0169;videre cęperunt.
Si autem vltra sufficientiam, & plenitu-
dinem redemptionis consideremus om-
nia mysteria, & omnem modum, quo
Christus Dominus suas actiones, & my-
steria ad nostram salutem, eiusq&#x0301;; execu-
tionem ordinauit: non est sistendum in
resurrectione, nam etiam Christus Do-
minus ascendit propter glorificatione&#x0303;
nostram, & misit Spiritum Sanctum ad
nouę legis promulgatione&#x0303;, & confirma-
tionem, & ad perfectam eius gratię cō-
municationem, quam nobis meruerat;
ergo eadem ratione non debuit cessare
lex vet&#xA770;, donec ista omnia mysteria per
ficere&#x0303;tur. Vnde nihil vrget cōfirmatio.
Nam lex etiā vetus, & ceremonię eius
nō tantum mortem, & resurrectionem,
sed etiam Ascensionem, Spiritus Sancti
aduentum, vocationem gentium, & alia
mysteria nostrę salutis prophetabant,
& significabant: ergo vel sistendum est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1168.jpg/>
@@1@<SE1168>Cap. 13. De tempore cessationis legis veteris. 1161
<duolan 2><-P>in morte, vel vltra resurrectionem pro-
grediendum. Neq&#x0301;ue verò necessarium
fuit, vt omnes figuræ illius legis imple-
rentur ante abrogationem eius, alio qui
non cessasset, donec multa alia mysteria
complerentur, quod nimium, & absur-
dum est, aliàs vsq&#x0301;ue ad vltimam resur-
rectionem hominum non fuisset mortua
quia illam etiam pręfigurabat. Non fuit
ergo necessarium, vt omnesfigutę essent
impletę, sed illæ, quæ erant de præcipuis
mysterijs, neq&#x0301;ue etiam hoc solum at-
tendendum est, sed maximè, ad pro-
mulgationem necessariam ad nouæ le-
gis introductionem, & exclusionem al-
terius.<marginalia>25.|Lex vetus|non fuit ab|rogata vs&#xE8BF;&#x0301;|ad die&#x0303; Pen|tecostes.</marginalia>
<P>  Dico ergo tertio. Lex vetus non fuit
abrogata toto tempore post resurre-
ctionem vsq&#x0301;ue ad diem Pentecostes. In
hac propositione non inuenio contra-
dicentemextra allegatos auctores, neq&#x0301;;
etiam inuenio difficultatem, aut ratio-
nem dubitandi, supposita resolutione in
puncto præcedenti tradita. Quia nō fuit
lex noua promulgata in illis quinqua-
ginta diebus, post resurrectionem, ma-
gis, quā in die resurrectionis, vt ex Euā-
gelio, & Actibus Apostolorum constat;
ergo nec lex noua magis obligare incę-
pit in illis diebus vsq&#x0301;ue ad Pentecostem
exclusiuè, quàm in resurrectione; ergo
nec lex vetus illis diebus abrogata est.
Vtraq&#x0301;ue enim cōsequentia euidens est
ex principijs positis. Et ideò nihil am-
plius de hac assertione dicere necesse
est, nec difficultatem in illa inuenio, cui
respondere necesse sit. Per has autem
propositiones omnes solum explica-
tum est, quibus temporibus non fuerit
abrogata lex vetus, & consequenter il-
lam obligasse vsq&#x0301;ue ad diem Penteco-
stes saltem exclusiue. Superest ergo di-
cendum, an in die Pentecostes desierit
obligare, vel saltem c&#x0153;perit abro-
gari.</P>
<P>  In hoc ergo puncto tres modidicen-<marginalia>26.|P&#x0169;ctus dif|ficultatis a-|peritur.</marginalia>
di esse possunt. Primus est, legem vete-
rem in die Pentecostes fuisse omnino
mortuam, id est, pro vniuerso mundo,
& pro quocumq&#x0301;ue loco, in quo erant iu
dæi dispersi. Hæc verò sententia habet<marginalia>Triplexmo|dus dice&#x0303;di.|Primus.</marginalia>
difficile fundamentum, videlicèt, legem
nouam t&#x0169;c obligasse vniuersum orbem,
quod nobis verisimile non videtur, per-
tinet verò ad librum sequentem, & ideò<-P>@@

<-P>in illum locum impugnationem illius f&#x0169;
damenti remittimus, quo destructo,
ruit etiam hic modus dicendi: ex alio
principio supraposito, quod lex vetus
non desijt obligare nisi quando lex no-
ua obligare incæpit. Secundus modus<marginalia>Secundus.</marginalia>
dicendi est, legem veterem obligasse iu-
dæos vsq&#x0301;ue ad perfectam Euangeli; pro
mulgationem, ideoq&#x0301;ue in die Penteco-
stes nec mortuam fuisse, nec cæpisse ab-
rogari. Hæc verò sententia supponit
duo principia, vnum est, legem veterem
non fuisse mortiferam vsq&#x0301;ue ad illud te&#x0303;-
pus. Aliud est, nō prius fuisse mortuam,
quam mortiferam, quæ duo inferius ex-
aminanda sunt, nam hic non possent si-
ne confusione tractari, & ideò sententiā
hanc falsam esse supponimus, quod cap.
18. ostendemus, impugnando præcipuè
illud secundum principium. Tertius mo<marginalia>Tertius mo|dusdicendi|vetus est.</marginalia>
dus dicendi est, abrogationem legis ve-
teris cæpisse in die Pentecostes, non ta-
men simul factam esse pro toto orbe, sed
successiuè creuisse, crescente promul-
gatione legis nouæ, consummatamq&#x0301;ue
esse quādo legis nouæ promulgatio pro
iudæis saltem consummata est. Quę fuit
sententia Bonauenturæ, Scoti, & sequa-<marginalia>Bonau.|Scote.|Bernard.|Hug. Vict.</marginalia>
cium in 4. dist. 3. sumiturq&#x0301;ue ex Bernar.
Epist. 77. & Hugo de Sancto Victor. lib.
2. de Sacram. p. 6. cap. 4. Et illam existi-
mo esse veram ex illo principio, quòd
obligatio legis veteris exclusa est qua-
si formaliter respectu iudæorum per ob
ligationem legis nouæ. Quod ex parte
in superioribus probatum est, scilicèt,<marginalia>Hæc senten|tia appro-|batur.</marginalia>
quoad hanc negationem, quod nō prius
desierit obligatio vnius legis, quam c&#x0153;-
perit obligatio alterius. Quoad aliam
vero partem, quam includit, videlicèt,
nunquam durasse seu permansisse simul
obligatione&#x0303; vtriusq&#x0301;ue legis, ostendetur
in capitulo decimo octauo, quia opor-
tet prius alia declarare. Et vlterius pen
det hæc sententia ex alio fundamento,
nimirum, obligationem legis nouæ ita
fuisse in mundum introductam, vt non
simul vniuersum obligauerit, sed in die
Pentecostes c&#x0153;perit in Hierusalem, &
postea successiuè creuerit, provt Euan-
gelij verbum diuulgabatur. Hoc vero
fundame&#x0303;tum in libro sequenti tractan-
<Z>dum est, & ideo de hoc puncto
nihil in præsenti am-
plius dicam.</Z></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1169.jpg/>
@@1@<SE1169>1162 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><Z>CAPVT XIIII.
Vtrum lex vetus non tantum mortua, sed etiam
mortifera sit.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Vob&#xA770; modis potest lex aliqua re-<marginalia>1.|Duplex re-|uocatio.</marginalia>
uocari. Primò quasi priuatiue tā-
tum, auferendo solum imperium,
& obligationem eius. Secundo quasi cō-
trariè prohibendo vsum eius etiam ma-
terialiter, vt sic dicam, id est prohibe&#x0303;do
opus illud, quod antea præcipiebatur,
vel præcipiendo, quod prohibebatur.
Quando igitur lex priori tantum modo<marginalia>Mortu{a}|lex quæ.</marginalia>
abrogatur, dicitur mortua; quādo verò
posteriori modo tollitur, dicitur morti
fera, quia illi&#xA770; obseruatio morte&#x0303; animæ
afferret. Est igitur sensus, vtr&#x0169; non sol&#x0169;<marginalia>Mortifera|quæ.</marginalia>
non teneantur Christiani lege&#x0303; illam ser-
uare, ver&#x0169; etiam teneantur illā non ser-
uare. Et ita quęstiovniuersalis est de om
nibus Christianis, tam ex gentibus, quā
ex iudæis origine&#x0303; trahentibus, quia ea-
dem est ratio de omnibus. Non est tame&#x0303;
ita vniuersalis quæstio de omnibus prę-
ceptis illius legis. Nam de pręceptis mo
ralibus cert&#x0169; est, nō esse mortifera, cum
potius necessarium sit illa præcepta ser
uare in lege Euāgelica. De iudicialibus<marginalia>D. Thom.|Sente&#x0303;tia cō|munis.</marginalia>
etiam docet D. Thomas dicta q. 104. ar.
3. non esse mortifera, licèt sint mortua:
cuius sententiam in hoc omnes sequun-
tur. Et potest vsu confirmari, quia non-<marginalia>Confir.</marginalia>
nulla pręcepta iudicialia retine&#x0303;tur n&#x0169;c
in lege Euangelica, vt sunt aliqua impe-
dimenta matrimonij, quota decimar&#x0169;,
& similia. Ratioq&#x0301;ue redditur, quia iudi-
cialia non ordinabantur per se ad signi-
ficandum, sed ad politicā vtilitate&#x0303;, etiā
sec&#x0169;d&#x0169; speciales, ac proprias rationes
suas, & ideo simpliciter poss&#x0169;t ad eunde&#x0303;
vs&#x0169; acceptari abhabe&#x0303;tibus potestatem.</P>
<P>  Tota ergo hæc quęstio ad cęremonia-<marginalia>2.|Difficultas|de cæremo|nialibus.|Ratio dubi|tandi.</marginalia>
liapręcepta reuocatur, an in lege gratię
nō solum mortua sint, sed etiam morti-
fera. Ratio autem dubitandi esse potest,
quia si mortifera sunt, hoc debet oriri
ex aliquo præcepto positiuo, naturale
enim non est, vt per se constat, quia ob-
seruare illam lege&#x0303;, non erat per se, & in-
trinsecè malum, vnde si Deus voluisset,
potuisse illam simul cum Euangelio re-
linquere. Oportet ergo, vt prohibitio
positiua sit. At hæc nulla apparet, aut e-
nim est iuris diuini, aut humani, non pri<-P>@@

<-P>mum, nullibi enim scriptum est, nec tra-
ditum, quia tempore Apostolorum non
erat tale ius diuinum, ipsi enim obset ua
bant legalia, vtvidebimus. Secund&#x0169; etiā
& habet eandem difficultatem, & non
satis est, nam si hæc esset tātum præcep-
tum human&#x0169; posset reuocare illud, & le-
galia seruare, quòd dici non potest.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est, esse mor-<marginalia>3.|Mortifer&#x0169;|nunc legis|veteris cæ|remonias|seruare.|Hugo.|Hierony.</marginalia>
tiferum nunc seruare legis veteris cære
monias. Hęc assertio est certa de fide, e-
ratq&#x0301;; iam te&#x0303;poribus August. & Hieron.
vt constat ex Epist. 89. Hieronimi, & 19.
Augustini. Vnde cum Hieronymus in
Epistola Augustini legisset, licere iudęis
ad fidem conuersis legales cæremonias
seruare, ausus est ad Augustinum scribe
re, se legisse in sua Epistola aliquid, quod
sibi hæretic&#x0169; videbatur, Augustinus au-
tem respondit, explicando, mente&#x0303; suam
fuisse loqui de illo duntaxat te&#x0303;pore, quo prim&#x0169;
gratia fidei reuelata est. Et addit, progressu
temporis factam esse mortiferam illam
legem. Magnaq&#x0301;; asseueratione affirmat
Hieronymo, se nunquam aliud sensisse,
& ante Hieronymi admonitionem, scri-
bendo contra Faustum ita mentem suā
declarasse, sentiens, dogma hoc pertine
re ad fidei veritate&#x0303;. In eadem sententia
est Ambr. Epist. 41. & tribus seque&#x0303;tibus,<marginalia>Amor.</marginalia>
sunt etiam alij Patres infr areferendi, &
in cap. Maiores, de Baptism. opposita sen-
tentia vocatur hęresis damnata, vtiq&#x0301;; in
Cherinto, Ebrione, & Nazaręis ferè à
principio nascentis Ecclesiæ teste Hie-
ronymo suprà, & consentiente Augusti-
no, qui in lib. de Hęr esib. ait, hoc ex Ec-
clesiæ traditione constare. Præter hoc
verò potest fundari hęc veritas in testi-
monijs Scripturę, quibus ostendimus le
gem veterem cessasse, adiuncta Ecclesiæ
intelligentia, quę interpretatur, ita ces-
sasse, vt non solum nō obliget, sed etiam
non liceat, nec Deo placeat vsus illarum
cæremoniarum, iuxta illud Psalm. 39.
Sacrificium, & oblationem noluisti, &c. Quod
ita interpretatus est Paulus ad Hebr. 10.
& late prosequitur Iustin. Dialog. cum<marginalia>Iustin.|Mart.</marginalia>
Triphon. & August. in enarratione eius-
dem Psalmi. Et eodem modo expendit
Hieronymus testimonium supra tracta-<marginalia>Hieron.</marginalia>
tum Ierem. 31. Feriam, vel consummabo do-
mui Israel, & domui Iudæ testamentum nouum,
non secundum testamentum, quod disposui Patri
bus eorum. Ex quo colligit Hieronymus.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1170.jpg/>
@@1@<SE1170>Cap. 14. An lex vetus mortifera sit. 1163
<duolan 2><-P>legalia esse mortifera non tantum gen-
tibus, sed etiam iudæis, quibus Deus ibi
dicit, disposuisse testament&#x0169; nouum, per
quod vetus ita rumpitur, vt eo vti non
liceat, sicq&#x0301;; sentit esse intelligendā pon-<marginalia>Hebr. 8.</marginalia>
derationem Pauli ad Hebr. 8.</P>
<P>  Vt autem eandem veritatem ratione,<marginalia>4.|Triplexvs&#xA770;|legalium.</marginalia>
& doctrina declaremus, aduerto tripli-
cem posse distingui vsum legalium: vnus
vocari potest omnino formalis, seu for-
malissimus, ali&#xA770; omnino materialis, ter-
tius quasi medius, partim materialis,
partim verò formalis. Primus vsus est, si
legalia fiant eodem spiritu, seu eade&#x0303; cre
dulitate, & cogitatione, qua à iudæis fie
bant. Et in hoc vsu poss&#x0169;t distingui tres
gradus. Vnus si legalia fiant, ponendo in
eis spem salutis, ac si per eaposset homo
iustificari apud Deum, & quasi ad hunc
effectum sufficerent, essentq&#x0301;; necessaria,
& de tali vsu cōstat, esse mortiferum, ac
valde perniciosum, quia est contra Euā-
gelicam veritatem, & contra necessita-
tem rede&#x0303;ptionis Christi, iuxta illud Pau-
li ad Galat. 2. Si ex lege iustitia; ergo gratis<marginalia>Galat. 2. &|5.</marginalia>
Christus mortuus est. Vnde etiam est illud
Pauli ad Galat. 5. Si circuncidamini, Christus
vobis nihil proderit. Quod maxime de
hoc vsu exponit Augustin. & plane col-
ligitur ex verbis, quę statim Paulus sub-
i&#x0169;git, Euacuati estis à Christo, qui in lege iusti-
ficamini.</P>
<P>  Dices, hinc sequi talem vsum legali&#x0169;,<marginalia>5.|Obiect.</marginalia>
ponendo spem in cęremonijs legis; sem-
per fuisse illicitum, etiam eo tempore,
in quo maximè vigebat, & obligabat il-
la lex, nunquam enim iustificare potuit;
ergo in illa spem iustitiæ ponere sem-
per fuit illicitum, & gratiæ Christi etiā<marginalia>Resp.</marginalia>
venturi contrarium. Respondeo, si iusti-
ficatio sperata fuisset virtute illor&#x0169; Sa-
cramentorum, & ex efficacia legis per
se, & sine Christo spectatæ, concedo sem
per fuisse damnatum talem vsum. Si ve-
ro speraretur ex fide Christi protestata,
seu significata per illa sacramenta, sic
quoad circuncisionem saltem non erat
ille vsus malus, viuente illa lege, nunc
autem mortifera est, cuius ratio con-
stabit ex ca. 18. & vltim. Et hic est sec&#x0169;-
dus gradus huius formalis vsus. Tertius
autem, & valde etiam formalis esse po-
test, si præcepta illa seruentur vt adhuc
præfigurantia, seu promittentia Mes-
siam venturum. Sic autem continet ta-<-P>@@

<-P>lis vsus perniciosum mendacium, & pro
cedit ex manifesta hæresi, quod Messi-
as promissus nondum venerit, contra
quam alibi disputatum est ex professo.
Est prætereà alius vsus ad h&#x0169;c ordinem
pertinens, si illa legalia fiant, abstrahen-
do quidem à significatione futuri, ta-
men vt permanentia adhuc sub præ-
cepti diuini necessitate. Et de hoc etiā
vsu est certissima conclusio, & ratio e-
ius est, quia ille vsus etiam procedet ex
errore fidei contrario. Ostendimus e-
nim esse de fide, legalia abolita esse, &
mortua; at verò quando fiunt illa in-
tentione, & opinione, creduntur adhuc
viuere vel quoad obligationem, vel quo
ad institutionem, & totum hoc erro-
neum est. Relinquitur ergo omnem
formalem vsum legalium esse pernitio-
sum, & malum tanquam fidei, & veritati
contrarium.</P>
<P>  Materialis vsus est, si res illę, quæ per<marginalia>6.|Materialis|vsus legali&#x0169;|quis.</marginalia>
legem veterem pręc ipiebantur, invsum
assumantur, tum sine spiritu, aut credu-
litate illius legis tanquam durātis, tum
sine intentione cultus, sed ob alium fi-
nem, vel commoditatem. Et hic vsus nō
est per se, & intrinsece malus, sed de il-
lo iudicandum est iuxta intentione&#x0303; ope
rantis, & alias circunstantias. Loquen-
do enim in genere, duplex intentio hic
excogitari potest. Vna est commodi-
tas tantum corporalis, vt v. g. siquis ad
curandum morbum tondeatur, vel ab-
stineat ab aliquo cibo, aut aliquid simi-
le faciat, & quod per se damnari, aut re-
probari non possit, solum ergo in huius-
modi vsu cauendum est scandalum, in
reliquo enim nulla est per se malitia,
dummodo re vera bona fide proceda-
tur. Alia intentio esse posset ad simulan-
dum, vel occultandum fidem, vel obliga
tionem eius. Quomodo videtur Hieron.
dixisse, aliquando fuisse licit&#x0169; talem vs&#x0169;<marginalia>Hieron.</marginalia>
propter vitandam turbatione&#x0303; infirmo-
rum in fide, contra quem argumentatur
Augustin. quia videtur sequi n&#x0169;c etiam<marginalia>August.</marginalia>
forè licitum talem vsum, si occasio simi
lis occurrat vitandi scādalum alicuius
neophiti, quod omnino iudicat esse fal-
sum, & erroneum, & pro certo supponit,
non fuisse à Hieronymo admittendum.
Quod sine dubio ita est, nā ipse ad sum-
mum dicit, ex dispensatione aliquando
id licuisse, quod an sit ver&#x0169;, dicam c. 16.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1171.jpg/>
@@1@<SE1171>1164 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>& inde cōstabit ratio à priori, ob quam
talisvsus mal&#xA770; est, ex quo legalia ita ces-
sarunt, vt etiam mortifera facta sint.</P>
<P>  Tertius vsus, quem voco medi&#x0169;, est, si<marginalia>7.|Tertiusvs&#xA770;|legalium.</marginalia>
cæremoniæ veteris legis fiant ex inten-
tione cultus, & tanquam religiosę cære-
moniæ, nō quide&#x0303; spiritu illius legis, nec
tanquā habentia in illa f&#x0169;dament&#x0169;, sed
vel ex &#xA753;prio arbitrio, vel ex aliqua cō-
suetudine humana, vel ex pręcepto, & in
stitutione Ecclesiæ. Et ideo voco hunc
vsum medi&#x0169;, quia respectu legis veteris
materialis est, & tamen quoad illā inten
tione&#x0303; cultus formalis dici potest in ge-
nerali ratione religionis, & de hoc vsu
est nōnulla cōtrouersia inter scholasti-
cos, an sit omnino mortiferus, siue pri-
uata, siue publica auctoritate fiat. In
quo duo dubia tang&#x0169;tur. Vnum an talis
vsus possit interdum licere propria au-
ctorìtate, seu deuotione, sine alia dispen
satione, aliud dubium est, an sit hic vsus
ita prohibitus, vt non possit Ecclesia
illum permittere.</P>
<P>  In priori puncto Caietan. 3. p. q. 37.<marginalia>8.|Sententia|Caietan. de|circuncisio|ne.</marginalia>
art. 1. dicit, non esse mortiferum vti cir
cuncisione, si fiat sine spiritu legis vete-
ris, solum ex quadam intentione imitan
di Christum. Quia pia videtur, & non ha
bere intrinsecam malitiam, neq&#x0301;ue ìnuol
uere errorem, aut mendacium. Et ali-
unde non apparet ius positiuum diui-
num, aut humanum, quo talis prohibi-
tio sit facta. Adducit etiam Caiet. con-
suetudinem Æthiopum, seu Indorum Io-
annis Præsbyteri, vulgo del Perste Iuan,
qui circunciduntur, & non propterea
censentur schimatici, vel hæretici: vn-
de talis cōsuetudo non videtur damna-
bilis, quia nec per se mala est, nec scan-
dalum affert in illis regionibus, nec no-
bis debet afferre, quia in his rebus in-
differentibus liber&#x0169; est vnicuiq&#x0301;ue pro-
uinciæ sua consuetudine vti. Illi autem
non vtuntur circuncisione vt legali, &
ideo neq&#x0301;ue obligantur ad totam legem,
nec intentione legis ea vtuntur, nec in-
de sperant iustitiam, sed sol&#x0169; materiali-
ter ea vtuntur, vt sic autem indifferens
est sec&#x0169;dum se, additaq&#x0301;ue extrinseca in-
tentione honesta, fiet bona. Et ab hac
sententia non discordat Medina dicta q.
103. ar. 4. ad 5. quia Ecclesia tollerat il-
lam consuetudinem. Alij verò moderni
illam extend&#x0169;t ad priuatum vsum, ita vt<-P>@@

<-P>liceat alicui circuncisione&#x0303; sumere prop
ter mortificationem, vel alium similem
finem.</P>
<P>  Nihilominus sententiam hanc Caie-<marginalia>9.|Contraria|sente&#x0303;tia ve|r{a}.|Sot.|Salm.|Valent.|D. Thom.</marginalia>
tani improbaui in 2. tom. 3. partis dicta
q. 37. in Comment. art. 1. & similiter im-
probat Soto lib. 2. de Iustit. q. 5. art. 4. in
fine corporis. Neq&#x0301;ue approbat Salme-
ron ad Galat. 5. q. 3. & Valencia 2. tom.
disp. 7. q. 7. punct. 7. & alij. Et sumitur ex
D. Thoma 4. dist. 1. q. 2. art. 5. quæstiunc.
3. ad 3. quatenus dicit, non posse hone-
stari vsum circuncisionis ex quocumq&#x0301;;
fine honesto, quia ex prohibitione fa-
ctus est malus, & actus malus non hone-
statur propter bonam intentionem. Ite&#x0303;
ex eodem 1. 2. q. 103. artic. 3. & 2. 2. q. 87.
art. 1. quatenus differentiam constituit
inter cæremonialia, & iudicialia, quòd
illa sint mortifera, non verò hæc. Quod
necesse est intelligi de vtrisq&#x0301;; materiali-
ter spectatis respectu legis Moysi, tum
quia seruare iudicialia quasi ex neces-
sitate legis Moysi, vel propter significa-
tionem, quam in ea habebant, est mor-
tiferum, tum etiam quia expresse dicit,
iudicialia non esse mortifera, quia pos-
sunt imitari, seu acceptari ab aliqua re
publica &#xA753;pter cōmoditatem humanam
qui vsus planè materialis est; ergo hunc
etiam censet prohibit&#x0169; in cęremoniali-
bus. Et cum obsolutè, & indifferenter lo
quatur, vniuersaliter profecto loquitur,
& maximè circ&#x0169;cisionem cōprehendit,
quæ erat ex præcipuis cæremonijs. In
his autem omnibus supponit D. Thom.
illum vsum cęremoniali&#x0169; esse nunc pro-
hibitum. Quod nōdum generaliter pro-
batum est. Et ideo in speciali de circun-
cisione, & de illo modo vtendi illa, po-
test reddi ratio, quia ritus ille non po-
test à superstitione excusari, esto à iu-
daico errore excusetur.</P>
<P>  Quod declaratur in hunc mod&#x0169;, quia<marginalia>10.|Deelara-|tur tradi-|ta doctrina</marginalia>
qui circ&#x0169;ciditur ob Christi imitátione&#x0303;,
vel in ea intentione respicit Christ&#x0169; vt
suscipientem circuncisionem tanquam
sacrament&#x0169; quoddam à Deo institut&#x0169;,
& sic vel nō euitat superstitionem iudai
cam, vel fallitur, & eluditur, ac subinde
in superstitione&#x0303; incidit. Probatur, quia
non potest sic conformari Christo, nisi
intendat suscipere circ&#x0169;cisionem, vt Sa-
crame&#x0303;tum à Deo institutum, & hoc per-
tinet ad iudaic&#x0169; errorem, vel si hoc non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1172.jpg/>
@@1@<SE1172>Cap. 14. An lex vetus mortifera sit. 1165
<duolan 2><-P>intendit, non potest cōformari Christo,
vt suscipienti sacramentum, & sic vana
est, & superstitiosa intentio. Vel per illā
intentione&#x0303; respicit Christ&#x0169; solum vt af-
fectum illo corporali vulnere, seu cica-
trice, & sic quide&#x0303; non est &#xA753;pria iudaiza-
tio, tame&#x0303; est vana superstitio, quia con-
formitas in illa sola materiali, seu cor-
porali lęsione, aut affectione, nulli&#xA770; vir-
tutis honestate&#x0303; habet, neq&#x0301;; in alique&#x0303; ho-
nore&#x0303; Christi cedit, & ita est cult&#xA770; super-
stitiosus, & vanus. Aut deniq&#x0301;; &#xA751; ill&#x0169; act&#x0169;
intendit conformitate&#x0303; ad Christ&#x0169; in pas-
sione illius doloris, & sic etiā est vana, &
illicita inte&#x0303;tio, quia si circ&#x0169;cisio in infā-
tia suscipiatur, vt cōformitas ad Christ&#x0169;
requirebat, sic nullus fructus animæ est
in tali conformitate, quia nullum ibi est
meritum, nec satisfactio, nec passionum
mortificatio, nec aliquid simile, & alio&#xA757;
corpori nocere potest. Vnde vlteri&#xA770; etiā
in ętate adulta nō esset rationabilis inte&#x0303;
tio ìllius cōformitatis, quia nō est lícit&#x0169;
homini, parte&#x0303; corporìs abscindere, vel
manum perforare, vt in illo dolore, &
passione Christo cōformetur. Nec etiā
est prudentię opus velle imitari Christ&#x0169;
materialiter, vt sic dicā, in omnib&#xA770; suis
actibus, alioqui celebremus Pascha, &
comedamus agn&#x0169; paschalem, quia ipse
hoc fecit, & similia, quæ absurda plane
sunt, sed in his imitādus est Christus for
maliter, vt sic dicam, id est, in obedie&#x0303;tia
proportionali, vt sicut ille seruauit lege&#x0303;
quæ ad tempus illud pertinebat, ita nos
nobis datā seruem&#xA770;, &c. Neq&#x0301;; obstat cō-
suetudo illius nationis, aut tolerantia
Ecclesiæ, nam Ecclesia permissiuè se ha
bet, qui in illo actu in rigore nō inueni-
tur error pertinens ad doctrinā, vel iu-
daism&#x0169;; error aute&#x0303; practicus, & moralis
non est tam clarus, vt non potuerit to-
lerari, & per ignorantiam excusari, eo
vel maximè, quod gens illa grauioribus
laborat erroribus, à quibus hactenus
non potuit per Ecclesiam emendari.</P>
<P>  Atq&#x0301;; ex resolutione huius puncti ge-<marginalia>11.|Nulla ra-|tione licet|vti vlla cæ|remonia le|gis veteris.</marginalia>
neraliter colligo, nunquam esse licitum
alicui Christiano, vel alicui priuatæ cō-
munitati Ecclesię suo arbitrio, ac pri-
uata deuotione vti aliqua cęremonia le
gis veteris ex inte&#x0303;tione cultus, etiamsi
nullus adsit animus obseruādi lege&#x0303;, nec
vtendi tali cęremonia in significatione
legali. Et consequenter sequitur legalia<-P>@@

<-P>n&#x0169;c esse mortifera per se loquendo etiā
quoad vsum hunc, que&#x0303; medi&#x0169;, vel mist&#x0169;
appellauimus. Ita planè sentit D. Thom.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
in loco supra citato ex 4. quia non de so
la circuncisione, sed generaliter loqui-
tur, dicens, nunquā fieri licitas tales cę-
remonias ex inte&#x0303;tione bona, quia malæ
iam sunt propter prohibitione&#x0303;. Idemq&#x0301;;
senti&#x0169;t cōmuniter Theologi in 4. dist. 3.
Soto, & alij suprà citati, videturq&#x0301;; suffi-
cienter probari vsu, & traditione Eccle
się. Ite&#x0303; quia talis vsus semper habet spe-
cie&#x0303; mali, nō ex accide&#x0303;ti tant&#x0169;, sed quasi
per se, supposito Ecclesiæ statu. Deniq&#x0301;;
est optima ratio, quia si talis vsus in vna
vel altera cæremonia ex sola inte&#x0303;tione
operantis possit excusari, vel approba-
ri, eadem ratione in qualibet, & conse-
quenter in omnibus, quia non est maior
ratio de vna, quā de alijs. Potest verò cō<marginalia>Obiect.</marginalia>
tra hoc obijci cap. vnic. de Purific. post
part. vbi Innoc. III. inquit, licèt mulieres
post part&#x0169; non teneātur ab ingressu te&#x0303;-<marginalia>Innoc. III.</marginalia>
pli abstineri propter legem Moysi, si ta-
men abstinere voluerint, deuotionem
earum non esse improbandam. Respon-<marginalia>Resp.</marginalia>
detur tame&#x0303; facile separationem illam,
seu abstine&#x0303;tiā ab ingressu Ecclesię prop
ter aliquam corporalem immunditiam,
vel indecentiā non pertinere ad cære-
moniā legalem, sed ad honestam circ&#x0169;-
spectionem, & moralem prudentiā. Nec
cęremonia legìs consistebat in sola illa
separatione, sed in modo, & obseruatio-
ne dierum, & in alijs cęremonijs, quæ in
die ingressus, & purificationis fiebant.
Quod magis in seq. p&#x0169;cto declarabitur.</P>
<P>  Hinc enim statim suboritur aliud du<marginalia>12.|Aliud du-|bium quid|potest Ec-|clesia circa|hoc.|Pars affir-|mat.</marginalia>
bium propositum, an saltem Ecclesiæ
auctoritate interueniente, possit talis
vsus permitti aliqua ex parte, siue per
dispensationem, siue per legem definie&#x0303;-
tem, seu acceptantem talem cęremoniā
pro Ecclesię vsu. Nam partem affirmā-
tem suadere videtur exemplum Aposto
lorum, qui pręceptum dederunt fideli-
bus etiam conuersis ex gentibus absti-
nendi à suffocato, & sanguine Actor. 15.<marginalia>Act. 15.</marginalia>
quod tamen ad cæremonias veteris le-
gis pertinebat. Nec refert, quod id fece
rint propter vitandam offensionem iu-
dęorum, & eo tempore, quo legalia non
dum erant mortifera, vt paulò post vi-
debimus. Non, inquam, hoc satisfacit,
quia illa obseruātia durauit in Ecclesia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1173.jpg/>
@@1@<SE1173>1166 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>vsque ad tempora Syluestri, vt constat
ex Concilio Gangren. eo tempore cele-<marginalia>Conc. Gan-|gren.|Conc. Vor-|mac.</marginalia>
brato cap. 2. & post illa etiam tempora
fuit renouatum illud pręcept&#x0169; in Conc.
Aureli. 2. cap. 20. & Concil. Vormaci.
cap. 69. Nec apparet ratio, cur non pos-
sit Ecclesia illam abstine&#x0303;tiam præcipe-
re, sicut alias præcepit; ergo eadem ra-
tione poterit aliam cęremoniā vsurpa-
re, si ad ornat&#x0169;, vel ad ali&#x0169; effect&#x0169; aptā
esse iudicauerit. Sic enim multa cære-
monialia Ecclesia instituit ad imitatio-
ne&#x0303; legali&#x0169;, vt constat ex c. 2. cap. Sicut, c.
Solennitates, cum alijs de Consecrat. d. 1.</P>
<P>  In contrari&#x0169; verò est, quia hoc modo<marginalia>13.|Pars neg.</marginalia>
nō magis esse&#x0303;t mortifera n&#x0169;c præcepta
cæremonialia, quā iudicialia, contra D.
Thomæ sententiā à Theologis cōmuni-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ter receptā. Sequela patet, quia pręcep-
ta iudicialia obseruata nunc vt legalia
etiā sunt mortifera, dicuntur aute&#x0303; non
esse mortifera, quatenus illæmet actio-
nes possunt per lege&#x0303; humanā renouari,
& præcipi; ergo si hoc etiā potest licere
in cęremonialibus, non magis sunt mor
tifera, quam illa. Dices, hoc esse licitum
in iudicialibus generaliter, & non sol&#x0169;<marginalia>Resp.</marginalia>
per Ecclesiasticam lege&#x0303;, sed etiam per
ciuilem, in cæremonialibus rarò posse
id fieri, & non nisi per legem Ecclesia-
sticam. Sed hæ differentiæ non satisfa-<marginalia>Refellitur</marginalia>
ciunt, quia si licet renouare vnam, vel
alteram cæremoniam, secluso spiritu, &
significatione legali, cur non singulas,
& omnes? Nulla enim sufficiens ratio
reddi posse videtur. Si aute&#x0303; hoc admit-
tatur parum referet, quod hæc cære-
monialia per solam legem Ecclesiasticā
renouari, seu acceptari possint, & non
per ciuilem, quia id non proueniet ex
maiori cessatione cæremonialium, quā
iudicialium, sed ex eo, quod materia cę-
remonialis, seu religionis ad solam po-
testatem Ecclesiasticam spectat. Ergo
non videtur posse illa differentia susti-
neri, nisi dice&#x0303;do iudicialia ita esse mor-
tua quoad legem veterem, vt possint
per humanam legem propter suam vti-
litate&#x0303; conseruari, & introduci; cæremo-
nialia verò nullo modo possint, ideoq&#x0301;;
non solum mortua, sed etiam mortifera
esse dicantur. Et confirmari hoc potest<marginalia>Confirmat.</marginalia>
ratione, qua D. Thomas probat differe&#x0303;-
tiam illam, videlicet, quia iudicialia nō
sunt præcepta principaliter propter sig<-P>@@

<-P>nificationem, sed propter aliquam vti-
litatem politicam, vel morale&#x0303;; cæremo-
nialia vero sunt principaliter propter
significatione&#x0303;. Et ideò prior&#x0169; ínstaura-
tio fieri potest sine pręiudicio veritatis
fidei, nonverò posterior&#x0169;. Ecclesia aute&#x0303;
non potest aliquid instituere, aut reno-
uare, quod sit in præiudicium fidei, &
falsam significationem contineat; ergo
nulla cæremonialia instaurare potest.</P>
<P>  Resolutio huius dubitationis pendet<marginalia>14.</marginalia>
ex alia, nimirum, an hæc prohibitio sit
ex iure diuino, vel Ecclesiastico, seu A-
postolico, quod dubi&#x0169; melius tractabi-
tur in cap. 17. & ideò ibi melius expli-
cabimus immutabilitate&#x0303; huius institu-
tionis, & cōsuetudinis, quā Ecclesia ha-
bet vitandi vsum cęremoniar&#x0169; legali&#x0169;
tanquā mortifer&#x0169;, & à Deo reprobat&#x0169;.
Nunc ergo solum dicimus, Ecclesiā non<marginalia>Resolutio.</marginalia>
posse cęremonias illas resuscitare, seu
admittere saltem quoad eas, quæ erant
quasi fundamentales, & substantiales,
qualia erant sacrificia, sacramenta, &
sacerdoti&#x0169;, tum quia repugnaret insti-
tutioni legis nouę, tum etiā quia in istis
erat principaliter significatio futuro-
r&#x0169;. De alijs verò sec&#x0169;darijs cęremonijs,
quæ sacra, vel obseruantiæ dicuntur, nō
est tam certum, quod non possint ab Ec
clesia vsurpari, nihilominus tamen sim-
pliciter ita loqui possumus, quia vel nul
la est talis potestas, vel si est, nunquam
potest conuenie&#x0303;ter ad actum reuocari,
vel si interdum potest, sol&#x0169; est in aliqua
re minima, & propter rationem morale&#x0303;
potius quam cæremoniale&#x0303;, quæ excep-
tio non impedit, quin regula dicta gene
raliter constitui possit. Hanc verò do-
ctrinam totam in dicto capite explica-
bimus, & confirmabimus.</P>
<P>  Ex dictis verò possumus obiter in-<marginalia>15.|Quæ cære-|moniæ etiā|legis natu-|ræ mortife|ræ esse pos-|sint.</marginalia>
ferre, non solum veteris legis cæremo-
nias, sed etiam illas, quæ esse poterant
in lege naturæ, & prout in illa erant
quasi substantiales, vel tanquam signa
specialia alicuius fidelis congregatio-
nis, etiam cessasse, & esse mortifera in
lege noua. Explicatur, quia in lege na-
turæ poterat esse aliquod sacrame&#x0303;tum
in remedium originalis peccati, velle
ergo nunc tali sacrame&#x0303;tovti extra bap-
tism&#x0169;, perniciosum esset. Similiter erāt
tunc sacrificia, & consequenter sacer-
dotium illi tempore accommodatum;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1174.jpg/>
@@1@<SE1174>Cap. 15. De tempore quo lex vetus mortifera fuerit. 1167
<duolan 2><-P>hæc igitur, & similia tentare in Eccle-
siam Catholicam inducere, mortife-
rum esset, neq&#x0301;ue vlla humana auctori-
tate licitum fieri potest. Non quidem
propter significationem futurorum my
steriorum, quæ iam facta sunt, nam for-
tasse non erat in illis cæremonijs talis
significatio, sed quia talis vsus repugna-
ret institutioni sacramentorum, & sa-
crificij nouæ legis, vt in tertio tomo
tertiæ partis latiùs declaraui. Ex alijs
verò accidentalibus cæremonijs, quæ<marginalia>Quas cære|monias ac-|cidentales|accipere po|test Eccle-|si{a}.</marginalia>
ad ornatum ordinantur, accipere po-
test Ecclesia quascunq&#x0301;; rationi consen-
taneas, & institutioni Christi non re-
pugnantes, siue antea in lege naturæ
in vsu fuerint, siue non fuerint; hoc e-
nim nihil ad honestatem refert, vt per
se constat.</P>
<Z>CAPVT XV.
An lex vetus fuerit semper mortifera, post
inchoatam Euangelij promulga-
tionem.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus, præcepta cæremonia-<marginalia>1.</marginalia>
lia mortifera esse in lege gratiæ,
quia vsus illorum nō solum iam
non est pręceptus, verum etiam est pro-
hibitus, tractandum nunc superest, quā-<marginalia>Controuer-|si{a} inter|Hieron. &|August.</marginalia>
do illa prohibitio habuerit initium. Vbi
simul tractanda est celebris controuer-
sia inter Hieronymum, & Augustinum,
qui in hoc puncto diuersas habuere sen
tentias, quas inter se epistolis mutuo
missis disputarunt, & vnusquisque sen-
tentiam suam accerrimè defendit. Oc-
casio verò prædictæ cōtrouersiæ sump-
ta est ex varijs factis, & dictis Apostolo-
rum, quæ hoc punctum pro vtraq&#x0301;; par-
te dubium reddunt.</P>
<P>  Nam ex vna parte legimus in Actib&#xA770;<marginalia>2.</marginalia>
Apostolorum, post resurrectionem Do-
mini, & prædicationem Euangelij ip-
sosmet Apostolos exercuisse cæremo-
nias legales; ergo signum est, eo tempo-
re non fuisse mortiferas, sed in illo te&#x0303;-
pore iàm erant mortuę; ergo non simul,
sed prius fuerunt mortuæ; quàm morti-
feræ. Primum antecedens patet Actor.
16. vbi Paulus circuncidit Timotheum,
qui erat ex patre gentili, & matre iu-<marginalia>Act. 16.|21. & 18.</marginalia>
dæa fideli, & cap. 21. dicitur, Paulum si-
bi totondisse in Cenchris caput, quia<-P>@@

<-P>votum habebat, & capite 18. seniores
Hierusalem tale consili&#x0169; dederunt Pau
lo. Sunt nobis quatuor viri habentes votum su-
per se, his assumptis sanctifica te cum illis, & im-
pende in illis, vt radant capita, &c. & postea
dicitur, Tunc Paulis aßumptis viris postera
die purificatus cum illis intrauit in templum,
annuntians expletionem dierum purificationis,
donec offerretur pro vno quoque eorum oblatio,
& cap. 24. ait Paul. se venisse Hierosoly-
mam eleemosynas facturus, oblationes, &
vota, & inuentum esse purificatum in te&#x0303;-
plo. Quæ omnia faciebat Paulus, ne of-
fendiculo esset iudæis, vt ipse consulit.
1. ad Corinthios. 10. suo exemplo mo-
nens alios, vt sine offensione sint iudæis, &<marginalia>1. Cor. 10.|& 9.</marginalia>
gentibus, sicut & ego (inquit) per omnia om-
nibus placeo, non quærens, quod mihi vtile est,
sed quod multis, vt salui fiant, & ideo cap. 9.
de se etiam dicit, Et factus sum iudæis tan-
quam iudæus, vt iudæos lucrarer, ijs, qui sub
lege sunt, quasi sub lege essem, cum ipse non es-
sem sub lege, vt eos, qui sub lege erant, lucri-
facerem. Constat ergo, Paulum exer-
cuisse legalia. Petrum etiam illa obser-
uasse ex Actor. 10. colligitur, cum enim
in oratione vidisset linteum, in quo erāt
quadripedia, &c. & audiuisset vocem
sibi dicentem, Surge Petre, occide, & man-
duc{a}, ipse respondit, absit Domine, quia
nunquam manducaui omne commune, & im-
mundum, &c. Quod pertinet ad legales
obseruationes, & capite vndecimo fide-
les, qui erant ex circuncisione discepta-
bant aduersus Petrum eo quod introijßet ad vi-
ros præputium habentes, & manducaßet cum
illis, quod est signum illos, obseruasse le-
galia vsque ad illud tempus, quibus non
potuit Petrus aliter satisfacere, nisi
diuinam reuelatione&#x0303; eis narrando cir-
ca gentium vocationem. Accedit, quod
grauius est, quia licet Actorum decimo<marginalia>Actor. 15</marginalia>
quinto declarat&#x0169; fuerit, gentiles ad fi-
dem conuersos non fuisse obligatos ad
seruanda legalia, nihilominus aliquod
legale præceptum fuit illis impositum,
vtiq&#x0301;ue abstinendi à suffocato, & sangui-
ne; signum ergo est, non fuisse tunc mor-
tifera legalia.</P>
<P>  Aliunde verò videri potest, vsum le-<marginalia>3.</marginalia>
galium nunquā licuisse, ac subinde mor
tiferum fuisse post Christi passionem
ex loco Pauli ad Galatas cap. 2. vbi nar-<marginalia>Galat. 2.</marginalia>
rat, cum ipse esset Antiochiæ, venisse
illuc Cepham, eumq&#x0301;; prius quidem cum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1175.jpg/>
@@1@<SE1175>1168 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>gentibus indifferenter conuersat&#x0169; fuis-
se, & edisse, postea verò cum venissent
quidā Iudæi à Iacobo missi (inquit) sub-
trahebat, & segregabat se, timens eos, qui ex cir-
cuncisione erant, quodvide&#x0303;s Paulus inquit,
In faciem ei restiti, quia reprehensibilis erat, &
infrà, Cum vidissem, quod non rectè ambulare&#x0303;t
ad veritatem Euangelij, dixi Cephæ coram om-
nibus, &c. Vbi Paul. damnare videtur fa-
ctum Petri tanquam illicitum, & con-
trarium veritati Euangelij; quod non
alia ratione dictum est à Paulo, nisi quia
illa Petri subtractio ad legalium obser-
uationem pertinebat; supponebat ergo
Paulus, eo tempore iam fuisse illicitam
obseruationem legalium, nam si alicui
licuisset, maximè Petro, ad quem vel dis
pensatio, vel interpretatio legum per-
tinebat. Ergo etiam quolibet tempore
post Christi Euangelium legalia fuer&#x0169;t
mortifera. Probatur hæc consequentia,
quia non est maior ratio de illo tempo-
re, quam de quocumq&#x0301;; alio, vel priori,
vel posteriori.</P>
<P>  Non possumus autem hoc loco omni-<marginalia>4.|Reijcitur|sententi{a}|affirmans|Cepham il|lum à Pau|lo reprehe&#x0303;|s&#x0169; non fus|se Petrum.|Cle. Alex.|Euseb.|Oecomen.</marginalia>
no prætermittere, quin breuiter reij-
ciamus sententiam quorundam, qui, vt
huius testimonij difficultatem effuge-
rent, dixerunt, Cepham ill&#x0169;, de quo Pau
lus ibi loquitur, non fuisse Petrum Apo-
stolum, sed quendam discipulum ex sep-
tuaginta, Petri Apostoli gentilem. Ita
refert (ex Clemen. Alexandr. lib. 5. Hip-
pothiposion) Euseb. lib. 1. Histor. cap.
12. & non improbat, apud Clementem
verò nunc nihil de hoc reperimus, Oe-
cumeni. autem in collectaneis epistolæ
ad Galat. in eandem sententiam incli-
nat, dicens habere appare&#x0303;tiam, & illam
sequitur Dorothe. in Synopsi, vbi inter
septuaginta discipulos ponit Cepham,<marginalia>Doroth.</marginalia>
quem Paulus (inquit) Antiochiæ redarguit,
eiusdem cognominis cum Petro, & Episcopus
Cariæ factus est. Et ex modernis sequuti
sunt hanc sententiam Barthol. Camera-<marginalia>Bart. Cam.|Hect. Pint.</marginalia>
ri. in tract. de Ieiun. cap. 6. & Hector Pin
tus in Daniel. cap. 1. Fundantur præci-
puè, quia hæc opinio est aptior ad vitā-
das difficultates, quę ex illa narratione
Pauli oriuntur. Item ad respondendum
infidelibus, qui ex illa historia occasio-
nem sumpserunt calumniandi Aposto-
los, vel quòd in doctrina inter se dissen-
tirent, vt de Marcíone refert Tertull.<marginalia>Tertull.</marginalia>
vel quod inconstantes essent, nunc ser-<-P>@@

<-P>uando legalia, nunc damnando, & nunc
conuersando cum gentibus, nunc se sub<marginalia>Iulian. apo|stata.|Cyrill.|Hieron.</marginalia>
trahendo, quod in Petro notauit Iulia-
nus apostata, vt Cyrill. lib. 9. contra ill&#x0169;
refert, in Paulo verò id notauit Porphi-
rius teste Hieronymo. Deniq&#x0301;; facit pro
hac sententia, quod Lucas in Actibus
non narrat hunc aduentum Petri Apo-
stoli in Antiochiam, neq&#x0301;ue contentio-
nem hanc inter Apostolor&#x0169; Principes.</P>
<P>  Hæc verò sententia probabilis non<marginalia>5.|Hæc sente&#x0303;-|tia est im-|probabilis.</marginalia>
est, quia est contra communem Patrum
expositorum sententiam, & sine funda-
mento, imò contra planum contextum
Scripturæ, solumq&#x0301;ue ad fugiendam dif-
ficultate&#x0303; excogitata. Et in primis Hie-
ronym. ibi contra illam sententiam di-<marginalia>Hieron.</marginalia>
cit, nescire se alterum vocatum Cephā
præter Petrum. Quod intelligendum vi-<marginalia>Martial.</marginalia>
detur de Scríptura sacra, nā aliàs Mar-
tialis Episcopus dicitur vocatus cog-
nomento Cepha, nam in Epist. 2. ad To-
losanos in initio ita se ipsum nominat,
Seruus Dei Apostolus IESV Christi Martialis
Cepha, vt habetur in tom. 3. Bibliothecæ
Sanctorum. Vbi in præfatione ad illas<marginalia>Aurelian.</marginalia>
epistolas notatur ex Aureliano Episco-
po successore Martialis in vita eius, re-
fertur, Martialem fuisse consanguine&#x0169;
Petri, & ab illo baptizatum, & magna
charitate coniunctum, & inde posse cō-
iectare, illum sumpsisse Cephæ cogno-
mentum, quod ipse sibi attribuit. Ver&#x0169;-
tamen quidquid sit de auctoritate illius
inscriptionis, licèt demus, interdum ip-
sum Martialem sibi assum psisse cogno-
men illud, non constat, nec affirmari po
test, illum communiter fuisse ita nomi-
natum, & ideò verisimile non est, Paul&#x0169;
de illo fuisse loquutum, præsertím cum
sępe alìjs locis Petrum Apostolum Ce-
phā simpliciter vocet. 1. ad Corint. 2. 3.<marginalia>1. Cor. 2. 9|3. & 15.</marginalia>
9. & 15. cumq&#x0301;; quasi per antonomasiam
Petrus vocaretur eo nomine, quod &
à Christo illi erat impositum, & idem<marginalia>Hieron.</marginalia>
quod Petrus significaret, vt Hieronym.
notat. Accedit, quod in eade&#x0303; vita Mar-
tialis refertur, anno decimo quarto à
Christi passione, fuisse Martialem Ro-
ma missum ab Apostolis in Galliam, vt
esset Lemouicensis Episcopus, ibiq&#x0301;ue
vsque ad vitæ finem vixisse; non ergo po
tuit Martialis adesse Antiochiæ, neq&#x0301;ue
esse Cepham illum, cui restitit Pau-
lus, cum ex narratione eiusdem Pauli<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1176.jpg/>
@@1@<SE1176>Cap. 15. De tempore quo lex vetus mortifera fuerit. 1169
<duolan 2><-P>constet, illud factum contigisse post de-
cimum septimum annum à cōuersione
sua, ac subinde post decimum nonum à
passione Domini. Nam conuersio Pauli
contigit bie&#x0303;nio post resurrectione&#x0303; Chri
sti, & triennio post conuersionem asce&#x0303;-
dit primo Hierosolymum videre Petr&#x0169;
ad Galat. 1. deinde post quatuordecim<marginalia>Galat. 1.|& 2.</marginalia>
annos secundo ascendit Hierosolymam
ad Galat. 2. & posteà successit cōtentio
cum Cepha; ergo cōtigit decimo nono,
velvigesimo anno post Christi passione&#x0303;;
ergo non potuit illa contentio esse cum
Martiale, qui iam diu in suo Episcopatu
Lemouicensi residebat. Verum quidem
est, Dorotheum non dicere, Cepham il-
lum fuisse Episcop&#x0169; Lemouicensem, sed
factum esse dicit Episcopum in Caria,
quæ est Asię prouincia, vnde nō videtur
de Martiali loqui, sed de alio Cepha,
qui profecto ignotus est, & omnino re-
ijciendus. Nam si aliquis fortasse ex sep
tuaginta discipulis cognominatus fuit
Cepha, non fuit alius nisi Martialis, vt
recte notat Baron. tom. 1. anno. 33. n. 41.<marginalia>Baron.</marginalia>
iuncto anno 74. n. 15. & anno. 51. nu. 25.
Constat ergo, ill&#x0169; Cepham de quo Pau-
lus loquitur ad Galat. 2. nō potuisse esse
illum, quem Euseb. lib. 1. Histor. cap. 12.
inter septuaginta & duos discipulos nu
merat, ac subinde fuisse Petrum Apo-
stolum.</P>
<P>  Maximè autem hoc ipsum conuincit<marginalia>6.|Ostenditur|magis im-|probabili-|tas prædi-|ctæ senten-|tiæ.</marginalia>
textus ipse beati Pauli, nam prius no-
minat Iacobum, Cepham, & Ioannem,
& de his dicit, qui videbantur columnæ esse;
ergo dubitari non potest, quin ibi lo-
quatur de Apostolo Petro. Cur enim
Martialem potius, quàm alium ex sep-
tuaginta discipulis inter tres Ecclesiæ
columnas, quasi per antonomasiam po-
sitas, numeraret? aut quomodo in illo
numero Petrum omitteret, qui erat
omnium caput? Præsertim quia de illis
tribus dicit, Cum cognouißent gratiam quæ
data est mihi, dextras dederunt mihi, & Barna-
bæ societatis, vt nos in gentes, ipsi verò in circ&#x0169;-
cisionem, &c. Vbi in primìs pondero ver-
bum Cum cognouissent, & ex illo colligo,
c&#x0169; illis tribus præcipuè contulisse Pau-
lum Euangelium, quod prædicabat in
gentibus, ad quod Hierosolymam asce&#x0303;-
derat, vt præmiserat; maximè autem il-
lud conferre debuit cum Petro, vt per
se constat; ergo necesse est, illum Cephā<-P>@@

<-P>fuisse Petrum. Deinde expendo verbum
Dextras dederunt mihi, nam hoc indicat
magnam auctoritatem in dante, vel di-
uidente prouincias (vt sic dicam) hæc
aute&#x0303; auctoritas maximè erat in Petro.
Deniq&#x0301;ue idem conuincit illa particula,
Ipsi autem in eircuncisione, nam superius di-
xerat Paulus, Petro creditum fuisse E-
uangelium circuncisionis, & Deum spe-
cialiter fuisse illi cooperatum in Apo-
stolatu circuncisionis; ergo non potuit
non comprehendi in illis tribus, qui si-
bi assumpserunt peculiarem curam cir-
cuncisionis; ergo Cephas illis annume-
ratus, non erat nisi Petrus Apostolus.
Proximè verò subiungit Paul. Cum autem
venißet Cephas Antiochiā, &c. ergo ibi etiā
loquitur de eodem Petro. Patet conse-
quentia, tum quia non est verisimile, in
tam breui contextu transijsse ad aliam
personam, sub eodem nomine, & nun-
quam alibi in Scriptura sic nominatam
& cum magna totius historiæ æquiuo-
catione: tum etiam quia cum narrasset
ea, quæ cum Petro gesserat Hierosoly-
mis, transitum facit ad ea, quæ cum eo-
dem Antiochiæ transegerat, nam ideo
pręmisit acta cum Petro Hierosolymis,
quia ad causam Antiochenam condu-
cebant, quam narrare intendebat; ergo
ipse contextus cogit, vt Cepham illum
semper intelligamus fuisse Petrum. De-
niq&#x0301;ue hoc etiam conuincunt verba illa
sequentia, & simulationi eius (id est Cephę)
consenserunt cæteri iudæi, ita vt Barnabas du-
ceretur ab eis in eandem simulationem. Nam
ex his verbis intelligimus, fuisse magnā
Cephæ auctoritatem, & in ea Barnabā
superasse, cum illius factum non solum
cæteros, sed etiam Barnabam quodam-
modo cogeret, quod neque de Martia-
li, nec de aliquo alio ex septuaginta dis-
cipulis cogitari potest.</P>
<P>  Merito ergo Sancti Patres neque ad
resistendum hæreticis, vel infidelibus,<marginalia>7.|Friuola e-|uasio à Pa-|tribus reie-|ct{a}.</marginalia>
neq&#x0301;; ad expediendas alias illius loci dif
ficultates, illa frigida euasione vsi sunt,
sed pro certo semper supposuerunt, Ce-
pham illum fuisse Apostolum Petrum, vt
constat ex Tertulli. de Præscriptionib.
aduersus hæreticos cap. 23. & lib. 4. cō-<marginalia>Tertull.|Cyr. Alex.|Hieron.|August.</marginalia>
tra Marcion. cap. 2. & lib. 5. c. 3. & ex Cy-
ril. Alexand. lib. 9. contra Iulian. in fine,
& ex Hieronymo, & August. in epistolis
mutuo missis, & in epistol. ad Galatas,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1177.jpg/>
@@1@<SE1177>1170 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>qui id supponunt tanquam manifestum.
Idem Chrysost. & Græci omnes, Ambr.<marginalia>Chrysost.|Ambros.|Anselm.|D. Thom.|Rupert.|Gregor.</marginalia>
Anselm. D. Thomas, Ruper. lib. 5. de ope-
ribus Spirit. Sanct. lib. 5. aliàs lib. 1. de
Consilio cap. 14. & alij moderni Latini,
& optimè Gregor. homil. 19. in Ezechi.
vbi in laudem Petri eleganter dicit, Ec-
ce Paulus in Epistolis suis scripsit, Petrum re-
prehensibilem, & Petrus in Epistolis suis aßerit,
Paulum in his, quæ scripserat admirandum,
quod latè prosequitur. Deniq&#x0301;ue omnes etiā
scholastici hanc quæstionem tractātes,
quos infra referemus, in hoc cōsenti&#x0169;t.
Neq&#x0301;ue refert, quòd Lucas aduentum il-
lum Petri in Antiochiam, & alia, quæ
Paulus commemorat, in sua historia nō
narrauerit, quia multa etiam alia omi-
sit, neq&#x0301;ue id est contra veritatem, & fi-
delitatem historiæ, vt Hieronym. rectè
respondet. Addo deniq&#x0301;ue quod ad præ-
sentem difficultatem attinet, non mul-
tum referre, quod ille Cephas fuerit Pe
trus, vel alius discipulus. Nam licèt ille
esset Martialis v. g. inde colligitur, ma-
le fecisse segregando se à gentibus, ac
subinde videtur inferri, iam tunc lega-
lia fuisse mortifera, de quo est præsens
controuersia, quam, quia diffusa est, per
discursum sequentium capitum distin-
ctius tractabimus.</P>
<Z>CAPVT XVI.
An lex vetus fuerit semper mortifera, ex quo
Euangelium prædicari cæpit, & tracta-
tur sententia Hieronymi.</Z>
<P><INI3>I</INI3>N hoc puncto fuit D. Hieronymi sen-<marginalia>1.|D. Hieron.</marginalia>
tentia, ìn comment. Epistol. ad Galat.
cap. 2. & Epist. 89. ad Augustinum. Post
Euangelium semper ab initio prædica-
tionis eius post Christi mortem fuisse
perniciosum, & mortifer&#x0169; cęremonias
legis verè, & ex animo obseruare: quod
tanta exaggeratione asseuerat, vt con-
trarium censeat pertinere ad errorem
Ebionis, & Cerinti. Vnde contra Au-
gustinum tanquam magnum inconue-
niens, & hęreticum infert, quod post E-
uangelium Christi Bene faciant Iudæi cre-
dentes, si legis mandata custodiant, hoc est,
sacrificia offerant, &c. Non inuenio au-
tem apud Hieronymum propria Scrip-
turæ testímonia, quibus hoc punctum
specialiter persuadeat, sed illis tantùm<-P>@@

<-P>testimonijs vtitur, quibus suprà proba-
uimus, legem veterem esse iam mortuā,
& non posse cum lege Euangelica con-
iungi. Vnde tacitè inde infert, nunquam
potuisse verè, & ex corde seruari, sine
discessione à Christo, iuxta illud Pauli
ad Galat. 5. Si circuncidamini Christus vobis<marginalia>Galat. 5.</marginalia>
nihil proderit, & illud Euacuati estis à Christo
qui in lege iustificamini.</P><marginalia>2.</marginalia>
<P>  Deinde consequutionem illam, quòd
si lex erat mortua, erat etiam mortife-
ra, nonnullis rationibus obiter suadet.<marginalia>Prima ra-|tio D. Hie-|ronym.</marginalia>
Prima est, quia seruare illam legem iam
mortuā verè, & ex animo, erat iniurio-
sum Christo, ac legi eius, quasi illa ad sa
lute&#x0303; non sufficeret. Secunda, quia talis
obseruatio continebat intrinsecè per-<marginalia>2. ratio.</marginalia>
nitiosum mendati&#x0169;. Nam illæ cæremo-
niæ veteris legis significabant Christ&#x0169;,
eiusq&#x0301;, mysteria, vt futura, & nō vt facta.
Vnde qui illas verè, & ex corde exerce-
bat, seu obseruabat, eo ipso significa-
bat, Christ&#x0169; nond&#x0169; venisse, vel non rede
misse homines, vel aliquid simile, hæc e-
nim significatio non erat separabilis ab
illis cęremonijs, si vt cęremonię legales
fiebant: nam per se primo erant ad illā
significatione&#x0303; impositę, & per eam in ra
tione legalium cęremoniar&#x0169; constitue-
bantur. Tertiam ratione&#x0303; præcipuè vr-<marginalia>3. ratio.</marginalia>
get, & repetit Hieron. quia si aliquando
licuisset seruare legalia iam mortua iu-
dæis conuersis ad fide&#x0303;, etiam nunc lice-
ret. quia nō est maior ratio de vno tem-
pore, quàm de alio. Et ita sępe infert cō
tra Augustin&#x0169;, ex eius sente&#x0303;tia sequi, li-
cere iudæis fidelibus coniungere legem
c&#x0169; Euangelio, etiam nunc, vel quod per
inde est, tempore eiusdem Hieronymi,
& Augustini. Quia si iudęis tunc licebat
seruare legalia, non ex necessitate salutis, sed
ex consuetudine solennitatis, vt ait Augustin&#xA770;,
etiā nunc licebit, quia illa ratio semper
durat. Et ide&#x0303; est de alia, quam solet tra-
dere Augustinus, scilicet, vt illa lex sem-
per in honorem habeatur, nec videatur
reprobari tāquā à Deo aliena, vt à mul-
tis hęreticis fact&#x0169; est. Quarta ratio Hie-<marginalia>4. ratio.</marginalia>
ronymi est, quia cęremonię illę postquā
fuer&#x0169;t mortuę, non erant indifferentes,
sicut est ambulare, & aliæ similes actio-
nes; ergo se&#x0303;per fuit aut bon&#x0169;, aut mal&#x0169;;
non potest aute&#x0303; censeri bonum colere
Deum cęremonijs ab ipso iam repudia-
tis, & reiectis; ergo semper fuit malum.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1178.jpg/>
@@1@<SE1178>C. 16. De te&#x0303;pore quo mortua fuieritlex vetus post Euāgel. 1171
<duolan 2><P>  Atque hinc coactus est Hieronymus
dicere, quoties Apostoli visi sunt cere-<marginalia>3|Hieronym.|expositiode|factis Apo|stolorum.</marginalia>
monias illas exercere post Euangelium,
non verè, & ex animo eas exercuisse, sed
per simulationem. Fundamentum eius
est, quia pro certo credit Apostolos in
eo vsu non peccasse; peccassent autem,
si veraciter illa obseruassent iuxta dicta
in præcedenti puncto; ergo dicendum
est, per simulationem id fecisse. Proba-
tur consequentia, quia hoc modo facile
excusari possunt à peccato; nam simu-
latio interdum licita est, non solum in
materia politica, seu humana, sed etiam
in materia religionis, si bono fine, & in-
tentione fiat. Hoc vltimum probat Hie-<marginalia>Luc. 8,</marginalia>
ronym. ex facto Christi Lucæ 8. quando
finxit, se longius ire, quæ fuit quædam
simulatio. Item ex facto Iosue 8. vbi Io-<marginalia>Iosue. 8.</marginalia>
sue cum suo exercitu fugam simulatam
ordinauit, vt hostes in insidijs caperet,
quas eis parauerat, vnde sic dicitur, Io-
sue verò, & omnis Israel cesserunt loco, simulā-
tes metum, & fugientes per solitudinis viam,
quod fact&#x0169; reprehendi nō potest, vt cō-
stat etiam ex vsu omnium gentium. Pro
materia aute&#x0303; ceremoniali adducit Hie-
ronymus fact&#x0169; Iehu, qui simulauit se co-
lere Baal, velleq&#x0301;ue illi sacrificium offer-
re, quod fecit insidiosè (vt dicitur. 4.<marginalia>4. Reg. 10.|4. Reg. 5.</marginalia>
Reg. 10.) vt disperderet cultores Baal.
Addi etiam solet illud 4. Reg. 5. vbi Eli-
seus permisit Naaman Syro, vt simulare
posset, se adorare in templo Remmon,
adorante Rege suo.<marginalia>4.</marginalia>
<P>  Deniq&#x0301;; directe etiam ostendit Hiero-
nym. hanc simulationem Apostolorum.
Et in primis de Petro ait, timore com-
pulsum per simulationem, & condescen-
sionem abstìnuisse ab eo, quod facere so
lebat, nam Paulus expresse dicit, segrega-
bat se timens eos, qui ex circuncisione erant, &
simulationi eius consenserunt cæteri iudæi, ita vt
& Barnabas duceretur ab eis in illam simula-
tionem. Ergo totum illud ad simulatione&#x0303;
factum est, & bona intentione ad vitan-
dum scādalum Iudæorum. Neq&#x0301;ue enim
id potuit facere Petrus, quia crederet,
id esse necessarium, iam enim per reuela
tione&#x0303; didiscerat, Euangelij gratiam ge&#x0303;-<marginalia>Actor, 10.|& 11. 15.</marginalia>
tibus esse cōmunicādam. Actor. 10. imò
cap. 11. ipsemet Petrus hoc ipsum alios
Iudæos docuerat, & capit. 15. cum alijs
Apostolis definierat, gentiles admitte&#x0303;-
dos esse ad legem gratię sine onere lega-<-P>@@

<-P>lium. Deinde Paulum esse vsum eadem
simulatione ex consilio Iacobi, & senio-
rum, colligit ex Actor. 21. vbi cæteri di-
xerunt Paulo vides frater quot millia sunt in<marginalia>Actor. 21.</marginalia>
iudæis, qui crediderunt, & omnes æmulatores
sunt legis. Ex quo intulerunt inferius, Hoc
ergo fac, quod tibi dieimus. &c. vbi dederunt
consilium de purificatione, & oblatione
legali, & statim fructum, & finem illius
simulationis significant dicentes. Et
sciant omnes, quia quæ de te audierunt falfa sunt
sed ambulas & ipse custodiens legem. Ex quo
loco constat, Paulum non fuisse purifica
tum animo colendi Deum, sed hoc simu-
lasse, vt nomini suo, & famæ consuleret.
Item non habuisse animum obseruandi
legem, sed hoc etiam simulasse, vt alij ta
lem existimationem de illo concipere&#x0303;t;
vel certe, vt scandalum in ipso non pa-
terentur. Hoc enim expresse videtur cō
fiteri idem Paul. 1. ad Corint. 9. dicens,<marginalia>1. Cor. 9.</marginalia>
Factus sunt Iudæis tanquam Iudæus, vt Iudæos
lucrarer. Et clarius, ijs qui sub lege sunt quasi
sub lege essem, cum ipse non essem sub lege, vt
eos, qui sub lege eßent lucrifacerem. Gerebat
ergo se Paulus tanquam existens sub le-
ge, cum legalia obseruabat; ergo simula
bat. quod non erat, bona intentione, sci-
licet, propter salutem Iudęorum.</P>
<P>  Tandem applicat Hieronymus hanc<marginalia>5.|Galat. 2.</marginalia>
doctrinam ad locum Pauli$unclear Galat. 2.
& ex ea colligit primo, Petrie$unclearnihil pec-
casse, segregando se à gentibus propter
metum Iudæorum, quia id non faciebat
animo seruandi legalia, nec quia puta-
ret, illud sibi esse necessari&#x0169; ex vi legis,
sed solum per dispensatoriam simulatio
nem, quæ sibi erat licita, vt declaratum
est. Et in hoc sensu ait Hieronymus, vs&#x0169;<marginalia>Hierony.</marginalia>
fuisse Petrum honesta dispensatione,
per vocem enim dispensationis non intelle
xit propriam relaxationem alicuius le-
gis (vt Augustinus illum interpretari<marginalia>August.</marginalia>
videtur) sed intellexit potius prudente&#x0303;
prouidentiam ita operandi, vt nec con-
tra legem aliquam ageret, & infirmiori-
bus se se accommodaret per dictam si-<marginalia>Confirmat.</marginalia>
mulationem. Et confirmari hoc potest,
quia si Petrus in eo factopeccaret, pec-
catum illud graue fuisset, aut sacrilegij,
aut perniciosi mendatij, aut grauis scā-
dali. Petrus autem tunc non potuit pec-
care mortaliter, cum omnes Apostoli in
die Penthecostes fuerint in gratia con-
firmati iuxta receptā doctrinam scho-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1179.jpg/>
@@1@<SE1179>1172 Lib. 9. De lege diuina positiuaveteri.
<duolan 2><-P>lasticorum, quam tradit D. Thom. in 3.
dist. 12. q. 2. ar. 1. & q. 24. de Verit. art. 9.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
in 2. arg. Sed contra, & ad secundam, & sen
sit Ambros. lib. de Benedictionib, Patri-<marginalia>Ambros.</marginalia>
archar. c. 4. in fine dicens, Apostoli, quos
Dominus à peccatorum labe mundauit, super lac
candidiores facti sunt, quos macula nulla postea
fuscauit, etenim lac temporale est; gratia autem
Apostolorum perpetua manet.</P>
<P>  Secundo infert Hieronym. Paul&#x0169; non
vere, & ex animo reprehendisse Petrum,<marginalia>6.|2. Infert|Hieron.</marginalia>
sed pia etiam simulatione, & ex præme-
ditato consilio inter illos, quod inter se
conuenerunt, vt Petrus tanquam circ&#x0169;-
cisionis Apostolus iudęorum fragilitati
condescenderet, & à gentibus in exte-
riori speciè segregaretur, Paulus vero
ei resisteret, eumq&#x0301;, exterius reprehende
ret, vt hoc modo tāquam Apostolus ge&#x0303;-
tium gentibus succurrere videretur, &
ita vtriq&#x0301;ue tam iudęi. quàm gentiles in-
struerentur, & vterq&#x0301;ue Apostolus pecu-
liarem populi sibi cōmissi curam osten-
deret. Et totum hoc consilium compre
hendit Hieronymus sub nomine hone-
stæ dispe&#x0303;sationis, & illud colligit ex illo
fundamento, quod Petrus nō peccauit.
Nam si non peccauit, profecto id nō ig-
norauit Paul&#xA770;; ergo nec potuit verè ill&#x0169;
reprehen$unclear; ergo ex conuentione, &
dissimula $unclearone. Item quia non est verisi
mile, Pau $unclearum voluisse reprehendere in
Petro, quod ipse sæpius fecerat, nec vi-
debatur etiam decens, vt Petrum serio
reprehenderet, præsertim in renon ma
nifestè mala; ergo verisimilius est, id fe-
cisse ex præhabito cōsensu eius. Deniq&#x0301;;
quia hęc interpretatio, licèt non colli-
gatur ex textu Pauli, rectè accōmoda-
tur verbis eius. Nam quod dicit Paul.
Infaciem ei restiti, iuxta Græcum legit, Se-
cundum faciem, id est in exteriori appa-
rentia. Et illud Quia reprehensibilis erat, le-
git etiam iuxta Græcum, Quia reprehen-
sus erat, non ab ipso Paulo, sed à fidelibus
gentibus, qui grauiter ferebant factum
Petri, quia non intelligebant simulatio-
ne&#x0303;. Deniq&#x0301;; illa verba, Cum viderem, quia nō
ambularent ad veritatem Euangelij, nō intel-
ligit Hierony. esse dicta propter Petr&#x0169;
sed propter iudęos, quibus ipse condes-
cend ebat.<marginalia>7,|Orig.|Euseb. Emi|sen.</marginalia>
<P>  Atq&#x0301;ue hanc totam expositionem fir-
mat authoritate Græcor&#x0169;, quorum fuit
antiqua, refertq&#x0301;; Originem, Eusebium<-P>@@

<-P>Emisenum Didimum Chrysost. & alios
ad Galat. 2. Ide&#x0303; habet Chrysost. Homil.
36. in acta, & lib. 1. de Sacerdotio. Et e&#x0169;<marginalia>Didimus.|Chrysost.|Oecum.|Theophil.|Theodor.</marginalia>
sunt sequuti Oecumen. & Theophyl. ad
Galat. Apud Theodoretum vero muti-
la est illius loci expositio, desunt enim
priora verba, & ab illis incipit expone-
re, Qnomodo gentes cogis iudaizare, & ideo
non satis certum est, quid ille senserit.
Inverbis autem illis, Quoniam ergo hic qui-
dem reprehendit, ille vero reprehensionem silen-
tio excepit, & ijs, qui ex iudæis crediderant, &
ijs, qui ex gentibus, medicam entum vtile compo-
situm est, in his (inquam) verbis indicat,
medicament&#x0169; illud ex cōmuni consen-
su fuisse compositum, nam ad hunc mo-
dum locuntur alij Græci, re tamen ve-
ra mens huius authoris pendet ex prio-
ribus verbis, quæ desunt. Clarius id sen-
sit author cōmentariorum ad Gala. quæ
nomine Athanasij circunfer&#x0169;tur, & eā-
dem sententiā supponit Cassian. collat.<marginalia>Cassian.|Cyr. Alex.</marginalia>
17. cap. 2. insinuat etiam Cyrillus Ale-
xandr. lib. 9. contra Iulian. in fine, vbi ad
Iulian. calumniantem Apostolos respon
det, ignorasse ipsum artificiosissimam in illis
dispensationem, quam sic explicat, Nō enim
aliud sentiebat discipulus, sed tempestiuè vteba
tur congruis dispensatio nibus. &c. Et ex recen
tioribus expositoribus sequutus est hāc<marginalia>Isid. Clarus|Adam.</marginalia>
sententiam Isidor. Clarus ibi, & vt pro-
babilem defendit Adam. Et ex parte se-
quitur Caieta. similiter ex Scholast icis
eam probabiliter defendit Mai. 4. d. 3. q.<marginalia>Maior.|Adrian.</marginalia>
& absolutè sequitur Adrian. in 4. q. 1. in
princip. & inclinat. Ferdinand. Episcop.
Lucensis in Aduertentijs Theologicis,
quæsito 6. vbi inter dissimulationes, quę
non sunt mendacia, ponit factum Petri,
& fictam Pauli obiurgationem.</P>
<Z>CAPVT XVII.
Legem veterem non semper post inchoatam præ-
dicationem Euangelij fuisse mortiferam,
Augustini sententia est, & ver{a}.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Istin guit Augustinus duplicem<marginalia>1.|August.</marginalia>
modum seruandi legalia, vnus est
pone&#x0303;do in illis spem salutis, alius
simplicior, que&#x0303; vocat ex consuetudine
solennitatis. De priori ergo modo do-
cuit August. semper fuisse mortiferum
seruare legalia vt ad salutem necessaria,
seu ponendo in eis spem salutis, neq&#x0301;, in
hac assertione potuit Hieronymus ab<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1180.jpg/>
@@1@<SE1180>C. 17. Lex vetus non semper post Euāgelium fuitmortifera. 1173
<duolan 2><-P>Augustino dissentire, nā generalius ipse
hoc asserebat. Et ideò illam limitatio-
nem redarguit, dicens, se nescire, quid
sit, obseruare legalia sine necessitate,
vel spe salutis, Nam si salutem non afferunt
(inquit) quid obseruantur? vel quomodo, ait,
salutem non afferunt, quæ obseruata martyres fa
ciunt? quod in sua Epistola scripserat Au<marginalia>Limitatio|August. tri|pliciter in-|tellecta.|Primo.</marginalia>
gustin. Sed, vt supra dixi, tribus modis
potest illa limitatio Augustini intelligi.
Primo vt ponere spem salutis in legali-
bus ceremonijs, ide&#x0303; sit, quod ab illis ex
pectare iustitiam, & salutem sine spiritu
fidei Christi, & in hoc sensu semper illud
fuit perniciosum, quia talis spes proce-
deret ex existimatione, quòd per literā
legis Moysi possit quis iustificari, quod
hæreticum est, vt docet Concili&#x0169; Trid.
sess. 6. cap. 1. & can. 1. & in superioribus<marginalia>Conc. Trid.</marginalia>
dictum est. Et ideò non videtur loqui
August. in hoc sensu, nā loquitur de mo-
do seruandi legalia, qui cæpit esse per-
niciosus post inchoatam prædicatione&#x0303;
Euangelij, vt ex verbis eius citatis cōs-
tat; ille autem modus seruandi legalia
semper fuit perniciosus, & mortiferus.
nam semper continebat errorem cogi-
tare, quòd litera legis ad salutem suffi-
ceret, qui & ad iudaism&#x0169;, & ad Pellagia-
nism&#x0169; spectat, & ita damnatus est à Cō-
cilio Trid. supra, & à Paulo tota Epist.
ad Roman. & alijs locis.</P>
<P>  Secundo modo poterant fieri opera<marginalia>2.|Secundo.</marginalia>
legis, ponendo spem salutis in illis, non
ex vi legis, sed ex vi fidei, & gratię Chri-
sti ve&#x0303;turi, siue salus speraretur ex vi me-
riti fidei per charitatem operantis, siue
ex vi alicuius benignę promissionis Dei
per Christum. Et hoc modo certum est,
non semper fuisse malum obseruare le-
gem, sperando salutem ex tali obser-
uatione, cum aliquando fuerit illa ob-
seruantia ad salutem necessaria, &
ideò etiam martyres tunc facere pos-
set, pro illa mortem sustinendo, vt
de Machabæis ecclesia profitetur, At
verò post Christi aduentum, & prędica-
tionem, semper fuisset malum, exercere
legalia, sperando ex eorum obseruatio-
ne salutem fundatam in fide Christi vt
ve&#x0303;turi, quia iā illa fides falsa esset, & ita
vsus legalium sub hac fide, semper post
passionem fuit contrarius Euange-
lio. Clarum autem est Iudæos, qui cre-
debant in Christum, vel ad prædicatio-<-P>@@

<-P>nem Apostolorum, vel ad prædicatione&#x0303;
ipsius Christi non potuisse seruare lega
lia sub hac fide, vel spe, quia hoc repug-
nabat fidei, quam iam de Christo con-
ceperant, vt supponitur. Poterant vero
fundati in fide viua redemptoris iam
præsentis sperare salutem saltem secun
dam (id est augmentum gratiæ, & glo-
rię) per obseruatione&#x0303; legali&#x0169;, quandiu
mortifera non fuerunt, quia pro eo te&#x0303;-
pore religiosa erat obseruatio. Et hoc
etiam rectè probat ratio Hieronymi,
nam alias cur obseruare&#x0303;tur? Vnde neq&#x0301;;
in contrario sensu loqui potuit August.
quia ipse docet, pro aliquo te&#x0303;pore fuisse
iudæis sanctum, & honestum obseruare
legalia, & hoc modo esse interdum ser-
uata ab Apostolis; ergo negare non pu-
tuit, quin per illā obseruantiā Apostoli
mererentur gratiam, & gloriam; ergo
rectissimè potuer&#x0169;t ex hac spe illas ce-
remonias facere, & hoc est exercere
illas ponendo spem salutis in illis iuxta
hanc interpretationem, sicut potest po-
ni in quibuscumq&#x0301;; bonis operibus ex fi-
de, & charitate factis.</P>
<P>  Tertio tandem modo poterat spes sa<marginalia>3.|Tertio.</marginalia>
lutis poni in cęremonijs legis, tanquam
in necessarijs ad salutem, quamuis non
per se sufficientibus, aut efficacibus ad
illam. Et inhoc sensu intelligitur ab Au-
gustino dicta propositio, & Hieronymus
(vt dixi) illam non improbat, sed sol&#x0169;
sentit, illā limitationem nō esse necessa-
riam, Augustinus vero illam addit, quia
(vt statim dicam) censet, pro aliquo te&#x0303;-
pore cęremonialia non fuisse mortife-
ra, licèt fuerint mortuá, nā inde infert,
etiā &#xA753; tunc fuisse mortifera, si vt necessa
ria ad salutem fierent, quia talis obser-
uatio cōtineret errorem, quod legalia
adhuc viuerent, & essent sub obligatio-
ne, sentitq&#x0301;; iam illo tempore fuisse per-
niciosum errorem. Idq&#x0301;; colligit ex Pau-
lo ad Galat. 5. dicente, Si circuncidamini,<marginalia>Galat. 5.</marginalia>
Christus vobis nihil proderit. Quod non po-
tuit intelligere Paulus de circuncisione
quocumq&#x0301;; modo sumpta, aliás eius pro-
positio non fuisset pro eo tempore vni-
uersaliter vera, nam ipse circ&#x0169;cidit Ti-
motheum, & nullum posuit illi obicem,
quominus Christus illi prodesset. Ergo
loquitur de circuncisione assumpta vt
necessaria ad salutem, & hoc declarant
pręcedentia verba, Nolite iterum iugo ser-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1181.jpg/>
@@1@<SE1181>1174 Lib. 9. De lege diuina positiua positiua veteri.
<duolan 2><-P>uitutis contineri, & alia, quæ sequuntur. Eua
cuati estis à Christo, qui in lege iustificamini, id
est, in obseruatione legis tanquam ne-
cessaria ad salutem. Atq&#x0301;; ita propositio
hæc Augustini verissima est. An vero sit
certa de fide, vt ipse indicat, in sequenti
cap. commodius dicemus.</P>
<P>  De posteriori autem modo seruandi<marginalia>4.</marginalia>
legalia ex religione, absq&#x0301;ue necessita-
te docet Augustinus, non semper fuisse
mortiferum. Et vt id ostendat, supponit,
Apostolos non fictè, aut simulatè, sed ve-
rè, & ex animo seruasse legalia pro ali-
quo tempore post lucem Euangelij. Et
hoc est vnum ex punctis, in quo maximè
dissentit à Hieronymo, & cum illo con-
tendit. Pręcipua verò ratio, qua nititur,
& quam semper inculcat, est, quia aliàs
talis obseruatio legalium mendacium,
vel officiosum, vel perniciosum conti-
neret, non possumus aute&#x0303;, nec debemus
Apostolis mendacium tribuere; ergo
neque illam simulationem. Maior pa-
tet, quia æquè est mendacium, factis cō-
tra mentem aliquid significare ad deci-
piendum alium, ac verbis mentiri, quia
tota ratio mendacij sumitur ex signifi-
catione contra mentem: nam quod fiat
hoc, vel illo materiali signo, verbo,
scilicet, aut facto, accidentarium est. Et<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ideo D. Thomas. 2. 2. q. 111. ar. 1. simu-
lationem dicit esse quoddam mendaci&#x0169;
& æquè malam. Nec defuit qui diceret,
Hieronymum sensisse, mendacium offi-
ciosum propter necessitatem honestā
dictum, aut factum interdum esse licit&#x0169;,
& ideò non dubitasse, Apostolis dictam
simulationem tribuere. Et idem dicitur
de Chrysostomo, quia in alijs locis vide<marginalia>Chrysost.</marginalia>
tur approbare mendacium per iustam
occasionem dictum. Et ab illo tanquam
à præceptore putatur didicisse Cassia-
nus illam falsam sententiā de me&#x0303;dacio,
quam citato loco late defendit.<marginalia>5.|Resp.</marginalia>
<P>  Ver&#x0169;tamen hæc ratio sine dubio non
cogit, sistendo in propria, & pura ratio-
ne mendacij, nam facilè est simulatione&#x0303;
illam à me&#x0303;dacio defendere. Et inprimis
de Hieronymo mihi non constat, quod
in aliquo alio loco mendacium appro-
bauerit nullibi enim apud illum hoc le-
gi, aut ab alijs allegat&#x0169; inueni, potiùsq;
in Epist. 65. videtur sententiam illam in
Origine reprehe&#x0303;dere. Et in pręsenti p&#x0169;-
cto expresse declarauit, non esse mentis<-P>@@

<-P>suæ, Apostolis tribuere officiosum me&#x0303;-
dacium; ergo contra omnem rationem
est, illum inuitum facere approbatore&#x0303;
mendacij. Assumptum patet ex dicta
Epist. 89. vbi ad Augustinum respondet,
Non officiosum mendacium, vt tu dicis, sed ho-
nestam dispensationem ostendentes. Et quam-
uis Augustinus in Epist. 95. apud Hiero
nym, & 19. inter suas replicet, se non in-
telligere, quid sit ex dispensatione, siue dis-
pensatiuè simulare, nisi ex dispensatione
mentiri, nihilominus sine dubio nō fuit
illa mens Hìeronymi, alioqui repugnan
tia dixisset. Et ideò notaui supra, non
accipisse dispensationem pro relaxatio
ne legis, sed pro prude&#x0303;ti administratio-
ne, & cauto modo operandi. Vnde etiā
D. Thom. dicta q. 111. ar. 1. dixit. Hiero-
nym&#x0169; vsum esse latè nomine simulatio-
nis pro quacumq&#x0301;ue fictione.</P>
<P>  De Chrysostomo autemverum est, in<marginalia>6.</marginalia>
alijs locis videri excusare à culpa men-
dacium saltem ex dispensatioue Dei, ni-
hilominus tamen in præsenti materia
nunquam dixit, Apostolos fuisse menti-
tos, ex aliqua dispe&#x0303;satione diuina, neq&#x0301;;
in hoc sensu de dispensatione loquitur,
quam Oeconomiam vocat, quæ vox non re
laxationem; sed prudentem administra-
tione&#x0303; significat. Atq&#x0301;ue eodem modo in
hoc puncto loqu&#x0169;tur alij Græci. Imò ve-
ro etiam in alijs locis, vbi de mendacio
dispensato Chrysostom. loquitur, vt ho-<marginalia>Chrysost.</marginalia>
mil. 53. super Genes. & Episto. 3. ad Olim
piadem in eadem significatione vti vide
tur nomine dispensationis, scilicet, pro
speciali Dei prouide&#x0303;tia, & ordinatione,
nam eadem voce vtitur, & dicit, dispensa
tionem Dei fuisse implendam. Vnde cum fa-
ctum, & verba Iacob ostendentis, & di-
centis se esse Esau, vocat fraudem, dolum,
& simulationem, vel hipocrisim (vt lib. 2. de
Prouidentia) vel etiam mendacium mate
rialiter semper has voces sumit, nō for-
maliter. Ait enimquòd credebat Iacob,
se duci, & moueri à Deo, & ideò se com-
mittebat diuinæ dispensationi, crede-
batq&#x0301;; se non peccare, nec mentiri. Quia
lìcèt fortasse non omnino intelligeret
mysterium cōmittebat se diuinæ dispo-
sitioni, & iuxta diuìnam mentem, quam
Dei instinctu saltem generatim conci-
piebat, loquebatur. Sicut homo idiota,
qui negat se fecise quod ocultè fecit, sci
ens ex testimonio hominis docti, respō-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1182.jpg/>
@@1@<SE1182>C. 17. Lex vetus non semper post Euāgelium fuit mortifera. 1175
<duolan 2><-P>sionem illam posse habere verum sen-
sum, licet in particulari ignoret, quis
ille sit, non mentitur generaliter inten-
dens illud negare, prout verum sensum
habere potest. Ad hunc ergo mod&#x0169; piè
potest exponi Chrysostomus, cum vi-
detur approbare dispensatiuum menda
cium. Sed de hoc aliàs, nam in præsenti
puncto nulla dispensatio diuina ad vitā-
dum mendacium est necessaria.</P>
<P>  Probo igitur vlterius, admissa illa si-<marginalia>7.|Ex illa si-|mulatione|non sequi|mendaci&#x0169;.|D. Thom.</marginalia>
mulatione, non sequi necessario menda-
cium, quia ad mendacium duo sunt ne-
cessaria, & significatio falsa, & intentio
fallendi; neutrum autem in illo facto re
peritur; ergo. Maior est D. Thomæ 2. 2.
q. 110. art. 1. & per se clara, d&#x0169;modo fal-
sa significatio intelligatur, falsam signi-
ficationem esse necessariam, saltem exi
stimatam, & intentionem fallendi vel
formalem, vel virtualem, quę includitur
in voluntate dicendi falsum, vel in vol&#x0169;-
tate exhibendi signa, à quibus sit falsa
significatio inseparabilis. Probatur er-
go minor quoad priorem partem, quia
vel considerantur illæ cæremoniæ ex-
ternæ vt habentes significationem ex
impositione diuina (vtique quatenus
imposita erant ad significāda mysteria
Christi futura) vel vt habebant aliquam
significationem naturalem (vt v. g. quod
sic operantes erant iudęi, seu iudaizan-
tes, neutro autem modo erat falsasigni-
ficatio in illis operibus, supposita bona
intentione operantium. Non quidem
prior (præsertim secund&#x0169; sententiam
Hieronymi) quia illæ cæremoniæ iam
erant obolitæ, & reprobatæ, ita revera
iam non erant signa publicè imposita
ad significandum; ergo iam vsus illor&#x0169;
materialiter tantum intentus non po-
test dici vsus falsi signi, vel actionis, à
qua fit inseparabilis falsa significatio.
Sicut si vox aliqua publica authoritate
mutaret, vel ammitteret antiquā signi-
ficationem, qui eam proferret non di-
ceretur falsum signum exhibere, etiam
si ignorantes mutationem, inde conci-
perent falsitatem, quia iam vox illam nō
significat, nec loquens illud intendit, vt
supponimus:_ ita ergo in illis cęremonijs
iam non erat falsa significatio; ergo vti
illis tantum materialiter, non erat exhi
bere signum falsum ad placitum.</P>
<P>  Altera verò pars de signo naturali<-P>@@<marginalia>8.</marginalia>

<-P>probatur, quia naturalis significatio se<marginalia>altera pars|de signo na|turali pro-|batur.</marginalia>
c&#x0169;dum se spectata semper est vera, nam
si vera non est, nulla profecto est, quia
in re ipsa non existit, licet fortasse a vi-
dentib&#xA770; cogitetur. Est enim nota, & vul-
garis differentia inter signum ad placi-
tum, & naturale, quòd prius pendet ab
humana impositione publica, vel à cō-
muni vsu, & sensu homin&#x0169;; signum aute&#x0303;
naturale solet maximè esse effectus res-
pectu causæ, & in pręsenti hoc tantum
considerari potest, illius autem signifi-
catio pendet ex vera emanatione effe-
ctus a causa. Vnde si ide&#x0303; effectus possit
ab alijs causis prouenire, re vera illam
tantum significat, à qua vere emanat,
ideoq&#x0301;; licet alij decipi possint putantes,
prouenire ab alijs causis, nihilominus
illud dici non potest signum falsum na-
turale, sed ad summum ambiguum, ęqui
uocum, seu incertum. Ita ergo cęremo-
niæ illę, vt erant opera quędam, vel effe-
ctus sic operanti&#x0169;, naturaliter significa-
bant eorum cogitationem, vel intentio
ne&#x0303;, à qua procedebant: ergo vt sic non
exhibebant significationem falsam etiā
si fortasse alij illam conciperent. Decla
ratur exemplo supra tacto de fuga in mi
litia, naturaliter enim videtur significa-
re timorem, & desiderium euadendi ini-
micum: potest autem interdum fieri po-
tius ex desiderio aggrediendi hostem in
loco tutiori, vel cum maiori commodi-
tate, & auxilio, & ideò qui sic fugit, non
exhibet signum falsum; licet alij, possint
illud sic concipere, & falli. Ita ergo est in
præsenti, nám licèt illæ cæremoniæ po-
tuerint fieri intentione iudaica, & ani-
mo seruandi legem, tamen etiam pote-
rant fieri ex alia intentione, & ita erant
signa ęquiuoca, non falsa.</P>
<P>  Altera verò pars minoris de intentio-<marginalia>9.|altera pars|de inte&#x0303;tio-|ne fallendi|Probatur.</marginalia>
ne falle&#x0303;di, non minus clara est, quia nec
necessaria est ad illud opus, nec est vlla
occasio præsumendi, Apostolos illā ha-
buisse, cum non intenderent malum suo-
rum fratrum, sed cōmodum. Addo præ-
terea, aliud esse intendere alterum dici-
pere, aliud præuidere, alium fore deci-
piendum, & illud permitere, aut velle.
Primum ergo per se malum est, quia in-
cludit actionem decipientis, & ita sup-
ponit mendacium; talis autem inte&#x0303;tio
non est necessaria ad huiusmodi facta,
& ideò non debet pręsumi, nec potest in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1183.jpg/>
@@1@<SE1183>1176 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>Apostolis. Posterior autem præscientia,
& permissio sæpe admitti potest sine
vlla culpa, vel mendacio, quia tunc de-
ceptio ñ est actiua, sed passiua, quā sibi
imputare debet, qui facile credit, aut iu
dicat. Imò fortasse interd&#x0169; velle, & cupe
re vt alter decipiatur, me nō decipie&#x0303;te,
potest fieri sine culpa, quia malitia me&#x0303;-
dacij ibi non est, cum ego non decipiam
nec tenearvitare deceptionem alterius
& consequenter non est etiam ibi mali-
tia iniustitiæ, vt per se constat. Malitia
autem odij proximi (quę sola superesse
posset in affectu mali ad proximum) fa-
cile vitari potest, si non est affectu odij,
sed propter vitādum maius malum, vel
propter iustam vindictam, aut defensio
nem illud desideretnr. Et sic facilè ex-
cusantur me&#x0303;dacia, & peccata in insidijs,
& simulationibus, vel fictionibus, quæ
fiunt in bello iusto; multo ergo facilius
in præsenti possit simulatio Apostolo-
rum excusari à mendacio, cum nec in-
tentionem decipiendi, nec voluntatem
deceptionis alienę necessario habue-
rint, sed sufficiens fuerit præuisio cum
permissione. Deniq&#x0301;eue; nec intentio
virtualis fallendi potest illis tribui, quia
non exercebant act&#xA770;, à quibus nō posset
separari falsa significatio, quātum erat
ex parte ipsorum, sed exercebant actus,
qui poterant habere aliquem vsum, c&#x0169;
aliqua vera significatione, vel saltem si-
ne vlla significatione falsa. Et hæc solet
vocari simulatio materialis, & non for-
malis, & honesta fictio, qua interd&#x0169; vsus
est Christus Dominus, & de illa etiam ex
plicantur multa facta Prophetarum, &
sanctorum viror&#x0169;, quæ in similibus acti-
bus à culpa excusantur, quia non falsum
significabant, sed veritate&#x0303; aliquam oc-
cultabant, aliam indicado vel aliquid
aliud agendo ad quod ius habebant, vt
etiam Diuus Augustinus docet in li-<marginalia>August.</marginalia>
bris de Mendacio, & contra mendaci. &
D. Thom. dicta q. 110. & 111. qui etiam,
vt dixi hoc modo excusat Hieronym&#x0169;.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Igitur ex pura ratione medacij probari
non potest, Apostolos non fuisse vsos si-
mulatione, exercendo legalia.</P>
<P>  Accedit præterea, quod etiam suppo<marginalia>10.|Conf. magis|Aug. sente&#x0303;-|tia.</marginalia>
sita Augustini sente&#x0303;tia nō videtur posse
negari, quin aliqua simulatio in eo nego
tio inter fuerit. Nā licèt demus. Aposto
los fecisse illas cęremonias ex affectu<-P>@@

<-P>cultus. & religionis, vt Angustin. inte&#x0303;dit,
nihilominus non possumus dicere sec&#x0169;-
dum eundem Augustin. illas fecisse ani-
mo seruandi legem tanquam ipsos obli-
gantem, vt ex præcedenti propositione
constat. Apostoli autem quādo illas cæ-
remonias faciebant, simulabant, se ob-
seruare legem tanquam illi subiectos;
imò vel volebant, vel saltem permitte-
bant, hoc ab alijs iudæis vide&#x0303;tibus illos
actus, ita putari; ergo hęc saltem simu-
latio in illis actionibus interueniebat.<marginalia>Act. 21.</marginalia>
Minor probatur Actor. 21. ibi Sanctifica te
cum illis, &c. Etscient omnes, quia quæ de te au
dierunt. falsa sunt, sed ambulas & ipse eustodi ens<marginalia>Obiect.|August.</marginalia>
legem. Dicet aliquis ex August. supra, iu-
dæos non solum fuisse calumniatos Pau
lum, quòd legem non seruaret, vel quod
prædicaret iam cessasse, sed etiam quod
illam tanquam malam reijceret, & con-
temneret: nam hoc significāt verba illa
Audierunt autem de te, quòd discessionem do-
ceas à Moysi, id est apostasiam, & separa-
tionem. Hanc ergo falsam calumniam
potuit Paulus ex consilio fratrum refu-
tare exercendo legalia, & custodiendo
legem, non quoad obligationem, sed
quoad vsum.</P>
<P>  Verumtamen hoc non dicitur cum<marginalia>11,|Resp.</marginalia>
fundamento in textu, tum quia licèt iu-
dæi infideles illa mendacia sparsissent
de Paulo, tamen de iudæis credentibus
in Christ&#x0169; non est id verisimile. De illis
autem solis est ibi sermo, cum dicitur,
Vides frater, quia millia sunt in iudæis, qui cre-
diderunt, & omnes æmulatores sunt legis, audi-
erunt autem de te, &c. Tum etiam quia sta-
tim explicatur, quomodo Paulus prædi
caret discessionem à Moysi vtique do-
cens, non debere eos circ&#x0169;cidere filios suos, ne&#xE8BF;
secundum consuetudinem ingredi. Hoc aute&#x0303;
non erat docere, legem Moysi esse malā,
sed vel iam non obligare, vel ad summ&#x0169;
nō oportere illam seruare. Tum denìq&#x0301;;
quia licèt concedamus, etiam ibi esse
sermonem de falsis calumnijs, quæ dice
bantur de Paulo, non videtur posse ne-
gari, quin ìlli iudæi fideles æmulatores
legis, pugnarent pro legis necessitate,
& obligatione, & sub discessione à Moy
se comprehenderent doctrinam, quòd
lex illa iam non obligaret iu dęos; ergo
totum hoc voluit Paulus ex cōsilio fra-
tr&#x0169; vel refutare, vel occultare; ergo nō
potest ab illo facto excludi aliqua simu-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1184.jpg/>
@@1@<SE1184>C. 17. Lex vetus non semper post Euāgelium fuit mortifera. 1177
<duolan 2><-P>latio, ex qua alij sumerent occasionem
cogitandi, Paulum ea facere ex obliga-
tione legis.</P>
<P>  Et hoc cōfirmant verba Pauli Actor.<marginalia>12.|Act. 24.</marginalia>
24. ibi, Eleemosynas facturus in gentem meam
veni, & oblationes, & vota, in quibus inuene-
runt me purificatum in templo. Per quę verba
intendit, se excusare, quod nihil egisset
contra legem, ita se gerens, ac si per le-
gem obligaretur. Et idem colligere li-
cèt ex circuncisione Timothei, Actor.
16. nam illā fecit solum vt satisfaceret
Iudæis, qui putabant, esse necessariam
homini nato ex f&#x0153;mina Iudæa, nam si
Paulus tunc auderet, aperte docere,
circuncisionem non fuisse necessariam
Timotheo, illum nō circuncidisset, sicut<marginalia>Galat. 2.</marginalia>
non circuncidit Titum, ad Galat. 2 quia
erat purè ex gentili genere, & Paulus se&#x0303;-
per aperte docuit, gentilibus non esse
necessaria legalia. Deniq&#x0301;; videtur confi-
teri Paulus hāc simulationem, primo ad<marginalia>1. Cor. 9.</marginalia>
Corint. 9 dicens, Factus sum ijs, qui sub lege
sunt, quasi sub lege eßem, cum ipse non eßem sub
lege, vt eos, qui sublege erant, lucrifacerem, quia
non dicitur esse sub lege, nisi qui obliga-
tur lege, licèt fortasse è conuerso non
omnis, qui obligatur aliqua lege, dica-
tur esse sub lege. Quid ergo est fieri quasi
sub lege, nisi ita se gerere, ac si esset obli-
gatus lege, ita vt ij, qui sub lege erant,
existimare possent esse sibi similem; er-
go quoad hoc erat illa quędam prudens
simulatio. Et simile&#x0303; exercuisse Petrum,<marginalia>Galat. 2.</marginalia>
satis expresse habetur in c. 2. ad Galat.
ita enim segregabat se à gentibus, ac si
esset necessarium; & tamen in hoc non
peccabat propter deceptionem Iudæo-
rum, sed ad summ&#x0169; ratione scandali gen
tili&#x0169;, neq&#x0301;; August. priori ratione accusat
fact&#x0169; illud, sed tātum posteriori, vt infra
videbimus; ergo ex sola ratione dece-
ptionis, vel mendacij non satis excludi-
tur talis simnlatio.<marginalia>13.|Conf. sente&#x0303;|tia August.</marginalia>
<P>  Ex alio vero cap. potest ab incōuenie&#x0303;
ti probari hæc propositio Augustini cō-
tra Hieronymum, supposita alia sen-
te&#x0303;tia eius, quod eo te&#x0303;pore iā essent mor-
tifera legalia, vel hoc modo argumentā
do, quia vel illo te&#x0303;pore legalia, licèt es-
sent mortua, non erant mortifera, & sic
absq&#x0301;; peccato potuer&#x0169;t ex animo, & ve-
re fieri, & sic nō oportet simulatione&#x0303; fin
gere. Vel legalia tunc erāt mortifera, &
sic non licebat ea simulare. Quod proba<-P>@@

<-P>tur, quia si erant mortifera, erant mala,
& prohibita; ergo nullo modo poterāt
licitè fieri propterquenc&#x0169;q&#x0301;; bonum fine&#x0303;
quia non sunt facienda mala, vt veniant
bona. Responderi potest fuisse prohibi-<marginalia>Euasio.</marginalia>
ta, & mala, si fierent, vt cæremoniæ sa-
cræ, & sub intentione cultus, non verò
materialiter propter bonum fine&#x0303; facta,
sicut supra dicebamus, posse alique&#x0303; n&#x0169;c
tonderi, aut circuncidi propter sanita-<marginalia>Refellitur.</marginalia>
te&#x0303; sine vlla inte&#x0303;tione cultus. Sed hoc nō
videtur satisfacere, nā in primis t&#x0169;c vr-
get valde argument&#x0169; August, quia si t&#x0169;c
fuisset licita talis simulatio cultus iudai
ci, etiā si iam prohibitus, & mortiferus
esset, etiā nunc esset licita, si similis oc-
casio lucrandi aliquos Iudęos occurre-
ret; cōsequens est omnino falsum, & acri
ter dānatur ab Augustino, & à Hierony-
ñ admittitur, nec potest ab aliquo catho
lico admitti, vt August. ait. Sequela pa-
tet, quia non est maior prohibitio lega-
li&#x0169; in hoc te&#x0303;pore, quā in illo, si in vtroq&#x0301;:
fuit mortiferus, quia semper est ex vi
eiusde&#x0303; præcepti. Deinde est magna diffe
rentia inter vsum materialem circunci
sionis, v. g. propter sanitate&#x0303;, & vsum simu
latum religiosum eiusde&#x0303; circuncisionis,
vel alterius similis cæremonię: nam in
priori nulla est species, vel me&#x0303;dacij, vel
irreligiositatis; in posteriori aute&#x0303;, quid-
quid sit de speciè mendacij, est malitia
quędā irreligiositatis, quia non sol&#x0169; est
cōtra religione&#x0303; colere falsum De&#x0169;, quæ
dicitur idololatria, sed etiā colere De&#x0169;
falso cultu, quę est superstitio; ergo sicut
est irreligiosum, & intrinsecè mal&#x0169; fin-
gere idololatriā sine animo adorandi;
ita est irreligiosum, & intrinsecè mal&#x0169;,
fingere superstitionem.</P>
<P>  Tertio inuenitur alia inordinatio in<marginalia>14.|Tertio</marginalia>
illa fictione, quia videtur cōtraria con-
fessioni verę fidei, nā postquā cæremo-
nialia fuerunt mortifera vsus eorum ad
cult&#x0169;, est superstitiosus secund&#x0169; Catho-
licam fidem; ergo fingere tale&#x0303; cultum,
est deficere in confessione fidei. Vnde
licèt occultare veritate&#x0303; per simulatio-
ne&#x0303;, non sit mendacium, nec semper ma-
lum, nihilominus occultatio talis veri-
tatis, quæ ad fidem pertineat, cum
fictione contrarij erroris, est praua oc-
cultatio veritatis, quia & est contra cō-
fessionem fidei debitam, & non est sine
iniuria religionis Christianæ. Quarto<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1185.jpg/>
@@1@<SE1185>1178 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>his accedit malitia scandali. Nam si le-
galia erant mortifera, valde errabant
Iudæi, siue infideles, siue ad fide&#x0303; cōuersi
illis vtendo ad cultum Dei; videntes au-
te&#x0303; Apostolos exterius vtentes similibus
cęremonijs, valde cōfirmabātur in suo
errore; ergo male faciebant Apostoli
suo facto externo illos cōfirmando, imò
& illor&#x0169; errorem approbando. Et cōfir
matur, nam Iudæus, qui nunc vtitur cæ-
remonijs iudaicis ad cultum, profitetur
falsam fide&#x0303;, & ideò Christianus, qui cum
illo easde&#x0303; cæremonias faceret ad fict&#x0169;
cultum, duplici ratione grauiter pecca-
ret, & cōfirmādo soci&#x0169; in errore, & se iu
dæ&#x0169; ostendendo, & profite&#x0303;do; ergo hoc
accidisset Apostolis, vtendo fictè cære-
monijs iudaicis, quando iam erant
mortiferæ. Vnde tande&#x0303; fit, vt à tali fictio
ne nō possit separari in eo casu malitia
pernitìosi mendacij, quia licet in alijs
actibus, vel rebus possit simulatio mate
rialis separari à me&#x0303;dacio, tñ in vsu cęre
moniar&#x0169;, vel sacrar&#x0169;vestium c&#x0169; exterio
ri fictione cultus, nō potest separari fal-
sa profectio ab externa fictione facta &#xA751;
mod&#x0169; cultus, quia eo ipso est vsus talis
rei per mod&#x0169; signi, ac subinde per mo-
d&#x0169; falsisigni, vt latius tractatur. 2. 2. q. 2.
Neq&#x0301;; apparet probabilis differe&#x0303;tia, quæ
inter hanc, & illam personam, vel inter
hoc, & illud tempus assignari possit, vi-
delicèt quòd nunc sit magis publica, &
euidentior repugnantia cæremoniar&#x0169;
veteris legis c&#x0169; Euangelio, quàm tunc
esset; Par&#x0169; enim hoc refert, & peracci-
de&#x0303;s est ad malitiā actus secund&#x0169; se spe-
ctati. Eovel maximè, quodipsi iudęi etiā
te&#x0303;pore Apostolor&#x0169; directè æmulaban{t$}
cæremonias legis aduersus libertatem
Euangelij; ergo etiam tunc fictio illar&#x0169;
cæremoniar&#x0169; fuisset cōtraria professio
ni fidei, si iam erant pernitiosa.</P>
<P>  Quo circa ratio hæc vrgentissima est<marginalia>15.</marginalia>
supposito illo principio à Hieronymo
posito, neq&#x0301;; mihi videtur posse probabi-
liter solui, nec à peccato excusari illa fi-
cta simulatio illo modo explicata. Neq&#x0301;;
exe&#x0303;pla, quæ pro sententia Hieronymi in
eius tertia propositione afferuntur, suf-
ficiunt, ad illam simulationem excusan-
dam. Nam priora facta Christi Domini,
Iosue, & similia sunt facta humana, quæ
per se non instituuntur, neq&#x0301;; ordinantur
ad significand&#x0169;, sed habent alios vsus, &<-P>@@

<-P>fines, propter quos honeste fieri possunt
sine significatione falsa, & occultando
aliquam veritatem, quam operans ma-
nifestare non tenetur, & ita sol&#x0169; ibi est,
simulatio materialis, quę nomineprude&#x0303;
tis fictionis solet significari. Secus verò
est in cæremonijs falsę, vel prohibitæ re
ligionis, quę ex primaria impositione
significant professione&#x0303; eius, & occultāt
veram religione&#x0303;, quam quis profiteri te
netur. Vnde ad fact&#x0169; Iehu respondet D.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Thom. 2. 2. q. 111. ar. 2. nō esse necessari&#x0169;
excusare ill&#x0169; à peccato, quia malus fuit
& idolorum cultor, quod rectè dict&#x0169; est.
Præsertim, quia ille non tant&#x0169; facto, sed
verbis apertè mentitus est, dice&#x0303;s, Achab
coluit Baal parum; ego autem colam eum am-
plius, & infra, Sa crificium grande est mihi Baal.
Dicitur autem ibi recepisse à Deo retri
butione&#x0303; temporale&#x0303;, quia zelum alique&#x0303;
habuit destruendi cult&#x0169; Baal vt ibidem
dicit D. Thom. Ait autem Abulen. 4. Reg.
10. q. 26. illud mendaci&#x0169; Iehu non fuisse
peccat&#x0169; mortale, sed veniale. Ad exem-
plum autem Naaman responderi facilę
potest. Eliseum non approbasse, vel ex-
cusasse, factum Naaman. Certumq&#x0301;; est,
non dedisse illi licentiam fingendi idola
triam, cumhoc sit intrinsece mal&#x0169;. Neq&#x0301;;
hoc significant verba Elisei dicentis, Va
de in pace. Fuit ergo quædam permissio,
& significatiovoluntatis orandi pro illo
Dñm, si talepeccat&#x0169; aliquando cōmitte
ret. Addit verò Abul. ibi q. 25. Naaman
non voluisse fictè adorare idol&#x0169;, sed so-
lum cum Domino suo genuaflectere, nō
ad idol&#x0169;, sed ad Domin&#x0169; suum, & ad mi-
nistrandum illi in suo munere, quod etiā
est probabile. Ad alia verò, quæ de facto
Petri ibi affer&#x0169;tur, & de factis etiā Pauli
dicemus cōmodius in sequentibus, præ-
ter ea, quæ iam attigimus. Propter quę
omnia aliqui conantur exponere Hiero
nymum, vt non loquatur de cultu ita
ficto, sed de veró, & Apostolis licito ex
vi alicuius dispensationis, aut iustæ in-
terpretationis, ita vt simulationem dis-
pensatoriam appellet vsum, qui solum
ex occulta dispensatione licebat. Quod
insinuare videtur Hugo Cardìn. ad Ga-
lat. 2. qui dicit, inter Augustin&#x0169;, & Hiero
nymum esse contradictionem in verbis,
& non in re, nam Augustinus negat
simulationem realem, Hieronymus ve-
rò ponit simulationem dispensatoriam,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1186.jpg/>
@@1@<SE1186>C. 17. Lex vetus non semper post Euāgelium fuit mortifera. 1179
<duolan 2><-P>& ita nō loquun{t$} de eade&#x0303; simulatione. Si
mulatio aute&#x0303; realis in pręsenti esset illa
quæ fieret sine intentione cultus; ergo
sentit Hieronym. non posuisse istam, sed
aliā, quæ licèt fieret c&#x0169; intentione cole&#x0303;-
di, eā vocauit simulatione&#x0303; dispensatoriā
quia sol&#x0169; ex occulta dispensatione lice-
bat. Sed hæc fuga, & aliena est à mente
Hieronymi, vt constat ex rationibus, &
exe&#x0303;plis eius, & quia nō in hoc sensu vsus
est nomine dispensationis, vt supra oste&#x0303;
di, & est manifest&#x0169; in Epistola eius. Est
etiā gratis cōficta, & sine fundamento, &#xA757;a
im proprijssime voca{t$} illa simulatio, nā
qui operatur rem prohibitā ex dispensa
tione in lege, nō simulat, etiā si dispensa
tio occulta sit. Et præterea interrogo si
vsus illar&#x0169; cæremoniar&#x0169;, erat tunc sim-
pliciter prohibitus, vnde cōstare possit
De&#x0169; in illa prohibitione specialiter c&#x0169;
Apostolis dispe&#x0303;sasse? Velsi dispe&#x0303;satio nō
fuit specialis, sed generalis &#xA753;ōmnibus
fidelibus in similibus occasionibus, fru-
stra fingì{t$} &#xA753;hibitio pro illo te&#x0303;pore, me-
liorq&#x0301;; prouidentia fuit pro illo te&#x0303;pore
simpliciter nō prohibere tale&#x0303; vs&#x0169;, quia
communis plebs nō valebat discernere
iustā occasione&#x0303;, vel necessitate&#x0303; exerce&#x0303;-
di tales cætemonias. Et declara{t$} ampli&#xA770;
quia vel ille vsus illar&#x0169; cęremoniar&#x0169; ex
intentione cultus, erat &#xA753;hibitus, quia
malus, & sic non poterat fieri licitus ex
fine extrinseco, & dispe&#x0303; satio in illo, vel
nō erat possibilis, vel certe nō est verisi
mile, tā facile fuisse cōcessam: vel erat
malus, quia prohibitus, & sic &#xA753;cedit ra-
tio facta, quod frustra fingi{t$} prohibitio
c&#x0169; tam ampla dispensatione, præsertim
cum nullo testimonio ostendi possit ta-
lis prohibitio positiua pro illo tempore
& hunc discursum latius circa sequen-
tem assertionem prosequemur.</P>
<P>  Retento ergo priori, & cōmuni sensu<marginalia>16.</marginalia>
simula tionis, seu fictionis dispensatiuę,
præter ratione&#x0303; ab incōuenienti sumptā
& quia per se vide{t$} indecens, tale&#x0303; fictio-
ne&#x0303; in talibus, & in tali materia admitte-
re, directè ostendere possumus ex Actib&#xA770;
Apostolor&#x0169; in eor&#x0169; cęremonijs inuentā
nō fuisse. Nam in cap. 18. Actor. Paulus
totondit se in Chencris, quia vot&#x0169; habe
bat, nā quod fit ex voto nō fit simulatè,
nec etiam tunc fact&#x0169; èst ex necessitate
ad tollend&#x0169; aliquod scandal&#x0169; Iudęor&#x0169;,
sed per se fact&#x0169; est ad vot&#x0169; imple&#x0303;dum, &<-P>@@

<-P>consequenter vt res religiosa, & digna
voti materia. Scio aliquos interpretari
loc&#x0169; illum de Aquila, & nō de Paulo, sed
nō refert, t&#x0169; quia etiam Aquila in eo nō
peccasset, tum etiam, quia expositio de
Paulo fortasse estprobabilior, eamq&#x0301;; Hie
ronymus supponit. Scio etiam aliquos
dixisse, tonsurā illam nō fuisse cæremo-
niā legale&#x0303;, neq&#x0301;; ea intentione fuisse voto
promissam, sed &#xA753;pter aliquā corporis
humilitate&#x0303;, vel mortificatione&#x0303;. Hoc tñ
in primis nō valet ad defendendā sente&#x0303;-
tiam Hierony. nam ipse allegat ill&#x0169; lo-
cum inter ea quibus probat, Paulum cę-
remonialia exercuisse. Et cōsentit Aug.
& fere omnes authores id &#xA753; certo sup-
ponunt, neq&#x0301;; aliud habet fundamentum
in textu, vel in materia ipsa, quæ secun-
dum se sumpta videtur valde differens,
& inepta ad votum, & ad corporis affli
ctionem & ad Dei cult&#x0169;, seclusa institu-
tione ratione cuius ad religiosam cære
moniam pertineret.</P>
<P>  Præterea hoc confirmat alter locus<marginalia>17.|Confir. Ex|Act. 21.</marginalia>
Actor. 21. vbi Iacobus, & seniores cōsi-
li&#x0169; dederunt Paulo, vt purificaretur, &c.
Nam loquebātur sine dubio formaliter
de cæremonia legali, & non sub alio titu
lo, vel mortificationis, vel simulationis,
vt patet simili argumento, dicunt enim,
Sunt nobis viri quatuor votum habentes super se,
vtiq&#x0301;; de sanctificatione legali facienda,
& addunt, His assumptis, sanctifiea te c&#x0169; illis
& postea de Paulo additur, Purificatus c&#x0169;
illis intrauit in templum, &c. & iterum cap.
24. ipse ait, Inuenerunt me purificatum in<marginalia>Cap. 24.</marginalia>
templo, ergo verè fecit illam cæremo-
niam legalem, sicut alij, nam hoc etiam
in rigore significat nomen Purificationis,
& idem argumentum sumi potest ex no-
mine Oblationis, & voti, nam vnum quod-
q&#x0301;ue in sua proprietate sumendum est,
nisi aliquid necessario obstet. Deniq&#x0301;ue
expendenda censeo in cap. 21. illaverba<marginalia>Cap. 21.</marginalia>
Iacobi, vbi postquam sententiam suam
dixerat circa libertatem à legalibus,
subiungit, Moyses enim à temporibus antiquis
habet in singulis ciuitatibus, qui eum prædi-
cent in sinagogis, vbi per omne Sabbathum legi-
tur, Nam per hæc verba aperte signfi-
care voluit, non fuisse pro tunc factam
mutationem in legalibus saltem quoad
legitimum vsum illorum respectu Iu-
dæorum, etiam conuersorum ad fidem,
ac subinde licitum eis fuisse illorum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1187.jpg/>
@@1@<SE1187>1180 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>vsum proprium, & legalem, & ideò ad
solos gentiles scribendum fuisse, nam
Iudæi per ipsiusmet legis doctrinā pau-
latim instruendi erant, & ab vsulegali&#x0169;<marginalia>Chrysost.|Beda.</marginalia>
abstrahendi, Vt rectè Chrysost. notauit,
& idem etiam Beda sentit, & Moderni
sequuntur; hoc ergo modo approbatus
est tunc ab Apostolis talis vsus; ergo
eode&#x0303; modo est ab eis interd&#x0169; vsurpatus.</P>
<P>  Secundo hinc colligit Augustinus, cæ<marginalia>18.|Infert Au|gust.</marginalia>
remonialia legis non fuisse à principio
Euangelij mortifera, sed aliquo tempo-
re fuisse licita, post aliquod vero tem-
pus facta esse mortifera. Hæc est mani-<marginalia>August.|Beda.|Lyran.|D. Thom.|Caiet.|Soto.|Victor.|Bonau.|Scot.|Maior.|Richard,|Palud.|Gabr.|Arbor.</marginalia>
festa sententia D. Augustini citatis locis
quam secutus est Beda ad Galat. 2. & ibi
dem Nicolaus de Lyra, & Hugo de San-
cto Victor. lib. 2. de Sacram. p. 6. cap. 4. &
lib. quęstionum in Epist. ad Galat. cap. 6.
D. Thom. ad Galat. 2. & 1. 2. q. 103. ar. 4.
ad 1. & ibi Caiet. & alij communiter, So-
to lib. 2. de Iust. q. 5. ar. 4. Victor. in s&#x0169;ma
quarti agens de Baptismo à princ. vsq&#x0301;;
ad q. 11. & eande&#x0303; sententiāsequuti s&#x0169;t cō
muniter Scholastici antiqui in 4. d. 3. vbi
Bonauen. ar. 5. q. 2. Scot. q. 4. Aureol. q. 4.
dub. 3. & magis inclinat Maior. q. 1. Item
Richar. in 4. dist. 1. ar. 6. q. 4. Palud. q. 6.
Gabr. q. 4. ar. 4. dub. 3. & Ioan. Arbor. tō.
1. Theosoph. li. 3. c. 20. acdeniq&#x0301;; moderni
fere oe&#x0303;s tam scholastici, quàm exponen
tes c. 2. ad Gal. & loca Actor&#x0169; sæpe cita-
ta, hanc sententiā approbar&#x0169;t. Est aute&#x0303;
huìus sententiæ sensus, lege&#x0303; vetere&#x0303;, non
fuisse mortiferam statim à passione, vel
resurrectione Christi, neq&#x0301;; à die Pe&#x0303;teco-
stes, nec per plures annos post inchoatā
promulgatione&#x0303; Euangelij, etiam in illis
locis, ciuitatibus, vel prouincijs, in qui-
bus iam erat diuulgat&#x0169;, & obligari incę
perat. Ita explicant dicti authores. Et vi
detur probari sufficienter ex dictis in &#xA753;
positione pręcede&#x0303;ti: nā si Apostoli exer
cebant legalia, nō fictè, sed ex intentio-
ne cultus, recte à posteriori infertur, nō
fuisse prohibita, nec intrinsecè mala, seu
mortifera quia cert&#x0169; est ñ peccasse, nec
errasse Apostolos in illo vsu. T&#x0169; quia si
peccassent, illud fuissetpeccat&#x0169; graue, vt
ostens&#x0169; est, quod repugnat cōfirmationi
Apostolor&#x0169; in gratia. T&#x0169; etiā quia red&#x0169;
dasset in cōmune&#x0303; lapsum Ecclesiæ illius
te&#x0303;poris, & nō sol&#x0169; in morib&#xA770;, sed etiā in
doctrina, &#xA757;a Ecclesia illo te&#x0303;pore cōmu-
niter sentiebat id esse licitum. Et hoc<-P>@@

<-P>modo videtur mihi probari hæc pars
satis efficaciter ex locis Actor. 15. & 21.
si atte&#x0303;te expendantur, vt illa in fine præ-
cedentis puncti ponderauimus.</P>
<P>  Ratio verò à priori est, quia vt illæ cę<marginalia>19.|Ratio à pri|ori.</marginalia>
remoniæ nō sunt factæ intrinsecè malæ
ex vi mortis, vel resurrectionis Christi,
neq&#x0301;; ex vi obligationis nouę legis intro
ductę in aliquib&#xA770; locis per inchoatā &#xA753;-
mulgatione&#x0303; Euāgelij in eisde&#x0303; locis, neq&#x0301;;
etiā erant tunc malæ, quia iā prohibitę
pro illo te&#x0303;pore; ergo nō erāt mortiferę.
Prima pars proba{t$}, quia nulla est ratio,
quæ tale&#x0303; intrinsecā malitiam ostendat,
quod non potest meli&#xA770; probari, quā res-
pōdendo ad rationesadductas in sec&#x0169;da
propositione Hieronymi. Ad primā eni&#x0303;
negam&#xA770;, tale&#x0303; vsum legali&#x0169; fuisse pro illo
tempore iniurios&#x0169; Christo, aut gratiæ
eius, nō enim fiebāt t&#x0169;c legalia, quia pu-
taren{t$} necessaria ad salute&#x0303;, ac si gratia
Christi, eiusq&#x0301;; fides, & obseruatio legis
gratię nō sufficeret, sed retinebantur tā
t&#x0169; ad cult&#x0169; Dei, & honore&#x0303; eiusdem legis
ne videre{t$} tanquā mala subito reproba
ri, vt Aug. docuit. Ad secundā similiter
negam&#xA770;, illas cæremonias fals&#x0169; aliquid
t&#x0169;c significasse, aliàs circuncisio, & mul-
tę oblationes, vel sacrificia fuissent mor
tifera ante Christi morte&#x0303;, quod nemo di
cit, nec dici potest. Sequela aute&#x0303; patet,
quia illæ cęremoniæ significabāt aliqua
mysteria Christi vt futura, quæ iā erant
facta. Dicend&#x0169; ergo est (sicut supra de
circuncisione dixim&#xA770;) cæremonias illas
eo te&#x0303;pore retinuisse ratione&#x0303; literale&#x0303;, &
significatione&#x0303; morale&#x0303;, quę erat quasi f&#x0169;-
damentalis in illa institutione, & ita ad-
huc cōtinebāt cult&#x0169; legitim&#x0169; Dei, & sig-
nificabant subiectione&#x0303;, & reuerentiā illi
debitā, & interiore&#x0303; cult&#x0169;, & sanctifica-
tione&#x0303; à peccatis, & illor&#x0169; pęnitentiā, vel
recognitione&#x0303; beneficior&#x0169; Dei, & similia
quæ in ōni te&#x0303;pore loc&#x0169; habent. Quod ve
rò attinet ad significationem Christi, &
mysterior&#x0169; ei&#xA770;, vel iam illā nō habebant
&#xA757;a finita iā erat intentio impone&#x0303;tisquo
ad hancpartem, vel certe ex intentione
offerentium explicita, vel implicita, illa
significatio poterat abstrahi à differen-
tia futuri temporis, & significare myste
ria quoad substantiam, & existentiam
eorum pro aliquo tempore, abstrahen-
do ab hoc, quod iam essent, vel nō essent
facta. Sicut in materia de Fide dici-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1188.jpg/>
@@1@<SE1188>C. 17. Lex vetus non semper post Euāgelium fuit mortifera. 1181
<duolan 2><-P>tur (& infinuat D. Tho. 2. 2, q. 1. ar. 3. ad 3.
Iudæum in nocte natiuitatis Christi cre
dentem Messiam esse ventur&#x0169;, potuisse
ex fide credere, abstrahendo à differen-
tia futuri te&#x0303;poris, quatenus includit ne-
gationem rei iam factę, quæ abstractio
multo facilior est in factis, quę incōple-
xè significant, quám invocibus comple-<marginalia>20.|Obiect.</marginalia>
xè significantibus.</P>
<P>  Dices ergo ìam non fiebant illæ cæ-
remonię vt legales, quia nō fiebant pro-
pter significationem futuror&#x0169;, à legis-<marginalia>Resp.</marginalia>
latore intentam. Respōdetur in primis
satis esse, quod fierent ex institutione il-
lius legis, licèt non fierent secund&#x0169; om-
nem significationem. Sicut circuncisio
Christi, & purificatio Virginis lega-
les fuerunt, licet nō significarent in illis
personis totum id, quod in alijs significa
bant. Satis ergo est, quod retinerent sig-
nificationem moralem, & quasi literale&#x0303;,
& fundamentalem, & quod figurale&#x0303; par-<marginalia>3. ratio Hie|ron. statim|explicanda</marginalia>
ticiparent prout esse poterat tempori,
& personæ accōmodata. De tertia aute&#x0303;
ratione Hieronymi statim dicam, negan
da est enim sequela, nimirum, etiam n&#x0169;c
illas cæremonias non esse mortiferas;
est enim lōge diuersa ratio de tempore
post sufficienter prędicatum Euangeli&#x0169;
& de illo priori, nam postea facta est pro
hibitio, vt dicemus, & Synagoga c&#x0169; suffi
cienti honore sepulta fuit. Deniq&#x0301;ue ad
quartā rationem de indifferentia actio
num respondemus cum Augustino, cæ-
remonias illas quoad bonitate&#x0303;, & mali-
tiam fuisse indifferentes seclusa institu-
tione, post illam verò fuisse de se bonas,
& nihilominus potuisse esse indifferen-
tes quoad obligationem, quia potuer&#x0169;t
non præcipi, nec prohiberi, & hunc sta-
tum habuer&#x0169;t pro illo te&#x0303;pore, vt magis
ex resolutione seque&#x0303;tiscapitis cōstabit.</P>
<P>  Superestprobanda altera pars de pro<marginalia>21.</marginalia>
hibitione positiua, quæ sufficienter etiā
ostenditur per solam negationem, scili-
cet, quia talis prohibitio pro illo te&#x0303;po-
re facta in Scriptura nō habetur, nec ali
qua historia, aut probabili testimonio
suaderi potest. Et præterea nō erat t&#x0169;c
necessaria, imò nec cōsentanea suaui &#xA753;-
uidentiæ Dèi, quia vt August rectè dicit,
nō expediebat tam subito fieri prohibi-
tionem illam, ne cæremoniæ legis ita
abominabiles existimarentur, sicut cæ-
remonię gentilium. Item quia erat diffi-<-P>@@

<-P>cilim&#x0169; tanta celeritate auellere totum
illum popul&#x0169; ab antiqua consuetudine,
quę illis maximè cordi erat, & alioqui
nō erat contra rationem naturalem, &
sine inconuenienti tollerari poterat. De
niq&#x0301;; quia fieret multo difficilior cōuer-
sio Iudæor&#x0169; ad fide&#x0303; Christi sine sufficien
ti causa. Et hæ rationes satis insinuan-
tur in Actibus Apostolor&#x0169;, pręsertim in
cap. 21. Sicut enim propter similes ra-
tiones Apostoli exercebant legalia, &
ex illo facto colligimus non fuisse tunc
prohibita, ita etiam credimus ob easde&#x0303;
causus prohibitionem fuisse dilatam.</P>
<P>  Sed quæret aliquis, an hæc pars intel-<marginalia>22.|Dubium.</marginalia>
ligenda sit de solis Iudæis, vel etiam de
gentibus, interdum enim authores sig-
nificant esse distinctionem constituendā
inter Iudæos, & ge&#x0303;tiles. Nam Iudęis per
mittebantur legalia eo tempore quia à
parentibus illa acceperant, & solenni
consuetudine ea seruauerunt, & à Deo
receperant, ideoq&#x0301;; difficillime poterant
subito ab eis moueri, vt dixi. Hæ autem
rationes nō habent loc&#x0169; in gentilibus,
& ideo vsus legalium semper & à princi-
pio censetur illis prohibitus, quia irra-
tionabile videbatur, denuo profiteri le-
ge&#x0303; iam mortuā. Item quia nō poterāt li-
citè misceri cæremonijs iudaicis, nisi
assumpta prius circuncisione, quæ erat
professio totius legis, nā illa professio
nō poterat rectè conuenire c&#x0169; profes-
sione baptismi, ad quam principaliter
obligabantur. Et hanc differentiam in-
ter Iudæos, & gentiles suadere videtur
alia differentia, quę ex Scriptura obser-
uatur inter Timotheum, & Titum, nam
Timothe&#x0169; ex parte Iudę&#x0169; facilè circ&#x0169;c<marginalia>Act. 18.</marginalia>
dit Paulus Actor. 18. Titus verò purè ge&#x0303;
tilis non est permissus circuncidi ab eo-
dem Paulo etiam compellentibus falsis<marginalia>Galat. 2.</marginalia>
fratribus, vt dicitur ad Galat. 2. Nam
hoc ideò ita factum videtur, quia circ&#x0169;-
cisio, quæ tunc permittebatur Iudęo,
iam prohibebatur gentili. Et hoc sensit
ibi Salmer. dis. 22. ad 7. dicens Titum,
& gentilem, quemcumq&#x0301;ue non solum
non potuisse tunc cogi ad circuncisio-
nem, verum etiam nec licitè circunci-
di licèt vellet. Quod videntur etiam cō
firmare illa verba ad Galatas quinto.
Ego Paulus dico vobis, quoniam si circunci-
damini Christus vobis nihil proderit, ìbi enim
Paulus ad solos gentiles loquebatur, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1189.jpg/>
@@1@<SE1189>1182 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>simpliciter loquitur de circuncisione
legali sine alia restrictione; ergo absolu-
tè indicat, iam fuisse illis prohibitam.
Vnde Salmer. supra dis. 23. Ex sententia
Augustini dicit, in illo primo tempore
licuisse Iudæis vti legalibus, non verò
gentibus.</P>
<P>  In contrarium verò multa sunt, quæ<marginalia>23.</marginalia>
suadeant, non magis fuisse pernitiosam
obseruationem cæremonialium cōuer-
sis ex gentibus, quā conuersis ex iudæis
pro eo te&#x0303;pore. Primo quia etiam ge&#x0303;tib&#xA770;
ñ erat intrinsecè mala talis obseruatio,
neq&#x0301;; inuenitur illis specialiter &#xA753;hibita.
Prior pars proba{t$}, quia nulla est ratio
specialis, quæprobet hāc intrinsecā ma
litiam respectu genti&#x0169; magis, quam res-
pectu iudęorum. Item quia illæ ceremo
niæ continebāt cultum veri Dei ab ipso
met approbatum, & per se non repugnā
tem veritati Euangelij pro eo tempore,
id est, si non admiscerentur alij errores
(quod erat per accidens) ergovsus illa-
r&#x0169; de se non habebat intrinsecam mali-
tiam, etiam respectu fidelium ex genti-
bus conuersor&#x0169;. Altera vero pars pro-
batur, quia nullibi inuenitur talis prohi
bitio positiua. Nec coniecturæ factæ
quoad hoc cogunt, quia licet in Iudæis
fuerint plures rationes speciales, vt &#xA753;
illis nō statim fierent legalia mortifera,
nihilominus pro gentilibus sufficit ge-
neralis ratio, quòd antea poterant lici-
tè profiteri illam legem. Vnde si pro illo
te&#x0303;pore, quo iam incipiebat lucere Euā-
geli&#x0169; aliquis gentilis nond&#x0169; Christanus
fieret procelytus Iudęor&#x0169;, in hoc nō pec
caret, quia nō erat illi facta specialis &#xA753;-
hibitio; ergo licet id faceret post susce-
ptam fidem Christi, non peccaret, dum-
modo nō faceret ex falsa fide, ponendo
ibi spem salutis, vel existimādo esse sibi
necessarium, quia per se etiam respectu
illius non inuenitur prohibitum.</P>
<P>  Et confirmatur primo, nam Actor. 15.<marginalia>24.|Act. 15.</marginalia>
vbi in. concilio Apostolico ex professo
tractatum est de vsu legali&#x0169; respectu ge&#x0303;
tium, solum declaratum est, non fuisse,
nec esse illis necessari&#x0169;, vt patet ex ver-
bis decreti, Visum est Spiritui Sancto, & nobis
nihil vltra vobis imponere oneris, &c. quibus
necessitas tollitur, vel nulla esse declara
tur, non tamen prohibit&#x0169; ibi est genti-
li, quin si voluntariè vellet tale onus as-
sumere, posset id facere. Et in Epist. ad<-P>@@

<-P>Galat. semper dānatur, asserere, hoc esse<marginalia>Galat.</marginalia>
necessarium ge&#x0303;tibus, vel cogere gentes
iudaizare; voluntaria autem professio
pro illo te&#x0303;pore nullibi damnatur. Con-
firmatur secundo, nam Hieronymus af-<marginalia>Hieron</marginalia>
firmans, legalia fuisse mortifera à prin-
cipio, indifferenter de Iudæis, & de gen-
tilibus loquitur, Augustinus verò id ne-
gans, & è cōuerso affirmans, pro illo pri-
mo te&#x0303;pore fuisse licita, simpliciter etiā
loquitur sine distinctione inter Iudæos,
& gentes, nullibi enim inuenio talem di-
stinctionem fecisse. Imòsolumq&#x0301;ue in di-
cta Epist. 19. versus finem, sic inquit. Illa
quæ significationis causa præcepta sunt, circunci-
sio, &c, quæ reuelatione gratiæ latius innotescen-
te, necesse fuerat, aboleri, non ideò fuerant tan-
quam diabolica gentium sacrilegia fugienda, etiā
cum ipsa gratia iam cæperat reuelari, quæ vm-
bris talibus fuerat renunciata, sed permittenda
paululum eis, maxime qui ex illo populo, cui da
ta sunt, venerant. Vbi expendo illam parti
culam maxime quæ indicat, non solis Iu-
dęis id esse permissum, licet eis maximè.</P>
<P>  Clarius tame&#x0303; videtur hanc sententiā<marginalia>25.|August.</marginalia>
docere August. in exposit. Epist. ad Gala.
circa illa verba, Sed neque Titus &c. sic di-
cens. Quamuis Titus Græcus esset, & nulla eum
consuetudo, aut cognatio parentum circuncidi co-
geret, sicut Timotheum, facile tamen etiam ist&#x0169;
circuncidi permisisset Apostolus. Non enim tali
circuncisione salutem dicebat auferri, sed si in ea
constitueretur spes salutis hoc eße contra salute&#x0303;
ostendebat. Poterat ergo vt superfluam æquo ani
mo tollerare. Propter introductos autem fratres
non est compulsus Titus circuncidi, quia cupie-
bant circuncidi Titum, vt iam circuncisionem,
etiam ipsius Pauli attestatione, & consensione
tanquam saluti necessariam prædicarent. Clare
ergo sentit Augustinus in hac sententia
per se licitam fuisse circunsionem Tito,
licèt propter scandalum vitanda esset,
vbi occurreret.</P>
<P>  Hæc ergo posterior pars, si de rigore<marginalia>26.|Resoluitur|dubium.</marginalia>
iuris, vt ita dicam, seu præcepti prohi-
bentis, loquamur, videtur magis de me&#x0303;-
te Augustini, & in se probabilior. Quia
rationes factæ oste&#x0303;dunt, nullam factam
esse prohibitionem ob quam fuerint eo
tempore legalia mortifera gentibus. Ni
hilominus tame&#x0303; si coniectemus id, quod
moraliter accidere tunc potuit, verisi-
milius est, gentiles fideles bene in fi-
de euangelica instructos legalibus ab-
stinuisse, quia moraliter putabant, sibi<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1190.jpg/>
@@1@<SE1190>Cap. 18. Satisfacit dubijs ex dictis resultantibus. 1183
<duolan 2><-P>non licere, saltem per accidens. Quia
certo sciebant, non esse sibi necessaria,
vnde cum aliàs essent nimis onerosa,
& præcipuè circuncisio, non poterant
illa assumere, nisi suspitionem dando,
quod reputarent illi sibi necessaria, &
ita in eis id habebat saltem speciem
mali, propter quam facile existimare
poterant, id sibi non licere, vel etiam
propter scandalum, vel ne cooperare&#x0303;-
tur errori iudæorum, qui hanc neces-
sitatem illis imponere tentabant. Vnde
etiam potuit consuetudine fidelium ex
gentibus venie&#x0303;tium introduci quædam
obligatio abstinendi ab huiusmodi ri-
tibus iudaicis. Dixi autem fidelibus in fide
benè instructis, quia per ignorantiā inuin-
cibile&#x0303; cōtingere poterat (præsertim an-
te Concili&#x0169; Apostolorum) vt aliqui cō-
uersi ex ge&#x0303;tibus ad fidem exercerent le
galia, existimantes sibi esse necessaria,
& cum excusatione ab hoc errore prop
ter inuincibilem ignorantiam; seclusa
aute&#x0303; hac existimatione pauci, vt existi-
mo, aut nulli spontaneè circuncisi sunt,
& hoc probat exemplum de Tito, &
alia superius adducta.</P>
<Z>CAPVT XVIII.
Satisfit duobus dubijs ex superiori resolu-
tione insurgentibus.</Z>
<P><INI3>D</INI3>Iximus in præcedenti capite c&#x0169;<marginalia>1.</marginalia>
Augustino, legem veterem fuisse
mortiferam aliquo te&#x0303;pore post
inchoationem Euangelij prędicatione&#x0303;,<marginalia>Dubium.</marginalia>
statim ergo occurrit interrogandum,
quod, vel quale fuerit illud tempus? De
hoc enim p&#x0169;cto Augustinus nihil in par
ticulari quæsiuit, aut resoluit, sed solum
generaliter dixit, aliquo tempore post
inchoatam promulgationem Euange-
lij, vel post integram promulgationem
eius per Apostolos factam, cępisse lega-
lia esse mortifera. Vnde Theologi suprà
citati fatentur tempus hoc esse incer-
tum, quia neque habemus scripturam
diuinā, quæ de hoc tempore loquatur,
neque aliquod Concilium, in quo tem-
pus hoc fuerit declaratum, sed sol&#x0169; per
traditionem Ecclesiasticam id habetur,
ex qua non habemus quidem certum
diem, mensem, aut annum huius initij,
sed solum non longè distasse ab initio<-P>@@

<-P>prædicationis Apostolorum. Et com-
muniter verisimilius creditur quadra-
gesimo anno à passione Christi, vel cir-
ca incepisse, vel à destructione templi
per Titum, & Vespasianum. Neq&#x0301;; huic
sente&#x0303;tiæ obstabit, quod scribit Ignatius
epist. 8. ad Philip. in fine, Qui cum Iudæis
celebrat Pascha, aut symbola festiuitatis eorum
recipit, particeps est eorum qui Dominum occi-
derunt, & Apostolos eius, quod sine dubio
scriptum fuit eo tempore, quo iam le-
galia erāt mortifera, vt ipsa verba oste&#x0303;-
dunt: sed non obstat, quia Ignatius vixit
ferèvsque ad nonagesimum annum post
passionem Christi. Videtur autem ex di
cta sententia sequi viuentibus Aposto-
lis Petro, & Paulo legalia nondum fuisse
mortifera, cum ipsi non vixerint inte-
gros quadraginta annos, sed triginta &
quinque, & ad sum mum triginta sex post
Christi ascensionem.</P>
<P>  Nihilominus verisimile est, viuenti-<marginalia>2.|In tempo-|re Aposto-|lorum le-|galia fuiße|mortifera.</marginalia>
bus Apostolorum Principibus iam fuis-
se in Ecclesia sufficienter intellectum,
ac præceptum, non solum non oportere
seruare legalia, sed etiam esse pernitio
sum, & ideò ab ipsismet Apostolis fuisse
hoc declaratum, vel traditum, quia val
de conueniens fuit, tam necessari&#x0169; dog-
ma ab eis relinqui sufficienter introdu-
ctum, & fundatum. Accedit, quod eo te&#x0303;-
pore iam erat sufficienter promulgat&#x0169;
Euangelium, dicente Paulo ad Rom. 10.<marginalia>Rom. 10.</marginalia>
Sed dico, nunquid non audierunt? & quidem in
omnem terram exiuit sonus eorum, & in omnes
fines terræ verba eorum. Nam licèt contro-
uersum sit, quo sensu sint hæc verba in-
telligenda, & an verbum illud Audier&#x0169;t,
in rigore pręteriti, vel generalius sit su-
mendum, nihilominus certum est, ante
tempus mortis Apostolorum Petri, &
Pauli fuisse prædicatum Euangelium in
præcipuis mundi partibus, & ita in to-
to illo lege&#x0303; Christi promulgatam fuisse,
iuxta illud Pauli ad Colosens. 1. Audistis
in verbo veritatis Euangelij, quod peruenit ad<marginalia>Colosens. 1.</marginalia>
vos, sicut & in vniuerso mundo est, & fructifi-
cat. Et infrà, Quod prædicatum est in vniuersa
creatura, quæ sub c&#x0153;lo est. Quia licet fortas-
se non ad omnes omnino mundi prouin
cias verbum Euāgelij tunc peruenisset,
vt ínfra dicam, nihilominus tempus il-
lud sufficiens erat ad diuulgatione&#x0303; eius
per totum mundum, quod satis est ad
consummatam promulgationem, iuxta<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1191.jpg/>
@@1@<SE1191>1184 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>doctrinam generalem superius datam,
quam etiam libro sequenti ad legem no
uam applicabimus. Multò verò certius
est, promulgationem Euangelij pro iu-
dæis factam esse sufficientissimè intra
illud tempus; imò & de facto peruenisse
ad omnes orbis prouincias, in quas e-
rant dispersi Iudæi, & vbicumq&#x0301;ue lex
Moysi ab eis seruabatur, ac subinde te&#x0303;-
pus illud triginta sex annor&#x0169; paulò am-
plius, minusvè sufficientissimum fuisse,
vt lex illa c&#x0169; honore sepeliretur, & om-
nino aboleretur, ab illo ergo tempore
c&#x0153;pit illa lex esse mortifera.</P>
<P>  Statim verò insurgit alia interroga-<marginalia>3.|Dubium.|Quo iure|lex illa fa-|cta fuerit|mortifera.</marginalia>
tio. Quo nimirum iure, diuino, scilicet,
vel humano lex illa facta sit mortifera.
Nam vt dixi, illa non est facta mortifera
per solam abrogationem eiusde&#x0303; legis,
nam abrogatio ex vi sua, & in genere
loquendo, tollit obligationem legis ab-
rogatæ, non verò prohibet, aut morti-
feram facit obseruātiam eius quasi ma-
terialem, seu perseuerantiam in vsu per
legem illam introducto; ergo idem di-
cendum est de illa lege. Deinde nō sunt
facta pernitiosa legalia per solam intro
ductionem legis nouæ, quia in Iudæa, &
in multis alijs prouincijs introducta est
& obligauit, & non fecit statim morti-
fera legalia; ergo quantum est ex vi il-
lius legis alia durare potuisset pro to-
to orbe, & pro quocumq&#x0301;ue tempore,
quia non est maior repugnantia. Opor-
tet ergo, vt cæremonialia legis facta
sint mortifera per nouum ius prohibe&#x0303;s
illorum vsum. Quale ergo est tale ius?
Non enim est ius diuinum naturale, ma-
ximè enim fuisset illud, quod nasci po-
tuisset ex significatione futurorum, quæ
iam erant impleta. Hæc autem ratio in-
sufficiens est; ergo. Maior patet, quia re-
mota illa significatione, nihil inuenitur
in his cęremonijs per se malum, alioqui
nunquam potuissent præcipi, aut exer-
ceri; sunt ergo per se indifferentes, si eis
non addatur aliqua significatio, quę fal-
sitatem includat in qua sola illa ratio
f&#x0169;datur; ergo illa seclusa, nulla superest
ratio, ob quam dicamus, cæremonias il-
las factas esse intrinsecè malas ex vi le-
gis gratiæ sufficienter, & integrè pro-
mulgatæ. Quod autem illa ratio non co
gat est manifestum ex supra dictis, quia
illa significatio est separabilis ab illis<-P>@@

<-P>cæremonijs, etiam factis formalit$unclearer, vt
in multis accidit ante Christi mortem,
& in pluribus, vel omnibus post morte&#x0303;
eius, & post inchoatam promulgatione&#x0303;
Euangelij. Ergo nulla ratio superest ad
dicendum hanc prohibitionem esse iu-
ris naturalis.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue etiam dici potest esse iuris di-<marginalia>4.|Vrgetur|idem dub.</marginalia>
uini positiui, quia in Scriptura non in-
nenitur talis prohibitio à Deo facta,
neq&#x0301;ue est testimonium, ex quo colliga-
tur, cæremonialia esse mortifera, nisi il-
lud ad Galat. 5. Si circuncidamini, Christus<marginalia>Galat. 5.</marginalia>
vobis nihil proderit, quòd tamen ab Augu-
stino exponitur de circ&#x0169;cisione assump-
ta, ponendo spem in illa, vel saltem vt
adhuc necessaria, & vt erat legis pro-
fessio, nam de illa intelligitur, quod im-
mediatè subiungit Paulus, Testificor omni
homini circuncidenti se, quoniam debitor est v-
niuersæ legis faciendæ, hoc enim habet ve-
rum in homine circuncidente se spiritu
legis anímo profitendi illam vt duran-
tem, & viuam. Nam alioqui Timotheus
circ&#x0169;cidit se, & nihilominus non factus
est debitor vniuersæ legis facie&#x0303;dæ, quia
non illo spiritu se circuncidit, sed quia
id non erat vetitum, & cędebat in hono-
rem legis, & vt fieret aptus ad cæteras
cęremonias legis religiosè exercendas,
quando ad maiorem vnionem, & pacem
inter fideles, & consequenter ad maio-
rem Dei amorem conferret. Ergo ex il-
lo loco non probatur, vsum circ&#x0169;cisio-
nis etiam religiosum, & ad cultum Dei
ordinatum, esse simpliciter iure diuino
prohibitum. Neq&#x0301;ue etiam tale ius diui-
num habetur ex traditione, quia Eccle-
sia nunquam declarauit, cæremonialia
esse mortifera ex vi iuris diuini, sed tā-
tum esse mortifera, quod possunt habe-
re ex vi ecclesiasticæ prohibitionis; er-
go hoc videtur esse verisimilius.</P>
<P>  Hoc punctum non inuenio ab aucto-<marginalia>5.|Quid de|hoc tradide|runt docto|res.</marginalia>
ribus, qui sententiam Augustini sequ&#x0169;-
tur, expresse definitum, aut disputatum.
Nam Hieronymus sine dubio sensit, cæ-
remonialia esse mortifera ex iure diui-
no, vel ex vi obligationis legis Euange-
licæ, vel ex vi redemptionis per Christ&#x0169;
cons&#x0169;matę; nam ideò dixit, semper fuis-
se mortifera, imò nihil distinguit inter
mortuam, & mortiferam. Et ita eisdem
testimonijs Scripturæ vtrunq&#x0301;; probat,
& ideò in locis supra citatis videtur in-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1192.jpg/>
@@1@<SE1192>Cap. 18. Satisfacit dubijs ex dictis resultantibus. 1185
<duolan 2><-P>terpretari dictum testimoni&#x0169; Pauli ad
Galat. 5. de circuncisione quocumq&#x0301;ue<marginalia>Galat. 5.</marginalia>
modo facta formaliter ex affectu cult&#xA770;:
quanuis su per eundem locum non lon-<marginalia>August.</marginalia>
gè sit ab expositione Augustini dicens,
Tunc non prodest circuncisio, cum al iquid per
semetipsam putatur vtilitatis afferre. Nihilo-
minus tamen in sententia Augustini sa-
tis verisimile est, absolutam prohibitio-
nem legali um in sensu dicto non esse ex
vi solius iuris diuini, sed per Ecclesia-
sticum compleri. Nam ex iure diuino
est mortifera obseruatio legis, si fiat vel
ab illa sperando iustitiam sine Christo,
vel etiam cum Christo, ita vt lex simul
existimetur necessaria causa iustitiæ;
vel etiam si n&#x0169;c credatur necessaria ex
vi præcepti, & obligationis talis legis.
At verò lex Ecclesiastica addidit, vt sit
mortifera obseruatio legis facta ex af-
fectu religionis, seu tanquam per se cō-
ferens ad honestatem, etiamsi nullo ex
dictis modis necessaria reputetur. Nam
talis obseruatio iam non poterat esse
vtilis Ecclesiæ, neque ad vnionem vtri-
usque populi Iudaici, & Gentilis confer-
ret, sed potius fuisset occasio schisma-
tum, & scandalorum. Imò non parum
fuisset periculi, vt tales cæremoniæ sæ-
pissime fierent iudaico spiritu, & ideò
conuenientissimum fuit, illas omnino
abolere per dictam absolutam prohibi-
tione&#x0303;. Quod si inquiratur, vbi talis pro-
hibitio Ecclesiastica inueniatur. Respō-
detur, non oportere, vt inueniatur scrip
ta, sed satis esse, quod vsu, & traditione
Ecclesiæ constet, & quod de hac Eccle-
siæ consuetudine, & traditione antiqui
Patres testificentur. Potuit autem hæc
lex non scripta solo vsu, & consuetudi-
ne vniuersalis Ecclesiæ introduci; veri-
similius autem est, illam incepisse ex de
claratione Pastorum Ecclesiæ, & Apo-
stolo rum tempore oportuno facta, quā-
do iam expediebat, Moysaicas cæremo-
nias in Ecclesia non permittere. Et ita
colligi potest ex dicta epistola Ignatij,
hanc legem iam tunc fuisse latam in Ec-
clesia, & Clemen. lib. 6. Constit. cap. 14.
inter alia tradita ab Apostolis ponit,
non esse fidelibus carnem circunciden-<marginalia>Euseb.</marginalia>
dam. Ide&#x0303; Euseb. lib. 1. de Præpar. Euāg.
cap. 3. & August. statim citandus.</P>
<P>  Solum potest obijci, quia sequitur,<marginalia>6.|Obiect.</marginalia>
posse Ecclesiam hanc legem tollere, vel<-P>@@

<-P>in ea dispensare, & vsum cæremoniali&#x0169;
concedere, quia potest dispensare in
quocumq&#x0301;; iure humano, vt supra dict&#x0169;
est, & tradidit D. Thom. Quolibet. 4. ar.<marginalia>D. Thom.|Resp.</marginalia>
13. Respondebimus autem, quanuis in
Ecclesia non desit absoluta potestas, ni-
hilominus moraliter, & de facto nō pos-
se abrogare talem legem, quia id esset
in destructionem non in ædificationem,
sicut de præcepto decimarum suo loco
diximus, & idem est de præcepto ieiunij
quadragesimalis. Et in particulari cer-
tum est, præceptum, vt Pascha non cele-
bretur in eadem decima quarta luna,
in qua celebratur à iudæis, Ecclesiasti-
cum esse, & nihilominus non auferetur
ab ipsa Ecclesia, nec auferri potest, quia
Spiritus Sanctus rector Ecclesiæ id non
permittet, quia perniciosum esset, & scā
dalosum, absque vlla vtilitate. Et eade&#x0303;
ratio ne propriè loquendo n&#x0169;quam Ec-
clesia in hoc præcepto dispensauit, ea-
demq&#x0301;ue ratio est de quocumq&#x0301;; tempo-
re futuro, quia nulla ratio vtilitatis, vel
ædificationis potest in tali dispensatio-
ne inueniri. Ideoq&#x0301;ue (vt supra notaui)
quoties Ecclesia vtitur aliqua cęremo-
nia ad imitationem antiquæ legis, sem-
per id est sec&#x0169;dum aliquam generalem
rationem cultus de se cōsentaneam ra-
tioni naturali, non verò secundum pe-
culiarem modum institutum, & obser-
uatum in antiqua lege, ne videatur vllo
modo aliquam ex illis cęremonijs reti-
nere, sed ab omni mali specie abstineat.</P>
<P>  Deniq&#x0301;; possumus vltimo addere, hāc<marginalia>7.|Prohibitio|nem cære-|moniarum|quaten&#xA770; le-|gales erant|ex iure di-|uino oriri.</marginalia>
prohibitionem cæremoniarum quate-
nus legales erant, ex iure diuino positi-
uo proximè oriri, & illo supposito esse
mortiferas si fiant ex affectu cultus ex
vi iuris diuini naturalis. Declaratur
prior pars, quia dupliciter possunt illæ
cæremoniæ dici legales, scilicet, quia
præceptæ per legem, vel tantum quia
institutę, hoc enim secundum latius pa-
tet, nam potest aliqua cæremonia insti-
tui sine præcepto vtendi illa, vt per se
constat. Lex autem vetus in vtroq&#x0301;; fuit
temporalis, & abroganda, vt ex supra
dictis patet, ideoq&#x0301;; postquam plenè ab-
rogata est, cessauit non tantùm obliga-
tio, sed etiam institutio legalis. Et hoc
quidem ortum habuit ab eodem iure di
uino positiuo, quo lex illa condita fuit,
id est, à libera Dei voluntate, quæ ter-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1193.jpg/>
@@1@<SE1193>1186 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>minum durationis illi legi præfixit, qui
terminus fuit Christus, vt nouus legis-
lator, & consequenter lex eius sufficien-
ter promulgata. Vnde quoad hoc valde
probabile est, Apostolos non per mod&#x0169;
nouæ institutionis, aut pręcepti, sed per
modum interpretationis diuini iuris de
clarasse, quo tempore cōsummatus fuit
terminus, ex quo lex illa cessatura erat
omnino, quoad omnem suam institutio-
nem. Et hoc significauit Augustinus lib.<marginalia>August.</marginalia>
de Hæresib. in hæresi. 9. dicens, Christia-
nos per Apostolicam traditionem lega-
lia non obseruare carnaliter, sed didi-
cisse ea spiritualiter intelligere. Facta
autem huiusmodi declaratione, ex iure
diuino naturali sequutum est, vt cære-
monię illę statim essent mortiferę, qua-
tenus legales erant, quia íam non ad re-
ligionem, sed ad superstitionem potius
pertinere cęperunt.</P>
<P>  Atq&#x0301;; hoc maximè patet in quibusdā<marginalia>8.|Declara-|tur doctri-|na tradita.</marginalia>
cęremonijs, quę publicam, & authenti-
cam institutionem requir&#x0169;t. Inter quas
primum locum obtine&#x0303;t sacrificia, quia
in illis consistit veluti principalis, &
quasi substantialis cultus Dei, & ideò
cessāte institutione, & impositione Dei,
eo ipso ex natura rei fuit intrinsecèma
lus vsus illorum sacrificiorum sub ra-
tione sacrificandi, & colendi Deum per
illa, quia iam re vera non erant sacrifi-
cia diuina, nec per homines potuerunt
restitui in ill&#x0169; statum. Quod patet, quia
id non potest fieri auctoritate priuata,
quia hoc repugnat rationi sacrificij,
neque etiam auctoritate publica Eccle
się, quia esset contra Christi intentione&#x0303;
instituentis in Ecclesia vnum excelle&#x0303;-
tissimum sacrificium loco omnium, &
idcirco vnicum, quia per se solum suffi-
cientissimum est, vt latè tractaui in 3.
tomo tertię partis disp. 74. sect. vltima.
Ablatis aute&#x0303; hoc modo sacrificijs ne-
cessarium cōsequenter fuit, eodem mo-
do cessare sacerdotium, quia sacerdo-
tium per se primo ad sacrificium ordi-
natur iuxta illud Pauli ad Hebr. 8. Omnis
Pontifex ad offerendum munera, & hostias con<marginalia>Hebr. 8.</marginalia>
stituitur. Vnde etiam in lege gratię Chri-
stus aliud sacerdotium instituit, præter
quod nullum introduci potest per vllā
auctoritatem hominibus datam. Idem
iudicium ferendum est de sacramentis,
quæ secundum locum tenere videntur<-P>@@

<-P>inter cæremonias, quę institui solent ad
cultum Dei, & ordinantur ad aliquam
sanctificationem recipie&#x0303;tium. Quę qui-
dem sanctificatio in lege noua interna
est, & perfecta, & à solo Deo conferri
potest, & ideò Ecclesia non potest talia
sacramenta instituere. Neq&#x0301;; etiam po-
testvetera renouare, seu acceptare, quia
vel id faceret ex vi prioris institutionis
diuinæ, vel per nouam impositionem hu
manam illa instituendo, non prim&#x0169;, quia
diuina institutio iam cessauit, vt suppo-
nitur, nec secundum, tum quia nulla est
potestas in Ecclesia ad institue&#x0303;da sacra-
menta, tum etiam quia finis proprius ta
lium sacramentor&#x0169; cessauit in lege no-
ua, in qua sicut non sunt legales immun-
ditiæ; ita neq&#x0301;; est purificatio legalis, seu
carnis, vt illam Paulus appellat. Et hoc
etiam confirmat illa ratío D. Thomæ,
quod illæ purificationes, & oblationes
erant vmbræ futurorum, & internę san-
ctificationis dandæ per Christum, vnde
impertinens fuisset potestas instauran-
di in Ecclesia Christi talia, & tam imper
fecta sacramenta.</P>
<P>  De alijs verò cæremonijs pertinenti-<marginalia>9.|De cære-|monijs ac-|cedentali-|bus.</marginalia>
bus ad cultum Dei, quæ magis acciden-
tariæ sunt, qualia sunt vestes, vasa, & alia
sacra, & obseruantiæ veteris legis, dixe-
runt aliqui, quod licèt non possint ser-
uari in lege noua ex vi primę institutio-
nis, quia illa cessauit, & ideò talis vsus
esset superstitiosus, & errorem inuolue-
ret, nihilominus authoritate Ecclesiæ
posse instaurari, ita vt seruentur ex in-
stitutione humana, non ex diuina, ad e&#x0169;
modum, quo Theologi loquuntur de iu-
dicialibus præceptis. Ita sentit Couarr.<marginalia>Couar.</marginalia>
lib. 1. Variar. cap. 17. n. 1. Qui conseque&#x0303;-
ter ait, differentiam, quam communiter
assignant Theologi inter iudicialia, &
cæremonialia præcepta; intelligendam
esse de illis cęremonialibus, quæ princi-
palem cultum continebant, vt erant sa-
crificia, & sacramenta: nam hæc maxi-
mè significabant mysteria Christi futu-
ra, alia verò magis videbantur esse ad
moralem vtilitatem, vt ad decentiam, &
ornatum sacrificior&#x0169;, & ad excitandam
deuotionem, &c. Et allegat in hanc sen-
tentiam Maiorem in 4. dist. 3. q. 1. & D.
Antonin&#x0169; 1. p. tit. 14. cap. 5. §. 9. & Drie-<marginalia>Maior.|D. Anton.|Driedo.</marginalia>
donem de Libert. Christian. Sed hi au-
ctores nihil in particulari dicunt, sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1194.jpg/>
@@1@<SE1194>C. 19. An lex vetus fuerit prius mortua, quàm mortifera. 1187
<duolan 2><-P>generatim loquuntur. Vnde in eodem
sensu videtur loqui Couarru. quia non<marginalia>Quis se&#x0303;sus|horum do-|ctorum.</marginalia>
sol&#x0169; de possibili, sed de facto loquitur;
vt patet ex exemplis, quę statim subiun-
git. Itaq&#x0301;ue de facto hęc imitatur Eccle-
sia secundum generalem, & moralem
rationem cultus, & ad illos fines dece&#x0303;-
tiæ, & ornatus, &c. Semper tamen distin
ctum modum obseruat, qui & sit perfe-
ctioni nouę legis magis accōmodatus,
& omnem suspitionem auferat legali&#x0169;
cęremoniarum. Hęc autem obseruatio,
& prudens cautela non apparet neces-
saria ex vi iuris diuini naturalis, nisi
quatenus prudens ratio dictauer it, esse
moraliter necessariam ad prędictos fi-
nes, & quia hoc semper ita est (morali-
ter loquendo, vt explicaui) ideò simpli-
citer dicere possumus, vsum etiam ha-
rum cæremoniarum legalium esse mor-
tiferum ex vi iuris diuini naturalis, sup-
posita cessatione antiqui iuris diuini po
sitiui cum perfecta illius mutatione per
nouę legis completam promulgatione&#x0303;.
Hic verò insurgebat alia difficultas,
quam in cap. seq. melius tractabimus.</P>
<Z>CAPVT XIX.
Fueritne lex vetus prius mortua,
quam mortifer{a}.</Z>
<P><INI3>R</INI3>ESOLVTIO quęstionis huius<marginalia>1.|Status quæ|stionis ape-|ritur.</marginalia>
ex iam dictis haberi potest, ta-
men, quia nec probari non po-
terat, nec à difficultatibus occurrenti-
bus expediri, non intellecto prius tem-
pore, in quo cępit esse mortifera, ideò
in hunc locum p&#x0169;ctum hoc distulimus.
Potest autem quæstio intelligi, vel res-
pectu gentium, vel respectu iudęorum;
vtrisque enim lex mortifera est, vt ad-
ducta in superiori capite probant, & à
fortiori vtrisq&#x0301;ue etiam est mortua, imò
respectu gentium plusquam mortua di-
ci potest, quia illos nunquam obligauit.
Quocirca si quęstio proposita, seu com-
paratio fiat respectu gentium conuer-
sarum ad Christum, resolutio pendet ex
dubitatione suprà tractata, an gentili-
bus in Chrìstum credentibus aliquando
licuerit post Euangelium susceptum cir
cuncisionem suscipere, & legalia serua-
re. Nam si nunquam licuit, censequens
est, vt simul fuerit eis lex mortifera, ac<-P>@@

<-P>fuit mortua, quia post Christum semper
vtrumq&#x0301;ue habuit. Si verò aliquando li-
cuit fidelibus ex gentibus circ&#x0169;cidi, ma
nifestum est, prius respectu illorum fuis-
se legem mortuam, quàm mortiferam,
quia à principio, & semper illos non ob-
ligauit, & ita erat quasi mortua respe-
ctu illorum, cum tamen non esset mor-
tifera, quandiu illam seruare eis licuit.
Neq&#x0301;ue in hoc superest noua difficultas.
Comparatio ergo fit respectu iudæor&#x0169;,
licet enim ex dictis in superioribus se-
qui videatur, prius legem illam fuisse
mortuam, quam mortiferam, & hæc sit
communis sententia, & Augustino tri-<marginalia>August.</marginalia>
buta, nihilominus in se, & in Augustino
non caret difficultate.</P>
<P>  Posset enim quis opinari, etiam res-<marginalia>2.</marginalia>
pectu iudæorum non prius fuisse legem
mortuam, quàm mortiferam, non quia
à principio fuit mortifera, sed potius è
conuerso, quia non fuit mortua, donec
fuit mortifera, id est, vsque ad consum-
matam prædicationem Euangelij. Et f&#x0169;
damentum esse potest primò, quia null&#x0169;
est testimonium, quod ostendat à prin-
cipio fuisse mortuam: nam si quod esset
maximè illud, Si circuncidamini, Christus vo-
bis nihil proderit, illud autem, vel tunc di-
ctum est tantum ad gentiles, vel si exte&#x0303;-
datur ad iudæos, intelligitur de his, qui
circuncidebātur, ponentes spem in cir-
cuncisione, tanquam in causa salutis si-
ne qua gratia Christi nō sufficeret, alio-
qui non solum probaret ille locus, fuis-
se legem à principio mortuam iudæis,
sed etiam eisdem fuisse mortiferā. Alia
verò testimonia Scripturæ, quæ loqu&#x0169;-
tur de termino legis veteris vsque ad
Christum, non magis probant, statim
fuisse mortuam, quàm mortiferam. Nā
intelliguntur de Christo vt obligante
vniuersum m&#x0169;dum per suam legem no-
uam, & ideò extenduntur vsque ad pro-
mulgationem Euangelij; ergo possunt
etiam extendi vsque ad consummatam
promulgationem Euangelij, quia tunc
c&#x0153;pit lex Christi totum mundum obli-
gare. Vnde quando Augustinus dixit E-<marginalia>August.</marginalia>
pistol. 9. in iudæis fuisse damnabile, quod
post paßionem, & resurrectionem Christi dato,
ac manifestato sacramento gratiæ secundum or-
dinem Melchisedec, adhuc putabant, sacramen-
ta vetera non ex consuetudine solennitatis, sed
ex necessitate salutis esse seruanda: hoc, inquā,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1195.jpg/>
@@1@<SE1195>1188 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>rectè potest intelligi de te&#x0303;pore post per
fectè promulgatum Euangelium, tunc
enim, & non antea simpliciter dici po-
test sacramentum gratiæ fuisse datum,<marginalia>Hieròn.</marginalia>
& manifestatum. Vnde Hieronymus in
Epist. 89. Augustino tribuit, quòd dice-
ret, gentiles esse legis onere liberos, iu-
dæos verò legi esse subiectos, quod, si ve
r&#x0169; est, necessario referend&#x0169; est ad illud
primum te&#x0303;pus inchoatæ promulgatio-
nis legis nouæ, quia post illud vterq&#x0301;; po-
pulus æque fuit liber ab onere legis; er-
go in illo primo te&#x0303;pore Iudæi non erāt
liberi ab onere legis; ergo lex non erat
mortua. Deniq&#x0301;; seclusa auctoritate, nul-
la est ratio, quę cogat nos dicere, legem
veterem fuisse mortuam ante plenam le
gis nouæ promulgatione&#x0303;, quia leges illæ
non habebant inter se formalem repug
nantiam, & Deus poterat velle, vt simul
permanere&#x0303;t, & obligarent, videturq&#x0301;; id
satis voluisse pro illo primo te&#x0303;pore, fe-
rendo nouam legem, & non expresse re-
uocando primā, nec breuiorem termi-
num assignādo, quo aduenie&#x0303;te cessaret.</P>
<P>  Aliud, & graue fundamentum est, quia<marginalia>3.|Aliud f&#x0169;-|dame&#x0303;tum.</marginalia>
non apparet, quomodò illa duo, scilicet,
esse mortuam, & non mortiferā, vel hæc
duo, esse legem permissam, seu licitè ob-
seruabilem, & non esse obligante&#x0303;, simul
coniungantur. Primum patet simili dis-
cursu supra facto: nam si lex illa mortua
est, iam sacramenta eius nihil erant, &
sacrificia eius etiam cessauerant, intro-
ducto iam vnico Missæ sacrificio; ergo
ex natura rei necessarium fuit, vt statim
vsus talium cæremoniar&#x0169; fuerit super-
stitiosus, & rationi rectè contrarius. Ite&#x0303;
si lex illa mortua erat, ergo eius cære-
moniæ erant falsa signa diuini cultus,
quia iam cessauerat eor&#x0169; institutio, seu
impositio, quia hoc ipsum est, legem
esse mortuam; ergo vti illis, erat per se,
& intrinsecè malum. Quod si quis for-
tasse dicat, illud fuisse licitum ex dispe&#x0303;-
satione diuina, non loquetur in primis
iuxta intentionem Augustini. Et deinde
oportet, vt dispensationem ostendat, ne
vol&#x0169;tariè loquatur. Ac deniq&#x0301;; si ille vsus
est contra rationem naturalem, non ca-
det in illum propria dispensatio, sed po-
tius dicendum erit, legem illam non fuis
se pro illo tempore sublatam, vel mor-
tuam, vt vsus cæremoniarum eius nihil
pro tunc haberet rationi contrarium.<-P>@@

<-P>Et inde facile ostenditur alia repugnā-
tia in hoc, quod lex illa perseuerauerit
quoad religiosam obseruationem, quā-
do nō perseuerabat quoad obligatione&#x0303;.
Repugnantia autem est, quia non potest
esse vera lex, quin obliget, non potest au
tem esse religiose obseruabilis talis lex
nisi permaneat in statu veræ legis; ergo
nec potest esse sic obseruabilis, nisi vim
obligandi retineat. Alia repugnantia
moralis inuenitur in sententia Augusti-
ni, nam ipse docuit non fuisse mortifera
legalia à principio, vt in actionib&#xA770; Apo-
stolor&#x0169; simulationemvitaret, ergo eade&#x0303;
ratione docere debuit, non fuisse tunc
mortua, aliàs non posset simulationem
effugere, cum Apostoli, tanquam legis
obseruatores cęremonialia exercere&#x0303;t,
vt suprà ostendimus. Alia deniq&#x0301;; repug-
nantia moralis est in fundamento Au-
gustini, nam si expediebat, legem illam
non statim fieri mortiferam, vt cum ho-
nore sepeliretur; ergo eadem ratione
oportebat obligare iudæos ad vsum il-
lius legis pro illo tempore, ita vt non
possent licitè illam statim abijcere in
eius infamíam, & iniuriam, ac si mala
esset, ergo eadem ratione oportuit, eam
pro illo tempore viuam permanere.</P><marginalia>4.|Tria distin|guend{a}.</marginalia>
<P>  Hoc punctum postulat, vt explicemus
quod supra in hunc locum remisimus,
quomodò lex illa mortua esse incepe-
rit à die Pentecostes. Vt autem hoc di-
stinctè resoluamus, oportet in lege illa
respectu cæremonialium tria distingue
re, scilicet, obligationem, institutionem,
& fructum, seu effectum: sunt enim hæc
tria distincta, & separabilia, & ideò po-
test intelligi, quod lex derogetur quoad
vnum istorum, & non quoad aliud, & ita
quod sit mortua quoad obligationem,
& non quoad institutionem, vel vtilita-
tem, potest etiam intelligi, vt quoad om
nia moriatur, seu abrogetur. Augusti-
nus ergo, si attentè legatur solum lo-
quitur de abrogatione quoad obliga-
tionem legis, & in hoc sensu sentit fuis-
se legem illam mortuam, quando non
d&#x0169; erat mortifera, & ideodixit, potuisse
aliquando illam legem seruari, d&#x0169;modo
non tanquam necessaria, sed vt bona, &
religiosa obseruaretur. De alijs autem
duobus p&#x0169;ctis nihil expresse dixit, vide-
tur aute&#x0303; ex doctrina eius colligi, aliter
esse loquend&#x0169; de lege quoad secundum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1196.jpg/>
@@1@<SE1196>C. 19. Anlex vetus fuerit prius mortua, quàm mortifera. 1189
<duolan 2><-P>membrum, id est, institutionem cęremo-
nialium, tertium verò de fructu, seu vti-
litate legis, non habet in præsenti pecu-
liarem rationem, sed ex prioribus pen-
det, vt in cap. vlt. huiuslib. declarabitur.</P>
<P>  Dico ergo primo. Longe probabilius<marginalia>5.|Lex vetus|mortua d&#x0169;|lex nouacæ|perit obli-|gare.|Hieronim.</marginalia>
est, legemveterem c&#x0153;pisse abrogari, ac
mortuam esse quoad obligatione&#x0303; simul
ac lex noua c&#x0153;pit obligare. Hęc est sen-
tentia Augustin. vt dixi, & ita eum intel-
ligunt, & sequuntur omnes Theologi ci-
tati, & constat etiā quoad hoc Hieron.
in eadem fuisse sententia. Imò aliqui pu-
tant, hāc partem esse de fide certā, nam
in quodā tractatu de Quadruplici syno-
do Apostolorum, qui habetur in princi-
pio primi tomi Conciliorum, & factus
dicitur iuxta glossam ordinariam, po-
nitur quarta synodus primitiuæ Eccle-
siæ cōgregata, Actor. 21. diciturq&#x0301;; in ea<marginalia>Act. 21.</marginalia>
declaratum fuisse, in illo primo tempo-
re ante euersionem templi Hierosolym.
licuisse conuersis iudæis vti cęremonijs
legis, dummodo spem salutis suæ in illis
nō collocarent, & in hanc sententiā ci-
tantur etiā Beda, & Chartusianus. Ver&#x0169;-<marginalia>Bed{a}.|Chartus.</marginalia>
tamen Actor. 21. nulla refertur facta sy-
nodalis cōgregatio, neq&#x0301;; noua definitio
aut declaratio fidei ibi facta est, sed so-
l&#x0169; legitur ibi concili&#x0169; datum Paulo à Ia
cobo, & senioribus de vsu aliquor&#x0169; lega
lium, in quo supponitur quide&#x0303;, eos cre-
didisse ill&#x0169; vsum fuisse licit&#x0169;, in quo cre-
dend&#x0169; est, non errasse, non tamen decla-
rarunt, qualis esset ille vsus, neq&#x0301;; an t&#x0169;c
esset sub obligatione&#x0303;, nec ne. Inde ergo
nihil cert&#x0169; colligi potest quoad hāc par
tem. Alij veroputant, hoc fuisse definit&#x0169;<marginalia>Cōc. Flor.|Sot.|Caiet.</marginalia>
ab Eugenio IIII. in Cōcilio Florentino,
ex quo Caiet. Soto, & alij moderniores,
hęc referunt verba. Nō tamen negat Sancta
Synodus licuisse illa obseruare ante fufficientem
Euangelij promulgationem, modo ad salute&#x0303; esse
necessaria non crederentur. Veruntamen hęc
verba ego non inuenio in illo concilio,<marginalia>Valent.|Vasq.</marginalia>
quod etiā notarunt Valent. & Vasq. Prę-
ter quā quod in eis nō dicitur, Concili&#x0169;
definire, sed tant&#x0169; nō negare. Non vide-
tur ergo hęc res definita, nec in Scrip-
tura expressa, quanqam videatur magis
cōsentanea ijs, quæ Scriptura refert de
factis Apostolor&#x0169;, indicat enim nō fuis-
se ex legis necessitate, sed ob tempor&#x0169;
indigentiam, & oportunitatem. Sicut<marginalia>Act. 16.</marginalia>
dicitur de Paulo Actor. 16. circuncidisse<-P>@@

<-P>Timotheum propter iudæos, nam in hoc taci
te significatur id non esse factum prop-
ter obligationem legis implendam, &
ad hunc modum referuntur alia.</P>
<P>  Ratione ergo Theologica principa-<marginalia>7.|Ratio Theo|logic{a}.</marginalia>
liter agend&#x0169; est, & præcipua sumitur ex
principio supra posito, quod lex vetus-
abrogata est quoad obligatione&#x0303; simul
ac lex noua obligare incæpit, nam lex
noua obligare incæpit à die Pe&#x0303;tecostes,
vt nunc supponimus ex libro sequenti;
ergo eodem die mortua est quoad obli-
gationem lex vetus. Et declaratur am-<marginalia>Confirm.</marginalia>
plius, & confirmatur illud principium,
quia illæ duæ leges includebant quandā
repugnantiam quoad obligationem, nā
ex quo c&#x0153;pit lex noua obligare, c&#x0153;pit
baptismus esse necessarius ad salutem;
ergo eo ipso desijt circuncisio esse ne-
cessaria. Probatur hæc cōsequentia (cę-
tera enim clara sunt). Tum quia secun-
dum moralem, & cōgruam prouidentiā
non potuerunt duo media esse simul ne-
cessaria ad eunde&#x0303; effect&#x0169;. Nec professio
nes quodammodo cōtrariæ debuerunt
simul pręcipi, nā altera erat per signum
distinctiu&#x0169; populi iudaici à gentili, alia
verò per sign&#x0169; vtriq&#x0301;; cōmune, tollensq&#x0301;;
inter eos diuisione&#x0303;. Tum etiam quia ne-
cessitas circ&#x0169;cisionis derogabat mult&#x0169;
dignitati, & sufficientię baptismi iā suf-
ficie&#x0303;ter promulgati, & ideo semper fuit
mal&#x0169;, sumere circuncisione&#x0303; vt necessa-
riā, ex quo baptism&#xA770; necessarius esse c&#x0153;
pit. Cessauit ergo præcept&#x0169; circ&#x0169;cisio-
nis eo ipso, quod c&#x0153;pit obligare pręcep
t&#x0169; baptismi. Ergo cōseque&#x0303;ter etiā cessa
uit tota lex quoad obligatione&#x0303; suā. Pro-
batur cōsequentia, t&#x0169; à paritate ratio-
nis, t&#x0169; maximè quia circ&#x0169;cisio erat qua-
si fundament&#x0169; totius legis, quia non ob-
ligabat, nisi circ&#x0169;cisos; ergo cessante ge
neraliter necessitate circuncisionis, cō-
seque&#x0303;s fuit, vt in tota lege cessaret. Quæ
illatio est manifesta quoad omnes, qui
nondum erant circuncisi quando neces-
sitas circ&#x0169;cisionis cessauit, quoad alios
verò iā circuncisos potest cum propor-
tione applicari, nam licèt illi necessario
subiacere&#x0303;t circ&#x0169;cisioni, illa nō erat ne-
cessitas moralis, & pręcepti, sed physica
ex pręsuppositione talis effectus, qua nō
obstante consequens fuit, vt necessitas
obligationis quoad totum legem in il-
lis etiam cessaret. Simile argumentum<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1197.jpg/>
@@1@<SE1197>1190 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>fieri potest de sacrificijs, nam introdu-
cto vnico, ac diuino legis nouæ sacrifi-
cio, eiusq&#x0301;ue necessitate iam cepta pro-
mulgari, consequens fuit, vt necessitas
antiquorum sacrificiorum per se cessa-
ret, repugnabat enim singularitati no-
stri sacrificij, eiusq&#x0301;ue dignitati, & suf-
ficientiæ derogabat, idemq&#x0301;ue est cum
proportione de sacrame&#x0303;tis, ac subinde
de tota lege cæremoniali.</P>
<P>  Ex hoc discursu infero primo, legem<marginalia>7.|Hinc infer|tur primo.|Legem ve-|tere&#x0303; non si-|mul sedsuc|cessiuè pro|totomundo|mortuāfuis|se.</marginalia>
veterem non fuisse simul abrogatam,
seu mortuam quoad obligationem pro
toto mundo, sed successiuè, priusq&#x0301;ue in
Iudæa, & in alijs locis, vbi prius fuit lex
noua promulgata, deinde verò in alijs,
provt deuulgatio legis Euangelicæ au-
gebatur. Ratio est, quia lex vetus quo-
ad obligationem per obligationem le-
gis nouæ quasi formaliter excludeba-
tur, sed lex noua non obligauit simul
mundum vniuersum, sed successiuèpro-
vt successiuè promulgabatur, vel quan-
tum est ex se diuulgabatur, vt rectè do-
cuit Scotus. in 4 distinction. tertia, & in
libro sequenti latius tractabimus; ergo
eodem modo, ac proportione mortua
fuit lex vetus quoad obligationem, nam
est eadem ratio, & consecutio necessa-
ria. Quia si vna forma non excluditur,
nisi ad introductionem alterius, non po
test breuius, aut celerius excludi, quam
altera introducatur. Ita ergo intelligo
quod Augustin. dixit, dato, & manifestato
Sacramento gratiæ, antiquæ legis neceßitatem
cessaße, nam per Sacramentum gratiæ, rectè
lex gratiæ cum suis sacramentis, & my-
sterijs intelligitur; hæc autem lex suc-
cessiuè manifestata est; ita ergo obliga-
tionem prioris legis depulit.</P>
<P>  Secundo infero, postquam lex vetus<marginalia>8.|2. Infertur|Postquam|lex vet&#xA770; c&#x0153;|pit essemor|tua in toto|orbecępisse|simul eße|mortiferā.</marginalia>
c&#x0153;pit esse mortua in toto orbe, c&#x0153;pis-
se etiam simul esse mortiferam: proba-
bileq&#x0301;ue est, tunc simul fuisse mortife-
ram pro toto mundo. Prior pars ma-
nifesta est ex dictis, quia lex illa fuit
mortua cum proportione ad promul-
gationem Euangelij; ergo in eo puncto,
in quo sufficiens promulgatio Euange-
lij consummata est, lex vetus integrè, &
pro toto mundo mortua est. Dictum
est autem supra, sufficienter promulga-
to Euangelio, statim legem veterem
fuisse mortiferam; ergo simul, ac lex
illa fuit plenè mortua, c&#x0153;pit esse mor-<-P>@@

<-P>tifera, ita vt finis mortis eius, vt sic di-
cam, fuerit initium status mortiferi e-
ius. Et hinc declaratur secunda pars,
nam cum iam tunc lex noua esset pro-
mulgata in toto orbe, potuit lex vetus
incipere simul esse mortifera in eodem
vniuerso orbe. Et ita differentia inter<marginalia>Differe&#x0303;tia|inter mor-|tuā, & mor|tiferam.</marginalia>
esse mortuam, vel mortiferam, erit,
quòd lex vetus simul fiebat mortua c&#x0169;
promulgatione legis nouæ, ac subinde
successiuè, non sic autem facta est mor-
tifera, sed potius ad consummatio-
nem promulgationis legìs nouæ, & ideò
sicut in vno puncto (moraliter loquen-
do) promulgatio consummata est, ita
in illo potuit incipere lex illa simul esse
mortifera, quia iam præcesserat qua-
si sufficiens dispositio in toto orbe, per
totam successiuam promulgationem le
gis nouæ.</P>
<P>  Dices, Lex illa non est facta mortife-<marginalia>9.|Obiect.</marginalia>
ra sine speciali &#xA753;hibitione distincta ab
alijs præceptis legis nouæ, hæc autem
prohibitio non poterat simul proponi
vniuerso orbi, nec prædicabatur simul
cum lege noua; ergo nō potuit postea si-
mul tot&#x0169; mund&#x0169; obligare; ergo nec po-
tuit illa lex simul esse mortifera pro to-
to mundo. Respondeo, satis probabile<marginalia>Resp.</marginalia>
esse Apostolos, & eorum discipulos si-
mul cum Euāgelio prędicasse, & docuis-
se fideles, legem veterem, quæ iam non
obligat solum ad tempus fuisse permis-
sam propter honorem eius, & propter
suauiorem Dei prouidentiam, vt faci-
lior fieret iudæorum conuersio, omnisq&#x0301;;
peccandi occasio illis auferretur: paulo
tamen post fuisse omnino delendam, &
prohibendam post sufficienter comple-
tā Euangelij prædicationem. Atq&#x0301;ue ita
recte fieri potuit, vt adueniente illo te&#x0303;-
pore, sufficienter inno tesceret toti Ec-
clesię illa reprobatio, & abolitio legis,
ideoq&#x0301;; simul in tota fuerit mortifera. Di-
xi aute&#x0303; tantum, hoc esse probabile, quia
incert&#x0169; est id, quod supponit, fieri enim
potuit, vt prohibitio illa, seu declara-
tio talis status illius legis, in quo oporte
ret esse mortiferam, fieri c&#x0153;perit, post
plenè mortuam illam legem pro toto
mundo, & quod non simul, sed successi-
uè fuerit promulgata vniuersæ Eccle-
siæ. Quod si ita factum est, prius fuit
lex illa mortua non solum in aliquibus
partibus orbis, sed etiam in toto mun-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1198.jpg/>
@@1@<SE1198>C. 19. Anlex vetus fuerit prius mortua, quàm mortifera. 1191
<duolan 2><-P>do, quàm fuerit mortifera, quoad ob-
ligationem, sicut hactenus loquuti su-
mus.</P>
<P>  Dico secundo. Lex vetus non prius<marginalia>10.|Legem ve-|terem non|prius fuisse|mortuam|quoad insti|tutione&#x0303; quā|mortiferā.|August.</marginalia>
fuit mortua quoad institutionem, quam
fuit mortifera. Ita censeo esse inter-
pretandam sententiam Augustini, quia
est necessario consequens ad aliam sen-
tentiam eius, vt mihi probant rationes
dubitandi supra positæ. Quia non po-
terant illæ cæremoniæ vt legales, id est,
vt institutę à Deo per illam legem, re-
ligiosè fieri per modum cultus Deo pla-
citi, & accepti ratione suæ institutio-
nis, si iam pro illo tempore lex esset re-
uocata, & abolita etiam quoad hāc par-
tem, nam post talem abrogationem iam
cultus esset superstitiosus, vt supra etiā
declaratum est. Declaratur præterea
in hunc modum, nam quandiu lex non
fuit mottifera, respublica illa iudæor&#x0169;
in suo cæremoniali statu, vt sic dicam,
permansit, id est, templum illud fuit ve-
rè locus sacer ad cultum Dei deputa-
tus, nam ob hanc causam Apostoli spe-
cialiter illum frequentabant ad oran-
dum, vt ex actibus Apostolorum con-
stat: Pontifex etiam qui tunc officium
gerebat, verè sacerdos erat. Vnde Pau-
lus Actor. 23. cum ab alijs corripere-
tur, quòd Ananiam Principem sacer-
dotum maledixisset, respondit. Nescie-
bam fratres, quod Princeps esset sacerdotum.
Vbi Chrysostom. affirmat, quod si Paulus
eum cognouißet, honorasset, & Homil. 39. ait
in Matth. Paulum p&#x0153;nitentia ductum se
excusasse. Et illam sententiam multi se-
quuntur, vt Lyran. Caietanus, Isidorus,
Claru. & indicat etiam Theophil. Quan-
uis alij aliter exponant, ignorantiam il-
lam Pauli per figuram, & simulationem
interpretando, quod mihi nō probatur.
Significauit ergo Paulus, eo te&#x0303;pore nō-
dum fuisse sacerdotes legales sua dig-
nitate omnino priuatos, quod tamen ne
cessario dicend&#x0169; esset, si lex fuisset mor-
tua, etiam quoad institutionem, quia si-
cut transsato sacerdotio trāsfertur lex,
ita mors legis quoad institutionem, est
signum sacerdotij emortui; è ergo con-
uerso, si sacerdotalis dignitas durabat,
necesse est, vt etiam duraret legis insti-
tutio. Et inde fit consequens, vt idem
sit dicendum de sacrificio, ad quod sa-
cerdotium ordinatur.</P>@@

<P>  Præterea, ob hanc causam dixit Au-<marginalia>11.|Declaratur|magis.</marginalia>
gustinus, illas cæremonias fuisse serua-
tas ex consuetudine solennitatis, licèt
non fierent ex necessitate, quia videli-
cèt, quoad solennem institutionem du-
rabant, licèt non quoad obligationem.
Nihil enim aliud significare potuit Au-
gustinus per consuetudinem solennita-
tis, quia illa consuetudo non induxit il-
lam solennitatem; sed potius diuina in-
stitutio, & solennitatem, & consuetudi-
nem illius introduxit, ideoq&#x0301;ue durare
non potuit, nisi durante institutione; er-
go si licebat tunc seruare legalia ex cō-
suetudine solennitatis, licebat ex vi pri-
mæ institutionis; ergo illa adhuc dura-<marginalia>August.</marginalia>
bat. Deniq&#x0301;ue sæpe Augustinus compa-
rat vsum illarum cæremoniarum, pro-
vt ab Apostolis illo tempore fiebant, c&#x0169;
earundem obseruantia, quam viuente
Christo ijdem Apostoli, vel etiam ipse-
met Christus exhibebant, vtiq&#x0301;ue quoad
religiosum cultum; ergo plane sentit,
eandem durasse institutionem. Ita er-
go hæc assertio necessario sequitur ex
alia supra probata, quod Apostoli non
fictè, sed verè, & ex affectu religioso
illas cæremonias faciebant. Ratio ve-<marginalia>Ratio.</marginalia>
rò à priori est, quæ sæpe est tacta, quia
ad suauem prouidentiam Dei pertine-
ret, non statim, vel subito reuocare to-
tum illum statum, vel institutum, ne hoc
cederet in infamiam illius religionis,
vel in maiorem pernitiem iudæorum,
qui non erant dispositi ad tantam, & tā
subitam mutationem. Neq&#x0301;ue etiam in-
stitutio, & introductio nouæ legis illam
subitam mutationem exigebat, quia ni-
hil perfectioni eius, aut dignitati dero-
gabat illa obseruantia propter dictos
fines, & pro breui tempore, & non po-
nendo spem salutis in illa.</P>
<P>  Ex quo vlterius infero, lege&#x0303; illā nō fuif<marginalia>12.|3. Infertur|Quādo lex|illa extin-|ctafuit.</marginalia>
se extinctam quoad institutione&#x0303; in sen-
su declarato, donec fuit mortifera, ac
subinde quoad hanc partem non fuis-
se prius mortuam, quam mortiferam,
neq&#x0301;ue è conuerso. Hoc sequitur euiden-
ter ex dictis, primò quia quando insti-
tutio non fuit reuocata, per se loquen-
do licebatvti illa, c&#x0169; esset diuina, quāuis
nō esset sub obligatione, quia institutio
sufficit ad honestum vsum, & potest ab
obligatione separari, vt per se constat;
ergo quandiu durauit illa institutio nō<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1199.jpg/>
@@1@<SE1199>1192 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>fuit mortifera legalium obseruatio, nec
moraliter esse potuit, quia non poterat
Deus prohibere absolutè vsum cære-
moniarum pro eodem tempore, pro
quo volebat eas religiosum cultum, &
significationem retinere. Præterea su-
prà oste&#x0303;sum est cęremonias illas factas
esse mortiferas quasi abintrinseco, ex
eo, quod reuocata fuit illarum institu-
tio; ergo non potuit lex illa esse mortua
quoad institutione&#x0303;, prius quā fuerit etiā<marginalia>Dubium.</marginalia>
mortifera. Neq&#x0301;ue in hoc superest noua
difficultas, nisi quod fortasse videri po-
test, sine causa, vel fundamento assigna-
ri vn&#x0169; termin&#x0169; mortis illius legis quo-<marginalia>Respons.</marginalia>
ad obligatione&#x0303;, & ali&#x0169; quoad institutio-
nem. Respōdemus aute&#x0303; breuiter, primo
non dici sine fundamento, quod in fa-
ctis, & dictis Apostolorum nititur, ex illis
autem, & Ecclesiæ traditione habemus,
cæremonias illas aliquando fuisse lici-
tas, licèt non essent necessariæ, & postea
factas esse illicitas; ergo consequens ne-
cessario est, vt priori tempore non mu-
tauerint institutionem, licèt amiserint
obligationem, postea vero etiam insti-
tutionem perdiderint. Ex quo vlterius
necessario sequitur, longiore&#x0303; fuisse ter-
minum illius legis quantum ad substan-
tiam institutionis, vt sic dicam, quam
quoad obligationem, nam terminus ob-
ligationis fuit obligatio legis nouæ, ter-
minus autem status illius instituti fuit
perfecta Euangelij promulgatio.</P>
<P>  Et ex his facile respondetur ad duas<marginalia>13.|Ad primā|difficultate&#x0303;|Resp.</marginalia>
difficultates in principio positas. Ad
primā ergo fatemur, sententiam assere&#x0303;-
tem, legalia fuisse mortua quoad obli-
gatione&#x0303; pro illo primo te&#x0303;pore prædica
tionis Euangelicæ, non probari expres-
se aliquo Scripturæ testimonio, vel Ec-
clesiæ definitione, & ideò non esse de fi-
de, esse tamen conclusionem Theologi-
cam satis certam, tum ex consensu com
muni Patrum, & Theologorum, tum
quia est magis consentanea Scripturis
excludentibus necessitatem illius legis
cum Euangelio, & indicantibus, Apo-
stolos, quando exercebant legalia, non
id fecisse ex necessitate, tum deniq&#x0301;ue
quia obligatio illius legis suo modo re-
pugnabat obligationi nouæ legis, vt de-
claratum est. Neq&#x0301;ue oportet eodem
modo explicare terminum legis vete-
ris quoad durationem in statu religio-<-P>@@

<-P>so, & in obligatione, quia nō eodem mo-
do opponitur legi nouæ in primo, sicut
in secundo, nec ex eadem radice, neq&#x0301;ue
habebat eandem congruentiam pro il-
lo tempore duratio obligationis, quam
habuit duratio institutionis. Vnde im-
merito ibi obijcitur, quod hæc omnia
sine sufficienti ratione asserantur. Nec
magis obstant quæ ex Augustino affe-
runtur. Nam priora verba, in quibus Au<marginalia>Augustin&#xA770;|explicatur.</marginalia>
gustinus dicit, fuisse damnabile iudæis
seruare legalia ob necessitatem salu-
tis, non determinantur ab illo ad cer-
tum aliquod tempus, imò aperte exten-
duntur ad primum tempus prędicatio-
nis Euangelij. Nam in hoc distinguit
inordinatum vsum illius temporis ab
honesto, quod in posteriori tempore
vterq&#x0301;ue vsus legalium, siue ex necessi-
tate salutis, siue absq&#x0301;ue illa illicitus fa-
ctus est. Aliam verò sententiam ibi tri-
butam Augustino, apud illum non in-
uenio, neq&#x0301;ue in rigore vera est, intel-
lecta de onere obligationis legis. Ni-
si intelligatur de tempore ante Christi
mortem, & prædicationem Euangelij
tunc enim iudæi erant sub onere legis,
& non gentiles: postea verò, tam iudæi,
quam gentiles fuerunt liberi ab onere
legis. Posset etiam id verificari post in-
choatam promulgationem nouæ legis
in aliquo loco, vbi nondum perueni-
re potuerat Euangelij prædicatio, ibi
enim potuerunt iudæi pro ali quo tem-
pore esse sub onere legis, sub quo non e-
rant gentiles. Siquis tamen rectè ad-
uertat, illa differ entia solum esse pote-
rat inter vtrosq&#x0301;ue nondum Christianos,
non verò inter cōuersos ad fidem Chri-
sti, quibus oportebat iam esse Euange-
lium promulgatum. Ex ignorantia item
facile potuit accidere illud discrimen.
Deniq&#x0301;ue probabilis differentia pro eo
tempore assignari posset, quod iudæis
libera erat obseruatio cæremoniarum
legis, non ita gentilibus iuxta probabi-
lem sententiam supra tractatam.</P>
<P>  Ad alteram difficultatem responde-<marginalia>14.|Ad 2. diff.|Resp.</marginalia>
tur, priorem partem eius recte proba-
re legem illam non fuisse tunc mortuam
quoad institutionem, non verò proce-
dere contra cessationem obligationis.
Ad rationes autem posteriori loco po-
sitas respondeo. Ad primam, legem du-
os habere effectus, inter alios vnus est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1200.jpg/>
@@1@<SE1200>C. 19. An lex vetus fuerit prius mortua, quàm mortifera. 1193
<duolan 2><-P>instituere, & dare formam, & modum
operandi, aliàs obligare, & nihil repug-
nare primum separari à secundo, sicut
facta est institutio Sacrame&#x0303;ti matrimo-
nij, vel ordinis sine obligatione; ita ergo
potuit lex illa permanere secund&#x0169; prio-
rem effectum, licet esset mortua quoad
posteriorem. Maioris autem claritatis<marginalia>Obligatio|quoadexer|citium, vel|quoad spe-|cificatione&#x0303;.</marginalia>
gratia distinguere possumus obligatio-
nem quoad exercitium, vel quoad speci
ficationem actus, nam quoad priorem
dicimus mortuam fuisse in principio le-
gem illam, posterior aute&#x0303; necessario du-
rauit permanente institutione, & illa suf
ficit ad rationem legis. Consistit autem
in hoc, quod licèt iudæus non teneretur
circuncidere filium, nihilominus si ill&#x0169;
circ&#x0169;cidebat, debebat seruare formam
legis, & sic de alijs sacrificijs, quia hæc
obligatio ex natura rei sequitur ex in-
stitutione, & vsu eius. Et ita excluditur
prima repugnantia.</P>
<P>  Ad secundā ratione&#x0303; respondetur lon-<marginalia>15.|Ad secuu-|dam ratio-|nem.</marginalia>
ge aliam esse rationem de simulatione
obseruationis legis, tāquam obligantis,
vel de simulatione cultus: nā prior erat
valde materialis, & non per se intenta,
neq&#x0301;ue excludebat intentionem veri cul
tus Deo pro eo tempore placiti, quod
satis erat, vt actio illa esset religiosa, &
omnino honesta. Neq&#x0301;ue enim Apostoli
ea tunc faciebāt propter obligationem
legis, neq&#x0301;ue hoc exterius profitebantur
quantum erat de se, quamuis præuide-
re&#x0303;t alios id existimaturos, idq&#x0301;ue permit
terent, nam hic modus simulationis il-
licitus nō est, vt suprà diximus, secus ve
ro esset, si cæremonias iam non religio-
sas, & prohibitas, tanquā religiosa se fa
cere fingere&#x0303;t, nā hoc sine dubio intrin-
secè mal&#x0169; est. Ita ergo intellecto funda-
mento August. omnis repugnātia cessat.
Ad tertiam respōdetur primo ita fuisse
iudæos affectos ad lege&#x0303; suam, & consue-
tudine in illa firmatos, vt non fuerit ne-
cessari&#x0169; eis prohibere, ne stat&#x0169; illius su-
bito abijcerent, vel mutare&#x0303;t, illo autem
statu perseuerante, etiā erat conseque&#x0303;s,
vt multi illis cæremonijs vterentur, se-
clusa speciali obligatione. Dico etiam
probabile esse, non potuisse quidem sin-
gulos Pontifices, vel sacerdotes statum
illius legis, & institutione&#x0303; eius omnino
abrogare,  si tamen cōmuni cōsensu vel-
le&#x0303;t cedere iuri suo, & statim omnino re-<-P>@@

<-P>linquere cęremonias suas, potuisse id fa
cere, quia hoc non erat eis prohibit&#x0169;, &
tuncvniuersaliter cessaret ratio retine&#x0303;-
di cæremonias pro aliquo te&#x0303;pore, quia
cessaret omne scandal&#x0169; iudæor&#x0169;, & om-
nis infamia eiusdem legis, & nullā habe-
ret repugnantiam cum suaui prouiden-
tia Dei. Quia verò hic casus erat mora-
liter impossibilis, ideò simpliciter per-
misit Deus statum illius legis pro aliquo
tempore conseruari quoad institutio-
nem eius, qua suppositione facta, tene-
bantur sacerdotes illius temporis San-
cta illa sanctè tractare, & iuxta lege&#x0303; mi-
nistrare, quæ obligatio, facta illa suppo-
sitione, magis ex natura rei, quam ex-
positiuo præcepto sequebatur.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc obiter responderi potest<marginalia>16.|Dubium.</marginalia>
ad quandam curiosam interrogatione&#x0303;,
quæ hic occurrit, an eo tempore, quo
cæremonialia erant mortua, & non mor
tifera, tenere&#x0303;tur iudæi soluere decimas,
quia hinc apparet, non fuisse obligatos,
quia lex erat mortua quoad obligatio-
nem, illi autem solum obligabantur ex
vi legis. Item quia sacerdotes iā non te-
nebantur ministrare, licèt illis licit&#x0169; es-
set ministerium; ergo neq&#x0301;; alij teneban-
tur illa soluere, quanuis licitè possent, si
vellent. Patet consequentia, quia obliga
tio stipe&#x0303;dij correspōdet obligationi mi
nisterij, nā seclusa hac obligationequasi
mutua, & permane&#x0303;te, pro actuali ministe
rio, quādo fieret, posset fieri arbitraria
recōpensatio, vel ex parti&#x0169; cōuentione.</P>
<P>  Nihilominus dice&#x0303;d&#x0169; videtur, eā obli-
gatione&#x0303; pro eo te&#x0303;pore durasse, nā in pri<marginalia>17.|Cōclusio af|firmat.</marginalia>
mis loque&#x0303;do de iudęis nō cōuersis ad fi-
de&#x0303;, nō est dubi&#x0169;, quin salte&#x0303; ex cōscie&#x0303;tia,
quā habebāt, tenere&#x0303;tur decimas solue-
re, sicut etiā sacerdotes ex simili cōscie&#x0303;
tia tenebantur ministrare, & verisimile
est, etiā iudęos ad fide&#x0303; cōuersos eāde&#x0303; ex-
istimatione&#x0303; pro aliquo te&#x0303;pore habuisse,
pro quo nō satis constabat, legem illam
esse mortuam. Præterea non videtur il-
la conscientia omnino fundata in erro-
re, vel ignorantia, sed in naturali qua-
dam iustitia, supposito statu illiuspopuli
conseruantis illum religiosum cultum
Dei, vt à Deo institutum, & approbatum
etiam pro eo tempore, & ab eodem po-
pulo quasi communi consensu retent&#x0169;:
nam inde oriebatur mutua obligatio ex
parte sacerdot&#x0169;, vt essent parati ad mi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1201.jpg/>
@@1@<SE1201>1194 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>ministrandum, quando alij vellent vti le
galibus, & ex parte populi ad soluendas
decimas. Eo vel maximè quod tribus
Leuitica non habuerat sortem in terra
promissionis, & loco illius decimas ac-
ceperat, ideoq&#x0301;; durante statu illius rei-
publicæ, & templi, non debuit illis pri-
uari, nam hoc etiam erat moraliter ne-
cessarium, vt scandala vitarentur, & om-
nia ordinatè fierent.</P>
<P>  In quo tandem considero, illam legem<marginalia>18.|Legem sol|uendi deci|mas nō fuis|se cæremo-|nialem sed|iudicialem</marginalia>
soluendi decimas nō fuisse cæremonia-
lem, sed iudicialem, & ideo potuit lex il-
la obligare, etiā si præcepta cæremonia-
lia essent mortua. Verisimile enim est, iu
dicialia præcepta nō fuisse pro eo tem-
pore mortua, saltem illa, quæ ad conser-
uandā iustitiam, & publicam pacem illi&#xA770;
reipublicæ erant necessaria. Quia du-
rante pro tunc statu politico illius rei-
publicæ (provt durabat, permittente,
imò & approbante Deo) necessari&#x0169; erat
habere leges iudiciales, per quas cìues
obligare&#x0303;tur, & malefactores possent pu-
niri, & alia obseruari, pertine&#x0303;tia ad iusti
tiam contractuum, & aliarum actionum:
nam obligatio talium legum nō repug-
nabat c&#x0169; cōsummata rede&#x0303;ptione Chri-
sti, nec cum obligatione legis nouæ, nec
etiā fuerat specialiter, & expresse reuo-
cata. Et ita D. Thomas non probauit, ab<marginalia>D. Thom.</marginalia>
rogationem præceptorum iudicialium
nisi ex defectu subiecti, id est, ex dissolu-
tione illius reipublicæ, & mutatione sta-
tus eius. Durante ergo illo tempore, &
statu recte potuit pro illo tempore prę-
ceptum decimarum obligare.</P>
<Z>CAPVT XX.
Quomodo fuerit semper illicit&#x0169;, gentes ad iudia-
zandum cogere, & tractatur locus Pauli ad
Galat. 2. & expenditur prohibitio san-
guinis, & suffocati. Actor. 15.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X rationibus dubitandi in cap. 15.<marginalia>1.|Multiplex|coactio. 1.</marginalia>
pro vtraq&#x0301;; parte positis, & ex ra-
tionb&#xA770;, ac testimonijs additis pro
sententia Hieron. in ca. 16. solum super-
sunt nobis explicanda duo loca Scriptu
ræ in titulo proposita, cætera enim om-
nia explicando sente&#x0303;tiam, quam veram
reputamus, expedita sunt, & multis etiā
occurre&#x0303;tibus difficultatibus obiter est
satisfactum, hæc verò duo loca specia-<-P>@@

<-P>lem, ac diligentem requirunt declara-
tionem. Quia verò difficultas illorum
locorum nascitur ex coactione genti&#x0169;
ad seruanda legalia, ideo pauca de illa
præmittenda duxi. Duobus autem, vel
tribus modis accidere potuit hæc coa-
ctio, primo per coactionem quasi p&#x0153;na-
lem, quæ vt iusta sit, supponit obligatio-
nem in eo, qui cogitur, & potestatem,
seu iurisdictionem in cogente. Secun-
do per impropriam coactionem, quam<marginalia>Secundo.</marginalia>
directiuam appellare possumus, impo-
nendo, scilicèt, obligationem ad lega-
lia seruanda, licet antea nō esset. Tertio<marginalia>Tertio.</marginalia>
intelligi potest coactio adhuc magis im
propria, qua estper consilium, vel exem-
plum. De prima non fit mentio in Scrip-
tura, de secunda videtur procedere lo-
cus Actor&#x0169;, de tertia verò locus ad Ga-
lat. 2. Primo ergo tanquam certum sta-<marginalia>N&#x0169;quā po|tuisse ge&#x0303;tes|licite cogi|ad legalia.</marginalia>
tuo, nunquam potuisse gentes licitè co-
gi ad legalia seruāda primo genere coa-
ctionis quasi ad implendam obligatio-
nem in illis pręexistentem. Hæc assertio
nota est ex hactenus dictis, illā vero hic
pręmittimus, vt res magis intelligatur,
& vt occasione illius aliqua loca Scrip-
turæ ad hanc materiam spectantia ex-
plicentur. Possumus igitur duo tempo-
ra distinguere, vnum est, post decretum
Ecclesiasticum factum ín concilio Apo-
stolico Actor. 15. aliud est de antiquio-
ri tempore à passione Christi vsq&#x0301;ue ad<marginalia>Act. 15.</marginalia>
illud concilium. Post dictum ergo con-
cilium certissimum est principium posi<marginalia>Duo te&#x0303;po-|ra distingu|end{a}.</marginalia>
tum, quia in illo definitum est, gentiles
conuersos non esse obligatos ad legalia
seruanda, sed solum ad onera in eodem
concilio declarata, quæ re vera legalia
non erant, vt infra videbimus; ergo nul-
lo modo licebat illos cogere ad talem
obseruationem. Probatur consequen-
tia, quia cogerè aliquem ad id, quod
facere non tenetur per se iniquum est.
Nam vel talis coactio esset per violen-
tiam, & sic esset iniusta, vel esset per de-
ceptionem, persuadendo illis legalium
necessitatem, & sic esset hæreticum cō-
tra Apostolorum definitionem.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hoc confirmant verba Pauli<marginalia>2.|Confir.|Galat. 2.</marginalia>
ad Galat. 2. Quo modo gentes eogis iudaizare,
nam licèt non loquantur de rigorosa
coactione violenta, à fortiori probat
illam non fuisse licitam. Pertinent au-
tem illa verba ad illud tempus, de quo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1202.jpg/>
@@1@<SE1202>C. 20. Quomodo fuerit illicit&#x0169; ge&#x0303;tes ad iudaizare cogere. 1195
<duolan 2><-P>tractamus, nam licèt Augustin. dicta
Epist. 19. ad Hieronym. cap. 2. aliquan-
tulum à princip. probabilius existimet,
illud factum Petri, quod refert Paulus ad
Galat. 2. accidisse ante concilium Apo-
stolicum Actor. 15. nihilominus bene
inspecta historia Actorum, & collata c&#x0169;
dicto loco Pauli ad Galat. secundo, cō-
trarium videtur dicendum. Quia in di-<marginalia>Duplex as-|census Pau|li in Hie-|rusalem.</marginalia>
cta Epistola narrat Paulus duplicem as-
censum suum in Hierusalem, primum
in capite primo, triennio post conuer-
sionem suam, secundum in cap. 2. post an-
nos quatuordecim, vtiq&#x0301;ue à primo ascensu,
vt contextus ipse suadet, & multi expo-
nunt, & specialiter varijs rationibus<marginalia>Salm.</marginalia>
ostendit ibi Salmeron disput. 22. Ille au-
tem secundus a scensus Pauli idem fuit
cum illo, quo ad illud concilium cum<marginalia>Ambros.|Theodor.|Anselm.|Bed{a}.|Caiet.|Act. 15.</marginalia>
alijs conuenit, vt in eodem cap. 2. insi-
nuat Ambros. refertq&#x0301;ue Hieronymus,
& non improbat, & clare docent Theo-
doret. Anselm. D. Thom. Caietan. & Be-
da Actor. 15. Potestq&#x0301;ue facile suaderi
ex collatione vtriusq&#x0301;ue ascensus, & ex
circunstantijs eorum, & ex alijs conie-
cturis à ratione temporum sumptis; il-
lis autem omissis, hac ratione nunc bre-
uiter vtor. Quia aliàs hic ascensus Pau-
li, cuius ipse meminit ad Galatas cap.
secundo, omissus fuisset à Luca in histo-
ria Actorum, quod non est verisimile,
quia erat res valde grauis, multumq&#x0301;ue<marginalia>Luc. quatu|or ascensus|Pauli nu-|merat.|Act. 9. 11.|15. & 21.</marginalia>
ad doctrinam fidei spectans. Sequela de-
claratur, quia Lucas quatuor tantum
ascensus Pauli in Hierusalem numerat,
primus est Actor. 9. triennio post con-
uersionem suam, de quo nulla potest esse
quæstio. Secundus Actor. 11. ad defe-
rendas eleemosynas fratribus. Tertius
tempore concilij, Actor. 15. Quartus
Actor. 21. quando comprehensus est à
iudæis. Et de hoc etiam vltimo non est
quæstio, quia constat, eo tempore iam
Paulum contulisse Euangelium suum c&#x0169;
Petro.</P>
<P>  De secundo autem aliqui dicere vo-<marginalia>3.|Opinioquo|rundam.</marginalia>
luerunt, coincidere cum ascensu Pauli
ad conferendum Euangelium cum Apo-
stolis, cuius meminit ad Galat. 2. Sed
non est verisimile, tum quia nullum in-<marginalia>Refellitur.</marginalia>
dicium ad hoc asserendum sumi potest
ex vtroq&#x0301;ue loco, tum etiam, quia tunc
nondum erant ortæ contentiones, &
scandala, quorum occasione Paulus as-<-P>@@

<-P>cendit, vt conferret suam doctrinam
cum Apostolis. Non enim propter se,
aut propter auctoritatem doctrinæ, sed
propter alios, qui ex conuersione, &
libertate gentium turbabantur, ascen-
dit. Tum præterea quia ille secundus
ascensus non potuit esse post annos quatuor
decim, vt ait Paulus, quia fuit anno se-
cundo Claudij Imperatoris, alias qua-
dragesimo quarto à natiuitate Christi,
ac subinde decimo, velvndecimo à mor
te Christi, vt late probat Baron. 1. tom.
Annal. Vnde etiam fit verisimile quod
idem auctor affirmat, Petrum eo tem-
pore non fuisse Hierosolymis, sed Ro-
mam adijsse, non potuit ergo tunc Pau-
lus cum Petro Euangelium conferre.
Superst ergo, vt illa collatio facta sit in
dicto concilio Actor. 15. atq&#x0301;ue ita vt
ide&#x0303; sit ascensus ad concilium, & ad con-
ferendum cum Petro post quatuor deci-
mum annum à Paulo designatum. Existi
mo autem (vt dixi) numerasse Paulum
illos quatuordecim annos à primo as-
censu, & ideo illum decimum quartum
annum fuisse decimum septimum à con-
uersione Pauli, nam tres præcesserunt
ante primum ascensum eius, & inde fit,
fuisse illum annum decimum nonum à
passione Domini, nam biennio post il-
lam conuersio Pauli contingit. In idem
autem tempus optimè cadit congrega-
tio dicti concilij, quia antea non po-
tuerunt Petrus, & Paulus Hierosolymis
simul adesse, cum Petrus fuerit Romæ
vsq&#x0301;ue ad nonum, vel decimum annum
imperij Claudij, qui est decim&#xA770; octauus<marginalia>Claudi&#xA770; Im|per.|Quo tempo|re Paulus|Petrum re|prehe&#x0303;derit.|4.|De tempo-|re antepræ|dict&#x0169; Cōcil.</marginalia>
à passione Domini, vt ex historijs con-
stat. Relinquitur ergo, vt factum illud
Petri, quod reprehendit Paul. ad Ga-
lat. 2. acciderit post prædictum Hieroso
lymitanum concilium.</P>
<P>  Superest dicendum de tempore ante
illud concilium. Nam in illo non erat
notum in Ecclesia, an gentes conuersi
ad fidem legalia seruare tenerentur; er-
go pro eo tempore dum aliud non de-
clarabatur, iuste poterant ad illa ser-
uanda compelli, nam in dubio lex ser-
uanda est, quandiu non constat, non ob-
ligare. Nihilominus contrarium om-<marginalia>Gentes non|posse ad le-|galia com|pelli.</marginalia>
nino asserendum est. Vt autem hoc cla-
rius probetur, & intelligatur, distingua-
mus illud primum tempus in duo, vnum
vsq&#x0301;ue ad reuelationem factam Petro, vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1203.jpg/>
@@1@<SE1203>1196 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>gentiles baptizaret Actor. 10. quæ acci-
dit anno Christi quadragesimo primo,
hoc est, septimo, vel octauo à passione<marginalia>Quo anno|reuelatio il|la in Act.|Apostolò-|rum Petro|facta sit.</marginalia>
eius, vt Baroni. ostendit. Aliud est post
illam reuelationem vsq&#x0301;ue ad prædict&#x0169;
concilium. In priori tempore non est
prędicatum Euangelium gentibus, neq&#x0301;;
aliquis pure gentilis baptizátus est, sed
Cornelius fuit primus, qui Dei monitu
baptizatus est, & tunc c&#x0153;pit gentibus
aditus ad Ecclesiam reserari, vt recte<marginalia>Baron.</marginalia>
ait Baron. suprà. Estq&#x0301;ue optima conie-
ctura, quia Petrus caput Ecclesiæ ausus
non fuerat gentes baptizare; ergo non
est verisimile, alios Apostolos, vel disci-
pulos prius aliquos gentiles baptizasse.
Vnde Actor. 11. postquam Petrus reue-
lationem sibi factam narrauit, alij fide-<marginalia>Act. 11.</marginalia>
les ex iudæa conuersi, glorificauerunt De&#x0169;,
dicentes; Ergo & gentibus p&#x0153;nitentiam dedit
Deus, & vitam, & additur ibidem, de dis-
cipulis, qui fuerant dispersi à tribula-
tione, quæ fuerat sub Stephano, Prædi-
cabant, nemini loquentes verbum, nisi solis iu-
dæis. In illo ergo tempore non habuit
locum quæstio de iure, quia non erat
factum, quod esset iuris fundamentum.
Si enim Euangelium non prædicabatur
gentibus, nec eis dabatur baptismus,
nullo modo poterant ratione legis no-
uæ ad antiquam seruandam compelli,
cum antea ex vi legis antiquæ cogì non
possent.</P>
<P>  Obijci vero potest, quia Philippus
baptizauit eunuchum ante reuelatione&#x0303;<marginalia>5.|Obiect.</marginalia>
factam Petro, vt constat ex Actibus, imò
Baron. in anno trigessimo quinto Chri-
sti Domini, notat, in illo anno historiam
illam Actor. 8. contigisse: at vero eunu-
chus ille gentilis erat, teste Euseb. lib. 2.<marginalia>Act. 8.|Euseb.</marginalia>
Histor. cap. 1. & sequuntur plures, D.
Thom. Ioan. 12. lect. 4. & ibi Maldon. To-
let. circa illa verba, erant autem quidā gen-
tiles, Abulen. Matt. 6. q. 129. Salmer. tract.
28. & 32. in Acta. & alij citati à Lorino<marginalia>Lorin.</marginalia>
Actor. 8. ergo signum est, ante reuela-
tionem factam Petro gratiam Euange-
lij fuisse communicatam gentibus. Vn-
de Euseb. supra dicit, eunuchum illum
fuisse primum ex gentibus baptizatum,
iuxta illud Psalm. 67. Ætiopia præueniet ma<marginalia>Psal. 67.|Respons.</marginalia>
nus eius Deo. Respondeo, quidquid sit de
origine illius eunuchi, an fuerit ex pa-
rentibus gentilibus, vel iudæis, quia de
illo vix potest aliquid certum affirmari<-P>@@

<-P>cum potuerint iudæi esse in Ætiopia, si-
cut erant dispersi per alias m&#x0169;di regio-
nes, quidquid ergo de hoc sit, verius ex-
istimo, illum fuisse professione, & fide
iudęorum, non solum quia venerat ado-
rare Hierusalem, sed etiam in itinere
Isaiam legebat, eumq&#x0301;ue prophetam esse
credebat. Vnde verisimile est, quod Ly-<marginalia>Lyran.|Carthus.|Eunuch&#x0169;|que&#x0303; Philip|pusbaptiza|uit prosely|tum fuisse.|Act. 10.|Baron.|Bellarm.|Euseb.</marginalia>
ran. Carthusian. & alij dicunt, illum fuis-
se proselytum, neq&#x0301;ue enim aliter Philip-
pus illum baptizaret, cum nondum fuis-
set ianua Ecclesiæ gentibus aperta, vt
ex Actor. 10. colligitur, & recte notant
Baron. supra & Bellarm. li. 1.  de Roman.
Pontific. cap. 22. Quod ergo Euseb. ait,
eunuchum illum fuisse primum ex gen-
tibus baptizatum, si intelligat de genti-
bus præputium habentibus, falsum est, si
verò intelligat de gentibus factis pro-
selytis, incertum est, nam Hierosolymis
erant alij proselyti ex gentibus, qui po-
tuerunt & credere, & baptizari, etiam
viuente Christo imò Zacheus, vt multi
putant, gentilis erat, vt patet ex Tertu-<marginalia>Tertul.|Cyprian.|Chrysost.|P. Chrysol.</marginalia>
lian. libr. 4. contra Marcion. cap. 37. &
Cyprian. Epist. 63. Chrysost. Homil. de
Zacheo tom. 2. Beda Lucæ 19. vbi idem
sentit Ambros. & Petrus Chrysol. Serm.
54. vbi ait, fuisse adoptat&#x0169; in filium Abrahæ.
Vnde verisimiliter credi potest, fuisse
proselytum, non enim aliter Christus
ad illum diuertisset, ne legem violare vi
deretur. Nam ea ratione iudæi conuer
si ad fidem, in principio cauebant con-
sortium ge&#x0303;tilium pręputium habenti&#x0169;,
vt colligitur ex Actor. 11. & ad Galat. 2.
Vnde sicut Christus de Zacheo dixit,
Hodie salus huic domui facta est, eo quod & ipse
sit filius Abrahæ, ita credibile est, fuisse
baptizatum, vel viuente Christo, vel po-
stea ab Apostolis ante eunuchum. Nec<marginalia>vide Barad|Luc. 10.</marginalia>
refert, quod multi alij existiment, illum
fuisse iudæum, quia neutrum, vt credo
satis probari potest, & nos non facimus
vim in exemplo talis personę, nam mul-
ti alij proselyti esse poterant inter iu-
dæos, de quibus eade&#x0303; est ratio. Vnde est
vltimo in hoc puncto considerandum,
quòd licèt eo tempore Euangelium per
se non prædicaretur gentibus, id est, ex
instituto, & in terris eor&#x0169;, nihilominus
multi gentiles non circuncisi poterant
Hierosolymis, & in Iudęa habitare, & au
dire verbum Dei, & fidem in Christum
concipere, vt de Centurìone Matt. 8. &<-P><marginalia>Matt. 8.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1204.jpg/>
@@1@<SE1204>C. 20. Quomodo fuerit illicit&#x0169; ge&#x0303;tes adiudaizand&#x0169; cogere. 1197
<duolan 2><-P>Luc. 7. valde probabile est, & consequen<marginalia>Luc. 7.</marginalia>
ter etiā per fidem viuam, & contritione&#x0303;
internam iustificari: nihilominus tamen
per baptismum non admittebantur ad
Ecclesiam vsq&#x0301;; ad reuelationem factam
Petro. Et ideo etiā de illis cert&#x0169; est, non
potuisse ad seruanda legalia cogi, cum
nec lege veteri ad circuncisionem susci
piendam obligarentur, neq&#x0301;ue ad bap-
tismum admitterentur.<marginalia>6.|De tempo-|re baptismi|Cornelij vs|que ad Hie|rosolymita|num cōcil.|idem dice&#x0303;-|dum.</marginalia>
<P>  Deniq&#x0301;; etiam de illo tempore à bap-
tismo Cornelij vsq&#x0301;; ad Hierosolymitan&#x0169;
concili&#x0169; idem dicendum est. Quia licet
aliqui iudęi æmulatores legis illo te&#x0303;po-
re murmurarent, & rumores excitare&#x0303;t,
quia homines non circuncisi ad cōsor-
ti&#x0169; Ecclesię admittebātur, nihilominus
Apostoli semper eis restiterunt, & Pau-
lus neq&#x0301;; ad horā eis cessit, vt ipse dicit
ad Galat. 2. Et Petrus Actor. 11. nō seda-
uit iudęos cogendo gentiles ad circun-
cisionem, sed Dei voluntate&#x0303; iudęis de-
clarando. Vnde credi potest, ide&#x0303; fecisse
tunc alios Pastores Ecclesiæ, licet non-
d&#x0169; esset res authenticè definita. Ratio<marginalia>Ratio.</marginalia>
antem est, quia nulla erat lex, quæ gen-
tiles ad fidem conuersos ad veteres cæ-
remonias obligaret, quia nec lex vetus
ad illos loquebatur, præterquam quod
iam erat mortua, nec noua hoc præci-
pit, vt supra ratiocinati sumus. Vnde ad
rationem dubitandi negare possumus,
tunc rem fuisse dubiā, quia licèt non es-
set definita, per ratione&#x0303; poterat esse ita
manifesta, vt vix posset à mediocriter
eruditis inuincibiliter ignorari. Addo
etiam cum aliàs constaret, legem vetere&#x0303;
non esse datam gentibus, etiam in casu
dubio non potuisse gentiles ad fide&#x0303; con-
uersos ad lege&#x0303; seruandā iuste cogi, quia
ipsi possidebant libertatem suam, & in
dubio melior est conditio possidentis.</P>
<P>  Dico secundo, nunquā gentiles ad fi-<marginalia>7.|Nunquam|gentiles ad|fidem con-|uersos, &|baptizatos|fuisse coa-|ctos ad le-|galia seruā|d{a}.</marginalia>
dem cōuersos, & baptizatos fuisse coa-
ctos ad legalia seruanda per aliquā Ec-
clesiasticam lege&#x0303;, imò nec licuissevnquā
ita illos cogere. Prior pars constat, quia
nulla talis lex Ecclesiastica ostendi po-
test. Item vel illa lex fuisset ante Conci-
lium Apostolic&#x0169;, & hoc dici non potest,
quia semper Apostoli tali coactioni re-
pugnarunt; multo vero minus dici hoc
potest de tempore post concilium, quia
non poterat lex fieri contra Apostolo-
rum definitionem. Et id etiam confir-<-P>@@

<-P>mat exemplum de Tito ad Galat. 2. Po
sterior item pars facile probatur, quia
vel est sermo de legibus formaliter, &<marginalia>Galat. 2.</marginalia>
hoc modo contra ius diuinum esset ta-
lis coactio; ergo non est potestas in Ec-
clesia ad tale pręceptum imponendum:
vel est sermo de legalibus materiali-
ter sumptis, & sic circuncisio non po-
test ab Ecclesia præcipi, quia est res dif-
ficilis valde, & inutilis; ergo nec alia le-
galia.</P>
<P>  Sed licèt hoc sit verum de toto one-
re legalium, nihilominus de aliqua par-<marginalia>8.|Dubitat.</marginalia>
te, vel actu illorum, aliter apparet, quia
non solum videtur posse aliquid legale
præcipi, sed etiam esse præceptum A-
ctor. 15. vbi præcepta est gentibus con-<marginalia>Act. 15.</marginalia>
uersis abstinentia ab idolothitis, san-
guine, & suffocato. Hoc verò testimo-<marginalia>Duplex ex|positio.</marginalia>
nium duas habet expositiones, seu res-
ponsiones. Vna est, ibi Apostolos nihil
legale statuisse, imo nec positiuam le-
gem tulisse, sed tantum tria naturalia<marginalia>Prima.</marginalia>
præcepta negatiua, quæ à gentibus fa-
cile violabantur, renouasse, aut præce-
pisse. Primum est præceptum abstinen-
di à fornicatione, quod certum est esse
morale, seu legis naturæ. Secundum
est abstinendi ab immolatis; quod so-
lum est prohibitum ab Apostolis qua-
tenus fiebat in aliquem idolorum cul-
tum. Sic enim dixit Paulus 1. ad Corin-
theos 10. Quæ immolant gentes, dæmonijs<marginalia>1. Cor. 10.</marginalia>
immolant, & non Deo: nolo autem vos soci-
os fieri dæmoniorum, non potestis calicem Do-
mini bibere, & calicem dæmoniorum, non po-
testis mensæ Domini participes eße, & men-
sæ dæmoniorum, &c. Alioqui verò come-
dere ex immolatis quasi materialiter
(vt sic dicam) sicut per se malum non
est, ita neq&#x0301;ue est prohibitum ab Apo-
stolis, aliàs etiam secluso scandalo, &
omni specie idololatriæ nō licuisset, ra-
tione prohibitionis; contrariam autem
docet Paulus in eodem loco primo, ad
Corintheos 10. & 8. Tertium est absti-
nendi à sanguine, quod non intelligitur<marginalia>1. Cor. 8.</marginalia>
de esu sanguinis, sed de effusione san-
guinis, vtiq&#x0301;ue humani, quod præceptum
etiam naturale est. Qui autem sic illud
interpretantur, omittunt particulam
suffocatum, quæ male posset ad inter-
pretationem de homicidio accommo-
dari, negant ergo esse ab Apostolis tra-
ditam, sed ab aliquo interprete per mo-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1205.jpg/>
@@1@<SE1205>1198 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>dum scholij adiunctam, & sic postea ìn
textum græcum irrepsisse, & tandem à
Latino interprete retentam, vnde illam
particulam omittit Ambros. ad Galat.<marginalia>Ambr.</marginalia>
2. dicens, à sophistis Græcor&#x0169; fuisse ad-
ditam, licèt expositionem nō sequatur.
Vtrumq&#x0301;; autem sequutus est Tertull. lib.<marginalia>Tertull.|Cyprian.|Iren.|Patian.|August.</marginalia>
de Pudicit. cap. 12. & Cyprian. lib. 3. ad
Quirinum cap. vltim. & Iren. libr. 3. cap.
12. & Patian. in Parænes. de P&#x0153;nitent.
Augustin. etiam libr. 32. contra Faust.
cap. 13. omittit particulam suffocatum,
& refert expositionem de homicidio,
eamq&#x0301;; non refutat, licèt alias adhibeat.
Atq&#x0301;; ita iuxta hāc expositione&#x0303; cessat dif
ficultás, quia iuxta illam null&#x0169; præcept&#x0169;
legale ab Apostolis reuocatum est.</P>
<P>  In hac verò expositione primum,
quod de fornicatione dicit, certissim&#x0169;
est, nō enim prohibita est ab Apostolis,<marginalia>9.|Expe&#x0303;ditur|dicta expo|sitio.</marginalia>
quia nō esset mala per se, & iure naturæ
&#xA753;hibita, sed &#xA757; avel ge&#x0303;tes hoc ignorabāt,
vel pro nihilo ducebāt, illāq&#x0301;; cōsuetudi-
ne&#x0303;habebāt. Sec&#x0169;d&#x0169; aute&#x0303;, quod de immo
latis dicitur, valde etiam probabile est.
Nam esus immolatorum, si cesset om-
nis species falsæ religionis, & omne scā-
dalum, non est per se malus, & ideò si
bona conscientia fieret, non erat ma-
lus, vt aperte supponit Apostolus in di-
ctis locis ad Corinth. & ad Roman. 14.
& ibi exponit August. suo cap. 78. Iedoq&#x0301;;
probabile est, non fuisse ab Apostolis
prohibita absolutè idolotyta, sed solum
quatenus esus illorum continebat cul-
tum idolorum, vel speciem eius, & scan-
dal&#x0169; parere poterat. Sic enim Cyprian.
Tertullian. & Patian. suprà, illam prohi-
bitionem declarant per idolorum cul-
tum, vel sacrificium, aut participatio-
nem eius, & Guadenti. tract. 15. qui est
de Machabæis, ait, prohibitionem esse
factam, ne redirent ad idola, & ne ci-
bis diabolo sacrificatis prophanaren-
tur. Idem sentit Hieronym. lib. 1. contra<marginalia>Hieròn.</marginalia>
Iouinian. qui ita exponit, vt abstineant se
ab idololatri{a}. Idem legitur apud Augu-
stinum in Speculo cap. de Actib. Aposto-<marginalia>August.</marginalia>
lorum, refert enim expositionem de ido
lolatria, & non refellit, neq&#x0301;ue aliam ibi
adiungit. Imò lib. de Bono coniugali di-
xit, satius esse mori fame, quam idolo-
tytis vesci, quod est verum de naturali
præcepto, nam de positiuo non esset ita
necessarium. Eamdem expositionem se-<-P>@@

<-P>quitur Turrian. lib. 1. pro Canonib. Apo
stolorum cap. quinto, & sexto. Non mi-
nus autem probabile videtur, prędictos
Patres solum dedisse occasionem, seu ra
tionem motiuam illius præcepti feren-
di, materiam autem generaliorem fuis-
se. Nam quia scandalum erat freque&#x0303;s,
& poterat redundare in ipsosmet rece&#x0303;-
ter conuersos ad fidem, paulatim illos
inducendo ad idolorum honorem, ideò
absolutè, & sine restrictione Apostoli
esum immolatorum prohibuerunt, vt
sonant verba præcepti, quę restringere
non est necesse. Quia hoc etiam modo
præceptum erat morale, nullamq&#x0301;ue le-
galem cæremoniam continebat. Et li-
cèt esset positiuum, poterat esse tunc ex-
pediens ita generaliter ferri propter
infirmos, & ignorantes, qui non facile
possent occasiones scandali discernere.<marginalia>Leo Papa.</marginalia>
Cui sententiæ fauet Leo Papa Epist. 77.
aliàs 79. ad Nicetam cap. 5. vbi sentit,
præceptum illud vsq&#x0301;ue ad sua tempora
durasse, & obligasse absolutè ad absti-
nendum ab immolatis. Idem sumitur ex
Concilio Aurelienensi secundo, cap. 20$unclear<marginalia>Concil.|Aureliens.</marginalia>
vbi idolorum cultus, & vti cibis idolis
immolatis tanquam duo distincta pro-
hibentur, & idem sumitur ex Concilio
Gangrensi statim citando. Neq&#x0301;ue in E-
pistol. ad Corinth. Paulus illud præcep-
tum reuocauit, sed solum non promul-
gauit illud Corinthijs, ad quos post il-
lam legem latam peruenit, vt patet A-
ctor. 18. & multo post ad illos scripsit, vt<marginalia>Act. 18..</marginalia>
ex eadem Epist. cap. 2. notum est. Non
promulgauit autem Corinthijs pręcep-
tum illud, vel quia non iudicauit necessa
rium, aut opportunum, vel quia nō erat
pro illis latum, sed tantum pro Christia-
nis Syriæ, & Siliciæ, vt sentiunt Salmer.<marginalia>Salm.</marginalia>
tract. 43. in Acta, & Baron. anno Christi
51. in tom. 1.</P>
<P>  Tertium autem, quod de homicidio<marginalia>10.|Quoad hāc|partem re-|fellitur di-|cta exposi-|tio.</marginalia>
dicit illa expositio, probare non possu-
mus. Primò, quia credimus particulam
suffocatum, pertinere ad textum Scriptu-
ræ, & positam fuisse in præcepto Apo-
stolorum, habetur enim in græcis, & la-
tinis exemplaribus, & vsu, & traditione
Ecclesiæ recepta est, & non parum con-<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
firmatur generali approbatione Con-
lij Tridentini, nullaq&#x0301;ue est ratio suffici-
ens ad repelle&#x0303;dam illam vocem è textu
sacro, & Patres etiam antiquissimi il-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1206.jpg/>
@@1@<SE1206>C. 20. Quomodo fuerit illicit&#x0169; ge&#x0303;tes adiudaizand&#x0169; cogere. 1199
<duolan 2><-P>lam legunt, vt Clem. Papa. lib. 6. de Con-<marginalia>Clem. Pap.|Hieron.|Cyril.|Hierosol.|Tertull.</marginalia>
stitution. cap. 12. & Hieronym. dicto lib.
1. contra Iouinian. Cyril. Hierosolomit.
Catechesi 4. & Orig. lib. 8. contra Cel-
sum, & indicat Tertullian. in Apologet.
cap. 9. Secundo quia multi eorum, qui
videntur eam particulam omittere, fa-
tentur sub sanguine comprehendi, &
Gaudentius exponit, & àsanguine, id est,
à suffocato, & melius Augustin. 32. contra<marginalia>Gaudent.|August.</marginalia>
Faust. cap. 13. à sanguine, id est, ne quicquam
ederent carnis, cuius sanguis non eßet effusus, &
idem sentit Tertullian. in Apologet. ca.
9. Supponunt ergo prohibitum ibi esse
esum sanguinis, & conseque&#x0303;ter esse pro-
hibitum suffocatum, quia sanguinem in
se continet.</P>
<P>  Tertio ita fuit hoc pręceptum in Ec-
clesia intellectum, vt sumitur ex Augu-<marginalia>11.|Conf. ma-|gis tradita|doctrin{a}|August.|Euseb.</marginalia>
stino, & alijs Patribus citatis, & Euseb.
lib. quinto, Histor. ca. 1. vbi refert Bibli-
dem Martyrem pro Christianis respon-
disse: Qnomodo eiusmodi viri liberos suos de-
uorare in animum poterunt inducere, quibus ne
licitum quidem sit, sanguinem animalium ra-
tione carentium comedere, vbi de solo suffo-
cato fit mentio, tamen sub illo sanguis
comprehenditur, quia ratione sangui-
nis suffocatum prohibetur, vt dictum
est. Extenditur autem prohibitio ad a-
nimalia bestiarum morsibus extincta,
quia tanquam suffocata censentur, eo
quod sanguis eorum non effundatur. Et
idem habetur in Concilio Vormatien.
Canon. 64. & 65. vbi etiam prohibentur<marginalia>Conc. Vor-|mat.</marginalia>
aues retibus strangulatæ, propter ean-
dem rationem; imò quædam alia ibi ad-
duntur, quæ propria illius concilij lege
non prohibentur: nec sub sanguine, &
suffocato. Illo modo comprehe&#x0303;duntur.
Deniq&#x0301;ue in Concilio Gangrensi illa tria<marginalia>Conc. Gan-|grensi.</marginalia>
sanguis, suffocatum, & immolatum idolis, ex-
presse nominantur tanquam prohibita,
nam sine dubio hic est sensus illius cano
nis, qui sic habet, Siquis carnem edentem,
præter sanguinem, & idolis immolatum, &
suffocatum, cum religione, & fide condemnæt,
&c. anathemasit, ita enim diuidenda sunt
verba, vt habentur in correctis conci-
lijs, vt reddant sensum legitimum, qui
est, esum carnium esse licitum, exci-
pi tamen illa tria. Et ita intellexerunt
illum canonem Scholastici omnes, qui
in præsenti illum allegant, & Baronius
supra.</P>@@

<P>  Quarto deniq&#x0301;; altera expositio de ho
micidio nimis est metaphorica, & præ-<marginalia>12.</marginalia>
ter vim verborum, & contextus, nā eo-
dem modo præcipitur abstine&#x0303;tia ab im-
molatis, & à suffocato, & sanguine; absti
nentia autem ab immolatis intelligitur
ab esu illorum; ergo eodem modo intel
ligitur de sanguine, & suffocato: nam
materia est eiusdem rationis, & ideò nō
est simile de fornicatione, quæ est mate-
ria diuersæ rationis. Accedit, quòd in
hoc sensu prohibitus est sanguis Genes.
9. & clarius multo in lege Leuit. 7. & 17.
vbi consequenter prohibetur mortisci
num, vel captum à bestia, sub quibus cō-
prehe&#x0303;debatur suffocatum, nam sub hoc
nomine non inuenitur in lege prohibi-
tum. In canone autem 62. Apostolorum
declaratur, prohibitionem illam factam
esse ad quandam legis imitationem. Est
etiam illa expositio nimis voluntaria,
vt rectè argumentatur Ambros. suprà,
& indicat D. Thom. 1. 2. q. 103. art. 4. ad
3. quia nulla erat ratio specialiter pro-
hibendi homicidium, vel rapinam (quā,
vt refert alij sub nomine suffocati intel
ligebant) nam gentiles etiam infideles
non ignorabant, hæc esse mala, nam in-
ter ipsos etiam grauiter puniebantur.</P>
<P>  Secunda ergo & vera responsio est,<marginalia>13.|Secunda ex|positio, &|vera resp.</marginalia>
ibi esse datum positiuum præceptum il-
li tempori, & regioni conueniens, quo
prohibitus fuit esus sanguinis, & conse-
quenter animalium omnium, quæ sine
sanguinis effusione moriuntur, vel occi
duntur. Quæ est communior sententia
Patrum, vt vidimus. Et ad obiectionem<marginalia>Ad obiect.|respons.</marginalia>
factam respondent omnes, illum cibum
non fuisse prohibitum ratione legis ve-
teris, nec quasi cogendo ad obseruantiā
eius, sed solum quasi imitando in aliquo
legem antiquā, vt expresse significatur
in dicto canon. 62. Apostolorum. Hoc e-
nim non est prohibitum in Ecclesia. Et
quamuis regulariter fiat in solis pręcep
tis iudicialib&#xA770;, potuit ab Apostolis etiā
fieri in aliqua obseruantia legali, quæ
non cōtinebat significationem futuro-
rum, nec fortasse propriè ad cult&#x0169; Dei
pertinebat. Maxime quia sub diuersa ra
tione, & motiuo, prohibitio illa ab Apo-
stolis facta est, sine vllo ferè respectu ad
veterem lege&#x0303;. Multiplex autem ratio il-
lius præcepti assignatur à Patribus. Pri
ma est moralis ad frænandam gulam, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1207.jpg/>
@@1@<SE1207>1200 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>modestiam in cibis sumendis fidelibus
commendandam. Ita Cyril. Hierosoly-
mit. catechesi 4. ca. de Cibis. Sed hoc D.
Thomæ nō placet, quia multa sunt alia,
quæ magis ad gulam prouocant, quam
sanguis. Et quamuis lambere sāguinem
animalium, vel deuorare suffocata non
cocta fęrinum sit, vt ait Cyril. Apostoli
autem non hoc tantum prohibuerunt,
sed etiam hæc cocta, & quocumq&#x0301;ue mo-
do parata manducare, in quo non appa-
ret tātus excessus gulę, aut defectus mo-
destiæ, vt propter eam solam causam
debuerit prohiberi. Alij rationem red-
dunt, quia sanguis etiam, & suffocatum
in idololatrijs gentium peculiari modo
vsurpabatur. Quam rationem indicant
Origin. & Tertull. suprà, & D. Thomas 1.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
2. q. 102. ar. 6. ad 1. dicit, fuisse consuetu-
dinem gentilium, vt adunarentur ad co-
medendum sanguinem congregatum in
honorem idolorum, quibus reputabant
sanguinem acceptissimum esse, ideòq&#x0301;ue
prohibitum fuisse à Deo esum sanguinis<marginalia>Ratio pro-|hibitionis|Apostolic.</marginalia>
in lege veteri. Credibile ergo est, duras-
se illum ritum ge&#x0303;tilicum tempore Apo-
stolorum, & ideo sub illa ratione vitan-
di idololatriam, vel eius speciem, simile&#x0303;
prohibitionem tradidisse: sub illa enim
ratione præceptum morale erat, & non
cæremoniale. Quæ ratio satis probaba-<marginalia>Turrian.</marginalia>
bilis est, & eā rectè locupletat Turrian.
suprà. Non est autem contemnenda ra-
tio Augustini. lib. 32. contra Faust. cap.
13. dicentis, Apostolos elegisse rem facilem,
& nequaquam obseruantibus onerosam, in qua
cum Israelitis etiam gentes propter angula-
rem illum lapidem duos parietes in se conden-
tem aliquid communiter obseruarent. Quam
ita interpretandam censeo, nimirum,
desiderasse Apostolos vnire inter se du-
os illos populos, & impedimenta huius
vnitatis, quantum pro tunc fieri pote-
rat, auferre. Et quoniam ex antiqua
consuetudine iudæis abominabilis erat
esus sanguinis, & suffocati (non solum
ratione legis, sed etiam ratione anti-
quissimæ consuetudinis, & traditionis
à temporibus Noe) ideo Apostolos pro
tunc illum prohibuisse gentilibus con-
uersis ad fidem, vt possent pacificum
habere conuictum cum fidelibus ex iu-
dæis conuersis. Et hoc sequitur etiam
Baron. suprà.</P>
<P>  Sed dicet fortasse aliquis, has ratio-<-P>@@<marginalia>14.</marginalia>

<-P>nes intra breue tempus cessasse, & ideò<marginalia>Obiect.</marginalia>
si illę tantum fuissent fundamentum il-
lius legis, intra idem tempus debuisse
cessare legem illam, iuxta illud genera-
le principium, quòd cessante ratione le-
gis in vniuersali cessat lex. Consequens
autem non ita factum est: nam concilia
allegata quorum temporibus illud præ-
ceptum durabat, fuerunt multò post te&#x0303;-
pora Apostolorum, scilicèt, trecentis,
quingentis, & octingentis annis post
Christi aduentum; ergo. Respondetur,
in primis concedendo, non diu viguisse<marginalia>Respons.</marginalia>
in Ecclesia illud præceptum. Vnde Sal-
meron existimat, cessasse post quadra-
ginta annos, seu post perfectam promul<marginalia>Salm.</marginalia>
gationem Euangelij, quando legalia c&#x0153;
perunt esse mortifera. Quod est proba-
bile, sed incertum, quia nec ex historijs,
nec ex Patribus id constat, & verisimile
est, rationes illius præcepti maiori tem
pore durasse, dum Imperatores fuerunt
idololatræ, vel dum fideles misti erant
cum gentibus suos ritus profitentibus.
Augustinus autem indicat suo tempore
præceptum illud iam fuisse sublatum.
Concilia ergo recentiora, vt sunt Au-
relienense, & Vormatiense, prouincia-
lia sunt, & fortasse propter peculiares
rationes ad suas prouincias pertinen-
tes vsum illum retinere voluerunt. Vel
certe considerarunt rationem aliam,
quam Augustinus tetigit, nimirum, simi-
le præceptum abstinendi à sanguine da-
tum esse Genes. 9. ad vitandam crudeli-
tatem, & vt magis detestarentur homi-<marginalia>Geuef. 9.</marginalia>
nes human&#x0169; sanguinem effundere, vt di
xit D. Thom. 1. 2. q. 102. art. 3. ád 8. & ar.<marginalia>D. Thom.|August.</marginalia>
6. ad 1. Addit etiam August. potuisse il-
lud præceptum retineri in memoriam,
quòd Deus hoc iusserit, tempore Noe,
vt per hoc admonerentur fideles, Ecclesiam gen-
tium fuisse in arca Noe præfiguratam, & illius
facti prophetiam in gentibus ad fidem venienti-
bus c&#x0153;pisse impleri. Hę igitur rationes, vel
alię magis morales potuer&#x0169;t Patres il-
lorum conciliorum mouere ad pręcep-
tum illud renouandum, vel tanto tem-
pore retinendum, iam verò in vniuersa$unclear
Ecclesia cessauit, vt constat.</P>
<P>  Dico tertio. Cogere gentes lato mo-<marginalia>15.</marginalia>
do, id est, per inductionem aliquam, vt
per importunam petitionem, vel alio si-
mili modo, semper habuit specie&#x0303; mali,
in in diuiduo autem potuit esse interd&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1208.jpg/>
@@1@<SE1208>C. 20. Quomodo se&#x0303;per fuerit illicit&#x0169; ge&#x0303;tes cogere iudaizare. 1201
<duolan 2><-P>malum, interdum indifferens. Hanc as-<marginalia>Lato modo|sumpta coa|ctio habet|specie&#x0303; mali|licet possit|esse in indi|uiduo indif|ferens.</marginalia>
sertionem pono propter locum Pauli ad
Galat 2. Nam priorem partem indicat
in principio, cum ait, Titum gentilem
fuisse compulsum circuncidi, vtiq&#x0301;; per
importunitatem aliquorum fratr&#x0169;, Qui-
bus (ait) neque ad horam ceßimus subiectione,
vtiq&#x0301;; quia vt minimum id habebat spe-
ciem mali. Idem colligitur ex reprehen
sione Petri, quia exemplo suo cogebat
gentiles iudaizare, vt statim refert. Imò
etiam indicat illud factum Petri, fuisse
malum, & reprehensibilem. Sed nihilo-
minus probatur secunda pars assertio-<marginalia>August.</marginalia>
nis ex doctrina Augustini super eandem
epistolam supra citatam. Quia vel indu-
ctio erat ad illam obseruantiam vt ne-
cessariam, & sic erat mala, quia erat de-
ceptatoria, & contra libertatem Euan-
gelij, vel erat ad illam vt voluntariam,
& non prohibitam, & sic de se non er at
mala, sed indifferens, secluso scandalo.</P>
<P>  Statim verò occurrit cōmunis diffi-
cultas circa intelligentiam illius dissen<marginalia>16.|Dubitatio.</marginalia>
sionis inter Petrum, & Paul&#x0169;, quæ prop-
ter difficultate&#x0303;, & vtilitate&#x0303; suam, & quia
in præsenti tractatur ab omnibus Do-
ctoribus omitti non potest, quanuis per
se necessaria non sit ad cessationem le-
galium explicandam, vt facilè ex dictis
patet. Difficultas ergo est, an dissentio
illa verè acciderit, vel ex composito si-
mulata fuerit. Item si priori modo eue-
nit, quid in eo facto Petr&#xA770; peccauerit, &
an Paulus caput su&#x0169; reprehe&#x0303;de&#x0303;do exces
serit. In qua difficultate Hieron. suprà<marginalia>Prima opi|nio Hiero-|nym.</marginalia>
sentit, totum illud factum fuisse simula-
t&#x0169;, quia non putat, Petr&#x0169; posse alio mo-
do à peccato etiā mortali excusari, c&#x0169;
ex eius sententia obseruatio legali&#x0169; se-
rio facta erat mortifera. Neq&#x0301;; potuit Pe
trus per ignorātiam excusari, cum ipse
fuisset author præcipu&#xA770; decreti de liber
tate ge&#x0303;ti&#x0169; ad fide&#x0303; conuersar&#x0169;, & reuela-
tione&#x0303; de ipsor&#x0169; vocatione habuisset. At
verò per simulatā dispensatione&#x0303; facilè
excusatur, quia omnia fecit animo, & in-
te&#x0303;tione &#xA753;ficie&#x0303;di nō sol&#x0169; iudæis, sed etiā
gentibus. Nā apparenter segregando se,
inte&#x0303;debat occasione&#x0303; prębere nō decep-
tioni genti&#x0169;, sed instructioni potius Iu-
dęor&#x0169;, media Pauli admonitione. Vnde
addit, etiā Paul&#x0169; non verè, & ex animo
reprehe&#x0303;disse Petr&#x0169;, sed sol&#x0169; secund&#x0169; facie&#x0303;,
id est, exterius, & ín apparentia, & ex cō<-P>@@

<-P>posito cum eode&#x0303; Petro. Quæ sententia
fuit antiquor&#x0169;, quos ipse refert, & præ-
sertim Chrysostomi, quos alij suprà ci-<marginalia>Chrysost.</marginalia>
tati sequuti sunt. Moti aute&#x0303; sunt, t&#x0169; quia
non est verisimile, vel Petrum peccasse
in materia adeò sibi nota, vel Paul&#x0169; re-
prehendisse in Petro, quod ipse sæpius
fecit, tum etiā quia verba textus poss&#x0169;t
facilè ad hunc sensum accommodari.</P>
<P>  Hic verò maximè vrget Augustinus<marginalia>17.|Augustini|argume&#x0303;t&#x0169;.</marginalia>
argument&#x0169; suum de me&#x0303;dacio, quia hinc
nō sol&#x0169; sequitur, in facto simulato Petri
inuent&#x0169; esse mendaci&#x0169;, sed etiā in ver-
bis ipsius Pauli, & in Scriptura canoni-
ca mendaci&#x0169; reperiri, quod sine dubio
esset magnum absur d&#x0169;. Ideoq&#x0301;; conatur
Augustinus ad illud deducere prædictā
sententiā. Nō quia existimaret, illud ad-
mitti à Hieronymo, vt quidam putant,
sed potius, quia sciebat, non esse à Hie-
ronymo cōcedend&#x0169;, & ita propter illud
vitand&#x0169; à sua sente&#x0303;tia recederet. Nihi-<marginalia>Responsio|Hieron.</marginalia>
lominus tamen Hieronymus tacitè res-
pondet, negando sequelam. Nam de si-
mulatione facti iam suprà ostensum est,
potuisse esse materialem; & non forma-
lem, in verbis autem Pauli non reperi-
tur mendaci&#x0169;: nam ipse referendo præ-
teritum factum nunquam dixit, illa om-
nia, quæ ibi interuenerunt, fuisse ex ani-
mo, & absque simulatione facta, sed sim-
pliciter retulit, quod exterius fact&#x0169; est.
Imò cum dixit, se restitisse Petro, indi-
cauit, non ex corde, sed in facie tantum,
& in exteriori specie restitisse. Sicut 2.<marginalia>2. Cor. 5.</marginalia>
ad Corint. 5. dicit, aliquos gloriari in facie,
& non in corde, id est, in apparentia ope-
rum, non ín veritate. Et consequenter,
quod de Petro ait, quia reprehensibilis erat,
potest cum eadem additione intelligi,
scilicet in facie, seu in apparentia. Eo vel
maximè quod lectio gręca nō dicit esse
reprehensibilem, sed reprehe&#x0303;sum, vtiq&#x0301;;
ab alijs ignorātibus simulationem, qui
&#xA753;pterea ill&#x0169; reprehe&#x0303;sibile&#x0303; existimabāt.</P>
<P>  Deniq&#x0301;ue quod Paulus ait, Cum vidis-<marginalia>18.|Soluitur re|liqua pars|argume&#x0303;ti.</marginalia>
sem, quod nòn rectè ambularent ad veritatem
Euangelij. Dixi Cephæ coram omnibus, & cæt.
non propter Petrum, sed propter alios
potest intelligi, fuisse verissimè dictum,
nā quod de aliqua multitudine dicitur,
non est necesse, vt singulis attribuatur.
Loquutus est autem Paulus cum Petro
potius, quàm c&#x0169; alijs, non quia putaret
ill&#x0169; non ambulare ad veritatem Euāge-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1209.jpg/>
@@1@<SE1209>1202 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>lij, sed quia ita inter eos conuenerat, &
quia ita expediebat ad efficaciorem a-
liorum instructionem, & correctionem.
Deniq&#x0301;; vere etiam potuit Paulus dicere
Petro, cur cogis gentes iudaizare, quia hic
effectus vere sequebatur, vel sequi po-
terat ex illa specie facti, licet simulate
fieret. Excusabatur autem à culpa, quia
supposita cōuentione facta inter vtr&#x0169;q&#x0301;;
Apostolum, nullum nocumentum sequi
poterat ex illa appare&#x0303;ti coactione, quia
statim erat adhibenda medicina per re-
siste&#x0303;tiam Pauli, atque ita vitatur omne
mendacium in Scriptura. Vidend&#x0169; verò
superest, an expositio sit accōmodata.</P>
<P>  Quoad hanc ergo parte&#x0303; maximè mi-<marginalia>19.|2. sententia|Augustini|præfere&#x0303;da.|Totum il-|lud factum|simpliciter|eße intelli-|gendum.|August.|Ambr.</marginalia>
hi probatur sententia Augustini docen-
tis, totum illud factum simpliciter esse
intelligendum, prout litera ipsa fincerè
sumpta præsefert. Quam sententiam se-
quuti sunt etiam Anselm. D. Thomas, &
ferè alij recentiores in Paulum. Et pro
eadem citat Augustinus Ambrosium, &
Cyprianum, & de Ambrosio id constat
manifestè ex eius cōmentario ad Galat.
2. Nam circa illa verba, Cum autem venis-
set Petrus, &c. inquit, Post coneordiam socie-
tatis, & honorificentiam primatus, quam sibi in-
uicem per gratiam Dei detulerunt, nune inter-
ueniente causa negligentiæ, vel erroris dißidere
inter se videntur Apostoli non in propria causa,
sed in solicitudine Ecclesiæ. Per quæ verba
satis docet dissidium illud non ex com-
positione ficta, sed ex solicitudine cum
aliqua neglige&#x0303;tia coniuncta ortā fuisse.
Ideoq&#x0301;; verbum In facie, simpliciter expli
cat, idest, in præsentia, & licet legat, quia
reprehensus erat, statim addit, à veritate Euā
gelica, qui autem à veritate euangelica
reprehenditur, non fictè, sed verè repre
hensibilis est. Vnde subiungit, Paul&#x0169; cō-
stanter improbasse, quod Petrus sine cō
silio fecerat, & hoc modo reliqua pro-
sequitur, vt posteà videbimus. Locum
verò Cypriani non designat Augustinus,<marginalia>August.</marginalia>
videtur tamen hoc significare in epist.
71. ad Quintum fratrem, vbi locum ill&#x0169;
attingens, commendat modestiam Pe-
tri, qui non insolenter respondit alle-
gando primat&#x0169;. Nec despexit Paulum (ait)
quod Ecclesiæ prius persecutor fuisset, sed consi-
lium veritatis admisit, & rationi legitimæ, quā
Paulus vindicabat facilè consensit, document&#x0169;,
scilicet nobis concordiæ, & patientiæ tribuens.
Hoc autem exemplum, & hęc laus Petri<-P>@@

<-P>nulla fuisset, si ex composito, & non ve-
rè Petrus fuisset reprehensus. Potuisset
etiam Augustinus afferre Tertullianum<marginalia>Tertull.</marginalia>
lib. de Præscript. cap. 23. & lib. 4. contra
Marcionem cap. 3. vbi inter alia ait, Si
reprehensus fuit Petrus, vtique conuersationis
fuit vitium, non doctrinæ. Quia verò Ter-
tullianus eodem titulo repelli poterat,
quo Augustinus excludit plures ex alle-
gatis à Hieronimo, ideò illum omisit,
quia in hęresim lapsus est, vel certè quia
in ea sententia non est satis constans,
sed variè loquitur. Pro eadem sententia
referri potest Gregor. 28. Moralium<marginalia>Gregor.</marginalia>
cap. 6. aliàs 12. vbi de Petro ait, per hu-
militatem cordis Pauli consilium audiuit, &
expressius idem docet Homil. 18. in E-
zechiel. item Beda ad Galat. 2. & opti-
mè Rupert. de Operibus Spirit. Sanct.<marginalia>Bed{a}.|Rupert.</marginalia>
lib. 5. aliàs 1. de Consil. toto cap. 14. De-
niq&#x0301;; sententia hæc ferè à modernis Do-
ctoribus recepta est, quorum aliquos
paulò post referemus, & alios suprà re-
tulimus.</P>
<P>  Probatur autem hæc sententia pri-<marginalia>20.|Probatur|primo.</marginalia>
mò ex verborum proprietate, quæ sine
causa necessaria relinquenda non est,
hic autem nulla est causa, nam quæ mo-
uit Hieronymum, scilicet, quod legalia
tunc erant mortifera, re vera non sub-
sistit, vt visum est. Eo vel maximè, quod
si essent mortifera, vix, aut nullo modo
posset excusari culpa per talem simula-
tionem, vt etiam ostensum est. Quod er-
go Paulus ait, Restiti ei in faciem, sine du-
bio non significat in apparentia, vel in
specie exteriori; sic enim Paulus suis
verbis maximè eneruaret suammet se&#x0303;-
tentiam. Significat ergo idem, quod in
præsentia, & coram omnibus, sic enim
ipsemet Apostolus paulò post declarat
dicens, dixi Cephæ coram omnibus, & in alijs
locis ita sumit particulam in faciem, vt
2. ad Corinth. 10. Qui in facie quidem humi-
lis sum inter vos, id est, cum sum præsens
vobis: nam statim subiungit, Absens au-
tem confido in vobis. Particula ergo In facie
non diminuit proprietatem, & energiā
verbi resistendi, sed potius auget, vt re-
sistentia facta sit facie ad faciem, vt sic
dicam, & coram omnibus; ergo salua
sinceritate Scripturæ non potest de si-
mulata resistentia intelligi.</P>
<P>  Et hoc etiam confirmat ratio subi&#x0169;-<marginalia>21.|Confirm.</marginalia>
cta, quia reprehensibilis erat. Quā ideò Pau-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1210.jpg/>
@@1@<SE1210>C. 20. Quomodo se&#x0303;per fuerit illicit&#x0169; ge&#x0303;tes cogere iudaizare. 1203
<duolan 2><-P>lus reddidit, vt ostenderet, iustam fuisse
resistentiam suam, & ideò planè signifi-
care voluit, Petrum in illo facto fuisse
reprehensione dignum. Neq&#x0301;; enim fuis-
set satis, quòd Petrus fuisset ab alijs re-
prehensus, vt à Paulo etiam reprehen-
deretur, nisi ipse fuisset reprehensione
dignus. Vnde vel vox gręca non tantum
significat actum, sed etiam potentiam;
id est, non tantum reprehe&#x0303;sum, sed etiā
reprehensibilem, & melius hoc poste-
riori modo vertitur, vel certè si altera
lectio teneatur, magis accōmodata est
Ambrosij expositio, scilicet, quia veri-
tas Euangelij Petrum reprehe&#x0303;debat, &
consequenter reddebat illum reprehen
sibilem à Paulo. Atq&#x0301;; ita videtur apertè
se exponere Paulus in verbis sequenti-
bus, Cum vidissem, quod non rectè ambularent
ad veritatem Euangelij. Friuolum enim est,
hæc verba referre ad alios, & non ad Pe
trum, nam Paulus principaliter retulit
factum Petri, alios verò inducit, vt imi-
tatores, & sequaces illius, & postea in-
definitè ait, Cum vidißem, quod non rectè am
bularent; ergo illa indefinita æquiualet
vniuersali, & omnes illa via ambulan-
tes, & maximè ducem illorum Petrum,
comprehendit. Neq&#x0301;; etiam fingi potest,
taliaverba dicta esse per simulationem,
quia verbum videns, omnino illi repug-
nat. Nec deniq&#x0301;ue cogitari potest, Pau-
lum deceptum fuisse in eo, quod vidisse
se affirmat. Igitur & verbor&#x0169; proprie-
tas, & eorum contextus, ac series, ac de-
niq&#x0301;ue sinceritas sermonis hunc sensum
maximè confirmant.</P>
<P>  Tandem potest addi coniectura s&#x0169;p-<marginalia>22.|Tande&#x0303; con|firm.</marginalia>
ta ex occasione, & intentione, quam in
historia narranda Paulus habuisse vide-
tur. Hoc enim ibi agebat, vt Galatas re-
uocaret à falsa existimatione, in quam
inducti fuerant, quod tenerentur legem
cum Euangelio seruare, & ad hoc per-
suadendum induxerat collationem sui
Euangelij factam cum Petro, & alijs, &
tacitè commemorat definitionem factā
in concilio Hierosolymitano, & addit,
constantiam, quam habuit, resistendo,
ne Titus circuncideretur tanquam legi
subiectus, vt falsi fratres volebant. Po-
steà verò ad exaggerandam constantiā,
& firmitatem suam in illa doctrína, in-
ducit historiam de facto Petri segregā-
tis se, & de sua resistentia, ac reprehen-<-P>@@

<-P>sione. Quæ historia multum deseruit in-
tentioni Pauli, si illa omnia serio, & ve-
rè facta sunt: si autem per simulationem
omnia facta fuissent, parum prodessent
ad fidem confirmandam, quia Paulus si-
mulando, confirmaret potiùs, quàm re-
prehenderet simulationem Petri, & vir-
tute doceret, non fuisse contradicend&#x0169;
iudęis, sed dissimulandum, & condesce&#x0303;-
dendum cum illis volentibus cogere ge&#x0303;
tiles ad legem seruandam; hoc autem di
cere valde esset absurdum; ergo rectius
intelligitur, bellum illud, & quasi dissen-
sionem inter Apostolos per humanam
conditionem serio contigisse, & non ex
composito fictam fuisse. Vnde rectè Phi<marginalia>Philo Car-|path.</marginalia>
lo Carpathiorum Episcopus in Cantica
Cantic. circa illa verba, Filij matris meæ
pugnauerunt contra me, ait, Sapientissimos c&#x0153;-
lestis Regis bellatores sanctam, atque honestam
pugnam fecisse, & in illo loco, Paulum pug-
nasse propter Christum, & fidelium ædificium,
talemq&#x0301;ue pugnam & pacificam, & sanctissimā
fuisse.</P>
<P>  Vt autem difficultati propositæ, &<marginalia>23.|Quāt&#x0169; pec|cauit Pe-|trus in illo|facto.</marginalia>
fundame&#x0303;tis Hieronymi satisfaciamus,
oportet exponere quid, & quantum pec
cauerit Petrus in illo facto, vt propte-
rea verè, ac merito reprehenfibilis dí-
catur, & deinde constabit, an rectè ege-
rit Paulus illi resistendo, ac verè repre-
hendendo. In hoc enim puncto excede-
re interdum videtur Augustinus accu-
sando illud factum Petri. Nam in lib. de
Agon. Christian. cap. 30. sic scribit, De-<marginalia>August. in|dicat fuisse|mortale.</marginalia>
bet Ecclesia Catholica correctis, & pietate fir-
matis filijs libe&#x0303;ter ignoscere, cum ipsi Petro per-
sonam eius gestanti, & cum in mari titubaßet, &
cum Dominum carnaliter à paßione reuocasset,
& cum aurem serui gladio præscidisset, & cum
ipsum Dominum ter negasset, & cum in simula-
tionem superstitiosam postea lapsus eßet, videa-
mus, veniam esse concessam. Vbi multis mo-
dis indicat Augustinus, illam culpā fuis-
se mortalem, tum numerando illā inter
grauiora peccata Petri, tum ex genere
delicti simulationem superstitiosam vocādo,
quàm iterum infra vocat Prauam simula-
tionem. Tum deniq&#x0301;; ita exaggerando ve-<marginalia>Greg.</marginalia>
niam talis culpę. D. etiam Gregor. dicta
Homil. 18. in Ezech. videtur ad hanc se&#x0303;-
tentiam accedere, dicens, illā non sol&#x0169;
fuisse culpam, sed quod magis est hypocrisim,
quæ verba imitatus est Ansel. ad Galat.<marginalia>Anselm.</marginalia>
2. Certum aute&#x0303; esse debet, Petrum non<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1211.jpg/>
@@1@<SE1211>1204 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>peccasse mortaliter in illo facto, sicut<marginalia>Certum est|Petrum nō|mortaliter|peccaße.|D. Thom.</marginalia>
de illo docent omnes scholastici, Diuus
Thomas. 1. 2. q. 103. ar. 4. ad 2. & ibi mo-
derni omnes, & antiquiores in 4. dist. 3.
quos suprà cap. 17. retuli cum alijs ex-
positoribus Pauli. Et fundamentum est,
quia omnes Apostoli creduntur confir-
mati in gratia in die Pentecostes, vt su-
pra cum D. Thoma dixi ex cōmuni sen-
su Ecclesiæ; ergo maximè Petrus. Item
probari potest sufficienter, quia nec ex<marginalia>Fundame&#x0303;-|tum.</marginalia>
verbis Pauli, neq&#x0301;ue ex materia, de qua
agebatur, colligi potest tam graue pec-
catum, vt ex dicendis constabit. D. Tho-
mas autem, & qui post ill&#x0169; allegati sunt,
concedunt, Petrum peccasse venialiter,
quia hoc necessarium saltem est, vt ve-
rè dicatur reprehe&#x0303;sibilis, & sufficit. Alij<marginalia>Alij aiunt|Petrum nō|peccasse.</marginalia>
verò moderni Petr&#x0169; ab omni culpa ex-
cusant, etiam veniali, non solum in sen-
tentia Hieronymi, sed etiam synceram
literæ expositione&#x0303; sustinendo: quod la-
te defe&#x0303;dit Baron. in Annalib. anno Chri-<marginalia>Baron.|Vasq.|Bellarm.</marginalia>
sti. 51. & Vasq. 1. 2. disp. 182. cap. 7. & sub
disiunctione Bellarmin. lib. 1. de Summo
Pontific. cap. 28. dice&#x0303;s, Petrum aut nihil
peccasse, aut ad summ&#x0169; venialiter. Ea-
dem disiunctione vtitur Salmeron. 2. ad<marginalia>Salmer.</marginalia>
Galat. disp. 24. §. Excusabilius.</P>
<P>  Est autem considerandum, duobus<marginalia>24.</marginalia>
modis posse Petrum excusari à culpa.
Primo excusando actionem ipsam sec&#x0169;-
dum se, etiam vt hic, & nunc factam c&#x0169;
talibus circunstantijs. Secundo excu-
sando tantum ipsam personam. Actione&#x0303;<marginalia>Duplexmo|dus excusā|di Petrum|à peccato.</marginalia>
excusari dico, si ostendatur, illam non
esse malam, neq&#x0301;; ex obiecto, neq&#x0301;; ex cir-
stantijs, etiam si cum omnium conside-
ratione fiat. Persona autem tantum ex-
cusatur, quando licet actio sit mala, vel
de se, vel ex aliqua circunstantia, nihilo-
minus operans per inaduertentiā illius
circunstantiæ, quæ malam reddere pos-
set actionem, excusatur. Auctores ergo<marginalia>Excusatio|qua aliqui|Petr&#x0169; ex-|cusāt à pec|cato etiam|veniali est|pia & pro|babilis.</marginalia>
citati excusant Petrum hoc posteriori
modo, & est pius, & probabilis, habet ta
men difficilem probationem, quia pen-
det ex interno actu operantis, de quo
neque ex verbis Pauli, nec ex alio signo
exteriori nobis constare potest, sed so-
lum præsumi ex magna sanctitate per-
sonæ operantis, Petri. Ad quod etiā iu-
uat optima eius intentio, quæ à Paulo
explicata est illis verbis, Subtrahebat se, ti-
mens eos, qui ex circuncisione erant: nam ille<-P>@@

<-P>timor nō erat humanus, seu mundanus,
nihil enim mali Petrus à iudæis sibi ti-
mebat, quia nec ratione&#x0303; habebat illud
timendi, nec propter illud mota fuisset
constantia Petri, quæ cōminationibus<marginalia>Act. 4. &|5.</marginalia>
Pharisęorum non mouebatur, Actor. 4.
& 5. sed erat timor sanctus misericor-
diæ, vel charitatis, quo formidabat, ne
iudęi, qui à Iacobo aduenerant, turba-
rentur, & intentione vitandi hoc mal&#x0169;
in illis hominib&#xA770;, qui speciali cura erāt
illí cōmissi, illis condescendit, verisimi-
liter tunc existimās, id sibi licuisse. Quæ
coniecturæ sunt quidem sufficie&#x0303;tissimę
ad excusationem plusquam probabile&#x0303;
in tali persona culpæ grauis, præter
aliam rationem extrinsecam confirma-
tionis in gratia. Proveniali aute&#x0303; culpa
non ita conuincunt, quia venialis culpa
facilè cōmittitur per leue&#x0303; negligentiā,
quando in materia, vel circunstantijs
actionis culpę fundamentum inuenitur.
In quo non mult&#x0169; iuuat ad probandam
excusatione&#x0303; conditio personę: nam quo
sanctior, & prude&#x0303;tior est, eo facilius po-
test, & magis debet c&#x0169; integra circ&#x0169;spe-
ctione operari. Nihilominus tamen ex
pia pręs&#x0169;ptione, vt dixi, admitti potest.
Neq&#x0301;; obstabit, quod Petr&#xA770; verè dicatur
reprehensibilis, quia non dicitur repre-
hensibilis apud De&#x0169;, sed inter homines;
& ad hoc satis est, vt actio secund&#x0169; se ma
la sit, vel malam circunstantiam habeat,
quidquid sit de interna inconsideratio-
ne operantis, quam homines non vide&#x0303;t.</P>
<P>  Tentandum autem est, & videndum,<marginalia>25.|An actio|Petri excu|sari possit?</marginalia>
an illa actio Petri possit ab omni culpa
secundum se excusari. Et in primis sup-
pono, illam nō fuisse malam ex obiecto,
sed vel bonam, vel indifferentem. Nam
comedere cum his, vel illis secundum se
indiffere&#x0303;s erat, & tunc id facere intuitu
legis, & per mod&#x0169; cuiusdam obseruātię
in illo populo consuetę, de se bon&#x0169; erat,
quia lex non erat mortifera, & cōsuetu-
do erat legi cōsentanea. Et hoc apertè
fatetur Augustinus loco statim citādo.<marginalia>August.</marginalia>
Atq&#x0301;; hinc sequitur primo, simulatione&#x0303;
illā Petri non fuisse formale&#x0303;, id est, nō ha
buisse malitiā me&#x0303;dacij. Hoc in superio-
ribus generaliter probat&#x0169; est, & patet
breuiter, quia illa subtractio Petri non
est facta inte&#x0303;tione falle&#x0303;di, aut decipie&#x0303;di
alios, vt per se cōstat, neq&#x0301;; erat imposita
ad aliquid significād&#x0169;, quod fals&#x0169; esset,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1212.jpg/>
@@1@<SE1212>C. 20. Quomodo se&#x0303;per fuerit illicit&#x0169; ge&#x0303;tes cogere iudaizare. 1205
<duolan 2><-P>nec per se significabat, legem veterem
tunc obligare aut iudæos, aut gentiles,
sed ad summum indicabat, legem vete-
rem esse bonam, & posse tunc seruari.
Quod si fortè aliqui plus concipiebant,
erat per accide&#x0303;s ex facilitate ipsorum,
vnde non pertinebat ad deceptionem
actiuam Petri, sed ad passiuam ipsorum
facilè iudicantium.</P>
<P>  Secundo sequitur, in illo facto Petri<marginalia>26.|In facto Pe|tri non fuis|se malitiā|simulatio-|nis supersti|tiosæ.</marginalia>
non fuisse malitiam simulationis super-
stítiosæ. Probatur, quia hæc non est, nisi
vbi aliquid fit contra cultum Dei legi-
timum, vt constat ex latè dictis in tomo
1. de Religione. At Petrus nihil fecit cō
tra legitimum cultum Dei, nam obser-
uantia illa, quam fecit, non erat vana,
cùm esset conformis legi, quæ nondum
erat prohibita; ergo nec species aliqua
superstitionis in ea fuit. Dicere autem<marginalia>Obiect.</marginalia>
potest aliquis, quod licèt in illa separa-
tione non esset directa superstitio, vt cō
uincit argumentum factum, fuisse nihi-
lominus indirectè, quatenus inducebat
gentiles ad aliquid, quod in eis supersti
tiosum fuisset. Sed hoc spectat ad mali-<marginalia>Responsio.</marginalia>
tiam scandali, de qua statim dicetur, &
generaliter etiam satis controuersum
est, in qua specie cōstituenda sit, quādo
non est directè intenta. In præsenti aute&#x0303;
non apparet vlla ratio indirectæ super-
stitionis per modum cooperationis, seu
inductionis. Nam illo exemplo Petri nō
inducebantur gentiles ad aliquā super-
stitionem faciendam, quia solum indu-
cebantur exvi illius exempli ad separā-
dum se à iudæis sicut iudęi separabātur
ab ipis, quia per aliquod factum non so-
let homo induci, nisi ad simile factum. In
tali aute&#x0303; separatione nulla esset super-
stitio ex parte genti&#x0169;, tum quia ipsi ge&#x0303;-
tiles non se separabant à iudæis, sed po-
tius patiebantur (vt sic dicā) & sustine-
bāt separatione&#x0303; Iudęor&#x0169; ab ipsis, in quo
nihil superstitiosum agebant. Tum etiā
quia licèt ge&#x0303;tiles sponte vellent se à iu-
dæis in cibis, & māducatione separari,
non fuissent superstitiosi, vel quia sine
superstitione potuissent t&#x0169;c legalia ser-
uari, seclusa falsa existimatione neces-
sitatis, vt est probabile, etiam iuxta Au-
gustini sententiā, vt suprà visum est, vel
quia iuxta doctrinam D. Tho. 1. 2. q. 101.<marginalia>August.|D. Thom.</marginalia>
ar. 4. illæ obseruantiæ non continebant
ipsum cult&#x0169; Dei, sed erant ad distinctio-<-P>@@

<-P>nem cultorum Dei, & ideò si ex parte
iudæorum non erat superstitio, separa-
ri à gentibus iam conuersis ad Deum,
quia licèt iam essent cultores Dei, non
tame&#x0303; modo proprio, & peculiari iudęo-
rum: etiam ex parte gentium non esset
superstitio nolle edere c&#x0169; iudęis, ne illo-
r&#x0169; peculiare&#x0303; cult&#x0169; amplecti videre&#x0303;tur.</P>
<P>  Tertiò hinc apparet difficile, tribue-<marginalia>27.|Quid de|scandalo di|cendum.</marginalia>
re illi actioni Petri aliquam aliam ma-
litiam, nam si quæ esset maximè scanda-
li; hæc autem non facilè ostendi potest.
Maior videtur in primis sumi ex repre-
hensione Pauli, qui solum arguit Petr&#x0169;,
quod gentes cogeret iudaizare, quæ
coactio non erat propria per vim ali-
quam vel metum, nec per præceptum
aliquod, vel obligationem, sed per exe&#x0303;-
plum aliquod, vel imitationem, quę non
nisi malitiam scandali habere potest.
Deinde hoc fatetur Augustinus in epist.
19. ad Hieronymum, vbi ait Petrum, &<marginalia>August.</marginalia>
Paulum in seruandis legalibus solum in
hoc discerni, quod Paulus se&#x0303;per id egit
sine scandalo gentilium, id est, non co-
gendo illos ad similem obseruantiam,
Petrus autem in illo loco incautè iudai-
zauit, dando scandalum gentilibus, co-
gendo vtique illos ad iudaizandum. Et
eandem rationem scandali tribuit Pe-
tri facto Rup. lib. 1. de Consil. cap. 14. &<marginalia>Rupert.</marginalia>
ab illo excusat Paulum in circuncisio-
ne Timothei, & alijs cæremonijs iudai-
cis, quas aliquando exercuit. Probatur
ergo Minor, inquirendo, quale sit hoc
scandalum, aut enim est scandalum pra
ui operis, vel falsi erroris, neutrum aute&#x0303;
esse videtur; ergo. Probatur prima pars
Minoris, quia (vt dicebam) illa coactio
tantum erat inductio ad similem sepa-
rationem, quæ non erat praua. Neq&#x0301;ue
etiam potest dici praua ratione coa-
ctionis, quia illa coactio non erat pro-
pria, vt includit inuoluntariam vim, sed
erat per voluntarium consensum. Vnde
etiam si dicatur, Petrum suo exemplo
induxisse gentiles ad sumendam circun-
cisionem; & alias cæremonias legis, ne
Petrus cum alijs iudæis se ab illis sepa-
raret, etiam hæc inductio non esset scā-
dalum praui operis, quia tunc non erat
prauum, seu prohibitum gentilibus cir-
cuncidi, si sponte sua vellent, vt dixi-
mus ex probabili sententia, & consen-
tanea Augustino.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1213.jpg/>
@@1@<SE1213>1206 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><P>  Dicetur fortasse, Petrum non indu-<marginalia>28.|Obiect.</marginalia>
xisse gentiles tantum ad iudaizandum
spontaneè, sed etiam quasi ex necessi-
tate, & obligatione, hoc autem modo
pernitiosum fuisse gentibus iudaizare.
Imò ibi includi scandalum erroris, aut
prauæ doctrinę: nam exemplo, & aucto-
ritate Petri inducebantur gentes, ad
credendum se teneri ad iudaismum, &
quod amplius est, etiam iudæi, qui ex si-
mili apprehensione à gentibus separa-
bantur, exemplo Petri in suo errore cō-
firmabantur. Et hoc modo videtur ex-
ponere illud scandalum Augustinus in<marginalia>August.</marginalia>
sua Epistola. Et habet fundamentum in
Paulo, qui non alia ratione videtur illā
vocare coactione&#x0303;, nisi quia inducebat
sub specie necessitatis, & obligationis.
At si tale erat scandalum, profecto erat
ex suo genere graue peccatum, nisi in-<marginalia>Resp.</marginalia>
consideratio excusaret, hoc autem dif-
ficile creditu est. Nam vt supra dicebā,
etiam cum Paulus obseruabat legalia,
iudæi sumebant occasionem existiman-
di, illa fuisse tunc necessaria ad salutem,
& tamen non propterea tribuitur Pau-
lo talis error, vel deceptio, quia ex fa-
cto eius id non colligebatur, cum pos-
set legalia seruare absque necessitate,
propter honestatem, vel alias causas.
Et ita respectu Pauli illa deceptío erat
potius permissa, quam facta. Ergo simi-
li modo in præsenti, quanuis fortasse
gentiles, vel iudæi illam opinionem cō-
ciperent, non potest talis deceptio Pe-
tro attribui, quia ex eius facto colligi
cum fundamento non poterat. Nam
tunc Petrus seruauit legalia, quia iu-
dæus erat, & sibi erant permissa; ergo
quantum erat de se non inducebat gen-
tes, vt existimarent, sibi esse necessa-
rium seruare legalia. Vnde si ipsi inde
sumebant occasionem hoc opinandi,
erat occasio potius accepta, quàm da-
ta; erat ergo scandalum passiuum po-
tius, quàm actiuum; ergo de se nullum
erat peccatnm in Petro respectu genti-
lium. Poterant enim facile intelligere,
Petrum id fecisse, vt condescenderet iu
dæis, quia hoc ei licebat, & per se lo-
quendo liberum illi erat, vel conuersa-
ri cum gentibus, vel separari iuxta le-
gem. Neque etiam respectu iudæorum
putabat Petrus occasionem scandali,
quia etiam non erat causa deceptionis<-P>@@

<-P>illorum, sed permittebat illam ad vitā-
dum maius malum, quod eis timebat.</P><marginalia>29.|Probabilis|modus ex-|cusandi Pe|tr&#x0169; ab om-|ni peccato.</marginalia>
<P>  Hoc ergo modo videtur posse non
improbabiliter defendi, factum illud
Petri nullo modo fuisse peccaminosum,
non solum ad naturalem inconsidera-
tionem, sed etiam, quia omnibus circ&#x0169;-
stantijs pensatis, prudenter iudicare po
tuit, se in eo facto non dare scandalum
actiuum, & si quod erat passiuum, se nō
obligari ad vitandum illud, quia maior
tunc erat necessitas iudæorum, gra-
uiusq&#x0301;; putabat esse nocumentum, quod
eis imminebat. In quo errare quidem
potuit Petrus, errore tamen facti, non
iuris, & sine periculo culpæ, non solum,
quia probabilibus coniecturis duceba-
tur, sed etiam quia electio non inter li-
citum, & illicitum, sed inter expediens,
& non expediens fiebat, multa enim li-
cent, quæ non expediunt, teste Paulo. 1.
Corinth. 6. Vnde licet erretur circa li-<marginalia>1. Cor. 6.</marginalia>
citum, & non expediens, non erit culpa,
sed impedimentum maioris boni, vt ibi
notat D. Thomas. Hunc ergo defectum
in Petro negare non possumus, & ille
sufficit, vt verè Paulus dixerit, illum
esse reprehensibilem, & meritò restite-
rit. Quia re vera ad conuersionem gen-
tium, & instructionem iudæorum, & ad
puriorem libertatis Euangelij prędica-
tionem magis expediebat, non separari
à gentibus, & iudæos instruere. Et alio-
qui Petrus rationem officij debuerat
tunc eligere quod maximè expediebat.
Et nisi Paulus occurreret maius com-
mune bonum Ecclesiæ impeditum fuis-
set: hoc ergo titulo fuit vera prudens,
ac necessaria eius reprehensio. Et hoc
etiam satis est, vt Paulus dicere potue-<marginalia>Concludi-|tur Petr&#x0169;|nullo modo|peccasse.</marginalia>
rit Petro, cur gentes cogis iudaizare, quia
licet non daret scandalum actiuum, non
tollebat passiuum, quando non solum
licitè, sed etiam perfectius, & constan-
tius operando id facere potuisset. Hoc
ergo modo potest rectè intelligi illa dis
sensio pacifica, & sancta, vt dixit Philo,<marginalia>Philo.</marginalia>
sine culpa Petri, & sine elatione, vel te-
meritate Pauli, cessantq&#x0301;; calumniæ an-
tiquorum infidelium, & nouorum hæ-
reticorum, quibus nunc respondere nō
<Z>est necesse, quia & Doctores alle-
gati id sufficienter præstant,
& res est per se sa-
tis clara.</Z></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1214.jpg/>
@@1@<SE1214>Cap. 21. De inutilitate legis veteris quoad effectus suos. 1207
<duolan 2><Z>CAPVT XXI.
Quando lex vetus c&#x0153;perit esse inutilis
quoad effectus suos.</Z>
<P><INI3>T</INI3>Ria in illa lege in superioribus di-
stinximus, vnum est institutio talis<marginalia>1.</marginalia>
cōgregationis cum omnibus per-
tinentibus ad diuin&#x0169; cultum, & ad Rei-
publicæ gubernationem. Aliud est obli-
gatio legis. Tertium est vtilitas, seu effe
ctus legis. Et de primo ac secundo expli
cuimus, quādo, & quomodo cessauerint,
superest ergo vt de tertio pauca dica-
mus. Nam licèt ex dictis apperte sequa-
tur, legem illam iam perdidisse omnem<marginalia>Circa tem-|pus quolex|illa c&#x0153;pe-|rit esse inu|tilis.</marginalia>
vtilitatem, quia est prorsus abrogata, &
euacuata; lex autèm ablata nullam effi-
caciam legis habere potest, nihilomin&#xA770;
circa tempus, in quo lex illa inutilis esse
cępit, aliquid superest explicandum. Se-
clusa autem institutione, & obligatione
triplex efficacia, seu vtilitas in lege illa<marginalia>Triplex vti|litas in illa|lege cōside|randa.</marginalia>
considerari potest. Prima est efficacia
in p&#x0153;nis imponendis, & irritandis con-
tractibus. Secunda est vis permittendi,
dispensando in aliquibus rebus pertine&#x0303;
tibus ad naturalem legem. Tertia est nō
nulla vtilitas ad iustificationes legales,
aut ad iustitiam coram Deo, vel ex ope-
re operantis, vel vltra illud.</P>
<P>  Primo ergo vt à clarioribus incipia-<marginalia>2.|Lex illa nō|amisit vim|suā coacti-|uā & puni|tiuā inmor|te Christi:|nec ante di|em Pente-|costes.</marginalia>
mus consequenter ad superius definita,
dicendum est, legem illam non amisisse
vim suam coactiuam, & punitiuam in
morte Christi, nec ante diem Penteco-
stes. Probatur primo, quia præcepta pę-
nalia illius legis non fuerunt eo tempo-
re mortua quoad vim directiuam obli-
gandi in conscientia, vt supra ostensum
est; ergo nec quoad vim coactiuam, per
quam inducebant reatum p&#x0153;næ in lege
taxatæ cōtra transgressores. Probatur
consequentia, quia vis directiua eiusq&#x0301;;
obligatio, est principale quid in lege, pę
na verò est accessorium; ergo durante
principali, durat accessorium, nisi ali&#x0169;-
de constet directè, & specialiter ablat&#x0169;
esse, seu remissum ab eo, qui legem tulit,
vel aliàs breuiorem terminum esse po-
situm in lege circa impositionem pęnæ,
quam obligationis; neutrum aute&#x0303; in prę
senti inuenitur, neq&#x0301;; cum fundamento
fingi potest. Declaratur pręterea, quia
vel talis p&#x0153;na fiebat per ipsammet lege&#x0303;<-P>@@

<-P>vel erat per iudicem imponenda. Prior
fieri potuit per ipsam legem, quandiu
abrogata non fuit propter ratione&#x0303; fa-
ctam, & quia non est maior ratio de obli
gatione ad culpam, quā de hoc effectu.
Posterior autem p&#x0153;na inducebatur per
legem pro eo tempore quoad reat&#x0169;, seu
debitum, eadem aute&#x0303; ratione poterat
executioni mandari per magistratus il-
lius populi per se, & quantum erat ex vi
illius legis, quia non amiserant iurisdi-
ctionem suam, nec illa Respublica stat&#x0169;
mutauerat, vt ostensum est. Retin uit er-
go illa lex suamvim coactiuam toto illo
tempore.</P>
<P>  Ex quo licèt duo inferre, vnum est,<marginalia>3.|Duo infer&#x0169;|tur.|Primum.|Quādiu il-|lapræcepta|vim habe-|bant.</marginalia>
præcepta illius legis irritantia quædam
matr imonia, vel aliquos contractus ir-
ritasse illos etiam post mortem Christi,
si in gradibus in lege prohibitis, vel c&#x0169;
alijs similìbus impedime&#x0303;tis fierent, quā-
diu illa lex quoad obligatione&#x0303; abroga-
ta non fuit. Ratio est, quia quandiu ha-
buerunt vim ad obligandum, vel prohi-
bendum, habuerunt etiam vim ad irritā
dum, quia non est maior ratio de vno,
quam de altero, vt dictum est. Aliud co-<marginalia>Secundum.|Præceptis|cessantibus|quoad obli|gatione&#x0303; ces-|sabant quo|ad alios effe|ctus p&#x0153;na-|les & irri-|tandi.</marginalia>
rolarium est, quam primum illa pręcep-
ta cessarunt quoad obligatione&#x0303;, cessasse
etiam quoad omnes effectus p&#x0153;nales, &
irritandi. Probatur ratione proportio-
nali, quia etiam in hoc est eadem ratio
vtriusq&#x0301;ue effectus. Ite&#x0303; tales leges vt p&#x0153;-
nales, vel irritantes sunt positiuæ, & iu-
diciales, sed abrogata illa lege omnia
præcepta iudicialia abrogata sunt; er-
go etiam illæ leges vt pęnales, & irritan
tes abrogatę sunt, ac subinde amiserunt
vim efficiendi tales effectus. Deniq&#x0301;; de
effectu p&#x0153;næ est res clara, quia cessante
vi directiua, cessat etiā coactiua: & præ-
sertim in illis legibus pęnalibus, quæ
erant mistæ, & ideò cessante principali,
scilicet, obligatione ad talem act&#x0169;, vel
omissionem, cessat etiam accessorium,
quod est p&#x0153;na. Quin potius licèt actio,
ob quam p&#x0153;na imponebatur per talem
legem esset de se mala, & iure naturæ
prohibita, nihilominus iam cessasset illa
pęna, vel quia licèt in tali actu non esset
prohibitio naruralis, cessat prohibitio
illius legis, etiam in conscientia, cui pro
ximè adiungebatur p&#x0153;na, vel quia licèt
daremus, legem illam solum addidisse
p&#x0153;nam obligationi naturali, nihilomi-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1215.jpg/>
@@1@<SE1215>1208 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>nus illa additio erat positiua, & iudicia
lis, & ideo abrogatis illis legibus quoad
obligatione&#x0303; positiuam in conscientia,
etiam abrogātur quoad obligationem
sub reatu talis p&#x0153;næ, vt rectè sensit Ca-
stro lib. 1. de Lege p&#x0153;na. cap. vlt. Idemq&#x0301;;
est cum proportione de promissíonibus
specialib&#xA770; illius legis, fiebant enim ope-
ribus illius legis, vt erant illius impleti-
ua, & per mod&#x0169; pacti mutui, & ideò ces-
sante obligatione ex parte vnius extre-
mi, cessauit ex parte alterius. Item ide&#x0303;
est cum proportione de effectu irritan-
di, nam irritatio, si additur prohibitio-
ni naturali, est veluti quædam p&#x0153;na, &
in ea procedit ratio facta: si verò sit ad-
dita prohibitioni positiuæ eiusdem le-
gis, intrinsecè supponit illam, & ab illa
pe&#x0303;det, ideoq&#x0301;ue illa cessante, necessario
cessat.<marginalia>4.|Dubitatio.</marginalia>
<P>  Quęri verò consequenter potest, quā
do lex illa amiserit virtutem quoad hos
effectus, an scilicet, in initio promulga-
tionis Euangelij, & per successionem &
augmentum illius, vel solum post cons&#x0169;-<marginalia>Responsio.</marginalia>
matam promulgatione&#x0303; Euangelij. Res-
pondeo consequenter ad dicta, distingu
endum esse inter præcepta cæremonia-
lia, & iudicialia. Et de cæremonialibus
dicend&#x0169; est, à die Pentecostes incepisse
amittere hanc efficaciam, & successu te&#x0303;
poris illam omnino amisisse quoad loco
rum extensione&#x0303;, sicut diximus, legem il-
lam mortuam fuisse, nam quoad hunc
effectum eadem est proportio, vt ratio-
nes factæ probant. At verò quoad præ-
cepta iudicialia non cępit illa lex amit-
tere hanc efficaciam donec synagoga
extincta est post consummatam Euange
lij promulgatione&#x0303;. Quia (vt supra dixi)
quandiu Respublica Iudæorum statum
suum retinuit, & cæremonijs suis iure
vsa est, iudicialia præcepta non amise-
runt vim obligandi; ergo nec puniendi,
vel irritandi, &c. nam in hoc etiam eade&#x0303;
seruatur proportio. Promulgato autem
Euangelio, quādo lex illa cępit esse mor
tifera quoad cæremonialia, cępit etiam
esse mortua quoad iudicialia, & conse-<marginalia>5.|Matrimo-|niaingradi|bus prohbii|tis illa lege|n&#x0169;cvalere,</marginalia>
quenter cępit etiam esse inutilis ad præ
dictos effectus præstandos, vt rationes
factæ probant.</P>
<P>  Vnde obiter infertur, matrimonia
nunc contracta inter Iudæos in gradi-
bus illa lege prohibitis valida, & rata<-P>@@

<-P>nunc esse, exceptis primis gradibus, qui
de iure naturæ matrimonium irritant.
Ratio est clara ex supra dictis, quia illa
lex etiam respectu talium Iudæorum in
fideli&#x0169; abrogata est quoad obligatione&#x0303;;
ergo etiam quoad irritatione&#x0303;, iuxta ea,
quæ proximè diximus, Neq&#x0301;; refert, quod
ipsi peccent ex cōscientia erronea, quia
conscientia erronea circa ius non suffi-
cit ad irritationem actus, licèt ad pec-
candum sufficiat. Et ita sentit in simili
casu Soto 4. dist. 39. ar. 1. in fine, & sequi-<marginalia>Soto.|Nauar.|Sanci.|Henrriq.</marginalia>
tur Nauar. consil. 2. de Conuersione infi-
del. nu. 4. Sanci. lib. 7. de Matrim. disp. 7.
nu. 6. Contrarium vero sentit Henriq. li.
12. de Matrim. cap. 1. nu. 5. vbi sensit, ta-
lia matrimonia contra legem cōtracta
inter infideles iudęos inualida esse, quia<marginalia>Couar.</marginalia>
illa lege gubernantur, & allegat Couar.
in 4. 2. p. cap. 6. §. 6. aliàs. 10. nu. 3. qui ali-
quo modo fauet, dum ait, Iudæos infi-
deles in contrahendis coniugijs, suis le-
gibus (vtiq&#x0301;; latis Leuit. 18.) gubernari,<marginalia>Leuit. 18</marginalia>
quod ex alijs iutisperitis allegat, nō ta-
men explicat, an iure id intelligend&#x0169; sit,
vel tantum facto, vel quis effectus inde
sequatur. Citat etiam D. Thomam in<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Addit. q. 59. ar. 2. ad 3. alias in 4. distin.
39. ar. 2. ad 3. vbi nihil de Iudæis loqui-
tur, sed in genere dicit, impedimentum
disparitatis cult&#xA770; nō esse de iure diuino
inter infideles, licèt possit iure huma-
no per suas leges introduci. Citat etiā
Nauar. in sum. cap. 22. nu. 48. qui etiā so-<marginalia>Nauar.</marginalia>
lum de infidelibus generatim dicit, ma-
trimonium inter eos non valere si sit cō
tra eorum leges. Quod generatim ver&#x0169;
est, tamen leges Leuitici iam non poss&#x0169;t
dici leges Iudæorum infidelium, t&#x0169; quia
iam non sunt leges, leges enim abroga-
tæ, leges non sunt, tum etiam quia non
sunt latæ pro illis, sed pro Republica fi-
deli Ecclesiastica Iudęorum, quę iam nō
extat. Vnde parum refert, quod ipsi Iu-
dęi velint illis legibus gubernari, quia
solum est ex conscientia erronea, vt di-
xi, putant enim legem illam vt diuinam
adhuc vigere. Quod si quis fingat, Iudæ-<marginalia>Obiect.</marginalia>
os non obstante abrogatione, potuisse
illas leges nunc acceptare. Responde-<marginalia>Resp.</marginalia>
mus, id quidem potuisse locum habere,
si Iudęi nunc haberent propriam Rem-
publicam, & in ea supremam potestate&#x0303;,
vel Principem supremum in temporali-
bus, qui possit leges ferre. Nam in eo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1216.jpg/>
@@1@<SE1216>Cap. 21. De inutilitate legis veteris quoad effectus suos. 1209
<duolan 2><-P>casu leges illę habere possent efficaciā
tā ad obligand&#x0169;, quā ad irritand&#x0169; nō tñ
vt diuinæ, sed vt humanæ, nā leges iudi-
ciales possunt hoc modo acceptari. At
n&#x0169;c Hebręi nullum habent principatum,
nec Rempublicam propriam, & liberā,
& ideo licèt velint tales leges accepta-
re, vel quasi restituere non possunt, sicut
nec possunt alias leges ciuiles sibi con-
stituere, sed legibus Principum, quibus
subsunt, gubernandi sunt; nullo ergo mo
do potest illa opinio sustineri.</P>
<P>  Secundo dicendum est, legem vetere&#x0303;<marginalia>6.|Quam vim|habuit vs&#xE8BF;|ad die&#x0303; Pe&#x0303;-|tecostes.</marginalia>
ante diem Pentecostes non amisisse vim
suam quoad effectum dispensandi, seu
permittendi ea, quæ contra ius naturæ
aliquo modo permittebat. Hæc assertio
eodem modo, quo præcedens explican-
da est. Ratio enim prioris partis est, &#xA757;a
illa lex intacta mansit (vt sic dicam) to-
to illo tempore, nec magis quoad hunc
effectum, quā quoad alios reuocata est,
quia nihil de hoc effectu specialiter sta-
tutum est, nec terminus durationis in
illìs præceptis fuit diuersus, aut magis
limitatus, quam in alijs. Vnde si in tri-
duo mortis Christi, vel in discursu die-
rum Paschalium vsq&#x0301;; ad Pentecostem,
Iudæus dimitteret vxorem iuxta per-
missum legis, matrimonium verè dissol-
ueretur, iuxta probabiliorem sensum<marginalia>Obiect.</marginalia>
illius legis, que&#x0303; supra sequuti sumus. Po
test verò obijci, quia Christus Dominus
iam dixerat, & satis publicè prædicaue
rat. Ego autem dico vobis, quia omnis, qui di-
miserit vxorem suam, excepta fornicationis cau<marginalia>Matt. 5. &|19.|Responsio,</marginalia>
sa, mæchatur, & qui dimissam duxerit adultera-
tur. Matth. 5. & 19. Respondeo, illis locis
docere tant&#x0169; voluisse, illam lege&#x0303; Moysi
fuisse ex quadamdispensatione, quę iam
suo tempore cessatura erat, & ad statum
perfectiorem, & legi naturali consenta-
neum reducenda. Non tamen tunc an-
tiquam legem, vel generaliter, vel il-
lam in particulari reuocauit, sed tan-
tum ad reuocationem futuram (vt sic
dicam) viam, & animos præparauit per
doctrinam, & declarationem veritatis,
non per promulgationem alicuius noui
præcepti.<marginalia>7.|Dubitatio.|Responsio,</marginalia>
<P>  Difficultas verò est, an à die Pente-
costes cęperit ille effect&#xA770; cessare. In quo
breuiter considerandum est, leges con-
cede&#x0303;tes, seu facientes huiusmodi effe-
ctus iudiciales fuisse, vt constat de lege<-P>@@

<-P>repudij, & similibus, ideòq&#x0301;; verisimilius
esse, non fuissè mortuas vsq&#x0301;, ad integrā
mutationem status synagogæ, quæ tunc
facta est, quando, promulgato Euange-
lio lex illa cępit esse mortifera. Ergo vs-
q&#x0301;ue ad illud tempus durare potuit hic
effectus. Item pro illo tempore legitimè
durauit illius Reipublicæ status; ergo
liberum fuit illi, vti legibus ad eundem
statum pertinentibus; ergo etiam fuit
liberum, vti priuilegijs, & fauoribus per
illas leges sibi concessis. Deniq&#x0301;; pro eo
te&#x0303;pore durabant onera, & rigores leg&#x0169;
iudicialium; ergo & fauores, nam hi ma
gis ampliandi sunt, imó benefici&#x0169; Prin
cipis durat, quandiu apertè non reuoca
tur. At verò post illud tempus, & pro-
mulgato sufficienter Euangelio euacua-
ta est omnino illa lex quoad hos effectus
quia ex tunc iudicialia etiam præcepta
fuerunt omnino mortua, & extincta. Ite&#x0303;
quia eadem est ratio de hoc effectu, &
de obligatione, tum quia tota illa lex
eundem terminum obligationis, & con-
cessionis habuit, & absolute reuocata
est, tunc etiam, quia similis dispensatio
maximè pertinebat ad imperfectione&#x0303;
illius legis, & ideò per legem Christi per
fectam reuocata est, t&#x0169; deniq&#x0301;; quia qui-
bus auferebatur onus, debuit etiam au-
ferri cōmodum præsertim adeò imper-
fectum, & legi natur ali dissonum.</P><marginalia>8.|Hinc infer|tur.</marginalia>
<P>  Vnde fit consequens, nunc inter Iu-
dæos infideles non dissolui matrimoni&#x0169;
virtute illius legis, & consequenter ma-
trimonium contract&#x0169; cum alia post ta-
le repudium nullum esse, & si talis vir cō
uertatur ad fidem, separādum esse à se-
cunda, & cogendum esse reuerti ad pri-
mam, si tamen illa conuerti etiam velit.
Nam si nolit, iam ex alio capite dissolue
tur prius matrimonium, & licebit viro
denuo ducere secundam Christianā si
velit, vt tradit Innoc. III. in cap. Gaude-<marginalia>Innoc.</marginalia>
mus, de Diuort. vbi licèt non in speciè de
Iudęis, sed generatim de infidelibus lo-
quatur, tamen Iudęos etiam comprehe&#x0303;-
dit, quia Christus ita statuit, & conseque&#x0303;
ter contrarias leges siuè iniustas, siuè
iustas reuocauit. Et ita docent Docto-
res ibi, Theologi in 4. d. 33. & exposito-<marginalia>Matt. 5. &|19.|Abulens.|Sanci.</marginalia>
res Matth. 5. & 19. vbi Abulens. q. 63. &
alij, quos refert Sanci. lib. 10. de Matri.
disput. 1. num. 9. & 10. Et quod explicui-
mus in permissione repudij applican-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1217.jpg/>
@@1@<SE1217>1210 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>dum cum proportione est ad permissio
nem vsurarum, & similes.</P>
<P>  Dico tertio. Lex Moysi vsq&#x0301;; ad diem<marginalia>9.|Lex Moysi|vs&#xE8BF; ad die&#x0303;|saltem Pen|tecostes re-|tinuit vim|sanctificādi|legaliter do|nec lex fa-|cta sit mor-|tifera.</marginalia>
saltem Pentecostes retinuit vim sancti-
ficandi legaliter, seu iustificandi carna-
liter, quā habebat, donec lex facta fuit
mortifera, ex tunc verò illam omnino
amisit. Hæc assertio sequitur aperte ex
dictis supra de duratione institutionis
illius legis. Quia cæremoniæ illius legis
pro toto illo tempore retinuerunt totā
suam institutionemseclusa obligatione;
ergo retinuerunt vim sanctificandi le-
galiter, quam ab institutione habebant.
Deinde probatur ex locis s&#x0153;pe citatis
Actor. 21. & 23. vbi Paulus dicitur, se pu-<marginalia>Acto. 21.|& 23.</marginalia>
rificasse, illa enim purificatio erat quę-
dam legalis sanctificatio; ergo nondum
erat illa lex mortua quoad h&#x0169;c effect&#x0169;.
Eade&#x0303;q&#x0301;; ratio est de omnibus sacrificijs,
vel oblationibus, aut varijs baptismati
bus ordinatis ad similes sanctificatio-
nes, & munditias carnis.</P>
<P>  Dices, illa lex erat mortua quoad ir-<marginalia>10.|Obiect.</marginalia>
regularitates, & immundicias, quas in-
ducebat; ergo etiam quoad sanctifica-
tiones legales. Patet consequentia, quia
illæ irregularitates erant quasi materia
talium sanctificationum. Antecede&#x0303;s ve-
rò patet, quia irregularitatum inductio
eiusdem rationis est cum im positione
p&#x0153;næ, & ad vim coactiuā similiter per-
tinet, ergo ita cessarunt irregulalitates
sicut & p&#x0153;næ. Nam in vtrisq&#x0301;; versatur
eadem ratio, scilicet, quod talis effectus
pe&#x0303;det ab obligatione legis, & ideo ces-
sat, illa cessante. Respondetur, negando<marginalia>Responsio.</marginalia>
antecede&#x0303;s, & ad probatione&#x0303; dici potest
etiam p&#x0153;nas non cessasse donec lex fuit
mortifera Veruntamen hoc non est vni-
uersale, habet enim locum in iudiciali-
bus, non in cæremonialibus, vt dixi. Et
ideo$unclear respondeo, negando similitudine&#x0303;,
quia irregularitates non pertinebant
proprie ad vim coactiuā, quia non erāt
p&#x0153;nę, non enim imponebantur propter
transgressiones aliquarum legum, sed
vt illæ cæremoniæ certo modo magis
decente fierent. Et non est eadem ratio
de illis, quæ de p&#x0153;nis, neq&#x0301;; etiam pende-
bant ex absoluta obligatione legis quo-
ad exercitium, sed ex institutione, & ad
summum, ex obligatione quoad specifi-
cationem, quę tunc durabat, vt supra de
claraui. Pertinebant enim huiusmodi<-P>@@

<-P>irregularitates ad ritus illarum cęremo
niarum, & ad mod&#x0169; exercendi illas per
legem institutum, & ideò durante insti-
tutione, durabat etiam obligatio non
exercendi illas cum tali indecentia le-
gali, nisi præmissa purificatione, & ita
durabat vterq&#x0301;; effectus.</P>
<P>  Dico quarto. Quandiu lex non fuit<marginalia>11.|Ad quid|valebāt ope|ra exilla le|gefacta āte|quam mor|tifera fue-|rit.</marginalia>
mortifera, opera eius valere potuerunt
ad spiritualem sanctificatione&#x0303; operan-
tium per modum meriti, vel satisfactio-
nis ex opere operantis, si ex fide, & cha-
ritate fierent. Quod enim Ezechiel. 20.
dicitur, Dedi eis præcepta mea, quæ faciens
homo viuet in eis, etiam si de spirituali vi-
ta intelligatur, ver&#x0169; habet pro toto illo
te&#x0303;pore, pro quo lex non fuit mortifera.
Ratio est, quia pro toto illo te&#x0303;pore illa
lex quoad institutionem durauit; ergo
opera eius erant opera honesta, religio-
sa, & Deo placita; ergo si ex fide, & cha-
ritate fierent, erant meritoria vitę æter
nę, & augmenti gratiæ, & satisfactoria
pro temporali p&#x0153;na. Nam hæc omnia
ex parte operis non fundātur in obliga-
tione legis, sed in honestate operis, quā
honestate&#x0303; habere potest opus in ordine
ad lege&#x0303; vt instituente&#x0303;, etiam si cessauerit
eius obligatio. Confirmatur, quia opus
factum ex conscientia erronea inuinci-
bilis ignorantiæ, ac propterea honest&#x0169;,
est meritorium apud Deum, si aliæ con-
ditiones concurrant; ergo multò magis
opus factum ad cultum Dei secundum
quandam veram institutione&#x0303; eius, est de
se capax meriti, si aliunde operans sit in
gratia, & ex fide operaretur, etiam si nō
ex necessitate legis id faciat, hoc enim
non impedit meritum, vt patet in operi-
bus consiliorum, vel in Eleemosyna ex
supererogatione facta. Eo vel maximè,
quòd multi Iudæorum cōuersi ad Chri-
stum ex ignorantia inuicibili potuerunt
illa opera facere pro aliquo tempore
quasi necessaria ex lege, quia sine culpa
putabant obligationem eius non ces-
sasse.</P>
<P>  Dices. Cur dicitur illa lex mortua &#xA753;<marginalia>12.|Obiect.</marginalia>
illo tempore, si opera eius tamviua erāt
(vt sic dicam) pro illo tempore, vt pos-
sent etiam spiritualiter iustificare salte&#x0303;
quoad augmentum iustitiæ coram Deo.
Respondetur primo, opera illa, vt supra<marginalia>Resp. 1.</marginalia>
dictum est, non habuisse huiusmodi vitā
ab ipsa lege, sed à fide viua, seu à gratia,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1218.jpg/>
@@1@<SE1218>C. 22. De ceßatione circ&#x0169;cisio. quoad sāctificatione&#x0303; infant. 1211
<duolan 2><-P>& charitate, quam fides impetrat. Est au
tem tanta vis gratiæ, & charitatis, vt
etiam opera legis mortua ita possit vi-
uificare, vt faciat illa meritoria apud
Deum. Secundo dicitur, legem illam nō
fuisse simpliciter mortuam pro illo tem<marginalia>2. Resp.</marginalia>
pore quoad omnia, sed quoad obligatio
nem, quia verò obligatio est veluti pri-
marius effectus legis, ideo in communi
modo loque&#x0303;di inde denominataest mor
tua. Re tamen vera mansit aliquo tem-
poreviua quoad institutionem, seu in ra
tione cuiusdam regulæ operādi ea, quæ
ad diuin&#x0169; cult&#x0169; pertinerent, inde enim
fit, vt opera facta per cōformitatem ad
talem legem, haberent honestatem mo-
ralem religionis, ac subinde vt facta ex
fide, & informata charitate, essent me-
ritoria, & sanctificatiua animæ ex ope-
re operantis.</P>
<Z>CAPVT XXII.
Quando Circuncisio cessauerit quoad sanctifi-
cationem infantium.</Z>
<P><INI3>S</INI3>Vuperest dicendum de sanctifica-<marginalia>2.</marginalia>
tione extra, vel vltra meritum ope-
rantis, vel recipientis, quod so-
lum habet loc&#x0169; in circuncisione paruu-
lorum, nam reliquę cæremonię illius le-
gis non habebant talem effectum, nec
circuncisio ipsa in adultis, vt nunc sup-
pono ex supra dictis, & ex materia de
Sacramentis. In quo puncto aliqui di-
cunt, circuncisionem euacuatam fuisse
in die mortis Christi in ratione remedij
paruulorum quoad originale peccat&#x0169;,
alij in die Resurrectionis, vel Penteco-<marginalia>Variæ sen-|tentiæ pro-|ponuntur.</marginalia>
stes. Alij verò putant, fuisse vtilem vsq&#x0301;;
ad perfectam Euangelij promulgatio-
nem, & ita neq&#x0301;; in die Pentecostes, neq&#x0301;;
per aliquot annos fuisse euacuatam cir-
cuncisionem quoad fructum. Sed hoc re
soluendum censeo iuxta principia posi-
ta de cessatione illius legis quoad obli-
gatione&#x0303;, & cum eadem proportione. Et
quia eade&#x0303; est ratio quoad hoc de circ&#x0169;-
cisione pro Iudæis, & de sacramento le-
gis naturæ, quo vti poterant fideles, qui
erant inter gentiles ante Christi aduen
tum, ideo de vtroq&#x0301;; simul dicam.<marginalia>2.</marginalia>
<P>  Primo ergo assero, huiusmodi reme-
dia non fuisse euacuata in p&#x0169;cto mortis
vel resurrectionis Christi, neq&#x0301;, vsq&#x0301;, ad die&#x0303;
Pentecostes exclusiuè. Probatur, quia<-P>@@

<-P>toto illo tempore nondum baptismus<marginalia>Huiusmodi|remedia nō|fuißeeuacu|ata inp&#x0169;cto|mortis vel|resurrectio|nis xp&#x0303;i, nec|vs&#xE8BF; ad die&#x0303;|Pe&#x0303;tecostes|exclusiuè.|Cōci. Trid.</marginalia>
erat necessarius ad salutem; ergo adhuc
priora remedia erant vtilia, nam si illa
inutilia facta essent, tota virtus redu-
cta esset ad baptismum, & cōsequenter
iam fuisset necessarius. Antecede&#x0303;s signi
ficatur sufficienter à Concilio Trid. sess.
6. cap. 4. dicente, A promulgatione Euange-
lij neminem iustificari à peccato originali sine
baptismo in re, vel in voto; sentit ergo, ante
illud tempus non incepisse Baptismi ne-
cessitatem. Ratio etiam id conuincit,
quia ante Christi mortem non erat ta-
lis necessitas, vt omnes fatentur, & à
morte vsq&#x0301;; ad aduentum Spiritus Sancti
nulla noua promulgatio baptismi facta
est, neq&#x0301;; illi aliquid additum, ex quo illa
necessitas oriri potuerit. Vnde merito<marginalia>D. Thom.</marginalia>
D. Thomas. 3. p. q. 66. art. 2. docuit. Præ-
ceptum baptismi non obligasse, donec
Christus post Resurrectione&#x0303; dixit Apo-
stolis, euntes docete omnes gentes baptizantes
eos. Vt autem ibi notaui disp. 31. sect. 1.
circa finem, non est existimand&#x0169;, eodem
die, & momento quo Christus Domi-
nus illa verba protulit, cępisse præcep-
tum baptismi obligare, sed quādo Apo-
stoli executioni mandarunt, quod tunc
Christus præcepit, Euntes docete omnes gen
tes baptizantes eos &c. quod ante Penteco
stem fact&#x0169; non est. Et confirmatur, quia<marginalia>Confir.</marginalia>
incredibile est, infantes omnes eo tem-
pore mansisse sine remedio, quod mora-
liter eis applicari posset; hoc autem se-
quutum fuisset, si vtilitas circuncisionis
antea sublata fuisset; ergo & illud prius
est incredibile. Consequentia cum Ma-
iori notæ sunt, Minor autem probatur,
quia licèt baptismus esset institutus, nō
tamen sufficienter propositus maiori
parti hominum; ergo non poterat mo-
raliter applicari, & esse vtilis.</P>
<P>  Respondent aliqui, non esse inconue-<marginalia>3.|Responsio|aliquorum</marginalia>
niens illud, quod infertur, quia illa im-
potentia erat per accidens ex ignoran-
tia parent&#x0169;, nam remedium de se suffi-
cie&#x0303;s iam erat dat&#x0169;, & legislator optimè
potest reuocare priuilegi&#x0169;, vel irritare
factum à die, in quo condit aliam lege&#x0303;,<marginalia>Refellitur|Resp.</marginalia>
etiam si ad notitiam subditor&#x0169; nō per-
uenerit. Sed hoc profecto alien&#x0169; est à di
uina prouidentia (nam de potentia ab-
soluta nō disputamus.) Postquam enim
Deus ex se voluit ōnes homines saluos
facere, debuit constituere remedium<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1219.jpg/>
@@1@<SE1219>1212 Lib. 9. De lege diuina positiua veteri.
<duolan 2><-P>humano modo possibile, & vtile, baptis-
mus autem institutus, & nō sufficienter
promulgatus non erat remedium huma
no modo vtile, nec pro toto mundo pos-
sibile. Præter quam quod Christus Do-
minus, non statuit obligationem suæ
legis in puncto passionis magis quam
antea, & idem est de puucto Resurrectio
nis, & quolibet alio vsq&#x0301;; ad promulga-
tione&#x0303; illius, vt infra dicam. Et incredibi
le etiam est passione&#x0303; Christi statim attu
lisse tam magnum nocument&#x0169; omnibus
infantibus, qui pro illo tempore, sancto,
& legitimo ritu circ&#x0169;cidebātur, & aliàs
baptizari moraliter non poterant, vel
etiam si possent, parentes eorum nond&#x0169;
eos baptizare tenebantur. Aliter respō-<marginalia>Responsio|Soto.</marginalia>
det Soto supra circuncisione&#x0303; eo tempo-
re fuisse vtilem secundum generalem ra
tionem protestationis fidei, non secun-
d&#x0169; specialem ratione&#x0303; sacramenti legis
veteris, Sed hoc habere posset locum, si<marginalia>Refellitur.</marginalia>
circuncisio t&#x0169;c fuisset mortua, cum ta-
men dictum sit, ìllam tunc nond&#x0169; fuisse
mortuā quoad obligatione&#x0303;, nec quoad
vtilitatem esse potuit, & ita non habet
locum distinctio. Vt omittam, fortasse
circuncisione&#x0303; n&#x0169;quam aliter fuisse vti-
lem, quam remedium legis naturæ, sed
tant&#x0169; pro Iudaico populo generale re-
medium determinatum fuisse ad talem
cæremoniam; ergo sicut remedi&#x0169; legis
naturæ non cessauit ante baptismi ne-
cessìtatem intruductam. Ita nec circ&#x0169;-
cisio pro illo populo, quia neutrum re-
medium per se ablatum est, sed ad intro
ductionem alterius perfectioris, ac pro-
positi vt necessarij, nimirum baptismi.</P>
<P>  Vnde infero, à die Pe&#x0303;tecostes ita ces-<marginalia>4.|Ita cessauit|circuncisio|in die Pen|tecostes quo|ad fructum|gratiæ sicut|c&#x0153;pit bap-|tismus eße|ad salutem|necessari&#xA770;.</marginalia>
sasse Sacramentum circuncisionis quo-
ad fruct&#x0169; gratiæ, qui in eo dabatur, sicut
cępit baptismus esse ad salutem necessa
rius. Probatur, quia vnum remedi&#x0169; quo-
ad dictum effectum non fuit exclusum
nisi per necessitatem alterius, vt osten-
sum est. Cōfirmatur, quia remedium le-
gis natura quod durabat in gentibus fi-
delibus non fuit antea neq&#x0301;; alio modo
priuatum sua vtilitate, propter ratione&#x0303;
factam, & quia non fuisset alius conue-
nie&#x0303;s prouidentiæ modus; ergo eadem
proportione iudicandum est de circun-
cisione quoad infantes Iudæorum. Vn-
de fit, vt non simul facta sint inutilia illa
antiqua sacramenta pro toto orbe, sed<-P>@@

<-P>successiuè, sicut lex gratia introduce-
batur, & obligare incipiebat, quia eode&#x0303;
modo incipiebat baptismus esse necessa
rius, & ita pari modo desinebant tam
circuncisio, quàm sacramentum legis
naturæ esse vtilia.</P><marginalia>5.|Obiect.</marginalia>
<P>  Dices, non esse in hoc parem ratione&#x0303;
de populo Iudaico, & gentili. Nam quo-
ad Iudaicum in die Pentecostes fuit sa-
tis consummata promulgatio baptismi,
quia hęc quodammodo inchoata fuerat
toto tempore prędicationis Christi, &
Apostolorum viuente ipso. Non vero ge&#x0303;
tibus, nam ipsemet Christus dixerat, In
viam gentium ne abieritis, & de se dicebat,
Non sum missus, nisi ad oues, quæ perierunt do-
mus Israel, quia illis tantum tunc fiebat
promulgatio. In die autem Pentecostes
erant in Hierusalem congregati Iudæi
ex omni natione, quæ sub c&#x0153;lo est; ergo
pro illis satis fuit tunc consummata &#xA753;-
mulgatio; ergo pro illis cessauit tunc to
ta vtilitas circ&#x0169;cisionis; ergo fuit eua-
cuata omnino, quia tantumpro illis vti-
lis erat. Respondetur in primis, etiamsi<marginalia>Respōsio. 1</marginalia>
antecedens concederetur, habere tunc
locum distinctionem Soti, quia licèt t&#x0169;c
circuncisio non essetvtilis ratione legis
veteris, fuisset vtilis ex generali ratio-
ne remedij legis naturæ, quia esset pro-
testatio fidei, cum nond&#x0169; lex vetus esset
mortifera. Melius verò dicitur, argu-<marginalia>Resp. 2.</marginalia>
mentum probare, intra breuius tem-
pus cessasse circuncisionem pro Iudæis,
quam remedium legis naturæ pro genti
bus, non tamen quod statim eo die pro
omnibus Iudæis per vniuersum orbem
dispersis cessauerit circuncisio, quia li-
cèt fides Christi antea prædicati cępe-
rit, tamen necessitas baptismi non fuit
antea prædicata, & ideò in die Penteco-
stes cępit eius promulgatio, quæ nō po-
terat diffundi humano more in omnes
prouincias, in quibus Iudæi habitabāt.
Et ideo etiam ad hāc promulgationem
sufficiens tempus concedendum est, ne
dicamus, òmnes illos paruulos fuisse pri
uatos remedio ante oportunum te&#x0303;pus.
Item, quia lex circuncisionis non prius,
nec alio modo mortua est, vt ex supra
dictis constat. Et iuxta hanc doctrinam
accommodanda, & explicanda sunt quę
dixi 3. tom. 3. partis, disp. 27. sect. 4.</P>
<P>  Dices. Iudæi iam non applicabant il-<marginalia>6.</marginalia>
lud remedium ex vera fide; ergo nō po-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1220.jpg/>
@@1@<SE1220>Cap. 22. De cessatione circ&#x0169;cisio. quoad sanctific. infant. 1213
<duolan 2><-P>terat esse vtile. Patet cōsequentia, quia
non erat vtile, nisi quatenus applicabat
fidem. Antecedens aute&#x0303; patet, quia ap-
plicabant illud ex fide venturi Missiæ,
& in signum eius, quod falsum iam erat.
Respondetur, errorem illum quoad cir-
cunstantiam temporis fuisse priuatum,<marginalia>Resp.</marginalia>
& fortasse in multis per ignorantiam in
uincibileme, xcusatum. Vnde non exclu
debat veram fidem de Messia promisso,
nec reddebat falsam significatione&#x0303; ipsi&#xA770;
sacramenti, vt supra declaraui, ideoq&#x0301;ue
error ille non impediebat fruct&#x0169;. Sicut
nunc error priuatus in ministro baptis-
mi, si non excludat generalem intentio-
nem sacramenti non impedit effectum
eius. Et patet, quia viuente Christo Do-
mino, poterat similis error misceri in
mysterio cicuncisionis, & tamen nō pro
pterea reddebatur inutile. Dici etiam
potest in illa existimatione distinguen-
dam esse fidem de substantia mysterij,
abstrahendo à circunstantia temporis.
ab errore circa temporis differentiam,
& priori modo fuisse veram fidem, quia
solum erat de Christo in aliquo tempo-
re venturo, abstrahendo, vtrum iam ve-
nisset, nec ne, & vt sic, fuisse vtilem pro-
testationem fidei factam siue per circ&#x0169;-
cisionem, siue per sacrame&#x0303;tum legis na-<-P>@@

<-P>turæ, non obstante falsa opinione priua-
ta, quæ circa te&#x0303;poris differentiam mis-
ceri poterat.</P>
<P>  Dices tandem, ergo etiam nunc si in-<marginalia>7.|Obiect.</marginalia>
ueniretur aliquis Iudęus habens igno-
rantiam inuincibilem Christianę verita
tis, & bona fide circuncideret filium,<marginalia>Respons.</marginalia>
illa circuncisio esset vtilis, nam videtur
eadem ratio. Respondetur esse longè
dissimilem rationem, ideoq&#x0301;; negari cō-<marginalia>De reme-|dio legis na|turæ quid|dicendum.</marginalia>
se quentiam. Quia ex quo baptismus ne-
cessarius esse c&#x0153;pit, circuncisio in se
omnino inutilis facta est, & illa ignoran
tia est per accidens, quæ non dat virtu-
tem, nec restituit, vt sic dicam, vtilita-
tem illi operi. Sicut etiam de remedio
legis naturæ in vniuersum dicendum
nunc est, vt suppono ex materia de ba-<marginalia>Duplex ig-|norātiadil-|ligenter di-|stingue&#x0303;da.</marginalia>
ptismo. Et ideò attente in hac materia
distinguend&#x0169; est inter ignorantiam pro
uenientem ex defectu promulgationis,
seu temporis sufficientis ad illam, vel
prouenientem ex alijs humanis impedi-
mentis, non ostante promulgatione iam
facta. Nam prior ignorantia est per
se, ex impotentia simpliciter, ac pro-
inde consideratur ex parte legis, vt eo
tempore necessitatem nō inducat. Alia
vero ignorantia est peraccidens, & non
consideratur.</P></duolan 2>
<Z>FINIS LIBRINONI.
({+})</Z>
------------------------------------------------------------
<Z><A+2>INDEX CAPITVM</A+2>
<A+1>LIBRI DECIMI.</A+1></Z>
<P>Cap. I. De Lege noua, & legi slatore Christo.</P>
<P>Cap. II. De materia Legis nouæ, & præceptis eius.</P>
<P>Cap. III. De scriptione Legis nouæ.</P>
<P>Cap. IIII. De tempore quo obligauit vniuersum Orbem.</P>
<P>Cap. V. De effectibus Legis nouæ.</P>
<P>Cap. VI. De dispensatione circa Legem nouam.</P>
<P>Cap. VII. De perpetuitate Legis gratiæ.</P>
<P>Cap. VIII. De perfectione Legis nouæ com paratione veteris.</P>

@@0@<filename:W0012-1221.jpg/>
@@1@<SE1221>1214
#(IMAGE)
<Z><A+1>LIBER X.</A+1>
<A+2>DE NOVA LEGE</A+2>
<A+1>DIVINA.</A+1></Z>
<duolan 2><P><INI5>D</INI5>ISTINXIMVS in supe-
rioribus diuinam legem in
veterem, & nouam, ideoq&#x0301;ue
post tractatum de lege vete
ri solum superest dicendum
de noua, quæ in Scriptura sacra varijs
nominibus appellatur. Nam à Paulo in-
terdum appellatur, Lex fidei ad Roman.
3. vocatur etiam, Lex spiritus vitæ, ad Ro-
manos. 8. vnde communiter appellatur
lex gratiæ; nam gratia est spiritus no-
strę vitæ, vel etiam vita nostri spiritus.
Imo solet interdum gratia simpliciter
appellari, iuxta illud Ioannis. 1. Lex per
Moysem data est, gratia, & veritas per Iesum
Christum facta est. Et ideò Paulus ad Ga-
latas quinto, dixit. Non estis sub lege. sed
sub gratia. Propter quod etiam vocatur
hæc lex amoris, quia spiritus gratiæ est
spiritus amoris, iuxta illud Pauli ad Ro
manos 8. Non accepistis spiritum seruitutis
iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptio
nis filiorum, in quo clamamus Abba Pater,
qui est spiritus dilectionis, vt idem Paulus
dicit. 2. ad Timothe&#x0169; primo. Et inde
etiam vocatur interdum, Lex libertatis,
Iacob. primo, quia vbi spiritus Domini, ibi
libertas. 2. ad Corinth. 3. & ob eandem
causam dicitur Lexscripta in corde, Ierem.
31. & ad Hebræ. 8. & 10. quia diuina gra-
tia, & amor menti infunduntur. Deniq&#x0301;;
appellatur, Lex noua, vel quia totum ho-
minem per gratiam renouat, vt sumi-
tur ex Augustin. tractat. 65. in Ioan. vel
quìa est vltima lex à Deo data, quæ prio
rem antiquauit, vt sensit Cyrillus libro
9. in Ioann. cap. 23. explicans verba illa
Christi Ioannis 13. Mandatum nouum do<-P>@@

<-P>vobis, quæ licèt de mandato amoris spe-
cialiter dicta fuerint, merito ad totam
legem amoris, quæ in præcepto aman-
di virtute continetur, & ab eode&#x0303; Chri-
sto data est, accommodantur, ac propte
rea etiam hæc lex ab authore suo Lex
Christi appellatur. His ergo varijs no-
minibus excellentia huius legis, & eius
causæ, effectus, & proprietates insinuan
tur, quæ à nobis sigillatim tractandæ
sunt eodem ordine, quo de cæteris le-
gibus disputauimus. Et quamuis ex
diuisione superius data, & ex tot Scri-
pturæ testimonijs supponamus, da-
tam esse à Deò huiusmodi legem, ni-
hilominus propter hæreticorum im-
portunitatem, pauca de huìus legis
veritate, & proprietate præmittenda
sunt.</P>
<Z>CAPVT I.
Vtrum lex noua sit vera, & propria lex
& Christus Dominus perfe-
ctissimus legislator.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X attributis, quæ Scriptura noui<marginalia>1.</marginalia>
testamenti huic legi tribuit per
tot nomina superius proposita,<marginalia>Hereticor&#x0169;|dogma.</marginalia>
sumpserunt occasionem hæretici huius
temporis negandi veritatem huius le-
gis, & in summa eam omnino è me-
dio tollendi. Nam quia propria ra-
tio legis in hoc consistit, quod sit præ-
ceptum commune, ac proprium impe-
rium, obligationem inducens, negant,
legem Christi esse veram legem in hac
legis proprietate, & rigore, & cōseque&#x0303;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1222.jpg/>
@@1@<SE1222>Cap. 1. De lege noua, & legislatore Christo. 1215
<duolan 2><-P>ter etiam negant, Christum ipsumfuisse
verum legislatorem in eadem proprie<marginalia>Luther.</marginalia>
tate. Ita sentit Luther. lib. de Libertat.
Christian. & in Epstola ad Galat. cuius
verba refert Bellarm. lib. 4. de Iustificat.<marginalia>Bellarm.|Calum.|Stapleton.|Beza.</marginalia>
cap. 1. & in eodem errore fuit Caluin.
apud Stapletonium in Epist. ad Roman.
cap. 3. Idem Beza, & alij. Et ex hoc prin-
cipio inferunt falsas quasdam differen-
tias inter testament&#x0169; vetus, & nouum, &
legem Moysi, & Christi, quas infra suo<marginalia>Fundamen|tum.</marginalia>
loco refutabimus. Fundantur aute&#x0303; pri-
mo in omnibus illis testimonijs, quibus
probare solent libertatem Christiano-
rum, & præsertim iustorum ab omni le-
ge, vt est illud, Iusto non est lex posita. 1. ad
Timot. 1. & illud, Si spiritu ducimini, nō estis
sub lege. Quia verò hæc loca generaliter<marginalia>1. Tim. 1,</marginalia>
supra tractata sunt in lib. 1. & de lege hu
mana in lib. 3. vbi dicta testimonia expli
cata sunt, ideò illis prętermissis, hic ad-
dere possumus argume&#x0303;ta quibus specia
liter suadere tentant, Christum non one
rasse homines nouis præceptis vltra le-
gem fidei.</P>
<P>  Hoc aute&#x0303; suadent primò ex eo, quod<marginalia>2.|Primo.</marginalia>
hęc lex specialiter appellatur, Lex fidei,
ad Roman. 3. tāquam à proprio, & quasi
adæquato obiecto, & vnico præcepto
suo, quod etiam colligunt ex illo Matt,
vlt. Qui crediderit, & baptizatus fuerit, saluus
erit, qui verò non crediderit condemnabitur, vbi
sola fides tanquam necessaria proponi-
tur. Sec&#x0169;do ex appellatione gratiæ, gra<marginalia>Secundo.</marginalia>
tia enim non est propria lex, lex autem
Christi non est aliud, nisi ipsa gratia, &
ideò exclusa lege per Moyse&#x0303; data, Chri-
stus solum dicitur fecisse gratiam, & ve-
ritatem, id est, complementum veteris
legis, nulla facta mentione legis nouę ab
ipso latę. Tertio ex appellatione legis<marginalia>Tertio.</marginalia>
libertatis, obligare enim per noua præ-
cepta repugn$uncleararet libertati huius legis
per Christum inductę. Cur enim magis
diceretur hæc lex libertatis, quam lex
Moyfi, si præceptis oneraret, sicut illa:
nā quod sint plura, vel pauciora præce-
pta, nonsufficit ad absolutāliber tatem
& interd&#x0169; onus paucor&#x0169;, pręceptor&#x0169; &#xA753;
pter eorum grauitatem potest esse ma-<marginalia>Quarto.</marginalia>
ius, quám plurium. Quarto ex appella-
tione Euangelij sumpta ex illis Christi
verbis, Prædicate Euangelium omni crea-
tura, nam per hoc nihil aliud præcepit
prędicare, nisi legem suam: Euangeli&#x0169;<-P>@@

<-P>autem non significat propriam legem,
sed bonum nuntium, vt notauit Augu-
stinus libro secundo contra Faust. in ca<marginalia>August.</marginalia>
pite secundo. Est ergo lex gratię tantum
bonum nuntium, quia vitam ęternam
absolutè promittit omnibus credenti-
bus, vel ad summum sub conditione fi-
dei omnibus hominibus, cum lex vetus
nihil promitteret, nisi sub conditione
mandatorum iuxta illud, Quifecerit ea,<marginalia>Ezech. 20.|3.|Catholi$unclear|veritas Chri|stum Domi|num non so|lum fuiße|Redempto-|rem sed ve|rum & pro|prium legis|latorem.|Conc. Trid.|Isai. 33.</marginalia>
viuet in illis, Ezechiel. 20.</P>
<P>  Dicendum vero primo est Christum
Dominum non solum fuisse redempro-
rem, sed etiam fuisse verum, & propri&#x0169;
legislatorem. Hæc assertio est de fide,
definita in Concilio Tridentino sessio-
ne sexta Canon. 21. quę probatur pri-
mo ex verbis Isaiæ 33. Dominus Iudex no-
ster, Dominus legifer noster, Dominus Rex
noster, vbi nō loquitur Propheta de Deo
tantum vt Deus est, sed aperte de Mes-
sia, de quo præmiserat, Domine miserere
nostri, te enim expectauimus, & infra, Regem
in decoresuo videbunt oculi eius, & postea
subiungit prædicta verba, & de eodem
concludit, Ipse saluabit nos, ac si apertè
dicat Christum non solum fuisse ventu-
rum ad saluandum, sed etiam ad leges
ferendas. Et ita illum locum de Chri-
sto, & Ecclesia exposuerunt Hierony-<marginalia>Hieron.|Cyril.|Alexand.</marginalia>
mus, & Cyrillus Alexandrinus, ibi. Et
sine dubio intelligenda sunt omnia illa
verba cum proprietate, tum quia nihil
est, quod ad improprium, vel metapho
ricum sens&#x0169; cogat, tum etiam quia Chri
stus est proprie Saluator, & proprie Iu-
dex cui Pater omne dedit iudicium, vt<marginalia>Ioan. 5.</marginalia>
ipse testatur, Ioannes quinto, & de illo
testātur Actorum 10. & 17. Petrus, &
Paulus. Et etiam proprijssimè Rex, iux-<marginalia>Act. 10.|& 17.|Psal. 2. &|71.</marginalia>
ta illud Psalmi secundi, Ego constitutus
sum Rex ab eo super Sion Mōtem Sanctum eius,
& cætera, & illud Psalmi 71. Deus iudi-
cium tuum Regi da, & cætera, quæ de Chri-
sto sine dubio sunt dicta, vt Ecclesia, &
Patres intelligunt, & contextus ipse co
git, & confirmaāt verba Angeli ad Ma-<marginalia>Luc. 1.</marginalia>
riam Lucæ in capite primo, Dabit illi Do-
minus Sedem Dauid Patris eius, & regnabit in
domo Iacob in æternum. Et ipsemet Chri-<marginalia>Ratione &#xA753;-|batur.</marginalia>
stus coram Pilato testatus est, Tu dicis,
quia Rex sum ego: ergo cum eadem pro-
prietate prædictum est de illo fore le-
gislatorem.</P>
<P>  Imò ex eisdem verbis colligitur op-<-P><marginalia>4.</marginalia></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1223.jpg/>
@@1@<SE1223>1216 Lib. 10. De nouà lege diuina.
<duolan 2><-P>tima ratio, nam omnis Rex ex vi sui do-
minij, & potestatis est legislator, sed
Christus est perfectissimus Rex; ergo
est propriè legislator. Idemq&#x0301;ue proba-
ri potest ex munere iudicis, nam quan-
do iudex est supremus, & summè per fe-
ctus, simul est legislator iuxta illud Ia-
cobi 4. Vnus est legislator, & iudex, qui po-
test perdere, & saluare. Deniq&#x0301;ue potest si-
mile sumi argumentum ex munere sum-
mi Pontificis, q&#x0301;uod Christo tribuit Pau-
lus ad Hebręos septimo, & sequentibus.
Nam ad Summum Pontificem pertinet,
vt possit etiam leges ferre in his, quæ
ad Deum spectant; ergo hæc potestas
maximè fuit in Christo, quia fuit perfe-
ctissimus Pontifex, & caput Ecclesiæ.
Dicent fortasse, non illi defuisse pote-
statem, tamen non illa vsum fuisse, & ita
fuisse legislatorem qua si in habitu, non<marginalia>Refellitnr.</marginalia>
in actu. Sed hæc euasio ineptissima est,
tum quia nomen legiferi, aut legisla-
toris plus significat, tum etiam quia ita
Christus est Iudex, & Rex, vt actu iudi-
cet, & gubernet; ergo ita etiam est le-
gislator, tum præterea, quia non frus-
tra illam potestatem assumpsit, sed vt
perfectè suos subditos regeret, & gu-
bernaret, tum deniq&#x0301;ue quia ex Scriptu-
ra cōstat prophetiam illam factam esse
non solum de potestate, sed etiam ex-
pressè de actu Ierem. 31. Ecce dies veni&#x0169;t,<marginalia>Ierem. 31.</marginalia>
dixit Dominus, & feriam domui Israel, & do-
mui Iuda fedus nouum, & infra, Dabo legem
meam in visceribus eorum, quam promissio
nem per Christum esse impletam, docuit<marginalia>Heb. 8. &|10.</marginalia>
Paulus ad Hebræos 8. & 10. & ex seque&#x0303;-
ti assertione aperte cōstabit.</P>
<P>  Dico ergo secundo. Lex Christi, seu<marginalia>5.|Lex Christi|est vera ac|pro prijssi-|ma lex præ|ceptiua.|Conc. Trid</marginalia>
lex noua est vera, ac proprijssima lex
præceptiua. Est etiam de fide definita
in eodem Concilio Tridentino sess. 6.
Canon. 19. illis verbis. Si q&#x0301;uis dixerit, nihil
præceptum esse in Euangelio præter fidem, ana-
themasit, & ideo in Canon. 21. cum defi-
nit Christum datum esse hominibus etiā
vt legislatorem, addidit, Cui obediant,
obedientia autem respondet proprio
præcepto, seu legi actuali. Præterea fue-
rat hæc lex promissa Isai. 2. De Sion exi-<marginalia>Isai. 2.</marginalia>
bit lex, & verbum Domini de Ierusalem, vbi
constat, esse manifestam prophetiam de
aduentu, & prędicatione Christi, & pro-
prietas verbi, Lex iuxta veram regulam
interpretandi Scripturā retinenda est,<-P>@@

<-P>& ita exposuit Aug, lib. 18. de Ciuit. cap&#x0303;.
50. & lib. 17. cap. 17. adiungit illud Psal.<marginalia>August.</marginalia>
109. Virgam virtutis tuæ emittet Dominus ex
Sion. Quod ita clarum est, inquit, vt non sol&#x0169;<marginalia>Psal. 109.</marginalia>
infideliter, & infæliciter, sed etiam imprudenter
negetur. Et ipsi quidem fatentur inimici ex Sion
missam fuisse legem Christi, quod Euangelium
nos vocamus, & eam virgam virtutis eius agno-
scimus. Vnde licèt vox Virga, ibi ad lite-
ram metaphorica sit, optimè tamen de-
clarat proprietatem legis, quæ cōsistit
in præcipiendo, & regendo, iuxta illud<marginalia>Psal. 2.</marginalia>
Psal. 2. Reges eos in virga ferrea, &c. id est, in
flexibili, & omnino recta.</P>
<P>  Pręterea in nouo testamento euiden-<marginalia>6.|Confir.|Matth. 5.</marginalia>
ter ostenditur impleta per Christ&#x0169; hæc
prophetia, nam Matth. 5. cępit Christus
ostendere legislatione&#x0303; suam, perfectius
declarando naturalem legem, quàm an-
tea intelligeretur, sępius dice&#x0303;s, Ego autem
dico vobis, &c. Et similiter de præcepto
charitatis dixit Ioan. 13. Mandatum nou&#x0169;<marginalia>Ioan. 13.|& 14.</marginalia>
do vobis, & cap. 14. Hoc est præceptum, vt di-
ligatis inuicem. Tulit etiam positiua prę-
cepta, vt de baptismo Ioan. 3. Nisi quis re
natus fuerit, vbi uecessitas medij forma-<marginalia>Ioan. 3.</marginalia>
lius explicatur, tñ in hac inuoluitur, vel
supponitur necessitaspręcepti. Et eode&#x0303;
modo includitur præcept&#x0169; Eucharistiæ
in verbis Ioan. 6. Nisi manducaueritis carne&#x0303;<marginalia>Ioan. 6.|Ioan. 20.</marginalia>
filij hominis, &c. & præceptum confessio-
nis in illis Ioan. 20. Quorum remiseritis pec-
cata, remittuntur illis, & quorum retinueritis
retenta sunt. Et præcept&#x0169; noui sacrisicij
habetur in verbis illis, Hoc facite in meam<marginalia>Luc. 22.</marginalia>
cōmemoratione&#x0303; Luc. 22. Ac generaliter de
tota sua lege, & specialiter de Baptismo
tanquam de ianua eius dixit Matth. vlt.<marginalia>Matth. vlt.</marginalia>
Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in
nomine Patris. & Filij, & Spiritus Sancti, docen
tes eos seruare omnia quæc&#x0169;que mādaui vobis.
In quibus verbis, & alijs ponderanda est
vox mandati, & præcepti, nam inde a-
perte colligitur, legem Christi esse præ-
ceptiuam, ac subinde propriam legem.
Et ad idem ponderari potest nomen te-
stamenti, & pacti, quo vtitur Ieremi-
as, & exponit Paulus, quia hoc nomine
significari solet in Scriptura, lex super-
naturalis, & positiua à Deo data. Et ita
exponit locum Ieremiæ Hieronym. ibi.<marginalia>August.</marginalia>
& latius August. de Spirit. & Liter. capite
26. & 27. vbi ex professo ostendit, te-
stamentum, quod ibi permittitur, nō in-
cludere tantum legem naturalem, sed<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1224.jpg/>
@@1@<SE1224>Cap. 1. De lege noua, & legislatore Christo. 1217
<duolan 2><-P>etiam specialem legem à Christo latam
vt in cap. 3. latius explicabimus.<marginalia>7.|Ratione.|probatur.</marginalia>
<P>  Ratione etiam potest hæc veritas os-
tendi, quia Christus Dominus ad fidem
suam, & dilectionem in mundo pro-
pagandam, & cōseruandam, & vt me-
diante hac fide viua fructus redemp-
tionis suæ futuris post se hominibus cō-
municaretur, Ecclesiam suam instituit
tanquam vnam spiritualem Rempubli-
cam, in qua ipse regnaret, & vnum cor-
pus mysticum, in quo ipse esset caput,
ergo ad prouidentiam eius pertinuit, le
gem aliquam huic Ecclesiæ dare, per
quam in sua institutione, & conuenien-
ti ordine, ac gubernatione conserua-
ri possit. Antecedens constat ex verbis
Christi Matth. 16. Tu est Petrus, & super<marginalia>Matth. 16.</marginalia>
hanc petram ædificabo Ecclesiam meam, &
portæ inferi non præualebunt aduersus eam.
Et hanc Ecclesiam nomine ouilis sig-
gnificauit Ioannes. 10. dicens, Alias oues<marginalia>Ioann. 10.</marginalia>
habeo, quæ non sunt ex hoc ouile, & illas opor-
tet me adducere, & vocem meam audient, &
fiet vnum ouile, & vnus Pastor, Quo exem-
plo declarat vnitatem huius Ecclesiæ,
& regimen eius sub vno Pastore, vel
ipso Christo, vel eius Vicario. Et pro
his omnibus ait, se ponere animā suam.
Et ideò Paulus Actorum 21. ad Pasto-<marginalia>Act. 21.</marginalia>
res Ecclesiæ dicit, Attendite vobis & vni-
uerso gregi, in quo vos Spiritus Sanctus posuit
Episcopos regere Ecclesiam Dei, quam aequisi-
uit sanguine suo. Ex quibus loquutionib&#xA770;
& ex multis alijs, quæ in nouo testamen
to, præsertim in Epistolis Pauli legun-
tur, & ex vnitate Ecclesiæ in symbolo
Apostolorum definita, manifeste con-
stat, Ecclesiam Christi esse vnum mys-
ticum corpus ordinatum ad æternam
f&#x0153;licitatem, & veram iustitiam per
Christum consequendam, indigens spi-
rituali regimine ad suam conseruatio-
ne&#x0303;, & ad hunc finem assequendum. Iam
ergo probatur prima cōsequentia, quæ
lumine naturali videtur euidens, consi-
derata naturali hominis conditione, &
alijs rationibus, propter quas in libro
primo diximus, necessarias esse homi-
nibus leges, quia homo est animal so-
ciale, qui non potest conuenìenter con-
seruarì, nisi in communitate perfecta,
nec talis communitas potest sine legi-
bus rectè gubernari, & ideo iuxta varie-
tatem communitatum, & diuersos fines<-P>@@

<-P>earum, variæ etiam leges traduntur, vt
ex vsu, & ex superioribus libris satis ma
ni festum est. Cum ergo Ecclesia sit no-
ua Respublica nouo modo congregata,
& ad altissimum finem ordinata, perti-
nuit ad sapientem prouidentiam Chri-
sti fundatoris eius, & ad eiusdem Eccle-
siæ perfectionem, & stabilitatem, habe-
re à suo fundatore aliquam legem sal-
tem circa principalia fundamenta talis
communitatis, quia sine lege non pos-
set in sua vnitate moraliter conseruari,
vt ex ijs, quæ de materia huius legis di-<marginalia>8.|Ad funda-|ment&#x0169; Hæ-|reticorum.</marginalia>
cemus euidentius constabit.</P>
<P>  Ad fundamentum ergo hæreticorum
negamus, pertinuisse ad suaue iug&#x0169; Chri
sti nullum præceptorum onus homini-
bus imponere, præpter legem vnam fi-
dei, vt ab ipsis explicatur. Tum quia nō
est minus necessaria lex charitatis,
quàm lex fidei, tum etiam quia ad con-
seruationem ipsius fidei, & ad exer-
citium eius, tam in cultu Dei, quam in
iustificatione hominis alia præcepta
erant necessaria, quæ grauia non sunt,
quia ipso spiritu fidei, & nouę legis red-
d&#x0169;tur suauia, vt infra dicem&#xA770;. Neq&#x0301;; huic<marginalia>Lex fidei|quid signifi|cat.</marginalia>
veritati obstat prima appellatio huius
legis, qua vocatur, Lex fidei, quia hoc no-
mine nō significatur sol&#x0169; præcept&#x0169; cre-
dendi, nam etiam dicitur lex amoris, &
vocatur etiam lex spiritus vitæ, sub quo
titulo comprehendi possunt omnia ope-
ra necessaria ad spiritualem vitam. Di-
citur ergo lex fidei, quia in se habet spi-
ritum, & gratiam, cuius fundamentum,
& radix est fides, & quia omnia, quæ prę
cipit sunt principaliter fundata, in fi-
de, & ad iustitiam fidei consequendam<marginalia>August.</marginalia>
sunt valida. Et ita ferè exposuit Augu-
stin. libro de Spirit. & Liter. capite 13.
& 14. Minuiq&#x0301;ue iuuant hęreticos verba
illa, Qui non crediderit condemnabitur: nam
intelligenda sunt. de fide viua, seu quod
idem est, de illo, qui non credit sicut
oportet, id est, non solum speculatiue,
sed etiā practicè, vitam suam c&#x0169; sua fide
conformando. Nam aliàs constat ex E-
uangelio Matth. 25. homines condem-
nari non solum propter defectum fidei,
sed etiam propter defectum operum,
nam Deus reddet vnicuique secundum opera
sua ad Roman. 2. & ideo monet Petrus. 2.
Epistol. cap. 1. Satagite vt per bona opera cer
tam vestram electione&#x0303;, & vocatione&#x0303; faciatis.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1225.jpg/>
@@1@<SE1225>1218 Lib. 10. De nouà lege diuina.
<duolan 2><P>  Deinde nō obstat secunda appellatio<marginalia>9.</marginalia>
legis gratiæ, seu gratiæ, nam licèt interdum
vocetur gratia ab eo quod præcipuum
est in ipsa, & maximè intentum, non ex-
cluduntur præcepta conuenientia sta-
tui gratię, & ideò lex etiam appella-
tur. Neq&#x0301;ue oportet, vt in singulis locis
vtr&#x0169;q&#x0301;; explicetur. Quamuis ergo Ioan.
cap. 1. Solum dicat Christ&#x0169; fecisse gratiā
non excludit dedisse lege&#x0303;, quod in alijs
locis explicatur. Imò ibi etiam cōpre-
hendi potest sub nomine veritatis, tum
quia ad hanc veritatem pertinuit dare
nouam lege&#x0303; promissam, tum etiam quia
legislatio, vt est pars iustitiæ, sub verita-
te comprehendi potest.</P>
<P>  Neq&#x0301;; plus obstat tertia appellatio le-<marginalia>10.|Lex liberta|tis quid sig-|nificet.</marginalia>
gis libertatis, iam enim in superiori-
bus explicatum est, libertatem Christia
nam nō excludere omnium legum obli-
gationem, sed vel obligationem legis ve
teris, vel legis peccati, aut eius seruitu-
tem, non verò legis naturalis, aut hu-
manæ hominibus conuenientis. Quod
si hanc non excludit, multo minus exclu
det obligationem legis diuinę à Christo
latæ, & maximè necessariæ, vt declara-
tum est. Et ideò Paul. 1. ad Cor. 9. cum<marginalia>1. Cor. 9.</marginalia>
dixisset Factus sum ijs, qui sine lege erant tan-
quam sine lege essem, id declarans subiun-
git, Cum sine lege Dei non essem, sed in
lege essem Christi, & ad Roman. 6. cum<marginalia>Rom. 6.</marginalia>
dixisset. Non estis sub lege sed sub gratia, ad
excludendamfalsam interpretationem,
& imprudente&#x0303; libertatem hæreticorum
interrogat, Quid ergo peccabimus, quoniam
non sumus sub lege, sed sub gratia? & respōdet,
Absit. & clarissimè ad Galat. 5. cum di-
xisset, Vos in libertatem vocati estis fratres, ad
dit correctionem, tantum ne libertatem in
occasione&#x0303; detis carnis, sed per charitate&#x0303; spiritus
seruite inuicem, omnis enim lex in vno ser-
mone impletur, Diliges proximum tuum, sicut
te ipsum. Ex quo colligi etiā potest ratio,
ob quam dicatur lex Christi lex liberta
tis, vel quia legem veterem abstulit, vel
quia est lex amoris, & non timoris, sicut
lex vetus, & ita non coactè, sed sponta-
neè, & maxima voluntate, ac libertate
ad suam obseruantiam inducit, vel quia
liberat à seruitute peccati, imò & à le-
ge fomitis, nam licèt fomitem non au-
ferat, dat vires ad vincendum illum, vt
sensit August. lib. 1. de Continentia cap.<marginalia>August.</marginalia>
13. & de Natur. & grat. cap. 57.</P>@@

<P>  Ad quartum deniq&#x0301;; ex nomine Euan-<marginalia>11.|Ad quart&#x0169;</marginalia>
gelij nullum argumentum sumitur, tum
quia licèt Euangelium denominat&#x0169; fue-
rit à bono nuntio Regni c&#x0153;lorum, & sa-
lutis per Christum factæ, non excludit
reliqua, tum etiam quia illud bonum n&#x0169;-
tium promissionis Regni c&#x0153;lorum in
Euangelio non fit, nisi sub promissione
seruandi legem Christi. Et hæretici hoc
negantes contra expressa verba Christi
& contra alias Scripturas loquuntur,<marginalia>Ioan. 15.</marginalia>
nam Ioann. 15. expressè posuit Chri-
stus conditionem, dicens, Vos amici mei es-
tis, si feceritis ea, quæ ego præcipio vobis, &<marginalia>Cap. 14.</marginalia>
iterum Si præcepta mea seruaueritis, manebi-
tis in dilectione mea, & cap. 14. Qui habet mā-
data mea, & seruat ea ille est, qui diligit me, &<marginalia>Rom. 8.</marginalia>
ad Roman. 8. cum Paulus dixisset, Si filij,
& hæredes: hæredes quidem Dei, cohæredes au-
tem Christi, statim subiungit cōditionem,
Si tamen compatimur, vt & conglorificemur,<marginalia>2. Tim. 2.</marginalia>
quæ est conditio non tantum fidei, sed
etiam operum, & 2. ad Timoth. 2. Siquis,
inquit, em&#x0169;dauerit se abistis, eritvas in honore&#x0303;,
& iterum, Si sustinebimus & cōregnabimus,<marginalia>Cap. 4.</marginalia>
& cap. 4. Reposita, inquit, est mihi corona iu-
stitiæ, &c. & infra, Nonsolum autem mihi sed
& ijs, qui diligunt aduentum eius, vbi virtu-
te includitur conditio nō tantum fidei,
sed etiam dilectionis. Et eadem includi-
tur in omnibus testimonijs, in quibus &#xA753;
missio fit facientibus voluntate&#x0303; Patris,
vt Matt. 7. vel obedientibus, vt ad Hebr.<marginalia>Matth. 7.|Hebr. 5.</marginalia>
5. vbi de Christo dicitur, Didicit ex his, quæ
passus est obedientiam, & consummatus factus
est omnibus obtemperantibus sibi, causa salutis
æternæ. Et eodem modo in ipsa prima an
nunciatione Regni c&#x0153;lorum, quæ in
Euangelio habetur, ponitur conditio
p&#x0153;nitentiæ, sic enim aiebat Ioannes,
P&#x0153;nitentiam agite, appropinquauit enim Reg-
num C&#x0153;lorum; ergo Euangelium non ex-
cludit obedientiam, & obseruantiam
legis Christi, non ergo repugnat vera
lex cum Euangelio.</P>
<Z>CAPVT II.
Quæ sit materia legis nouæ, & quæ
præcepta eius.</Z>
<P><INI3>E</INI3>X causis legis nouæ efficiens, & fi-
nalis satis explicatæ manent ex di-<marginalia>1.|Materia le|gis nouæ.</marginalia>
ctis in capite præcedenti. Ibi enim
ostendimus, legislatore&#x0303; huius legis fuis-
se Christum Dominum, ac subinde De&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1226.jpg/>
@@1@<SE1226>Cap. 2. Quæ sit materia legis nouæ, & quæ præcepta eius. 1219
<duolan 2><-P>ipsum, tum quia ipse Christus Deus ve-
rus est, tum etiam quia per Christum vt
hominem Deus loquutus est nobis, iux-
ta illud ad Hebr. 1. Nouissimè loquutus est<marginalia>Hebr. 1.</marginalia>
nobis in filio, & inde in cap. 2. præfert lege&#x0303;
nouam veteri, quia illa per angelos, hęc
per Christum data est, & in citato loco<marginalia>1. Cor. 9.</marginalia>
1. ad Corinth. 9. inde concludit, se non
esse sine lege Dei, quia est in lege Chri-
sti. Est ergo hæc lex diuina, & Christi,
nec de eius causa efficiente aliud su-
perest dicendum. Causa item finalis cla<marginalia>Causa fina-|lis.</marginalia>
ra est ex dictis in superiori capite, nam
finis vltimus huius legis est perducere
homines ad regnum c&#x0153;lor&#x0169;, prout spe-
cialiter in hac lege promissum est, vtiq&#x0301;;
tanquam iam reseratum, & in fine vitæ
per exactam huius legis obseruationem
consequendum, vt latè declarauit Pau-
lus ad Hebr. 9. Proximus autem finis ge
neralis huius legis est perfecta sanctifi-<marginalia>Hebr. 9.</marginalia>
catio fidelium per verum, & perfectum
cultum Dei, & per applicationem meri-
torum, & satisfactionum Christi per me
dia, & instrumenta ab ipso ad hunc fine&#x0303;
instituta. Quod totum satis etiam con-
stat ex nominibus, & attributis huius le
gis, quæ supra posuimus, & magis decla-
rabitur ex dicendis infra de effectibus
huius legis, nam finis, & effectus in idem
coincidere solent. Intelligo autem hunc
esse generalem finem, nam in particula-
ri singula præcepta habent suos fines
proprios, nam alius est finis præcepti
baptismi, alius confessionis, vel Eucha-
ristiæ, vt per se notum est, & in omni le-
ge pro diuersitate præceptorum ex na-
tura rei est necessarium. Solum ergo su
perest dicendum de causa materiali, &
formali, per quas simul essentia, & sub-
stantia huius legis explicabitur.</P>
<P>  Quod ergo spectat ad materiam hu-<marginalia>2.|Materi{a}|huius legis|partim mo|ralem, par-|tim cære-|monialem|eße.</marginalia>
ius legis, dicere in primis possumus, illā
partim moralem esse, partim cæremo-
nialem, ac subinde pręcepta huius legis
in moralia, & cæremonialia distingui
posse. Non addimus autem hic tertium
membrum iudicialium præceptorum,
quod in veteri lege posuimus, quia per-
fectio huius legis illum præceptor&#x0169; or-
dinem nec requirit, nec admittit. Quod
potest commodè explicari ex duabus
causis, efficiente, & finali supra explica-
tis. Nam Christus Dominus auctor hu-
ius legis sicut temporale regnum sibi<-P>@@

<-P>non assumpsit, nec temporale iudicium,
vt ipse ad Pilatum respōdit, Regnum me&#x0169;<marginalia>Ioan. 18.</marginalia>
non est de hoc mundo, Ioan. 18. & Luc. 12. &
ad illum, qui postulauerat, Dic fratri meo,
vt diuidat mecum hæreditatem, respondit, Ho
mo, quis me constituit iudicem inter vos? ita
nec temporale regnum, aut rempubli-
cam politicam instituit, sed solum Ec-
clesiam suam, quatenus congregatio est
ad spiritualem fine&#x0303; per spiritualia me-
dia ordinata, & ideò per se tantum illas
leges tulit, quæ ad hunc finem directè
pertinebant. Leges autem iudiciales in
lege veteri per se spectabant ad politi-
cum regimen temporalis regni, & ideò
Christus in sua lege nihil de præceptis
iudicialibus statuit. Quinimò etiam si
in Ecclesia Christi, vt talis est, aliquę le-
ges iudiciales sint necessarię ad politi-
cum regimen Ecclesiasticum, quod suo
modo spirituale est, nihilominus noluit
Christus Dominus per se ipsum illas le-
ges ferre, sed id Vicarijs suis commisit,
potestatem ad illas ferendas eis tribue&#x0303;-
do, & ideò illæ leges non sub lege diui-
na, sed sub canonica computantur. Pro-
priè ergo loquendo de lege noua diui-
na in illa non inueniuntur præcepta iu-
dicialia.</P>
<P>  Alia verò duo membra in hac lege<marginalia>3.|Duo mem-|bra dicta|explican-|tur.|Matt. 5.</marginalia>
inueniri, certum est, colliguntur enim
apertè ex locis Scripturę suprà citatis.
Nam in primis de moralibus est totum
cap. Matth. 5. vbi Christus virtute con-
fert legem suam moralem cum morali
antiqua, & ostendit perfectiori modo se
illā tradere, ac declarare, dicens, Ego au
tem dico vobis, &c. Hanc enim vim habent
dicta verba, vt communiter exposito-
res notant, & August. sensit lib. 1. de Ser-<marginalia>August.</marginalia>
mon. Domini in mōte, & 1. Retractatio.
cap. 19. Deindè Ioan. 13. & 14. renouat
præceptum dilectionis proximi, quod
morale est, & illud suum specialiter ap-
pellat, in illo autem præcepto tota lex
moralis virtute continetur, vt Paulus
dixit, certum ergo est, præcepta mora-
lia contineri in lege noua, & obligare
Christianos. Quod non solum est verum
de præceptis fidei, spei, & charitatis
(quæ suo modo inter moralia etiam cō-
putantur, vt superiori libro explicaui-
mus) sed etiam de præceptis decalogi,
& de omnibus, quæ ad illa reuocantur.
Nam priora perfectissima sunt, & ma-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1227.jpg/>
@@1@<SE1227>1220 Lib. 10. De lege nouà Diuina.
<duolan 2><-P>ximè pertinent ad perfectionem legis
gratiæ, posteriora verò etiam sunt ne-
cessaria, quia sine illis vera iustitia sub-
sistere non potest. Et ita Christus Do-
minus Matt. 7. generale principium tra
didit, quod omnia moralia continet,
Quæcumque vultis, vt faciant vobis homines,
& vos facite illis, cui consonat illud Pauli
ad Galat. 6. Alter alterius onera portate, &
sic adimplebitis legem Christi, vbi non obscu
rè significat, legem Christi totam hanc
materiam moralem complecti.<marginalia>4.|Dubitatio.</marginalia>
<P>  Circa hanc verò partem dubitari po
test, an in hac materia morali Christus
Dominus aliquod positiuum præcept&#x0169;
addiderit, præter omnia præcepta mo-
ralia, quæ dicuntur esse iuris naturalis,
siue consentanei rationali naturæ purè
sumptæ, siue eleuatæ per gratiam, seu
connaturalis ipsi gratiæ. Videtur enim
Christus, multa præcepta positiua in
hac materia addidisse. Nam in primis
est axioma Theologorum, quos infrà
referam, in lege noua non esse alia præ-
cepta, nisi fidei, & sacramentorum. Ex
quo axiomate nunc tantum sumo prio-
rem partem affirmantem de præceptis
fidei, nam illa inter moralia computan-
tur, vt diximus, & tamen positiua sunt,
vt præceptum credendi explicite Tri-
nitatem, vel mysteria Christi incarnati,
passi, &c. hæc enim præcepta nec sem-
per fuerunt, nec ex natura rei erant ne-
cessaria. Et eadem ratione possunt ad-
di præcepta spei, nam tenemur in lege
gratiæ sperare remissionem peccato-
rum, & gratiam explicitè per Christum,
quæ obligatio nascitur ex speciali præ-
cepto Christi, nam antea non erat. Item
tenemur sperare ingressum in regnum
c&#x0153;lorum statim post mortem, si pecca-
ti impedime&#x0303;tum omnino sublatum est,
& similia. Præterea de præcepto chari-
tatis Dei, quia tenemur explicitè dili-
gere Deum trin&#x0169;, & vnum. De dilectio-
ne autem proximi dixit Christus Ioan.
13. Mandatum nouum do vobis, vt diligatis
inuicem sicut dilexi vos, vbi vocans præcep
tum nouum indicat esse positiuum, noui-
tas autem videtur in hoc consistere, vt
discipuli Christi, id est, Christiani par-
ticulare præceptum habeant se dilige&#x0303;-
di speciali modo, & peculiari titulo,
quia in vno corpore eidem capiti Chri
sto coniunguntur, sicut etiam Christus<-P>@@

<-P>hoc titulo speciali modo illos diligit, eo
quod sint membra sua. Et ita sentire vi-
detur Tolet. ibi in commentario, & an-<marginalia>Tolet.</marginalia>
notat. 30. Vbi addit, præceptum illud
non fuisse de dilectione proximi, quę ad
omnes homines extenditur, sed de dile-
ctione, quam Christiani; eo quod Chri-
stiani sunt, inter se habere tenentur, &
hoc præceptum ait, esse proprium Chri
sti, quia à solo ipso datum est, & nouum
fuisse in nocte c&#x0153;næ, quia etiam ab ipso
Christo antea datum non fuerat. Deniq&#x0301;;
possumus similia facere argumenta de<marginalia>Matt. 5.</marginalia>
alijs præceptis moralibus, nam Matt. 5.
videtur Christus Dominus aliquas cir-
cunstantias in illis præcipere, quæ non
sunt de iure naturæ, vt est præceptum
de insolubilitate matrimonij, & de eui-
tando iuramento per c&#x0153;lum, & terram,
&c. Item præceptum illud, Benefacite ijs,
qui oderunt vos. Item in præcepto oratio-
nis addidit specialem formam orandi
Matt. 6. & alijs locis videtur præcíperre<marginalia>Matt. 6.</marginalia>
Christianis specialem frequentiā oran-
di, & modum explicitè petendi per ip-
sum Ioan. 14. & 16. imò totum pręcept&#x0169;<marginalia>Ioan. 14.|& 16.</marginalia>
orandi videtur positiuum, & maximè
proprium Christianor&#x0169;, licèt vsus orā-
di antiquior, & vniuersalior sit.</P>
<P>  Nihilominus dicendum est, in lege<marginalia>5.|In lege no-|ua nullum|esse addit&#x0169;|à Christo p&#x0303;|ceptum po|sitiuum mo|rale.</marginalia>
gratiæ nullum esse additum à Christo
præceptum positiuum morale. Sumim&#xA770;
autem morale strictè, vt à cęremoniali
distinguitur, nam vt libro superiori ad-
notauimus, etiam cęremoniales actus
possunt dici morales, quatenus ad vir-
tutem moralem religionis spectant, &
eius honestatem moralem participant,
in quo sensu Christus tulit aliquot mo-
ralia pręcepta, vt mox patebit. Priori
ergo modo intellecta hęc assertio sumi-
tur ex dicto communi axiomate Theo-
logorum, & ex D. Thoma. 1. 2. q. 108. ar.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
1. in fine, & clariùs art. 2. in fine, vbi ait,
Lex noua nulla alia opera determinare debuit,
præcipiendo, vel prohibendo, nisi Sacramenta, &
moralia præcepta, quæ de se pertinent ad ratio-
nem virtutis, vt non esse occidendum, vel furā-
dum, & simili{a}. Vbi notanda sunt vltima
verba, & exempla, negat enim esse in
hac lege alia pręcepta moralia præter
ea, quę per se pertinent ad ratione&#x0303; vir-
tutis, id est, quæ sunt necessaria ad vir-
tutem, vt in vtroq&#x0301;ue articulo ipsemet
explicat. Imò inde rationem sumit, quia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1228.jpg/>
@@1@<SE1228>Cap. 2. Quæ sit materia legis nouæ, & quæ præcepta eius. 1221
<duolan 2><-P>cùm hæc sit lex gratiæ solum ea præcipere de-
buit, vel prohibere per quæ in gratiam introdu-
camur, vel quæ pertinent ad rectum gratiæ vs&#x0169;
ex neceßitate. Additq&#x0301;ue optimam confir-<marginalia>Confirm.</marginalia>
mationem, quia in lege veteri non erāt
alia pręcepta moralia pręter ea, quę na
turalia sunt, neq&#x0301;; enim illa lex addebat
positiuas determinationes moralibus
pręceptis, vt distinctis à iudicialibus, &
cęremonialibus, quod supra etiā osten-
sum est; ergo multo minus lex noua de-
buit tales positiuas determinationes
addere, quia quantum ad hoc (ait D. Thom.)<marginalia>D. Thom.</marginalia>
lex noua super veterem addere non debuit, & in
art. 1. circa finem ait, legem Euangelij,
etiam quoad hoc, dici legem libertatis,
quia lex vetus tam multa in particulari
pręcipiebat, vt ferè nihil liberę deter-
minationi subditorum relinqueret, lex
autem noua è conuerso nihil per legem
positiuam determinat in materia mo
rali, sed ea solum pręcipit, vel prohibet,
quę habent necessariam conuenientiā,
vel contrarietatem ad interiorem gra-
tiam, quę in fide per dilectionem ope-
rante consistit.</P>
<P>  Constabit autem magis hęc veritas<marginalia>6.|Confirmat.|doctrin{a}|tradit{a}.</marginalia>
discurrendo per singulas partes indu-
ctionis in contrarium factę, non possu-
mus autem de singulis ex professo, & in-
tegrè dicere, quia oporteret multa ex
alijs materijs inuoluere, quod à nostro
instituto alienum est, solum ergo pun-
ctum pręsentis difficultatis in singulis
attingemus. Circa præceptum ergo fi-<marginalia>Circa præ-|ceptum fi-|dei duo di-|ingue&#x0303;da.</marginalia>
dei duo distinguenda sunt, scilicet, re-
uelatio c&#x0169; sufficienti propositione, cre-
dendorum, & obligatio ad credendum
ea, quæ reuelata, & &#xA753;posita sunt. Vtr&#x0169;q&#x0301;;
ergo repertum est in omni lege diuina,
semperq&#x0301;; fuit ad salutem necessarium.
Differentia autem inter legem gratiæ,
& antìquiores est, quòd in hoc tempore
expressior, & de pluribus mysterijs fa
cta est reuelatio, & generalior proposi-
tio, quam in lege veteri, vel naturali; &
inde consequenter factum est, vt in lege
Christi sit obligatio credendi explicitè
plura mysteria supernaturalia, quā an-
tea. Et quantum ad hoc dicunt Theolo-
gi, legem nouam addidisse aliquid præ-
cepto fidei. Nihilominus tamen proba-
biliter dici potest, illud pręceptum etiā
prout nunc est in lege noua non esse me
rè positiuum, sed de lege naturę, conna-<-P>@@

<-P>turali interiori gratiæ, & diuinæ illumi-
nationi, seu reuelationi. Nam ex illis
duobus, quæ suprà distinximus, reuela-
tio, & prædicatio talis doctrinæ fuit ex
voluntaria dispositione Dei, & ita dici
potest de iure diuino positiuo pertine&#x0303;-
te ad nouam Ecclesiæ institutionem, in
qua Christus voluit, esse tantam lucem,
& cognitionem Dei, adeò perfectam.
At verò obligatio ad credendum, quæ
inde sequitur, iam non est merè positi-
ua, quia eo ipso, quod mysteria fidei suf
ficienter proponuntur, intrinsecè, & ex
natura rei sequitur obligatio creden-
di, quæ proposita sunt. Sic ergo licet ex
parte obiecti hoc præcept&#x0169; possit prę-
suppositiuè, vt sic dicam, dici positiu&#x0169;,
quatenus supponit reuelationem, quæ
simpliciter non erat necessaria exvi iu-
ris naturæ, nihilominus formaliter, &
in se est quasi naturale respectu gratiæ
existentis in tali statu, & perfectione.
Hoc ergo modo verificatur conclusio
etiam in materia fidei, quatenus sub ma
teria morali, id est, necessaria ad bo-
nos, & sanctos mores cnmprehe&#x0303;ditur.</P>
<P>  Sed instabis, quia in lege noua non<marginalia>7.|Obiect.</marginalia>
tantum est pręcept&#x0169; credendi hæc my-
steria quasi ex suppositione reuelatio-
nis, & propositionis rerum credendar&#x0169;.
sed etiam est absolutum præceptum ea
audiendi, & sciendi, & conseque&#x0303;ter cre-
dendi, quod est pręceptum longè diuer-
sum, & simpliciter positiuum; ergo quo-
ad hoc negari non potest, quin lex no-
ua in materia fidei addiderit positiua
præcepta. Assumptum declaratur, quia
hoc pręceptum fidei secundum ordina-
riam legem applicatur hominibus per
auditum, teste Paulo ad Roman. 10. er-<marginalia>Rom. 10.</marginalia>
go vt homines possint obligari ad cre-
dendum, necesse est, vt obligentur ad
audiendum; ergo per aliquod pręcept&#x0169;,
quod sub nulla consideratione potest
dici naturale, sed positiuum. Et decla-
ratur amplius, nā fideles tenentur nunc
explicitè credere mysterium v. g. Trini-
tatis, vel Incarnationis ex iure diuino,
quia talis fides est nunc medium neces
sarium ad salutem (vt suppono) hęc aute&#x0303;
necessitas inuoluit pręceptum diuin&#x0169;,
quod non potest esse, nisi absolutum, &
positiuum. Nam illud prius quasi con-
ditionatum credendi ea, quę reuelan-
tur, non sufficeret ad dictā necessitate&#x0303;,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1229.jpg/>
@@1@<SE1229>1222 Lib. 10. De lege nouà Diuina.
<duolan 2><-P>nam sine violatione huius præcepti hy-
pothetici, vt sic dicam, posset quis nun-
quam credere explicitè trinitatem, aut
Christum; ergo vt ad hoc obligentur fi-
deles, necessarium est speciale præcep-
tum positiuum, & absolutum. Item in
Pastoribus Ecclesiæ est obligatio prędi-
candi, & docendi hanc fidem ex pręcep-
to Christi, Docete omnes gentes, & prædicate
Euangelium. Vnde est illud Pauli. 1. ad Co
rinth. 9. Necessitas enim mihi incumbit, væ
enim mihi est, si non euangelizauero; hoc aute&#x0303;
præceptum positiuum etiam est.</P>
<P>  Incipiendo ab hoc vltimo maioris<marginalia>8.|Resp.</marginalia>
claritatis gratia, respondeo, pręcept&#x0169;
illud prędicandi, vel docendi datum pa
storibus Ecclesię, in radice, id est, in in-
stitutione esse positiuum, in se autem, &
formaliter esse naturale. Munus enim
Episcopale, seu pastorale est in Eccle-
sia ex positiua institutione Christi, vt
per se constat; supposito autem tali mu
nere obligatio docendi, aut prędicandi
Euāgelium de iure diuino naturali est,
pertinens ad obligationem iustitiæ, &
fidelitatis, quæ intrinsecè ex tali mune-
re nascitur, quod significauit Paulus su-
pra dicens, Dispensatio mihi credita est. Ad
primum ergo in primis respondeo, cum<marginalia>Ad 1.</marginalia>
proportione, non esse necessarium, vt ex
parte audienti&#x0169; præcedat speciale prę-
ceptum positiuum audiendi doctrinam,
vel prædicationem fidei. Nam si sit ser-
mo de hominibus nondum credentibus
in Christum, illi non sunt capaces obli-
gationis prouenientis ex præcepto su-
pernaturali, donec illis sufficienter pro
ponatur fides, quia propositio supponit
auditum; ergo antea non potest præce-
dere obligatio audiendi proueniens ex
supernaturali pręcepto. Igitur nulla ob
ligatio præcedit ex parte audientium,
sed tantùm ex parte prędicanti&#x0169;. Quæ
moraliter reputari potest sufficie&#x0303;s, quia
si ex parte euangelizantium sit zelus, &
solicitudo, non deerunt qui de facto au-
diant, ad quod magis trahendi sunt, sua-
ui inductione inuitando illos, quam ri-
gorosa obligatione. Vel certè quando
hæc obligatio incipit, magis est ex ra-
tione naturali, quam ex lege supernatu-
rali. Quia homo naturaliter tenetur ve-
ram Dei cognitionem, veramq&#x0301;ue fęlici-
tatem quærere, vnde quomodocunq&#x0301;ue,
vel per vocem prædicationis, vel per fa<-P>@@

<-P>mam, vel per proprium discursum ince-
perit dubitare de sua lege, vel statu, te-
nebitur eis attendere, qui viam salutis
docere profitentur; ergo respectu infi-
delium non est necessarium ponere hoc
speciale præceptum positiuum. Neq&#x0301;ue
etiam respectu iam credentium in Chri
stum, tum quia illi iam obligantur præ-
cepto charitatis infusæ erga se ipsos, ad
propriam salutem spiritualem quęren-
dam, & consequenter ad audiend&#x0169; Dei
verbum, quando ad suam salutem fuerit
necessarium, neq&#x0301;ue enim ex iure diuino
maiorem habent obligatione&#x0303;. Et simili
modo teneri poterunt ad audiendam
doctrinam fidei quando fuerit necessa-
rium ad credendum, quantum oportet;
tunc autem obligatio nascitur ex ipso-
met præcepto fidei, de quo dicendum
superest.</P>
<P>  Ad alteram ergo partem respondeo,<marginalia>9.|Ad alterā|parte&#x0303; resp.</marginalia>
admittendo, in lege noua esse specialem
necessitatem fidei explicitę, tam ad iu-
stitiam, quàm ad salutem ęternam con-
sequendam. Concedendo item, hanc ne-
cessitatem prouenire ex peculiari insti
tutione Christi Domini, quę positiua si-
ne dubio est, cum nō fuerit simpliciter
necessaria. Vnde fit etiam consequens,
pręceptum talis fidei prout est propri&#x0169;
legis nouę, & diuinum positiuum cense-
ri posse, saltem ratione institutionis. Po
sita autem institutione respectu illius,
& status legis gratiæ, tale præceptum
meritò existimari potest connaturale
illi. Primò, quia præceptum recognosce&#x0303;
di auctorem legis, & obediendi illi, est
valde connaturale cuicumq&#x0301;ue legi; ad
hoc autem necessaria est expressa, & di-
stincta cognitio eius: cum ergo Christus
sit auctor huius legis, valde connatura-
le est illi præceptum credendi in Chri-
stum. Cum hoc autem coniunctum est
pręceptum cognoscendi Trinitatem, vt
nunc suppono, quia cum Christus sit se-
cundá Trinitatis persona, non potest
haberi fides de illo sufficienter explici-
ta sine fide explicita Trinitatis. Secun-
dò quia fides præcipitur non solum tā-
quam speculatiua cognitio, sed etiam
tanquam practica, & operatiua; ad vs&#x0169;
autem sacramentorum huius legis ne-
cessaria est fides explicita Trinitatis,
quam oportet in baptismo profiteri, &
fides explicita Christi, quem oportet in<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1230.jpg/>
@@1@<SE1230>Cap. 2. Quæ sit materia legis nouæ, & quæ præceptaeius. 1223
<duolan 2><-P>Eucharistia recipere, & Patri in sacri-
ficium offerre; ergo supposita instítu-
tione maximè consentanea perfectioni
huius status, etiam talis fides, & pręcep-
tum eius meritò dici potest esse de íure
diuino connaturali gratiæ, vt existenti
in tali statu, in quo gratia tam perfecto
modo communicatur.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc facilè respondetur ad se-<marginalia>10.|Ad secun-|dam parte&#x0303;|de præcep-|tis spei.</marginalia>
cundam partem de præcepto spei, fate-
mur enim, vsum spei multò perfectiore&#x0303;
postulari in lege Euangelij, quàm antea,
tum quoad modum sperandi gloriam,
tum quoad multa media supernatura-
lia, nunc enim sperare tenemur remis-
sionem peccatorum per baptismum, &
per absolutionem sacerdotis, & augme&#x0303;
tum iustitiæ per alia sacramenta: tum
etiam quoad modum sperādi per Chri-
stum, & per speciales promissiones per
ipsum factas. Non est autem necesse, vt
propter has, & similes perfectiones da-
ta fuerint in hac lege specialia præcep-
ta positiua circa materiam spei, quia
tota hæc perfectio, & obligatio ad illā
ex natura rei sequitur, supposita perfe-
ctione fidei circa Christum, & redemp-
tionem eius, & supposita tali sacramen-
torum institutione. Sicut etiam suppo-
sita fide incarnationis, & institutione
Eucharistię, ac fide eius, nascitur in hac
lege obligatio adorandi cultu latriæ
Christ&#x0169;, tam in se, quàm in Eucharistia,
& nihilominus illa obligatio non oritur
ex pręcepto positiuo diuino, sed ex iure
diuino naturali, & connaturali talibus
mysterijs: ita ergo de spe dicendum est.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue eodem modo dicendum cen-<marginalia>11.|Ad illud|de charita-|tis præcep-|to resp.</marginalia>
seo de charitatis præcepto. Quod in
dilectione ad Deum videtur manifest&#x0169;.
Nam vt verum sit, debere nos nunc di-
ligere Deum, & Patrem, Filium, & Spi-
ritum Sanctum, qui est perfectior dili-
ge&#x0303;di modus, nihilominus illa perfectio,
vel obligatio ad illā, non oritur ex præ-
cepto positiuo, sed ex ipsa natura cha-
ritatis, supposita tali Dei cognitione,
vt per se videtur manifestum. Sicut etiā
tenemur colere tres diuinas personas,
non ex positiuo iure, sed quia earum ex-
cellentiam cognoscimus. Idemq&#x0301;ue cum
proportione dico de dilectione ad pro-
ximum, nam licet verum existime&#x0303;, nunc
postulari specialem dilectionem inter
Christianos, nihilominus censeo id non<-P>@@

<-P>oriri ex speciali pręcepto positiuo Chri
sti, sed ex intrinseco, & connaturali or-
dine charitatis. Nam charitas ex se, &
natura sua inclinat ad magis dilígend&#x0169;
magis coniunctos cæteris paribus, & in
rebus, seu bonis proportionatis coni&#x0169;-
ctioni, vt latè explicat D. Thom. 2 2. q.<marginalia>D Thom.|August.|Ambr.|Gregor.</marginalia>
26. præsertim art. 6. & 8. vbi adducit Au
gustinum lib. 1. de Doctr. Christia. cap.
28. & Ambros. lib. 1. Officior. cap 7. &
Gregorium homil. 30. in Euāgel. ex qui-
bus hæc sente&#x0303;tia cōfirmatur. Nam quia
fideles vt sunt membra Christi, & Eccle
siæ habent inter se speciale&#x0303; coniunctio-
nem, ideo charitas ipsa natura sua ma-
gis inclinat, & obligat ad illos diligen-
dos. Et ideò aiebat Paulus ad Galat. 6.<marginalia>Galat. 6.</marginalia>
Dum tempus habemus, operemur bonum ad om-
nes, maximè autem ad domesticos fidei. Quan-
uis ergo Christus hanc specialem dile-
ctionem Christianorum inter se non ex
plicasset, ipsa charitas de se ad illam ob
ligasset, neq&#x0301;ue nunc ad aliquid speciale
obligat illud præcept&#x0169; Christi, ad quod
charitas de se non obligaret.</P>
<P>  Vnde etiam addo, illud Christi præ-<marginalia>12.|Præcept&#x0169;|Christi de|charitate|ad infide-|les se exte&#x0303;-|dit.</marginalia>
cept&#x0169; non fuisse de sola dilectione Chri
stianorum inter se, sed etiā ad dilectio-
nem erga infideles extendi. Tum quia
perfecta dilectio proximi ad omnes ex-
te&#x0303;ditur, & ideò verisimile non est, Chri-
stum specialiter cōmendando dilectio-
ne&#x0303; proximorum, nō fuisse loquutum de
integra proximi dilectione, quæ ad ex-
traneos quosque extenditur, vt ipsemet
explicauit Luc. 10. per parabolā de pe-<marginalia>Luc. 10.</marginalia>
regrino sauciato à latronibus, & à Sa-
maritano curato. Tum etiam, quia Chri
stus mandauit, Vt diligatis inuicem sicut di-
lexi vos, ipse aute&#x0303; non solum dilexit dis-
cipulos iam credentes, sed etiam infide-
les, redimendo illos, & desiderando, vt
fiant credentes; ergo eodem modo cō-
mendauit discipulis dilectionem ad in-
uicem, quæ sit ad imitationem dilectio-
nis ipsius, ita vt propter ipsum Christ&#x0169;
exte&#x0303;datur ad omnes. Et ideò sicut Chri-
stiani inter se magis se diligunt, & dili-
gere debent, quàm reliqui homines cu-
iuscumq&#x0301;; religionis, seu sectæ, ita etiam
specialiter amant illos, quì extra Eccle-
siam sunt, & illis desiderant coniunctio-
nem cum Christo, & cum Ecclesia. Tot&#x0169;
ergo hoc comprehendit Christus sub
præcepto suo, & totum est inclinationi,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1231.jpg/>
@@1@<SE1231>1224 Lib. 10. De lege nouà Diuina.
<duolan 2><-P>& ordini charitatis consentaneum, &
in aliquo etiam gradu, seu euentu neces
sarium. Quocirca non vocauit Christus
illud præceptum nouum, quia sit positi-
uum, & non naturale, sed vel quia ab ip-
so fuit renouatum, cum antea esset ferè
per prauam consuetudinem antiquat&#x0169;,<marginalia>Clem. Ro-|man.</marginalia>
vt dixit Clemens Roman. lib. 6. Consti-
tut. cap. 23. inde ostendens, Christum le
gem naturalem non abstulisse, sed con-
firmasse, vel quia nouo modo illud tulit,
explicando nouam rationem in obiecto
illius, sumptā ex aduentu eius, & ex spe-
ciali dilectione sua erga homines, vt vi-<marginalia>Chrysost.|Cyrill.</marginalia>
de&#x0303;tur exponere ibi Chrysostom. homil.
71. & Cyrill. lib. 9. cap. 23. vel deniq&#x0301;ue ex
effectui$unclear, quia hæc dilectio renouatura
erat mundum, vt sensit Augustinus ibi
tract. 65.</P>
<P>  Ad vltimam parte&#x0303; de moralibus prę-<marginalia>13.|Ad vltimā|partem de|moralibus.</marginalia>
ceptis duo, vel tria breuiter dicenda
sunt. Primum est, in pręceptis decalogi,
& in illis contentis, Christum nihil præ-
cepisse in rigore legis, & obligationis,
quod non esset de iure naturæ, vel sim-
pliciter, vel supposita institutione ali-
cuius sacramenti. Et ita indissolubilitas
matrimonij est de iure naturali, & simi-
liter dilectio inimicorum, & beneficen-
tia, seu misericordia erga illos, vt nunc
ex proprijs materijs suppono. In præ-
cepto etiā non iurandi nihil prohibuit,
quod iure naturæ prohibitum non sit,
vt latè ostendi lib. 1. de Iuramen. cap. 2.
Deniq&#x0301;; in præcepto orationis nihil ad-
didit tanquam necessarium, quod de iu-
re naturæ non sit, vt explicaui lib. 1. de
Orat. cap. 29. Secundo dicitur in expli-
canda hac lege morali multa Christum
addidisse, quæ ad exactam illius obser-
uationem vtilissima sunt, & propter ig-
norantiam hominum, vel per errorem,
& deceptionem latebant, vt latè expo-
nit Augustinus in lib. de Serm. Domini
in monte, & D. Thomas breuiter com-
plectitur dicta q. 108. ar. 3. Tertiò dice&#x0303;-
dum est, multa consuluisse Christum in
hac materia morali, quę non ad obliga-
tionem præcepti, sed ad perfectionem
vitæ spiritualis pertinent, vt constat ex
Matt. 10. & 19. & Luc. 9. & 10. Vnde su-
mendo latè legem nouam, vt compre-
hendit præcepta, & consilia, sic verum
est, multa Christum addidisse in materia
morali, quæ sunt vltra præcepta legis<-P>@@

<-P>naturalis, & quæ in lege veteri data non
erant. De his autem consilijs euangeli-
cis in tract. de Statu Religion. latè dis-
seruimus, & videri potest D. Thom. di-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
cta q. 108. & 2. 2. q. 184. ar. 3. & seque&#x0303;tib.</P>
<P>  Vltimo circa eadem pręcepta mora-<marginalia>14.|Dubitatio.</marginalia>
lia quæri potest, an in lege noua addita
sit specialis, seu maior obligatio circa
easde&#x0303; res præceptas lege naturali. Hæc
verò interrogatio eiusdem rationis est<marginalia>Respondeo</marginalia>
cum alia simili tractata de lege veteri.
ac subinde eodem modo definienda. Di-
cendum ergo est, Christum Dominum
non solum non abstulisse legem morale&#x0303;,
quatenus est iuris naturalis, sed etiam
proprijs legibus, & pręceptis suis easde&#x0303;
res commendasse, ac pręcepisse. Hoc cō
stat primò ex verbis eiusdem Christi,
Ego autem dico vobis, Matt. 5. & Mandatum<marginalia>Matth. 5.|Ioann. 13.|& 14.</marginalia>
nouum do vobis, Ioan. 13. & Hoc est præcept&#x0169;
meum, vt diligatis inuicem, Ioan. 14. in quo
præcepto lex decalogi impletur, teste
Paulo ad Roman. 13. Idem sumitur ex<marginalia>Rom. 13.|Galat. 6.</marginalia>
illo Pauli ad Galat. 6. Alter alterius onera
portate, & sic adimplebitis legem Christi; ergo
lex Christi illa omnia cōplectitur, quæ
virtute in illo principio continentur,
quę Christus etiam pręcepit, cum dixit,
Omnia quæcunq&#x0301;ue vultis, vt faciant vobis ho-
mines, & vos facite illis, Matth. 7. & Luc. 6.<marginalia>Matt. 7.|Luc. 6.|Cle. Rom.|August.</marginalia>
Sic etiam dixit Clemens dicto lib. 6. c.
23. Christum legem naturalem confir-
masse, & significat etiam August. lib. 10.
contra Faust. cap. 2. Deniq&#x0301;; ita est con-
sentaneum perfectioni legis nouæ, nam
sicut lex vetus cessauit simpliciter, etiā
quatenus propriam obligationem po-
nebat in materia morali, ita debuit lex
noua eandem materiam, quatenus per
se bona est, & ad honestatem necessaria,
præcipere, & consequenter maiorem
quandam obligationem imponere.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ita ex hoc fundamento patet<marginalia>15.|Responsio|ad dubi&#x0169;.</marginalia>
responsio ad interrogationem factam,
scilicet, legem nouam addidisse obliga-
tionem in tali materia, vel extensiuè
propter additionem noui præcepti, vel
etiam intensiuè, non solum propter ma
iorem lucem, maiusq&#x0301;; gratiæ auxilium,
sed etiam propter auctoritatem Christi
interpositam, quam ipse significauit, c&#x0169;
dixit, Ego autem dico vobis, & propter eius
exemplum, & specialem dilectionem,
quem respectum indicauit, cum dixit,
Sicut dilexi vos, & c&#x0169; dixit, Hoc est præcept&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1232.jpg/>
@@1@<SE1232>Cap. 2. Quæ sit materia legis nouæ, & quæ præcepta eius. 1225
<duolan 2><-P>meum, & alio loco dixit, Exempl&#x0169; dedi vo-
bis, &c. Neq&#x0301;; hoc est contra superius di-
cta. Negauimus enim, Christum addidis
se pręceptum positiuum in materia mo
rali quoad rem non pręceptam iure na-
turæ, seu addendo specialem determi-
nationem temporis, loci, aut modi, aut
simili&#x0169; circunstantiarum ad generale&#x0303;,
& indeterminatam obligationem legis
naturalís, non tamen negamus, in eade&#x0303;
materia addidisse nou&#x0169; pręcept&#x0169; diui-
n&#x0169;, & conseque&#x0303;ter obligatione&#x0303; auxisse.
Et ideò peccat&#x0169; Christiani contra lege&#x0303;
naturalem, cęteris paribus grauius ce&#x0303;-
setur, quàm in homine gentili in eadem
materia. Neq&#x0301;; etiam hoc est contra per
fectionem legis gratiæ, imò pertinet ad
consummatam perfectionem eius, vt
præcipiat omnia, quę ad integram iusti-
tiam apud Deum per se necessaria sunt,
præsertim, cum non solum íubeat, sed
etiam iuuet, præbendo auxilium ad im-
plendum quod præcipit, vt infrà dice-
mus.<marginalia>16.|De altera|parte mate|riæ quam|cæremonia|lem appel-|lauimus.</marginalia>
<P>  Superest dicendum de alia parte ma-
teriæ, & pręceptor&#x0169; huius legis, quā cę-
remoniale&#x0303; appellauimus, de qua non mi
nor est, sed quodāmodo maior certitu-
do. Quia per se not&#x0169; est, sacrificium, &
sacrame&#x0303;ta pertinere ad cęremonias di
uini cultus, vt ex materia de Relig. & de
Sacramentis, & ex dictis suprà de lege
veteri constat. Sed speciale sacrifici&#x0169;, &
specialia sacramenta sunt à Christo nō
solum instituta, sed etiā pręcepta, vt est
de fide certum, & breuiter probat&#x0169; est
in capite præcedenti, latius verò & ex
professo in tom. 3. & 4. de Sacramentis.
Ergo eodem modo certum est, data esse
à Christo in sua lege aliqua diuina, & cę
remonialia pręcepta. De quibus etiam
est cert&#x0169;, positiua esse, & non iuris natu-
ralis siue considere&#x0303;tur vt coniuncta in-
stitutioni, ac simpliciter, siue per se, &
supposita institutione. Prior pars pro-
batur, quia institutio talis sacrificij, &
talium sacramentor&#x0169; nullo modo per-
tinuit ad ius naturale, nam fuit vol&#x0169;ta-
ria determinatio diuini cultus, quem ge
neraliter ìus naturale præcipit, ad tales
actiones, & cęremonias, quæ ratio natu
ralis non solum non determinat, verum
etiam nec inuenire posset, fuerunt ergo
vt ita dicam, adinue&#x0303;tiones diuinæ; ergo
fuer&#x0169;t iuris diuini positiui; ergo eiusde&#x0303;<-P>@@

<-P>ordinis sunt præcepta vt coniuncta tali
institutioni. Altera verò pars probatur,
quia etiam facta institutione, oportuit
adiungi præceptum ex sola voluntate
Christi, quia ratio naturalis etiam illu-
minata per fidem non dictaret, vel exi-
geret obligationem ex vi solius insti-
tutionis. Et ita viuente Christo, licèt
baptismus esset institutus, non erat sub
præcepto, & idem nunc censent aliqui
de extrema vnctione. Negare aute&#x0303; non
possumus, quin hæc præcepta sint valde
consentanea rationi, & quasi necessaria
ex institutione. Nam supposita institu-
tione vnici sacrificij naturaliter sequi-
tur obligatio illud offerendi, quia obli-
gatio colendi Deum per sacrificium,
suo modo naturalis est; ergo determi-
nata institutione ad tale sacrificium,
consequenter determinatur obligatio
naturalis. Verum est autem in institu-
tione vnici sacrificij includi prohibi-
tionem vtendi alijs, quæ moraliter ęqui
ualet præcepto vtendi tali sacrificio, &
ideò simpliciter est illud præceptum po
sitiuum. Quod in præceptis sacramen-
torum est clarius, quia vsus sacramen-
torum etiam in genere non ita est de iu-
re naturali, de proprijs sacramentis lo-
quendo. Nihilominus tamen supposita
excellenti institutione sacramentorum
nouæ legis, & infirmitate, ac indigentia
hominis, valde rationi consentaneum
fuit præcipi, quod ita instituebatur, quā
uis in rigore necessitas simplìciter ex
præceptis positiuis orta sit.</P>
<P>  Addendum verò est, hęc pręcepta cę-<marginalia>17.|Præcepta|cæremonia|lia data es-|se in lege|gratiæ per|fecto quo-|dam modo|accommo-|dato perfe-|ctioni hui&#xA770;|legis.</marginalia>
remonialia data esse in lege gratię per-
fecto quodam modo accōmodato liber
tati, & perfectioni huius legis. Declara-
tur, quia ex quatuor membris pręcep-
torum cęremonialium, quæ erāt in lege
veteri, scilicet, sacrificia, sacramenta,
sacra, & obseruantiæ, solum de primis
duobus data sunt pręcepta diuina in le-
ge noua, de alijs verò duobus data est
potestas Ecclesiæ ad instituenda, & prę-
cipienda illa suo prudenti arbitrio; hoc
ergo spectabat ad libertatem, & perfe-
ctionem huius legis. Ratio autem est,<marginalia>Ratio.</marginalia>
quia sacrificia, & sacramenta pertinent
ad substantiam cultus diuini, sacrifici&#x0169;
quidem quia veluti essentiam cultus di-
uini externi, & publici continet, sacra-
menta verò quia ad sanctificatione&#x0303; cul-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1233.jpg/>
@@1@<SE1233>1226 Lib. 10. De nouà lege diuina.
<duolan 2><-P>torum Dei ordinantur. Et ideò de his
oportuit dari præcepta diuina, vt sub-
stantia diuini cultus firma, & stabilis se&#x0303;-
per in Ecclesia permaneret, & vt per ta
lia signa semper Ecclesia Christi ab alijs
sectis, vel cōgregationibus distinguere-
tur. Nam vt August. dixit 19. cōtra Fau-
stum c. 11. In nullum nomen religionis coagu-
lari homines possunt, nisi aliquo signorum, vel
sacramentorum consortio colligentur. Alia ve-
rò duo me&#x0303;bra pertine&#x0303;t ad accidentale&#x0303;
cultum, & ad ornat&#x0169; sacrificij, & sacra-
me&#x0303;torum, & ideò Ecclesiæ dispositioni
relicta sunt, vt suo loco latius dict&#x0169; est.
Circa priorem etiam partem huius ma-
teriæ cōsult&#x0169; maximè est perfectioni hu<marginalia>August.</marginalia>
ius legis, quia Christus Dominus, vt Au-
gustinus notauit epist. 118. c. 1. Leui iugo
suo nos subdidit & sarcinæ leui, vnde sacr amen-
tis numero paucissimis, obseruatione facillimis,
signifieatione præstantissimis societate&#x0303; noui po-
puli colligauit. In quibus verbis tacitè ra-
tionem reddit, ob quam talia præcepta
quanuis cęremonialia non sunt contra
legis nouę suauitatem, & libertate&#x0303;. Ad-
dere verò possumus, etiam non esse cō
tra perfectionem huius legis, quia sec&#x0169;
afferunt spiritum gratię, & charitatis, &
ad illum obtinendum ordinantur, spiri-
tus autem charitatis facit præcepti sarcinā
non solum non præmentem onere ponder&#x0169;, ver&#x0169;
etiam subleuantem vice pennarum, vt dixit
August. lib. de Perfection. iustit. cap. 5.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue ex his colligitur primò, mate-<marginalia>18.|Materia le|gis nouæ tā|actus exter|nos, quàm|internos ā-|plectitur.</marginalia>
riam legis nouæ cōplecti tam actus ex-
nos, quàm internos. De externis id con-
stat ex dictis de pręceptis cęremoniali-
bus huius legis, omnia enim illa de acti-
bus externis sunt, in materia verò mo-
rali illos tant&#x0169; actus præcipit, qui sunt
de lege naturæ. De internis verò patet,
quia in eis principaliter consistit recti-
tudo apud Deum, & ideò hæc lex præ-
cipuè versatur circa actus, in quibus in-
terna iustitia consistit, vel sine quibus
esse non potest. Illā enim maximè Chri-
stus intendit; ideoq&#x0301;; dixit Matth. 5. Nisi<marginalia>Matt. 5.</marginalia>
abundauerit iustitia vestra, plusquam scribar&#x0169;,
& Pharisæorum non intrabitis in regnum c&#x0153;lo-
rum, pharisęi enim iustitia externa con-
tenti erant, Christus autem internā iu-
stitiam quęrere docet, & actus internos
ad illā necessarios pręcipit. Vnde duo-
bus modis pręcipi&#x0169;tur per hanc legem
actus interni. Primò per se, & directè,<-P>@@

<-P>ita vt in ipso actu interno quasi consu-
metur materia pręcepti, & hoc modo
pręcipiuntur actus virtutum theologa-
lium, & actus contrarij prohibentur.
Pręcipiuntur etiam aliqui actus virtu-
tum moralium, pręsertim verò p&#x0153;nite&#x0303;-
tię, quę est dispositio ad iustitiam corā
Deo. Posset etiā in hoc ordine numera-
ri oratio quatenus in mente cons&#x0169;mari
potest, & interdum esse necessaria, quā-
uis verbis exprimi non possit.</P><marginalia>19.|Alius mo-|dus præci-|piendi ac-|t&#xA770; internos|obexternos</marginalia>
<P>  Alio modo possunt actus interni prę-
cipi propter externos, qui interdum
per se primo præcipiuntur, vt constat
maximè de præceptis sacramentorum,
quia verò præcipiuntur vt morales, &
humani, ideò præcipiuntur etiam in-
terni, sine quibus externi morales esse
non possunt. Et similiter prohibitis ali-
quibus actibus externis, necesse est, vt
prohibeantur interni, & hoc modo hæc
lex prohibet etiam internam concupis-
centiam, & praua desideria. vt habetur
Matth. 5. Deniq&#x0301;ue hæc lex non solum
præcipit operationem, sed etiam mod&#x0169;
operandi, & ideò in primis præcipit re-
ctitudinem in inte&#x0303;tione vltimi finis, seu
ęternę beatitudinis, & deinde iubet etiā
bonam inte&#x0303;tionem particulare&#x0303; in quo-
libet opere, & contrariam intentionem
prohibet, vt ex Matth. 5. colligitur. In
quo solum est aduertendum, intentione&#x0303;
operis non semper præcipi vno, eode&#x0303;q&#x0301;;
præcepto, quo præcipitur opus, & nihi-
lominus considerata tota lege Christi,
vtrumque per illam præcipi, & ideò li-
cet vnum, velaliud præceptum impleri
possit sine recta intentione, atque adeò
sine honesto modo operandi, nihilomi-
nus tota lex Christi in nullo opere inte-
grè seruari potest, nisi honesto modo
fiat, sicut de lege naturali in superiori-
bus diximus. Nam etiam quoad hoc nō
est minus perfecta lex Christi. Propter
quod ipse dixit Matth. 5. Omnis qui audit<marginalia>Matt. 5.</marginalia>
verba mea hæc, & facit ea, assimilabitur viro
sapienti, qui ædificauit domum suam supra pe-
tram; ex quibus verbis ita colligit Aug.<marginalia>August.</marginalia>
lib. 1. de Sermon. Domini in monte cap.
1. Si quis piè sobrie&#xE8BF;&#x0301; considerauerit, sermonem,
quem loquutus est Dominus noster Iesus Chri-
stus, puto, quòd inueniet in eo quantum ad mo-
res optimos pertinet, perfectum vitæ Christianæ
mod&#x0169;, quod in discursu illor&#x0169; librorum<marginalia>D. Thom.</marginalia>
optimè declarat, & D. Thom. híc q. 108.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1234.jpg/>
@@1@<SE1234>Càp. 3. De scriptione legis nouæ. 1227
<duolan 2><P>  Vltimò intelligitur ex dictis, quomo-<marginalia>20.|Sensus illi&#xA770;|axiomatis|Theologo-|rum nimi-|rum in no-|ua lege nul|la esse diui|na præcep-|ta, nisi fidei|& sacrame&#x0303;|torum.|Sot.|Couar.|D. Thom.</marginalia>
dò verum sit axioma Theologorum di-
centium, in noua lege nulla esse diuina
præcepta, nisi fidei, & sacramentorum,
vt loquitur Soto in 4. dist. 40. artic. 4. &
sequuntur alij moderni, & Couarru. in
4. Decretal. cap. 6. §. 10. in princip, qui
id sumpserunt ex Diuo Thoma in dicta
quæst. 108. artic. 1. ad 2. vbi non tam ex-
pressè id affirmat, in Quolib. autem 4.
artic. 13. dicit, legem nouam esse contentam
præceptis moralibus naturalis legis, & articu-
lis fidei, & sacramentis gratiæ, vbi nunquam
dicit, præcepta fidei pertinere ad præ-
cepta positiua legis nouæ, sed solum de-
terminationem articulorum fidei esse
peculiarem legis nouæ. Vnde rectè in-
telligitur iuxta superius dicta, doctri-
nam, & expressionem fidei esse propriā
legis nouæ, & perfectionis eius, & cum
illa esse coniunctum speciale fidei præ-
ceptum, siue illud positiuum vocetur,
siue naturale, diuersis respectibus supra
explicatis. Sic ergo intelligendum est
illud axioma quoad hanc partem. Quo-
ad alteram verò solum est addendum,
intelligi de positiuis pręceptis, & sub sa
crame&#x0303;tis comprehendi sacrifici&#x0169;, quia
vnum est ex sacramentis quoad rem in
illo oblatam, inde enim necessario fit
consequens, vt etiam illius obligatio
cadat sub peculiare præceptum huius
legis, vt iam explicatum est. Atq&#x0301;ue hinc
rectè colligit Victor. in Relect. de Ma-
trim. in 2. parte secundæ partis, num. 4.<marginalia>Victor.</marginalia>
in noua lege nullum esse præceptum di-
uinum negatiuum, quod ad ius positiu&#x0169;
pertineat, quia præcepta sacramento-
rum tantum sunt affirmatiua. Videri au<marginalia>Obiect.</marginalia>
te&#x0303; potest diminuta illa numeratio, quia
pręceptum de obedientia Ecclesiastica
Prælatis Ecclesiæ præstanda, est pręcep-
tum legis nouæ, contentum in illis ver-
bis Matth. 18. Si Ecclesiam non audierit, sit<marginalia>Matt. 18.</marginalia>
tibi tanquam ethnicus, & publicanus, & in illis
Ioan. 21. Pasce oues meas. Respondetur,<marginalia>Ioan. 21.</marginalia>
distinguendam esse, vt sæpe dixi institu-
tionem à præcepto. Institutio ergo Prę-
lator&#x0169; Ecclesiæ, & potestas iurisdictio-<marginalia>Resp.</marginalia>
nis eis data, pręsertim Petro, & succes-
soribus eius, cum potestate illam com-
municandi, pertinet ad ius diuinum po-
sitiuum huius legis, quod potest reduci
ad documenta fidei, nam vnum ex cre-
dendis est, Ecclesiam Christi esse vnam,<-P>@@

<-P>& in vno capite fundatam. Posita aute&#x0303;
illa institutione pręceptum illud Obedite
præpositis vestris, naturale est, & sub mo-
ralibus continetur sicut pręceptum im
plendi votum, & similia.</P>
<Z>CAPVT III.
Vtrum lex noua sit scripta sensibilibus literis,
aut tantùm interius indit{a}?</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicata materia, & præceptis<marginalia>1.|Ratio du-|bij.</marginalia>
huius legis, dicendum sequitur de
forma illius. Potest autem hęc lex
(sicut quælibet alia) considerari, vel
prout est in legislatore, vel prout exte-
rius indicatur illis, quibus imponitur.
Hic ergo non habet locum prior con-
sideratio, quia in superioribus satis ex-
plicatum est, quis actus sit lex in ipso
legislatore, & quoad hoc eadem est ra-
tio de hac lege diuina, quæ de alijs.
Tractamus igitur de lege noua, vt ex-
tra Deum, & Christum existente, & sic
forma eius consistit in aliquo signo suf-
ficienter promulgante hominibus, Dei,
& Christi voluntatem. Et de promulga-
tione quidem dicemus in capite seque&#x0303;-
ti, híc autem inquirimus, quale sit illud
signum, an sensibile, vel spirituale, & si
est sensibile, an sit transiens, vel perma-
nens, seu scriptum? Ratio verò dubitan-
di esse potest, quia hæc lex hominibus
viatoribus in corpore mortali viuen-
tibus, & sensibus vtentibus data est; er-
go necessario dari debuit per signa sen-
sibilia, quia secundum ordinariam le-
gem non potest voluntas Deì homini-
bus innotescere, nisi per hæc signa; er-
go illa sunt de essentia huius legis, vt ex-
terius latæ. Potestq&#x0301;ue hoc confirmari
ex promissione huius legis facta Isai. 2.<marginalia>Isai. 2.|Mich. 4.</marginalia>
& Micheæ. 4. De Sion exibit lex, & verbum
Domini de Hierusalem, vbi apertè est ser-
mo de lege externa, & de verbo Dei
sensibili, de quo ibidem prædictum fue-
rat, Venite, & ascendamus ad templum Do-
mini, & ad Domum Dei Iacob, & doeebit
nos vias suas, vtiq&#x0301;ue sensibili, & huma-
no modo, & ideo designatur locus, in
quo hæc lex promulganda erat. Et ita
impletum est in prædicatione Aposto-
lorum, quibus Christus dixerat, Euntes
docete omnes gentes, &c. & docentes eos ser-
uare omnia quæcumq&#x0301;ue mandaui vobis. Vn-
de & Christus per sensibilia signa præ-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1235.jpg/>
@@1@<SE1235>1228 Lib. 10. De nouà lege diuina.
<duolan 2><-P>cepta sua tulit, & Apostoli per similia
signa illa promulgarunt. Quod si sensi-
sibile signum necessarium fuit ad for-
mam huius legis, videtur profecto ma-
gis conueniens, vt fuerit verbum scrip-
tum, quia lex hæc stabilis, & perpetua
est, vt infrà dicemus; ergo debuit per
signum stabile, & fixum institui, quale
est scriptura, & non per verbum tran-
siens, vt est vocale. Et confirmatur ex
vsu ipso, ideò enim prouidit Deus, vt
euangelica præcepta in nouo testamen-
to scriberentur.</P>
<P>  In contrarium verò est promissio<marginalia>2.|Ierem. 31.</marginalia>
Dei per Ieremiam capite 31. Feriam do-
mui Israel, & domui Iuda f&#x0153;dus nouum. Quod
pactum postea sic explicatur, Dabo le-
gem meam in visceribus eorum, & in cordibus
eorum scribam eam. Et hanc promissionem
ponderans Paulus ad Hebręos 8. & 10.<marginalia>Heb. 8. &|10.</marginalia>
dicit, hanc esse prærogatiuam noui te-
stamenti, in qua excedit testamentum
antiquum; idem autem est quoad hoc
lex noua, & testamentum nouum; ergo
hæc lex noua non est scripta, vel tradi-
ta signo sensibili, sicut lex vetus; non est
ergo hoc signum de forma, seu essentia
huius legis. Et confirmatur ex loco Pau
li 2. ad Corinthios cap. 3. Epistola estis<marginalia>2. Cor. 3.</marginalia>
Christi ministrata à nobis, non attramento, sed
spiritu Dei viui, non in tabulis lapideis, sed in
tabulis cordis carnalibus. Vbi Theophylact.
notat differentiam, quia lex attramen-
to scripta fuit, Euangelium autem per
spiritum, quam etiam notat Augustinus<marginalia>August.|Confir.</marginalia>
15. contra Faustum capite quarto. Et
confirmatur, quia Christus huius legis
Author illam non scripsit externa, &
materiali scriptura, sicut Deus per an-
gelos scripsit legem Decalogi, & per
Moysem legis datorem cætera præcep-
ta. Ergo signum est, hanc legem, per se
non esse scriptam sicut priore&#x0303;. Et quan-
uis verbo sensibili, & vocali lata fuerit,
quia non poterat alio modo indicari
communitati hominum secundum or-
dinariam prouidentiam, vt probat ra-
tio in principio facta; nihilominus ver-
bum illud solum fuit quasi instrument&#x0169;
ad scribendam hanc legem in menti-
bus, & cordibus hominum; ergo hęc lex
non potest dici scripta sensibiliter, vt
sic dicam.<marginalia>3.|Resolutio|dubij.</marginalia>
<P>  Resolutio huius dubij, satis commu-
niter recepta est, legem nouam comple-<-P>@@

<-P>cti nō solum propria præcepta, sed etiā
spiritum gratiæ inclinantis, & dantis
vires ad legem obseruandam. Inter quę
duo principalior est spiritus gratiæ, &
ideò ab illo principaliter denominatur
& quæ illi conueniunt ratione gratiæ,
simpliciter ei conuenire dic&#x0169;tur. Quia
ergo gratia, & charitas cordi infundi-
tur, ideò simpliciter lex gratiæ dicitur
infundi in cordibus absolutè, & simpli-
citer, licet quatenus pręcepta continet
exterius lata sit, & scripta dici possit.<marginalia>D. Thom.|Chrysost.</marginalia>
Ita docet D. Thomas q. 106. ar. 1. & sumi
potest ex Chrysostomo homil. 1. de Spi-
ritu Sancto in die Pentecostes tom. 3.
vbi in fine dicit, Quæ igitur lex quam hodie
è c&#x0153;lo datam dicis? Spiritus Sancti grati{a}, &
homil. 28. in imperfecto circa illa ver-
ba, Venite ad me omnes, qui laboratis, &c. Lex
(inquit) præceptum est nudum, gratia autem
virtus est. Latius verò hoc tradidit Au-
gustinus de Spirit. & liter. cap. 17. vbi<marginalia>August.</marginalia>
ait, legem nouam esse charitatem diffu-
sam in cordibus nostris per Spirit&#x0169; Sā-
ctum, qui datus est nobis. Vnde conclu-
dit, Lex ergo Dei est charitas, & infrà, Cum in
tabulis (inquit) scribuntur opera charitatis, lex
est operum, & litera occidens præuaricatorem;
cum autem ipsa charitas diffunditur in corde
credentium, lex est fidei, & spiritus viuificans
dilectorem. Idem ferè repetit cap. 26. vbi
mouens difficultatem; in quo differat
lex gratiæ à lege naturæ, cum etiam lex
naturalis sit scripta in cordibus homi-
num, iuxta illud Pauli ad Romanos. 2.<marginalia>Rom. 2.</marginalia>
Gentes. quæ legem non habent, naturaliter ea,
quæ legis sunt, faciunt. Respondet, gentes,
de quibus loquitur Paulus, non esse in-
fideles gentium, sed esse gentiles con-
uersos ad fidem, & iam iustificatos per
gratiam Christi, & ideò legem scriptam
in cordibus eorum non esse aliud, quam
gratiam, per quam dicuntur, naturali-
ter ea, quæ legis sunt, facere, quia gra-
tia ipsa perficit naturam, & vbi adest,
modo maximè consentaneo naturę lex
impletur.</P>
<P>  Possumus autem doctrinam hanc am<marginalia>4.|Lex impe-|rans, & lex|impellens,|seu adiu-|uans.</marginalia>
plius explicare, distinguendo in lege no
ua duas leges, vnam imperantem, aliam
impellentem (vt sic dicam) & adiuuan-
tem ad alteram imperantem implendā.
Et concedere priorem consistere in sig
no aliquo sensibili voluntatis Christi, &
sic posse dici legem vocalem, vel scrip-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1236.jpg/>
@@1@<SE1236>Càp. 3. De scriptione legis nouæ. 1229
<duolan 2><-P>tam in charta, vel etiam scriptam in me&#x0303;
te per memoriam, seu dictamen intelle-
ctus iudicantis, seruanda esse talia præ-
cepta. Posteriorem verò legem positam
esse in propensione charitatis, seu fidei
per charitatem operantis. Nam impul-
sus potentiæ, habitus, vel motio solet
nomine legis significare, sic enim Pau-
lus ad Roman. 7. concupiscentię impul-<marginalia>Rom. 7.</marginalia>
sum vocat legem fomitis; ergo multò
magis impulsus Spiritus Sancti interius
immissus, siue per internas motiones, si-
ue per infusionem charitatis, potest me
ritò lex gratiæ appellari. Hæ autem duę
leges non tanquam duæ omnino distin-
ctæ accipiendæ sunt, sed vt coniunctæ,
& quasi componentes vnam perfectam.
Nemo enim absolutè loquendo, duas
Christi leges, aut duas nouas leges ad-
mittet, id enim à modo loquendi Scrip-
turæ, & Patrum alienum est, debent er-
go intelligi illæ duæ tanquam partes in-
ter se vnitę, & ad constituendam perfe-
ctam Christi legem ordinatę, seu in ea-
dem radice connexę, nam vt ait author
imperfecti suprà, Gratia leuis est, non solum<marginalia>Author|imperf.</marginalia>
quia leuia ponit mandata, sed etiam quia quod
fieri præcipit. & ipsa in nobis faciendi operatur
virtutem, vt gratia (inquit) iubet, Diligite ini-
micos vestros, & ipsa iuuat ad eos diligendos.
Dicitur autem gratia pręcipere, quia
talia pręcepta postulat tanquam sibi cō
naturalia, vel saltem vt maximè sibi cō-
sentanea. Quia ergo in hac lege sic spe-
ctata, & perfecta lex impulsus diuini spi
ritus perfectíor est, ideò ab illa solet
simpliciter denominari lex fidei, & lex
spiritus vitę, atque eodem modo dici-
tur lex in cordibus impressa.</P>
<P>  Sed licet hęc doctrina vera sit, non<marginalia>5.|Adhuc &#xA751;-|sistit diffi-|cultas.|Primo.</marginalia>
videtur euacuare difficultatem positā.
Primò, quia non satis declarat differen-
tiam inter legem veterem, & nouam:
nam si ambę considerentur vt leges im-
perantes, ambæ dicuntur fuisse sensibi-
liter scriptæ, & per exteriorem doctri-
nam imperatæ; si verò considerentur vt
interius receptæ à subditis, ambæ re-
ceptæ sunt per fidem, & in vtraq&#x0301;ue fuit
necessarius internus impulsus Spiritus
Sancti, vt posset lex integre, vel dignè
impleri, & ita quoad legem inclinatio-
nis, & impulsus, vtraq&#x0301;ue fuit impressa in
corde; ergo non satis explicatur, quid
in hoc proprium habuerit lex noua. Se-<-P>@@

<-P>cundò vrget difficultas posita ab Augu-
stino de lege naturæ, neq&#x0301;ue eius respon-<marginalia>Secundo.|August.</marginalia>
sio videtur satisfacere. Nam esto con-
cedamus (quod difficultate non caret,
licet ad hunc locum non pertineat) pro-
positionem illam Gentes, quæ legem non ha-
bent, naturaliter ea, quæ legis sunt faciunt, ex-
tendi posse ad gentiles conuersos ad fi-
dem Christi, nihilominus verisimile non
est, in illa non comprehe&#x0303;di gentiles, qui
Christum præcesserunt, & absque lege
Moysi, siue ante illam, siue cum illa, per
fidem verum Deum coluerunt, & iusti
fuerunt. Nam de illis verissimè dicitur,
cum legem non habuerint, vtiq&#x0301;ue posi-
tiuam diuinam, seu per specialem do-
ctrinam exteriorem datam, naturaliter
ea, quæ legis sunt, fecisse, non quidem si-
ne auxilio gratiæ, sed connaturaliter il-
li operando, in illis ergo re vera erat
lex diuina imperans me&#x0303;ti indita, & erat
impulsus gratiæ cordi etiam impressus,
& ita lex naturalis sumpta prout fuit in
fidelibus legis naturę, quatenus fuit im-
pulsiua, fuit æqualis legi nouæ in hac
perfectione, quatenus verò fuit impe-
rans superauit legem nouam, quia fuit
impressa mentibus sine externa doctri-
na, quod non habet lex noua. Imò hic
excessus etiam in lege mere naturali re-
peritur.</P>
<P>  Tertio relinquitur mihi scrupulus in<marginalia>6.|Tertio.</marginalia>
illa doctrina, quia non saluat cum pro-
prietate verba promissionis Dei per Ie
remiam, Dabo legem meam in visceribus eo-
rum, & in corde eorum scribam eam. Nam lex
solius impulsus non propriè, sed meta-
phoricè tantum est lex, vt lib. 1. in prin-
cipio ostendimus, & inde diximus, lege&#x0303;
fomitis nec veram, nec propriam lege&#x0303;
esse. Ergo si lex gratiæ solum ratione
inclinationis, & impulsus dicitur esse
impressa in cordibus; necessario dicen-
dum est, Ieremiam metaphoricè loqui
de lege. Consequens autem est inconue-
niens. Primò ex generali regula, quod
scriptura propriè est intelligenda, si cō-
modè potest. Secundò quia prædixerat,
Feriam domui Israel, & domui Iuda in f&#x0153;dus
nou&#x0169;, & postea explicat, quale sit illud pa-
ct&#x0169;, &#xA751;verba illa, Dabo lege&#x0303; meā, &c. nomine
aute&#x0303; pacti, & f&#x0153;deris solet in scriptura<marginalia>Augetur|difficultas.</marginalia>
&#xA753;pria lex significari. Et augetur difficul
tas, nam si hoc modo lege&#x0303; ibi promissam
interpretemur, occasio datur hęreticis<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1237.jpg/>
@@1@<SE1237>1230 Lib. 10. De nouà lege diuina.
<duolan 2><-P>eludendi omnia scripturæ testimonia,
quibus proprietatem, & veritatem le-
gis nouæ supra probauimus. Nam vbi-
cumq&#x0301;; est sermo de lege noua, aut Chri-
sti, dicent hæretici, illam esse gratiam,
non imperantem, sed inclinante&#x0303;, & ideò
vocari legem fidei, vel spiritus vitæ, non
quia aliquid imperet, sed quia interius
efficaciter mouet ad credendum, homi-
nes per iustitiam Christi imputatam, vt
ipsi fingunt, iustificari.</P>
<P>  Propter hoc addendum censeo supe-<marginalia>7.|Addend&#x0169;|doctrinæ|traditæ.</marginalia>
riori doctrinæ, legem nouam etiam vt
imperātem esse non scriptam exterius,
& esse mentibus, & cordibus impressā.
In qua assertione duæ partes continen-
tur, vna negans, esse scriptam exterius,
alia affirmans esse interius, quæ sigilla-
tim ostendenda sunt. Vt ergo priorem
explicem, suppono, legem hanc datam
esse per exteriorem doctrinam, atque
hoc modo verbum sensibile esse de esse&#x0303;-
tiali forma eius. Hoc enim conuincit
prima ratio dubitandi in principio po-
sita cum verbis Christi, Matthæ. vltim.<marginalia>Matt. vlt.</marginalia>
Idemq&#x0301;ue infrà probabimus de externa,
& publica promulgatione. Nihilomi-
nus verò dicimus, hanc legem per se nō
esse scriptam, quia & ab authore suo
scripta non fuit, vt ex 3. part. q. 41. art.
4. intelligi potest, vbi cum D. Thoma
diximus, Christum Dominum doctrinā<marginalia>D. Thom.</marginalia>
suam non scripto, sed verbo tantùm tra
didisse. Et multo tempore durauit, &
obligauit hæc lex, prius quàm esset scri-
pta, vt sumitur ex Iren. lib. 3. contra hæ-<marginalia>Iren.|Chrysost.|Euseb.</marginalia>
reses cap. 1. & Chrysostom. homil. 1. in
Matth. & Euseb. libr. 3. Histor. cap. 18.
aliàs 24. Et patet, nam legis nouæ præ-
cepta solum in testamento nouo scrip-
ta sunt; testamentum aute&#x0303; nouum octa-
uo anno post Christi passionem c&#x0153;pit
scribi, vt sumitur ex Theophyl. in Præ-<marginalia>Theophyl.</marginalia>
fat. ad Matt. quatenus dicit. Matthęum
illo octauo anno scripsisse suum Euan-
gelium, fuisseq&#x0301;; inter Euangelia prim&#x0169;.
De cæteris aute&#x0303; libris, vel epistolis no-
ui testamenti manifestum est, post illum
annum fuisse conscripta. At verò an-
te illum annum iam lex noua obligauit
magnam orbis partem, & potuisset ita
permanere perpetuo, etiam si non esset
scripta, vt argumentatur Iren. suprà, er-
go signum est per se non esse lege&#x0303; scrip-
tam. Quāuis posteà scripta fuerit, quasi<-P>@@

<-P>per occasionem scribendi vitam Chri-
sti, vel docendi, aut monendi fideles per
epistolas. Simulq&#x0301;ue Spiritus Sanctus ex
prouidentia sua id directè intenderit,
vt arma daret Ecclesiæ contra hæreti-
cos, qui futuri erant, vt idem Theophy-
lact. notauit. Et confirmatur, quia non-<marginalia>Confirm.</marginalia>
nulla præcepta diuina huius legis, vel
institutíones eius non sunt satis aper-
tè, & per modum legis scriptæ in cano-
nicis libris, vt ex materia de fide, & tra-
ditionibus nunc suppono; ergo signum
est, præcepta diuina huius legis, etiam
propria, & imperantia per se non po-
stulare, vt sint scripta exterius in char-
ta sensibili.</P>
<P>  Ex probatione autem huius partis<marginalia>8.|Hinc infer|tur.</marginalia>
infertur necessitas alterius. Nam hæc
lex tradita fuit à Christo, vt in Ecclesia
sua per petuò duraret, præcepta autem
solo verbo tradita, nisi permanenti mo-
do scribantur citò transeunt, & si soli
memoriæ hominum committantur, fa-
cilè vel traduntur obliuioni, vel per im
peritiam, negligentiam, aut malitiam
peruertuntur, vel mutantur. Ergo cum
præcepta huius legis per se non fuerint
exterius scripta, debuer&#x0169;t interius scri
bi, vt permanerent, & non debuerunt cō
mitti soli memoriæ hominum, quia de-
bebant incorrupta conseruari; ergo o-
portuit, vt per specialem Spiritus San-
cti gratiam, & prouidentiam interius
scriberentur. Scripta autem sunt in me&#x0303;
tibus, & superscripta in cordibus, vt ex-
plicuit Paulus ad Hebr. 8. id est, in intel-<marginalia>Hebr. 8.</marginalia>
lectu per abundantiam luminis fidei, &
supernaturalis doctrinæ, & in volunta-
te per abundantiam spiritus, & amo-
ris. Nam licet huiusmodi pręcepta pro-
priè, & formaliter videantur scribi in
intellectu, vel in actu primo per species
& lumen, vel in actu secundo per iudi-
cia, & dictamina ad hanc legem perti-
nentia: nihilominus etiam in volunta-
te, suo modo scribuntur, non solum quo
ad impulsum, qui est formaliter in vo-
luntate, sed etiam quoad ipsa præcep-
ta, qua rectè dici possunt esse obìectiuè
in voluntate, quæ ad illa bene est affe-
cta. Nam sicut amans dicitur esse in
amato, & è conuerso, ita qui amat le-
gem rectè dicitur habere illam impres-
sam in corde suo, sicut etiam Deus ip-
se dicitur esse in amante ipsum. Et hæc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1238.jpg/>
@@1@<SE1238>Cap. 3. De scriptione legis noua. 1231
<duolan 2><-P>inscriptio in affectu valde confirmat
alteram, quæ est in intellectu, quia quę
diliguntur, multum recogitantur, &
ita firmius menti adhærent. Item quia
quæ diliguntur, suauiter implentur, &
vsu ipso magis firmantur. C&#x0153;pit autem
fieri hęc interna legis nouæ inscriptio
primùm quide&#x0303; in Apostolis, & mediante
illorum mynisterio facta est in Ecclesia,
& in ea permanet per speciale&#x0303; Spiritus
Sancti assistentiam, & abundantem gra-
tiam, & ita per se sufficeret ad perpetui-
tate&#x0303; huius legis, etiam si in charta scri-
pta non esset, vt rectè dixit, Irene. lib. 3.<marginalia>Iren.</marginalia>
cap. 4. Et fortasse hunc modum internæ
inscriptionis indicare voluit Ierem. di-<marginalia>Ierem. 31.</marginalia>
cto cap. 31. quando post dictam promis-
sione&#x0303; subdit, Et non docebit vltra vir proxim&#x0169;
suum, & vir fratrem suum dicens cognosce ho-
minem, omnes enim cognosce&#x0303;t me à minimo vs&#xE8BF;
ad maximum ait Dominus, quia propitiabor ini-
quitati eorum, &c. nam his verbis significa
tur abundantia luminis, doctrinæ, & gra
tiæ, per quam Deus facturus erat, vt sua
lex noua in me&#x0303;tibus, & cordibus impri-
meretur, vt doctè explicuit Franciscus
Ribera in cap. 8. ad Hebr. Addi deniq&#x0301;ue<marginalia>Ribera.|Machar.</marginalia>
hic potest, quod notauit Machar. senior
homil. 47. in principio, hanc differentiā
indicatā esse in signodistinctiuovtriusq;
populi, nam Iudæi ex circuncisione ex-
terna agnoscebantur esse populus Dei,
modò populus Dei peculiaris intus no-
tam circuncisionis cordi suo insculptā
suscipit.<marginalia>9.|Soluitur 3.|difficultas.</marginalia>
<P>  Ita ergo satisfact&#x0169; est tertiæ difficul-
tati, & ex eadem doctrina facile expedi-
tur prima, & explicatur differentia in-
ter legem veterem, & nouā, tam vt sunt
leges propriè imperantes, quam quoad
gratiam impellente&#x0303;. Nam lex vetus per<marginalia>Differentia|inter lege&#x0303;|vetere&#x0303;, &|nouam.</marginalia>
se fuit scripta, & ex scriptopromulgata,
vt supra vis&#x0169; est, & ex scriptura cōstat.
Item non fuit peculiari gratia, aut spiri
tu cordibus illius populi impressa. Quia
licèt Deus nō negauerit illi populo suf-
ficientemgratiam, vt per fide&#x0303; susciperet
illam legem, & per voluntatem ad illam
afficeretur, & eā posset implere, nihilo-
minus non cōmunicauit illi populo illā
abundantiam lucis, & gratiæ, quam Ec-
clesię Christi reseruauit, ratione cuius
dicitur lex aliqua specialiter cordibus
imprimi. Et ideò lex noua data est cum
effusione Spiritus Sancti, & signis visibi-<-P>@@

<-P>libus eius; vetus autem solum cum exter
nis signis timoris, & maiestatis, vt san-
cti frequenter declarant, & specialiter
Chrysost. homil. 1. in Matth, & in imper
fecto homil. 28. Addimusq&#x0301;; vlterius, illā
quoq&#x0301;; gratiam, quę in lege veteri daba-
tur ad credenda, & implenda eius præ-
cepta, non fuisse ex illa lege, neq&#x0301;ue ex vi
illius status, in quo nond&#x0169; Christus gra-
tiam hominibus meruerat, nec pro pec-
cato satisfecerat. Et propterea ratione
illius gratię nō potest lexvetus dici me&#x0303;-
tibus indita, sed potius illud attribuen-
dum est legi gratię, vt in paragrapho se-
quenti explicabitur.</P>
<P>  Ad secundam difficultatem cōcedo,
iustos viuentes in lege naturæ habuisse<marginalia>10.|Ad 2. dif-|ficultatem.</marginalia>
legem menti inditam, præsertim legem
fidei, spei, & charitatis, & religionis in-
fusæ, quæ est connaturalis ipsi gratiæ.
Dico tamen, illos etiam iustos quantum
ad illam legem pertinuisse ad legem gra
tiæ per fidem Christi, propter cuius me-
rita iust ificabātur vt docuit August. de
Spirit. & litera cap. 17. & ex illo D. Tho.<marginalia>August.</marginalia>
q. 106. ar. 1. ad 3. & ar. 2. ad 3. & quæstio.
107. ar. 1. ad 2. Sic ergo necessarium nō
est, vt in hoc absolutè differat lex gratię
à lege ìlla naturali. Et nihilominus dif-
fert maxime in gradu perfectionis, nam
in illo statu legis naturę, quia nond&#x0169; re-
demptio erat impleta, non cōmunicaba
tur abundantia spiritus, nisi rarò, & qui-
busdam primarijs, & præelectis viris, &
ideo facile amittebaturgratia, & lex illa
prout erat infusa facile de mentibus de
lebatur, in lege autem noua est longe
perfectior illuminatio, & inspiratio gra
tię, & ideò perfectiori etiam modo lex
Christi cordibus est impressa. Similiter
potest alia conuenientia, & differentia
considerari, nam etiam in lege naturæ
si quod fuit præceptum supernaturale
non fuìt scriptum exterius, sed reuela-
tione acceptum, & per traditionem cō-
seruatum mediante fide, vt est illud de
adhibendo paruulis remedio originalis
peccati. In hoc ergo fuit aliqua similitu
do inter illum statum, & lege&#x0303; gratiæ. Ex
diuerso tamen principio, nam in illo te&#x0303;-
pore tam pauca mysteria reuelabantur
cōmuni corpori Ecclesiæ, & tam pauca
pręcepta supernaturalia dabantur, vt
sola traditione possent conseruari; in le-
ge autem gratiæ licet dentur plura prę-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1239.jpg/>
@@1@<SE1239>1232 Lib. 10. De lege nouà Diuina.
<duolan 2><-P>cepta supernaturalia, tot dantur auxi-
lia gratiæ, & tanta est assistentia Spirit&#xA770;
Sancti, vt ratione illius sufficienter sint
expressa cordibus, & mentibus fidelium
vt in eis possent perpetuo durare, quā-
uis ad maiorem perfectione&#x0303;, & suauita-
tem, etiam prouiderit idem Spiritus
Sanctus vt præcipua ex illis canonicè
scriberentur.<marginalia>11.|Vltima res|pons.</marginalia>
<P>  Deniq&#x0301;; etiam concedo, legem purè
naturalem esse scriptam in mentibus, &
aliquomodo in cordibus gentilium, etiā
infidelium, illosq&#x0301;; proprie cōprehendì
sub verbis Pauli ad literam intellectis.
Nam in illis gentibus perfecta erat ra-
tionalis natura, cuius hæc lex est natu-
ralis proprietas, & interdum poterant
facere aliquod opus, quo oste&#x0303;derent ta-
lem legem scriptam in mentibus suis, vt
in seque&#x0303;ti tractatu de gratia latius dice
mus. Neq&#x0301;; hoc est contra singulare&#x0303; præ-
rogatiuam legis gratiæ, t&#x0169; quia lex illa
non fuit supernaturaliter indita, & infu-
sa, sicut promissum erat de lege noua, t&#x0169;
etiam quia licèt lex naturæ ita sit scri-
pta in mente, vt non possit omnino de-
leri, & licèt per impulsum sit aliquomo-
do in voluntate, quatenus naturaliter
ad honestum inclinatur, nihilominus ita
est per concupiscentiam, & corporis in
firmitate&#x0303; impedita, vt sine auxilio gra-
tiæ nec impleri po$unclearssit, nec ab etroribus
pura seruari; lex aute&#x0303; gratiæ ita impri-
mitur mentibus per virtutem spiritus,
vt det etiā vires, quibus, & conseruari
possit, & suauiter obseruari.</P>
<Z>CAPVT I.
Quando c&#x0153;perit lex noua obligare tam<marginalia>1.|Obligatiole|gisnouæ.</marginalia>
populum Iudaicum, quàm
vniuersum orbem.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicatis causis legis nouæ, dicen-
d&#x0169; sequitur de eius effectib&#xA770;, inter
quos obligatio est quasi formalis,
& intrinsecus effectus, vt supra de lege
in cōmuni dict&#x0169; est, & ideò ab illo incipi
mus, simulq&#x0301;; promulgatione&#x0303; necessariā
ad hanc obligationem, & personas, ad
quas extendatur, declarabimus, quoniā
hæc omnia inter se connexionem ha-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
bent. Et quia tunc lex incipit obligare,
quando incipit esse plenè, & perfectè
constituta, ideò simul explicandum erit<-P>@@

<-P>initium legis nouæ, De quo D. Thomas
q. 106. ar. 3. inquirit, cur nō fuerit data
àprincipio mundi, & optimas rationes
adducit. Præcipua verò est quia ab&#x0169;dan
tia gratiæ, & perfectio non debuit dari,
donec author gratię illāhominibus me-
reretur, vt sumi{t$} ex Ioan. 7. & ad Rom. 8.
Ex qua ratione colligitur, quęstione&#x0303;hāc
pe&#x0303;dere ex alia, cur Christus Dñs nō sta-
tim venerit in principio mundi, quę in
materia de Incarnat. sufficienter tracta
ta est. Dicunt verò aliqui, quatenus gra-
tia ipsa vocatur lex gratię, eatenus dici
posse lege&#x0303; gratiæ datā esse hominibus à
principio m&#x0169;di, quia gratia, & fides sem
per hominibus cōmunicata est. Sed hic
modus loquendi inusitatus est, nam eo
modo, quo nomen legis gratię tribuitur
gratię, sol&#x0169; gratię Euangelicæ, id est, per
fectæ, & abundanti tribuitur. Vnde illa
potiusdiciur lex naturalis, vel cōnatura
lis gratię, híc verò de positiua lege diui
na per Christ&#x0169; data sermo est, de qua cō
stat, nō potuisse ante Christi incarnatio
nem incipere. Supponimus deinde le-
ge&#x0303; hanc vim habere obligandi in cōsci-<marginalia>Trident.</marginalia>
entia per præcepta sua. Hoc est certum
de fide, & planè intent&#x0169; à Conc. Trid. in
definitione sua sess. 6. cano. 19. 20. & 21.
& hoc probant omnia adducta in primo
capite. Supra enim ostensum est, legem
veram, & iustam obligare in cōscientia;
ergo maximè lex Dei; hęc aute&#x0303; est vera
lex, & diuina; ergo maximè obligat in
conscientia. Deinde hoc per se constat
in præceptis moralibus, & de pręcep-
tissacramentorum id tractatur in suis
locis.</P><marginalia>2.</marginalia>
<P>  Secundo suppono vt certum, hanc le-
gem ex intentione Dei, & Christi latam
esse pro vniuersis hominibus viatorib&#xA770;,
quod est de fide certum, & cōstat ex ver<marginalia>Matth. vlt.</marginalia>
bis Christi Matth. vlt. Data est mihi omnis
potestas in C&#x0153;lo, & in terra, euntes ergo docete
omnes gentes, &c. vbi præmittit potestate&#x0303;
vniuersalem, vt inferat legem esse vni-
uersalem pro todo mundo, & ideo om-
nibus hominibus esse prædicandnm. Do-
centes. inquit, eos seruare omnia quæcumque<marginalia>Marc. vlt.</marginalia>
mandaui vobis, sic etiam Marci vlt. dixit,
Euntes in mundum vniuersum prædicate Euan
gelium omni creaturæ. Et hoc ipsum prædi<marginalia>Psal. 2.</marginalia>
ct&#x0169; fuerat per Dauid Psal. 2. Ego autem cō.
stitutus sum Rex ab eo super Sion montem San-
ct&#x0169; eius, & infra, Postula à me, & dabo tibi ge&#x0303;-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1240.jpg/>
@@1@<SE1240>Cap. 4. De tempore quo oligauit vniuersum Orbem. 1233
<duolan 2><-P>tes hæreditatem tuam, & infra, Reges eos in vir
ga ferrea, id est, inflexibili, & iusta. Et con
sonat illud Isai. 2. Eleuabitur super colles, &<marginalia>Isai. 2.</marginalia>
fluent ad eum omnes ge&#x0303;tes, & ibunt populi multi
& dicent venite, & ascendamus ad montem Do
mini, & ad domum Dei Iacob, & docebit nos
vias suas, & ambulabimus in semitis eius, quia
de Sion exibit lex, & Verb&#x0169; Domini de Hierusale&#x0303;.
Et ad hoc ipsum confirmandum valent
omnia testimonia Scripturæ, quæ sunt
de vocatione gentium Psal. 106. Isai. 49.<marginalia>Psal. 106.|Isai. 49.|Act. 10. &|15.</marginalia>
& similia. Item reuelatio facta Petro
Actor. 10. & definitio Concilij Apostoli-
ci Actor. 15. in quibus locis tanquam
manifestum supponitur, hāc legem pro
Iudæis latam esse, & etiam gentes com-
prehendere.</P>
<P>  Quin potius multi Iudæi tunc crede<marginalia>3.|Confi.</marginalia>
bant, & docebant, non fuisse prædican-
dum Euangelium gentilibus, quia pro-
missiones factas Abrahæ solis Iudæis
esse factas contendebant. Quem errore&#x0303;<marginalia>Act. 11.</marginalia>
breui sermone repulit Petrus Actor. 11.
latissimè autem refutat Paulus in Epist.
ad Roman. radicem eius ostendendens.<marginalia>Roman.</marginalia>
Quæ erat, quia Iudæi de suis operibus
secundum legem factis præsumebant, &
propter illa putabant ipsis solis datum
esse Christum, & omnia eius bona, & cō-
sequenter etiam legem. Paulus autem
ostendit, gratiam Christi gratis dari, &
ideo in Christo non esse distìnctione&#x0303; Iu-
dæi, & Græci, nec circuncisione&#x0303;, aut prę
putium aliquidvalere, sed fidem per cha
ritatem operantem, quæ quantum est ex
parte Christi, omnibus sine discrimine
cōmunicatur. Ex quo principio colligi-
tur ratio à priori assertionis, quia Chri-
stus est Redemptor vniuersalis omnium
hominum; ergo etiam est legislator om
nium, diuerso tame&#x0303; modo. Nam fuit Re-
demptor omnium hominum, etiam illo-
rum, qui Christum vt hominem pręces-
serunt, & qui à principio mundi fuerunt
quia pro illi satisfecit, & per merita ei&#xA770;
pręuisa iustificati sunt. Legislatoris au
tem munus circa pręcedentes exercere
non potuit, quia iam nō erant viatores,
pro quibus solis datur lex. Circa omnes
autem, qui tempore aduentus Christi
viuebant, vel postea futuri erant, exer-
cere potuit Christus munus Legislato-
ris, & ideò sicut omnes redemit, ita om-
nes sua lege obligauit, quia per obser-
uationem huius legis salutem, & rede&#x0303;-<-P>@@

<-P>ptionem eius participaturi erant. De-
niq&#x0301;ue hac ratione Ecclesia Christi non
est particularis, sicut antiqua Synago-
ga; sed est Catholica, vt habetur in sym-
bolo, id est, vniuersalis quoad loca, &
personas, & te&#x0303;pora ab institutione Chri
sti, ergo & lex vniuesalis est.</P>
<P>  His ergo positis, difficultas est,<marginalia>4.|De te&#x0303;pore|obligatiōis.|legis nouæ|Act. 13.</marginalia>
quando c&#x0153;pit hæc lex homines obliga-
re. Et quoniam mihi certum est, ince-
pisse à Iudæis, iuxta illud Pauli Actor.
13. Vobis oportebat primum loqui Verbum
Dei, & cæter{a}, ideo prius de illis dice-
mus, & postea de gentibus, Est igitur
multorum opinio, legem nouam c&#x0153;-
pisse obligare prius quam c&#x0153;pisset ab
Apostolis promulgari in die Penteco-
stes. Modus autem hic opinandi tripar-<marginalia>Prima opi|nio.|Modus præ|dictus opi-|nādi tripar|titus.|August.</marginalia>
titus est. Nam quidam dicunt c&#x0153;pisse
obligare ante mortem Christi, saltem
quoad ea, quæ tunc Christus institue-
rat, verbi gratia, quoad baptismum,
quem vt necessarium iam proposuerat.
dicens, Nisi quis renatus fuerit ex aqua, &
Spiritu Sancto, nam Augustinus libro pri-
mo de Origine Animæ in capite nono
dicit, Ex quo illud à Christo dictum est, ne-
mo fit membrum Christi sine Baptismo aquæ, vel
sanguinis. Hæc verò opinio probabilis
non est. Vnde in hoc distinguendum
est inter Doctrinam fidei, & legem, &
inter obligationem credendì, & obser-
uandi legem. Ante mortem enim Chri-
sti ex eius doctrina sufficienter audita,
& præcepta, eius contestatione per mi-
racula, vel per alia signa, statim orie-
batur obligatio credendi, quia præce-
ptum fidei, vt supra dicebam, quoad
hoc non est positiuum, sed naturale,
supposita reuelatione, id est, cōnaturale
illi. Et ita obligati fuerunt Iudæi, etiam
viue&#x0303;te Christo ad credendum illum esse
Messiam, & consequenter obligari po-
tuerunt ad parendum illi, saltem in ani-
mi præparatione, id est, in proposito
obediendi, si quid præciperet. Quia
de Messia prædictum erat Deuterono.
Prophetam de gente tua, & de fratribus tuis si-
cut me, suscitabit tibi Dominus Deus tuus, ip-
sum audies. Similiter Petrus ex eade&#x0303; obli-
gatione credidit, Christum esse filium
Dei viui, quia iam hoc Pater ei suffici-
enter reuelauerat, media eiusdem Chri
sti prædicatione. Neq&#x0301;ue ad hanc obli-
gationem erat necessaria aliqua mora,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1241.jpg/>
@@1@<SE1241>1234 Lib. 10. De lege nouà Diuina.
<duolan 2><-P>vel maior promulgatio publica. Quia,
vt dixi, hoc præceptum naturale est
supposita sufficienti propositione do-
ctrinæ, & ideo non requirit aliam pro-
mulgationem pręter sufficientem do-
ctrinæ propositionem. Vnde si priua-
tim facta fuerit vni, vel alteri, illos obli-
gabit, si verò publicè, obligabit audi-
entes, in reliquis vero nulla inde orie-
tur obligatio, iuxta verbum Christi,
Sinon venissem, & loquutus fuißem eis, peccat&#x0169;
non haberent, nunc autem excusationem nonha
bent de peccato suo.</P>
<P>  In præsenti ergo non tractamus de<marginalia>5.|Status quæ|stionis ma-|gis aperi-|tur.</marginalia>
hac obligatione credendi, nec de præ-
cepto quasi naturali, ex quo illa nasci-
tur, sed loquimur de lege Christi, prout
est positiua diuina. In qua tria illa dis-
tingui possunt, quæ supra in lege vete-
ri distinximus, scilicet, institutio, vtili-
tas, & obligatio. De institutione igi-
tur etiam non tractamus, cum constet,
quòad aliqua huius legis sacramenta in
cepisse institutionem eius ante Christi
mortem, vt de Baptismo, de Eucharis-
tia, de Sacerdotio, & de Sacrificio, & si
quod fortasse aliud nocte C&#x0153;nę peract&#x0169;
est, quoad alia verò esse institutionem
consummatam post Resurrectionem, an-
te Ascensionem Domìni, vt quoad sacra
mentum P&#x0153;nitentiæ, Episcopalem or-
dine&#x0303;, & Ecclesię Monarchiam, & si quod
aliud ex tribus residuis sacramentis an-
tea traditum non fuerat, quæ omnia in
suis locis tractata sunt. Deinde non
tracta mus etiam de vtilitate, quia hæc
etiam c&#x0169; institutione incepit, iuxta ve-
riore&#x0303; doctrinam, nam baptismus simul,
ac institutus est, integre, & perfectè est
institutus, & ideò statim accepit virtu-
tem sanctificandi iuxta doctrinam Diui
Thomæ. 3. p. quęst. 66. art. 2. ad 1. Et idem<marginalia>D. Thom.</marginalia>
à fortiori verum est de Eucharistia, & de
Ordine, ac sacrificioquoad suos effect&#xA770;,
seu vtilitates. Neque in his occurrit ali-
qua difficultas huius loci propria, quæ
verò spectāt ad doctrinam de Sacrame&#x0303;-
tis insuis locis tractata sunt. Agimus
ergo solum de obligatione, quam etiam
subdistinguere possumus in priuatā, seu
secretam, quæ potest prouenire ex prę-
cepto priuatim dato, & vt sic nō trans-
cendit personas, quibus imponitur, quā
nunc etiam non consideramus, quia de
propria lege tractamus. Alia est ergo<-P>@@

<-P>obligatio publica, & imposita cōmuni-
tati perfectæ, quæ à propria lege proue-
nit, & de hac inquirimus, vtr&#x0169; ante Chri
sti passionem ince perit.</P>
<P>  In hoc ergo sensu dico, recitatā opi-<marginalia>6.|Prædictus|modus opi|nā di refel-|litur.|D. Thom.</marginalia>
nionem mihi non videri verisimilem,
quia de pręcepto baptismi supra osten-
sum est, non obligasse ante Christi mor
tem, quæ est communis sententia Theo-
logorum cum Diuo Thoma dicta quęst.
66. & in 4. distinct. 2. quęst. 1. art. 4. quæ-
stiuncula 3. & distinct. 3. art. 5. quęstiun-
cula 3. Et hac ratione supra etiam di-
ximus, præceptum circuncisionis non
cessasse ante mortem Christi, quia ne-
cessitas baptismi non inceperat, nec
verba Christi priuatim dicta illam indu-
xerant, sed ad tempus, in quo erat fere&#x0303;-
dum præceptum, referebantur. Vnde
Matth. 19. iuueni interroganti, Quid bo-
ni faciam, vt habeam vitam æternam, Chri-
stus solum respondit, Si vis ad vitam ingre:
di, serua mandata. Et statim ponit præce-
pta decalogi, nulla facta mentione ba-
ptismi, quem certe non tacuisset, si iam
esset ad salutem necessarius. Idemque à
fortiori est de pręcepto Eucharistiæ, &
vnici sacrificij: null&#x0169; ergo est positiu&#x0169;
præceptum legis Christi, quod ante ip-
sius mortem per modum legis obliga-
uerit. Congruentia dari solet, quia te-
stamentum nouum non erat ante mor-
tem Christi confirmatum, vt dicitur ad
Hebræ. 9. neq&#x0301;ue erat confirmatum pa-
ctum, & fędus promissum Ieremiæ 31.
& ideò non debuit t&#x0169; obligare. Propria
verò ratio est, quia nullum pręceptum
huius legis publicè prædicatum fuit, vi-
uente Christo tanquam ad salutem ne-
cessarium; ergo nullum potuit vt lex
publica obligare. Vnde nō refert, quod
fortasse Christus suo præcepto obliga-
uerit Apostolos ad se baptizandum, vel
quod in nocte C&#x0153;næ obligauerit illos
ad offerendum Eucharisticum sacrifi-
cium per illa verba, Hoc facite. Nam pri-
mum incertum est, & illo dato, illud so-
lum fuit per priuatum, ac personale mā
datum. Sicut etiam in nocte C&#x0153;næ præ
cepit Petro, ne ablutioni pędum resiste
ret. De secundo verò, licèt verum sit,
illa verba fuisse pręceptiua, & potuisse
ex tunc Apostolos obligare, tamen etiā
tunc non habebant illa verba statum
(vt sic dicam) legis vniuersalis, & ita<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1242.jpg/>
@@1@<SE1242>Cap. 4. De tempore quo oligauit vniuersum Orbem. 1235
<duolan 2><-P>non obligabant Apostolos, nisi per mo-
dum priuati pręcepti, suo tempore ob-
seruandi; certum est enim non ita tunc
obligasse, vt ante Christi mortem esset
ab Apostolis exequendum.</P>
<P>  Omisso ergo illo tempore, multorum<marginalia>7.|2. Opinio.</marginalia>
opinio est, lege&#x0303; nouam obligasse in pun-
cto mortis Christi. Et fundame&#x0303;tum est,
quia tunc fuit testamentum nouum cō-
summat&#x0169;, ac plenè cōfirmat&#x0169;, Ad Hebr.
9. ergo ex tunc habuit etiam vim obligā
di & cōsequenter statim obligare ince-
pit. Probatur consequentia, quia quod-
libet pactum sufficienter consummat&#x0169;
statim obligat, & testamentum morte
confirmat&#x0169; statim inducit obligatione&#x0303;,
quā de se potest. Cōfirmatur, quia Chri
stus d&#x0169; viueret sufficienter doctrinā suā
& legem promulgauit; ergo, vt obligare
inciperet, nihil aliud desiderari potuit,
nisi vt rede&#x0303;ptio Christi &#xA751; morte&#x0303; eius cō-
s&#x0169;maretur. Tande&#x0303; aliqui hoc confirmāt
quia lex vetus in puncto mortis Christi
mortua est quoad obligatione&#x0303;; ergo t&#x0169;c
etiam lex noua incepit, iuxta principi&#x0169;
supra posit&#x0169; quod vna lex non cessauit,
donec altera obligauit. Et hæc sente&#x0303;tia
tribuitur D. Thom. in 4. dist. 2. q. 1. ar. 4.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
quæstiunc. 3. quatenus dicit, sacrame&#x0303;ta
legis nouæ quoad vtilitate&#x0303; diuersis tem
poribusfuisse instituta, quoad necessita
te&#x0303; verò omnia simul in passione. At ve-
ró 3. p. q. 66. ar. 2. hoc magis explicās in
baptismo, dicit, necessitatem vtendi illo sa-
cramento indictam eße hominibus post passione&#x0303;,
& resurrectione&#x0303; Christi. & magis id declarat
in eode&#x0303; 4. dist. 3. q. 1. ar. 5. quæstiunc. 3.
dicens, baptismum fuisse obligatori&#x0169; post passio
nem quantum ad omnes, ad quos potuit institu-
tio peruenire. Itaq&#x0301;; D. Thom. magis indi-
cat sententiam, quam postea explicabi-
mus. Pro hac verò referri possunt Theo-
logi, qui in 4. dicunt, baptismi obliga-<marginalia>Durand.|Richard.|Palud.|Adrian.|Soto.</marginalia>
tione&#x0303;, & necessitate&#x0303; à morte Christi in-
cepisse, vt Durand. dist. 1. q. 9. Richard. 1.
q. 6. & Palud. q. 6. ar. 5. & Adrian. q. 1. &
sequuntur multi moderni in præsenti.
Soto verò lib. 2. de Iustit. q. 5. ar. 4. addi-
dit, nō in puncto mortis, sed in p&#x0169;cto re-
surrectionis cępisse obligare lege&#x0303; nouā
quod aliqui moderni sequuti sunt. Sed
hæc differentia parui momenti est, & si-
ne fundamento constituitur, vt supra in
simili ostendi circa cessatione&#x0303; legis ve-
teris, & ideò de illa differentia nihil am.<-P>@@

<-P>plius dicam, sed de tota hac sententia
idem iudicium feram.</P>
<P>  Mihi ergo hæc opinio nullo modo &#xA753;-<marginalia>8.|Refellitur|prædicta o|pinio.</marginalia>
bari potest. Primò, quia nullum pręcep-
tum positiuum huius legis assignari po-
test, quod in morte Christi cęperit obli-
gare; ergo multo minus potuit tota lex
obligare, c&#x0169; lex propria, de qua tracta-
mus, nō sit nisi pręceptor&#x0169; collectio. An
tecede&#x0303;s patet, quia si aliquod esset, ma-
ximè pręcept&#x0169; baptismi, sed nō illud; er-
go nec cætera. Maior patet, t&#x0169; quia ba-
ptismus est ianua ad Ecclesiā, tum etiā,
quia fuit prim&#x0169; institut&#xA770;, & ad vsum ap-
plicatus; tum deniq&#x0301;; quia etiā eius ne-
cessitas primo est annunciata. Minor ve
rò latè probata est, 3. tom. 3. partis, disp.
27. sect. 4. Et n&#x0169;c breuiter ostendi{t$}, quia
nō potest præcept&#x0169; obligare prius quā
incipiat publicè prędicari, seu promul-
gari, sed præcept&#x0169; baptismi nō est pro-
mulgat&#x0169; viuente Christo, vt constat ex
Euangelio, & docet D. Thom. supra. Et<marginalia>D. Thom.</marginalia>
hęc ratio probat de omnibus præceptis
positiuis legis nouę, quia null&#x0169; est, quod
viuente Christo fuerit publice promul-
gat&#x0169;. Nam licèt Ioan. 6. dixerit Christus,<marginalia>Ioan. 6.</marginalia>
Nisi manducaueritis carne&#x0303; filij hominis, nihilo
minus nō potuit tunc præcept&#x0169; ferri, c&#x0169;
nond&#x0169; esset Eucharistia instituta, solum
ergo fuit prænunciat&#x0169;. At verò lex non
obligat prius, quā promulge{t$}; ergo nec
lex Christi potuit obligare in vita eius;
ergo nec in morte ei&#xA770;, &#xA757;a nō magis fuit
&#xA753;mulgata in morte, vel resurrectione,
quā in vita, vt in superiori lib. etiā dixi.</P>
<P>  Respondent aliqui, in lege diuina non<marginalia>9|Responsio|aliquorum</marginalia>
esse necessariā publicā promulgatione&#x0303;,
sicut in humana, quia in humana sol&#x0169; est
necessaria ex humana institutione, quæ
nō extenditur ad lege&#x0303; diuinam, nec etiā
inuenitur specialis Dei institutio, quæ
hanc postulet conditione&#x0303; ad suar&#x0169; leg&#x0169;<marginalia>Refellitur|Resp.</marginalia>
obligatione&#x0303;. Sed hoc nō satisfacit, quia
promulgatio legis ex natura rei est ne-
cessaria saltem in lege propria extra le-
gislatorem existente, vt in lib. 1. late de-
claraui. Dico autem extra legislatorem exi-
stente, propter legem æternam, vt etiam
exposui in lib. 2. vbi etiā in lege natura-
li suum mod&#x0169; promulgationis declara-
ui. Proprijssimè autem necessaria est
promulgatio in lege positiua, non quia
est humana, vel diuina, sed quia homini-
bus datur, & secundo ordinariam proui<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1243.jpg/>
@@1@<SE1243>1236 Lib. 10. De lege noua Diuina.
<duolan 2><-P>dentiam debet modo hominibus accō-
modato illos obligare Non potest aute&#x0303;
cōmunitas hominum publica lege obli-
gari, nisi cōmunitati proponatur suffici
enter, ita vt naturaliter possit ad illius
cognitione&#x0303; peruenire, nam lex ignorata
nō obligat, & quæ ex parte sua cognosci
nō potest, neq&#x0301;; obligare potest; ergo ta-
lis propositio sufficie&#x0303;s, est ex natura rei
necessaria, & hanc vocamus promulga-
tione&#x0303;. Mod&#xA770; aute&#x0303; promulgationis solet
esse in legibus humanis ex institutione
humana. Nos aute&#x0303; non postulamus ill&#x0169;
modum in lege diuina, sed tantum pro-
mulgatione&#x0303;, nam modum definiat Deus
sicut vnum determinauit in lege veteri,
& alium ordinauit in lege noua. Et con-
firmatur, ac declaratur, quia lex diuina<marginalia>Confir.</marginalia>
non potest obligare ad impossibile; er-
go nec potest obligare modo impossi-
bili; sed impossibile est, communitate&#x0303;
obligari lege priuatim data, vel facta,
nisi publicè tradantur, quia est impos-
sibile à communitate cognosci, donec
diuulgetur, & notitia eius fiat aliquo
modo publica; ergo hæc conditio ne-
cessaria est, etiam in legibus diuinis.
Cum ergo ante Christi mortem hæc &#xA753;-
mulgatio facta non sit, vt ostendi, non
potuit in morte, vel resurrectione Chri
sti hæc lex obligare, donec, quod in aure
dictum erat, super tecta prædicaretur, vt Chri
stus Dominus Matth. 10. imperauit.</P>
<P>  Concludo igitur, obligationem huius<marginalia>10.|Obligatione&#x0303;|legis nouæ|nō incepisse|in morte l.|resurrectio|ne Christi.</marginalia>
legis non incepisse in morte, vel resurre
ctione Christi. Quod potest confirmari
primo, quia aliàs ex tunc obligasset vni
uersos homines, & totum Orbem: conse
quens autem est incredibile. Sequela
patet, quia nō est maior ratio de Iudæis,
quam de gentibus, quia pro omnibus
consummata est redemptio, & pro om-
nibus instituit Christus baptismum, &
alia sacramenta, & pro omnibus dixit,
Nisi quis renatus fuerit, &c. & Nisi manduca-
ueritis carnem filij hominis, & cæter{a}. Et si-
militer non est maior ratio de vna par-
te orbis, quam de alia, quia si non est ne
cessaria promulgatio, sed voluntas legis
latoris sufficit (vt dicitur) non est vlla
ratio, ob quam potius in vno, quam in
alìjs locis obligauerit, c&#x0169; voluntas Dei
de se generalis fuerit, obligans omnes
homines, & vniuersum mund&#x0169; per hanc
legem. Consequens autem esse incredi-<-P>@@

<-P>bile patet, tum à priori ratione facta,
quia erat impossibile illamlegem inno-
tescere in illo mome&#x0303;to toti mundo, vel
omnibus hominibus. Tum à posteriori
ex absurdo, nam sequitur in eodem pun
cto abrogatum esse remedium origina-
lis peccati dat&#x0169; pro infantibus, siue Iu-
dæis, siue ge&#x0303;tibus; quod credi nō potest
de diuina prouidentia, & misericordia,
vt sępe dixi, & iter&#x0169; statimdicā. Sequela
verò patet, quia simul ac lex noua obli-
gare incepit, incepit etiam necessitas
baptismi, quæ statim exclusit vtilitatem
cuiuscumq&#x0301;; alterius remedij, vt in fine
libri præcedentis declaraui.</P><marginalia>11.|Conf. tradi|ta cōcluso.</marginalia>
<P>  Accedit, quod nullum est fundamen-
tum ponendi tantam obligationem, vel
necessitatem in instanti mortis Christi,
quia licèt tunc fuerit consummata re-
demptio non fuit consummata forma le
gis necessaria ad obligand&#x0169;, & similiter
licèt tunc fuerit consummat&#x0169; testame&#x0303;-
tum, vel fędus, non tamen tunc fuit aper
tum, aut declaratum sufficienter. Imò
si prædicatio facta viuente Christo, erat
sufficiens, vt lex illa posset obligare in
puncto mortis, nulla esset ratio, cur
antea non obligaret. Quia consumma-
tio redemptionis non erat necessaria,
vt Christus posset suis legibus statim
obligare audie&#x0303;tes, si vellet, sicut potuit
dare suis sacrame&#x0303;tis vtilitate&#x0303;, & effica-
ciam ante morte&#x0303;. Vnde ergo ostendi po
test, obligatione&#x0303; fuisse suspensam vsq&#x0301;ue
ad mortem, si præcesserat promulgatio
sufficiens, vel necessaria non erat. Igitur
sicut antea nō obligauit hęc lex, ita nec
in morte, vel resurrectione.</P>
<P>  Secundo ex dictis concludo, legem<marginalia>12|Lege&#x0303; nouā|nōinc&#x0153;pis-|se obligare|ante die&#x0303; Pe&#x0303;|tecostes.</marginalia>
nouam non incepisse obligare ante die&#x0303;
Pentecostes. Probatur facilè ex dictis,
nam sacramenta huius legis, ante mor-
tem Christi instituta, non fuerunt sub
maiori necessitate proposita, aut pro-
mulgata toto illo tempore, vt ex Euan-
gelijs constat; alia verò sacramenta, vel
mysteria, quæ in illis diebus instituta
sunt, eodem fere  modo à Christo sunt
priuatim tradita sine publica lege, vel
promulgatione. Et ideò Christus reces-
surus ab Apostolis, eis dixit Euntes doce-
te omnes gentes, & prædicate Euangeli&#x0169;, vtiq&#x0301;;
post receptum Spiritum Sanctum, nam
de priori te&#x0303;pore dixerat, Sedete in ciuitate
donec induamini virtute ex alto, quia talem<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1244.jpg/>
@@1@<SE1244>Cap. 4. De tempore quo obligauit vniuersum orbem. 1237
<duolan 2><-P>diem, dispe&#x0303;sationem, & modum ad pro-
mulgationem suæ legis præfinierat. De-
niq&#x0301;ue addi potest optima congruentia,
quia Christus non compleuit institutio-
nem suæ Ecclesiæ ante tempus proxi-
mum ascensioni, vt patet ex Ioann. 20.
vbi Sacramentum p&#x0153;nitentiæ instituit,
& specialem potestatem dedit sacerdo-
tibus ad remittenda peccata, & Episco-
pos, vel Apostolos creauit. In capite
autem 21. creauit Petrum in summum
Pontificem, in quo fundanda erat Eccle
sia iuxta promissionem factam Matth.
16. Non est ergo verisimile, Christum
tulisse suam legem vt obligantem, prius
quam esset Ecclesia, pro qua illam le-
gem ferebat.<marginalia>12.|Lex noua|c&#x0153;pit obli-|gare in die|Pe&#x0303;tecostes.</marginalia>
<P>  Tertio addo, legem nouā c&#x0153;pisse ob-
ligare in die Pentecostes. Hęc assertio
suppositis pręcedentibus, certa est, & di
ci potest communis Theologor&#x0169;, quan-
tum adhoc, quod nullus eorum amplius
differendum censuit huius obligationis
initi&#x0169;. Et ratio est, quia in illo die facta
est sufficiens promulgatio huius legis
Hierosolymis; sed nihil amplius deside-
rari poterat ad eius obligatione&#x0303;; ergo
nō est ampli&#xA770; dilata, sed statim incepit.<marginalia>Act. 2.</marginalia>
Vnde Act. 2. cum ad prædicationem Pe-
tri quidā cōpuncti corde interrogare&#x0303;t,
Quid faciemus viri fratres? respōdit Petrus,
P&#x0153;nitentiā agite, & baptizetur vnusquis&#xE8BF;&#x0301; ve-
strum in nomine Iesu Christi in remißione&#x0303; pec-
cator&#x0169; vestror&#x0169;, & infra additur post mul-
ta alia verba díxisse Petr&#x0169;, Saluamini ab
ista generatione praua. Et qui receperunt
sermone&#x0303; fuisse perseuerantes in doctri-
na Apostolorum, & cōmunicatione fra-
ctionis panis, & orationibus. Ex quibus
constat, ad literam impleuisse Petrum,
quod Christus iusserat, baptizate eos, &
docete eos seruare omnia quęc&#x0169;q&#x0301;; man
daui vobis. T&#x0169;c ergo c&#x0153;pit Baptismus
obligare, & esse necessari&#xA770; ad remissio-
ne&#x0303;peccator&#x0169;, & qui baptizabātur fiebāt
me&#x0303;bra Ecclesiæ Christi Petro subiecta,
& cōsequenter tota lege Christi obliga-
bantur, & ideo sec&#x0169;d&#x0169; illā statim viuere
inceper&#x0169;t, vt ex eade&#x0303; historia constat.</P>
<P>  Vlterius verò explicandum superest,<marginalia>13.|Dubitatio.</marginalia>
an in illo die statim obligauerit omnes
iudæos, id est, non tantum eos, qui erant
Hierosolymis (de quibus res videtur
clara) sed etiam omnes qui erant in iu-
dæa, vel etiam illos, qui erant dispersi<-P>@@

<-P>per varias prouincias orbis. Aliqui e-<marginalia>1. Opinio.</marginalia>
nim ita affirmant, quia lex sufficienter
promulgata, statim, ac simul obligat in
tota ditione Principis legislatoris. Ite&#x0303;
quia lex promulgata non prius obligat
quosdam subditos, quam alios; ergo vel
lex noua non statim obligauit iudæos
Hierosolymis existentes, quod dici non
potest, vel simul omnes alios obligauit.
Deniq&#x0301;ue videtur hoc fieri verisimile,
quia illa promulgatio facta est in ciui-
tate (vt sic dicam) metropolitana illius
populi, & in die, in quo ibi erant congre
gati iudęi ex omni natione, quæ sub c&#x0153;-
lo est, & magna solennitate, & cum mag-
nis signis de C&#x0153;lo datis; ergo erat suffi-
ciens illa promulgatio saltem pro tota
natione, seu synagoga iudæorum.</P>
<P>  Sed nihilominus verius censeo, hanc<marginalia>14.|Hāc legem|nouā simul|obligasse&#x0303; iu-|dæos vbi&#xE8BF;&#x0301;|existe&#x0303;tes sed|obligatione&#x0303;|succeßiuè|fuisse diffu|sam.</marginalia>
legem nō simul obligasse iudæos vbiq&#x0301;ue
existe&#x0303;tes, sed incepisse tuncobligare, &
postea successu temporis obligationem
fuisse diffusam per totam Iudęam, Sama
riam, & aliàs prouincias. Quam senten-
tiam esse consentaneā Patribus, & Theo
logis statim ostendam, loquendo de ge&#x0303;-
tibus; n&#x0169;c sufficienter probatur ex prin
cipio supra posito de promulgatione le
gis positiuę, scilicèt, postulare tempus
sufficiens, vt notitia legis, seu promulga
tionis ad distantia loca deferatur, vt lex
in illis obliget. Hęc enim conditio ex na
tura rei requiritur in lege hominibus
imposita, quia homo non est alio modo
capax notitiæ legis, ac subinde neq&#x0301;ue
obligationis: & ideo etiam in lege diui-
na necessaria est, vt paulo antea in simili
explicuimus, nam eade&#x0303; est ratio de pro-
mulgatione, & de te&#x0303;pore necessario ad
applicationem, seu diuulgatione&#x0303; legis.
Quanuis ergo promulgatio legis nouæ
facta Hierosolymis in die Pentecostes,
fuerit sufficiens pro illo loco, non tame&#x0303;
pro omnibus, in quibus iudęi habitabāt
vel certe licèt in ratione promulgatio-
nis dicatur sufficiens simpliciter, nihi-
lominus non potuit habere virtutem
ad obligandum statim in loca distantia,
quia non poterat humano modo simul
ad omnia deferri, & applicari; necessa-
rium ergo fuit tempus, ac subinde opor
tuit, vt obligatio successiuè diffusa fue-
rit. Neq&#x0301;; est inconueniens, vt eadem lex
priùs obliget subditos pręsentes, quàm
distantes, imò hoc est intrinsecum, &<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1245.jpg/>
@@1@<SE1245>1238 Lib. 10. De lege noua Diuina.
<duolan 2><-P>connaturale legi humanæ, id est, homi-
nibus impositæ. Quod autem eo die fue
rint Hierosolymis iudæi ex omni natio-
ne, potuit quidem deseruire, vt illa pro-
mulgatio breuius, & facilius diuulgare-
tur per eorum prouincias, non tamen
potuit sufficere, vt actu obligaret simul
omnes in illis habitantes, propter ra-
tionem factam. Et hactenus de iudæis.</P>
<P>  Superest dicend&#x0169; de gentibus, de qui<marginalia>15.|Cert&#x0169; est le|ge&#x0303; nouā nō|oblig assege&#x0303;|tiles ante|diem Pen|tecostes.|Limitatio|quor&#x0169;dam.</marginalia>
bus tanquam certum supponimus, le-
gem hanc eos non obligasse ante diem
Pentecostes, nam quæ dicta sunt de iu-
dæis, à fortiori idem probant de genti-
bus, & ex dicendis magis cōstabit. Neq&#x0301;;
in hoc videtur esse ratio dubitandi. So-
lum inuenio quosdam Theologos asse-
rentes, gentiles fuisse obligatos ad bap-
tismum, si in Christum credere incipe-
rent, etiam ante passionem eius. Ita do-
cet Soto dicto art. 4. circa medium in re<marginalia>Sot.</marginalia>
plica, Sed arguis, quia cum illi, inquit, circun-
cidi nonpoßent, tenebantur babtizari. Idem se-
quitur Medin. 1. 2. quæst. 103. art. 3. vers.
Sed etiam, &c. Hæc verò sententia, mihi<marginalia>Refellitur.</marginalia>
valde displicet, quia necessitas baptis-
mi non magis est proposita gentibus,
quam iudæis, viuente Christo, imò mul-
tò minus, quia eo tempore Euangelium
non prædicabatur per se, & directè gen-
tibus, iuxta Verbum Christi Matth. 15.<marginalia>Matt. 51.</marginalia>
Non sum missus nisi ad oues, quæ perierunt do-
mus Israel, & Matth. 10. In viam gentium
ne abieritis. Præterea præceptum baptis-<marginalia>Matth. 10.</marginalia>
mi indifferenter datum est, vel indica-
tum illis verbis, Nisi quis renatus fuerit,
&c. ergo illa necessitas non fuit maior
in gentibus, quam in iudæis ante passio-
nem. Et ideò D. Thom. 3. p. quęst. 66. ar.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
2. absolutè, & generaliter dixit, quòd
neceßitas vtendi baptismo indicta fuit homini-
bus post paßionem, & resurrectionem Domini.
Deniq&#x0301;ue non video, qualis sit illa argu-
mentatio, quia gentiles circuncidi non pote-
rant, tenebantur baptizari. Nam in primis
assumptum est falsum, quia licèt genti-
lis circuncidi non teneretur, poterat
tamen, si vellet, fieri proselytus, neq&#x0301;ue
enim hoc erat magis prohibitum genti-
libus, viuente Christo, & ante passio-
nem eius, etiamsi in illum crederent,
quam antea, vt à fortiori patet ex dictis
in fine libri præcedentis. Ac deinde il-
latio non habet fundamentum, suppo-
nit enim, circuncisionem, aut baptis-<-P>@@

<-P>mum fuisse illo tempore necessarium
gentibus credentibus in Christum ad
eorum salutem, quod falsum est, & sine
fundamento. Quia adultis contritio c&#x0169;
dilectione, paruulis autem remedium
legis naturæ sufficere poterat. Nam cō-
tritio de se erat sufficiens, & in homine
gentili non includebat votum circun-
cisionis, vt per se constat, nec etiam vo-
tum baptismi pro illo tempore, pro quo
nondum erat necessarium. Remedium
autem legis naturæ tunc vigebat, imò
& aliquo tempore post Christi mortem,
vt ijdem authores fatentur. Ergo neq&#x0301;ue
in adultis, neq&#x0301;ue in paruulis habet lo-
cum illa illatio, vel disiunctio, quod si
non circunciderentur, deberent bap-
tizari. Sit ergo certum, legem Euan-
gelicam positiuam non obligasse genti-
les ante Christi mortem, & consequen-
ter neq&#x0301;ue ante diem Pentecostes, iuxta
superius dicta.</P>
<P>  De reliquo verò tempore est specia-<marginalia>16.|Dubium.</marginalia>
le dubium, an eodem tempore incepe-
rit noua lex obligare gentiles, quo iu-
dæos. Ad cuius resolutionem aliud prę-<marginalia>Ad cuius|solutionem|aliud dubi|um præmit|titur.|Pars affir-|matiua sua|detur.|Act. 1.</marginalia>
mitto, videlicèt, vtrum Apostoli in prin
cipio suæ prædicationis promulgaue-
rint Euangelium æqualiter gentibus, ac
iudæis. Nam si consideremus vsum, seu
factum videntur Apostoli per plures an-
nos prędicasse Eaungelium iudæis, & nō
gentibus, vt patet ex discursu Actorum,
nam cap. 1. Petrus ad iudæos loqueba-
tur, dicens, Vobis est repromißio, & filijs ve-
stris, & cap. 2. Vos estis filij Prophetarum, &c.
& infra, Vobis primo Deus suseitans filium su-
um misit eum benedicentem vobis, &c. & cap.
5. Hunc Principem, & Saluatorem Deus ex-<marginalia>Act. 5.</marginalia>
altauit dextera sua ad dandam p&#x0153;nitentiam Is-
raeli, & remissionem peccatorum. Et cap.
8. cum discipuli essent dispersi occasio-<marginalia>Act. 8.</marginalia>
ne persecutionis, quæ facta fuerat sub
Stephano, c&#x0153;pit Euangelium prędicari
etiam Samaritanis, qui etiam iudæi e-
rant, licèt in moribus, & doctrina erra-
rent. Et ibidem Philippus baptizauit
Eunuchum, de quo supra ostendimus,
saltem fuisse proselytum, & legis culto-
rem, vt eius pietas, & affectio, ac reuo-
rentia ad Scripturā sacram ostendebat<marginalia>Chrysost.</marginalia>
Chrysost. Hom. 19. in Acta. eleganter ex
pendit. Imò in c. 11. Actor. additur, quos
dā ex illis discipulis dispersis peruenis-
se vsq&#x0301;; Phænice&#x0303;, & Cypr&#x0169;, & Antiochiā<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1246.jpg/>
@@1@<SE1246>Cap. 4. De tempore quo obligauit vniuersum orbem. 1239
<duolan 2><-P>nem ini loquentes verbum, nisi solis iudæis. Er-
go vsq&#x0301;ue ad illud tempus non potuer&#x0169;t
gentiles obligari lege Christi, cùm eis
non promulgaretur, & tamen iudæi iam
obligabantur, vt ex supra dictis constat.
Hoc etiam confirmat reuelatio facta<marginalia>Confirmat.</marginalia>
Petro Actor. 10. nā ex ea manifestè col-
ligitur, Petrum antea non prædicasse E-
uangelium gentibus, imò videtur vsq&#x0301;ue
ad illud tempus existimasse, id sibi non
licuisse, quod etiam ipse ostendit in cap.
11. vbi ex sola reuelatione excusat fa-
ctum, dicens: Ego quis eram, qui possem pro-
hibere Deum. Et hic tunc fuisse videtur
communis sensus iudæorum, etiam in
Christum credentium: vel saltem puta-
bant, non esse gentiles ádmittendos ad
fidem; nisi prius circunciderentur, vt pa
tet ex Actor. 11. & 21. & ex Epist. ad Ga-<marginalia>Act. 11.|& 21.</marginalia>
lat. Fundariq&#x0301;ue poterant, quia putabāt,
esse iudæis prohibitum in lege Leuit. 20.
communicare cum gentibus pręputium
habentibus.</P>
<P>  In contrarium verò est, quia non est<marginalia>17.|Pars negat|suadetur.</marginalia>
verisimile, ignorasse Petrum, & alios A-
postolos, Christum mortuum fuisse pro
omnibus hominibus, & redemisse genti-
les æquè, ac iudęos, & consequenter pro
vtrisq&#x0301;ue legem suam tulisse. Præsertim
quia illis præceperat, Docete omnes gentes
baptizantes eos, & euntes in mumdum vniuer-
sum prædicate Euangelium omni creaturæ. per
quæ verba abstulit prohibitionem, quā
prius fecerat, in viam ge&#x0303;tium ne abieritis; er
go statim debuerunt hanc legem omni-
bus prædicare, siuè gentiles essent, siuè
iudęi. Probatur consequentia, tum quia
nulla ratio erat, ob quam vitarent tunc
gentiles in hac legis gratiæ communica
tione, tum etiam quia ex lege veteri nō
colligitur talis prohibitio. Nam vt no-
tauit Abulens. Leuit. 20. q. 1. nullum erat<marginalia>Abulens.</marginalia>
in lege præcept&#x0169; prohibens iudæis om-
nem communicationem cum gentibus,
sed solum in matrimonijs, vel quibusdā
cibis, aut actibus specialiter in lege pro
hibitis. Vnde poterant alia commercia
habere cum gentibus. Imò etiam genti-
les permittebantur adorare Deum in
templo, vt sumitur ex Ioann. 12. vbi di-
citur, adfuisse ibi quosdam gentiles, qui
venerant Hierusale&#x0303; adorare, vbi Theo-<marginalia>Theophil.</marginalia>
phil. notat, illos non fuisse proselytos, &
licèt Chrysost. Homil. 65. dicat, parum
abfuisse, vt essent proselyti, non tam di-<-P>@@

<-P>cit fuisse circuncisos. Item id non fuisse
ne cessarium, satis colligitur ex 3. Reg. 8.<marginalia>3. Reg. 8.</marginalia>
vbi Salamon in dedicatione te&#x0303;pli orauit
Deum, vt alienigena, qui non est de populo Is-
rael, cum venerit de terra longinqua, propter no
men tuum, & orauerit in hoc loco, tu ex audies
in C&#x0153;lo, &c.</P>
<P>  Neq&#x0301;ue obstat, quod Iose phus libr. 8.<marginalia>.18</marginalia>
Antiquit. cap. 2. aliàs. 3. dicat, non fuisse
admissos intra Hierusolymitanum tem-
plum, nisi puros, & castos, ac pręscrip-
ta legis obseruātes, vnde à fortiori col-
ligitur, neq&#x0301;ue gentiles admissos fuisse.
Quod videtur etiam sumi ex Ieremia
Threnor. 1. vbi deplorat, ge&#x0303;tes ingressas<marginalia>Thren. 1.</marginalia>
esse sanctuarium Dei, de quibus, inquit, præ
ceperas, ne intrarent in Ecclesiam tuam. Hoc,<marginalia>Iosephus.</marginalia>
inquam, non obstat, nam Iosephus loqui
tur de atrio templi specialiter destina-
to pro iudaico populo obseruatore le-
gis, atq&#x0301;ue adeo pro mundis tantum iu-
dæis, gentiles vero admittebantur cum
immundis adorandum, vel in ianua te&#x0303;-
pli, & extra illam, vt vult Ribera lib. 1. de<marginalia>Riber{a}.</marginalia>
Templo cap. 16. in fine, vel admitteban-
tur in alio atrio peculiari deputato pro
imm&#x0169;dis, vt multi alij volunt, & videtur
sumi ex dicto loco Regum. Alter verò
locus potest exponi de gentibus non co-
lentibus verum Deum, de quibus con-
queritur etiam Ezechiel. cap. 44. & eos<marginalia>Ezech. 44</marginalia>
vocat incircuncisos corde, & carne, illi er-
go prohibiti erant orare in templo. De
gentìlibus autem colentibus Deum non
constat talis prohibitio, neq&#x0301;ue illos ibi
adorare Deum per se erat contra san-
ctitatem illius templi. Ergo communi-
catio iudæorum cum istis, nec per se ma
la erat, nec prohibita; ergo multò mi-
nus erat prohibitum Apostolis ex vi ve-
teris legis communicare cum ge&#x0303;tibus,
conuerte&#x0303;do illos ad cultum veri Dei, &
ad legem euangelicam seruandam. Imò
hoc videri poterat consentaneum vete
ri legi, quatenus in veteri testamento
prędict&#x0169; erat, ex Sion exituram lege&#x0303; di-
uinā, quę ad omnes populos, & ge&#x0303;tes ex-
tenderetur. Deniq&#x0301;; quælibet obligatio
veteris testamenti iam cessauerat respe
ctu Apostolotum, à Christo autem nullā
habuerunt prohibitionem, nec definitā
directionem, vt ab his potius inciperet,
quam ab illis; ergo non potest cum fun-
damento dici, fuisse necessarium, priùs
iudæis, quàm ge&#x0303;tibus lege&#x0303; promulgare;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1247.jpg/>
@@1@<SE1247>1240 Lib. 10. De lege noua Diuina.
<duolan 2><-P>ergo verisimilius est, æquè, & indiffe-
renter eam omnibus propositam fuisse,
ac subinde simul vtrumq&#x0301;; populum ob-
ligare c&#x0153;pisse.</P>
<P>  In hoc puncto breuis resolutio in h&#x0169;c<marginalia>19.|Resoluitur|dubium.</marginalia>
modum tradi potest. Nam aliud est lo-
qui de obligatione, seu necessitate; ali-
ud de facto, seu de vsu. Quantum ergo
ad obligationem censeo, n&#x0169;quam fuisse
prohibitum Apostolis post Christi mor-
tem prędicare Euangelium gentibus, &
è conuerso non fuisse præceptum priùs
promulgare legem Christi iudæis, quam
ge&#x0303;tilibus. Hoc mihi probant omnia ad-
ducta in posteriori loco, quia non inue-
nio fundamentum sufficiens ad ponen-
dum talem prohibitionem, vel necessi-
tatem. Et si fortasse aliqua fuit, non est
referenda in legem veterem, sed in pe-
culiarem instinctum Spiritus Sancti, vt
iam declaro. At verò quoad vsum, seu
factum dicendum est ita obseruatum es
se ab Apostolis in promulgatione legis
Euangelicæ, nam per aliquot annos illā
solis iudęis prædicarunt, & non genti-
bus vsq&#x0301;ue ad reuelationem factam Pe-
tro Actor. 10. Hoc constat, ex historia
Actorum, & ex alijs, quæ priori loco ad-
ducta sunt.</P>
<P>  Neq&#x0301;; obstat, quod dicitur Act. 9. Pau-<marginalia>20.</marginalia>
lum in primo accessu ad Hierusalem, ibi
loquutum eße gentibus, & disputaße c&#x0169; Græcis.
Nā responderi potest, Gręcos illos fuis-
se iudæos, ita appellatos, quia gręcè lo-
quebātur. Vnde vox græca potius signi-
ficat gręcizantes, quā Græcos, & eosde&#x0303;
fortasse vocauit interpres gentiles, nam
in græco illæ duæ voces non ponuntur
distinctè. Vel certè per gentiles intelli-
guntur aut iudæi, qui exprouincijs gen-
ti&#x0169; Hierusalem venerant, vel è conuerso
gentiles origine, professores aute&#x0303; legis,
& proselyti iam facti. Vel certè si locus
ille de gentilibus tā origine, quàm reli-
gione intelligatur, vt litera simpliciter
intellecta indicat, recte ponderauit Bel-
larm. lib. 1. de S&#x0169;mo Pōtif. cap. 22. ibi nō
dici, Paulum prędicasse gentibus, sed lo-
quutum esse, & disputasse cum illis. Fie-
ri autem potuit, vt prædicante Paulo iu-
dęis, gentiles audierent aliqua suis er-
roribus contraria, & inde sumerent oc-
casionem disputandi cum Paulo. Et con
iectura nonparua est quia ibi nō dicitur
aliquem eorum fuisse cōuersum, sed po-<-P>@@

<-P>tius graue odium in Paulum concepisse.
Aliunde verò ex eadem historia con-
stat, Paulum eundem ordinem in sua
prædicatione tenuisse. Nam in eodem
cap. 9 de illo dicitur, & continuo in synago-
gis prædicabat Iesum, scilicèt, statim post-
quā fuit baptizatus, & in cap. 13. legitur
longus sermo Pauli ad iudæos, quibus
repugnantibus, & cōtradicentibus, Pau-
lus, & Barnabas dixerunt: Vobis oporte-
bat primum loqui Verbum Dei, sed quoniam re-
pellitis illud, & indignos vos iudicatis æternæ vi-
tæ, ecce conuertimur ad gentes.</P>
<P>  Et hinc potest reddi ratio huius or-<marginalia>21.|N&#x0169;quam|ignorasse|Apostolos|legem gra-|tiæ esse vni|uersalem.</marginalia>
dinis. Existimo enim nunquam igno-
rasse Apostolos, legem gratiæ vniuer-
salem esse pro omnibus gentibus, nam
hoc persuadent testimonia supra addu-
cta. Vnde verisimile est, partim ex scrip
turis antiquis, partim ex diuina inspira-
tione illum ordinem obseruasse, quia in
telligebant, ita esse diuina ordinatione<marginalia>Rom. 11.</marginalia>
pręscriptum, iuxta illud Pauli ad Rom.
11. illorum, id est, iudæorum delicto, salus est
gentibus, delictum illorum, diuitiæ sunt mundi,
& diminutio eorum, diuitiæ gentium. Et hoc
idem significauit ad Roman. 3. in verbis<marginalia>Roman. 3.</marginalia>
supra citatis, post quæ subiungit, Sic e-
nim præcipit no bis Dominus. Posui te in lucem
gentium, &c. vbi nomine pręcepti decre-
tum, & præordinatio diuina intelligi
potest, vel si rigorosè sumatur, intelligi-
tur absolutè de promulgando Euange-
lio gentibus suo tempore, & quando oc
casio id ferret. Addi etiam potest, hoc
obseruasse Apostolos, quia nondum eis
reuelatum erat, neq&#x0301;ue ipsi inter se satis
discusserant, aut definierant, an gentes
in præputio permanentes vocandæ es-
sent, & admittendę ad Christi Ecclesiā,
vel media circuncisione. Deniq&#x0301;ue id
facere potuerunt ex quodam ordine
charitatis, ne iudæis scandalizarentur,
& ita fiere&#x0303;t duriores ad Euangelium re-
cipiendum, quia ex antiqua consuetu-
dine vitabant consortium gentium, vt
constat ex Actor. 11. & ad Galat. 2. Atq&#x0301;;
ita quantum ex historia Actorum colli-<marginalia>Act. 11.</marginalia>
gitur, in promulgatione huius legis hic
ordo seruatus est, vt primum in Iudæa,
deinde in Samaria, & deinde in genti-
bus prædicata fuerit, iuxta Verbum
Christi Actor. 1. Eritis mihi testes in Hierusa
lem, & in omni Iudæa, & Samaria, vsque ad vl-
timum terræ.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1248.jpg/>
@@1@<SE1248>Cap. 4. De tempore quo obligauit vniuersum orbem. 1241
<duolan 2><P>  Ex hac ergo resolutione constat, le-
gem nouam non incepisse obligare gen-<marginalia>22.|Hincinfer-|tur primo.</marginalia>
tiles per se, ac propriè vsq&#x0301;ue ad reuela-
tionem Petro factam Actor. 10. proba-
tur, quia lex non promulgata aliquibus,
seu pro aliquibus, eos non obligat, sed
lex noua non fuit promulgata gentibus
vsq&#x0301;ue ad illud tempus; ergo neq&#x0301;ue illos
obligauit. Consequentia euidens est, &
vtraq&#x0301;ue præmissa sufficienter est in su-
perioribus probata. Dices, esto verum
sit, Apostolos illo tempore non prædi-<marginalia>Obiect.</marginalia>
casse directe gentibus, nihilominus fieri
non potuisse, quin multi gentilium ha-
bitantes, vel peregrinantes inter iudæ-
os, eorum doctrinam audirent, & signa
viderent; ergo hoc satis erat, vt obliga-
rentur legem Christi suscipere. Respon-
deo, potuisse fortasse aliquos gentiles il<marginalia>Resp.</marginalia>
lo modo obligari ad credendum, & co-
lendum verum Deum, vel etiam Chri-
stum, & ad sperandum salutem per ips&#x0169;
& consequenter ad illa omnia moralia,
quæ lex noua pręcipit, quatenus per ra-
tionem fide illustratam necessaria esse
ostenduntur. Nihilominus tamen non
obligabantur per se, ac propriè ad ob-
seruationem legis nouæ, vt est positiua
diuina, quia non solum non proponeba-
tur illis necessitas baptismi, verum etiā
neq&#x0301;ue offerebatur, quia tunc nullus gen
tilium habens præputium admitteba-
tur ad baptismum, vsq&#x0301;ue ad Cornelium,
ergo fieri non poterat, vt obligarentur
ad illum, ergo nec ad reliqua præcepta
huius legis, cum baptismus sit reliquo-
rum fundamentum.</P>
<P>  Ex quo infertur secundo, ex eo tem-
pore, quo facta est Petro dicta reuelatio<marginalia>23.|Infertur 2.</marginalia>
c&#x0153;pisse Apostolos libere prædicare E-
uangelium gentibus, ipsosq&#x0301;ue gentiles
c&#x0153;pisse per hanc legem obligari, non
tamen fuisse obligatum totum orbem,
sed successiuè provt Euangelium pro-
mulgabatur. Prior pars manifesta est
ex dictis, quia accedente promulgatio-
ne nihil amplius desiderari po$unclear
lem obligationem. Altera verò p$unclear
tet etiam ex dictis proximè de modo,
quo hac lex obligauit populos iudæo-
rum, nam eadem est proportionalis ra-
tio de populis gentium. Vnde licèt pau-
ci scholastici distinguant initium obli-
gationis huius legis respectu iudęorum,
& gentium, nihilominus illam non ne-<-P>@@

<-P>gant, & omnes illi, qui promulgationem
necessariam esse existimāt etiam ad ob-
ligationem legis diuinæ positiuæ, neces-
se est, vt illam admittāt supposita histo-
ria Scripturæ, & testimonijs, quæ pon-
derauimus. Et similiter qui ad obliga-
tionem huius legis in locis distantibus
requirunt temporis successionem, ne-
cesse est, vt tam respectu gentilium, quā
respectu iudęorum illam postulent. Et
ita possunt pro hac sententia merito ci-<marginalia>Bon.|Scot.|Gabr.|D. Thom.|August.|Bernard.|Hugo.|Obiect.</marginalia>
tari Bonauent. in 4. distint. 3. p. 2. artic. 3.
q. 2. in fine, Scot. quæst. 4. Gab. dist. 1. q. 4.
imò & etiam D. Thomas in locis in prin-
cipio huius capitis allegatis, & Augu-
stin. Epistol. 8. & 89. vt superiori libro
cap. 13. ponderaui. Item Bernard. Epist.
77. & Hugo de Sancto Victor. libr. 2. de
Sacrament. p. 6. cap. 4. §. Solum superest dif-
ficultas, quia videtur sequi ex dictis, etiā
nunc non obligare legem gratiæ totum
vniuers&#x0169;, quia nec ab Apostolis promul
gatum est Euangelium in toto mundo,
nec promulgatum erat tempore Orige-<marginalia>Orig.|August.|Ruphin.</marginalia>
nis, vt ex illo sumitur tract. 28. in Matt.
nec tempore Augustini, vel Ruphini, vt
sumitur ex Augustino Epistol. 80. & ex
Ruphino lib. 1. Histo. cap. 9. & 10. nec te&#x0303;-
pore Bernardi, vt ipse significat lib. 3. de<marginalia>Bernard.</marginalia>
Consideration. ad Eugen. ac deniq&#x0301;ue in
nostro tempore videtur hoc experien-
tia compertum esse; ergoper omnia hęc
tempora lex noua non obligauit totum
mundum. Consequens autem admitti
non potest, aliàs in multis orbis parti-
bus potuissent toto hoc tempore salua-
ri infantes sine baptismo.</P>
<P>  Respondeo, negando sequelam, & ad<marginalia>24.|Resp.</marginalia>
probationem respondetur, distinguen-
dam esse promulgatione&#x0303; à diuulgatio-
ne, seu notitia promulgationis. Nā pro-
mulgatio sufficienter facta est ab Apo-
stolis, in die Pentecostes, & deinceps c&#x0169;
in omnem terram exiuit sonus eorum, Rom. 10.<marginalia>Rom. 10.</marginalia>
iuxta verbum Christi, Eritis mihi testes vs&#xE8BF;&#x0301;
ad vltimum terræ, quod saltem per famam
prędicationis impletum esse, sentit Hie-
ronym. Matt. 24. ita exponens illa verba<marginalia>Matt. 24.</marginalia>
Christi, Prædicabitur hoc Euangelium in vni-
uerso mundo, & t&#x0169;c veniet consummatio, id est,
destructio Hierusalem, vt ipse ad lite-
ram exponit, & idem sentit Chrysost. ho-<marginalia>Chrysost.|D. Thom.</marginalia>
mil. 76. in Matth. & D. Thom. supra dict&#x0169;
locum ad Roman. Fieri autem potuit, vt
hæc notitia Euangelij per mult&#x0169; te&#x0303;pus,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1249.jpg/>
@@1@<SE1249>1242 Lib. 10. De lege noua Diuina.
<duolan 2><-P>vel omnino non peruenerit ad multas
mundi prouincias, vel saltem non suiffi-
cienter. Hoc vero non obstat, quominus
totum mundum obligauerit post trans-
actum tempus sufficiens ad perfectam
diffamationem, & notitiam. Vnde etiā
distinguendum est id, quod est per se, ab
eo, quod est per accidens, & distinguen-
da est excusatio à care&#x0303;tia obligationis.
Per se enim promulgatio publica cum
tempore sufficiente ad integram diuul-
gatione&#x0303; est necessaria ad integram obli
gationem; per accidens autem potest il-
la diuulgatio, aut notitia impediri, inde
tamen non impedietur obligatio, quan-
uis oriri possit excusatio. Et ita conce-
do, potuisse plures gentes excusari mul-
to tempore à trāsgressione huius legis,
quia licèt lex de se iam eos obligaret,
ignorantia poterat à culpa excusare.
Non tamen potuit ignorantia impedire
necessitatem baptismi, nec irritatione&#x0303;
alterius remedij: nam hunc effectum lex
per se ipsam operatur independenter à
notitia subditorum. Quod non est incō-
ueniens, nec contra diuinam prouiden-
tiam, quando solum per accidens con-
tingit, & sufficiens promulgatio cum ne
cessaria temporis amplitudine præces-
sit, quia omnibus legibus hoc commu-
ne est, vt ex dictis in superioribus con-
stat.</P>
<Z>CAPVT V.
An lex noua iustificet, vel alios habeat
effectus?</Z>
<P><INI3>C</INI3>Ommunis, ac certa sententia est,<marginalia>1.|Legem no-|uam iustifi|care: & in|hoc supera|re lege&#x0303; ve-|terem.|D. Thom.|Barrad.|Salmer.</marginalia>
legem nouam iustificare, & in hoc
superare legemveterem, quod nō
solum iubet præcipiendo, sed etiam iu-
uat, gratiam, & auxilium eius inspiran-
do. Vt docuit D. Thomas 1. 2. q. 106. ar.
2. & ibi omnes, & ex sacrę Scripturæ ex-
positoribus modernis tradit late Barra
das tom. 1. libr. 1. cap. 3. Item Salmeron
ad Roman. 3. disp. 29. & ad Rom. 7. dis-
put. 6. ex scriptor bus vero contra hære
ticos Bellarmin. lib. 1. de Verbo Dei ca.<marginalia>Bellarm.</marginalia>
18. & latius lib. 4. de Iustificat. à prin-
cipio vsq&#x0301;ue ad cap. 6. Stapleton. in An-
tidoto ad Roman. 3. Valent. lib. de Dif-<marginalia>Valent.</marginalia>
ferentia veteris, & nouę legis cap. 1.
Probari aute&#x0303; solet hæc doctrina ex Pau-<marginalia>Rom. 1.</marginalia>
lo ad Rom. 1. dicente, Euangelium est vir-<-P>@@

<-P>tus Dei in salutem omni credenti, nam Euan-
gelium idem est, quod lex gratiæ, dici-
tur autem virtus Dei, quia dat vires ad
bene operandum, vtiq&#x0301;ue per iustitiam,
& auxilium gratiæ. Et huic consonat il-
lud 1. ad Corinth. 15. Notum vobis facio E-<marginalia>1. Cor. 15.</marginalia>
uangelium, quod prædicaui vobis, quod & acce-
pistis, per quod & saluamini; saluan tur aute&#x0303;
homines si iustifice&#x0303;tur, & in iustitia per-
seuerent; ergo totum hoc corfert Euan-
gelium. Præterea frequenter Paulus do
cet, legem veterem nō iustificasse, quod
suprà diximus esse verum de tota lege,
etiam vt includente præcepta moralia
cum August. de Spirit. & Liter. ca. 8. & 17.<marginalia>August.</marginalia>
& in hoc intendit Paulus distinguere le-
gem veterem à noua. In hoc enim sensu
dicit ad Roman. 3. Vbi est ergo gloriatio tua?<marginalia>Rom. 3.</marginalia>
Exclusa est. Per quā legem? Factorum? Non,
sed per legem fidei, id est, euāgelicam. Quā
cap. 8. vocat legem Spiritus vita in Christo
Iesu, & de illa subiungit liberauit me à lege
peccati, & mortis, & infra ait, datam esse,
vt iustificatio legis impleretur in nobis. Et ita
intelligit hæc loca Augustin. lib. de Spir.
& Liter. cap. 4. 8. 14. 17. & 18. & lib. 1. cō-<marginalia>August.</marginalia>
tra duas Epistol. Pelag. cap. 7. & 21. libr.
1. de Peccat. mort. & rem. cap. 11. Epist.
157. ad Optat.</P>
<P>  Non est autem facile ad explicādum<marginalia>2.|Obiect.</marginalia>
quomodo lex noua h&#x0169;c faciat effectum,
quia lex consistit in præceptis, præcep-
tum autem, vt tale est, nō iustificat, quia
non dat gratiam, nec vires spirituales,
est enim quid extrinsec&#x0169;, obiectum bo-
num, vel malum ostendens, vel constitu-
ens, & ita per se spectatum quasi extrin-
secè se habet ad hominem, sicut obie-
ctum; ergo non potest iustificare, etiam
in lege noua. Nam quoad hoc eadem vi
detur esse ratio de hac lege, quæ de qua
cumq&#x0301;ue alia. Ad hanc vero difficultate&#x0303;<marginalia>Responsio|DThom. ex|August.</marginalia>
respōdet D. Thomas supra ex August. in
locis allegatis, in lege noua duo esse ni-
mirum, præcepta, documenta, seu consi-
lia Christi, & spirit&#x0169; fidei, & gratiæ, qui
in ea communicatur. Quoad priorem
ergo partem concedit D. Thomas, lege&#x0303;
nouam non iustificare, propter ratione&#x0303;
dictam, per spiritum autem gratiæ dicit
iustificare, & quia hoc posterius est prę-
cipuum in lege gratiæ, ideò simpliciter
hæc lex iustificare dicitur, iuxta hāc de-
claratione&#x0303;. Et conseque&#x0303;ter omnia loca
Pauli, in quibus sermo est de lege iusti-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1250.jpg/>
@@1@<SE1250>Cap. 5. De effectibus legis nouæ. 1243
<duolan 2><-P>ficante, intelligantur ab istis Patribus
de lege gratiæ, quatenus est ipsa gratia,
sub gratia intelligendo omne auxilium
gratiæ, quod ad credend&#x0169;, & bene ope-
randum datur. Vnde etiam de hac lege
secundum dictas eius partes intelligunt
illud 2. ad Corinth. 3. Litera occidit, spiritus
autem viuificat. Nam per literam intellig&#x0169;-
tur præcepta, & documenta, & quidquid
pertinet ad doctrinam exteriorem, siuè
scriptam, siuè Verbo traditam. Et ideò
littera præcise spectata, & separata à
spiritu nō dat vitam, sed potius per oc-
casionem illam tolleret etiam in lege
gratiæ, si separaretur à spiritu. Nomi-
ne autem spiritus significatur auxili&#x0169; gra
tię, quod est principium spiritualis vitę.
Statim verò occurrit vulgaris difficul-<marginalia>Difficultas</marginalia>
tas, quæ in simili tacta est supra cap 3.
nam hoc modo nulla est differe&#x0303;tia inter
legem nouam, & veterem, vel naturale&#x0303;:
nam omnibus commune est, vt per præ-
cepta quatenus præcepta sunt, non iu-
stificent, vt in dicta sente&#x0303;tia supponitur
& omnes communiter vide&#x0303;tur docere.
Deinde vero, est etiam omnibus commu
ne iustificare per gratiam annexam prę
ceptis: nam semper lex diuina, præser-
tim quæ de actibus supernaturalibus, &
in ordine ad finem supernaturalem da-
ta est, habuit adiunctum spiritum gratię
quia sine illo impleri non posset, & Deus
non pręcipit impossibilia; omnis autem
gratia cum quacumq&#x0301;ue lege data, fuit
sufficiens ad iustificandum, vt constat,
ergo nulla est differentia. Accedit, quod
hoc modo quęlibet lex Dei potest etiam
appellari lex gratiæ, ratione impulsus
ad iustitiam, quia semper habet adiun-
ctam gratiā, quę in lege noua non habet
maiorem proprietatem legis.</P>
<P>  Ad hanc verò difficultatem est etiam
responsio communis, gratiam conueni-<marginalia>3.|Respons.</marginalia>
re legi nouæ quasi per se, & ex proprijs,
antiquioribus verò legibus non ex vi il-
larum, seu per se fuisse coniunctam, sed
per respectum ad legem gratiæ. Et ideò
legi gratiæ simpliciter tribui iustifica-
tionem, non vero superioribus legibus,
& propter eandem causam non possunt
appellari leges gratiæ, quia licèt in illis
fuerit, non ex illis, sed per respectum ad
legem nouam. Et propter eādem ratio-
nem omnes, qui in illis legibus iustifica-
ti sunt, vt sic, ad legem gartiæ pertinere<-P>@@

<-P>dicuntur à D. Thoma supra, & est sente&#x0303;-
tia Augustini locis statim citandis. Fun-
damentum aute&#x0303; huius doctrinæ est, quia
nulla gratia data est hominibus à prin-
cipio mundi vsq&#x0301;; nunc, nisi per Christ&#x0169;,
iuxta illud Actor. 4. Neque enim aliud nome&#x0303;<marginalia>Act. 4.</marginalia>
est sub C&#x0153;lo datum hominibus, in quo oporteat
nos saluos fieri. Quod intellige&#x0303;dum esse de
omnibus hominibus, etiam qui Christ&#x0169;
præcesserunt, docet optimè August in.<marginalia>August.</marginalia>
Epistol. 157. ad Optatum, & sumitur ex
verbis eiusdem Petri Actor. 15. Pergra-<marginalia>Act. 15.</marginalia>
tiam Domini Iesu Christi credimus saluari, que&#x0303;-
admodum, & illi, id est patres nosti; de illis
enim loquutus fuerat, & illos refert. Su-<marginalia>Rom 3.</marginalia>
mitur etiam ex Paulo ad Roman. 3. ibi
Propter remißionem præcedentium delictorum
cui consonat illud ad Hebr. 9. In remisio-<marginalia>Hebr. 9.</marginalia>
nem earum præuarication&#x0169;, quæ erant sub prio-
ri testamento. & illud 1. ad Corintheos 10.<marginalia>1. Cor. 10.</marginalia>
Bibebant autem de spirituali, cōsequente eos pe-
tra, petra autem erat Christus. Vbi de homini
bus existentibus sub lege loquitur, eosq&#x0301;;
dicit bibisse de Christo petra, & fonte
aquæ viuæ, quia per fidem eius gratiàm
impetrabant, vt late ostendit Augustin.
lib. 1. cōtra duas Epistolas Pelagianor.<marginalia>August.</marginalia>
cap. 7. & 21. Vnde concludit lib. de Pec-
cator. meritis, & remis. cap. 1. quia gra-
tia saluatoris operata est in antiquis Sancti, qui
cumque antequam in carne Christus veniret,
ad eius tamen adiuuantemgratiam non ad legis
literam quæ iubere tantum, & non adiuuare po
tuit pertinebant. Ob hanc ergo rationem
spiritus gratię dicitur esse proprius le-
gis nouæ, quia data est eo tempore, in
quo iā author gratiæ aduenit, & rede&#x0303;p-
tionem hominum consummauit, gra-
tiamq&#x0301;; omnibus meruit. Imò idem ipse
est author huius legis, & gratiæ, & ideò
præcipie&#x0303;do simul prębet gratiam, & vi-
res ad pręceptum implendum ex vi ta-
lis status. Quod non ita erat in lege ve-
teri, quæ secundum illum statum pręci-
pere poterat, non autem gratiam dare,
sed mediante fide impetranda erat per
Christum legis gratiæ auctorem, vt ex-
plicuit Paulus ad Rom. 10. Et ex hac dif<marginalia>Rom. 10.|Alia diffe-|renti{a}.</marginalia>
ferentia sequitur alia, nimirum, adiuto-
rium gratiæ longe abundantius dari in
hoc statu, quàm in præcedentibus, iux-
ta illud Ioan. 7. Nondum erat spiritus datus,
quia Iesus nondum erat glorificatus, quod di-
ctum quidem est de speciali Spiritus Sā
cti aduentu in die Pentecostes; tamen<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1251.jpg/>
@@1@<SE1251>1244 Lib. 10. De lege uoua Diuina.
<duolan 2><-P>cum proportione applicari potest ad
abundantiam gratiæ huius status pro-
priam, quæ in illo aduentu significata, &
quodammodo inchoata est, vt sancti in-
terpretantur. Et ob hanc etiam causam
lex hęc merito dicitur per antonomasiā
lex gratiæ, & lex iustificās, & iugum sua-
ue, ac similia, quæ legi veteri attribui
non possunt.</P>
<P>  Adhuc verò difficultas superest cir-<marginalia>4.|Dubium su|perest.</marginalia>
ca hanc sententiam, & doctrinam, nam
licèt quoad ea, quæ affirmat de spiritu
gratiæ, & de necessitate illius, & effica-
cia eius ad iustificandum, & de largitio-
ne, vel obtentione illius per Christum, &
fidem eius, & de discrimine inter vetere&#x0303;
legem, & nouam quoad hanc partem, ve
ra sint, rectèque satisfaciant nihilomi-
nus quoad aliam partem legis nouę, quę
consistit in collectione præceptorum
(quæ in ratione propriæ legis est præ-
cipua) non videtur per illam doctrinam
satisfactum, quia nō videtur omnino ne
gandum, quin lex gatiæ etiam sic sump-
ta, aliquo modo iustificet ratione sui, &
non tantum ratione adiuncti, quod est
gratia. Nam si hoc potest commodè in-
telligi, & explicari, non videtur negan-
dum, cùm ad perfectionem legis perti-
neat, & hæc perfectio sit maximè cōsen-
tanea excellentiæ huius legis, & secun-
dum illam propriùs explicetur hic effe-
ctus respectu legis nouæ, & differentia
eius à lege veteri in eodem effectu.</P>
<P>  Videtur ergo satis probabiliter dici<marginalia>5.|Respons.|Notādum|in quo sen-|su lex su-|matur.</marginalia>
posse, in aliquo sensu proprio conueni-
re legi nouæ, per præcepta sua iustifica-
re. Ad quod explicandum aduerto, le-
gem collectiuè sumptam (vt hic loqui-
mur) non solum includere præcepta vt
obligātia, sed etiā vt instituentia talem
stat&#x0169; legis, & talia fundame&#x0303;ta illius cō-
gregationis, seu Ecclesię, pro qua datur
talis lex. Talis enim institutio positiua
est, & inter effectus legis numeratur, vt
supra circa legem humanam, & circa le
gemveterem explicaui, quia non fit sine
aliqua obligatione ad talem institutio-
nem seruandam. Item sub propria lege
non tātum imperium, sed etiam promis,
sio illi annexa comprehenditur, t&#x0169; quia
accessorium sequitur principale, & sub
illius appellatione comprehenditur, t&#x0169;
etiam, quia sicut comminatio est quędā
pars legis p&#x0153;nalis, ita &#xA753;missio est pars<-P>@@

<-P>legis directiuæ, & fauorabilis. Vnde fit,
vt sicut p&#x0153;na dicitur effectus legis, ita
etiam præmium lege promissum inter
effectus legis computandum sit, vt in su-
perioribus etiam ostensum est. Ex quo
etiam aduertere maxime oportet, vt ali
quid tribuaturproprię legi tanquā effe-
ctus eius, non esse necessarium, vt ab illa
formaliter fiat, sicut fit obligatio (vt
multi loquuntur) neq&#x0301;; etiam vt effectiuè
ab illa fiat per se ipsam tanquam à cau-
sa proxima, & per se morali, quomodo
irritatio actus, aut p&#x0153;na, vel inhabilitas
aliquando fit immediate per legem, sed
sufficere interdum, vt obseruatione,
vel transgressione legis talis effectus
necessario consequatur ex vi legis, seu
institutionis, vel promissionis per ipsā
facta. Sic enim irritatio actus, vel p&#x0153;na
est effectus legis, non solum quando per
ipsam legem immediatè fiunt, sed etiam
quando fiunt per iudicem secundum le-
gem operantem. Et ratio est clara, quia
tunc etiam lex cooperatur ad talem ef-
fectum, saltem morali modo impelle&#x0303;do
& mouendo iudicem ad illum.</P>
<P>  Dico ergo, legem nouā etiam vt pro-
pria lex est iustificare, cooperando ali-<marginalia>6.|De modo|quo lex no|uaiustificet</marginalia>
quo modo ad iustificationem in suo ge-
nere, & non excludendo aliam causam,
vel formalem, vel efficiente&#x0303; magis pro-
pinquam, & propriam eiusdem iustifica-
tionis. Probatur primo, quia per hanc<marginalia>Probat. 1.</marginalia>
legem instituta sunt sacramenta, quæ ra
tione talis institutionis habent vim iu-
stificandi apud Deum; ergo hoc titulo
verè, ac propriè dicitur lex hæc iustifi-
care. Antecedens suppono tanquā cer-
tum ex Concilio Tride&#x0303;t. sess. 7. 13. & 14.<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
& ex materia de Sacramentis. Conse-
quentia vero probatur ex declaratione
facta, quia effectus ille pendet ex institu
tione, & institutio ex lege; ergo lex est
causa saltem moralis, à qua pendet talis
effectus. Item quia talis lex (nostro mo-
do intelligendi, & loquendi) quasi obli-
gat Deum, & necessitatem imponit iu-
stificandi hominem sic accedentem ad
tale Sacrament&#x0169;; ergo lex etiam est cau
sa talis effectus in suo genere. Deniq&#x0301;ue
declaratur ex proportione ad legem ve
terem: nam illa dicitur iustificasse quo-
ad iustificationes carnis, vt ait Paulus
ad Hebr. 9. quia instituebat sacramen-<marginalia>Hebr. 9.</marginalia>
ta, quę habebant vim tollendi immun-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1252.jpg/>
@@1@<SE1252>Cap. 5. De effectibus legis nouæ. 1245
<duolan 2><-P>ditias legis; ergo simili modo dicitur
lex noua in suo ordine altiori, iustifica-
re spiritualiter, & coram Deo, quia in-
stituit sacramenta habentia vim iustifi-
candi. Sic dixit Mæcar. Ægypt. Homil.
47. de Allegorijs legis. Apud illos bap-
tisma sanctificabat carnem, apud nos
autem est baptisma sancti Spiritus, & ig-
nis, & alia quę prosequitur. Atq&#x0301;ue hanc<marginalia>Sot.|Medin{a}.|Valent.</marginalia>
doctrinam trad&#x0169;t hic Sotus, Medin. Va-
lent. & alij, qui non dicunt, solum hoc in-
teresse, inter legem nouam, & veterem,
nec propter hanc solam causam legem
nouam iustificare, sed hanc esse vnam ex
sufficie&#x0303;tibus rationibus, & vnam ex ex-
cellentijs huius legis suprà veterem, &
ita doctrina est verissima, & satis cōsen-
tanea decreto Eugenij Papæ in fine Cō-
cilij Florentini.</P>
<P>  Deinde probatur, & explicatur asser-<marginalia>7.|2. Prob.</marginalia>
tio, quia hæc lex continet multas pro-
missiones internæ iustitiæ, & sanctitatis
sub cōditione alicuius operis; ergo quā
do conditio impletur, iustificatio, quæ
mediante tali opere comparatur, rectè
potest huic legi attribui tanquam pro-
mittenti. Conse quentia patet ex discur-
su supra facto. Antecedens vero potest
in primis applicari adpromissiones gra
tiæ Sacramentis factas, quę dic&#x0169;tur esse
de cōferenda gratia ex opere operato,
& sunt propriæ legis nouæ. Deinde ha-
bet locum in promissionibus factis ope<marginalia>Cōfirm. 1.</marginalia>
ribus meritorijs, quę im plentur in iusti-
ficatione ex merito, seu ex opere operā-
tis: nam illa iustificatio rectè attribui-
tur legi gratiæ, quia per suam obserua-
tionem iustificat, ex vi promissionis in
tali lege factæ. Neq&#x0301;ue potest hoc ita at-
tribui legi veteri, nam licèt obseruan-
tia illius facta ex spiritu fidei viuæ, iusti-
ficaret per augmentum gratiæ, tamen
promissio illius iustitiæ non erat ex tali
lege, neq&#x0301;ue in ipsa lege, vt supra dixi, sed
erat ex meritis Christi venturi, & ita
quasi participabatur à lege gratiæ, ra-
tione authoris eius, quod habet locum
etiam in statu legis naturæ, vt supra no-
tauimus. Deniq&#x0301;ue (quod notandum est)
cum hæc lex per se, & quasi ex proprijs<marginalia>Cōfirm. 2.</marginalia>
promittat spiritualem iustitiam sub cō-
ditione operis, necessario includit, vel
promittit spirituales vires, & auxilia ne
cessaria, vtpossint homines implere ope
ra illa, quę ad talem iustitiam necessaria<-P>@@

<-P>sunt. Tum quia aliàs promissio sub cō-
ditione talis operis videretur ficta, &
inutilis; tum etiam, quia author huius
legis vtrumq&#x0301;ue suis subditis meruit. Igi
tur ratione promissionum per se perti-
nentium ad hanc legem omnis iustifica-
tio tam secunda, quam prima, & ipsum
iustificationis initium non immerito
potest huic legi attribui. Et quamuis D.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
Thom. non ita distincte hæc omnia ex-
plicuerit, nihil tamen horum negauit.
Existimo autem in præceptis huius le-
gis solum considerasse vim obligandi, &
in documentis vim consulendi, vel oste&#x0303;-
dendi iustitiam, & sub hac ratione di-
xisse, legem hanc non iustificare. Sub
gratia autem comprehendere videtur
omnia subsidia gratiæ, inter quæ com-
putari possunt instrumenta, per quæ cō-
fertur, & promissiones eius. Verunta-
men quatenus hæc etiam ad legis offi-
cium, & institutum pertinent, vt decla-
raui, merito etiam ipsi legi nouæ hic ef-
fectus in suo genere tribuitur.</P>
<P>  Ex quo tandem colligo, plures spiri-<marginalia>8.|Pluresspi-|rituales ef-|fectus poße|huic legi at|tribui.|Peccator&#x0169;|remißio.|Sacramen-|talis gratia|Characte-|res Sacra-|me&#x0303;torum.|&c.</marginalia>
tuales effectus posse huic legi attribui.
Huiusmodi sunt in primis omnes illi,
qui sunt effectus Sacramentorum, vt est
peccatorum remissio, & omnis sacra-
mentalis gratia, siuè habitualis, siuè a-
ctualis, & characteres Sacramentorum,
ac subinde potestas ordinis, quę per vn&#x0169;
ex Sacramentis confertur, nam omnia
hæc dantur ex vi institutionis huius le-
gis. Imò cum his connexa est etiam po-
testas iurisdictionis pertinens ad for&#x0169;
Sacramenti p&#x0153;nitentię, quia non potest
illud Sacrament&#x0169; sine hac potestate sub
sistere, & ideò in illius institutione inclu
ditur hęc potestas, seu promissio eius in
generali respectu Ecclesiæ, licèt deter-
minatio, seu applicatio talis potestatis
ad has, vel illas personas fuerit depen-
dens ex arbitrio Christi, & ex alia pecu-
liari institutione. Veruntamen illa etiā
determinatio, & institutio ad legem no-
uam in tota sua amplitudine pertinet, &
ideò hoc etiam titulo talis potestas in-
ter effectus huius legis computatur. Vn
de consequenter fit, vt tota etiam spiri-<marginalia>Alij nouæ|legis effe-|ctus.</marginalia>
tualis potestas iurisdictionis, quæ est in
Ecclesia pertinens ad eius extern&#x0169; regi
men, & status hierarchicus eiusde&#x0303; Eccle-
siæ c&#x0169; perfecta monarchia, dici possunt
effectus huius legis. Quia hæc omnia<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1253.jpg/>
@@1@<SE1253>1246 Lib. 10. De lege noua Diuina.
<duolan 2><-P>sunt à Christo instituta, & quadā immu-
tabili lege stabilita. Et ideò hæc, & simi-
lia dic&#x0169;tur esse de iure diuino legis gra-
tiæ, quamuis non omnia æquè primo, &
immediatè sint de iure diuino, vt ex pro
prijs locis constat. Deniq&#x0301;ue alia etiam
spiritualia bona, quæ ex vi generalium
promissionum fidelibus conferuntur in
ter effectus huius legis computari pos-
sunt, vt explicatum est. Aliqui etiā huic
legi attribuunt omnia priuilegia gratię
& extraordinaria auxilia, & vocatio-
nes, etiam miraculosas, quæ in hoc statu
huis legis frequenter communicantur.
Sed hoc licèt sitverum ratione auctoris
huius legis, quia hoc omnia abundantis-
simè meruit, & ideò etiam sint valde cō-
sentanea statui huius legis, non tame&#x0303; ita
propriè tribuuntur legi secundum pro-
priam ratione&#x0303; eius, cum potius supra,
vel vltra legem esse videantur. Præter
hos autem effectus non occurrunt alij,
qui possint huic legi &#xA753;priè tribui, quia
hęc lex nec promittit bona temporalia,
vt talia sunt, nec etiam per se infert ir-
regularitates, neq&#x0301;ue alias p&#x0153;nas huius
vitæ, neq&#x0301;ue etiam irritat actus, quos lex
ipsa naturalis non irritat, vt ex dictis in
cap. 2. satis constat.</P>
<Z>CAPVT VI.
An poßit aliquis in lege noua dispensare.</Z>
<P><INI3>E</INI3>Xplicatis causis, & effectibus hu-<marginalia>1.|De dispe&#x0303;sa-|tione in le-|ge nou{a}.</marginalia>
ius legis dicend&#x0169; sequitur de pro-
prietatibus eius, sed inter eas so-
lum illæ, quæ ad immutabilitatem eius
pertinent aliqua explicatione indige&#x0303;t:
nam reliquæ, nimirum, quòd sit sancta,
spiritualis, potens, seu effectrix multor&#x0169;
bonor&#x0169;, & consequenter quòd sit suauis,
& similes ex dictis causis, & effectibus hu
ius legis satis notæ sunt, & in cap. 8. ali-
quid addemus. Nunc ergo immutabili-
tas explicanda est, quæ mutationi oppo
nitur, & ideò duplex esse potest, sicut du-
plex est mutatio legis, scilicèt, dispensa-<marginalia>Duplexmu|tatio.</marginalia>
tio, & abrogatio, quibus opponuntur in
dispensabilitas, & perpetuitas, & de hac
posteriori dicemus in cap. seq. nunc pri-
or tractanda est. Potest aute&#x0303; sermo esse
de dispensatione, vel obtinenda à Deo,<marginalia>Deumposse|in lege sua|dispensare.</marginalia>
vel ab homine. De Deo verò nulla est
controuersia; clar&#x0169; est enim posse in le-<-P>@@

<-P>ge sua dispensare pro suo arbitrio, etiā
sine causa: nā si hoc potest legislator hu-
man&#xA770; in sua lege, multò magis Deus. Imò
licèt homo nō rectè, aut licitè id faciat
sine causa, si Deus id faceret, honestissi-
mè, & rectissimè faceret, t&#x0169; quia est su-
premus Dominus, t&#x0169; etiā quia eius vol&#x0169;
tas est suprema regula bonitatis. Neq&#x0301;ue
obstabit, quod voluntas Dei sit immuta
bilis, quia sine sui mutatione potest De&#xA770;
mutare quę statuit, & ita ex æternitate
potuit habere decret&#x0169; tollendi obliga-
tione&#x0303; suæ legis ab aliquo in tali te&#x0303;pore,
per quod sine sui mutatione c&#x0169; illo dis-
pensaret. Huiusmodi ergo dispensatio
possibilis est de potentia absoluta, nā
de lege ordinaria cert&#x0169; est regulariter
non cōcedi, quia Deus vult homines per
homines gubernare. Neq&#x0301;; admitte&#x0303;da est
talis dispensatio, nisi Ecclesię de illa cō-
stare possit, & per illā approbetur, iuxta
regulā Innoc. III. in cap. C&#x0169; ex iniuncto, de
Hęret. & in ca. Nisi c&#x0169; pride&#x0303;, de Ren&#x0169;ciat.</P>
<P>  Omissa ergo dispe&#x0303;satione diuina quę-<marginalia>2.|Dispensabi|litas huius|legis per ho|minem.</marginalia>
stio est de dispensabilitate huius legis
per homine&#x0303;, & tota reducitur ad summ&#x0169;
Pontifice&#x0303;: nam de cęteris nō potest esse
controuersia. Nam c&#x0169; author huius le-
gis sit superior omni homine, cert&#x0169; est,
null&#x0169;homine&#x0303; posse inhàc lege dispe&#x0303;sare,
nisi per potestate&#x0303; supernaturale&#x0303;, & spiri
tuale&#x0303; à legislatore concessā, quia inferi
or nō potest dispensare in lege superio-
ris, nisi ex eius vol&#x0169;tate, & concessione.
Atq&#x0301;; hinc cert&#x0169; est, null&#x0169; te&#x0303;porale&#x0303; Prin-
cipe&#x0303;, Rege&#x0303;, vel Imperatore&#x0303; posse in hac
lege dispe&#x0303;sare, quia potestas eorum su-
pernaturalis non est, nec spiritualis à
Christo cōcessa. Sed est merè te&#x0303;poralis,
& humana, ad ordine&#x0303; tant&#x0169; naturæ spe-<marginalia>Nullum te&#x0303;|porale&#x0303; prin|cipem posse|in hac lege|dispensare.</marginalia>
ctans, vt supra lib. 3. & 4. ostensum est. Si
ergo talis potestas est in hominibus, so-
l&#x0169; esse potest in Pastoribus Ecclesiæ; er-
go maximè in s&#x0169;mo Pōtifice, nam in illo
est suprema spiritualis iurisdictio, & ab
eo ad cæteros Episcopos, aut Prælatos
deriuatur, quantum expedit Ecclesię, &
vniuscuiusq&#x0301;; muneri, & officio cōuenie&#x0303;s
est. Vnde de cæteris Episcopis infra Pō-
tifice&#x0303; cōmunis sensus doctor&#x0169; esse vide-
tur, null&#x0169; eor&#x0169; posse dispe&#x0303;sare in iure di
uino Euāgelico, vt statim videbimus. Et
ratio reddi potest, quia licèt potestas
hęc esset necessaria Ecclesiæ, nō esset ne
cessaria inferioribus Episcopis, quia ex-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1254.jpg/>
@@1@<SE1254>Cap. 6. An possit aliquis in lege noua dispensare. 1247
<duolan 2><-P>istens in summo Pōtifice sufficeret, cum
vsus talis potestatis possit esse rarissi-
mus, & ideò n&#x0169;quam legimus, potestate&#x0303;
hanc esse commissam alicui inferiori E-
piscopo, etiam Patriarchę. Deniq&#x0301;ue re-
gula iuris generalis est, maioris Eccle-
się causas ad Petri sedem esse referen-
das, cap. Maiores, de Baptismo, dispensa-
tio aute&#x0303; in iure Euāgelico inter grauis-
simas causas merito cōputatur, & ideo
tota hęc quęstio ad Petri sede&#x0303; reuoca{t$}.</P>
<P>  In hoc ergo puncto prima sententia<marginalia>3.|1. Sente&#x0303;tia|affirmat.|Papā posse|dispensare|in omnibus|quæ sunt|iuris diui-|ni: exceptis|articulis fi-|dei.|Panormit.</marginalia>
absolutè. & indistinctè affirmat, Papam
posse dispensare in omnibus, quę sunt iu
ris diuini, præterquā in articulis fidei.
Ita loquitur Panorm. in cap. Proposuit de
Cōcess. præb. n. 20. citans Innocenti&#x0169; in
ca. C&#x0169; ad monasteri&#x0169;, de Statu Monachor.
vbi dicit, nō posse Papā sine causa dispe&#x0303;-
sare in ijs, quę sunt iuris diuini, sentiens
ex causa posse, & idem sentit Felin. in c.
Quæ in Ecclesiar&#x0169;, de Const. n. 19. & 20. vbi
inter alia ait posse Pontificem ex causa
mutare formam baptismi in hanc Ego te
baptizo in nomine Trinitatis, quod refert ex<marginalia>Innoc.|Felin.</marginalia>
Innoc. in cap. 1. de Baptismo in fine n. 11.
Imò idem Felin. in cap. 1. de Const. n. 23.
audet affirmare, posse Papā vnico Ver-
bo creare Sacerdotem, dicendo, Sis præs-
byter, sine alia sole&#x0303;nitate, quod refert ex
Innoc. in cap. 1. Sacra Vnct. vbi nihil re-
perio. Addit præterea idem Felin. Papā
posse solo verbo Episcup&#x0169; facere, & ci-<marginalia>Angel.</marginalia>
tat Angelum in lege 2. C. de Crimin. Sa-
crilegij, & in l. 1. C. de Sententiā passis.
Eandem sente&#x0303;tiā tenuit Dec. cons. 112.<marginalia>Decius.</marginalia>
n. 3. in fine, volum. 1. & in dict. cap. Quæ in
Ecclesiar&#x0169;, n. 25. & seq. aliàs n. 44. & 45. in
nouis. Allegantur etiā alij iuristę in cap.
2. de Trāssat. Episcopi, & in l. Manumißio-
nes, ff. de Iust. & iur. & in l. 2. C. de Seruit.
Verum est tamen, plures illor&#x0169; confuse
loqui, nō distinguendo inter ius natura-
le, & possitiuum diuin&#x0169;. Imo interd&#x0169; lo-
quitur de iure diuino legis veteris, ac si
nunc obligaret, sępe etiam indistinctè lo
quuntur de dispensatione, & interpreta-
tione, quas nos postea distinguem&#xA770;. N&#x0169;c
verò intellecta hac sente&#x0303;tia de propria
dispensatione, & de proprio iure diuino
positiuo legis nouæ, fundari potest.</P>
<P>  Primo in verbis Christi Matt. 16. Quod<marginalia>4.|Fundame&#x0303;-|tum 1.|Matth. 16.</marginalia>
cun&#xE8BF;&#x0301; ligaueris super terrā erit ligat&#x0169;, & in C&#x0153;-
lis, & quodc&#x0169;&#xE8BF;&#x0301; solueris super terrā, erit solutum,
& in c&#x0153;lis. Nā hęc tam generalis conces-<-P>@@

<-P>sio nihil excludit, quod secund&#x0169; rectam
ratione&#x0303; possit subsistere; huiusmodi au-
tem est hæc potestas, vt ostendemus; er-
go nō est facienda hæc exceptio, vel li-
mitatio potestatis Pōtificiæ. Sec&#x0169;do ex<marginalia>Secundo.</marginalia>
illis verbis colligimus potestate&#x0303; dispen
sandi in iuramentis, & votis, & in matri-
monio rato, & vinculo spirituali inter
Episcop&#x0169;, & Ecclesiam sponsam suam,
quod esse iuris diuini, sentit Innoc. III. in
cap. Inter corporalia, de Translat. Episcop.
& rationem reddit, quæ in toto iure di-
uino locum habet, scilicèt, quia quando
Pōtifex illud vincul&#x0169; soluit, nō vtitur po
testate humana, sed diuina, id est, diuini-
tus concessa. Vnde aliqui hoc etiam ex-
tendunt ad carnale matrimoni&#x0169; etiam
consummat&#x0169;, & ad dispensatione&#x0303; in pro
fessione religiosa, etiāsi de iure diuino
positiuo esse censeant; ergo idem dicen-
dum est de dispensatione in lege gratiæ.
Tertio potest ratione hoc cōfirmari, &#xA757;a<marginalia>Tertio.</marginalia>
attenta humana conditione, talis pote-
stas necessaria est in Ecclesia, quia sæpe
acciderepotest casus, in quo obseruatio
alicuius legis diuinæ fit magis nociua,
vel impediat mais bonum, & propterea
dispensatio in illa sit maximè consen-
tanea rationi; ergo non est verisimile
Christ&#x0169; reliquisse Ecclesiā sine hac pote
state, quia secund&#x0169; lege&#x0303; ordinariam nō
possunt homines à Deo ipso immediatè
petere dispensatione&#x0303;, nec debe&#x0303;t necessa
rio illa carere in tali necessitate, neq&#x0301;ue
obligari per positiuā lege&#x0303; diuinā c&#x0169; tan
to rigore, quia nō est cōsentane&#x0169; sapien
tię, & suauitati diuinę prouide&#x0303;tię. Quar-<marginalia>Quarto.</marginalia>
to potst hoc cōfirmari, ex vsu varijs ex-
emplis. Prim&#x0169;, & grauissim&#x0169; omni&#x0169; est,
quia iure diuino solus Episcopus est mi<marginalia>1. Exe&#x0303;pl&#x0169;.</marginalia>
nister Sacramenti cōfirmationis, & ni-
hilominus Papa dispensando in hoc iure
potest hoc ministeri&#x0169; cōmittere simpli-
ci sacerdoti. Secund&#x0169; est, &#xA757;a secund&#x0169; ius<marginalia>2. Exe&#x0303;pl&#x0169;.</marginalia>
diuin&#x0169;, Eucharistia nec cōfici, nec sacri
ficari potest, nisi in duabus speciebus, &
tamen ob necessitatem, & carentiā vini
dispensauit interd&#x0169; Pontifex, vt in sola
pane cōficiatur, vt aliqui refer&#x0169;t, & se-
quuntur, quos retuli in 3. tom. 3. p. disp.<marginalia>Vide Gene|brar. in Cro|nolog.|D. Anton.</marginalia>
43. sect. 4. & sequitur. Turrec. in c. Cōperi-
mus. de Cōsecrat. dist. 2. Ant. 3. p. tit. 13. c.
6. §. 1. & nōnulli alij moderni. Terti&#x0169; exe&#x0303;
pl&#x0169; addi solet de dispe&#x0303;satione in reside&#x0303;-
tia Episcp. quę etiā est de iure diuino.</P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1255.jpg/>
@@1@<SE1255>1248 Lib. 10. De lege noua Diuina.
<duolan 2><P>  Propter hæc autem fundamenta non<marginalia>5.|2. Sente&#x0303;tia.</marginalia>
nulli Theologi licèt nō admittant cum
iurisperitis potestate&#x0303; dispensandi in to
to iure Euāgelico, & omnibus præcep-
tis eius, nihilominus admitt&#x0169;t in aliqui-
bus posse cadere dispensatione&#x0303; Pontifi-<marginalia>Can.|Sanc.</marginalia>
ciam. Ita Cano Relect. de P&#x0153;nit. p. 5. ad
fine&#x0303;, & sequitur Sanc. libr. 8. de Matrim.
disp. 6. n. 6. Vt aute&#x0303; certam aliquā regu-<marginalia>Duplexprę|ceptum di-|uinum.</marginalia>
lam cōstituāt, distinguunt duplicia præ-
cepta diuina, quædā sunt, quor&#x0169; obser-
uatio nunquā potest in particulari non
esse magis expediens sine impedimento
maioris boni, qualia sunt pręcept&#x0169; con
fessionis, & baptismi, ite&#x0303; præcept&#x0169; vten
di in Sacrame&#x0303;to forma præscripta. Alia
sunt, quorum obseruatio in particulari
casu potest impedire mai&#xA770; spirituale bo
n&#x0169;, vt sunt (ait Cano) vot&#x0169;, & iurament&#x0169;,
Sanc. verò adhibet dict&#x0169; exempl&#x0169; de cō
secratione in vna specie. Priora ergo
præcepta dic&#x0169;t esse indispe&#x0303;sabilia, quia
in eis nulla potest occurrere ratio dis-
pensandi, & consequenter nec potestas
pro illis data est; posteriora verò dic&#x0169;t
esse dispensabilia propter contrariam
ratione&#x0303;, & fundame&#x0303;ta superius adducta.</P>
<P>  Siquis tame&#x0303; rectè consideret, hęc po-
sterior opinio non differt formaliter à<marginalia>6.|Hanc opi-|nionem so-|l&#x0169;materia-|liter à pri-|madifferre</marginalia>
pręcedenti, sed quasi materialiter, licèt
authores eius aliud intendāt. Declara-
tur quia etiā iurisperiti docent, inferio-
re&#x0303; non posse dispensare in lege superio-
ris sine causa, & ideò licèt id facere te&#x0303;-
tet, nihil facere: vnde necessario etiā do
cent, legem Christi non esse dispensabile&#x0303;
ab homine sine causa, & Pontificem non
habere hāc potestate&#x0303;. Hoc autem idem
dicere tenentur authores secundæ sen-
tentię, nec enim dicere possunt, Christ&#x0169;
dedisse Pōtifici potestate&#x0303; dispensandi in
tali, vel tali lege, quia in illis pręsciebat,
posse occurrere legitimas causas. Nam
Christi concessio generaliter facta est,
vt constat ex verbis eius, nullā ergo le-
gem in particulari designauit; sine fun-
damento ergo hoc excogitaretur, aut
fingeretur; ergo si Christus dedit aliquā
potestatem ad hanc dispensatione&#x0303;, fuit
ad dispensand&#x0169; in quacumq&#x0301;; lege sua, si
causa rationabilis occurreret. Et hanc
voco formalem conuenientiam dictar&#x0169;
opinionum. Materialis autem dissensio
erit, an in tali, vel tali lege possit suffici-
ens causa occurrere ad dispensandum,<-P>@@

<-P>in qua re potest esse infinita varietas,
neq&#x0301;; ab illis authoribus assignatur pro
babilis regula ad id discerne&#x0303;dum. Nam
si causa sufficiens est, quod in particula-
ri casu maius spirituale bonum per lege&#x0303;
impediri videatur, vix cogitari poterit
lex aliqua Christi, in qua non possit oc-
currere legitima causa dispensandi. Vt
v. g. lex Christi est, nisi quis renatus fuerit ex
aqua, &c. in casu, ergo, in quo deest aqua
videtur illa lex cedere in spirituale no-
cument&#x0169; paruuli poterit ergo dispe&#x0303;sa-
re Papa, vt in similibus casib&#xA770; verba suf-
ficiant ad confere&#x0303;dam gratiam paruu-
lo in nomine Patris, & Filij, & Spiritus
Sancti. Simile esse potest de lege Christi,
vt sol&#xA770; sacerdos possit absoluere à pec-
catis, nam vbi deest Sacerdos, si lex illa
strictè seruāda sit, videbitur multorum
salus impediri, poterit ergo dispensare
Papa, vt in similibus casibus diaconus,
vel etiam laicus verè absoluat, etiam fa
ciendo ex attrito contritum. Item vbi
deest vinum dicitur Papa posse dispensa
re, vt sine illo fiat sacrificium, quia ita
videtur expediri communi bono alicu-
ius nationis; ergo si alicubi desit triti-
cum (vt re vera in multis remotissimis
prouincijs deesse dicitur) poterit Papa
cōcedere, vt in pane hordeaceo, vel ex
quac&#x0169;q&#x0301;; farina, quæ ibi inueniri possit
confecto, vera consecratio fiat, ne ali-
qua prouincia tanto bono careat, sicut
Melancton dixit, Ruthenos carentes vi-
no posse consecrare Calice&#x0303; in aqua me-
lita, vt refert Bellarmin. lib. 4. de Eucha-
ristia cap. 24. & de quibusdam alijs sep-
tentrionalibus hæreticis vino carenti-
bus à fide dignis audiui, dispensare sec&#x0169;
vel intrepretari, vt loco vini ceruisiam,
id est, potum ex aqua, & hordea, & alijs
rebus confectum, in sacrificio apponāt.
Hæc autem, & similia absurdà sunt, & in-
credibilia secundum principia fidei, &
veram Theologiam.</P>
<P>  Est ergo tertia, & cōmunis Theologo-
rum sententia absolutè negans legem<marginalia>7.|3. Sente&#x0303;tia.|communis|Theologo-|rum.|D. Thom.</marginalia>
Christi diuinam esse dispensabilem, etiā
per Pontificem. Ita supponit vbiq&#x0301;ue D.
Thomas 2. 2. quæst. 88. artic. 10. in tertio
argumento cum solutione, & 1. 2. q. 97.
art. 4. ad 3. Et specialiter docet de Pōti-
fice, non posse dispensare in lege noua
in quodlib. 4. art. 13. & quodlib. 9. ar. 15.
Idem in 4. dist. 27. q. 3. ar. 3. ad 2. vbi sol&#x0169;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1256.jpg/>
@@1@<SE1256>Cap. 6. An possit aliquis in lege noua dispensare. 1249
<duolan 2><-P>excipit ea, quæ sunt dein stitutione Apo-
stolor&#x0169;, quæ quodāmodo solent diuina
appellari, nō tñ &#xA753;priè pertinent ad lege&#x0303;
nouā vt diuina est, & ita exceptio illa fir
mat regulā generale&#x0303; quod Papa nō pos-
sit in lege Christi dispe&#x0303;sare. Ide&#x0303; tene&#x0303;t cō
muniter Thomistæ su&#xA751; dicta loca D. Tho.<marginalia>Sot.|Ledesm.|Can.|Catherin.|Caiet.|Alma.|Turrecr.|Maior.</marginalia>
1. 2. & 2. 2. & Soto lib. 1. de Iustit. q. 7. ar.
3. Ledes. in 4. 2. p. q. 4. ar. 6. & ide&#x0303; aperte
docet Cano. li. 2. de Locis c. 18. ad 4. Ca-
therin. lib. 6. cōtra Caiet. c. 2. & Turrecr.
in Sum. de Ecclesia. c. 107. Maior in 4.
dist. 24. q. 12. & Almain. lib. de suprema
potestate Ecclesia. c. 3. Salm. tract. 61. in
Acta. in 4. & 5. differe&#x0303;tia inter ius diuin&#x0169;
& human&#x0169;: vbi indistincte loquitur de iu
re diuino naturali, & positiuo. Ide&#x0303; tene&#x0303;t
S&#x0169;mistę cōmuniter ver. Papa, præsertim
Sylu. q. 16. Couar. in 4. Decretali. 2. p. c.<marginalia>Syluest.|Couar.</marginalia>
6. §. 9. n. 4. vbi alios allegat. Et huic sente&#x0303;
tiæ fauent multa decreta. 25. q. 1. pręser
tim c. S&#x0169;t quidā, & duo sequentia, in quib&#xA770;
dici{t$} cōtra statuta Patr&#x0169; nihil posse cō-
di, vel mutari, etiā per sedis Apostolicæ
authoritate&#x0303;, quod necessario debet in-
telligi de Statutis traditis ab Apostolis<marginalia>Leo Papa.</marginalia>
ex ore Christi. Et ita Leo Papa epist. 90.
c. 1. & habetur in c. vlt. dist. 14. distinguit
quędam Statuta immutabilia ab alijs,
quæ pro varietate tempor&#x0169; mutantur,
priora ergo intelligit esse diuina; poste-
riora autem humana.<marginalia>8.|Congruen-|tia.</marginalia>
<P>  Ex quo potest optima cōgruentia &#xA753;
hac sententia sumi. Nā cōuenientissim&#x0169;
fuit esse in ecclesia Christi aliqua pręce
pta ita i&#x0303;mutabilia, vt per homine&#x0303; dispe&#x0303;-
sari nō possint; ergo talia ce&#x0303;senda sunt
illa, quę ad lege&#x0303; à Christo institutā, & la-
tā pertine&#x0303;t. Antecede&#x0303;s patet, &#xA757;a hęc Ec-
clesia sem&#xA751; debet esse vna, & ideò obser
uare etiā debet vniformitate&#x0303;, nō sol&#x0169; in
fide, sed etiā in religione exteriori, & in
substātialib&#xA770; ritibus suis, &#xA757;a (iuxta sen-
tentiā August. supra relatam) nō potest
aliter humana cōgregatio in vn&#x0169; corp&#xA770;
religionis cōiungi, sed hæc stabilitas, &
vnitas ecclesię sine præceptis dicto mo-
do immutabilib&#xA770; cōuenienter cōseruari
nō posset: ergo. Proba{t$} minor, nā si per
dispe&#x0303;sationes possent fundame&#x0303;ta Eccle
się labefactari, autvariatione&#x0303; aliquā re-
cipere in diuersis partib&#xA770; eius, discursu
te&#x0303;por&#x0169; tanta facta esset mutatio vt vix
Ecclesiæ vnitas agnoscere{t$}; ergo opor-
tuit hæc pręcepta quasi f&#x0169;dame&#x0303;talia, vt<-P>@@

<-P>sic dicā, esse prorsus inuariabilia, & in-
dispe&#x0303;sabilia. Vnde facilè proba{t$} prima
cōsequentia. Nā ideò Christus Dñs ali-
qua specialiter, & in particulari deter-
minauit. & præcepit, vt in illa nō posset
cadere humana mutatio, vt patet de prę
cepto baptismi, & similibus. Ergo cōse-
que&#x0303;ter censend&#x0169; est, omnia, quæ ab ipso
præcepta s&#x0169;t, talia esse, t&#x0169; &#xA757;a sol&#x0169; specia
liter præcepit ea, q&#x0303; ad fide&#x0303;, & sacrame&#x0303;ta
pertine&#x0303;t, vt supra declarat&#x0169; est; hæc au-
te&#x0303; omnia pertine&#x0303;t ad sub stantiale Eccle
siæ fundament&#x0169;, tum etiā, quia non est
maior ratio, cur quædam sint dispensa-
bilia, & nō alia, nec potest huius diuersi-
tatis cōuenie&#x0303;s assignari regula, vt cir-
ca tertiā opinionem declaratum est, &
magis patebit ex sequentibus.</P>
<P>  Ratio aute&#x0303; à priori huius sente&#x0303;tiæ est,
quia inferior nō potest dispe&#x0303;sare in lege<marginalia>9.|Ratio à pri|ori.</marginalia>
superioris, nisi ab eo habeat speciale&#x0303; po
testate&#x0303;. Et ob hāc causā in lege&#x0303; vtere&#x0303; dis
pe&#x0303;satio nō cadebat quia erat lex Dei, &
Deus nō dederat potestate&#x0303; tale&#x0303; homini-
bus. At verò etiam in lege noua non est
data hominibus talis potestas, neq&#x0301;; etiā
Petro; ergo Minor patet, quia verba illa
generalia, Quode&#x0169;q, solueris, & ligaueris, non
suffici&#x0169;t, vt &#xA751; illa intelligam&#xA770; datā pote-
state&#x0303; ad soluend&#x0169; ius diuin&#x0169;. T&#x0169; &#xA757;a sub
generali cōcessione nō sole&#x0303;t venire ea,
q&#x0303; magnā specialitate&#x0303; habe&#x0303;t, & q&#x0303; verisi-
militer nō esset superior in particulari
cōcessur&#xA770;; talis a&#x0169;t esset hęc potestas. Et
ideò notāter dixit D. Tho. 1. 2. q. 67. ar. 4.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
ad 3. Quæ sunt à Deo nullus potest dispensare
nisi Deus, vel is, cui ipse specialiter committeret,
oportet ergo, vt taliscōmissio, specialis
fieret. T&#x0169; etiā quia ibi tant&#x0169; intelligitur
cōcessa potestas, quæ futura erat in ędi
ficatione&#x0303;, nō in destructione&#x0303;, iuxta sente&#x0303;
tiā Paul. 2. Cor. 13. potestas a&#x0169;t hęc poti&#xA770;
esset in destructione&#x0303;, quā in ędificatio-
ne&#x0303;, vt declarat ratio prior. Et vel maxi-
mè, quia si illa verba ita exte&#x0303;dātur intel
ligenda erunt de potestate dispensandi
in omnibus diuinis præceptis, quod in-
credibile est. Et sequela patet ex vi eius-
dem distributionis, & ex discursu facto,
quia nulla cōueniens ratio assignari po
test ad differentiā, vel exceptionem ali-
quam faciendam. Tum deniq&#x0301;; quia ex-
plicare quid sub illis verbis cōtineatur
maximè pertinet ad ipsos Pōtifices suc-
cessores Petri; at ipsi Pōtifices in se hāc<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1257.jpg/>
@@1@<SE1257>1250 Lib. 10. De nouà legediuina.
<duolan 2><-P>potestate&#x0303; nō cognosc&#x0169;t, vt cōstat ex ca
nonib&#xA770; supra citatis, & &#xA757;a vbic&#x0169;q&#x0301;; agi{t$}
de iure diuino, si de illo cōstet, dispe&#x0303;sare
refugi&#x0169;t; imò etiā in præceptis, vel insti
tutionib&#xA770; Apostolicis difficile dispe&#x0303;sāt
argumento cap. 2. de Bigamis, ergo nul-
l&#x0169; relinquitur fundamentum sufficiens
huius concessionis, seu potestatis.</P>
<P>  Hæc ergo sente&#x0303;tia mihi maximè &#xA753;ba-<marginalia>9.|3. sententia|simpliciter|vera distin|ctio inter|dispensatio|nem, & in|terpretatio|nem.</marginalia>
tur. Vt aute&#x0303;, & magis eā explicemus, &
obiectionib&#xA770; satisfaciam&#xA770;, distinguam&#xA770;
inprimis interpropriā dispe&#x0303;satione&#x0303;, quę
obligatione&#x0303; supponit, etiā in particula-
ri casu, in quo illā aufert, & interpreta
tione&#x0303;, quæ in particulari casu nō suppo-
nit obligatione&#x0303;, sed dubi&#x0169; eius, & ita nō
tollit obligatione&#x0303;, sed dubitatione&#x0303;, de-
clarando in tali casu nō fuisse mente&#x0303; le-
gislatoris obligare. Dicta ergo sente&#x0303;tia
præcipuè loqui{t$} de dispensatione; nā in-
terpretatione&#x0303; aliqui ex authorib&#xA770; eius
admitt&#x0169;t, vt Maior Ledes. Couar. & alij
nō negāt, & vide{t$} consentane&#x0169; superius
dictis de interpretatione in lege veteri.
De vtraq&#x0301;; ergo dicend&#x0169; est. Prius verò
iter&#x0169; distinguend&#x0169; est iuxta superius di-
cta inter institutiones à Christo factas
præcise spectatas, & inter præcepta po-
sitiua devsu rer&#x0169; sic institutar&#x0169;. Priores
sunt Monarchia Ecclesi ęspiritualis cum
suo ordine hierachico, & c&#x0169; talib&#xA770; sacra
me&#x0303;tis; & sacrificia posteriora sunt prę-
cepta obligantia ad vs&#x0169; alique&#x0303;, vel ob-
seruantiā tali&#x0169; rer&#x0169;. Quę duo in rigore
diuersa sunt, vt supra notaui, & ideò in
pręsenti potest dubitari, vtrum eādem
vel diuersam rationem subeant.</P>
<P>  Dico ergo primo; pręcepta positiua le<marginalia>10.|Præcepta|legisgratiæ|positiuanul|lam dispe&#x0303;-|satione&#x0303; aut|interpreta-|tionem per|mod&#x0169; epij-|Riæ admit|tere.</marginalia>
gis gratiæ nullā dispe&#x0303;satione&#x0303;, nec inter-
pretatione&#x0303; per mod&#x0169; epijkię admitt&#x0169;t,
Loquor de præceptis positiuis, quia ex
institutione sacrame&#x0303;tor&#x0169; legis nouę in
trinsecè sequuntur aliquę obligationes,
quæ ex hypothesi pertinent ad ius natu-
rale, vt superioribus tact&#x0169; est, & de illis
n&#x0169;c nō agimus, sed dicem&#xA770; inferius. Sic
ergo prior pars de dispe&#x0303;satione satis &#xA753;
bata videtur in fundamentis 3. sente&#x0303;tię.
Et breuiter potest ita declarari, quia in
lege noua pura præcepta positiua non
sunt nifi vel de fide explicita, aliquorum
mysterior&#x0169; nostræ Religionis, vel de vsu
quorundā sacramentor&#x0169;, vel etiā sacri-
ficij; in hęc aute&#x0303; nō cadit aliqua dispe&#x0303;sa
tio, ergo. Maior supra &#xA753;bata est. Minor<-P>@@

<-P>inductione ostendi{t$}. Nā præcept&#x0169; fidei
quatenus diuin&#x0169; est, sol&#x0169; est de illa fide,
quæ est necessaria ad salutem, sed in hac
fide nō cadit dispensatio, quia nō potest
Ecclesia mutare media ad salute&#x0303; neces-
saria, neq&#x0301;; illa supplere, si ōnino desint,
Vtpatet in paruulo, qui baprizari nō po
test, & in ipsa fide sic declaratur. Nā vel
homo potest scire, & explicite credere
ōnia, quę ex pręcepto diuino s&#x0169;t necessa
ria ad salute&#x0303;, vel nō potest. Si potest, nō
potest Ecclesia dispensare c&#x0169; illo, vt nō
tenea{t$}, vel vt sine tali fide salue{t$}, vt est &#xA751;
se not&#x0169;. Si verò nō potest, vel nihil ōni-
no supernaturaliter credere potest, vel
salte&#x0303; potest aliquid, quod de facto cre-
dit. In priori casu impossibilis est dispe&#x0303;-
satio, &#xA753;pter ratione&#x0303; factā, quodecclesia
nō potest supplere remedi&#x0169; necessari&#x0169;
ad salute&#x0303;. In altero vero casu, si ignoran
tia sit inuincibilis, poterit fòrtasse ho-
mo saluari c&#x0169; illa fide, nō &#xA753;pter dispe&#x0303;sa
tione&#x0303; ecclesiæ, sed &#xA757;a illa fides potest &#xA751;
charitate&#x0303; operari, & De&#x0169;super ōnia dili
gere, quæ dilectio in voto cōtinebit om
ne&#x0303; fide&#x0303; ignoratā, qui mod&#xA770; credendi suf-
ficit in ratione medij secund&#x0169; diuinā le-
ge&#x0303;. Si vero ignorātia sit culpabilis, non
poterit ignorās excusari à culpa &#xA753;pter
dispensatione&#x0303; Ecclesiæ, vt per se patet.</P><marginalia>11.|Probatur|magis, de|præceptis|circa vsum|sacramen-|torum.</marginalia>
<P>  Deinde proba{t$} ide&#x0303; de præceptis posi-
tiuis circavs&#x0169; sacrame&#x0303;tor&#x0169;, quę in s&#x0169;ma
ad tria reducun{t$}, sci. baptismi, cōfessio-
nis, & eucharistię, nā de cōfirmatione, &
extrema vnctione res est dubia tñ si ad-
mittan{t$}, eadem erit illar&#x0169; ratio. In ma-
trimonio a&#x0169;t, & ordine nō inueni{t$} obli-
gatio, nisi ex causis extrincesis in parti-
cularibus casib&#xA770; oria{t$}, & t&#x0169;c magis erit
ex iure naturę, vel ex pręcepto humano,
quā ex iure diuino positiuo. At verò cir
ca illa pręcepta sacamentor&#x0169; nō habet
loc&#x0169; dispe&#x0303;satio ecclesiæ, &#xA757;a sunt de me-
dijs necessarijs ad salute&#x0303;, saltem duo pri
ma, & de Eucharistia ide&#x0303; docent multi,
vel saltem tanta est illius necessitas,
vt Christus dixerit, Ntsi māducaueritis car
ne&#x0303; filij hominis, &c. hanc ergo necessitate&#x0303;
nō potest Ecclesia immutare, vt patebit
facile applicando diuers&#x0169; fact&#x0169; de fide.
Et declara{t$} amplius sistendo in necessi-
tate præcepti cuiuscumq&#x0301;; sacramenti.
quia omnia hæc præcepta affirmatiua
sunt, & ita non obligant pro semper, sed
pro certis temporib&#xA770;, quæ n&#x0169;c breuita-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1258.jpg/>
@@1@<SE1258>Cap. 6. An possit aliquis in lege noua dispensare. 1251
<duolan 2><-P>tis gratia vocare possumus articulos ne
cessitatis, n&#x0169;c enim nō agimus de deter
minatione te&#x0303;poris, quā addit Ecclesia,
nā in illa cert&#x0169; est, posse eande&#x0303; Ecclesiā
dispensare) igitur extra articul&#x0169; neces-
sitatis nulla est necessaria dispe&#x0303;satio, vt
pro tunc possit nō impleri præceptum
sine culpa, quiapro t&#x0169;c nō obligat. Dato
aute&#x0303; articulo necessitatis, vel datur cō
moditas moralis sine notabili impedi-
mento, vel periculo ad implend&#x0169; præce-
ptum diuin&#x0169;, & tunc nullum habet loc&#x0169;
dispensatio humana, esset enim contra
omne&#x0303; ratione&#x0303;, & contra diuinam volun-
tate&#x0303;. Aut pro tunc nō occurrit occasio
possibilis simpliciter, vt quia deest sa-
cerdos, & tunc nō est necessaria dispen-
satio, quia sine illa excusatur culpa, &
illa supplerepotest necessitate&#x0303; medij, ni
si per vot&#x0169;, & desiderium indige&#x0303;tis sup-
pleatur. Aut deniq&#x0301;; impossibilitas est
tantum moralis, vt quia est periculum
vitę, aut pernitiosæ cōmunicationis c&#x0169;
hęretico, vel quid simile, & t&#x0169;c aut impe
diment&#x0169; ips&#x0169; intrinsecè, & per se affert
excusatione&#x0303;, & ita nō habet loc&#x0169; dispen
satio, vel certè si impediment&#x0169; per se nō
sufficit ad excusandum, nec dispensatio
humana poterit tollere obligationem,
esset enim tunc irrationabilis, in nego-
tio spectante ad salute&#x0303; animæ, & per ius
diuin&#x0169; determinato. Vnde vsus talis dis
pensationis inauditus est in Ecclesia.<marginalia>12.|Obiectio.</marginalia>
<P>  Hinc verò potest sumi obiectio contra
alteram parte&#x0303; de interpretatione: nam
in eo casu de morali impedime&#x0303;to si res
sit dubia salte&#x0303; habet loc&#x0169; interpretatio<marginalia>Resp.</marginalia>
Respōdeo concedendo habere loc&#x0169; in-
terpretatione&#x0303; doctrinale&#x0303;, vt sic dicā, nō
verò interprætatione&#x0303; per mod&#x0169; epijkię
quā solam in cōclusione negauimus. C&#x0169;
enim pręcepta hæc sint affirmatiua sine
vlla temporis determinatione, nulla ex-
cusatio ex accidentalibus circunstātijs,
vel occasionibus prouenie&#x0303;s est contra
formā verbor&#x0169; præcepti, neq&#x0301;; est exce-
ptio à generalitate illius, & ita non est
epijKia, neq&#x0301;; eme&#x0303;datio legis, sed potius
est interpretatio devero sensu legis, quā
voco doctrinale&#x0303;, quę in præceptis etiā
naturalibus affirmatiuis loc&#x0169; habet. Et
talis fere est in præsenti, quia quādo prę
cept&#x0169; diuin&#x0169; absolutè præcipit, & non
determinat te&#x0303;pus, neq&#x0301;; per legem huma
nā determinatur, tunc relinquitur natu<-P>@@

<-P>rali rationi, & discursui, vt pensatis om
nibus circunstantijs discernat, an hic, &
nunc vrgeat talis obligatio, & hoc iudi-
ci&#x0169; vocamus doctrinale&#x0303;, vel prudentia-
le&#x0303; interpretatione&#x0303;, quā authenticè qui-
de&#x0303; possunt facere soli Pastores Ecclesię,
priuatim verò etiam viri sapientes.</P><marginalia>13.|Lex Christi|quo sensu|indispensa-|bilis ab ho|mine.</marginalia>
<P>  Dico sec&#x0169;do. Lex Christi vt institue&#x0303;s,
seu institutio Ecclesiastica facta i&#x0303;media
tè ab ipso Christo, & iure suo stabilita nō
recipit dispensatione&#x0303; per vllam potesta
te&#x0303; humanam. Hæc est cōmunis Theolo-
gor&#x0169;, tum in locis citatis, tum in locis
specialibus, vbi tractant de materijs, &
formis sacramentor&#x0169;, & de Hierarchia,
ac Monarchia Ecclesiastica. Et mihi vi-
detur non minus certa, quā pręcedens,
potestq&#x0301;; simili modo probari. Primò in-
ductione in institutione sacramentor&#x0169;.
Sol&#x0169; enim sunt à Christo instituta quoad
substantialem formā, & materiam, & mi
nistrum necessari&#x0169;, his enim tribus per-<marginalia>Cone. Flor.</marginalia>
ficiuntur, vt dixit Cōcilium Florenti. in
Decreto Eugenij, & quoad illa omnia<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
sunt à Christo instituta, iuxta definitio-
nem Conc. Trid. sess 7. c. 1. de Sacram. in
genere. Hāc aute&#x0303; institutione&#x0303; nullus ho-
mo i&#x0303;mutare potest iuxta sententiā om-
ni&#x0169; Theologorum. Et cōgruentia supra
adducta, est moraliter euidens, quia hęc
sunt quasi fundamenta Ecclesiæ visibi-
lis Christi, quibus mutatis fieret in ea
magna substantialis mutatio cōtra ma
nifestam intentione&#x0303; institue&#x0303;tis. Deinde
est optima ratio quodāmodo physica
&#xA757;a Christ&#xA770; media institutione sua dedit
virtute&#x0303; his sacramentis ad sanctifican-
d&#x0169;, vel consecrand&#x0169;; ergo nisi fint facta
iuxta hāc institutione&#x0303;, nō er&#x0169;t instrume&#x0303;
ta Christi, nec cōtineb&#x0169;t gratiā, nec vir-
tute&#x0303; efficiendi illā. Quia t&#x0169;c nec Christ&#xA770;
dat illam, quia lex, & promissio eius est
determinata ad suā institutione&#x0303;, neq&#x0301;ue
homo purus potest tale&#x0303; virtute&#x0303; dare, vt
&#xA751; se cōstat; Ergo ne potest dispensare in
tali institutione. Nam oporteret per ta-
lem dispensatione&#x0303; fieri, vt aliquod opus
vel dictum præter institutionem Christi
haberet significationem, & vim sanctifi-
candi, quam habet sacrament&#x0169; Christi,
quod est manifeste impossibile, vt pro-
bat&#x0169; est. Quocrica dictum illud Canoni-
starum quorundā, posse Pontificem solo
verbo facere Præsbyternm, vel conse-
crare Episcop&#x0169;; item illud, posse dispen-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1259.jpg/>
@@1@<SE1259>1252 Lib. 10. De nouà lege diuina.
<duolan 2><-P>sare in omnibus præter articulos fidei,
apud Theologos improbabilia sunt, &#xA757;a
Papa nō habetpotestatem excelle&#x0303;tię sed
alligatā sacrame&#x0303;tis, quoad effect&#xA770; eor&#x0169;,
& ad dictā institutione&#x0303; quoad eor&#x0169; esse&#x0303;-
tiā, de duabus verò instātijs, quę in con
trarium afferebantur, infra dicemns.</P>
<P>  Deinde ostendi{t$} cōclusio in institutio<marginalia>14.|Ostenditur|conclusio.</marginalia>
ne Reipublicæ Ecclesiasticæ, quatenus
peculiare&#x0303; vnitate&#x0303; mysticam habet ex
institutione Christi, quę institutio in tri-
bus, vel quatuor cōditionibus vide{t$} cō-<marginalia>Primo.</marginalia>
sistere. Primo, quòd eius cōgregatio sit
vniuersalis ex vniuersis m&#x0169;di hominib&#xA770;,
quant&#x0169; est ex se. Secundò quòd ingres-<marginalia>Secundo.</marginalia>
sus ad illā sit per fidem explicitā Trini-
tatis in baptismo professam. Tertio vt
in ea congregentur omnes sub vno capi
tè Christi vicario, & sub talib&#xA770; signis sen
sibilibus sacrificij, & sacramentorum.
Quarto, quòd intra illā sit ordo hierar-
chicus tam secund&#x0169; potestate&#x0303; ordinis,
quā secund&#x0169; potestate&#x0303; spiritualis iuris-
dictionis. Sed in tota hac institutione
nihil est, quod per dispensatione&#x0303; possit
mutari, quatenus ad ius diuin&#x0169; spectat,
vt vnicuiq&#x0301;; per se facile patebit discur-
rendo per singula. Scio, graues Docto-
res dicere, iurisdictione&#x0303; sacerdot&#x0169; in fo
ro pęnitentiæ, & Episcopor&#x0169; in foro ex-
terno Ecclesiæ esse de iure diuino, & ni-
hilominus posse per Pontificem restrin-
gi, vel ampliari interd&#x0169; per ius ordina-
ri&#x0169;, & aliquando per mod&#x0169; dispensatio-
nis, seu priuilegij. Veruntamen sente&#x0303;tia
par&#x0169; nobis obstat, quia nō credim&#xA770; esse
verā, neq&#x0301;; consequenter loqui. Secund&#x0169;
illam aute&#x0303; dicendum esset, hoc ius diui-
n&#x0169; ita esse specialiter institut&#x0169;, propter
necessariā subordinatione&#x0303; inferior&#x0169; c&#x0169;
suo capite, & propter cōueniente&#x0303; vsum
inferioris iurisdictionis. Quāq&#x0301;; hæc ra-
tio potius &#xA753;bat iurisdictione&#x0303; non fuisse
iure diuino inferioribus collatā, sed hoc
fuisse cōmissum supremo Vicario tan-
quā fideli dispensatori, Posset etiā dici
secund&#x0169; illā sententiā, iurisdictione&#x0303; illā
quæ datur iure diuino, esse tant&#x0169; in ha-
bitu, & hanc non limitari, nec auferri in
se, sed tant&#x0169; in vsu, quatenus ei materia
applicatur, vel subtrahitur, quod nō est
fact&#x0169; per diuin&#x0169; ius, sed homini est cō-
missum. Sed re vera illa, quæ vocatur iu-
risdictio in habitu, non est aliud, quā po-
testas ordinis, vel cōsecrationis, & iuris-<-P>@@

<-P>dictio propria in actuali superioritate
cōsistit, quę cōfertur, c&#x0169; applicatur ma-
teria quoad personas subditor&#x0169;, & ita
illa est collatio iurisdictionis, quę imme
diate per homine&#x0303; fit, nō per diuin&#x0169; ius.
Itaq&#x0301;; soli S&#x0169;mo Pontifici datur iurisdi-
ctio i&#x0303;mediata ex vi iuris diuini, & ideò
nec auferri, nec diminui potest &#xA751; homi-
ne&#x0303;, respectu verò alior&#x0169; ius diuin&#x0169; sol&#x0169;
in generali statuit, vt in Ecclesia sint Pa-
stores, quivocen{t$} à Pōtifice in parte&#x0303; so-
licitudinis, impertie&#x0303;do illis iurisdictio-
ne&#x0303; vnius cuiusq&#x0301;; muneri cōueniente&#x0303;. Par
ticularis aute&#x0303; iurisdictione&#x0303; distributio,
vel institutio ñ potuit cōuenienter i&#x0303;me-
diate fieri per ius diuin&#x0169;, sed per homi-
ne&#x0303; debuit fieri, ideoq&#x0301;; tota varietas, quę
in hoc genere reperitur in Ecclesia, vel
nō est dispensatio &#xA753;pria in aliquo iure,
sed est administratio quædā spirituali&#x0169;
bonor&#x0169;, quæ lato modo vocatur dispen
satio mysteriorum Dei, vel si aliqua sunt
in hoc genere propria priuilegia, conti-
ne&#x0303;t dispe&#x0303;sationes proprias in iure ordi
nario Ecclesiastico, non in iure diuino.</P>
<P>  Ex quo vlterius colligo, nec propriā<marginalia>15.|Hinc infer|tur 1.</marginalia>
interpretatione&#x0303; per mod&#x0169; epijkię habe
re loc&#x0169; in hac institutionequoad ea quę
re vera sunt de iure diuino, id est non so
l&#x0169; non posse dispensare Papā, vt in sacri
ficio cōsecretur sanguis in alio liquore
pręter vin&#x0169;, verum etiā nec posse inter-
pretari, aliā materiā sufficere in quoc&#x0169;
q&#x0301;; casu necessitatis, & sic de alijs. Ratio<marginalia>Ratio.</marginalia>
est, quia in his, quæ essentialiter pende&#x0303;t
ex institutione quoad significatione&#x0303;, vel
quoad efficaciā, seu collatione&#x0303; alicuius
virtutis, vel potestatis, ñ habet loc&#x0169; am-
pliatio, vel restrictioper epijkiam. Quia
institutio debet esse omnino definita, &
quasi in indiuisibili cōsistens, quia in illo
ordine constituit essentiam rei institutę
& ideò nō potest ampliari, vel restringi
vltra, vel citraverba institutionis. Et ex
plicari potest ratione supra insinuata,
quia vol&#x0169;tas instituentis de facto limi-
tatur ad verba institutionis, ita vt ex-
tra illa nullasit facta institutio; ergo illa
interpretatio non habet fundament&#x0169; in
vol&#x0169;tate institue&#x0303;tis; ergo nullomodo po
test loc&#x0169; habere. Sol&#x0169; ergo admitti po-
test interpretatio doctrinalis, ad discer
nend&#x0169; quid sub institutione cōprehe&#x0303;da{t$}
quę indepe&#x0303;de&#x0303;s est abextrinseca necessi-
tate, vel occasione, interpretatio aute&#x0303;<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1260.jpg/>
@@1@<SE1260>Cap. 6. An possit aliquis in lege noua dispensare. 1253
<duolan 2><-P>addens, vel minue&#x0303;s institutione&#x0303; per epij-
kiam propter accidentales casus, esset
potius corruptio, & infinita haberet in-
commoda.<marginalia>16.|2. Infertur</marginalia>
<P>  Sec&#x0169;do infero, etiam circa præcepta
ex natura rei inclusa in institutione nō
habere loc&#x0169; dispe&#x0303;sationem, vel propriā
interpretationem. Hoc probari potest
ratione supra facta, quia hæc præcepta
sunt iuris naturalis supposita institutio-
ne; in iure autem naturali non cadit dis
pensatio, neq&#x0301;; epijkia propria. Declara-
tur exemplo, quia ex institutione sacra-
mentorum nascitur obligatio accede&#x0303;di
ad illa cum debita dispositione, vt san-
cta sanctè tractentur. In hac ergo obli-
gatione nō cadit dispensatio, nec inter-
pretatio minuens illam naturale&#x0303; legem.
Nam licèt possit Ecclesia interpretari,
an talis, vel talis dispositio sufficiat, non
tamen potest interpretari, quod pro ali
quo casu, vel necessitate sufficiat illa
dispositio, quæ nō satis sit, vt sancta san-
ctè teste&#x0303;tur. Atq&#x0301;; eade&#x0303; est ratio de simili
bus præceptis. Et potest hoc cōfirmari,
nam hæc præcepta ordinariè sunt affir-
matiua, quia vt supra c&#x0169; Victor. diceba-
mus in lege noua nō sunt specialia prę-
cepta negatiua; in præceptis aute&#x0303; affir-
matiuis præsertim naturalibus sol&#x0169; ha-
bet loc&#x0169; interpretatio circa te&#x0303;pus, pro
quo obligant, vel non obligant c&#x0169; his,
vel illis circuustantijs, in qua interpre-
tatione epijkia nō interuenit, vt decla-
raui. Possumusq&#x0301;; hoc exe&#x0303;plo exponere:
nam sacramento Eucharistiæ adiunct&#x0169;
est pręcept&#x0169; præmittendi confessione&#x0303;
ante cōmunione&#x0303;, siue illud sit iuris diui-
ni naturalis, vel positiui, siue humani, de
quo rectè interpretamur non obligare,
nō existe&#x0303;te copia confessor&#x0169;, quæ nō est
epijKia, sed cōditio ex natura rei intrin
secè inclusa in tali præcepto affirmati-
uo, quam propterea ad tollenda dubia
expresse adhibuit Concilium Tridenti-<marginalia>Cōc. Trid.</marginalia>
num sess. 13. canon. vlt.</P>
<P>  Dices, in lege noua etiam esse aliqua
præcepta negatiua, quæ interd&#x0169; requi-<marginalia>17.|Obiectio.</marginalia>
runt interpretatione&#x0303;, vt nō dandi sacra
mentum indignis, non accedendi ad sa-
cramentum in peccato mortali, & si quę
sunt similia. Respondeo in hac lege, vt su<marginalia>Resp.</marginalia>
pra dixi, nō esse pręcepta negatiua, vtiq&#x0301;;
pura, & per se primo, ac directe imposi-
ta per positiuā prohibitione&#x0303;. Esse tame&#x0303;<-P>@@

<-P>aliqua præcepta negatiua conseque&#x0303;tia
ad alia affirmatiua, vel intimè cōiuncta
positiuæ, & vt sic dicā, affirmatiuæ insti-
tutioni alicuius sacramenti, vel sacrifi-
cij, vel alicuius muneris, & t&#x0169;c negatiu&#x0169;
præceptum per affirmatiuum, in quo f&#x0169;
datur, regulandum est. Et hinc est, vt ta-
lia pręcepta negatiua interd&#x0169; sint adeò
intrinsece mala, vt nullam recipiant dis
pensationem, nec EpijKiam. Talisq&#x0301;; est
prohibitio facta cōfessori, ne secretum
confessionis reuelet. Nam in hoc præ-
cepto nulla cadit interpretatio, siue in-
telligatur vt specialiter adiunct&#x0169; ex vo-
l&#x0169;tate Christi tali sacrame&#x0303;to, siue (quod
probabilissimum est) tanquam intrinse
cè cōsequens ex tali institutione, & ne-
cessitate confessionis, vt latè dixi in 4.
tom. 3. partis disp 33. sect. 1. Et hoc exe&#x0303;-
pl&#x0169; valde confirmat doctrinam datā, nā
si admittatur dispe&#x0303;satio, vel interpreta-
tio Epijkiæ in præceptis euangelicis nō
esset difficile illā extendere ad hoc præ-
cept&#x0169;, quia etiam poss&#x0169;t occurrere gra-
uissimæ causę, & occasiones pertine&#x0303;tes
ad cōmunebonum; in hoc autem admit-
ti non potest, vt est certum; ergo neq&#x0301;ue
in alijs simpliciter latis admittenda est.
Sicut etiam ex institutione sacramenti
sequitur obligatio non ponendi obice&#x0303;
sacramentali gratię, quę adeo est intrin
secè necessaria, vt oppositum nunquam
possit esse licitum per vllam dispensa-
tionem, vel interpretationem.</P>
<P>  Aliquādo verò præcept&#x0169; affirmatiu&#x0169;<marginalia>18|Quādo lo-|cum habet|aliqua in-|terpretatio</marginalia>
cōiunct&#x0169; alicui institutioni, seu conse-
que&#x0303;s illā, tale esse potest, vt negatiu&#x0169; prę
ceptum in illo fundatum nō sit omnino
absolut&#x0169;, & vniuersale tanquā de re in-
trinsecè mala, & t&#x0169;c quāuis habere pos-
sit loc&#x0169; aliqua interpretatio, non tñ &#xA753;-
pria epijkia, sed doctrinalis, & orta ex
præcepto affirmatiuo, in quo illud nega
tiu&#x0169; fundatur. Exempl&#x0169; adhiberi potest
in præcepto non cōmunicandi c&#x0169; cōsci-
entia peccati mortalis sine præuia con-
fessione, quod directè affirmatiuum est
iuxta superi&#xA770; dicta. Vel melius in pręce-
pto nō dandi eucharistiā indigno, aut fu
rioso, quod revera f&#x0169;da{t$} in affirmatiuo
pręcepto reuere&#x0303;ter tractādi tale facra-
ment&#x0169;. Vnde si hoc affirmatiu&#x0169; serue{t$} in
aliquo casu sine illa negatione, t&#x0169;c non
obligabit præcept&#x0169; negatiuum, quia so-
lum obligat quatenus necessari&#x0169; est ad<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1261.jpg/>
@@1@<SE1261>1254 Lib. 10. De nouà lege diuina.
<duolan 2><-P>seruandum affirmatiuum pręceptum, &
ita illa interpretatio directè est in præ-
cepto affirmatiuo, quę non est per epij-
kiam, vt declaraui. Et aliud exemplum
subijciemus soluendo argumenta.</P>
<P>  Primum ergo argumentum cōtrariæ<marginalia>19.|Ad 1. resp.</marginalia>
sententiæ sumpt&#x0169; ex verbis Christi. Quod
cum&#xE8BF; ligaueris, &c. Solutum iam est expli-
cando dicta verba, & ostende&#x0303;do, sub illa
generalitate non cōprehendi dispensa-
tionem in legibus ipsiusmet Christì, nec
illam extensione&#x0303; esse traditioni Ecclesiæ
conforme&#x0303;, nec rationi cōsentaneam, c&#x0169;
sit cōtraria stabilitati eiusde&#x0303; legis Chri
sti. Neq&#x0301;; exempla, quæ afferuntur in se-<marginalia>Ad 2.</marginalia>
cundo argumento de iuramentis, votis,
& matrimonio rato sunt simila, quia c&#x0169;
illa dispensantur, non relaxatur aliqua
lex diuina, sed materia eius subtrahitur
vt in lib. 2. attigimus, & latius in tom. 2.
de Relig. Et idem dicendum est de disso
lutione vinculi inter Episcopum, & Ec-
clesiam: nam etiam ibi supponitur vin-
culum humana voluntate contract&#x0169;, &
ex ea parte dissolui potest pervoluntate&#x0303;
superiorum, quanuis adhoc etiā necessa
ria sit potestas diuina, id est à Deo con-
cessa. Exemplum autem de matrimonio
consummato non admittimus, quia iam
habet ex diuino iure naturali, vel positi-
uo maiorem firmitatem, quam humani
contractus. Vinculum autem sole&#x0303;nis &#xA753;-
fessionis religiosę non habet à iure di-
uino, sed tantum ab Ecclesiastico spe-<marginalia>Ad 3.</marginalia>
cialem firmitatem. Tertium item argu-
mentum ex ratione sumptum facile ex
dictis soluitur: nam pręcepta positiua
legis gratiæ sunt paucissima, & per se, &
directè non sunt negatiua, sed affirmati
ua, quæ ex eodem iure diuino positiuo
non habent certi temporis determina-
tionem, & ideo ad occurrend&#x0169; casibus
occurrentibus quantum pro explican-
da obligatione necessarium est, sufficit
interpretatio doctrinalis, quæ in Eccle
sia pertinet ad claue&#x0303; scientiæ, & non no-
cet legi, nec relaxat illā. Quod verò spe-
ctat ad institutione&#x0303;, vel necessitate&#x0303; me-
dij nō oportuit admittere dispe&#x0303;satione&#x0303;,
vel exceptione&#x0303; propter vitāda incōmo-
da priuata, quia nō poterat hoc fieri si-
ne maiori incōmodo boni communis:
& est contra naturam, & firmitatem in-
stitutionis, quę posset illa occasione mul
tum alterari, & peruerti.</P>@@

<P>  Ad prim&#x0169; autem exemplum, quod in
quarto argume&#x0303;to contra hoc affereba{t$}<marginalia>20.|Ad 4.</marginalia>
de ministro cōfirmationis, dicend&#x0169; est,
illam non esse dispensationem in institu
tione diuina, sed potius vel ipsam institu
tione&#x0303; diuinam ita factam esse, vel (quod
in idem fere redit) ibi esse factam spe-
cialem cōmissionem Pontifici amplificā
di ministerium illud. Et consequenter
dicendum est, hoc traditione cōstare, &
insinuari à Concilijs dicentibus, Episco
patum esse ministrum non absolutè, sed
ordinari&#x0169;, vt latius dixi in 3. tom. 3, par-
tis disp. 36. sect. 2. Et idem cum propor-
tione dicend&#x0169; est in ministro sacramen-
tiordinis quoad aliquos gradus eius.</P>
<P>  Secund&#x0169; exemplum erat de dispensa-<marginalia>21.|2. Exe&#x0303;pl&#x0169;.</marginalia>
tione in consecrādo pane sine calice. In
quo probabilius dico, nō esse admitten-
dā talem dispensationem, neq&#x0301;; esse posse
Ecclesiæ conueniente&#x0303;, moraliter loque&#x0303;-
do, vt in loco ibi citato latius dixi, & ad
historiam de Innocentio respōdi, & ide&#x0303;
de epijkia dixi. Quod si illa exceptio ad
mittenda esset. vt est etiam probabile,
declaranda esset per mod&#x0169; interpreta-
tionis doctrinalis, non per modum dis-
pensationis, aut exceptionis in lege di-
uina. Illa verò interpretatio in hunc
mod&#x0169; declarari potest. Quia illud pręce
ptum sacrificandi subduabus speciebus
per se affirmatiu&#x0169; est, & intrinsecè con-
nexum cum institutione talis sacrificij.
Vnde prohibitio conficiendi vnam spe-
ciem sine altera non est ex speciali prę-
cepto negatiuo iuris diuini positiui, sed
pertinet ad ius naturale, supposita insti-
tutione, sequiturq&#x0301;; mediante hoc gene-
rali principio, quòd Deo est integr&#x0169;, &
perfectum sacrificium offerendum. Hoc
autem principium affirmatiuum est, &
ideò ex se non obligat pro se&#x0303;per, patiq&#x0301;;
potest interpretatione&#x0303;, scil. vt seruetur
quant&#x0169; occasio tulerit, & fieri potuerit
& ideò applicat&#x0169; illud principi&#x0169; ad hoc
sacrifici&#x0169;, videtur habere locum inter-
pretatio, quòd in casu impotentiæ esset
illud principium, & cōsequenter etiam,
cesset illa prohibitio, seu negatiua obli-
gatio, vtiq&#x0301;; non sacrificandi potius, quā
in vna tantum sepecie consecrādi. Quia
ibi non amittitur institutio essentialis,
sed integralis, & ideo valida est conse-
cratio vnius speciei etiam si alia omit-
tatur, & videri possit gratius Deo, & ho<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1262.jpg/>
@@1@<SE1262>Càp. 7. An lex gratiæ sit perpetua, & inuariabilis. 1255
<duolan 2><-P>minibus vtilius sic conficere, quā nullo
modo. Et quāuis ex hoc discursu; si ad-
mittatur, videatur sequi tale&#x0303; interpreta
tione&#x0303; non sol&#x0169; esse licitam authoritate
Pōtificis, sed vel inferior&#x0169;, vel per solā
doctrinam, nihilominus tamen quia res
est grauissíma, & valde dubia, & contra
vniuersalem Ecclesiæ morem, permit-
tenda non est sine decreto Pōtificis; hoc
autem modo admissa iuxta probabilem
sententiam, & dicto etiam modo decla-
rata, nihil obstat superiori doctrinæ.
Tertium exemplum de residentia Epis-
coporum pertinet ad interpretatione&#x0303;
iuris naturalis, & de illo superius lib. 2.
sufficienter dictum est.</P>
<Z>CAPVT VII.
Vtrum lex gratiæ sit perpetua, & in-
uariabilis.</Z>
<P><INI3>T</INI3>Ribus modis, quātum ad pręsens<marginalia>1.|De perpe-|tuitate le-|gis nouæ.</marginalia>
spectat, potest lex aliqua variari,
scilicet, per abrogationem, dimi-
nutionem, vel per augmentum, & de his
breuiter dicendum est, incipiendo ab
abrogatione, quoniam ex illa facile cę-
tera constabunt. Et inde etiam explica-
bitur perpetuitas huius legis, quæ sol&#x0169;
inquiritur iuxta subiectam materiam.
Certum est enim, hanc legem non esse<marginalia>Non esse|duraturam|hāc legem|&#xA751;petuò sim|pliciter.</marginalia>
duraturam perpetuo simpliciter, id est,
in æternum, loquendo formaliter, & in
se ipsa, quia solum est data pro homini-
bus viatoribus in Ecclesia militante, Ec
clesia autem militans non durabit in æ-
ternum, sed finem habebit in die iudi-
cij, & postea nulli erunt viatores; ergo
nec lex ista ampli&#xA770; durare poterit, quia
destructa respublica, & deficiente eius
statu, cessat etiam lex. Dixi autem for-
maliter & in se ipsa, quia in effectu, seu
gratia in æternum durabit, vt infra de-
clarabo. Hic ergo agimus de propria
lege pręceptiua, & de perpetuitate vsq&#x0301;;
ad finem mundi, & de abrogatione illi
contraria. Híc autem intelligitur quæ-
stio aliter, quàm in præcedenti capite,
scilicet, in ordine ad Deum, & non in
ordine ad homines. Nam de hominibus
certum est, nullam variatione&#x0303; ex dictis
posse in hac lege facere. Non enim pos-
sunt illam augere, quia præceptum di-
uinum ferre non possunt, per humana<-P>@@

<-P>aute&#x0303; præcepta non augetur lex diuina.
Nec etiam possunt illam minuere, cum
non possint in illa dispensare, quod mi
nus est, quam partem eius omnino tol-
lere, vnde licet de dispensatione fuerint
opiniones, de diminutione nullæ sunt.
Et à fortiori si homines diminuere non
possunt hanc legem, multò minus pote-
runt abrogare. Inquiruntur ergo hęc in
ordine ad Deum, in quo non considera-
mus nunc absolutam potestatem, sed or
dinatam, vel potius actualem institutio-
nem eius, & necessariam permanentiā,
seu durationem legis saltem ex immu-
tabilitate diuinæ voluntatis, ac promis-
sionis.</P>
<P>  Dicendum est ergo, legem nouā per-<marginalia>2.|Legem no-|uam perpe|tuo duratu|ram vsque|ad fine&#x0303; m&#x0169;|di.|D. Thom.|Matt. 24.|Chrysost.</marginalia>
petuò duraturam esse vsque ad fine&#x0303; m&#x0169;-
di, ac subinde nunquam esse abrogandā
donec cesset Ecclesia militans, & nume-
rus prædestinatorum in gloria consum-
metur. Ita docet D. Thom. q. 106. ar. 4.
& cum eo cæteri Theologi, estq&#x0301;ue res
certa, D. Thomas eā probat ex illo Mat.
24. Non præteribit generatio hæc, donec omnia
fiant, &c. adiuncta expositione Chryso-
stomi homil. 68. vbi per generationem
intelligit, generationem fidelium, id est,
Ecclesiam, quæ duratura est, donec iu-
dicium veniat, de quo ibi erat sermo.
Et est probabilis expositio, quam habet
etiam Chrysost. in Imperfecto, & sequi-
tur Theophylact. tame&#x0303; quia non est cer-<marginalia>Theophyl.</marginalia>
ta, testimonium non probat conclusio-
nem de fide. Clarior est promissio Chri<marginalia>Matth. 16.</marginalia>
sti Matt. 16. Tu es Petrus, & super hanc pe-
tram ædificabo Ecclesiam meam, & portæ inferi
non præualebunt aduersus eam, quibus ver-
bis promittit stabilitatem suæ Ecclesiæ
vsque ad finem mundi; non potest aute&#x0303;
Ecclesia durare sine lege, nec permane-
re in eodem statu sine eade&#x0303; lege. Vt au-
tem non dubitemus, hoc fore implen-
dum, promittit Christus Matth. 28. Ecce
ego vobiscum sum, vsque ad consummationem<marginalia>Matt. 28.|& 14.</marginalia>
seculi. Confirmari hoc potest ex verbis
Matt. 14. Prædicabitur boc Euangelium vni-
uerso orbi, in testimonium omnibus gentibus, &
tunc veniet consummatio. Nam licèt Chry-<marginalia>Chrysost.</marginalia>
sost. illud intelligat de consummatione
excidij Hierosolymitani, communius,
& probabilius intelligitur de consum-
matione mundi, quæ futura prædicitur
post absolutam prædicationem Euan-
gelij per totum mundum, vt exponunt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1263.jpg/>
@@1@<SE1263>1256 Lib. 10. De lege nouà Diuina.
<duolan 2><-P>Hieronym. Beda, & alij. Intelligendum<marginalia>Hieron.|Bed{a}.</marginalia>
est autem de prædicatione efficaci, id
est, de conuersione totius mundi, vt su-
prà D. Thomas exponit, ad 4. ergo prę-
dicatio Euangelij, & consequenter lex
euangelica duratura est vsque ad con-
summationem mundi. Verum est, Chri-
stum non dixisse, consummandum esse
mundum statim, ac fuerit prędicatum
Euāgelium in toto orbe, sed solum non
esse cons&#x0169;mandum mund&#x0169;, donec Euā-
gelium in toto illo prędicetur: seu ante
consummationem, futuram esse talem
prędicationem, vt sentit August. epist.
80. ad Esichium; hoc autem posset im-<marginalia>August.</marginalia>
pleri, etiam si multa tempora transitu-
ra essent inter vniuersalem prædicatio-
nem Euangelij, & cōsummationem m&#x0169;-
di. Et ideò hoc testimonium non est tam
efficax, sicut cætera; satis verò in eo sig-
nificatur à consummata prædicatione
Euangelij vsque ad consummationem
mundi non esse futuram alterius Euan-
gelij, vel diuinæ legis prędicationem.</P>
<P>  Secundo probari potest assertio ex<marginalia>3.|2. probatur|aßertio.</marginalia>
alijs locis, in quibus testamentum nou&#x0169;
dicitur æternum, nam nomine testame&#x0303;-
ti, vt sæpè diximus in scriptura signifi-
catur lex; ergo lex noua est æterna sicut
& testament&#x0169;. Assumptum patet in pri-
mis ex verbis consecrationis Calicis,
Hic est &c. noui, & æterni testamenti mysteri&#x0169;,
nam licet particula illa æterni in Euan-
gelistis non legatur, Ecclesiastica tradi-
tio docet, fuisse à Christo dictam, vt do-
cuit Innoc. III. in cap. Cum marte, de Ce-
lebrat. Missarum. Item Paulus Hebr. 13.<marginalia>Rom. 13.</marginalia>
sanguinem Christi vocat sanguinem testa-
menti æterni, & Apocal. 14. vocatur Euan-<marginalia>Apoc. 14.</marginalia>
gelium æternum, quod sic appellatur, quia
post illud non est futur&#x0169; aliud, vt Ansel.
& Theodoret. exponunt. Confirmatur
hoc, quia talis est lex, quale sacerdoti&#x0169;,
nam si translato sacerdotio necesse est, vt legis
translatio fiat, necesse est, vt perseuerante
eodem sacerdotio, eadem lex duret, sed
sacerdotium legis Euangelij est perpe-
tuum; ergo & lex. Minor habetur ex illo
Psal. 109. Tu es sacerdos in æternum secundum<marginalia>Psal. 109.</marginalia>
ordinem Melchisedec, & ad maiorem con-
testationem huius immutabilitatis ad-
ditur, Iurauit Dominus & non p&#x0153;nitebit eum,
vt ponderauit Paulus ad Hebr. 7. & latè<marginalia>Hebr. 7.|August.</marginalia>
exponit Augustinus lib. 1. contra Aduer
sarium legis, & Prophetarum cap. 20. &<-P>@@

<-P>17. de Ciuit. cap. 17. vbi declarat hanc
perpetuitatem non solum de sacerdo-
tio prout per excellentiā cōuenit Chri-
sto, sed etiam de sacerdotio ab illo in-
stituto, quod in Ecclesia permanet ad
offerendum sacrificium panis, & vini,
quod fuit sacerdotium Melchisedec. Si-
mile argumentum sumitur ex perpetuì-
tate regni Christi promissa per Angel&#x0169;
Luc. 1. Regnabit in domo Iacob in æternum, &<marginalia>Luc. 1.|Dan. 2.</marginalia>
regni eius non erit finis, & prædicta per Da-
nielem cap. 2. In diebus regnorum illorum
suscitabit Deus c&#x0153;li regnum, quod in æternum
non dissipabitur. Quod de regno Christi in
Ecclesia militante rectè exposuer&#x0169;t ibi
Maldonat. & Pereira lib. 2. & lib. 8. circa
finem, & de eodem apertè loquitur Mi-
chæas cap. 4. vbi post promissionem le-
gis nouæ subdit, Ambulabimus in nomine<marginalia>Mich. 4.</marginalia>
Dei nostri in æternum, & vltra. & infra, Reg-
nabit Dominus super eos in monte Sion ex hoc
nunc, & vsque in æternum. Si regnum aute&#x0303;
æternum est, necesse est etiam vt lex sit
æterna, quia non potest regnum mane-
re sine lege.</P>
<P>  Statim verò occurrit obiectio, quia<marginalia>4.|Obiect.</marginalia>
etiam lex Iudæorum prædicta fuit æter
na, & nihilominus explicamus, ibi non
significari æternitatem simpliciter, nec
durationem vsque in finem mundi; ergo
simili modo poterunt dicta testimonia
eludi. Respondetur negando similitudi-
nem, quia longè diuerso modo loquitur
Scriptura de hac perpetuitate, ac de
illa vt de sacerdotio notauit Augustin.<marginalia>August.</marginalia>
q. 124. in Exod. ponderans verbum Iu-
rauit Dominus, & non p&#x0153;nitebit eum, nam il-
lo significatur immutabilitas illius sa-
cerdotij, & est consentaneum Paulo ad
Hebr. 7. & idem significauit expressius
Daniel, addens, & regnum eius alteri populo
non tradetur, & cap. 7. addit, potestas eius po-
testas æterna, quæ non auferetur, & regn&#x0169; eius,
quod non commouetur. Sed hinc oritur alia
obiectio, quia hæc intelligi possunt de
regno Christi in c&#x0153;lo, & non in terra.
Sic enim exposuerunt locum Danielis
Theodoret. ibi, & Tertullian. contra iu-
dæos in fine, & locum Michęæ Cyrill.
ibi, imò & Paul. ita videtur interpretari
æternitate&#x0303; sacerdotij Christi ad Hebr.<marginalia>Hebr. 7.</marginalia>
7. Respondeo, vtrumq&#x0301;ue apertè doceri
in illis locis, scilicet, & regnum Christi
duraturum in hoc mundo quandiu m&#x0169;-
dus durauerit, & non esse cum mundo<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1264.jpg/>
@@1@<SE1264>Càp. 7. An lex gratiæ sit perpetua, & inuariabilis. 1257
<duolan 2><-P>destruendum, sed in vera æternitate cō
summandum. Et simili modo ibi perma-
nebit sacerdotium quoad dignitate&#x0303; ex-
cellentiæ personę Christi, & quoad per-
petuum effectum sacrificij eius, quæ à
Paulo ad Hebr. 9. ęterna redemptio vo-
catur. Et cum eadem proportione lex
gratiæ propriè, ac formaliter sumpta,
vt est lex viatorum durabit vsque ad fi-
nem m&#x0169;di, ibi autem finietur, nam cum
fundetur in fide, & cæremonijs sacra-
mentorum, non habet locum extra sta-
tum vię, quia quoad hoc imperfecta est,
& ideò euacuabitur cum venerit, quod
perfectum est. Eminentiori autem mo-
do dici potest mansura in gratia cons&#x0169;-
mata, & in lege gloriæ, quæ nō erit alia,
nísi lex amoris, seu voluntas Dei clarè
visi, & perfecte dilecti cum æterna im-
mutabilitate.</P>
<P>  Vltimo potest assertio ratione decla-<marginalia>5.</marginalia>
rari, quia duobus modis potest lex ab-
rogari, scilicet, vel mere negatiuè aufe-
rendo illam, vel ferendo aliam, quæ al-
teram excludat; neutro aute&#x0303; modo ab-
roganda est lex noua, durante mundo.
Non quidem primo modo, quia non po
test durare in mundo Ecclesia militans
sine vlla lege Dei, esset enim hoc contra
diuìnam prouidentiam, & contra ratio-
nem ipsius Ecclesiæ, quia per fidem cō-
stituitur, & non potest esse sine sacrame&#x0303;
tis, per quæ illam fidem profiteatur.
Neq&#x0301;ue etiam posteriori modo, nam vel
hæc lex abroganda esset per aliam mi-
nus perfectam, & hoc per se est incre-
dibile, & alienum à Christi prouide&#x0303;tia.
Vel per aliam perfectiorem, & hoc re-
pugnat perfectioni huius legis: nam pro
capacitate status viæ nulla lex potest
per fectius coniungere hominem cum
Deo, vel per notitiam fidei, vel per dile-
ctionem gratię, & charitatis, vel per re-
lígiosum cultum, per sacrificium infini-
tæ dignitatis, & per sacramenta sancti-
ficationis efficacia. Item ex parte Chri-
sti non potest expectari lex à sapientio-
ri, vel digniori legislatore lata, neq&#x0301;ue
etiam expectari potest alius mediator
inter Deum, & hominem præter Chri-
stum, nec alia lex potest perfectius cō-
iungere homines ipsi Christo, aut eos
copiosius sanctificare per Christ&#x0169;, quā
hæc lex gratię. Nam in hac lege iam ip-
se Christus præsens adest, & non spera-<-P>@@

<-P>tur ve&#x0303;turus, sicut in lege veteri, & licèt
expectemus illum venturum iudicem,
inde potius concluditur, inter hanc le-
gem, & Christi iudicium non interuen-
turam aliam legem. Et propterea tem-
pus huius legis vocatur in Scriptura no
uissimum, seu vltimum. 1. Ioan. 2. Nouis-<marginalia>1. Ioan. 2.</marginalia>
sima hora est, Michęæ 4. & Actor. 2. quia
scilicet, est tempus vltimę legis, quę du-
ratura est, donec transeamus ad statum
gloriæ. Dicitur etiam hoc tempus ple-
nitudo temporum ad Galat. 4. quia in
eo impleta est promissio Messiæ, à quo
data est lex cum plenitudine Spiritus
Sancti ab eodem promissa, & ideò nulla
lex superest ab Spiritu Sancto expectā-
da, vt contra aliquos hæreticos expli-<marginalia>D. Thom.|6.|Hinc infer|tur primo.</marginalia>
cuit D. Thomas dicto art. 4. ad 2. & 3.</P>
<P>  Atq&#x0301;ue hinc vlterius colligitur, sec&#x0169;-
dam mutationem, quæ est per diminu-
tionem non habere locum in hac lege,
quia hæc diminutio esset quædam par-
tialis abrogatio; ergo non habet locum
in hac lege, quia quoad hoc eadem est
ratio de tota lege, & de qualibet parte,
vt probant omnia adducta in superiori
assertione. Nā perpetuitas simpliciter
est promissa, vel prædicta de hac lege, &
cum nihil sit exceptum, de omnibus par
tibus eius intelligenda est, nec potest
fieri exceptio sine magno errore, maxi-
mè c&#x0169; nulla sit maior ratio de vna par-
te, quam de alia. Ratio verò à priori est,
quia Christus lator huius legis summa
sa pientia præuidit, quid esset oportun&#x0169;
hominibus ad salutem, & ad perfectio-
nem eius consequendam; atque eàdem
sapientia, & ordinatissima prouiden-
tia ea tātùm sua lege præcepit, quę om-
ni tempore, & loco essent suæ Ecclesię
conuenientia, & regulariter obseruari
possent, & ideò omnia sua pręcepta tu-
lit vt æquè perpetua, & immutabilia,
quia nunquam futurum erat conuenie&#x0303;s
illa minuere, vel mutare. Reliquas aute&#x0303;
leges, quas interdum mutare oportet,
perseferre noluit, sed Ecclesię suę com-
mifit.</P>
<P>  Vnde obiter colligitur, nullam con-<marginalia>7.|Infertur se|cundo.</marginalia>
suetudinem hominum præualere posse
contra hanc legem ad abrogandum ali-
quod pręceptum eius, tum quía nec to-
ta Ecclesia potest in tali consuetudine
conspirare, nam esset valde turpis, & a-
liena ab Ecclesię sanctitate: & licet cō-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1265.jpg/>
@@1@<SE1265>1258 Lib. 10. De lege nouà Diuina.
<duolan 2><-P>tingeret introduci in Ecclesia particu-
lari non valeret, iuxta cap. vlt. cum alijs
de Consuet. Extra, & in 6. Tum etiam,
quia humana consuetudo non excedit
vires humanę voluntatis, seu humana-
rum voluntatum: non possunt aute&#x0303; om-
nes voluntates hominum simul sumptæ
diuinæ voluntati resistere, vel aliquid
reuocare eorum, quæ ipse statuit. Eo
vel maximè quòd etiam lex humana nō
abrogatur per contrariam consuetudi-
nem, nisi ex tacito consensu legislato-
ris; non potest autem præsumi, vel fingi
Deum propter consuetudinem homin&#x0169;
ita conniuere, vt velit aliquod pręcep-
tum suum abrogari. Et ideò merito di-
xit Augustinus lib. 3. Confession. cap. 8.<marginalia>August.</marginalia>
Cum Deus aliquid contra morem, aut pactum
quorunlibet iubet, & si nunquam ibi factum est,
faciendum est, & si omissum est, instaurandum
est &c.<marginalia>8.|Vltimò in-|fertur.</marginalia>
<P>  Vltimò colligitur, tertiam etiam mu
tationem per augmentum alicuius prę-
cepti non habere locum in hac lege di-
uina. Ratio est, quia à principio habuit
totam suam perfectionem. Probatur,
quia author eius non indiguit discursu
temporum, aut experimento ad totam
legem suæ Ecclesiæ conuenientem prę-
concipiendam; ergo exparte eius non
erat necessaria illa successio in augme&#x0303;-
to huius legis. Nec etiam fuit necessa-
ria ex parte hominum, quibus lex dan-
da erat, nec etiam ex parte rerum, quia
semper futura erat eadem Ecclesia, c&#x0169;
eadem fide, eodem sacrificio, eisdem sa-
cramentis, & eodem regimine, quate-
nus à iure diuino pendet; ergo nulla ra-
tio augmenti in hac lege, vt diuina est
cogitari potest. Vnde licèt in principio
institutionis, Christus Dominus c&#x0169; suc-
cessione quadam illam tulerit, vt se se
captui recipientium accommodaret,
prius tamen quàm in c&#x0153;lum asce&#x0303;deret
illam consummauit, ritus omnes substā-
tiales sacrificij, & sacramentorum tra-
dendo, vanumq&#x0301;; esset, aliud sacrificium,
vel sacramentum in hac Ecclesia expe-
ctare. Et similiter monarchiam in hac
Ecclesia constituit, & omnia præcepta
sua in Ecclesia perpetuo obseruanda
Apostolis significauit, iuxta illud Matt.
vltim. Docentes eos seruare omnia quæcumq&#x0301;ue<marginalia>Matt. vlt.</marginalia>
mandaui vobis.</P>
<P>  Dices; saltem in præceptis fidei vi-<-P>@@<marginalia>9.</marginalia>

<-P>detur posse esse augmentum, quia dis-<marginalia>Obiect.</marginalia>
cursu temporum crescit Ecclesia in ali-
quarum fidei veritat&#x0169; cognitione. Res-
pondetur. Veritates fidei necessariæ ad<marginalia>Resp.</marginalia>
salutem semper fuerunt notæ Ecclesiæ
Christi, licèt circa illas, vel circa alias
in eis inclusas, possit esse in Ecclesia
magis, vel minus distincta cognitio pro
temporum varietate. In quo fortasse
summum gradum perfectionis habuit
in Apostolis iuxta ea, quæ traduntur in
materia de Fide. Tamen licèt daremus,
aliquod augmentum fieri interdum in
Ecclesia quoad cognitionem fidei, non
propterea augerentur præcepta positi-
ua huius legis diuinæ. Quia nunquam
crescit obligatio credendi plura, vel
pauciora explicitè, prout est necessari&#x0169;
ad salutem: altera verò obligatio cre-
dendi aliquid, quæ interdum nascitur
ex sola maiori cognitione, vel proposi-
tione fidei, non positiua, sed quasi natu-
ralis est, vt supra declaraui. Atq&#x0301;ue hoc
modo sapientes teneri possunt ad plura
credenda explicitè, quàm rudes, cum
tamen lex gratiæ eade&#x0303; sit respectu om-
nium. Deniq&#x0301;; posset fieri alia obiectio,
quia Ecclesia ipsa augetur, & minuitur,
& varias mutationes recipit pro diuer-
sitate temporum, vel locorum, cur ergo
non idem accidet in lege? Sed hoc dif-
ficultatem non habet, quia illa mutatio
non pertinet ad ipsam legem, sed ad le-
gis obseruantiam, quæ pendet ex libe-
ra hominum voluntate, quæ facilè mu-
tatur, & præsertim pe&#x0303;det ex diuina gra-
tia, quam diuersis locis, aut tempori-
bus Spiritus Sanctus diuidit, prout vult,
lex autem pendet ex sola Dei volunta-
te, quæ eadem semper est in ferendis
pręceptis huius legis, & ideò licet mu-
tentur mores hominum, lex non muta-
tur, vt rectè D. Thomas dicto artic. 4.
declarauit.</P>
<Z>CAPVT VIII.
Vtrum lex noua sit perfectior veteri?</Z>
<P><INI3>H</INI3>Anc comparationem latè expli-<marginalia>1.|De perfe-|ctione legis|nouæ.|D. Thom.|Salm.</marginalia>
cuit D. Thomas 1. 2. tota q. 107.
vbi moderni Scriptores multa
etiam de illa tradunt, & plura Soto in 4.
d. 2. q. 1. ar. 4. & Salmer. tom. 5. in Euan-
gel. tract. 1. & super Epist. ad Romanos<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1266.jpg/>
@@1@<SE1266>Càp. 8. De perfectione legis nouæ. 1259
<duolan 2><-P>cap. 3. disp. 29. Bellarmin. lib. 1. de Ver-<marginalia>Bellarm.|Barrad.</marginalia>
bo Dei cap. 18. copiosius Barradas to-
mo 1. lib. 1. per sexdecim prima capita.
Si verò considerentur ea, quæ de vtraq&#x0301;;
lege hactenus tractauimus, in eis ferè
omnia continentur, quæ ad præsentem
comparationem pertinent. Et ideò bre
uiter suppono, quod D. Thomas supra<marginalia>1. suppone&#x0303;|dum.</marginalia>
tractat art. 1. has duas leges esse distin-
ctas, quod in libr. 1. à nobis probatum
est, & ex dictis in his duobus vltimis est
satis declaratum. Deinde suppono, lege&#x0303;<marginalia>2. suppone&#x0303;-|dum.|Hebr. 7. 8.|& 9.|Ierem. 31.</marginalia>
nouam esse perfectiorem veteri, quod
est de fide certum, nam id satis apertè
docet Paul. ad Hebr. 7. 8. & 9. & satis col
ligitur ex Ierem. 31. Vt autem declare-
tur, in quo hic excessus consistat, distin-
guenda sunt in lege gratię illa duo, quę
D. Thom. q. 106. artic. 2. distinguit, scili-<marginalia>D. Thom.</marginalia>
cet, propria pręcepta, seu documenta,
& spiritum gratiæ, & virtutis ad illa
implenda, quæ duo etiam sunt data ho-
minibus tempore legis veteris, & ideò,
vt rectè fiat comparatio debent leges
illæ vt præceptiuę inter se, & gratię, ite&#x0303;
inter se conferri, alioqui non erit for-
malis, & proportionata comparatio.
Et ideò censeo, non satis explicari h&#x0169;c
excessum, dicendo, legem gratię esse per
fectiorem, quia per antonomasiam sig-
nificat spiritum gratiæ, qui perfectior
est, quam lex vt præcipiens, nam hoc
modo lex gratiæ etiam est perfectior
se ipsa, si sumatur pro spiritu gratiæ,
quem confert, & ad sua præcepta, vel
documenta comparetur; oportet ergo,
vt dixi, duas illas partes cum propor-
tione comparare.</P>
<P>  Dico ergo primò. Lex gratię quoad<marginalia>2.|Prima con|clusio.</marginalia>
spiritum gratię longè excelluit statum
legis veteris, etiam quantum ad gratiā,
quę ad illam implendam in illo confe-
rebatur. Probatur, nam in tribus pręci-
puè vel quatuor, excedit quoad hanc
partem lex noua. Primò quia ex vi sui
status, & sui proximi legislatoris habet
hunc gratię spiritum, quia data est per
Christum, qui simul fuit redemptor, &
legislator, quam pręrogatiuam non ha-
buit lex data per Moysem. Dices, Moy-<marginalia>Obiect.</marginalia>
sem non fuisse authorem illius legis, sed
Deum, qui est principalis auctor gratię;
ergo etiam illa lex dici potest habuisse
gratiam ex vi sui authoris, & ratione
talis status. Respondetur, negando con-<-P>@@<marginalia>Resp.</marginalia>

<-P>sequentiam, quia humana natura per
originale peccatum facta est indigna
omni gratia, & ideò quandiu redemp-
torem præsentem non habuit, non ha-
bebat secundum illum statum, vnde gra
tiam obtineret ad quancumq&#x0301;ue legem
implendam. Quia iustè Deus decreue-
rat, nullam gratiam hominibus lapsis
dare, nisi propter meritum eius, qui to-
tam naturam redimeret, & ideò omnis
gratia, quæ data est ante aduentum re-
demptoris non erat ex vi illius status,
sed ex benigna prouidentia Dei per an-
ticipatam solutione&#x0303; meriti Christi prę-
uisi. Et ob hanc causam non satis est,
quod Deus esset author legis, & gratiæ,
quia ad legem dandam non erat neces-
sarium meritum redemptoris, sicut sem
per fuit ad collationem gratiæ. Lex au-
tem gratiæ lata est ab ipsomet redemp-
tore, qui iam pretium omnis gratię per
soluit, & ideò hæc lex speciali modo
habet sibi coniunctum spiritum gratię,
quo cultores eius iustificantur, & vires
accipiunt ad ipsam implendam. Et hāc
differentiam maximè intendit Paulus
in suís Epistolis ad Roman. ad Galat. &
ad Hebręos.</P>
<P>  Et hinc sequitur secunda excellen-<marginalia>3.|2. excellen|tia legis no|uæ.</marginalia>
tia huius legis, quia spiritus gratiæ ab&#x0169;
dantius, & copiosius in illa confertur,
quam daretur ante Christi aduentum,
vt suprà probatum, & declaratum est,
intelligendum est enim ex vi status, &
quasi ordinariæ legis, & sic est differen-
tia clara in Scripturis, vt ex conseque&#x0303;-
tibus constabit. Hoc vero non impedit
quominus aliquibus hominibus singu-
lariter electis Deus tunc contulerit a-
bundantiam spiritus, vt per se constat.
Tertia excellentia est, quia in hoc statu<marginalia>3. excellen|ti{a}.</marginalia>
confertur gratia non tantùm ex opere
operantis, sed etiam ex opere operato,
idq&#x0301;ue non vno tantum modo, sed sep-
tem, per septem sacramenta, quæ sunt
veluti septem perennes fontes gratiæ
Christi, de quibus Isaias cap. 12. prædi-<marginalia>Isai. 12.</marginalia>
xit, Haurietis aquas de fontibus Saluatoris,
vbi notat Hieronymus positum esse no-<marginalia>Hieron.</marginalia>
men IESV, ne putaretur alium esse præter
eum, quem Gabriel Virgini prænunciauit. Ipse
autem per fontes Saluatoris doctrinam
euangelicam intelligit, in qua lex gra-
tiæ continetur, & ita in idem recidit,
quia magna pars legis Euangelicæ est<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1267.jpg/>
@@1@<SE1267>1260 Lib. 10. De lege nouà Diuina.
<duolan 2><-P>de Sacramentis. Et quídem illa satis cō
modè dicuntur fontes gratiæ, & salua-
toris, quanuis tota etiam lex, & doctri-
na euangelica possít dici fons gratiæ,
propter abundantiam gratiæ in ea pro-
missam, iuxta verbum Christi Ioan. 4.<marginalia>Ioan. 4.</marginalia>
Qui biberit de aqua, quam ego dedero ei, &c.
fiet in eo fons aquæ salientis in vitam æternam,
& cap. 7. Qui crediderit in me, sicut dicit Scrip
tura, flumina de ventre eius exibunt aquæ vi-
uæ. Hoc autem dixit (exponit Ioannes) de
spiritu, quem accepturi erant, credentes in eum.
In lege autem veteri nulla gratia daba-
tur ex opere operato, vt supra dictum
est, & si aliqua dabatur ad imitationem
eius, erat in vno tantum sacramento, &
solum pro paruulis, & quasi ad subue-
niendum vrgenti necessitati, ideoq&#x0301;ue
non ex speciali priuilegio illius legis,
sed ex generali prouidentia Dei erga
genus humanum à principio sui lapsus.
Ac deniq&#x0301;; etiam illa gratia minus per-
fecta erat, quam ea, quæ pro simili re-
medio in lege noua confertur.</P>
<P>  Quartam excellentiam addidit Soto<marginalia>4.|4. excellen|tia à Soto|addit{a}.</marginalia>
supra in sexta, & septima excellentia
legis gratiæ, quas ipse ponit, nimirum,
quod in hac lege gratia constituit ab-
solutè, & simpliciter Dei filios adopti-
uos, & ideò absolutum, & complet issi-
mum nomen gratiæ meretur, quod (in-
quit) gratiæ legis antiquæ in hac subli-
mitate non competebat, quia non ple-
nè, & perfectè merebantur iusti illius
temporìs nomen filiorum Dei. Quam
prærogatiuā legis nouæ probat ex Pau-<marginalia>Rom. 8.</marginalia>
lo ad Romanos 8. dicente, Non accepistis
spiritum seruitutis in timore sed accepistis spiri-
tum adoptionis Dei, & ad Galat. 4. Cum eße-<marginalia>Galat. 4.</marginalia>
mus paruuli, sub elementis mundi huius eramus
seruientes, at vbi venit plenitudo temporis misit
Deus filium suum factum sub muliere, factum
sub lege, vt adoptionem filiorum reciperemus.
In quibus locis significat Paulus adop-
tionem filiorum esse propriam præro-
gatiuam legis nouæ; cui consonat illud
Ioan. 1. Dedit eis potestatem filios Dei fieri,
ijs, qui credunt in nomine eius, & ex Deo nati<marginalia>Ioan. 1.</marginalia>
sunt, quod est proprium legis nouæ, in
qua & fides Christi explicita, & natiui-<marginalia>Chrysost.|Ambros.|Theo phyl.|August.|Barrad.</marginalia>
tas spiritualis per baptismum omnibus
iniungitur. Vnde Sancti Patres, Chry-
sostomus, Ambros. Theophylact. & Au-
gustinus his locis, & alij, quos refert
Barradas tom. 1. libr. 1. cap. 7. & Leon.<-P>@@

<-P>Castro in illa verba Isai. 1. Filios enutriui,<marginalia>Castro.</marginalia>
& exaltaui, dicunt, iudæos non propriè,
sed figuratè tantum interdum vocari
filios Dei, quod Castro ipse sequi vide-
tur sine illa interpretatione.</P>
<P>  Veruntamen licèt sensus istorum au-<marginalia>5.</marginalia>
thorum catholicus sit, modus loquendi
vitandus est, vt notant Barradas suprà,<marginalia>Barrad.|Medin.|Vasq.</marginalia>
& Medin. 1. 2. q. 107. art. 1. Vasq. d. 183.
cap. 2. Sit igitur certum iustos veteris
testamenti fuisse verè iustos, & sanctos,
vt passim scriptura eos nominat; imò
Paulus ad Roman. 4. Abraham propo-
nit tanquam exemplar iustificationis,
quæ fit per veram iustitiam, & gratiam.
Et ad Hebr. 11. seriem refert insignium<marginalia>Hebr. 11.</marginalia>
iustorum, qui & ante legem, & sub lege
fuerunt, & incipiens ab Abel, dicit, per
fidem testimonium esse consequutum, quod esset
iustus. Vnde fit, gratiam datam sub lege,
fuisse etiam veram gratiam eiusdem ra
tionis cum gratia, quæ in nouo testa-
mento datur; sicut & gloria quam nunc
habent Sancti vtriusq&#x0301;; testamenti eius-
dem rationis existit. Ex quo vlterius cō
cluditur gratiam contulisse antiquis iu
stis veram adoptionem, quia hæc filia-
tio intrinsece sequitur ad veram san-
ctificationem per gratiam. Item quia
etiam illa gratia habebat adiunctam
repromissionem æternę hæreditatis, vt
testatur Paulus ad Hebr. 11. per quam
promissionem consummatur adoptio.
Atq&#x0301;ue ita passim scriptura vocat illos
iustos filios Dei, Sapient. 12 & 16. Deu-
teron. 32. & alijs similibus locis. Nec<marginalia>Sap. 12. &|16.|Deute. 32.</marginalia>
possunt hæc per figuram tātùm, seu me-
taphoram exponi, cum Scriptura pos-
sit propriè intelligi; imò cum sermo hi-
storicus, & dogmata fidei proponens
verbor&#x0169; proprietatem requirat. Neq&#x0301;;
etiam obstat, quod nomen filiorum Dei
interdum tribuatur toti populo iudęo-
rum, in quo erant multi improbi, quia
vsitatum est in Scriptura, totam com-
munitatem vocare à maiori, vel melio-
ri parte. Vel etiam ita appellantur, quia
hoc profitebantur, & illud consequi po
terant, si per eos non staret. Vnde ex-
presse Paul. ad Roman. 9. loquens de Is-
raelitis fratribus suis, ait, Quorum adop-<marginalia>Rom. 9.</marginalia>
tio est filiorum, & glori{a}. Itaq&#x0301;ue certissi-
mum est, gratiam datam in lege veteri
fuisse simpliciter, & absolutè gratiam,
tum quia gratis dabatur, tum etiam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1268.jpg/>
@@1@<SE1268>Cap. 8. De perfectione legis nouæ. 1261
<duolan 2><-P>quia gratum, & accept&#x0169; Deo homines
reddebat. Et consequenter est etiam
certum, iustos illius temporis fuisse ab-
solutè, & simpliciter filios Dei adopti-
uos, quia iam accepti erant ad regni
hæreditatem, quam postea suo tempo-
re assecuti sunt.</P>
<P>  Dicuntur autem nihilominus illi Pa-<marginalia>6.|Cur Patres|antiqui di-|cuntur ha-|bere stat&#x0169;|seruorum.|August.|Chrysost.|Rom. 8.</marginalia>
tres antiqui habuisse statum seruorum,
propter tria præcipuè. Primò propter
onera legis, vt testatur August. contra
Adimantum cap. 16. dice&#x0303;s, In veteri testa-
mento erant onera seruor&#x0169;. Ide&#x0303; habet Chry-
sost. ad Roman. 8. homil. 14. dicens, lite-
ram legis vocari spiritum seruitutis, &
rationem reddens subiungit, Etenim sup-
plicia illos è vestigio excipiebant, & merces sta-
tim sequebatur &c. Atq&#x0301;; hoc manifestè vo
luit Paul. ad Galat. 4. dicens, quanto tem-<marginalia>Galat. 4.</marginalia>
pore hæres paruulus est, nihil differt à seruo, c&#x0169;
sit Dominus omnium vsque ad præfinitum tem-
pus à Patre, sic & nos, cùm essemus paruuli. &c.
In qua similitudine apertè supponit Is-
raelitas fuisse filios Dei, paruulos aute&#x0303;
quoad imperfectionem status, & ideò
instar seruorum legem accepisse, sub
qua custodirentur tanquam sub pęda-
gogo, sicut cap. 3. in fine dixerat, legem
fuisse pędagogum illius populi, pędago-
gus enim non solet dari seruo, sed filio
paruulo. Atq&#x0301;; hinc sequitur secundum,
in quo ille status seruitutis consistebat,
scilicet, quia homines sub lege viue&#x0303;tes,
quant&#x0169; erat ex vi eius, ducebantur spi-
ritu timoris, qui est spiritus seruor&#x0169; po
tius, quā amoris, qui est spiritus filior&#x0169;.
Et hoc maximè intendit Paul. in dicto
loco ad Roman. 8. cum dicit, Non accepi-<marginalia>Rom. 8.</marginalia>
stis spiritum seruitutis iterum in timore, sed ac-
cepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo cla-
mamus Abba Pater, vbi bene ita exponit
Anselm. & idem sensit Augustinus, vbi-<marginalia>Anselm.</marginalia>
cumq&#x0301;ue distinxit legem veterem, & no-
uam per amorem, & timore&#x0303;, quam esse
breuissimam, & certissimam differen-
tiam dixit lib. contra Adimantum cap.<marginalia>August.</marginalia>
17. & lib. 1. de Morib. Eccles. c. 28. Perti-
net etiam ad hunc spiritum seruitutis,
quòd lex illa inducebat ad sui obserua-
tionem propter retributiones tempo-
rales, quasi propter mercede&#x0303; seruile&#x0303;, vt
Chrysost. supra pōderauit. Et inde etiā
timor fiebat magis seruilis, quia erat<marginalia>Chrysost.</marginalia>
magis de amissione te&#x0303;poralium bono-
r&#x0169;, & de p&#x0153;nis temporalibus, quas lex<-P>@@

<-P>cōminabatur, quàm de p&#x0153;nis æternis.</P><marginalia>7.|Tertia con|ditio illius|seruilis sta|tus.|Hebr. 9.|Hieron.</marginalia>
<P>  Tertia conditio illius seruilis status
addi potest, quia tunc gratia non intro-
ducebat in regnum c&#x0153;lorum, nec ape-
riebat ianuam regni, durāte statu illius
legis, vt declarat Paul. ad Hebr. 9. & 10.
Propter quod dixit Hierony. epist. 129.
ad Dardanum, sanguinem Christi claue&#x0303;
esse paradisi, & Cyrillus. 10. Thesauri<marginalia>Cyrillus.</marginalia>
cap. 4. ait, Christum de se dicere. Ego
sum ostium, quia per ipsum natura no-
stra nouum iter facere docta est, & qua-
si per portam quandam c&#x0153;los ingredi-
tur, & alia tradit D. Thom. 3. p. q. 49. ar.<marginalia>D. Thom.</marginalia>
5. vbi id explicuimus, & latius disp. 42.
illius tomi. Sicut enim paruulus, quan-
diu non est aptus, vt in hæreditatem in-
troducatur, dicitur esse quasi seruus, ita
iusti illius temporis, siue viuentes, siue
iam mortui sub lege dici possunt fuisse
in quodā statu seruitutis, quia pro tunc
non erant apti ad æternam hæreditate&#x0303;
adeundam. Et hanc maximè rationem
considerauit Soto, vt adeò diminueret
rationem, vel perfectionem illius gra-
tiæ, & filiationis, vt hæc nomina illis
absolutè denegauerit. Quia cum gratia
faciat hominem acceptum ad gloriam,
illa, quæ non facit vndique acceptum
pro aliquo statu, videtur esse gratia se-
cund&#x0169; quid. Et re vera potest hæc quar-
to loco poni inter differentias vtriusq&#x0301;;
testamenti, & eorum gratiarum, non ta-
men cum illa exaggeratione. Quia gra-
tia testamenti veteris etiam faciebat
simpliciter acceptum ad hæreditatem
æternam, & de se tollebat omne perso-
nale impedimentum gloriæ, tam proue-
niens expeccato actuali, quàm ex ori-
ginali, vt erat proprium talis personæ;
non tollebat autem impediment&#x0169; pro-
ueniens ex lapsu totius naturæ, pro qua
nondum erat satisfactum. Hoc autem
impedimentum erat veluti extrinsec&#x0169;,
& ideò non minuebat rationem, & per-
fectionem gratiæ in se spectatæ, & mul-
to minus poterat constituere analogiā
in gratiæ nomine, & ideo negari non
potest, quin illa simpliciter fuerit, & ap-
pellari debeat gratia. Et idem est de fi-
liatione, quia dilatio temporalis hæ-
reditatis ex aliquo defectu extrinse-
co, vel accidentario prouenìens non
minuit veritatem filiationis adoptiuæ,
neque appellationem eius. Nam etiam<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1269.jpg/>
@@1@<SE1269>1262 Lib. 10. De lege noua Diuina.
<duolan 2><-P>nunc iustus, qui vel nondum plenè sa-
tisfecit pro mortalibus peccatis, aut
venialia habet peccata, secundum prę-
sentem statum non est aptus ad introi-
tum regni, & si in illo moriatur, detine-
bitur, & purgabitur, priusquam hæredi-
tatem accipiat, & nihilominus simpli-
citer est filius Dei adoptiuus, etiam si
illud impedimentum sit magis persona-
le, ac proprium, quàm esset olim impe-
dimentum totius naturæ.</P>
<P>  Loca igitur citata ex Paulo ex dictis<marginalia>8.|Loea Pau-|li ex dictis|explicata.</marginalia>
satis explicata sunt, quia in loco ad Ro
manos non adoptione&#x0303; secundum se spe-
ctatam, sed vt coniunctā spiritui adop-
tionis, & filiorum ponit vt specialem
prærogatiuam noui testamenti. In loco
vero ad Galat. non de substantia, vt sic
dicam, filiationis, sed de statu, seu con-
ditione seruili loquitur, imò expresse
affirmat, filiatione&#x0303; adoptiuam Dei fuis-
se in veteri testamento, stat&#x0169; verò fuisse
puerorum, & seruitutis. Et in eode&#x0303; sen-
su dicit ibide&#x0303;, nos nunc accepisse adop-
tionem filiorum, vtiq&#x0301;; coniunctam cum
statu, & spiritu filiorum, in quo clama-
mus Abba Pater. Et in eodem sensu cō-
cludit de iusto; Ita&#xE8BF;&#x0301; iam non est seruus, sed
filius, scilicet, quoad statum, & spiritum
seruitutis. nam quoad substantiam non
potest iustus non esse seruus Dei. Et eo-
dem modo potest exponi locus Ioannis,
ab initio enim mundi data est homini-
bus potestas, filios Deifieri, tame&#x0303; per Chri
stum data est peculiari modo quoad sta
tum, & quoad spiritum, licet hic locus
aliter possit etiā exponi, vt statim dicā.</P>
<P>  Patres autem, qui interdum dicunt,<marginalia>9.|Exponun-|tur Patres.</marginalia>
illam antiquam filiationem fuisse figu-
ratam, piè possunt exponi, vt solum id
dixerint propter imperfectionem illius
status. Vel fortasse melius in populo Is-
raelitico distingui potest duplex filia-
tio, sicut duplex iustitia. Vna legalis, al-
tera spiritualis. Vna ex lege, altera in
lege, vel sub lege. Prior consistit in pro-
missione, & quasi adoptione illius popu
li ad Israeliticum regnum in terra pro-
missionis sub peculiari cura, & prote-
ctione Dei, prout eleganter describitur<marginalia>Psalm. 77|104. &|105.</marginalia>
à Dauid Psal. 77. & Psal. 104. & 105. Hæc
ergo merito dicitur filiatio figuralis, &
de hac loqu&#x0169;tur Chrysost. & Theophyl.
& Oecumeni. super dicta loca Pauli, &
Ioannis, & Cyrill. lib. 1. in Ioan. cap. 14.<-P>@@<marginalia>Cyrill.</marginalia>

<-P>Qui tamen non negant in eisdem iudęis
filiationem spirituale&#x0303; per gratiam, sed
illam ibi non commemorant, quia non
erat ex lege; imò qui illam habebant, ad
legem gratiæ vt sic pertinebant, vt su-
pra ex Augustino diximus, & accōmo-
datè ad hoc punctum explicat lib. 3. cō-
tra duas epistolas Pellagianor. cap. 4.</P>
<P>  Dico sec&#x0169;do. Lex noua etiam quoad<marginalia>10.|2. conclus.</marginalia>
pręcepta, & docume&#x0303;ta longe perfectior
est lege veteri. Conclusio est communis,
& eode&#x0303; modo certa, vt sumitur ex eisde&#x0303;
locis ad Hebr. 7. & sequentibus, & ex di<marginalia>Hebr. 7.</marginalia>
uerso modo, quo vbiq&#x0301;; Paulus loquitur
de lege, & de Euangelio. Hic autem ex-
cessus perfectionis legis nouæ in multis
consistit, quæ ex omnibus tractatis in
hoc libro, & præcedenti facilè colligi
possunt, discurre&#x0303;do per causas, effectus,
& proprietates vtriusq&#x0301;; legis. Primo er-
go perfectior est lex noua in fine, quia
licèt vtraque lex ordinauerit homines
vltimatè ad f&#x0153;licitatem ęternam, tame&#x0303;
lex noua immediatius, plenius, & effica-
cius. Vnde etiam excedit in fine proxi-
mo, quia totus finis huius legis est ma-
ximè spiritualis, scilicet, destructio pec
cati, & perfecta sanctificatio, & c&#x0169; Deo
coniunctio, lex autem vetus proximè
versabatur magna ex parte circa tem-
poralia, & intendebat fęlicitatem, & pa
cem externam reipublicæ, cum iustifi-
catione etiam legali, quanuis per hæc
remotè, & modo imperfecto inte&#x0303;deret
spiritualem fine&#x0303;. Atq&#x0301;; huc spectat, quòd
lex noua est finis veteris, vt infra dicā.</P>
<P>  Sec&#x0169;do excedit lex noua ex parte ef-<marginalia>11.|Secundus|exceßus le|gis nouæ.</marginalia>
ficie&#x0303;tis, nam lex vetus per Moysem: no-
ua autem per Christum Deum homine&#x0303;
data est. Quam exaggerat Paulus ad He
br. 2. considerans illam legem non tan-
tum vt data per hominem, sed etiam vt
datā per angelos. Quāto enim Christus
melior est angelis effectus (vt idem di-
xerat cap. 1.) tantò sermo, & lex Christi
dignior est sermone angelorum, & lege
per illos data. Dices vtriusq&#x0301;; legis Au-
thor est Deus, Angeli verò, & Moyses<marginalia>Obiect.</marginalia>
tant&#x0169; fuerunt organa. Respōdeo, èx hac<marginalia>Resp.</marginalia>
parte inueniri quandam æqualitatem,
prærogatiuam autem legis nouæ esse,
quod non solum est à Deo, vt Deus est,
sed etiam vt est homo, vnde etiam ha-
bet, vt non solùm sit data per Chri-
stum vt promulgatorem, sed etiam vt<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1270.jpg/>
@@1@<SE1270>Cap. 8. De perfectione legis nouæ. 1263
<duolan 2><-P>legislatorem per voluntatem humanā,
Et ita hæc lex quasi duplici titulo est di
uina, scilicet, quia est à voluntate diui-
na per essentiam, & ab alia voluntate
Dei per cōmunicationem idiomatum,
seu deificata per vnionem hypostaticā.
Ex quo mirum in mod&#x0169; augetur digni-
tas huius legis, saltem extensiuè per plu
res respectus moraliter dignificātes. Et
non par&#x0169; auget hunc posteriore&#x0303; respe-
ct&#x0169;, quod proximus author huius legis
simul fuit redemptor illor&#x0169;, quibus lege&#x0303;
tradebat. Nam ex his omnibus titulis
maior quędam obligatio oritur, quā ex
alia lege Dei per puras creaturas tra-
dita, quod significauit Paul. in verbis il-
lis ad Hebr. 2. Si enim qui per angelos factus
est sermo, &c. quomodo nos effugiemus, si tātam
neglexerimus salutem, quæ cum initium acce-
pisset narrari per Dominum; ab eis, qui audie-
runt, in nos confirmata est, &c.</P>
<P>  Tertiò excedit lex noua ex parte ma<marginalia>12.|Tertius ex|cessus legis|nouæ.</marginalia>
teriæ, seu ex reb&#xA770; traditis, ac præceptis.
Quę differentia colligi potest in primis
ex legislatoris excellentia, siue lex no-
ua ad Christum, & vetus ad Moysem, vel
angelos conferātur, siue vtraq&#x0301;; ad De&#x0169;.
Nam per se verisimile est, altiorem do-
ctrinā, & lege&#x0303; voluisse De&#x0169; tradere per
filium, quam per ministros, vt notauit
Ribera circa dicta verba Pauli ad He-<marginalia>Riber{a}.|Hebr. 2.</marginalia>
br. 2. & idem significauit Paulus cap. 1.
dice&#x0303;s, Multifariam, multis&#xE8BF;&#x0301; modis olim Deus
loquens patribus in Prophetis, nouissime loquu-
tus est nobis in filio, &c. Deinde idem osten-
di potest discursu facto superius circa
materiam legis nouæ. Si enim spectem&#xA770;
materiam fidei longe perfectior fides
in hac lege præcepta est: nam in ea sunt
reuelata profundissima Dei mysteria,
tam vt Deus est, quàm vt est homo, quo-
rum explicita fides toti Ecclesię com-
mendata est, in lege aute&#x0303; veteri, & pau-
ciora mysteria sunt communiter reue-
lata, & fides implicita illorum ad salute&#x0303;
sufficiebat. Et ideò inter alias causas
interdum vocat Paulus legem nouam
legem fidei, vel fidem, veterem autem
vocat legem factorum, vel legem sim-
pliciter, vt ad Roman. 3. & ad Galat. 3.<marginalia>Rom. 3.|Galat. 3.</marginalia>
quia lex noua abundat mysterijs fidei,
& in illa maximè fundatur, licet aliqua
etiam opera præcipiat, vetus autem
lex abundabat præceptis operum, licet
aliquam fidem simul exigeret. Deinde<-P>@@

<-P>in materia morali licet sit quædā ęqua-
litas quoad substantiam (vt sic dicam)
præceptorum moralium, excedit tame&#x0303;
lex noua in maiori eorum declaratio-
ne, & exacta intimatione, & præterea
quia consulit multa, quæ ad perfectiore&#x0303;
obseruantiam illorum pertine&#x0303;t. Deniq&#x0301;;
in materia cæremoniali infinitus (vt sic
dicam) est excessus, tum ratione sacrifi
cij infiniti valoris, tum ratione sacra-
mentor&#x0169; continentium gratiā Christi,
quæ omnia satis supra explicata sunt.</P>
<P>  Quartò excedit etiam lex noua ex<marginalia>13.|Quart&#xA770; ex-|cessus legis|nouæ.</marginalia>
parte formæ, quia non est scripta in la-
pidibus, vel membranis, sed in menti-
bus, & cordibus hominum, per verbum
proprium ipsius Dei hominis, coope-
rante Spiritu Sancto per abundantiam
spiritus, & interioris illuminationis, vt
supra latè declaratum est. Et ad hunc
excessum pertinet differentia promul-
gationis, nam promulgatio suo modo
pertinet ad complementum sensibilis
formæ legis. Excessit autem promul-
gatio legis nouæ. Primò in prodigijs, &
signis, quibus facta est, nam omnia indi-
cabant plenitudinem Spiritus Sancti, &
amoris, cum in promulgatione legis ve
teris omnia signa fuerint timoris, &
terroris, quibus ostensa est diuersa qua
litas, & perfectio vtriusq&#x0301;; legis, vt San-
cti expendunt, quos in superioribus sa-
tis citaui. Secundo excessit promulga-
tio legis nouæ in loco, quia vetus in de-
serto, & in monte quodam, priuato po-
pulo data est. Noua verò in ciuitate re-
gia, & in metropoli, vt sic dicam, fidelis
populi, qui tunc erat, congregatis di-
uersarum rationum hominibus prædi-
cari c&#x0153;pit, & postea per vniuersum m&#x0169;-
dum consummata est. Vnde tertio con-
siderari potest excessus in modo, quia
lex vetus in vno tantum sermone, illi
populo proprio, tradita est, non verò c&#x0169;
dono linguarum, vt simul inciperet prę
dicari omni nationi, quæ sub c&#x0153;lo est.</P>
<P>  Quintò excedit lex noua in virtute,<marginalia>14.|5. excessus|August.</marginalia>
& efficacia sanctificandi, quam differe&#x0303;-
tiam vbique tradit Augustin. tanquam
præcipuam, & virtute continentem cę-
teras, vt patet ex toto libro de Spiritu,
& litera, & lib. 1. de Gratia Christi c. 19.
& lib. de Natur. & grat. cap. 57. & libro
de Continent. cap. 3. & alijs innumeris
locis. Communiter autem explicatur<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1271.jpg/>
@@1@<SE1271>1264 Lib. 10. De lege noua Diuina.
<duolan 2><-P>hic excessus magis ex parte gratiæ, quā
ex parte legis, vt præceptiuæ. Verunta-
men licet hoc redundet etiam in perfe-
ctionem ipsiusmet legis, quia cōiunctio
c&#x0169; gratia pertinet ad excellentiā eius,
& ad facilitatem, & suauitatem, vt infrà
dicam: nihilominus lex noua vt præcep
tiua participat in suo genere quandam
gratiæ efficaciam, maximè ratione sa-
cramentorum, quæ præcipit, & promis-
sionum, quas includit, quam virtutem
lex vetus non habuit, vt suprà latè de-
claratum est. Vnde huc etiā spectat sex-<marginalia>6. excellen|ti{a}.</marginalia>
ta excellentia legìs nouæ in promissio-
nibus, quia sunt maximè spirituales, &
de bonis æternis, cum tamen in lege ve-
teri fuerint temporales, quę differentia
frequens est in Theologis, & Patribus,
supra tamen explicata est, vbi eos alle-
gauimus. Et huc etiam refere&#x0303;da est sep-
tima differentia in comminationibus;<marginalia>Septima.</marginalia>
quæ in lege veteri ordinariè erant de
supplicijs temporalibus, & corporali
morte, raro autem fiebat explicita cō-
minatio æternæ p&#x0153;næ. In Euangelio au
tem è conuerso, vt ostendunt illa verba
Christi, Nolite timere eos, qui occidunt cor-
pus, animam autem non poßunt occidere, sed po-
tius timete eum, qui potest & corpus. & animam
perdere in gehenna, Matt. 10. Deniq&#x0301;ue ad
hoc caput pertinet differentia vtriusq&#x0301;;<marginalia>Octau{a}.</marginalia>
legis in modo inducendi subditos ad sui
obseruationem: nam lex vetus per timo
rem valde seruilem, & quasi humanum,
lex autem noua maximè per amorem
homines inducit, non omisso timore al-
tioris ordinis, magisque diuino. Quæ
excellentia cìrca priorem assertionem
huius capitis satis declarata est.</P>
<P>  Nono excedit lex noua veterem in
proprietate vniuersalitatis ex parte lo<marginalia>15.|9. excellen|tia.</marginalia>
corum, & personarum, quia lex vetus
pro solo iudæorum populo, noua verò
pro omnibus hominib&#xA770;, & vniuerso or-
be data est; vtrumq&#x0301;; enim in superiori-
bus ostensum est, & constat, vniuersali-
tatem legis ad eius excellentiam perti-
nere. Similis est decima excellentia s&#x0169;p
ta ex alia proprietate immutabilitatis,
ac perpetuitatis huius legis. Nam licer<marginalia>Decima.</marginalia>
lexvetus prius data sit, quàm noua, illud
tamen nec ad excellentiā pertinuit, nec
est signum eius, quia imperfectiora so-
lent esse generatione priora, sicut dispo
sitio præcedit formam, atq&#x0301;, ad h&#x0169;c mo-<-P>@@

<-P>dum præcessit lex vetus nouam. At ve-
rò perpetuitas rei postquam in suo esse
producta est, ad perfectionem eius per-
tinet. Et hoc modo excelluit lex noua su
pra vetere&#x0303;, vt in superioribus latè expli
catum est. Addi etiam potest vndecima<marginalia>Vndecima</marginalia>
excellentia ex alia legis Dei proprieta-
te, quatenus immaculata dicitur. Nam
licet hæc proprietas etiā in lege veteri
inuenta fuerit, maiori tamen perfectio-
ne in noua, quia sicut vtraq&#x0301;; fuit sancta,
& spiritualis, & nihilominus lex noua
est sanctior, & spiritualior, vt ex omni-
bus dictis satis constat: ita licèt vtraq&#x0301;;
sit immaculata, nihilomin&#xA770; noua potest
esse purior, & magis immaculata. Con-
sistit autem hic excessus in duobus. Pri-
mò quia nullam permissionem, vel dis-
pensationem concedit in his, quæ rectę
rationi non consonant, sicut lex vetus
interdum faciebat. Secundò in cōsilijs
perfectionis, præsertim virginitatis, nā
in lege veteri quodāmodò præfereba-
tur coniugi&#x0169; virginitati, quia homines
illius status procreatione filior&#x0169; præci-
puè vacabāt; in hac aute&#x0303; lege pręfertur
virginitas tanquam aptior ad vacand&#x0169;
Deo, & ad perfectionem animę obtine&#x0303;-
dā, quę per hāc lege&#x0303; maximè inte&#x0303;ditur,
ideoq&#x0301;ue purior, & immaculatior est.</P>
<P>  Duodecima excelle&#x0303;tia legis nouę su-<marginalia>16.|12. excel-|lenti{a}.|Matt. 11.</marginalia>
mitur ex alia proprietate, quam illi tri-
buit Christus Matt. 11. dicens. Iugum me&#x0169;
suaue est, & onus meum leue, è contrario ve
rò lex vetus adeò onerosa fuit, vt de il-
la dixerit Petrus Actor. 15. Quam nec nos,<marginalia>Actor. 15.</marginalia>
nec Patres nostri portare potuimus, & pluri-
bus alijs testimonijs hanc differentiam
confirmat Cyprian. lib. 3. ad Quirinum<marginalia>Cyprian.</marginalia>
c. 119. Nihilominus tamen non caret ali
qua difficultate, nā hæ duæ leges viden-
tur in hoc se habere tanquam excede&#x0303;s,
& excess&#x0169;, & non est facile iudicare, quę
simpliciter excedat in onere, & difficul
tate. Si enim cōsideremus externa ope-
ra, & corporale&#x0303; labore&#x0303;, ac exercitatio-
ne&#x0303;, sine dubio fuit multo onerosior lex
vetus, quia plurimas cęremonias sacri-
ficior&#x0169;, sacramentor&#x0169;, & aliar&#x0169; obseruā
tiar&#x0169; pręcipiebat, & pręcipuè circ&#x0169;ci-
sione&#x0303; carnis, quę valde erat austera. Ite&#x0303;
lex Zelotipię, & similes valde difficiles
erat; lex aute&#x0303; noua ex his exterioribus
pauca pręcipit, præter ea, quę sunt legis
naturę, vt cōstat ex dictis, & notat Aug.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1272.jpg/>
@@1@<SE1272>Cap. 8. De perfectione legis nouæ. 1265
<duolan 2><-P>epist. 118. & 119. cap. 19. & 15. contra<marginalia>August.</marginalia>
Faustum cap. 13. At verò ex interiori-
bus actibus multa pręcipit difficiliora,
vt notat D. Thomas q. 107. artic. 4. vbi<marginalia>D. Thom.</marginalia>
fatetur, præcepta nouæ legis quoad
hanc partem esse grauiora. Reddit aute&#x0303;
rationem, quia lex noua expresse pro-
hibet interiores animi motus, quod nō
ita expresse lex vetus faciebat, & licet
aliquando prohiberet, non puniebat.
Sed si quis recte cōsideret, hic excessus
non erat in rebus præceptis, vel prohi-
bitis, sed in modo. Nam lex vetus etiam
prohibebat concupiscentiam, & præci-
piebat dilectionem proximi absolutè,
siue esset amicus, siue inimicus, vt supra
notatum est, ac deniq&#x0301;ue præcipiendo
totam legem naturalem, consequenter
vetabat quidquid illi contrarium est, vt
sunt etiam actus interni. Quia verò lex
noua expressius prohibuit iram, odi&#x0169;,
concupiscentiam, etiam per solum de-
siderium internum, ideò ex hac parte
dicitur quodammodò grauior, & in hoc
sensu loquutus est D. Thomas, & ita etiā
exposuerunt Lyran. in Præfat. ad Euan-<marginalia>Lyran.|Ahulen.|Chrysost.|Aug.|17.</marginalia>
gel. & Abulens. Matt. 11. q. 68. & Chryso-
sto. in Imperfecto homil. 10. in Matt. &
sumpser&#x0169;t ex Aug. 19. cōtra Faust. c. 23.</P>
<P>  Vltra hanc autem difficultatem vi-
detur esse alia maior in lege noua ex ali
quibus actibus internis, & alijs exter-
nis. In internis quidem, quia præcipit
credere altiora mysteria, & longe diffi-
cillima, vt Trinitatis, Incarnationis, &
Eucharistiæ. Et ex hac parte exterior
vsus sacramentorum est longè diffici-
lior, quia postulat magnam fidem, & san
ctitatem, & dispositionem ad illam, in
quo specialis difficultas est in conuenie&#x0303;
ti vsu Eucharistiæ. Deinde in sacramen-
to confessionis magna quædam difficul
tas inuenitur: nam valde repugnat na-
turæ, vt per se constat. Præterea in dis-
solubilitate matrimonij inuenitur hæc
lex grauior, & in absoluta prohibitione
vsurarum. Deniq&#x0301;ue quo magis eradicat
omnia vitia, eò difficilius impleri po-
test. Veruntamen hæc omnia eandem
habent responsionem, fatemur enim ex
parte actuum internorum, & aliquor&#x0169;
externorum, quatenus ab interioribus
pendent, hanc legem esse difficiliorem,
non enim poterat esse perfectior, quin
esset difficilior homini secundum suam<-P>@@

<-P>naturam spectato. Tamen quia hæc lex
secum affert spiritum gratiæ, & chari-
tatis; ideò respectu huius status est sua-
uior, & facilior, quam lex vetus esset
respectu suor&#x0169; subditorum. Et hoc mo-
do dixit Ioan. 1. canonica cap. 5. Manda-<marginalia>Ioan. 1.|August.</marginalia>
ta Christi non esse grauia, vtiq&#x0301;ue amanti, vt
dixit August. de Natur. & grat. cap. 69.
quia omnia sæua, & immania, facilia, & prope
nulla efficit amor, vt idem Augustinus dixit
serm. 48. de Tempore, & ita etiam hoc
explicuit Hilari. canon. 11. in Matth. &<marginalia>Hilar.|Aut. imp.</marginalia>
optimè Author imperfecti Homil. 28.
in Matth.</P>
<P>  Decimo tertio excedit lex noua ve-<marginalia>18.|13. excel-|lenti{a}.|Rom. 10.|Galat. 3.|Aug.</marginalia>
terem, quia est finis illius, & vetus fuit
dispositio, seu præparatio ad nouam
iuxta illud ad Romanos c. 10. Finis legis
Christus, & ad Galat. 3. dicitur. Lex fuisse
pędagogus præparans ad Christum, &
sic dixit Augustinus libro 1. de Gratia
Christi cap. 19. Lex data est, vt gratia quæ-
reretur. Deinde hinc nascitur decima<marginalia>14. excel-|lenti{a}.</marginalia>
quarta prærogatiua legis nouæ: nam
vetus fuit figura nouæ, quia omnia illa
sacramenta fuerunt vmbrę futurorum,
vt ait Paulus. Vnde è conuerso lex no-
ua comparatur ad veterem tanquam
veritas ad vmbram, iuxta illud, Veritas
per Christum facta est. Et sic etiam dixit
Augustinus 16. de Ciuitate cap. 26. ve-
tus testamentum obumbrasse nouum, &
in hoc omnia resonare nouitatem. Imò
ideo (inquit) illud dicitur vetus, quia est
occultatio noui, & hoc nouum, quia est ve-
teris reuelatio. Et hinc etiam dicitur lex
noua fuisse contenta in veteri, vel tan-
quam in imagine, & figura, vel tanquam
in semine, vt explicuit D. Thomas dicta<marginalia>D. Thom.|Gregor.|August.|Victor.</marginalia>
quæst. 107. art. 3. ex Gregor. homil. 6. in
Ezechiel. & August. 19. contra Faustum
cap. 28. Alia verò ratione dixit Victo.
Antiochenus ad cap 4. Marci. In noua le-
ge veterem teneri inclusam, & ideò vbi noua
non est, veterem locum habere non posse. Di-
citur enim lex vetus esse in noua tan-
quam in suo complemento, & quia quæ
in illa erant in figura, in hac sunt in ve-
ritate, & quia quod illa inchoauit, hæc
perfecit. Vnde etiam dixit Aponius li-<marginalia>Aponius.</marginalia>
bro 5. in Cantic. circa id Tenui eam, &c.
lex lactat Ecclesiam, gratia generat. Hinc de-
nique dicitur lex noua impleuisse vete-
rem, quia quidquid per illam promis-
sum, & adumbratum est in noua est im-<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1273.jpg/>
@@1@<SE1273>1266 Lib. 10. De lege noua Diuina.
<duolan 2><-P>pletum, & quia per nouam legem ve-
tus antiquata est, quia tempus eius iam
erat impletum, & eius vtilitas iam ces-
sauerat, vt D. Thomas suprà explicat<marginalia>D. Thom.</marginalia>
art. 3. Ex quibus etiam licet colligere,
in lege noua excelle&#x0303;tiùs inueniri, quàm
in veteri illas perfectiones diuinæ le-
gis, quas ponit Dauid Psalm. 18. Lex Do-<marginalia>Psal. 18.</marginalia>
mini immaculata, conuertens animas, &c. vt
latè explicuit Lyran. dicta Præfatione<marginalia>Lyran.</marginalia>
ad Euangel. Deniq&#x0301;ue si spectentur con-
ditiones legis, quas aliàs posuit Isidor.
scilicet, quod sit honesta, possibilis, lo-<marginalia>Isidor.</marginalia>
co, temporiq&#x0301;ue conueniens, vtilis, ne-
cessaria, perspicua, ac breuis, in omni-
bus inuenietur hæc lex summe perfe-
cta, & non solum legem veterem, sed
omnem etiam aliam, quæ prudenter co-<-P>@@

<-P>gitari possit, antecellere. Quamobrem
etiam ipsi Hebræi veritatem hanc ag-
nouerunt, vt intelligi potest ex Paulo<marginalia>Paul. Bur-|gen.</marginalia>
Burgen. in addit. ad Hebr. 1. vbi refert
Glossam Hebræi cuiusdam super id Ec-
clesiastes. 1. Omnia vanitas, dicentem, Om-
nis lex, quam addiscimus in præsenti tempore
vana est, respectu legis Messiæ. Nam licet
suo tempore vtilis fuerit, cum tamen
saluare homines non posset, nec ad bea-
titudinem introducere, vana esset, nisi
per Christum compleretur, qui & san-
guine suo ianuas c&#x0153;li aperuit, & initia-
uit nobis viam nouam, relicta lege gra-
<Z>tiæ, per quam illam consequi, & in
Sancta Sanctorum æternæ
beatitudinis introire
valeamus.</Z></P></duolan 2>
<Z>#(IMAGE) <A+1>FINIS. #(IMAGE)</A+1></Z>
------------------------------------------------------------
<Z>({+})
&#x00B6; ERRATA.</Z>
<duolan 2><negEZ><A-1>53. 1. A. Per se non est euidens, lege per se est eui-
dens.</A-1></negEZ>
<P><A-1>115. 2. D. Contradictione lege contradictionem.</A-1></P>
<P><A-1>116. 2. D. metaphoricæ. lege metaphoricè.</A-1></P>
<P><A-1>130. 1. C. nota, lege notæ.</A-1></P>
<P><A-1>149. 1. D. Dura. lege durat.</A-1></P>
<P><A-1>169. 2. C. in margine notum, lege motum.</A-1></P>
<P><A-1>203. 1. D, Membrot. lege Nemroth.</A-1></P>
<P><A-1>ibidem. 2. A. Vniuersitatem, lege vniuersitate.</A-1></P>
<P><A-1>212. 1. D. Et postea, lege Et potest.</A-1></P>
<P><A-1>203. 2, D. dicentes, lege docentes,</A-1></P>
<P><A-1>240, 2. D. Nauiganti, lege vigilanti.</A-1></P>
<P><A-1>297. 2. A, in margine Altea, lege altera.</A-1></P>
<P><A-1>312, 2, D. eadem, lege eandem,</A-1></P>
<P><A-1>365. 1. B. Homines, lege hominem.</A-1></P>
<P><A-1>381. 1, D. Collectionem, lege collationem.</A-1></P>
<P><A-1>420. 2. D. Prouenire, lege proueniret.</A-1></P>
<P><A-1>420. 1. C. Clementina 2. lege prima.</A-1></P>
<P><A-1>433. 2. D. Requiri. lege requirit.</A-1></P>@@

<P><A-1>435. 2. C. Affligendo, lege affigendo.</A-1></P>
<negEZ><A-1>435. 2. D. Superest vero occurrit inquirendum, tol
le verbum occurrit.</A-1></negEZ>
<P><A-1>460. 2 C. intendas, lege intendat.</A-1></P>
<P><A-1>468. 2. A. Eius, lege cuius.</A-1></P>
<P><A-1>472. A. 2. innuduerit, lege induetit.</A-1></P>
<negEZ><A-1>478. A. 1. Potest licite ab ipso reo exerceri licite,
vnum licite abundat.</A-1></negEZ>
<P><A-1>489. 2. B. Quem, lege quod.</A-1></P>
<P><A-1>03. 1. C. Docet, lege Donec.</A-1></P>
<P><A-1>559. 2. A. Neutra enim autem, dele enim.</A-1></P>
<P><A-1>624. 1. D. prædecessorem, lege prædecessorum.</A-1></P>
<negEZ><A-1>846. 1. D. Scientia Principis interuenit, lege non
interuenit.</A-1></negEZ>
<P><A-1>853. 1. A. Venerit, pro venari.</A-1></P>
<P><A-1>1107. 1. B. Quia, lege qui.</A-1></P>
<P><A-1>901. 1. B. Conrra omnes, lege contra mores.</A-1></P>
<P><A-1>1231. 1. C. Hominem, lege Dominum.</A-1></P>
<P><A-1>1240. 2. B. Roman. 3. lege Actor. 13.</A-1></P></duolan 2>
------------------------------------------------------------
<Z><A+1>CONIMBRICÆ,
Apud Didacum Gomez de Loureyro Vniuersitatis
Architypographum. Anno Dñi 1611.</A+1></Z>

@@0@<filename:W0012-1274.jpg/>
@@1@<SE1274>
<Z><A+1>INDEX</A+1>
<A+3>LOCORVM SACRÆ</A+3>
<A+2>SCRITVRAE, QVAE</A+2>
<A+1>IN HOC VOLVMINE
explicantur.
Prior numerus capita, posterior versus designat.</A+1></Z>
<duolan 2><Z>GENESIS.</Z>
<negEZ><INI3>C</INI3>AP. 2. Ex omni ligno Paradisi comede,<marginalia>ver. 16. &|17.</marginalia>
ex ligno scientiæ boni, & mali, ne co-
medas: loquitur Deus ad Adam,
& ad posteros eius. pag. 1077. 1. C.</negEZ>
<negEZ>In quacumq&#x0301;ue enim die comederis ex eo, morte<marginalia>Ibidem. v.|17.</marginalia>
morieris: Toti posteritati Adæ, mor-
tem cominatus est Deus. 1077. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Præcepit nobis Deus, ne comederemus, id est,<marginalia>3. vers. 3.</marginalia>
non tantum Adæ, sed etiam Euę, pag.
1077. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Sub viri potestate eris, scilicet, quoad vim<marginalia>Ibid. v. 16</marginalia>
coerciuam proportionatam; 1077.
1. D.</negEZ>
<negEZ>De animantibus quoque mundis, & immundis;<marginalia>7. v. 8.</marginalia>
variè exponitur. 1077. 2. C. D.</negEZ>
<negEZ>Carnem cum sanguine non comederitis, variè<marginalia>9. v. 4.</marginalia>
explicatur. pag. 1708. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Omnem terram, quam conspicis, tibi dabo, & se-<marginalia>13. v. 15.</marginalia>
mini tuo in sempiternum. pag. 1131. 1. A.
exponitur. 1136. 2. A. & seque&#x0303;tib.</negEZ>
<negEZ>Erit pactum hoc meum in carne vestra, in f&#x0153;-<marginalia>17. v. 13.</marginalia>
dus æternum; eodem modo exponitur
ibidem.</negEZ>
<negEZ>Date mihi ius sepulchri, id est, facultatem<marginalia>23. v. 4.</marginalia>
sepeliendi. pag. 11. 2. D.</negEZ>
<Z>EXODVS.</Z>
<negEZ>Cap. 12. Habebitis hanc diem solennem, &c.<marginalia>ver. 14. &|17.</marginalia>
cultu sempiterno, Et infrà, Custodi etis diem
istam ritu perpetuo. pag. 1131. 1. A. expo-
nitur. 1136. 2. A. & sequentib.</negEZ>
<negEZ>Honora patrem tuum, & matrem tuam, vt sis<marginalia>20. v. 12.</marginalia>
longæuus super terram, &c. ad literam
terram promissionis promittebat, in
figura autem æternitatem. pag. 1148.
2. B. C. D.</negEZ>
<negEZ>Non occides, plures conditiones includit.<marginalia>Ibid. v. 13.</marginalia>
pag. 153.. 1. B.</negEZ>
<Z>LEVITICVS.</Z>
<negEZ>Cap. 19. Diliges proximum tuum, & odio habe<marginalia>vers. 18.</marginalia>
bis inimicum tuum: illud, odio habebis ini-
micum tuum, falsum commentum Ra-
binorum est. pag. 1094. 1. A.</negEZ>@@

<Z>DEVTERONOMIVM.</Z>
<negEZ>Ama Deum tuum, & obserua præcepta eius, &<marginalia>11. v. 1.</marginalia>
ceremonias. atque iudicia, & mandata om-
ni tempore, vbi per præcepta, intelligun-
tur moralia, & sic distinguuntur ibi
tria genera præceptorum legis. pag.
1100. 1. C.</negEZ>
<Z>REGVM LIB.</Z>
<negEZ>Dominus præcepit ei, vt malediceret Dauid; id<marginalia>1. Reg. 16|v. 10.</marginalia>
est permisit. pag. 192. 2. C.</negEZ>
<Z>PSALMI.</Z>
<negEZ>Beatus vir qui non abijt, &c. vir ibi f&#x0153;minas<marginalia>Psalm. 1.|v. 1.|2. v. 6.</marginalia>
comprehendit. pag. 910. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Ego constitutus sum Rex ab eo, &c. de Christo
intelligitur. pag. 1215. 2. D. & vere
Rex erat. ibidem.</negEZ>
<negEZ>Reges eos in virga ferrea, id est, inflexibili,<marginalia>Ibid. v. 9.</marginalia>
& recta. pag. 1216. 2. A. & pag. 1233.
1. A.</negEZ>
<negEZ>Quis ostendet nobis bona? signatum est super nos<marginalia>4. v. 6. & 7</marginalia>
lumen vultus tui; intelligitur de lege na
turali. pag. 16. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Deus iudicium tuum Regi da, &c. de Christo<marginalia>71. v. 1.</marginalia>
exponitur. pag. 1215. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Tradidit eos in manus gentium, & dominati<marginalia>105. v. 41</marginalia>
sunt eorum, &c. in telligitur de iusta Dei
permissione. pag. 1092. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Virgam virtutis tuæ, &c. de prædicatione<marginalia>109. v. 15</marginalia>
Christi exponitur. pag. 1216. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Beatus vir qui timet Dominum, vt suprà in<marginalia>111. v. 1.</marginalia>
1. Psalmo.</negEZ>
<Z>PROVERBIA.</Z>
<P>Cap. 8. Per me Reges regnant, &c. 208. 1. B.</P><marginalia>vers. 15.</marginalia>
<negEZ>Sicut noxius est qui mittit sagittas, & lanceas in
mortem, ita vir, qui fraudulenter nocet ami-
co suo. Vir ibi exponitur vt supra in 1.
Psalm. pag. 910. 2. D. iuxta cap. 1. de
præsumptionibus.</negEZ>
<Z>ISAIAS.</Z>
<negEZ>Cap. 2. Venite ascendamus ad templum Domi-<marginalia>2. vers. 3.</marginalia>
ni, & ad domum Dei Iacab, & docebit nos
vias suas; id est sensibili, & humano mo
do. pag. 1217. 2. D.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1275.jpg/>
@@1@<SE1275>Index locorum
<duolan 2><negEZ>De Sion exibit lex, vtiq&#x0301;; noua, seu gratiæ,<marginalia>Ibid. eode&#x0303;.</marginalia>
pag. 1076. 2. A. & de Christi prædica-
tione. pag. 1216. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Magni Concilij Angelus, sermo est de Chrí-<marginalia>9. vers. 5.</marginalia>
sto. pag. 1080. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Dominus iudex noster, Deus Rex noster, Domi-<marginalia>33. v. 22.</marginalia>
nus legifer noster, pag. 201. 1. B. vtiq&#x0301;; ex-
cellenti, & singulari modo, & de Mes-
sia exponitur, pag. 1215. 2. B.</negEZ>
<Z>IEREMIAS.</Z>
<negEZ>Cap. 31. Dabo legem meam in visceribus eor&#x0169;,<marginalia>vers. 33.</marginalia>
loquitur de lege noua. 1076. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Et non docebit vltra vir proximum suum, & vir<marginalia>Ibid. eode&#x0303;.</marginalia>
fratrem suum, dicens, cognosce Dominum;
Omnes enim cognoscent me, à minimo vsq&#x0301;ue
ad maximum, &c. in his verbis signifi-
catur abundantia luminis, doctrinæ,
& gratiæ legis Euangelicæ. 1231. 1. B.</negEZ>
<negEZ>De quibus præceperas ne intrarent in Ecclesiā<marginalia>Threnor. 1|vers. 10.</marginalia>
tuam, exponitur de Gentibus non co-
lentibus Deum. pag. 1239. 2. C.</negEZ>
<Z>EZECHIEL.</Z>
<negEZ>Cap. 20. Dedit eis præcepta non bona, & iudi-<marginalia>vers. 25.</marginalia>
cia in quibus non viuant, & polluit eos cum
muneribus suis, cum offerrent omne, quod ape
rit vuluam: dupliciter exponitur. pag.
1091. 2. C. D. & pag. 1092. 2. C.</negEZ>
<Z>OSEAS.</Z>
<negEZ>Cap. 8. Ipsi regnarunt, & non ex me, &c. de<marginalia>vers. 4.</marginalia>
Regibus Israel contra Dei voluntate&#x0303;
introductis dict&#x0169; est, & ad alios iniq&#x0301;;
regnantes applicari possit, pag. 200.
2. C. & 235. 1. A.</negEZ>
<Z>MICHEAS.</Z>
<negEZ>Cap. 4. De Sion egredietur lex, & verbum Do-<marginalia>vers. 2.</marginalia>
mini de Hierusalem, exponitur pag. 176.
2. A. 1216. 1. D. & 1217. 2. D.</negEZ>
<Z>MALACHEAS.</Z>
<negEZ>Cap. 3. Ecce ego mitto Angelum meum, id est,<marginalia>vers. 1.</marginalia>
Ioannem Baptistam. pag. 1080. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Etstatim veniet ad templum sanctum suum Do<marginalia>Ibid. eode&#x0303;.</marginalia>
minator, quem vos quæritis, &c. id est fi-
lius incarnatus. pag. 1080. 2. B.</negEZ>
<Z>MATTHÆVS.</Z>
<negEZ>Cap. 5. Nisi abundauerit iustitia vestra, &c.<marginalia>vers. 20.</marginalia>
id est, nisi legem melius obseruaueri-
tis. pag. 1095. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Ego autem dico vobis, &c. perfectius decla-<marginalia>Ibid. v. 22.</marginalia>
rat naturalem legem. pag. 1216. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Non legistis, quia sabbatis sacerdotes in templo<marginalia>12. v. 5.</marginalia>
sabbatum violant, &c. violant, vtiq&#x0301;; in ex-
teriori specie. pag. 1129. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Tues Petrus, & super hanc petram ædificabo<marginalia>16. v. 18.</marginalia>
Ecclesiam meam, intelligitur de vnitate
Ecclesię sub pastore vno. 1217. 1. B.</negEZ>@@

<negEZ>Ergo liberi sunt filij: nomine filiorum non<marginalia>17. v. 25.</marginalia>
intelliguntur omnes Christiani, vt hę
retici interpretantur. pag. 213. 2, B.</negEZ>
<P>Quæcunque alligaueritis, &c. pag. 380. 1. D.</P><marginalia>18. v. 18.</marginalia>
<negEZ>Ad duritiem cordis vestri, permisit vobis Moy<marginalia>19. v. 8.</marginalia>
ses, dimittere vxores vestras: ponitur du-
plex expositio. 73. 2. D. & sequentib&#xA770;.</negEZ>
<negEZ>Prædicabitur Euangelium hoc, &c. & tum ve<marginalia>vers. 14.</marginalia>
niet consummatio; id est, destructio Hie-
rusalem, iuxta sententiam D. Hiero-
nymi. pag. 1241. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in<marginalia>vlt. v. 19.</marginalia>
nomine Patris, & Filij, & Spiriius Sancti,
docentes eos seruare omnia quæcun&#xE8BF; man-
daui vobis, præceptum generale de to-
ta lege noua, & præcipuè de baptis-
mo, qui est ianua. pag. 1216. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Docentes eos seruare omnia, &c. dupliciter<marginalia>Ibid. eode&#x0303;.</marginalia>
exponitur cōtra hæreticos. 203. 2. D.</negEZ>
<Z>MARCVS.</Z>
<negEZ>Qui non crediderit, condemnabitur, intelligi-<marginalia>vlt. v. 16.</marginalia>
tur de viua fide. pag. 1217. 2. D.</negEZ>
<Z>LVCAS.</Z>
<negEZ>Hoc facite in meam commemorationem: híc<marginalia>22. v. 19.</marginalia>
datur pręceptum noui sacrificij. pag.
12. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Reges gentium dominantur eorum, vos autem,<marginalia>Ibide&#x0303;. 25,|& 26.</marginalia>
&c. monet discipulos ne principat&#x0169;
ambiant, & vt ad principat&#x0169; assump-
ti, se vt ministrantes non vt dominā-
tes gerant. pag. 213. 2. C. vel non in
vestram vtilitatem. pag. 402. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Omnia verba quæscripta sunt in lege, &c. lex<marginalia>24. v. 44.</marginalia>
etiam pro collectione præceptorum
sumitur. pag. 1076. 2. A.</negEZ>
<negEZ>Lex & Prophetæ vsque ad Ioannem, variè
exponitur. pag. 1152. 2. C. D. &c.</negEZ>
<Z>IOANNES.</Z>
<negEZ>Cap. 1. Lex per Moysem data est: vox lex col-<marginalia>vers. 17.</marginalia>
lectiuè sumenda. pag. 1076. 1. B,</negEZ>
<negEZ>Nisi quis renatus fuerit: ponitur præcept&#x0169;<marginalia>3. vers. 3.</marginalia>
baptismatis. pag. 1216. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Nisi manducaueritis carnem filij hominis, &c.<marginalia>6. v. 54.</marginalia>
præceptum Eucharistiæ. ibidem.</negEZ>
<negEZ>Non dum erat spiritus datus, quia Iesus non d&#x0169;<marginalia>7. v. 39.</marginalia>
erat glorificatus, intelligitur de aduentu
Spiritus Sancti, in die Pentecostis.
pag. 1243. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Alias oues habeo, &c. intelligitur de vnita<marginalia>10. v. 16.</marginalia>
te Ecclesię sub vno Pastore. 1217. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Mandatum nouum do vobis; & hoc est præcep-<marginalia>13. v. 34.|15. v. 12.</marginalia>
tum meum, vt diligatis inuicem, datur prę-
ceptum charitatis. ibidem.</negEZ>
<negEZ>Vos amici mei estis, si feceritis, &c. illa condi-<marginalia>15. v. 14.</marginalia>
tionalis Si, habet vim cominationis,<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1276.jpg/>
@@1@<SE1276>Sacræ Scripturæ.
<duolan 2><-P>& necessitatem indicat seruandi mā
data ad conseruandam charitatem.
pag. 85. 2. D. & sequentibus.</negEZ>
<negEZ>Quorum remiseritis peccata. remittuntur eis; &<marginalia>20. v. 23.</marginalia>
quorum retinueritis. retenta sunt, præcep-
tum confessionis. ibidem.</negEZ>
<Z>ACTA APOSTOLORVM.</Z>
<negEZ>Cap. 1. Eritis mihi testes, vs&#xE8BF; ad vltim&#x0169; terræ;<marginalia>vers. 8.</marginalia>
quomodo ab Apostolis impletum.
pag. 1241. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Qui accepit verba vitæ dare nobis; id est, lege&#x0303;.<marginalia>7. vers. 38</marginalia>
pag. 1086. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Sic enim præcepit nobis Dominus posui te, &c.<marginalia>13. v. 47.</marginalia>
nomine præceptum decretum, & prę-
ordinatio diuina intelligitur, vel de
præcepto promulgandi Euangelium
gentibus suo tempore. pag. 1240. 2.
C. vbi per errorem legitur Rom. 3.</negEZ>
<negEZ>Vt abstineatis à sanguine, & à suffocato: dupli-<marginalia>15. v. 29.</marginalia>
citer exponitur pag. 1197. 2. B. & po-
nitur vera expositio de præcepto illi
tempore conuenienti. pag. 1199. 2. C,</negEZ>
<Z>EPISTOLA AD ROMANOS.</Z>
<negEZ>Cap. 1. Tradidit eos Deus in reprobum sensum,<marginalia>vers. 28.</marginalia>
id est, permisit eos labi. 1092. 2 B.</negEZ>
<negEZ>Deus reddet vnicui&#xE8BF; secundum opera tua, ne-<marginalia>2. vers. 6.</marginalia>
cessitas bonorum operum hic osten-
ditur contra hæreticos. 1217. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Cum Gentes, quæ legem non habent, naturaliter<marginalia>Ibid. v. 14</marginalia>
ea, quæ legis sunt, faciāt eiusmodi legem non
hahentes, ipsi sibi sunt lex. intelligitur de
lege naturali, vt est in subdito. 47. 1. A</negEZ>
<negEZ>Lex factorum, quomodo intelligenda.<marginalia>3. v. 27.</marginalia>
pag. 1095. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Lex subintrauit vt abundaret delictum; parti-<marginalia>5. v. 20.</marginalia>
cula, vt, non significat finem, sed con-
sequutione&#x0303;. pag. 66. 2. A. & 187. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Non estis sub lege; vtiq&#x0301;; scripta, quoad eius<marginalia>6. v. 14.</marginalia>
obligationem, vt talis erat. 91. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Cum eßemus in carne, id est, sub statu legis<marginalia>Ibid. 20.</marginalia>
carnalis. pag. 1156. 2. C.</negEZ>
<negEZ>Itaque & vos fratres mortificati estis legi, per<marginalia>7. vers. 4.</marginalia>
corpus Christi; variè exponitur. 1155.
2. B. & sequentib.</negEZ>
<negEZ>Si autem mortuus fuerit vir eius, soluta est à le-<marginalia>Ibid. v. 2.</marginalia>
ge, exponitur latè pag. 1156. 1. C. &c.</negEZ>
<negEZ>Lex spiritus vitæ; de lege collectiuè sump-<marginalia>8. vers. 2.</marginalia>
ta, pag. 1076. 1. B.</negEZ>
<negEZ>In omnem terram exiuit sonus eorum; quomo-<marginalia>10. v. 18.</marginalia>
dò impletum in te&#x0303;pore Apostolor&#x0169;.
pag. 1241. 2. D.</negEZ>
<P>Minister enim Dei est. pag. 208. 1. B.</P>
<Z>EPISTOLA AD CORINTH.</Z>
<negEZ>Nolite serui fieri hominum; de seruitute spi-<marginalia>1. Cor. 7.|v. 23.</marginalia>
rituali intelligit. 214. 1. B.</negEZ>@@

<negEZ>Omnia ad gloriam Dei facite. de consilio di-<marginalia>1. Cor. 10.|v. 31.</marginalia>
citur, potest etiam de præcepto du-
pliciter intelligi, pag. 147. 1. B. D.</negEZ>
<P>Omnia vestra in charitate fiant. 147. 1. B. D.</P><marginalia>1. 16. v. 14|2. Cor. 3.|v. 17.|Ibid. v. 6.</marginalia>
<negEZ>Vbi spiritus Domini, ibi libertas; variè expo-
nitur, pag. 92. 1. B. C. &c.</negEZ>
<negEZ>Litera occidit, spiritus autem viuificat; variè
exponitur pag. 1117. 1. B. &c.</negEZ>
<negEZ>Qui in facie gloriantur, & non in corde, id est,<marginalia>2. Cor. 5. v.|12.</marginalia>
in externa specie operum non in ve-
ritate. pag. 1201. 2. C. iuxta Hiero-
nym. vera expositio. pag. 1202. 2. C.</negEZ>
<Z>EPISTOLA AD GALATAS.</Z>
<negEZ>Cap. 2. Subintroierunt explorare libertatem,<marginalia>vers. 4.</marginalia>
&c. scilicet, à lege Moysis. 92. 1. B. C.</negEZ>
<negEZ>In faciem ei restiti, quia reprehensibilis erat.<marginalia>Ibid. v. 11</marginalia>
latè exponitur. pag. 1168. 2. B. &c.</negEZ>
<negEZ>Gentes cogis iudaizare: variè exponitur.<marginalia>Ibid. 14.</marginalia>
pag. 1168. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Quid igitur lex? propter transgreßionem addita<marginalia>3. v. 19.</marginalia>
est, id est, occasione transgressionum
ad coercenda vitia posita est. 87. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Ordinata per Angelos in manu Mediatoris; id<marginalia>Ibid. 19.</marginalia>
est Moysi. pag. 1082. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Itaque fratres non sumus ancillæ filij sed liberæ,<marginalia>4. v. 31.</marginalia>
qua libertate Christus nos liberauit; vtiq&#x0301;ue
à lege veteri. ibidem.</negEZ>
<negEZ>Vos in libertatem vocati estis fratres, ibidem<marginalia>5. v. 13.</marginalia>
de lege veteri exponitur.</negEZ>
<negEZ>Si spiritu ducimini, non estis sub lege, de lege<marginalia>Ibid. v. 18</marginalia>
veteri exponitur. 88. 1. D. Non esse
autem sub lege, ide&#x0303; esse dicitur, ac nō
obligari scripta, vt talis erat. 89. 2. D.</negEZ>
<Z>EPIST. AD EPHESIOS.</Z>
<negEZ>C. 2. Lex mandatorum decretis euacuans, idest,<marginalia>vers. 15.</marginalia>
Euāgelicis pręceptis. pag. 1131. 1. D.
& iterum 1135. 2. C. D.</negEZ>
<P>Honora patrem, &c. Vide Exod. 20. suprà.</P><marginalia>6. v. 2.</marginalia>
<Z>EPIST. AD COLOSS.</Z>
<negEZ>Omne quodcun&#xE8BF;&#x0301; facitis in verbo, aut in opere,<marginalia>3. vers. 17</marginalia>
omnia in nomine Domini Iesu Christi, gra-
tias agentes Deo, & Patri per ipsum: dupli-
citer exponitur. pag. 147. 1. B.</negEZ>
<Z>EPIST. AD TIMOTH.</Z>
<negEZ>Cap. 1. Iusto non est lex posita, id est, quoad<marginalia>1. Tim. 1.|v. 9.|2. Tim. 2.|vers. 4.</marginalia>
coactionem. pag. 85. 1. B.</negEZ>
<negEZ>Nemo militans Deo, implicatse negotijs sæcu-
laribus, expenditur verbum implicat,
quia non excludit prudentem vsum,
vbi etiam negotijs sæcularibus pondera-
tur. pag. 409. 1. A.</negEZ>
<Z>EPIST. AD TITVM.</Z>
<negEZ>C. 3. Admone illos principibus, & potestatibus<marginalia>vers. 1.</marginalia>
subditos esse, id est omni homini, qui vi-
ce&#x0303; Dei gerit in terris, siue Regi, &c.<-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1277.jpg/>
@@1@<SE1277>Index locorum.
<duolan 2><-P>pag. 212. 1. D. & 208. 1. B.</negEZ>
<Z>EPIST. AD HEBRÆOS.</Z>
<negEZ>Si prius illud culpa vacasset, &c. dupliciter<marginalia>8. vers. 7.|9.</marginalia>
exponitur pag. 1093. 1. A. &c. vsque ad
tempus correctionis impositæ, id est, per le
gem nouam. pag. 1150. 2. A.</negEZ>
<Z>EPISTOLA IACOBI.</Z>
<negEZ>Si tamen legem perficitis regalem, id est, cha-<marginalia>2. v. 8.</marginalia>
ritatis. pag. 1147. 2. D.</negEZ>@@

<negEZ>Sic facite, sicut per legem libertatis, &c. de le-<marginalia>Ibide&#x0303;. 12.</marginalia>
ge Euangelica loquitur. pag. 161. 2.
D. & 1147. 2. C.</negEZ>
<Z>EPISTOLAS. PETRI.</Z>
<negEZ>Subiecti estote omni humanæ creaturæ propter<marginalia>1. Pet. 2.|v. 13.|2. P. v. 10.</marginalia>
Deum. pag. 212. 1. D.</negEZ>
<negEZ>Satagite vt per bona opera, &c. ostenditur
necessitas bonorum operum. pag.
1217. D.</negEZ></duolan 2>
------------------------------------------------------------
<Z>FINIS.</Z>
------------------------------------------------------------
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0012-1278.jpg/>
@@1@<SE1278>
#(IMAGE)
<Z><A+2>INDEX CAPITVLORVM,</A+2>
<A+1>ET IVRIVM OMNIVM,
Quæ in hoc volumine explicantur.</A+1></Z>
<duolan 2><Z>&#x00B6; EX DECRETO.</Z>
<negEZ><INI2>C</INI2>AP. Erit autem lex. d. 4. pag. 31.
col. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Cap. Contra mores. d. 100. 871. 1. A. &
901. 1. B.</negEZ>
<P>Cap. Quicunque. 6. q. 1. 492.</P>
<P>Cap. Cum renunciatur. 32. q. 1. 1052. 2. B.</P>
<negEZ>Cap. Anastasius, d. 19. 375. 2. C. vbi apochry-
phum esse dicitur.</negEZ>
<P>Cap. Siquis. 30. d. 429. D.</P>
<P>Cap. Nulli. d. 19. 419. 2. A.</P>
<negEZ>Cap. Placuit. §. Præscriptionem. 16. q 3.
242. 2. B.</negEZ>
<Z>&#x00B6; EX DECRETALIBVS.</Z>
<P>Cap. 1. de Constit. 60. 1. B. C.</P>
<negEZ>Cap. Cum accessissent. de Constitut. 1019.
2. C.</negEZ>
<P>Cap. vlt. de Consuetud. 847. 1. A.</P>
<P>Cap. Gratum, de Offic. delegat. 1019. 2. C.</P>
<P>Cap. Relatum, eod. ibid.</P>
<negEZ>Cap. Vigilanti, per errorem Nauiganti. de
Præscript. 242. 2. B.</negEZ>
<P>Cap. vlt. de Præscript. ibid.</P>
<P>Cap. Non ne, de Præsumpt. 467. 2. B.</P>
<P>Cap. Licet vniuersis, de Testib. 910. 2. D.</P>
<negEZ>Cap. Cum dilecta, de Confirmat. vtil. vel inu-
til. 999. 2. D.</negEZ>
<negEZ>Cap. Dolentes, de Celebration. Missar. 426.
2. B.</negEZ>
<P>Cap. vlt. neclerici, vel Monach. 436 1. D.</P>
<negEZ>Cap. Vt mensuræ, de Emptione, & vendit.
492. 1. A.</negEZ>
<P>Cap. Quanquam, de Censib. 540. 2. B.</P>
<P>Cap. Super eo, de Cognat. spirit. 836. 2. C.</P>
<P>Cap. Si de terra, de Decim. 1019. 2. C.</P>
<P>Cap. Accedentibus, eodem. ibid.</P>
<negEZ>Cap. Per venerabilem, qui filij sint legitimi.
375. 2. C.</negEZ>@@

<P>Cap. Tuæ, de Sponsalib. 430. 1. D.</P>
<P>Cap. Licet, de Sponsa duorum. 432. 1. B.</P>
<P>Cap. Accepisti. de Sponsa duorum. 492. 1. A.</P>
<P>Cap. vlt. de Simoni{a}. 426. 2. B.</P>
<P>Cap. Tua nos, eodem, ibidem.</P>
<negEZ>Cap. Omnis vtriusque, de P&#x0153;nit. & remiss.
426. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Cap. Venerabilem, §. vlt. de Sentent. excom-
munic. ibid.</negEZ>
<negEZ>Cap. Nouerit, de Sentent. excom. 434. 1. C.
436. 2. A.</negEZ>
<P>Cap. Suam, de P&#x0153;nis. 513. 2. B.</P>
<negEZ>Cap. Super quibusdam, de Verbor. signific.
530. 2. D. & 540. 2. B.</negEZ>
<negEZ>Cap. Nuper, de Sentent. excommunic. 697.
1. A.</negEZ>
<negEZ>Cap. Abbate, de Verbor. significatione. 816.
2. C.</negEZ>
<negEZ>Cap. A nobis. 1. de Sentent. excom. 336. 1. D.
& 340. 2. A.</negEZ>
<Z>&#x00B6; EX LIBRO SEXTO.</Z>
<P>Cap. 1. de Constit. in 6. 862. 1. D.</P>
<negEZ>Cap. Commissa, de Elect. in 6. variè exponi-
tur. 426. 2. B.</negEZ>
<P>Cap. 1. de Concess. Præbend. in 6. 436. 2. A.</P>
<negEZ>Cap. Si cui nulla, de Præben. in 6. 710. 1. C.
1019. 2. C.</negEZ>
<P>Cap. Si super gratia, eodem, ibid.</P>
<negEZ>Cap. Exijt, de Verbor. signific. in 6. circa vim
verbi Præcipimus. 308. 1. C.</negEZ>
<Z>&#x00B6; EX CLEMENTINIS, &c.</Z>
<negEZ>Clementin. 1. & 5. de Statu monach. 429. 1.
B. C.</negEZ>
<negEZ>Clementina Exiuit, de Verbor. significat. de
verbo Præcipimus. 308. 1. C.</negEZ>
<negEZ>Extrauag. Ad Regimen, de Præbend. 60.
1. B. C.</negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1279.jpg/>
@@1@<SE1279>Index Iurium.
<duolan 2><Z>&#x00B6; EX IVRE CIVILI.</Z>
<negEZ>Lex. 1. Codic. de Legibus dupliciter exponitur.
665. 1. C.</negEZ>
<P>Lex. Non dubium, C. de Legib. 592. 2. D.</P>
<P>Lex. 2. Quæ sit longa consuetud. 848. 1. A.</P>
<P>Lex. Dolo, eod. de Inutil. stipul. 242. 1. D.</P>
<negEZ>Lex. Ea quidem. C. Si mancipium, ita
fuerit, &c. 618. 1. C.</negEZ>
<P>Lex. Mandatum, C. Mandati, 1019. 2. C.</P>
<P>Lex. 1. ff. de Legib. p. 32. 1. B.</P>
<P>Lex. Legis virtus, ff. de Legib. 70. 1. A. B.</P>
<negEZ>Lex. In causæ, §. idem Pomponius, ff. de
Minor. dupliciter exponitur, 193. 1. A. B.</negEZ>
<P>Lex. Pacisci, ff. de Pactis, 242. 2. A.</P>
<negEZ>Lex. Princeps, ff. de Legib. 359. 2. A. &
360. 1. B.</negEZ>@@

<negEZ>Lex. Ex imperfecta, ff. de Legib. 3. 360.
2. B.</negEZ>
<P>Lex. Sanctio, ff. de P&#x0153;nis, 580. 2. B.</P>
<negEZ>Lex. Non omnium, ff. de Legibus. 649.
2. B.</negEZ>
<negEZ>Lex. 1. §. Secundo loco, verbo Sexus, ff. de
Vulgat. & Popul. ibid.</negEZ>
<negEZ>Lex. Prospexit, ff. Quis, & à quibus, 650.
1. A.</negEZ>
<negEZ>Lex. Siquis alia, ff. Quemadm. seruitus amitt.
815. 2. B. cum 817. 1. A.</negEZ>
<negEZ>Lex. Quod non ratione, ff. de Legib. 822.
1. C,</negEZ>
<P>Lex. De quibus, ff. de Legib. 827. 2. B.</P>
<P>Lex. 1. ff. de Constit. Princip. 882. 1. A.</P>
<negEZ>Lex. Et quia, ff. de Iurisdict. omnium iudic
1019. 2. C.</negEZ></duolan 2>
------------------------------------------------------------
<Z>FINIS.</Z>
------------------------------------------------------------
<Z>#(IMAGE)</Z>

@@0@<filename:W0012-1280.jpg/>
@@1@<SE1280>
#(IMAGE)
<Z>#(IMAGE) <A+2>INDEX RERVM,</A+2>
<A+1>QVÆ IN HOC VOLV-
mine continentur.
Prior numerus paginam, posterior columnam designat.</A+1>
A.</Z>
<duolan 2><Z><A-1>ABSOLVTIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 <INI3>A</INI3>Bsolutio à peccatis spectat ad iurisdictio-
nem fori sacramentalis, 417. 2. B</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Absolutio data priuilegiato nescienti pri
uilegium, an valeat? 979. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>ABRAHAM.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Abrahæ præceptum, non fuit lex. 33. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Abrahamo quomodo præcepit Deus filium in-
terficere? 168. 2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>ABROGATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Abrogatio legis quid significet? 94. 2. B. Vide
Consuetudo, n. 68. 78. 79. & 80.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Abrogatio supponit veram legem. 752. 2. B.</A-1></P>
<P><A-1>3 Abrogatio, vt iusta sit, quid requirat? 753. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Abrogatio legis, quam mutationem expectat?
754. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Abrogatio legis à supremo Principe facta sine
causa legitima, valida esse potest, licet iniustè
fiat. 755. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>6 Abrogandi potestas in quo residet? 755. 2. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>7 Abrogatio legis inferioris à superiore fieri po-
test. 756. 1. A. & non è contra. Ibidem. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>8 Abrogatio legis duplex. 762. 2. D.</A-1></P>
<P><A-1>9 Abrogatio quando restringenda. 763. 2. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>10 Abrogatio quam promulgationem requirat?
768. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Abrogationis effectus vnde colligendi? 769
1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>12 Abrogatio legis per consuetudinem. 841. 1. B,</A-1></P>
<negEZ><A-1>13 Abrogatio per consuetudinem, quam extensio-
nem admittat? 849. 1. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>ACCEPTATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Acceptatio subditorum non est de ratione legis.
62. 2. C. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>ACCESSVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Accessus ad menstruatam in lege veteri mortale;
in noua veniale. 1147. 1. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>ACTVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Actus iudicis aliquando nomine iuris appella-
tur. 12. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Actus ad legem ferendam necessarij. Vide Lex.
n. 12.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Actus præceptus per legem quomodo habeat ho
nestatem positiuam? 48. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Actus dupliciter consideratur vt malus, & vt per
missibilis. 49. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Qui actus diuini regulentur à lege? vide Lex
æterna. num. 4.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>6 Actus moralis aliunde habet, vt sit moraliter ma
lus, vel vt sit theologicè peccatum. 126. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Actus moralis tres conditiones requirit vt sit bo
nus. 139. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Actus præcepti cognitio, quomodo necessaria, vt
per illum impleatur præceptum? 141. 2. C. & vide
Præceptum. n. 8.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Actus nullus est iure naturæ, quoties eodem iure
prohibetur, ob defectum potestatis, vel ob mate-
riæ incapacitatem. 149. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Actus prohibitus ob materiæ turpitudinem,
quando irritus iure naturæ. 149. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Actus humanus duplex; exterior, & interior.
247. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>12 Actus occultus per se, & per accidens. 249. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>13 Actus occultus, quomodo sit materia legis merè
humanæ. 249. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Actus internus duobus modis cadit sub præcep
tum indirectè 419 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Actus interni per accidens quomodo præcipiā-
tur? 421. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Actus internus non necessarius ad esse physic&#x0169;,
vel morale, actus exterioris, quomodo cadat sub
lege Ecclesiastica? 424. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>17 Quos actus punire possit Ecclesia? 425. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>18 Actus externus cum dependentia ab interiori,
quomodo subiectus potestati Ecclesiæ? 425. 2.
D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>19 Actus quando declarandus sit nullus? 602. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>20 Actus contra legem licèt sit nullus, malus est, &
p&#x0153;na dignus, & iustè potest à iudice puniri. 617.
1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Actus licèt nullus, aliquando inducit pęnam
legis, non tamen semper. 617. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Qui actus sunt secundum legem naturalem; qui
contra eam? 782. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Actus publicus dicitur dupliciter: iure, & facto.
815. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Actus publici notorietate facti possunt consue-
tudinem inducere. 815. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Actus iudicialis non requiritur ad consuetu-
dinem, Ibidem. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Actus inducentes consuetudinem debent esse
voluntarij. 820. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Actus ignorantia, & errore facti, non inducunt
consuetudinem. Ibidem. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>28 Actus interni dupliciter præcipiuntur in lege
noua. 1226. 1. D.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1281.jpg/>
@@1@<SE1281>Index Rerum.
<duolan 2><Z><A-1>ADAM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Adæ inobedientia, quomodo fuit grauis? 303.
2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Adæ præceptum: vide Præceptum. 2. Vide
Potestas, num. 10.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>AEDIFICATIO.</A-1></Z>
<P><A-1>Aedificatio ad ius gentium pertinere. 185. 2. C.</A-1></P>
<Z><A-1>AMPHIBOLOGIA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Amphibologia an vti possint scholares in feren do
suffragio interrogati, &c. 506. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>ANGELI.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Angeli, vide Præceptum, n. 30.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Angeli nomen non recte accommodatur Verbo,
vt Deus est. 1080 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Angelorum ministeria in legis veteris traditio-
ne quæ? 1081. 1. C,</A-1></negEZ>
<Z><A-1>APPETITVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Appetitus inclinatio merè naturalis quo sensu lex
sit appellandus? 8. 2. A. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>APOSTOLVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Apostolis post mortem Christi nunquam fuisse
prohibitum Euangelium gentibus prædicare.
1240. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Apostolis non fuisse præceptum Iudæis prius quā
gentibus prædicare, Ibidem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Apostolos nunquam ignorasse legem gratiæ esse
vniuersalem. 1240. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>ARCHIEPISCOPVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Archiepiscopus quam potestatem legislatiuam
habeat? 387. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Archiepiscopus non aliter dispensat in lege Con
cilij Prouincialis, quam Episcopus. 700. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Archiepiscopus quomodo ligatur legibus Con-
cilij Prouincialis? 700. 2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1><milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_9"/>B.<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/>
BAPTISMVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Baptismus quomodo superat remedia antiqua?
1120. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Baptismum non obligasse ante Christi mortem.
1234. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>BEATITVDO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Beatitudo simpliciter non est visio Dei, quæ citò
transeat. 59. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>BELLVM.</A-1></Z>
<P><A-1>Bellum ad ius gentium spectare. 1085. 2. D.</A-1></P>
<Z><A-1>BENEFICIATVS,
& Beneficium.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Beneficiatus quando peccat contra legem Eccle-
siæ, sine intentione recitandi, licet non manife-
stata. 423. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Priuatio beneficij ante omnem sententiam im-
poni potest. 474. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Bene ficiatus non recitans pro rata restituere te-
netur. 491. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Beneficium parochiale recipiens quomodo obli-
gatur ad ordines? 496. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Beneficiorum suorum bona alienantes priuan-
tur suis beneficijs ipso facto. 497. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>BONVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Bonum commune alijs omnibus præferendum.
350. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Bonum commune reipublicæ duplex. 40. 2. C.</A-1></P>
<P><A-1>3 Bonum honestum propter se amabile. 145. 1. C.</A-1></P>
<Z><A-1>BVLLA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Bullæ C&#x0153;næ, præcepta, & censuræ olim ab homi-
ne, nunc autem à iure. 59. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Bulla Cruciatæ quomodo dat Hispanis licentiā
vescendi lacticinijs? 986. 2. A.</A-1></negEZ>@@

<Z><A-1><milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_10"/>C.<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/>
CAPITVLVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Capitulum nihil statuere potest viuente Epis-
copo, de his quæ ad alios spectant. 392. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Capitulum quid possit statuere circa seipsum, &
capitulares suos? Ibidem. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Statutum sine iurisdictione ab aliqua congrega-
tione factum non obligat ex vi legis, sed cuius-
dam pacti. 393. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Capitulum sede vacante potest leges Episcopa-
les ferre, & obligant donec reuocentur. 393. 2.
B. & 395. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CARDINALIS.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Cardinalis potestas legislatiua quæ? 387. 2. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Collegium Cardinalium sede vacante, quas le-
ges ferre queat? 390. 1. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CAPTIVITAS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Captiuitas, & seruitus iure Gentium introductæ.
186. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CELEBRARE.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Celebrare sine vestibus sacris, an liceat? 331.
1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Prohibitus ne celebret, si infamia grauis sequa-
tur non obligatur obedire. 476. 2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CENSVRA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Censuræ latæ cum particulis ipso iure, ipso fa-
cto, &c. significant sententiam latam. 492. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Censuræ incurri possunt, ob defectum alicuius
actus interioris, non tamen sine exteriori. 422.
2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CAEREMONIAE.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Cæremoniæ Missæ de iure humano. 381. 2. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 C&#x0153;remoniæ legis veteris, vide Lex vetus. n. 1.
& sequentib.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Cæremoniæ veteris legis, an possint ab Ecclesia
seruari? 1166. 2. B. & Quæ? 1167. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 C&#x0153;remoniæ legis naturæ, quando & quomodo
nunc mortiferæ? 1166. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Cæremoniæ legis veteris non fuerunt à princi-
pio Euangelij mortiferæ. 1180. 1. A. B. & cæt.
post aliquod verò tempus fuerunt. Ibidem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Cæremonias legales viuentibus Apostolis de-
claratas esse perniciosas, & mortiferas. 1183. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Cæremoniæ legales quo iure factæ sunt morti-
feræ? 1185. 1. A. & 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>&#x00B6; Charitas, vide Præceptum. n. 18. 19.</A-1></P>
<Z><A-1>CEPHAS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Cephas à Paulo reprehensus, ad Galat. 2. Petrus
Apostolus fuit. 1168. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CHRISTIANI.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Mali Christiani lege Euangelica obligantur.
83. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Christiani legibus ciuilibus subduntur. 211. 2. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Christiani grauius peccant quam Gentiles cæ-
teris paribus, & cur hoc? 1225. 1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CHRISTVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Christus Dominus non solum fuit Redemptor,
sed etiā verus, & proprius legislator. 1215. 2. A. B</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Christus nullum præceptum morale addidit po-
sitiuum in lege noua. 1220. 2. C. nisi in materia
prius præcepta. 1225. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Christus aliqua pręcepta cæremonialia tradidit.
1225. 1. D. data autem sunt perfecto modo liber-
tati, & perfectioni huius legis accommodata. ibi-
dem. 2. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Christus redemptor omnium hominum vniuer-
salis. 1233. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CIRCVNCISIO.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Circumcisio quam vim habuit? 1119. 2. A. &c.</A-1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1282.jpg/>
@@1@<SE1282>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>2 Nec circumcisio, nec remedium legis naturalis,
contulit gratiam ex opere operato. Ibid, 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Circumcisio assumpta sine spiritu saltem legis
veteris, an liceat? 1164. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Circumcisio quando amisit vim suam; 1212. 1.
C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Circumcisio, sicut & remedium legis naturæ per
baptismum exclusa. 1213. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CIVITAS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Ciuitas appellatur maxima, maior, aut minima in
iure. 230. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CLEMENTINA.</A-1></Z>
<P><A-1>Clementinæ vnde dictæ. 457. 2. C.</A-1></P>
<tspb>                    <A-1>COACTIO, COGERE.</A-1></tspb>
<negEZ><A-1>1 Coactio ad iudaizandum tripliciter sumi potest.
1194. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Cogere gentes iudaizare per coactionem non
fuisse licitum. Ibidem. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Cogi non poterant gentes ad legalia etiam ante
Concilium Hierosolymitanum. Actor. 5. 1195.
2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Nunquam gentiles ad fidem conuersos fuisse coa
ctos ad legalia seruanda. 1197. 1, D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Cogere gentes lato modo, quando liceat? 1200.
2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>COMMINATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Comminatio primis parentibus facta in paradiso
cur? 87. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>COMMVNITAS.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Communitas legis capax qualis? 63. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Communitas perfecta inducit consuetudinem.
809. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Cōmunitas humanitus congregata quæ? 36. 2. D.</A-1></P>
<P><A-1>4 Communitas perfecta, & im perfecta. 73. 1. A. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>5 Communitas perfecta est subiectum legis. Ibid.
2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Communitates Ecclesiasticæ inferiores quas le-
ges ferre queant? 395. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Communitates religiosæ, an propria statuta, &
leges condere queant? 396. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>COMMVTATIO.</A-1></Z>
<P><A-1>Commutatio quid, & compensatio? 95. 2. D.</A-1></P>
<Z><A-1>CONCILIVM GENERALE.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Concilium generale tribus modis consideratur.
389. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Concilium per leges obligare nequit sine con-
firmatione Papæ. 389. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Concilium sine Papa, aut eius legatis, an sit legi-
timum? 391. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Concilium sede vacante, quam potestatem ha-
beat? 390. 1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CONCILIA MINORA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Concilia minora ferre possunt leges proportio-
natas iurisdictioni suæ. 391. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Concilia minora obligant suis legibus ante con
firmationem Papæ. 392. 1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CONFESSIO.</A-1></Z>
<P><A-1>&#x00B6; Confessio, vide Præceptum, n. 12.</A-1></P>
<Z><A-1>CONFISCATIO.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Confiscatio ipso facto imponitur. 475. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Confiscatio, quando expectat iudicis sententiā.
Ibidem. Vide P&#x0153;na. n. 21.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Confiscatio impedit dilapidationem bonorum
confiscatorum. Ibidem. 2. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CONNVBIVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Connubia inter alieniginas prohibita iure ge&#x0303;tium.
186. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CONSILIVM.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Consilium non esse veram legem. 70. 1. B.</A-1></P>@@

<negEZ><A-1>2 Consilium late sumptum, latius patet quam con-
silium perfectionis. 1101, 1. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CONSVETVDO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Consuetudo à maiori parte communitatis intro-
ducitur. 441. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Consuetudo nullum tempus determinatum re-
quirit, vt inducatur. 441. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Consuetudo definita ab Isidoro, & alijs. 770. 2. B.</A-1></P>
<P><A-1>4 Consuetudo iuris, & facti. 772. 2. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>5 Consuetudinis, & præscriptionis differentiæ.
774. 1. C. &c.</A-1></negEZ><marginalia>Consuetu-|dinis diui-|sio.</marginalia>
<negEZ><A-1>6 Consuetudo verissimè dicitur ius non scriptum.
775. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>7 Consuetudo, quomodo legem supponat? 776. 2. B</A-1></P>
<P><A-1>8 Consuetudo variè diuiditur. 777. 2 B. &c.</A-1></P>
<negEZ><A-1>9 Consuetudo priuata, de quibus intelligenda?
780. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Quæ consuetudo legem inducit, 781. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>11 Consuetudo, secundum ius, præter ius, contra
ius, Ibidem. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Consuetudo contra legem naturæ, nullum effe-
ctum habet. 782. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Consuetudo contra ius gentium in aliquibus
præualere potest. Ibidem. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Consuetudo, & traditio in rigore differunt.
784. 1. B,</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Quæ consuetudo Ecclesiastica sit præter ius di
uinum? 785. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Consuetudo contra ius diuinum nullum effe-
ctum habet. Ibidem. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>17 Consue tudo canonica, & ciuilis. 787. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>18 Consuetudo circa ius diuinum potest esse in-
terpres eius. Ibidem. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Consuetudo secundum legem humanam est fa-
cti, non iuris. 786. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Consuetudo diuiditur in morem stricte sumpt&#x0169;,
sty lum, ritum, & forum. 788. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>21 Consuetudo positiua, & negatiua. 791. 1. C.</A-1></P>
<P><A-1>22 Consuetudo bona, vel mala. 792. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>23 Consuetudo mala in facto esse potest, in iure
nu nquam. Ibidem. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>24 Consuetudo bona duplex; 792. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>25 Consuetudo rationabilis, & irrationabilis, &
vnde dignoscenda? 797. 2 B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Consuetudo vt sit irrationabilis quid requirat?
795. 1. C. 796. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Consuetudo mala esse potest, licet materia ex
se mala non sit. 796. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>28 Consuetudo præscripta, & non præscripta. 801.
2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 Consuetudo præscripta quomodo approbatur?<marginalia>Consuetu-|do præscri-|pt{a}.</marginalia>
802. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Consuetudo præscripta definitum tempus re
quirit. 804. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 Consuetudo præscripta requirit saltem tem-
pus decem annorum. Ibidem. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>32 Consuetudo absolutè quid significet? 807. 2. D.</A-1></P>
<P><A-1>33 Consuetudinis causæ explicantur. 808. 2 C,</A-1></P>
<P><A-1>34 Consuetudinis, duplex causa efficiens. 809. 1. B.</A-1></P><marginalia>Consuetudi|nis caus{a}|efficiens.</marginalia>
<negEZ><A-1>35 Consuetudo priuata dupliciter excusat à lege
communi. 809 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Consuetudinis causa efficiens explicatur. 823.
2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 Consuetudo requirit Principis consensum. 825.
2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>38 Consuetudo quando requirit consensum per-
sonalem Principis. 827. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>39 Consuetudo quam voluntatem requirit. 829.
1. B. & quid signum eius? 830. 1. B.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1283.jpg/>
@@1@<SE1283>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>40 Consuetudo quantum temporis requirit vt in-
ducatur. 830. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>41 Consuetudo præscripta de se sufficiens, ad in-
troducendam consuetudinem, 830. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>42 Modus, & animus, quibus consuetudo introdu-
citur, viro prudenti relinquuntur. 834. col. 1.
D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>43 Consnetudo se ipsa promulgatur, cum vsum pu-
blicum requirat. 834. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>44 Consuetudo Iuris à qua communitate intro-<marginalia>Consuetu-|do Iuris.</marginalia>
duci possit. 810. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>45 Consuetudo à maiori parte communitatis ob-
seruari debet. 812. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>46 Consuetudo quam actuum frequentiam requi-
rat? 813. 2. B. & 814. 1. D,</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>47 Consuetudo requirit obseruantiam publicam.
815. 1. B. Vide Actus, n. 24. 25. 26. 27.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>48 Consuetudo non inducitur per actus vi, vel me-
tu factos. 823, 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>49 Consuetudinis effectus. 827. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>50 Consuetudinis effectus vnde colligendi. 835.<marginalia>Consuetudi|nis effect&#xA770;.</marginalia>
1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>51 Consuetudo potest legem p&#x0153;nalem inducere.
835. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>52 Consuetudinis vis circa contractus validitate&#x0303;
explicatur. ibidem. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>53 Consuetudo quomodo legi æquiparatur. 836.
2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>54 Consuetudo quas personas obliget. 837. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>55 Consuetudo laicorum non obligat clericos.
837. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>56 Consuetudo mixta obligat tam clericos, quàm
laicos. Ibidem. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>57 Consuetudinis extensio ab vno casu ad alium
similem. 858. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>58 Consuetudo quomodo legem interpretatur?
839. 1. D. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>59 Consuetudinis efficacia in legibus interpretā-
dis. 840. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>60 Consuetudo seipsam interpretari potest. 841.
1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>61 Consuetudo legem humanam tam ciuile&#x0303;, quàm
canonicam abrogat. 841. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>62 Consuetudo quadraginta annorum, an præua-
leat contra legem Ecclesiasticam? 844. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>63 Consuetudo contra leges ciuiles, quando præ-
ualeat? 844. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>64 Consuetudo aliquando legem abrogat ignoran
te Principe. 845. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>65 Consuetudo non pręscripta, quam vim habeat?
845. 2. B. & D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>66 Consuetudo incipie&#x0303;s per actus malos quia pro
hibitos, potest legi derogare. 848. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>67 Consuetudo irrationabilis quam vim habeat?
851. 1. D,</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>68 Consuetudo irrationabilis in conuenientia p&#x0153;
næ, rationem habere potest quod ad hanc parte&#x0303;
legi derogare. 851. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>69 Consuetudo irrationabilis quoad vtrāque par-
tem, quam excusationem potest afferre? 851.
2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>70 Consuetudinis reuocatio, quid operatur? 854.
2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>71 Consuetudinis prohibitio quem effectum ha-
bet? 855. 1. B. & 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>72 Consuetudo contra ius quid operatur? 858.
2. A.</A-1></negEZ><marginalia>Consuetu-|dinis muta|tio.</marginalia>
<negEZ><A-1>73 Consuetudinis mutatio, quibus modis contin-
git? 859. 1. C.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>74 Consuetudo per lege&#x0303; intèrdum abrogata. 798.
1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>75 Consuetudinis pura abrogatio, & non est illius
reprobatio. 798. 2, B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>76 Consuetudo quando intelligatur reprobata.
800. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>77 Consuetudo dupliciter reprobatur. 801. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>78 Consuetudo vniuersalis abrogatur per legem
vniuersalem. 860. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>79 Consuetudo per quæ verba abrogatur? 864.
1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>80 Consuetudo immemorabilis, quādo abrogatur?
Ibidem. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>81 Consuetudo, an inducat priuilegium, sine Prin-
cipis expressa concessione. 895. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>82 Consuetudo quam antiqua debet esse vt pri-
uilegium inducat. 900. 1. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CONTEMPTVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Contemptus an sit superbia, inobedientia, aut in-
iustitia. 318. 1. D. Vide Peccatum, n. 1. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Contemptus in intellectu, voluntate, & opere ex-
terno reperitur. Ibidem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Contemptus ad personas, vel res potest referri.
Ibi dem. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Contemptus personæ ad iniustitiam spectat.
319 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Contemptus materialis, & formalis. Ibide&#x0303;. 1. C,
& quis vterque sit? Ibidem, 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Contemptus duplex, simpliciter, & secundum
quid? 320. 1. A. Alia distinctio, ibidem. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Contemptus an sit semper peccatum mortale.
Vide legis ciuilis transgressio. n. 93. &c.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CONTRACTVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Contractus per dolum, aut metum grauem, an sit
nullus? 149. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Contrahentium obligatio, vnde colligenda? 480,
2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CORNELIVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Cornelius primus ex Gentilibus baptizatus. 1196.
1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CORRECTIO FRATERNA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Correctionis fraternæ obligatio quando cessat?
671. 2. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>CVSTODIA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Custodia ciuitatis per vigilias distributa, quo iure
fit? 171. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1><milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_11"/>D.<milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/>
DAMNATVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Damnatus ad mortem vt fame pereat, non obliga-
tur ad non comedendum. 476. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>DECEPTIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Deceptio vndecunque proueniat, causat inuolun-
tarium. 920. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>DECIMAE.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Decimarum destributio humano iure inducta.
162. 1. B. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Decimæ soluendæ erant à Iudæis tempore, quo
lex vetus mortua, & non mortifera fuit. 1193.
2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>DEPOSITVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Depositum non reddere aliquando non repugnat
iuri naturæ. 152. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Depositum non reddere in casu necessitatis, non
est ex dispensatione. 171. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>DESIDERIVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Desiderium simplex, seu complacentia, an cadat
sub lege? 250. 2. B.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1284.jpg/>
@@1@<SE1284>Index Rerum.
<duolan 2><Z><A-1>DEVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Deus an possit non prohibere ea, quæ sunt con-
tra rationem naturalem? 127. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 An Deus possit alicui concedere, vt licitè possit
nullum vnquam motum bonum circa ipsum ex-
ercere? 169. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Dilectio Dei. vide lex naturalis. 27.</A-1></P>
<Z><A-1>DISPENSATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 An Pontifex possit dispensare in residentia Epis
copi? 161. 1. C. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Dispensare in præceptis Decalogi nec Deus po-
test. 167. 2, C. & 178. 2. D: potest tamen eorum
materiam mutare. 171, 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Dispensare in voto, an sit dispensare in iure na-
turæ? 171. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Dispensare potest superior cum certa persona,
relicta lege in sua vi circa alias. 673. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Dispensatio quid propriè significet. 674. col. 2.<marginalia>Dispe&#x0303;satio|quid.</marginalia>
B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Dispensatio est propriè actus iurisdictionis. 675.
1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>7 Dispensationis definitio. ibidem.</A-1></P>
<negEZ><A-1>8 Dispensatio ab absolutione distinguitur. 676.
1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Dispensatio à simplici licentia differt. ibidem.
2. C.</A-1></negEZ><marginalia>Dispe&#x0303;satio-|nis mate-|ri{a}.|Dispensa-|tionis for-|ma.</marginalia>
<negEZ><A-1>10 Dispensationis materia quænam sit? 681. 2.
D. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Dispensatio non versatur necessario circa perso
nam. 684. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>12 Dispensatio tacita, & expressa. 686, 2. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>13 Dispensatio expressa nulla determinata verba
requirit. ibidem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Dispensatio ad suum valorem non requirit scri
pturam. 687. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>15 Dispensatio à quo sit impetranda. 687. 2. D.</A-1><marginalia>Dispensa-|tionis effi-|ciens.</marginalia>
<negEZ><A-1>16 Dispensacio potest à Prælato motu proprio cō-
cedi. 688. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Dispensat io regulariter conceditur ad petitio-
nem alicuius. 689. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Dispensatio tacita in quibus admittenda? 689.
1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Dispensatio tacita quibus modis colligenda?
691. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Dispansandi potestas ordinaria, & delegata.<marginalia>Dispensan-|di potestas</marginalia>
694. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Dispensandi potestas ordinaria apud quem re-
stat. ibidem. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Di spensandi potestas includit commutandi po
testatem. Vide Potestas, n. 17.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Dispensandi facultas media supplicatione ob-
tenta, est odiosa. 708. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Dispensatio concessa ad petitionem supplican-
tis, quomodo datur; 709. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Dispensandi facultas pro persona certa, vel pro
personis certis est stricti iuris. 709. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Dispensandi facultas generalis in aliqua lege,
sine expressione personarum est fauorabilis.
711. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>27 Dispensationis causa finalis. ibidem. 2. D.</A-1><marginalia>Causa fina-|lis.</marginalia>
<negEZ><A-1>28 Dispensare sine causa an sit licitum? 712. 2. A.
& 713. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 Dispensare sine causa quodnam peccatum in su
premo principe? 714. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Dispensationis licitæ qualis causa esse debet.
716. 2, C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 Dispenfatio iuris publici, & priuati, quando di-<marginalia>Dispensat.|diuisio.</marginalia>
citur? 717. 2. C.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>32 Dispensatio respicit bonum commune. 718.
1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>33 Dispensatio voluntaria, & necessaria, quando?
718. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>34 Dispensatio quæ tacitè concedi potest, aliquā-
do dicitur ex iustitia. 718. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>35 Dispensatio debita ex præcepto, ex officio, ex
misericordia. 718. 2. D. & 719. 1. B. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Dispensatio ex causa extrinseca, & intrinseca
720, 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 Dispensatio iusta semper requirit aliquam cau
sam. ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>38 Dispensans inferior in lege superioris sine cau-
sa, non validè dispensat. ibidem. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>39 Dispensatio in lege sua est valida sine causa.
722. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>40 Dispensationis vis ab Authore legis pendet,
Ibidem. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>41 Dispensatio quam legislator sibi concedit sine
iusta causa nulla est. 727. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>42 Quomodo superior in lege inferioris dispen-
sare potest sine causa? 728. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>43 Dispensatio quot modis fit irrita? 729. 2. D. tri-
bus. 736. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>44 Dispensatio ex taciturnitate veri, vel narratio.
ne falsi inualida fit. 737. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>45 Dispensans in lege superioris quem scit dispen
sationem negasse, an valide dispensat? 739. 2.
B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>46 An taciturnitas prioris dispensationis obtentæ
reddat posteriorem inualidam? 740. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>47 Dispensatio super irregularitate, quando valet?
745. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>48 Dispensatio in vno vinculo, tacitis alijs an sit
valida? 748. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>49 In habente simul votum castitatis, & religionis,
quomodo valeat circa vnum dispensatio, tacito
alio? 750. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>50 Dispensatio in matrimonio ante notitiam eius
an operetur? 983. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>51 Dispensatio in præceptis Ecclesiæ, quando va-
leat vbique? 990. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>52 Dispensatio data pro tempore finito, quando
possit reuocari? 1066. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>53 Dispensatio in votis, iuramentis, & matrimo-
nio rato, an relaxet aliquod ius diuinum? 1254.
1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>54 Dispensatio in consecrando pane sine calice,
an admittenda? 1254. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>55 Dispensationis effectus quis? 678. 1. C,</A-1></P>
<negEZ><A-1>56 Dispensationis præcipuus effectus vinculum tol<marginalia>Dispensat.|effectus.</marginalia>
lere in conscientia. 678. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>57 Dispensatio formaliter non potest obligare ad
actum eontrarium legi, qua fit dispensatio. 679.
1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>58 Dispensatio plena, seu totalis, semiplena, seu
partialis. 680. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>59 Dispensatio an habet effectum ante notitiam
dispensati? Ibidem. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>60 Dispensationis effectus perse, & per accidens.
Ibidem. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>61 Dispensatio, an strictè intelligenda sit? 681.
1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>DISSVETVDO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Vt dissuetudo sit, quid requiratur? 843. col. 1.
B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>DOCTORES.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Doctorum consensus magnam habet authoritatem.
625. 2. A.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1285.jpg/>
@@1@<SE1285>Index Rerum.
<duolan 2><Z><A-1>DONATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Donatio eiusdem rei, post primam validam dona-
tionem, & traditionem nulla est iure naturæ.
149. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>DVBIVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 In dubio de honestate legis præsumendam esse
honestatem. 51. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 In dubio, an lex sit latæ, vel ferendæ sententiæ,
de ferenda intelligi debet. 479. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 In dubio non probabili ad superiorem recurren-
dum est. 664. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 In dubio vrgente, quo superior consuli non po-
test quid faciendum? ibidem. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 In dubio potius dicendum, consuetudinem esse
deuotionis, quam obligationis 834. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>E.
AEQVITAS.</A-1></Z>
<P><A-1>Aequitas duplex, naturalis, & legalis. 13. 1. D.</A-1></P>
<Z><A-1>ELEEMOSYNA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Eleemosyna data ab ebrio, quomodo tollat obliga-
tionem? 141. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>ELECTVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Electus ad cathedram per suffragantem inhabilem,
quomodo tutus potest esse in conscientia? 503.
2. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>EPIIKIA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 EpijKia quæ? 653. 2. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Epijkia circa legem naturalem an locum habeat?
173 1. B. propriè non habere. 175. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Epijkia differt ab interpretatione. 174. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Epijkia circa leges irritantes quam vim habeat?
573. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Epijkia circa formas sacramentorum non ad-
mittitur. 574. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Epijkia tam in præceptis affirmatiuis, quàm ne-
gatiuis locum habet. 654. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 EpijKia interdum habet locum etiamsi posset lex
iustè seruari. 657. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>8 Epijkiæ proprium munus ostenditur. 658. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>9 Epijkia non solum iniquum, sed valde difficile
corrigit, ibidem. 2. C</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Epijkia tripliciter vti liceat. 659. 1. C.</A-1></P>
<P><A-1>11 Epijkiæ duplex modus. 661. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>12 Epijkia vtendum quando non potest conueniri
superior. 662. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Epijkia non semper est actus iurisdictionis, sed
prudentię, & doctrinæ. 673 1. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>EPISCOPVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Episcopus habet potestatem legislatiuam in sua
diocæsi, & quo iure? 376. 1. C. D. &c.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Episcopus. Vide Dispensatio. n. 1.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Episcopus electus, & confirmatus, non consecra-
tus quid possit esficere? 379. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Episcopalis iurisdictio potest committi non Epis
copo. 379 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Episcopi potestatem legislatiuam à quo acci-
piant. 384. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Episcopi Apostolorum successores, & quomodo?
ibidem. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Episcopos ab Apostolis creatos habuisse succes-
sores, media authoritate Petri. 385. 2, B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Episcopus quas leges condere possit sine volun-
tate Papæ? 386. 1. D. & 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Episcopus quid possit sine consilio. vel consensu
Capituli? 386. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Episcoporum epistolæ, vel sententiæ, quando, &
quomodo habeant vim legum? 433. 1. B. & vide
Epistola. n. 1.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>11 Episcopus intra sex menses à confirmatione,
non consecratus, priuatur Episeopatu per Con-
cilium Trid. 497. 1. A. vbi hoc declaratur.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Episcopi in quibus legibus secum possint dis-
pensare? 685. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Episcopi habent iurisdictionem immediatè à
Summo Pontifice. 696. 2 A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Episcopus quando potest dispensare in lege
superioris? 697. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Episcopus in aliquibus casibus non tenetur ad
recursum superioris. 698. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Episcopi an dispensent in legibus Concilij pro
uincialis? & quomodo. 699. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Episcopus non est inferior respectu legum Sy-
nodalium. 701. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>18 Episcopi potestas in legibus canonicis. 702. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>19 Episcopus in suis legibus, & constitutionibus
dispensat. 702. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Episcopus dispensare potest in lege superioris
per modum compensationis. 704. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Episcopi, & alij inferiores legislatores possunt
in legibus suis dispensare per modum commu-
tationis. 703. 1. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>EPISTOLAE.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Epistolæ Pontificum leges canonicas inducunt.
430. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Epistolæ Pontificum ordinariè potius sunt de-
claratiuæ, quā constitutiuæ Iuris, 432. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Epistolæ scriptæ non ad consultationem respon
dendam, sed ad gubernationem quando habeant
vim legum? 431. 1. A. & quibus circunstantijs
cognoscendæ? ibid.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>EXCEPTIO. EXEMPTVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Exceptio à lege per priuilegium non est Epij-
Kia, 175. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 In loco exempto non obligant leges territorij.
336. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>EVNVCHVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Eunuchus à Philippo baptizatus an Iudæus fuerit.
1196. 2. A. & 1238. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>EXCOMMVNICATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Excommunicatio lata per generalem sententiam,
& per statutum quomodo differant? 58. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Excommunicatio minor non est sufficiens sign&#x0169;
obligationis grauis. 447. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Excommunicatio iure lata, indicat obligatione&#x0303;
grauem. ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Excommunicatio per hominem ferenda, quando
indicat grauem obligationem? 448. 1 B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Excommunicatio sæpè imponitur ipso facto, &
incurritur. 473. 2 D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Excommunicatus occultus quando possit com-
municare licitè? 476. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Excommunicatus existens in Ecclesia, inchoan-
te Diuino officio tenetur egredi. 477. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Excommunicatus si ei detur beneficium renetur
non acceptare. ibidem.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>F.
FAS.</A-1></Z>
<P><A-1>Fas à lege. quomodo distinguitur? Vide Lex.</A-1></P>
<Z><A-1>FAVORES.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Fauores, & præmia, ad quem legis effectum redu-
cuntur? 81. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>FAEDERA.</A-1></Z>
<P><A-1>F&#x0153;dera pacis ad ius gentium referuntur. 186. 1. B.</A-1></P>
<Z><A-1>FAELICITAS.</A-1></Z>
<P><A-1>F&#x0153;licitas, Vide Homo. num. 2.</A-1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1286.jpg/>
@@1@<SE1286>Index Rerum.
<duolan 2><Z><A-1>FIDES, FIDELIS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Fides an requiratur ad potestatem legis canoni-
cæ ferendæ, & quomodo? 398. 2. A. & vide pote-
stas. 20.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Fideles baptizati, siue in voto, siue iure, quomo-
modo legibus tenentur? 83. 2. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>FINIS,</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Finis vide Philosophi, & vide Lex naturalis. 25.
26. 27.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>FORVS, FORVM.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Forus quid significet? 286. 1. B.</A-1></P>
<P><A-1>2 Forum duplex Ecclesiasticum, & ciuile. ibid. D.</A-1></P>
<P><A-1>3 Fori mixti quæ dicuntur. 412. 1. C.</A-1></P>
<P><A-1>4 Forum quid? 790. 1. A.</A-1></P>
<P><A-1>5 Forum, & stylus quomodo differunt? ibid. 2. A:</A-1></P>
<negEZ><A-1>6 Forum, an comprehendat leges scriptas, & non
scriptas? 790. 2. B,</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Forum internum conscientiæ, & p&#x0153;nitentiæ, an
coincidunt? 892. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Forum p&#x0153;nitentiale, & contentiosum quomodo
differunt? 893. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>&#x00B6; Furtum. Vide Spolia.</A-1></P>
<Z><A-1>G.
GENTILES.</A-1></Z>
<P><A-1>Gentiles vide Coactio, n. 2. & sequent.</A-1></P>
<Z><A-1>GVBERNATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Gubernatio politica triplex. Monarchia, Aristo-
cratia, Democratia, 206. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Gubernationes ex his variæ cōficiuntur. ibid. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Gubernatio moralis triplex, politica, Oecono-
mica, Monastica. 238. 2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>H.
HABITVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Habituum naturalium, & supernaturalium diffe-
rentia. 237. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>HAERESIS, HAERETICVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Hæresis solum interior, an tollat iurisdictionem
Ecclesiasticam? 398. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Hæresiis exterior occulta, seclusis censuris, quid
efficiat? 399. $unclear. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Hæresis publica an tollat potestatem Ecclesia-
sticam? Ibidem. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Hæreticus externus, sine interno animo non in-
currit censuras contra hæreticos. 426. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>HOMICIDIVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Occidentes per Assasinos priuantur beneficijs, ip-
so facto. 497. 2. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>HOMO, HVMANVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Homo secundum duplicem naturam considera-
tus. 17. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Hominis fęlicitas duplex, vitæ, scilicet, præsen-
tis, & futuræ, & vtraque in naturalem, & super-
naturalem distinguitur. 236. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Solus homo legum capax, quomodo intelligitur?
Vide legis subiectum. num. 32.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Omnes homines viatores legibus subijciuntur,
82. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Humanæ multitudinis duplex consideratio. 202.
2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>I.
IDAEA.</A-1></Z>
<P><A-1>Idæa quomodo differt ab exemplari? 108. 2. A.</A-1></P>
<Z><A-1>IEIVNIVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Ieiunium inuoluntariè an impleat præceptum? 141.
2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>IGNORANTIA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Ignorantiæ multiplex diuisio. 518. 1. D.</A-1></P>@@

<negEZ><A-1>2 Ignorantia excusans factum, ne sit peccatum, ex
cusat debitum p&#x0153;næ in vtroque foro. 518. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Ignorantia non excusans à culpa graui, ob quam
p&#x0153;na legis lata est, non excusat simpliciter à pę-
na, nisi in lege ita sit expressum. 520. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>4 Ignorantia crassa an diminuat pęnam? 521. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>5 Ignorantia solius pęnæ regulariter nō excusat pę
næ reatum. 521. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Ignorantia excusans à culpa mortali, excusat à
pęna graui legis. 523. 2. A,</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Ignorantia irritationis, aut prohibitionis, an im-
pediat effectum irritandi? 568. 1. B. Vide
Lex naturalis, n. 23.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>IMMVNITAS CLERICORVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Ecclesiasticæ personæ à qua potestate ciuili exem-
ptæ. 342. 1. C. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>IMPERFECTIO.</A-1></Z>
<P><A-1>Imperfectio duplex: negatiua, & priuatiua. 1124. 2. D.</A-1></P>
<Z><A-1>IMPERATOR.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Imperator quam potestatem habeat? vide pote-
stas Ecclesiast. n. 3.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Imperator quid habeat, ex translatione imperij?
222. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Imperator per suas leges obligare potest terras
Romano Imperio subiectas. 223. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>IMPERIVM</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Prouincias Imperio subiectas in duplici differen-
tia. 223. 1. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>IMPETRATIO.</A-1></Z>
<P><A-1>Impetratio vide Iustus. n. 2.</A-1></P>
<Z><A-1>INDVLGENTIAE.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Indulgentiæ non comprehendantur sub nomine
priuilegij. 908. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Indulgentias sibi concedit Pontifex. 908. 2. A.</A-1></P>
<Z><A-1>INHABILITAS.</A-1></Z>
<P><A-1>In habilitas vide suffragium. n. 1. & sequentib.</A-1></P>
<Z><A-1>INIVSTITIA.</A-1></Z>
<P><A-1>Iniustitia in materia vel in modo legis. 54. 1. B.</A-1></P>
<Z><A-1>INTERDICTVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Interdictum quando indicat grauem obligationem.
448. 2. D. &c</A-1></negEZ>
<Z><A-1>INTERPRETATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Interpretatio, vt Authentica dicatur, quæ requi-
runtur? 625. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Interptetationem ex vsu sumptam, interdum pos
se esse authenticam. 655. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Interpretatio doctrinalis, quomodo in legibus hu
manis necessaria? ibidem. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Interpretatio doctrinalis à triplici pendet princi
pio. ibidem. 2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>IRRATIONABILIS.</A-1></Z>
<P><A-1>Irrationabilis vide consuetudo. n. 71. & sequentib.</A-1></P>
<Z><A-1>IRREGVLARITAS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Irregularitas ob homicidium voluntarium, vel
casuale quæ restrictior? 426. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Irregularitas imposita rebaptizāti, si ficte rebap-
tizat non incurritur. ibidem. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Irregularitas quando pęnalis est, denotat grauem
obligationem. 449. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Irregularitas cur incurritur ante sententiam iu-
dicis? 474. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Irregularitas incurritur licet lex feratur per ver
bum de futuro. 484. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Irrgularitas talis pęna est, vt nunquam nisi ipso
facto incurratur. 492. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>IRRITATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Irritatio aliquando est purè pęnalis, sæpius vero
per se intenta ad honestatem morum Reipubli-
cæ. 359. 1. A,</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1287.jpg/>
@@1@<SE1287>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>2 Irritatio vinculi indissolubilis quando incurra-
tur ipso facto, 484. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Irritatio actus in proprio conceptu, non includit
quod sit pęna. 556. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Irritatio dupliciter fit, per legem, vel per iudi-
cis sententiam. 564. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Irritatio actus dependentis à sententia iudicis,
multipliciter impediri potest. 565. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Irritatio tantum in pęnam imposita, per ignorā-
tiam, vel aliam causam, quæ à culpa excuset, im-
peditur. 567. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Irritatio non cessat, licèt is in cuius fauorem de-
tur, cedat iuri suo. 571. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Irritatio non pęnalis quomodo inducitur? 588.
2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Irritatio non pęnalis non requirit sententiam, vt
actus sint nulli. 610. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Irritatio pęnalis an expectet sententiam? ibid. C.</A-1></P>
<Z><A-1>IVDAS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Iudas Galilæus quis? quo tempore vixerit? & quos
errores habuerit? 210. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>IVDEX.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Iudex vide actus. n. 1.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Iudex tenetur secundum legem iudicare, & puni
re reum. 514. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Iudex, quomodo potest pænas augere, vel minue-
re? 515. 1. D. & 2. A. B. C. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Iudices supremi quomodo possint pænas remit-
tere? 516. 1. C. D. &c.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>IVRAMENTVM.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Iuramentum vide suffragium, n. 8.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 In iuramento potest stare intentio iurandi cum
intentione non se obligandi. 290. 1. B. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>IVRISDICTIO.</A-1></Z>
<P><A-1>Iurisdictio Episcopalis, vide Episcopus. n. 4.</A-1></P>
<Z><A-1>IVS.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Iuris multiplex Etimologia. 10. 1. C.</A-1></P>
<P><A-1>2 Iuris duplex significatio. 11. 1. C.</A-1></P>
<P><A-1>3 Propria nomiminis Ius, appellatio, ibid. 2. A. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Ius à iubendo dictum, quidpropriè significet? ibi-
dem, 2. B. & sequenti. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Ius ad legem comparari, vt genus ad speciem.
12. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Ius ab æquo, & bono, quomodo distinguitur? ibi-
dem. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Ius humanum ita materiā iuris naturæpotestmu
tare, vt eius obligatio cesset. 158. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>8 Iuris variæ exceptiones. 180. 1. D. & 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>9 Ius vtile, honestum, seu regale, & legale quid?
180. 2, B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Ius naturale gentium, & ciuile quid? ibidem. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>11 Ius ciuile ex vi sua non obligat in Lusitania.
224. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Ius ciuile, in Hispania an seruandum necessariò,
deficientibus proprijs? 224. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Ius Pontificium vel Imperiale, an sequendum in
terris nec Papæ, nec Imperio subditis? 225.
1. C. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>14 Ius seruitutis quando amittitur? 1040. 2. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>15 Ius impediendo valorem actus impedit etiam
obligationem. 341. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Ius Prætorium, Honorarium, & Tribunitium cur
ita dicta. 457. 2. A. B.</A-1></negEZ><marginalia>Iuris diui-|sio.</marginalia>
<negEZ><A-1>17 Iuri canonico applicantur hæc omnia. Consti-
tutiones Principum: Ius Prætorium; vel Hono-
rarium. Senatus consulta. 457. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Ius municipale, Ius Magistratum, Ius Sacerdo-
tale: Ius Monochale, &c. quid sint? 458. 1.
A. &c.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>19 Ius naturale negatiuum, & positiuum. 158. 2. D.
Differentia eorum. 160. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Ius naturæ dominatiuum posse per homines mu
tari, non tamen præceptiuum. 160. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Ius naturale per dispensationem in votis &c.
quomodo cessat? 160. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Impedimenta iure naturæ matrimonium impe-
dientia non posse à Papa per dipensationem tol-
li. 162. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Ius, & fas quomodo distinguuntur? 13. 2. C.
D. &c.</A-1></negEZ>
<P><A-1>24 Ius legale ab Aristotele descriptum. 17. 1. A.</A-1></P>
<Z><A-1>IVSGENTIVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Ius gentium dari, omnes vt certum supponunt.
180. 1, C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Ius gentium in quo sensu tradetur? ibidem. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Ius gentium à naturali, quomodo distinguatur?
184. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Ius gentium nō sufficienter à naturali distingui,
quod illud concessiuum tantum sit, hoc vero prę-
ceptiuum. 187. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Ius gentlum proprium non comprehendi sub
naturali. 187. 2. A. Sed ab illo differt. 192. 2. C.
193. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 In quo conueniat ius gentium cum naturali? ibi-
dem. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 In quo præcipuè differat ius gentium à naturali?
ibidem D. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Ius gentium simpliciter esse dicendum positiu&#x0169;
humanum 188. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Iusgentium, & ciuile in quo differunt? 189. 1. C.
D. 194. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Iuris gentium duplex modus. 190. 1. D.</A-1></P>
<P><A-1>11 Ius gentium omnibus commune. 191. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>12 In iure gentium æquitatem & iustitiam seruan-
dam esse. 192. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Ius gentium esse mutabile ex hominum consen-
su. 193. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 sus gentium à quo & quomodo mutabile? ibi-
dem. C. & D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Ius gentium de seruitute captiuorum in bello
iusto mutatum est, & inter christianos non serua
tur ex antiqua consuetudine. 194. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Ius gentium moraliter loquendo non potest to-
tum tolli. 783. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>IVSTIFICATIO.</A-1></Z>
<P><A-1>Iustificatio ex opere operantis duplex. 1120. 2. C.</A-1></P>
<Z><A-1>IVSTITIA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Iustitia duplex, carnis, & spiritus. 1118. 1. A.</A-1></P>
<P><A-1>2 Iustitia carnis quæ? ibid. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Iustitia animæ duplex, naturalis, & supernatura-
lie. 1118. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>4 Iustitia naturalis & legalis. 13. 1. B.</A-1></P>
<Z><A-1>IVSTVM.</A-1></Z>
<P><A-1>Iustum duplex naturale, & legale. 13. 1. B.</A-1></P>
<Z><A-1>IVSTVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Iusti in tempore legis veteris merere potuerunt
ex condigno augmentum iustitiæ, & coronam
gloriæ. 1123. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Iusti in tempore legis veteris quomodo, & quid
impetrare vel satisfacere poterant? 1124. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>L.
LAICVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Laicus an possit eligi in Papam, & iurisdictione
vti? 404. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Laici nihil contra canones statuere possunt. 757
2. B.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1288.jpg/>
@@1@<SE1288>Index Rerum.
<duolan 2><Z><A-1>LEGATVS?</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Legatorum non violando rum religio ad ius gen-
tium spectat. 186. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Legatus quas leges ferre potest, & vbi. 387. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Leges à legato latæ durant finito munere, donec
reuocentur. 387. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEGISLATOR.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Legislatoris voluntas dupliciter considerari po
test. 282. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Legislatoris scientia, non requiritur vt consuetu
do contra legem inducatur. 441. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Legislatoris sente&#x0303;tia quando pręsumenda. 283. 2.
A. & quotuplex. 308. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Legis definitio latè. 7. 1. A. Exponitur. 7. 2. C.
Variæ traduntur. 63. 2. C. D. 64. 1 A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Lex est commune præceptum iustum, ac stabile
sufficienter promulgatum. 65. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Lex Artis solum secundum quid. 8. 2. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Legis Appellatio propriè ad mores pertinet,
ibidem.</A-1></negEZ>
<P><A-1>5 Lex, & Concilium differunt. 9. 2. B.</A-1></P>
<P><A-1>6 Legis Etymologia varia. ibidem. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>7 Legis necessitas duplex absoluta, & respectiua.
14. 1. B.</A-1></negEZ><marginalia>Lègis ne-|cessitas.</marginalia>
<negEZ><A-1>8 Lex, qua talis, non fuit necessaria necessitate ab-
soluta. ibid. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Lex creaturæ ration alis necessaria ratione finis,
tum simpliciter, tum ad melius esse. 14. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Lex ad naturam intellectualem pertinet? 21.
1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Lex quatenus in legislatore, non in habitu, sed
in actu posita est. ibid. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Ad legem ferendam, necessarij sunt actus intel-
lectus. & voluntatis in legislatore. 22. 1. D. & qui?
2. A. & sequent.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Voluntas obligandi subditos necessaria. 23.
1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Quæ loquutio ad legem intimandam necessaria?
24. 1. D</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Lex an consistat in actu intellectus? 24. 2. C.
25. 2. D. & 30. per totum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Lex ex impositione priùs significat externum
Imperium, & signum præcipientis. ibid. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Lex per Actum malum, quomodo seruari possit?
67. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Legis quadruplex diuisio à Platone tradita. 15.
1. B.</A-1></negEZ><marginalia>Legis diui-|sio.</marginalia>
<negEZ><A-1>19 Legis diuisio ex Platone, in Artis, & morum le-
gem 7. 2 B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>20 Lex diuina apud Platonem quæ? 15. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>21 Legis diuisio in æternam, & temporalem, & quæ
vtilitas diuinæ legis? ibid. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>22 Legis diuisio in naturalem, & positiuam. ibid. D.</A-1></P>
<P><A-1>23 Lex positiua quæ? 18. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>24 Diuisio legis positiuæ in diuinam, & humanam.
ibid. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Legis diuisio, in ciuilem, & Ecclesiasticam, & quæ
sint? 20. 1. Cearumque necessitas. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Lex ostendens, & præcipiens, item affirmatiua,
& negatiua, item p&#x0153;nalis. prohibens, irritans,
&c. 20. 2. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Lex potest versari circa duplicem materiam bo-
ni communis. 41. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>28 Legis materia ex se debet esse vtilis communi
bono ibid. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 Lex in nocumentum alicuius priuatæ personæ
ob commune bonum ferri potest. 42. 2. D. 43.
1. C.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>30 Lex in triplici subiecto inueniri potest. 21.
2. B.</A-1></negEZ><marginalia>Legis sub-|iectum.</marginalia>
<negEZ><A-1>31 Lex in subdito sola residet in actu mentis. 22.
1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>32 Lex pro aliquibus ferri debet. 31. 1. B. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>33 Quomodo solum homines sunt legis capaces?
ibid. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>34 De ratione legis esse, vt pro communitate fera-
tur. 33. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>35 Lex ordinariè fertur ad communitatem. 36. 2.
C. & quæ illa sit. Vide communitas. n. 5.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Lex data ad obligandum vnam partem ciuita-
tis, & non aliam an sit vera lex? 38. 1. B.</A-1></negEZ><marginalia>Legis effi-|ciens.</marginalia>
<P><A-1>37 Lex publica authoritate ferenda. 44 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>38 An lex à potestate iurisdiction is procedere de-
beat? à num. 1.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>39 De ratione legis est, vt præcipiat iusta. 47. 2.<marginalia>Legis iusti|ti{a}.</marginalia>
B. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>40 Lex iniusta non est lex. 281. 1. A.</A-1></P>
<P><A-1>41 Lex permittens mala, est iusta. 49. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>42 Lex præcipere debet honesta, & religioni con-
grua. ibidem. 2. A. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>43 Lex non debet à præceptis legis naturæ deuia-
re 50. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>44 Lex sine honestate nulla est. ibid. 2. D.</A-1></P>
<P><A-1>45 Lex iustè ferenda, aliter nulla. ibid C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>46 Tres virtutes Iustitiæ. 552. 2. D. In lege iusta
cernuntur. ibidem.</A-1></negEZ>
<P><A-1>47 De ratione legis est vt sit possibilis. 52. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>48 Lex ob commune bonum ferri debet. 38. 2. C.
& sequent.</A-1></negEZ>
<P><A-1>49 Legis finis est facere subditos bonos. 95. 2. D.</A-1></P><marginalia>Legis finis.|Legis effe-|ctus, & ob-|ligatio.</marginalia>
<negEZ><A-1>50 Legis proximus effectus quis? & quis adæqua-
tus? 67. 2. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>51 Legis effectus quadruplex, præcipere, prohibere,
&c. 7. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>52 Omnis lex propria obligationem inducit. 68.
2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>53 Lex permissiua quo sensu obligat. ibid. D.</A-1></P>
<P><A-1>54 Lex p&#x0153;nalis quo sensu obligat. 69. 1. A. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>55 In quo sensn obligatio sit effectus adæquatus le-
gis. 7. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>56 Lex sortitur effectum, post debitum tempus, li-
cèt ignoretur. 1072. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>57 Lex negatiua pro sempet obligat, affirmatiua nō
ita. 72. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>58 Permissionem negatiuam non esse proprium ef-
fectum legis. 73. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>59 Punitio, quomodo sit effectus legis. 74. 2. B. &c.</A-1></P>
<negEZ><A-1>60 Legis duo fnnt primarij effectus, duo secundarij
75. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>61 Non singulis legibus omnes legis effectus con-
uenire. 76. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>62 Effectus puniendi quomodo semper coniungitur
omni legi? ibid. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>63 Legi sumptæ collectiuè, omnes effectus legis cō-
ueniunt, ibid. 2. A. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>64 Statuere medium in materia virtutis ad quem
effectum legis reducitur. 79. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>65 Effectus irrittandi, vel in habilitandi ad legem
prohibentem, vel præcipientem reducitur. 80.
1. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>66 Duplex perpetuitas. 54. 1. D. Vide perpetuitas.<marginalia>Legis per-|petuitas.</marginalia>
num. 2.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>67 Quam perpetuitatem diuina lex requirat? 54.
2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>68 Lex vetus, & noua, quomodo perpetua? 55. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>69 Legem humanam triplicem habere perpetuita-
tem. 56. 1. D.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1289.jpg/>
@@1@<SE1289>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>70 Legem humanam non esse ita perpetuam vt re-
uocari nequeat. 55. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>71 Diuersam promulgationem requiri in lege natu<marginalia>Legis pro-|mulgatio.</marginalia>
rali. & positiua. 61. 2. A. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>72 Quæ promulgatio legis sit necessaria? 62. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>73 An promulgatio sit conditio ex parte legis, an
subditorum? ibid. D. & an essentialiter includat
Scripturam? 63. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>74 Lex per actum malum quomodo seruari possit?
67. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>75 Lex indifinitè posita non mutatur ob solam tem
poris diuturnitatem 93. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>76 Legis mutatio dupliciter contingit. ibid. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>77 Legem posse mutari per solam ablationem, vel<marginalia>Legis mu-|tatio,</marginalia>
per additionem alterius, quæ illam extingat. 93.
2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>78 Legis mutatio vniuersalis, particularis, simplici-
ter, secundum quid? 94. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>79 Mutatio legis particularis per dispensationem
significata. 97. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>80 Dispensatio propriè in lege, quando exercetur.
ibid. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>81 De legis mutatione per commutationem, vel cō
pensationem. ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>82 Legis interpretatio quid vult? 96. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>83 Variatio quæ fit in obligatione, ob mutationem
materiæ, non est dispensatio. 97. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>84 De mutatione legis secundum quid, quæ fit per
suspentionem? 97. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>85 Quando suspensio coincidit cum dispensatione,
Epijkia: &c. ibid. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>86 Legis duplex status. 101. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>87 Lex & præceptum differunt. 341. 2. A. & 669.
1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>88 Legum variæ distinctiones, denominationes, &
diuisiones. 456. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>89 Lex odiosa, & fauorabilis. 459. 1. B. & vndè di-
stinguendæ. 460. 1. C. 461. 1. B. & an aliquan-
do diuersæ? 46. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>90 Lex à populo in aliquibns casibus non accepta-
tur. 281. 1. & 2. A. B. C. D. Vide plura de legis mu-
tatione in sequentibus titulis, præcipuè vide mu-
tatio legis humanę à numerero primo. vsque ad
finem.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>91 Lex aliqua probabiliter data fuit à Deo, ante le-
gem Moysi, opportuna pro illo tempore. 1076.
2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>0LEXAETERNA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Lex æterna tantum dicit legem in mente Dei cō
ceptam. 61. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Legem æternam dari in Deo. 100. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 De ratione legis æternæ non esse promulgatione&#x0303;
actu factam. 102. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Actus diuini ad intra, non regulantur per legem
æternam. 103. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 An lex æterna sit Regula actuum liberorum Dei
ad extra? ibid. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Lex æterna vt regula actionis honestatis liberę,
quomodo Deo tribuenda? 104. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Lex æterna potest dici lex operandi, respectu re-
rum gubernandarum, non verò ipsius Dei. 105.
2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Lex æterna quo sensu comprehendat irrationa-
biles creaturas. 160. 2. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Lex æterna etiam vt præcipiens omnes actiones
morales aliquo modo complectitur. 107. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Lex æterna non dicit actum in Deo necessarium
sed liberum. 108. 1. B. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Quo sensu lex æterna Idea dici possit, & quomo</A-1><-P>@@

<-P><A-1>do differunt? 108. 2. A. 110. 2. B. Vbi de distinctio-
ne à prouidentia.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Lex æterna necessariò includit actum diuinæ
voluntatis. 108. 2. B. & quem. 109. 1. B,</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Lex non est in actibus diuini intellectus, ante de
creta libera. 208. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 In quo actu intellectus collocanda sit lex æter-
na, si in illis actibus formaliter consistat? 109.
2. C. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>15 Lex æterna quos effectus habeat. 111. 1. A.</A-1></P><marginalia>Effectus le|gis æternæ.</marginalia>
<negEZ><A-1>16 Quomodo omnes effectus prouidentiæ possint
legi æternæ attribui? ibid. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 An lex ęterna sit vna, vel multiplex? ibidem C.
& 112. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Lex æterna præceptiua sufficienter promulgata
vim obligandi habet. ibid. 2. B.</A-1></negEZ><marginalia>obligatio le|gis æternæ.</marginalia>
<negEZ><A-1>19 A lege æterna omnis lex aliquo modo descen-
dit, & ab illa habet vim obligandi. 123. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Differentia inter legem æternam humanam, &
diuinam 114. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Lex æterna non est per se ipsam nota homini-
bus viatoribus, sed per alias leges. ibid. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Quo sensu omnes habent notitiam legis æternę.
ibid. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX DIVINA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Lex Diuina apud Platonem, quæ? 15. 1. B. & eius-
dem vtilitas. ibid. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Lex Diuina naturalis, & simpliciter, & per ordi-
nem ad gratiam. 17. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Lex positiua quæ? 18. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Diuisio legis positiuæ in diuinam, & humanam.
ibid. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Legis positiuæ à diuina, & naturali discrimen.
ibid. 1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX NATVRALIS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Lex naturalis. Vide præceptum. 35. & 36. &
quænam sit propria. 16. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Lex naturalis varie explicatur. 115. 2. A. B. &c,</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 An lex naturalis consistat in actu vel habitu men
tis? 119. 1. B. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Lex naturalis dist inguitur à conscientia. ibidem, 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Lex naturalis non solum est iudicatiui boni, &
mali, sed etiam continet præceptum & prohibi-
tionem. 121. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Lex naturalis est vera, & propria lex diuina, cu-
ius legislator est Deus. 124. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Lex naturalis inquo differt ab alijs legibus. 229.
1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Lex naturalis amplectitur omnia præcepta, seu
principia moralia, quæ euidentem habeant ho-
nestatem necessariam, ad rectitudinem morum.
129. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 An omnes actus virtutum cadant sub legem na-
turalem? 133. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Quibus modis potest aliquid cadere sub lege na-
turali? 155. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Lex naturalis in ordine ad puram naturam, vel
in ordine ad gratiam sumitur. 133. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Lex naturalis in vnoquoque homine vna, ex<marginalia>Vnitas le-|gis natura-|lis.</marginalia>
pluribus præceptis naturalibus composita. ibid.
1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Lex naturalis vna in omnibus hominibus, & v-
bique. 134. 1. B. Et omni tempore, ac statu. 135.
1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Legis naturalis, & positiuæ duplex differentia.
177. 2. C. & 178. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Lex naturalis perficit hominem, secundum tri-
plicem inclinationem suam.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1290.jpg/>
@@1@<SE1290>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>16 Quomodo legis naturalis ignorantia inuincibi-
lis esse possit? 134. 2. B. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Quo se&#x0303;su lex naturalis obligat ad exerciti&#x0169; om-
nium virtutum? 131. 1. D.</A-1></negEZ><marginalia>Obligatiole|gis natura-|lis, & effe-|ctus.</marginalia>
<negEZ><A-1>18 Lex naturalis semper obligat in cōscientia. 135.
2. B. 136. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 An omnis obligatio moralis sit obligatio in cō-
scientia? 137. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Non omnis obligatio in conscientia est imme-
diatus effectus legis naturæ. 137. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Nulla est obligatio in conscientia, quæ non sit ali
quo modo effectus naturalis. 138. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Lex naturalis obligat ad modum operandi vo-
luntariè. 140. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Lex naturalis obligat vt opus ex scientia aliquo
modo fiat. 141. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Lex naturalis obligat ad modum virtutis. 142.
2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Lex naturalis collectiuè sumpta, obligat homi-
nem in pura natura spectatum, vt se suaque om-
nia referat in Deum, vt in vltimum finem. 144.
1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Omne opus, quo impletur aliquod præceptum
naturale, natura sua tendit in Deum, vt in finem
vltimum. ibid. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Lex naturalis quæ obligat ad diligendum De&#x0169;,
etiam in ipsum vt vltimum finem referendum.
ibid. 1. D. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>28 Lex naturalis non obligat ad operādum ex cha-
ritate infu sa, 145. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 Lex naturalis permissionem nō admittitpropriè
loquendo. 148. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Lex naturalis vim habet aliquos actus irritan-
di. ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>31 Lex naturalis varie accepta. 16. 1. B.</A-1><marginalia>Mutatio le|gis natura-|lis.</marginalia>
<negEZ><A-1>32 Lex naturalis an mutaripossit ab intrinseco, vel
extrinseco. 150. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>33 Lex naturalis mutari non potest per se ipsam,
nec in vniuersali, nec in particulari ibid. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>34 Lex naturalis quo sensu dici potest mutari, quo-
ad aliqua; 152. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>35 Lex naturalis de mentibus hominum deleri nō
potest. 153 2. A. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Lex naturalis in quo sensu indispensabilis per
humanam potestatem. 162. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 Lex naturalis vt per legem positiuam constitu-
ta admittit Epijkiam. 179. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>38 Legis naturalis transgressio in quo consistat?<marginalia>Transgres|sio legis na|turalis.</marginalia>
129. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>39 Legis naturalis transgressio sufficit ad æternam
damnationem. 136. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>40 Lex naturalis quomodo mentibus homin&#x0169; scti-
pta sit. 1232. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX HVM ANA, QVAE, ETCI-
uilis dicitur.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Legis Ciuilis potestas, ex sola rei natura in nul-
lo singulari homine existit, sed in hominum col-
lectione. 205. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Lex indifinitè lata quo se extendat? 205. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Lex ciuilis in genere signi indicantis Principis
voluntate constituitur. 256. 1. B. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>4 Lex ciuilis formaliter vnde fit? ibid. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>5 Vt lex prudenter feratur. quomodo requirit mul
torum consilium? ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>6 Lex nō requirit suffragium multorum. 257. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>7 Lex Ciuilis non requirit essentialiter Scripturā.
ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Lex Ciuilis quam formam verborum requirit?
258. 1. C. D.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>9 Legi regulariter adhibenda sunt verba præcepti-
ua. ibid. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Lex quomodo ferenda? 260. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>11 Lex interdum per sententiam sufficienter lata.
ibid. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 An vim legis habeat rescript&#x0169; siue Epistola Prin
cipis? 263. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>13 Legis anima, mens legislatoris. 282. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>14 Legis intrinseca forma, vol&#x0169;tas legislatoris. ibid.
D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Ratio legis non est forma intrinseca, sed men-
sura extrinseca. 284. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Lex non postulat acceptationem ad vim obligā-
di. 278. 2. D. & 280. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Lex humana diuiditur in eam, quæ est iuris cō-
munis, & iuris proprij. 196. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>18 Lex humana, Ciuilis, & Canonica. ibid.</A-1></P>
<P><A-1>19 Lex alia declaratiua, alia constitutiua. 251. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>20 Lex declaratiua, quantum est ex se, tam futura,
quam præterita comprehendit. ibid. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Lex declaratiua de se, non est regula actionis,
sed supponit eam. 252. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Lex aliquo modo partim constitutiua, partim de
claratiua. 253. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Leges aliæ inferiorum communitatum, aliæ am-
plissimarum. 266. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Legem ciuilem solum versari in materia hone-
sta. 241. 1 D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Leges Ciuiles posse præcipere recta in omni-
bus virtutibus, & opposita vetare. 242. 2, D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Lex humana potest præcipere omnes virtutes,
vt sunt ad alterum, vel ad se, vel ad Deum. ibid.
2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Lex ciuilis prohibens, an in regnis non subdi-
tis Imperio, vim habeat? 602. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>28 Quo sensu liberalitas, magnificentia, &c. sunt
materia legis ciuilis? 244. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 Leges ciuiles non posse ferri de omnibus Acti-
bus omnium, & singularum virtutum. 244. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Leges ciuiles non possunt prohibere omnia vi-
tia, contra omnes virtutes. ibidem. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 Quis actus virtutis sit materia legis ciuilis? 245.
2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>32 Lex ciuilis quo sensu præcipit actus indifferen-
tes? 246. 1. C. & 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>33 Lex humana quo sensu dicitur constituere me-
dium in materia virtutum 242. 1. B. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>34 Lex merè humana non potest præcipere actum
purè internum directè, & secundum se. 248. 1.
C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>35 Lex purè humana, præcipit actum interiorem
indirectè. 250. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Lex dupliciter prohibet, & pręcipit actum inter
num. 251. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 Legis effectus triplex. Obligatio in conscientia,
p&#x0153;na, & irritatio actus. 253. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>38 Lex constitutiua iuris, per se, & ex natura sua,
de futuris tantum datur. 254. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>39 Lex quoad effectum p&#x0153;næ extendi potest ad A-
ctum præteritum. 254. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>40 Lex de nouo irritans raro & ad actus iam factos
extenditur. 255. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>41. Legem loquentem de preterito regulariter to-
tum tempus comprehendere. ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>42 Leges ciuiles, non solum bonos ciuiliter, sed etiā<marginalia>obligatio le|gis Ciuil.</marginalia>
moraliter efficiunt. 66. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>43 Leges ciuiles vniuersaliter latæ pro toto Orbe,
& quæ omnes homines obligent, non dantur, si ex
natura rei loquamur. 208. 1. D.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1291.jpg/>
@@1@<SE1291>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>44 Leges Ciuiles iuris Communis, quibus in terris
obligent? 223. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>45 Lex sufficienter promulgata in loco debito absq;
limitatione temporis, statim incipit obligare ex
natura sua. 270. 2. C. Non tamen in toto terri-
torio. 271. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>46 Lex incipit obligare pro toto territorio infra te&#x0303;-
pus moraliter necessarium, vt notitia legis vbiq;
haberi possit iuxta prudentis arbitrium. 271. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>47 Lex dicens ex nunc, quando obliget? 272. 1. A.
quid si dicat ex tunc? ibid. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>48 Lex indifinitè lata non obligat simul omnes sub
ditos. ibid. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>49 Lex post lap sum sufficiens tempus à promulga-
tionem omnes obligat. 272. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>50 Lex non obligat ante tempus sufficiens, licèt ab
Angelo reueletur. 273. 2. A. B. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>51 Lex quo tempore incipiat obligare, iuxta ius Ci
uile? 274. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>52 Lex Imperatoris non obligat ante duos menses,
licèt notitia eius habeatur. 275. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>53 Lex Regia quando incipit obligare? 276. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>54 Leges latæ ab inferioribus Magistratibus quan-
do obligant? ibid. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>55 An, & quomodo lex obliget ignorantes? 277. 1.
A. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>56 Lex Ciuilis obligat in conscientia. 287. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>57 Lex, quomodo obligat ad p&#x0153;nam non ad culpā?
292. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>58 Leges omnes veræ humanæ aliquam conscien-
tiæ obligationem inducunt. 293. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>59 Lex fundata in præsumptione, quomodo obligat
in conscietia? 296. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>60 Legis pręsumptio duplex. 297. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>61 Quæ leges fundatæ in præsumptione, obligant
in conscientia. 297. 2. B. quæ non. 298. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>62 Legis verba, vsus, & interpretatio Doctorum,
ostendunt quando lex fundatur in præiudicio pe
riculi, vel in præsumptione facti. 299. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>63 Lex ciuilis ex genere suo obligat sub mortali.
ibid. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>64 Lex non obligat vltra intentionem legislatoris.
310. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>65 Lex in materia graui, ex intentione legislatoris
potest obligare sub veniali tantum. 312. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>66 Legis obligatio grauis ex materia colligenda.
302. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>67 Legis finis ad virtutem aliquam ex grauioribus
pertinere debet, vt grauis obligatio oriatur. 304.
2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>68 Legis obligatio circa medium, ex fine colligen-
da. 305. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>69 Legis finis, & materia intrinseca, cadunt sub le-
ge. ibid. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>70 Lex licet adijciatp&#x0153;nam, obligat in conscientia
306. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>71 Lex humana potest obligare cum periculo vitæ,
si necesse sit. 326. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>72 Lex humana quando obligat cum periculo vitæ?
327. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>73 Leges humanæ obligāt omnes subditos ad quos
loquuntur. 332. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>74 Quas partes communitatis obliget lex humana?
333. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>75 Ad quos extenditur lex humana? ibid. 2. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>76 Lex humana non obligat extra territorium fe-
rentis, etiam proprios subditos. 334. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>77 Lex lata à communitate, obligat omnes de eade&#x0303;
communitate. 351. 1. D.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>78 Lex obligat ipsum legislatorem, quando mate-
ria communis est, & eiusdem rationis. 352. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>79 Lex, an obliget Principem, quoad vim coactiuā?
Vide Princeps numero 3. & sequentibus.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>80 Lex territorij obligat aduenas, & hospites quā-
diu illic commorantur, eo modo quo obligat in-
colas. 337. 2. C. per se, & non tantum ratione
scandali. 338. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>81 Lex ferri potest solos aduenas obligās. 339. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>82 Lex ciuilis comprehendit peregrinos, etiam quo
ad vim coactiuam. ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>83 Lex dans formam contractibus etiam aduenas
comprehendit. 341. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>84 Lex secum affert vim cogendi. 342. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>85 Lex ciuilis, quando indirectè contra immuni-
tatem Ecclesiasticam? ibid 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>86 Leges ciuiles iustæ à Clericis seruari debent.
343. 1. A. ob vim directiuam, non vero propter
coactiuam. 348. 1. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>87 Legis editio non habet solemnitatem requisitā
sine promulgatione. nec promulgatio est sine so-
lemnitate. 265. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>88 Legis promulgatio, & diuulgatio distincta. ibi-<marginalia>Promulga|tio legis Ci|uilis.</marginalia>
dem. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>89 In legum ciuilium promulgatione nulla certa so
lemnitas determinatur. 265. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>90 Legis promulgatio in quot locis fieri, debeat.
266 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>91 In quibus legibus vnica promulgatio solemnis
sufficiat. ibid. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>92 Legis promulgatio in ciuitatibus prouinciarum
aut Regnorum capitibus. quomodo necessaria ex
vi iuris Imperialis? 268. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>93 Lex Ciuilis, quomodo grauiter violetur? 301.<marginalia>Transgres-|sio legis Ci|uilis.</marginalia>
1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>94 Legis transgressio ob contemptum est mortalis
in materia minima. 314. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>95 Legem transgredi ex contemptu rei præceptæ
non semper est mortale. 320. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>96 Legem transgredi ex contemptu Dei legislato-
ris, semper est mortale. ibid. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>97 Legem transgredi ex contemptu superioris, qua-
tenus Pręlatus est, mortale. 321. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>98 Legis transgressio ex contemptu legislatoris,
quatenus homo, potest esse tantum veniale, ex le
uitate materiæ. ibid. 2. A. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>99 Lex humana impletur per actum præceptum se-
cundum substantiam illius. 323. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>100 Lex humana solum imperat, vt actus fiat. 324.
1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>101 Leges Ciuiles quando obseruandæ in foro Ca-
nonico. 413. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>102 Lex ciuilis prohibens actum non semper irri-
tat actum contra ipsam factum. 586. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>103 Lex ciuilis prohibens actum purè, & quæ clau-
sulam irritante&#x0303; non adijciat, an irritat ill&#x0169;? 592.
2. D. & quando? 594. 2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX CANONICA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Leges Romani Pontificis non. pendere à Conci<marginalia>Causa effi-|ciens.</marginalia>
lijs, sed e contra. 373. 2 D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Leges ferre posse Romanum Pontificem sine cō-
sensu Cardinalium. 374. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Lex iurisdictionis & lex Di&#x0153;cesana, quæ? 451. 2.
A. B. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Leges Canonicæ vocantur Canones, decreta. &<marginalia>Diuisio le-|gis Canoni-|cæ.</marginalia>
alijs modis. 458. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Lex Canonica à Ciuili in multis differt ex parte
materiæ. 410. 2. B.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1292.jpg/>
@@1@<SE1292>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>6 Lex Canonica excellentior, & vniuersalior lege
Ciuili. 411. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>7 Legis canonicæ à ciuili, alia differentia. ibid. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>8 Lex canonica circa solam materiam honestam
versatur, sicut & ciuilis. 409. 1. D.</A-1></negEZ><marginalia>Materia le|gis Canoni-|cæ.</marginalia>
<negEZ><A-1>9 Lex canonica præcipit in materia cuiuscunque
virtutis. ibid. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Lex canonica præcipit actus omnium virtutum,
sed non omnes. ibid.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Lex canonica non prohibet omnia vitia, & pec-
cata absolutè. 409. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Legis canonicæ primaria materia, est materia
Religionis. 412. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Lex canonica nullam certam verborum formā<marginalia>Forma le-|gis Canoni|cæ.|Promulga|tio legis Ca|nonicæ.|Legis Can.|effectus, &|obligatio.</marginalia>
requirit. 429 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>14 Lex canonica non requirit scripturam. ibid. C.</A-1></P>
<P><A-1>15 Lex canonica quā &#xA753;mulgatione&#x0303; requirit. 433. 2. D</A-1></P>
<negEZ><A-1>16 Leges Concilij generalis, quomodo promulgan-
dæ? 435. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Leges canonicæ, an obligent, statim post pro-
mulgationem Romæ factam? 436. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Leges Pontificias statim obligare, diffundere au-
tem obligationem successiuè. 437. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Lex canonica iusta, per se infert obligationem,
vt acceptetur. 439. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Lex Pontificia admittit supplicationem ex causa
iusta. ibid. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Lex canonica, dum ad Pontificem reccurratur,
quomodo obliget? 440. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Legem canonicam per consuetudinem toleratā
non acceptatam tandem non obligare. 441. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Lex, quomodo obliget scientes, & ignorantes?
442. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Lex canonica ignorata ab aliquo corpore politi-
co integro, obligat cessante ignorātia. 442. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>25 Lex canonica obligat in conscientia. 443. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>26 Lex Ecclesiastica per se obligat sub culpa morta
li. si absolutè feratur. 443. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Legis canonicæ obligatio in conscientia grauis
aut leuis, vnde colligenda? 446. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>28 Lex canonica obligat omnes baptizatos etiam
hæreticos. 449. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 Leges Pontificias de se obligare omnes Christia-
nos adultos vbicumque degentes. 450. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Leges Episcoporum intra territorium, quomodo
obligent? ibid. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 Leges Conciliorum Prouinciali&#x0169;, quomodo obli
gent, & quos? 451. 1. A.</A-1></negEZ><marginalia>Finis legis|Canonicæ.|Abrogatio|legis Can.</marginalia>
<negEZ><A-1>32 Leges canonicæ faciunt subditos bonos simpli-
citer. 67. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>33 Vt lex canonica derogata censeatur per consue-
tudinem quodnā tempus necessari&#x0169;? 441. 2. A. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>34 Lex per consuetudinem non recepta, non cen-
setur simpliciter reuocata. 442. 2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX ODIOSA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Lex odiosa, & fauorabilis. 459. 1. D. & vndè di-
stinguendæ? 460. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Lex eade&#x0303; fauorabilis, & odiosa secund&#x0169; diuersa.
462. 1. D. & hæc, quomodo interpretāda? 463. 1. A</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Lex excludens f&#x0153;minas à hæreditate est od osa
simpliciter. 463. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 In dubio legis, fauorabilis ne fit, an odiosa, in fa-
uorem interpretanda. 463. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>5 Legis odiosæ quatuor sunt species. 463. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>6 Legem esse odiosam unde colligendum? 764. 1. B.
& vnde extendenda lex odiosa? 631. 2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX POENALIS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Lex imponens p&#x0153;nam spiritualem, & censuras,
&c. ordinariè supponit culpam. 464. 1. C.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>2 Lex p&#x0153;nalis pura ex intentione legislatoris col-
ligenda. 470. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Regula generalis ad legem purè pænalem dignos
cendā. 471. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Lex p&#x0153;nalis duplici modo fertur per verba sim-
plicia, vel composita. 478. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>5 Vterque modus multiplex. ibid.</A-1></P>
<negEZ><A-1>6 Lex lata per verba, fiat, subiaceat, incurrat, &c.
quando significet sentententiam latam? 486. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Lex per quæ verba intelligatur, sententiam la-
tam significare? 486. 1. C. & 488. 2. C. & seq.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Lex p&#x0153;nalis cum particula, ipso facto, &c. signi-
ficat sententiam latam. 493. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Lex purè moralis, purè pænalis, & mixta quæ?
468. 2. C. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Lege&#x0303; pęnale&#x0303; obligare posse in cōscie&#x0303;tia. 464. 1. D</A-1></P><marginalia>Obligatio|& effectus|legis p&#x0153;na|lis.</marginalia>
<negEZ><A-1>11 Legem pænalem de facto obligationem in con-
scientia inducere. 466. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Lex p&#x0153;nalis nō obligans ad culpam dari potest.
468. 2. A. & aliquæ defacto dantur. 470. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Lex humana potest obligare in cōscientia ad pę
nam, tam actiuam, quam passiuam ante omnem
sententiam. 477. 2. D. & quando 478. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Lex pęnalis vtens verbis simplicibus comminā-
tibus pænam, non obligat statim ad talem pænam
in conscientia. 479. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Lex quæ fertur simpliciter, per verba futuri tem
poris tantum, non obligat in conscientia ante sen
tentiam. 482. 1. A. etiamsi verbum geminetur. ib.
2. A. vel per duas leges imponatur. 483. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Lex præcipiens ad pænam periurij, quomodo
obligat? 485. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Lex lata per modum imperandi, quam inducit
obligationem, & vnde colligenda. 485. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Lex imponens pænam exeque&#x0303;dam per actionem
ipsius rei, quando obliget? 489 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Lex pænalis cum particula ipso facto. quam ob-
ligationem inducit? 495. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Lex pænalis priuās re&#xA753;pria, quę sine executione
hominis exerceri nequeat, que&#x0303; effectum habeat?
493. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Lex pęnalis c&#x0169; additione ipso facto, licet nōdicat
absq; alia declaratione, inhabilitat, & infert pęnas
quæ sine actione propria exercentur. 502. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Lex pęnalis post sente&#x0303;tiam latā, quomodo obli-
gat? 508. 1. A. <R>(2. 3.</R></A-1></negEZ>
<P><A-1>23 Lex pęnalis, quomodo obligat Iudice&#x0303;? vide Iudex.</A-1></P>
<negEZ><A-1>24 Lex pænalis potest per consuetudinem abrogari.
805. 1 B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX TRIBVTORVM.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Leges tributor&#x0169; inter odiosas cōputādæ. 523. 2. D</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Leges tributorum, quando pure p&#x0153;nales intelli-
gantur? 525. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Leges tributorum esse veras leges morales obli-
gantes in conscientia. 526. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Leges tributorum imponentes pænas cum tribu-
tis esse mixtas. 528. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Leges iustæ simpliciter imponentes tributa obli-
gant in conscientia ante petitionem. 548. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Leges iniustæ tributorum, nec ante, nec post pe-
titionem obligant. 548. 2. C. possunt tamen ali-
quādo ad aliquid obligare. 549. 1. B. Vide tribut&#x0169;</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX PVRE IRRITANS.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Lex pure irritans, vnde dignoscenda? 563 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Lex irritans actum indirecte, seu dans formam
substantiale&#x0303; contractui, non est pænalis. 556. 2 D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Leges aliquas irritantes, pænales esse. 557. 2. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Legem irritantem posse ferri in commune bon&#x0169;,
simul & in pænam. 559. 1. A.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1293.jpg/>
@@1@<SE1293>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>5 Lex purè irritans, non obligat ad præscriptam
formam seruandam. 561. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Lex dans formam contractui, quam obligatione&#x0303;
inducit? 560. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Lex simpliciter irritans actum, si fiat, quomo-
do obliget? 563. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Lex non irritans actum ipso facto, sed irritare
præcipiens, quomodo obliget? ibid. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Lex irritans ipso facto si suum habeat effect&#x0169; ob-
ligat in conscientia. ibid. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Lex constituens formam substantialem in actu
seruandam irritat factum sine illa. 568. 1. D. &
quando talis censeatur? 65. 2. B. D. & 69. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Lex irritans in præsumptione fundata, an sem-
per habeat effectum? 575. 2. D. 577. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Leges irritantes posse consuetudines abrogare.
598. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Leges irritantes, an in vtroque foro procedant,
& vnde hoc colligatur? 615. 2. D. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Legis forma corrupta, an irritetur Actus, & quā-
ta corruptio sufficiat; 612. 2 A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Lex irritans, non annullat Actum, ante solemne&#x0303;
promulgationem. 613. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Lex irritans post promulgationem in Curia, ex-
pectat bimestre. ibid. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Leges irritantes canonicè, quando habent effe-
ctum? 614. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Lex irritās, differe&#x0303;s effect&#x0169;, āte te&#x0303;p&#xA770; à lege limita-
t&#x0169;, nō opera{t$} effect&#x0169;, licet subditi cōse&#x0303;tiāt. 615. 2. C</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Lex irritās non priùs circa volente&#x0303;, quā nolente&#x0303;
operatur. 616. 1. B. Vide lex prohibe&#x0303;s per totum.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX PROHIBENS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Lex prohibe&#x0303;s act&#x0169; & irritās respectu bonis cōmu
nis, aut priuatorum, nō est pænalis. 566. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Leges directè &#xA753;hibe&#x0303;tes act&#x0169;, si ad maiore&#x0303; firmita
te&#x0303; irritāt ill&#x0169; obligent in conscientia. 562. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Lex simpliciter prohibens, & irritans actum, an
interdum impediatur. 568. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Lex purè prohibe&#x0303;s nō se&#x0303;per irritat act&#x0169;, cōtra ip-
sā fact&#x0169; nisiali&#x0169;de cōstetme&#x0303;s legislatoris. 586. 1. A</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Lex prohibens, vt irritet actum, quibus verbis
vti debeat. 588. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Lex purè prohibens, quando irritat actus, & qui-
bus circunstantij?? 591. 1 A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>7 Lex Ciuilis prohens. Vide lex Ciuilis. n. 27.</A-1></P>
<P><A-1>8 Lex Canonica prohibe&#x0303;s. Vide lex Canonica. n. 11.</A-1></P>
<negEZ><A-1>9 Lex prohibens contrariam consuetudinem præ-
teritam, an futuram complectatur? 799. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Lex prohibens futuram consuetudinem, nō ideo
eam reprobat. 800. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Lex reprobans consuetudinem, quomodo vinci<marginalia>Lex repro|bans.|Lex exor-|bitans.|Lex reuo-|cans.|Lex fauo-|rabilis.|Legis exte&#x0303;|sio.</marginalia>
potest ab ea? 856. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>12 Lex exorbitans, quomodo intellige&#x0303;da. 1000. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>13 Lex reuocans priuilegium, quomodo habeat su&#x0169;
effectum, & quando? 171. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Lex fauorabilis, ad omnem proprietatem verbo-
rum extendenda. 632. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Legis exte&#x0303;sio aliquado vltra proprietate&#x0303; verbor&#x0169;
intellige&#x0303;da, imò tā naturale&#x0303;, quā ciuilem. 633. 1. C</A-1></negEZ>
<P><A-1>16 Legis extensio quadruplex. 631. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>17 Lex non est regula indiuisibilis, sed extentione&#x0303;
habet. 723. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Lex an extendenda sol&#x0169; ob rationis similitudine&#x0303;
ad alium casum? 635. ibid. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Lex non inducit vinculum in conscientia, ob si-
militudinem rationis. 637. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Legis exte&#x0303;sio cōprehe&#x0303;siua obrationis ide&#x0303;titate&#x0303;, ad
lege&#x0303; etiā pęnalem extendi potest, 643. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Lex an extendatur ab vno casu ad alium ob ide&#x0303;
titatem rationis. 640. 2. A.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>22 Legis extensio ad personas, loca, & tempus ex-
tenditur. 646 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>23 Legis restrictio, quomodo accipienda? 647. 2. D.</A-1></P><marginalia>Legis Re-|strictio.</marginalia>
<P><A-1>24 Legis restrictio, quando illicita? 648. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>25 Legis restrictio ad aliquod incommodum euitā-
dum fieri debet. 648. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>26 Legis restrictio ex alia regula collige&#x0303;da, 649. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>27 Lex aliquando restringitur ex subiecta materia
651. ibid. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>MVTATIO LEGIS HVMANAE.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Legis interpretatio triplex; Authentica, vsualis,
& doctrinalis. 623. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Legis interpretatio, vide Interpretatio. à n. 1.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Legis mutatio ab extrinseco, & intrinseco. 622.
1. A. & vtrumque dupliciter. ibid. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>4 Legis obligationem interdum cessare. 653. ib. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>5 Vt legis obligatio cesset, requiritur, vt deficiat ra-
tio aliquo modo contrariè. 655. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Legis obligatio aliquando cessat propter bonum
personæ particularis. 659. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Lex ex aliqua circunstantia facta iniqua, an re-
quirat recursum ad Principem, vt eius obligatio
cessare intelligatur? 660. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Legis obligatio aliquādo tollitur sine recursu ad
Principem per iudicium probabile. 661. ibid. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>9 Legis cessatio cōtraria, & negatiua. 666. ibid. A.</A-1></P>
<P><A-1>10 Legis vigor extingi{t$} &#xA751; mutatione&#x0303; cōtrariā. ib. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>11 Vt lex vigorem suum perdat necessaria est eui-
dentia. ibid. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Legem cessare, cessante legis ratione generali-
ter. 667. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Lex pręcipiens actum virtutis, non cessat, cessan-
te quocunque fine extrinseco. 668 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Lex cessat, cessante adæquato fine extrinseco, &
intrinseco. 669. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Lex præcipiens actum indifferentem, quando
cesset? ibid. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Legis cessatio in vniuersali, & in particulari, quo
modo differt? 672. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Lex, quoad vnam partem inutilis, non quoad aliā
an cesset? ibid. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>18 Lex aliquādo suspe&#x0303;di{t$}, sed nō extingui{t$}. 673. 1. A</A-1></P>
<negEZ><A-1>19 Legem humanam validè, & iustè abrogari pos-
se. 753. ibid. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Legis mutatio iusta erit, quando causa iusta fue-
rit. 754. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>21 Lex generalis posterior abrogat priore&#x0303;. 869. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>22 Lex ge&#x0303;eralis contra specialem, quā vim habeat,
& è contra? 766. 2. B. C. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Lex potest per consuetudinem derogari, quoad
obligationem sub culpa. relicta obligatione quo-
ad pęnam. 852. 2. B. <R>(2. D.</R></A-1></negEZ>
<P><A-1>24 Lex posterior cōtraria reuocat cōsuetudine. 859</A-1></P>
<negEZ><A-1>25 Vt lex consuetudinem reuocet, quid requiratur?
860. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Lex particularis Papæ, an reuocet consuetudine&#x0303;?
863. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Lex reuocans priuilegium non statim habet su&#x0169;
effectum. 1071. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX DIVINA POSITIVA VETVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Lex diuina positiua, an data fuit ante Moysem?
1076. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Lex diuina. Vide Angeli. n 3.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Lex diuina collectiuè sumpra significat multitu-
dinem pluri&#x0169; legum. 1076. 1, B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Legem scriptam in quinque libris Moysis fuisse
vere diuinam, & Deum ipsum fuisse principale&#x0303;,
& proximum eius authore&#x0303;. 1079. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Lex vetus per Moyse&#x0303; data tāquā &#xA751; proxim&#x0169; pro-
mulgatore&#x0303;, nō verò &#xA751; authore&#x0303;. 1082. 1. C.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1294.jpg/>
@@1@<SE1294>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>6 Legis veteris finis bonus, honestus, spiritualis, &,<marginalia>Finis legis|veteris.</marginalia>
supernaturalis fuit. 1085. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Finis vltimus à Deo inte&#x0303;tus per illam lègem fuit
spiritualis f&#x0153;licitas illius populi, vel in hac vita
vel in futura. ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Lex vetus in peculiarem Christi honorem datā,
ad augendam fidem explicitam Christi venturi.
1086. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Finis ad æquatus legis veteris instructio fuit po-
pulo Iudaici. 1087. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Singula præcepta legis veteris habuisse proprios
fines materijs accommodatos. 1088. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Finis legis duplex, moralis, & spiritualis. 1089.
1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Materia legis veteris non potuit esse nisi hone-
sta, & sancta. 1091 1. A.</A-1></negEZ><marginalia>Materia le|gis veteris.</marginalia>
<negEZ><A-1>13 Lex vetus etiam actus internos pro materia ha-
bebat. 1094. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Materia legis veteris comprehendebat omnes
actus externos necessarios ad honestatem mor&#x0169;,
tam naturalem, quam cæremonialem, seu religio
sam, quam etiam politicam, seu ciuile&#x0303;. 1097. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Materia legis veteris quatuor complectebatur,
vt c&#x0153;remonialis erat, vt aute&#x0303; iudicialis erat alia
quatuor. 1099. 1. C. D. & 2. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Materia legis veteris generaliter sumpta aliqua
comprehendebat, quæ non cadebant sub rigoroso
præcepto, sed sub consilio. 1100. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Lex vetus præcipit Actus pęnitentiæ, & theolo-
galium virtutum. 1120. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Formam illius legis fuisse verbum sensibile ip-
sius Dei hominibus sufficienter significantem ip<marginalia>Legis for-|m{a}.</marginalia>
sius voluntatem. 1101. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Lex Decalogi priùs voce prolata est, postea Dei
digito scripta. 1102. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Lex vetus pro solo populo Israelitico data. 1104.
1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Lex vetus data ministerio Angelorum. 1080.
ibid. A. & sequent. Vide Angeli.</A-1></negEZ>
<P><A-1>22 Lex vet&#xA770; in quo loco promulgata fuit. 1106. ib. A</A-1></P>
<negEZ><A-1>23 Lex vetus data anno à creatione mundi bis mi-
lessimo quingentessimo decimo tertio. 1106. 2. B</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Lex repudij quo sensu permissa. 1085. 1. A. 1093.
2. D.</A-1></negEZ><marginalia>Lex repu-|dij.|Lex vsuræ.|Legis vete|ris effectus|Legis obli-|gatio,</marginalia>
<P><A-1>25 Lex de Vsura, quomodo intelligenda? ibid. D.</A-1></P>
<P><A-1>26 Legis effectus proximus, & remotus. 1107. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>27 Lex vetus habuit pro effectu opus præmio dign&#x0169;
& ipsum præmium. 1113. ibid. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>28 Lex illa obligabat in conscientia. 1107. ibid. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>29 Grauitas huius obligationis, vnde colligenda.
ibid. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Lex illa etiam vi præceptorum moralium obli-
gabat in conscientia. 1108. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 Hæc lex ratione præceptorum c&#x0153;remonialium,
quomodo obligabat? ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>32 Lex vetus, quomodo obligabat cum periculo vi-
tæ? 1109. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>33 Lex vetus effect&#xA770; aliquos permittebat. 1110. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>34 Lex vetus habuit effectus p&#x0153;nales. 1112. ibid.
B. & quos? 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>35 Lex vetus quas permissiones habuit. Vide per-
missio n. 5. & seq.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Lex vetus, quæ præmia promitebat, temporalia
nè, an æterna? 1115. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 Lex vetus non obligat gentes, in Christum non
credentes. 1131. ibid. B.</A-1></negEZ><marginalia>Legis ve-|teris imper|fectio.</marginalia>
<negEZ><A-1>38 Legis opera de condigno, quid meruerint? 1115.
2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>39 Lex vetus non habuit ex se virtutem iustifican-
di. 1118. 1. D.</A-1></negEZ>@@

<P><A-1>40 Lex vetus cur dicitur imperfecta? 1097. ibid. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>41 Legis veteris Sacramenta non habuerunt vim
iustificandi, nec in eis extra circuncisionem da-
batur gratia extra merit&#x0169; operantis. 1119 ibid. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>42 In quo sensu dicitur lex vetus non iustificare?
1123. ibid. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>43 Lex illa non dabat vires ad Actus disponentes
ad iustitiam. ibid. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>44 Lex vetus imperfecta fuit propter negationem
plurium perfectionum, quibus caruit. 1125. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>45 Lex vetus magn&#x0169; pondus imponebat. ibid. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>46 Lex vetus grauissimas p&#x0153;nas temporales mini-
tabatur. 1126. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>47 Lex vetus in suo ordine, & gradu perfecta fuit.
ibidem. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>48 Lex vetus in sua specie propria, erat perfecta.
1127. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>49 Lex vetus à solo Deo mutabilis. ibid. 2. D. &
1129. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>50 Lex vetus à solo Deo abrogari, & dispensari po-
tuit. 1128. 1. A. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>51 Lex à Deo varijs modis fieri potuit. 1129. 2.
D. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>52 Lex vetus non est lex ad intra, in Deo ipso ex-
istens. 1130. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>53 Legem veterem nunquam comprehendisse gen-
tes conuersas ad fidem. 1132. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>54 Lex vetus non comprehendit Iudæos baptiza-
tos. 1133. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>55 Lex vetus quo sensu dici potuit perpetua? 1136.<marginalia>Legis vet.|perpetuitas|Legis cessa|tio.</marginalia>
2. A. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>56 Legis cessatio, quoad præcepta c&#x0153;remonialia.
1137. 2. B. Item, quoad iudicialia. 1138. 1. D.
quid vero quoad moralia? 1134. 1. C. & 1145.
ibid, D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>57 Lex vetus cessauit non solum quoad obligatio-
nem, sed etiam quoad comminationes, & promis
siones obseruantibus eam, &c. 1148. 1. A.</A-1></negEZ><marginalia>Lex vetus|quādo mor|tu{a}.</marginalia>
<negEZ><A-1>58 Lex vetus ante Christi aduentum non fuit mor-
tua. 1149. ibid. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>59 Lex vetus ante Christi morte&#x0303; non fuit mortua.
1150. ibid. B. sed eius præcepta omnia durarunt,
vsque ad mortem Chrsti. 1151. ibid. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>60 Lex vetus non fuit mortua quoad obligationem
in instanti mortis Christi. 1153. 2. D. Sed ali-
quo tempore postea obligauit. 1160. 1. C. nec ab-
rogata fuit toto tempore vsque ad Pentecostem.
1161. ibid B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>61 Legem soluendi decimas non fuisse c&#x0153;remonia-
lem, sed iudicialem? 1194. ibid. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>62 Lex vetus post Christi aduentum, quando ab-
lata? 1131 ibid. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>63 Lex vetus etiam pro Iudęis, qui Euangelium nō
susceperunt abrogata est. 1136. ibid. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>64 Lex vetus cæpit abrogari in die Pentecostes, nō
tame&#x0303; simul pro toto orbe, sed successiuè, crescen
te promulgationelegis nouæ. 1161. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>65 Legis veteris præcepta moralia, & iudicialia, quo
modo non sint mortifera, licèt sint mortua? 1162.
1. B. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>66 Legis veteris præcepta cæremonialia mortifera
esse. 1162. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>68 Legis veteris cæremonijs vti nulla ratione licet.
1165. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>68 Lex vetus an priùs mortua fuerit quā mortifera
respectu gentium. 1187. ibid. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>69 Legem veterem cæpisse abrogari, & mortuam
esse, quoad obligationem, simul ac lex noua cæpit
obligare. 1189. 1. A. & sequent.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1295.jpg/>
@@1@<SE1295>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>74 Legem veterem non simul pro toto mundo, sed
successiuè mortuam fuisse. 1190. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>75 Lex vetus quo tempore pro toto mundo mortua,
& mortifera? ibid. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>76 Lex vetus non priùs fuit mortua, quoad institu-
tionem quam mortifera. 1191. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>77 Lex vetus quando extincta, quoad institutionem.
ibid? 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>78 Lex vetus quo tempore cæperit esse in utilis?<marginalia>Inutilitas|legis vet.</marginalia>
1207. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>79 Lex vetus non amisit vim suam in morte Chri-
sti, nec ante Pentecostem. ibid. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>80 Lex vetus quādiu durauit, quoad obligatione&#x0303;, du
rauit etiā quoad effect&#xA770; pęnales & ir ritādi. ib. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>81 Lex vetus amisit suam efficaciam successiuè, à die
Pentecostes respectu præceptorum c&#x0153;remonia-
lium. 1208. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>82 Lex vetus, quam vim habuerit vsque ad diem
Pentecostes? 1209. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>83 Lex Moysis vsque ad diem Pentecostes retinuit
vim sanctificandi legaliter, seu iustificandi carna
liter. 1210. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>84 Lex illa quamdiu mortifera non fuit, ad quid vti
lis, erat? ibid. 2. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>LEX NOVA DIVINA</A-1></Z>
<P><A-1>1 Legis nouæ causa finalis, & efficiens. 1219. 1. A.</A-1></P>
<P><A-1>2 Legis nouæ varia nomina, 1214. 1. A. B. &c.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Lex noua est vera, & proprijssima lex præceptiua.
1216. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>4 Lex fidei, quid significet? 1217. 2. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>5 Lex gratiæ cur dicitur infundi cordibus homi-
num? 1228. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Lex noua cur à principio mundi non data? 1232.
2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 In lege noua nulla esse diuina pręcepta, nisi fidei,
& Sacrame&#x0303;tor&#x0169;, quomodo intellige&#x0303;d&#x0169;? 1227. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Lex gratiæ imperans, seu impellens & adiuuans<marginalia>Diuisio le-|gis nouæ.</marginalia>
dicitur. 1228. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Legem nouam etiam imperantem esse per se nō
scriptā exterius, sed mentibus & cordibus impres
sam. 1230. 1. A. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Legis nouæ, & veteris differentia. 1231. 1. C. D.</A-1><marginalia>Materia le|gis nouæ.</marginalia>
<negEZ><A-1>11 Legis nouæ materialis causa partim moralis,
partim cæremonialis. 1119. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Lex gratiæ mysteria plura explicitè credenda,
proponit quam lectus vetus. 1221. ibid. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Legis nouæ materia, actus tam internos, quam
externos complectitur. 1226 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Legem nouam amplecti non solum propria præ-
cepta, sed etiam spiritum gratiæ, dantem vires, &
inclinantem ad obseruandam legem. 1228. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Legem nouam latam pro vniuersis viatoribus.<marginalia>Forma le-|gis nouæ.</marginalia>
1232. 2. D</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Forma legis nouæ consistit in aliquo signo suffi-
cienter promulgantem hominibus talem diuinā
voluntatem. 1227. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Lex gratiæ ita impressa cordibus, vt det etiam
vires. 1232. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Legis promulgatio, & diuulgatio distinguenda.<marginalia>Promulga|tio legis no|uæ.</marginalia>
1241. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>19 Legis nouę obligatio cępit à Iudæis. 1233. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>20 Lex noua non obligabat in conscientia in mor-
te vel resurrectione Christi, imò nec ante diem<marginalia>Obligatiole|gis nouæ.</marginalia>
Pentecostes 1236. 1. C. & 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Lex noua cæpit obligare in die Pentecostes.
1237. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>22 Lex noua cur postea scripta sit. 1230. 2. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>23 Legem nouam non simul obligasse Iudæos vbiq;
existentes, sed obligationem eius fuisse successi-
uè diffusam. 1237. 2. B.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>24 Legem nouam nec ge ntiles obligasse ante diem
Pentecostes. 1238. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Legem nouam nō incepisse obligare gentilesper
se, vsq; ad reuelationem factam Petro Actor. 10.
1241. 1. A. ex tunc verò obligasse non simul to-
tum Orbem, sed successiuè. 1241. 1 D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Lex noua iustificat, & in hoc superat legem ve-<marginalia>Effectus le|gis nouæ.</marginalia>
terem. 1242. ibid. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>27 Lex noua, quomodo dicatur iustificare? ibid. 2. D</A-1></P>
<P><A-1>28 Lex Gratiæ cur dicatur iustificare. 1243. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>29 Legem nouam abundantius dare gratiam, quam
antea daretur. ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Lex noua quo sensu per præcepta dici potest iu-
stificare? 1244 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 Lex noua quos effectus spirituales habeat? 1245.
2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>32 Legem nouam quo sensu perpetuam esse affir-<marginalia>Perpetui-|tas legis no|uæ.|Dispe&#x0303;satio|legis nouæ.</marginalia>
memus. 1255.. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>33 In lege noua Deus potest dispensare. 1246. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>34 In lege noua nullus Princeps temporalis dispen
sare potest. ibid. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>35 In lege noua Diuina nec summus Pontifex dis-
pensat. 1248. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 Legis nouæ præcepta positiua nullam dispensa-
tionem, aut interprerationem per modum Epii-
Kiæ admittere. 1250. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 Lex Christi quo sensu indispensabilis ab homi-
ne? 1251. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>38 Lex noua, quomodo admittat interpretationem
doctrinalem? 1253. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>39 Lex noua nullā patitur diminutione&#x0303;; 1257. 2. B.</A-1></P>
<P><A-1>40 Lex noua nullum augment&#x0169; recipit. 1258. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>41 Contra legem nouam nulla consuetudo homin&#x0169;
præualere potest. 1257. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>42 Legis gratiæ variæ excelle&#x0303;tiæ. 1259. 1. D. & seq.</A-1></P>
<negEZ><A-1>43 Lex noua etiam, quoad præcepta, & documenta,<marginalia>Perfectio|leuis nouæ.</marginalia>
longè perfectior est lege veteri. 1262. 2. A. & seq.</A-1></negEZ>
<P><A-1>44 Lex noua in quib&#xA770; excessit lege&#x0303; vetere&#x0303;. ib. 2. C. &c</A-1></P>
<Z><A-1>LVMEN.</A-1></Z>
<P><A-1>Lume&#x0303; fidei n&#x0169;quā in tota Ecclesia defuisse. 17. 2. B.</A-1></P>
<Z><A-1>LVTHERVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Lutherus vim legum humanarum extinguere co-
natur. 211. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>M.
MAGISTRATVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Magistratum ciuilem cum potestate temporali
ad regendos homines iustum esse, & naturæ hu-
manæ valde consentaneum. 197. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Magistratus humanus, potestatem habet leges fe
rendi. 199. ibid. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Magistratus ciuilis, an contra Ius commune sta-
tuere possit? 758. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>MAGNIFICENTIA.</A-1></Z>
<P><A-1>Magnificentia vide legis ciuiuilis materia. n. 28.</A-1></P>
<Z><A-1>MANDATVM MANDO.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Mandatum spirat morte mandatantis. 58. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Verbum Mando variè explicatur, & vis eius de-
claratur. 259. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>MATERIA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Materiæ grauitas sufficiens ad obligationem gra-
uem vnde colligenda? 304. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Materia nudè spectata leuis, potest ex circunstā-
tia fieri grauis. 303. ibid. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Materiæ grauitas ad legem ciuilem. Vide legis
ciuilis obligatio. à n. 43.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Materiam legis positiuæ posse esse grauem in om
nibus virtutibus, presertim principalibus, & Car-
dinalibus. 305. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>5 Materia te&#x0303;poralis, & spiritualis quæ? 410. 2. D.</A-1></P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1296.jpg/>
@@1@<SE1296>Index Rerum.
<duolan 2><Z><A-1>MATRIMONIVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Matrimonium secundum contractum, viuente
priori coniuge, esse nullum, iure naturæ. 148. 2.
D. Vide Ius. n. 22.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Matrimonium inter fratres, vel inter patre&#x0303;, & fi-
liam, nullum esse iure naturæ. 149. 1. A. Et nihi-
lomin&#xA770; valet ob necessitate&#x0303; &#xA753;pagationis. 179. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Matrimonium metu graui contractum esse null&#x0169;.
569, 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Matrimonia prohibita in lege veteri n&#x0169;c valere
quan do legi naturæ non repugnent. 1208. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Matrimonia nunc non dissoluuntur per repudi&#x0169;
1209. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Matrimonium vnde habeat indissolubilitatem?
1254. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>7 Matrimoni&#x0169; peccaminosum. Vide Accessus. n. 1.</A-1></P>
<Z><A-1>MENDACIVM.</A-1></Z>
<P><A-1>Mendacium esse intrinsecè malum. 178. 1. A</A-1></P>
<Z><A-1>MERITVM.</A-1></Z>
<P><A-1>Meritum vide Iustus. n. 1.</A-1></P>
<Z><A-1>METVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Metus minuit libertatem, sed non impedit irri-
tationem. 570. 1. C. per errorem. 571. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Metus quādo causat inuoluntarium? 823. 2. B.</A-1></P>
<Z><A-1>MISSA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Missa vide. Celebrare. 1. & 2.</A-1></P>
<P><A-1>2 Missā audie&#x0303;s coact&#xA770;, an impleatpręcept&#x0169;? 141. 2. D</A-1></P>
<P><A-1>3 Missæ cæremoniæ. Vide cæremoniæ. n. 1.</A-1></P>
<Z><A-1>MONARCHIA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Monarchia vide gubernatio. à n. 1.</A-1></P>
<P><A-1>2 Monarchium optimum regimen. 206. 1. D.</A-1></P>
<Z><A-1>MONS.</A-1></Z>
<P><A-1>Mons synay, & Horeb. idem. 1106. 1. B.</A-1></P>
<Z><A-1>MOS.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Mos, quid propriè significet? 771. 2. A.</A-1></P>
<P><A-1>2 Mos &#xA753;priè in liberis tāt&#x0169; actibus reperitur. ib. B.</A-1></P>
<Z><A-1>MOTVS PROPRIVS.</A-1></Z>
<P><A-1>Motus proprius vide priuilegium. n. 55.</A-1></P>
<Z><A-1>MOYZES.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Moyses non fuit author legis veteris, sed promul
gator. 1082. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Moyses nullius partis legis in veteri Scriptura cō
tentæ, legislator, sed promulgator fuit. 1084. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Moyses iratus tabulas legis confregit. 1103. 2. D.</A-1></P>
<P><A-1>4 Moyses iter&#x0169; iussu Dei eade&#x0303; præcepta scripsit. ib.</A-1></P>
<P><A-1>5 Moyses tabulas intra arcam Dei reposuit. ibid.</A-1></P>
<negEZ><A-1>6 Moyses reliqua præcepta promulgauit, legendo
coram populo. 1104. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>MVNITIO.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Munitio ad Ius Gentium spectat. 185. 2. C.</A-1></P>
<Z><A-1>MVTARE.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Mutare vide consuetudo. n. 77. & Pontifex. n. 9.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Mutare dominia rerum, ad quem legis effectum
spectat. 80. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Mutatio duplex. 150. 1. D. vide legis mutatio. 74.</A-1></P>
<Z><A-1>MVTIEATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Mutilatio proprij corporis, in quo casu licita, & qua
re? 129. 1. D.<kongge><milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_12"/> N. <milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/></A-1></negEZ>
<Z><A-1>NOVITII..</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Nouitij non tenentur ex vi præcepti ad seruanda
statuta religionis. 454. 2. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>O.
OBLIGATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Obligatio, Vide legis ciuilisobligatio à n. 43. & ex
communicatio à n. 2.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Obligatio grauis, ex quibus verbis legislatoris
collige&#x0303;da. 447. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Obligatus ad nō fugiend&#x0169; è carcere, si timeat gra
ue nocume&#x0303;t&#x0169; nō tenetur illa lege, licet illa p&#x0153;na
nō requirat actione&#x0303;. 476. 2. C.</A-1></negEZ>@@

<Z><A-1>OPORTET.</A-1></Z>
<P><A-1>Verb&#x0169; oportet, an habeat vim præcepti? 259. 2. C.</A-1></P>
<Z><A-1>ORDO ORDINARE.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Ordo Ecclesiæ Hierarchicus totus à Petro depen
dens. 385. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Verbum ordinare, an habeat vim præcepti? 260
1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>† P. †
p OE N AE..</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 p&#x0153;næ grauitas in lege ciuili signum est grauis ob
ligationis. 306. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Omnis pęna pertinet ad vim coactiuā. 357. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 pęna generaliter est omne incommodum naturę,
vel afflictio. 469. 2. D. & 470. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 p&#x0153;nam in actione, & passione consistere posse.
507. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 p&#x0153;na duplex, vna in actione consistens altera in
passione. 476. 1. B.</A-1></negEZ><marginalia>Diuisio p&#x0153;|næ.</marginalia>
<P><A-1>6 pæna legalis, & conuentionalis. 480. 1, A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>7 p&#x0153;næ, aliæ requirentes ministerium hominis,
aliæ ipsa lege inferuntur. 487. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>8 pænarum earundem alia diuisio. ibid. D.</A-1></P>
<P><A-1>9 p&#x0153;nar&#x0169; priuatarum triplex ordo. 492. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>10 pænarum remissio per indulgentias per quam
potestatem fit? 418. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>11 Multæ pęnæ ipso facto imponuntur. 475. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>12 pęna infamiæ, quando incurritur ipso iure? 483.
2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 pæna flagellationis seu exilij potest homo in se
sine peccato exercere. 489. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Quæ pæna imponi potest religiosis transgredi-
entibus regulam, quæ non obligat ad culpam, sed
ad pænam tantum? 489. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>15 pænæ pecumarię, quomodo a reo exeque&#x0303;dę? ib. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>16 pænæ priuantes actione humana, vt ieiunium, po
test ab ipso reo fieri. 491. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 pænæ diuersæ positæ per varias leges, dicentes ip
so facto, omnes incurruntur per idem delict&#x0169;, vel
ante, vel post declarationem. 517. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 pæna famis vsque ad mortem, quomodo obliget?<marginalia>Obligatio|p&#x0153;næ.</marginalia>
492. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>19 pæna manendi in carcere, quomodo obliget. ib. C</A-1></P>
<negEZ><A-1>20 pæna quæ per solam actionem Iudicis infertur
non obligat reum, 508. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 pæna confiscationis omnium bonorum, an obli-
get reum post sententiam criminis declaratoriā,
ad illam exequendam? 510. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>22 pęnę remissio, indetrime&#x0303;t&#x0169; tertij, caue&#x0303;da. 517. 1. C</A-1></P>
<P><A-1>23 pæna simoniaci. Vide Simonia. n. 2.</A-1></P>
<P><A-1>24 pæna à testatore adiecta, an sitvera pæna? 481. 2. C</A-1></P>
<Z><A-1>PAPA PONTIFEX.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 papalis dignitatis. & officij, Episcopalis differen-
tia. 382 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 papa hæreticus non deponitur ipso facto. ante Ec-
clesiæ declarationem. 400. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 papa, an habeat priuilegi&#x0169; ne erret in fide. ib. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 papa quomodo potest materiam aliquam deter-
minare, vt tantum canonica sit? 412. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 papa potest sibi indulgentias concedere, & secum
dispensare. 684. 2. A. Vide indulgentiæ. n. 2.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 papa, & alij principes supremi possunt leges su-
as commutare, & in illis dispensare. 703. 1. A.
Vide dispensatio. 39.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 An Papa absoluens defunctum à censura, opera-
tur extra suum territorium? 99. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Papa non potest dispensationem in voto reuoca-
re 1064. 1. B. Vide dispensatio. n. 3.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Pontifex non potest pro suo arbitrio regna mu-
tare. 222. 1. D.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1297.jpg/>
@@1@<SE1297>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>10 Pontificis sententia an habeat vim legis, & qualis
debeat esse? 431. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>11 Pontificis Epistolæ, vide Epistolæ. n. 1. & 2.</A-1></P>
<negEZ><A-1>12 Pontifex potest obligare Ecclesiā ad acceptandas
suas leges. 438. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Pontifex pro omni loco priuilegia concedere po
test. ibid. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>14 Pōtifexcirca tributā inpone&#x0303;da. Vide Tribut&#x0169; n. 10</A-1></P>
<Z><A-1>PARROCHVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Parrochus non de iure, sed de consuetudine, dispe&#x0303;-
sat interdum in lege superioris. 698. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PAVLVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Paulus bis Hierosolymā ascendit. 1195. 1. A.
aliàs quater. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Paulus an Petrum reprehenderit post Concili&#x0169;
Hierosolymitanum? 1195. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Paulus non excomposito, sed verè Petrum repre-
hendit 1202. 1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PECCATVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Peccare ex contemptu, non est peccare ex certa
scientia, &c. 315. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Peccare ex consuetudine non est peccare ex con-
temptu. 316. 1. B. &c.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Peccare ex cōte&#x0303;ptu quid sit formaliter? 317. 2. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Peccatum graue committi posse contra legem
Ecclesiasticam, ex defectu aliquo in actu mentis,
licet in actione exteriori non appareat defectus.
422. 1. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PERMISSIO.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Permissio quid significet? 96. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Permissio duplex; iuris & facti. 72. 2. C. affirma
tina, & negatiua. 73. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Permissio propria, quæ? 1110. 1. D.</A-1></P>
<P><A-1>4 Permissio iuris, & facti quę? ibidem.</A-1></P>
<negEZ><A-1>5 Permissio libel lirepudij, an concessiua, an dis-
pensatiua? ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>6 Permissio pluralitatis vxorum, qualis? ibid. 2. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>7 Permissio vsurarum in lege veteri concessiua.
1111. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Permissio ingrediendi vineam alienam qualis?
ibidem. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Permissio simpliciter dicta regulariter, solumver
satur circa malos actus. 73. 1. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PERPETVITAS.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Perpetuitas simpliciter & sec&#x0169;d&#x0169; quid; 54. 2. B.</A-1></P>
<P><A-1>2 Perpetuitas positiua, & negatiua. ibidem. C.</A-1></P>
<Z><A-1>PETRVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Petrus non peccauit mortaliter in eo facto, pro
quo à Paulo fuit reprehensus. 1204. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Peccatum nec veniale Petrum commisisse est pro
babile. 1202. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Petrum dupliciter ab omnipeccato excu sari pos-
set. ibid. C. & 1204. 2. C. D. 1206. 2. A. &c.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PHILOSOPHI.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Philosophi supernaturalem hominum finem non
cognouere. 17. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>POSSIBILE.</A-1></Z>
<P><A-1>Possibile dupliciter sumitur. 52. 2. D,</A-1></P>
<Z><A-1>POTESTAS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Potestas præceptiua diuisa in dominatiuam. &<marginalia>Diuisio po|testas.</marginalia>
iurisdictionis. 44. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Potestatis Dominatiuæ, & legislatiuæ variæ diffe
rentiæ. 45, 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Potestas ordinaria, & delegata. 209. 1. C.</A-1></P>
<P><A-1>4 Potestas coactiua, & directiua. 79. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>5 Potestas iurisdictionis ad leges ferendas necessa-
ria. 45. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>6 Potestas hæc non quælibet sufficit. 46. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>7 Potestas aliqua suprema in omni communitate
reperitur. ibid. 2. C.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>8 Potestas in communitate perfecta necessaria ad
gubernationem. 198. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Potestas humani Magistratus, vide magistra-
tus. 1. 2. & 3.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Potestas Adæ in posteros, qualis fuit? 202. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>11 Potestas immediatè à Deo, vel vt Authore Na-
turæ, vel vt Authore Gratiæ. 209. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Quæ potestas de legabilis, & quibus modis? ibi-
dem. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Quæ potestas indelegabilis, & quibus prrsonis.
201. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Potestas legissatiua non assequitur suum finem ni
si in materia omni&#x0169; virtut&#x0169; præcipie&#x0303;do. 243. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Potestas humana non comprehendit actus me-
rè inter nos. 414. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Potestas inferioris, ad dispe&#x0303;sād&#x0169; in lege superio-
ris, an ordinaria sit? 698. 2. D. vide dispe&#x0303;satio. 38.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Potestas dispe&#x0303;sandi includit potestatem commu
tandi. 705. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>POTESTAS CIVILIS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Potestas ciuilis, quando manat à communitate?
206. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Potestatis Regię varij tituli. 207. 1. A. per totum.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Potestas Regia, formaliter vt talis, est de iure
humano. ibidem. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Potestas ciuilis absolutè considerata est de iure
diuino. 208. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Potestas ferendi leges humanas quibus modis
participetur? ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Quę potestas in Imperatoribus, & Regibus sit or
dinaria? 209. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Potestas fere&#x0303;di leges ciuiles in lege Gratię & in-
ter Christianos permanet cum moderatione ta-
li statui accommodata. 211. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Nullum hominem habuisse potestatem vniuer-
salem, ad fere&#x0303;das leges ciuiles obligantes vniuer-
sum Orbem. 219 2. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Potestas condendi leges ciuiles est in omnibus
Regibus supremis. 225. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 Potestate&#x0303; hāc esse in principe supremo. 226. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>11 Potestas condendi leges ciuiles in Magistratibus
&c. ibid. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Potestas hæc est in cōmunitatibus perfectis, quæ
sine Regibus gubernantur. 227. 1. D. non vero
in subiectis alicui supremo principi. 232. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Potestas hæc in Regina Domina Regni reperi-
tur. 227. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Potestate&#x0303; ciuile&#x0303; nunquā fuisse eande&#x0303; in tota ho-
minum Vniuersitate. 203. 1. B. & sequent.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Hanc potestatem ante Christi Aduentum non
fuisse in vno particulari homine respectu totius
vniuersitatis. ibid. 2. A. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Potestas hæc resultat post politicam vnionem
hominum. 20. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>17 Quadruplex actus huius potestatis. 204. 2. B.</A-1></P>
<P><A-1>18 Potestas hęc mutabilis est. 205. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>19 potestas hæc non est in ciuitatibus minoribus.
230. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 potestas condendi leges municipales non est in
omnibus proprijs ciuitatibus. 231. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 potestas condendi leges ciuiles neque fide&#x0303;, neq;
aliud donum supernaturale postulat in subiecto,
in quo existit. 233. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 potestas condendi leges in hominibus iniustis
permanet. 234. 1. B. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 potestas ciuilis, an respiciat f&#x0153;licitatem æternā
vitæ futuræ. 237. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 potestas ciuilis in pura natura spectata quem fi-
nem intrinsecum haberet? 238. 1. C.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1298.jpg/>
@@1@<SE1298>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>25 Potestas ciuilis non multum curat de actibus
internis. 239. 1. A. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>26 Potestas ciuilis (vt est in Principibus Christia-
nis fidei coniuncta) non extenditur in materia,
vel actibus suis ad finem supernaturale&#x0303;. 239. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Asserere licitum esse ratione politici status, le-
ges ferre veræ Religioni contrarias, hæreticum
est. 242. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>28 Potestas ciuilis, vide Potestas Ecclesiastica. n. 1.</A-1></P>
<negEZ><A-1>29 Potestas obligandi sub mortali in lege ciuili, nō
ex speciali Christi concessione, sed ex natura
rei consequitur. 300. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 Potestas Imperatoris quo se extendat in priui-
legijs cōcede&#x0303;dis. 987. 1. A, & vide Priuilegi&#x0169;. n. 28</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 Potestas temporalis quomodo subiecta spiri-
tuali. 215. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>POTESTAS ECCLESIASTICA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Potestas temporalis in vniuersum Orbem an sit
in Summo Pontifice? 215. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Potestas ferendi leges obligantes totam Eccle-
siam, vel omnes prouincias Ecclesiæ subiectas, nō
est in Imperatore. 220. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Potestas Ecclesiæ in hæreticos, & infideles, quæ?
234. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Esse in Ecclesia potestatem peculiarem ad regen
dam illam. 362. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Potestas hæc verè, & propriè legislatiua est. 363.
2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Potestas hæc spiritualis, & supernaturalis est.
364. 1. C. & quomodo? 370. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Potestas hæc perfecta prout nunc in Ecclesia, quo
modo sit propria legis gratiæ? 366. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Potestas Regalis, & sacerdotalis in lege scripta
distincta. 368. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Potestatem legislatiuam in Hebræo populo fuis-
se. Ibidem. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Potestas sacerdotalis in lege veteri inferioris or
dinis ab ea, quæ nunc est in Ecclesia. 369. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>11 Potestas vt nunc est in Ecclesia in multis supe-
rat potestatem legis veteris. Ibidem. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>12 Potestas hæc data fuit Petro immediatè à Chri-
sto Domino, & speciali modo. 370. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 Potestas hæc quomodo alijs Apostolis data fue
rit, & à quo? 371. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Potestatis Petri, & reliquorum Apostolorum
diuersitas. 372. 2. A. & 373. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Potestatem legislatiuam in vninersam Ecclesiā
à Christo immediatè summo Pontifici dari, ex vi
institutionis eius. 373. 2. A. & quomodo. 379. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Potestatem hanc solis Apostolis immediatè à
Christo datam. 375. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Potestas iurisdictionis sine consecratione da-
tur. 380. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Potestas ferendi leges, non est de ratione intrin
seca muneris Episcopalis. 385. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Potestas Ecclesiastica ferendi leges, quibus de-
legabilis? 396. 2. B. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Potestas hæc non pendet ex moribus homin&#x0169;.
397. 2. C. nec ex fide. 398. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Potestas Ecclesiastica legislatiua in lege Euāge-
lica est præstantior potestate ciuili. 400. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>22 Potestas Ecclesiastica etiam vt legislatiua, est
supernaturalis. 401. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>23 Potestatis Ecclesiasticæ excelle&#x0303;tia ex fine des&#x0169;p
ta. ibi. 2. A. ex efficie&#x0303;te. 403. 1. B. ex subiecto. ib. D</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>24 Potestas Ecclesiastica in f&#x0153;minis esse nequit
iure ordinario. 403. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 Potestatis Ecclesiasticæ aliæ excellentiæ tan-
guntur. 404. 2. A.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>26 Potestati Ecclesiasticæ potestas ciuilis subordi-
nata, & subiecta. 405. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>27 Potestas Canonica, & ciuilis, nec necessariò cō-
iunctæ, nec necessario separatæ. 407. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>POSTLIMINIA.</A-1></Z>
<P><A-1>Postliminia ad ius gentium pertinere. 186. 1. A.</A-1></P>
<Z><A-1>PRAECEPTVM.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Præceptum, vide Ieiunium, n. 1.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 præceptum impositum Adæ in statu innocentiæ,
quomodo alios comprehendebat? 33. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 præceptum requirit aliquam supremam potesta-
tem in præcipiente. 44. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Differentia inter pręceptum purum, & statutum,
seu constitutionem. 56. 2. D. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Præceptum superioris ad limitatum tempus, per
se loquendo, non est lex. 59. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>6 præcept&#x0169; implere, & nō trāsgredi diuers&#x0169;. 139. 1. C</A-1></P>
<negEZ><A-1>7 Quæ displicenria operis præcepti, impedat eius
adimpletionem? 142. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Cognitio actus præcepri, vt præceptum est, quo-
modo requisita? 142. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>9 præceptum Abrę quomodo intelligend&#x0169;. 168. 2 C</A-1></P>
<negEZ><A-1>10 præceptum non ducendi plures vxores quomo-
do intelligendum. 171. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>11 pręcept&#x0169;, vt tale, nō datur, nisi de futuro. 254. 1. D</A-1></P>
<negEZ><A-1>12 Præceptum annuæ confessionis, quomodo, &
per quam confessionem violetur. 423. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>13 præceptum fidei, spei, & charitatis in lege ve-
teri extitisse. 1096. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 præcepta legis veteris, sexcenta, & tredecim
fuisse. 1100. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 præcepta credendi plura mysteria in lege noua.
quā in veteri, quo iure sit induct&#x0169;. 1221. 2, A. B. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 præceptum crede&#x0303;di explicite in lege noua, quo
sensu potest dici positiuum? 1222. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 præceptum spei in lege noua, quomodo intelli-
gendum. 1223. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>18 præcept&#x0169; charitatis in lege noua, quale. ibi. C. D</A-1></P>
<negEZ><A-1>19 præceptum Christi de charitate, ad infideles se
extendit. 1223. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 præceptum prædicandi datum pastoribus Eccle
siæ, quo iure introductum? 1222. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 præceptum affirmatiuum, & negatiuum, & eo-<marginalia>Præcepti|diuisio.</marginalia>
rum differentia. 139. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>22 præceptorum naturalium triplex ordo. 163, 1. A</A-1></P>
<negEZ><A-1>23 præcepta erga proximum septem, erga Deum
tria. 1096. 1. D. &c.</A-1></negEZ>
<P><A-1>24 præcepta Decalogi, vide legis veteris forma. 19.</A-1></P><marginalia>Præcepta|Decalogi.</marginalia>
<negEZ><A-1>25 præceptor&#x0169; Decalogi, & alior&#x0169; differentia. 1102.
2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>26 pręceptor&#x0169; ordo in tabulis scriptor&#x0169;. 1103. 1. CD</A-1></P>
<P><A-1>27 præcepta in tabulis descripta, & cur hoc? ibi. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>38 præcepta Decalogi, quando sufficienter pro-
mulgata. 1103. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 præcepta tam cæremonialia, quā iudicialia ha-
buerunt rationem figuralem ex institutione di-
uina. 1090. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 præcept&#x0169; aliquod Angelis datum ab initio crea
tionis, & cur hoc? 1077. 1. A.</A-1></negEZ><marginalia>Præcepti|obligatio.</marginalia>
<negEZ><A-1>31 præceptum positum sub mortali, in materia
leui, obligat sub veniali. 304. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>32 præceptum Apostolicum abstinendi à sangui-
ne, &c. Actor. 15. obligabat sub mortali. 444. 1. A.</A-1></negEZ><marginalia>Præcepti|trāsgressio.</marginalia>
<negEZ><A-1>33 præcepta Ieiunij, Missæ, Communionis, &c. sine
formali contemptu frangi posse. 445. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>34 præcepta huiusmodi trāsgredie&#x0303;do, quis grauiter
peccat, licet nōhabeat cōsuetudine&#x0303;peccādi. 446. 2. A</A-1></P><marginalia>Præcepti|mutatio.</marginalia>
<negEZ><A-1>35 Nulla potestate humana posse proprium præcep
tum naturale mutari. 156. 2. B.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1299.jpg/>
@@1@<SE1299>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>36 præcepta naturalia possintne aliqua potestate
humana mutari$unclear 157. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 Quæ præeepta immutabilia omnino, etiam à
Deo. 169. 1. D. & 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>38 pręceptum recitādi horas Canonicas obligat in
conscientia, licet p&#x0153;nam imponat beneficiatis re
stituendi. 467. 1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PRAECIPIO, PROHIBEO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Verbum Præcipio, vel Prohibeo quando indicet ob
ligationem sub mortali? 307. 2. B. & 308. 1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PRAEDESTINATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Prædestinatio non intelligitur in intellectu diuino,
aute omne decretum liberum. 108. 2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PRAELATVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Prælati inferiores quas leges condere valeant?
387. 2, C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Prælati Papæ inferiores, an per hæresim potesta-
tem amittant. 399. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Prælatus an possit præcipere actus merè inter-
nos, ratione voti subditorum? 418. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Prælati Religionum, & Ecclesiastici poss&#x0169;t con-
dere leges suo fini proportionatas. 443. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Prælati inferiores pro quibus locis priuilegia cō-
cedunt? 986. 2. C. Vide Priuilegium. à n. 28.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Prælati quomodo dispensent, in legibus, quas ipsi
non tulerint? 686 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PRESBISCITA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Presbiscita cur ita dicta? 457. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 præsbiscita applicari non possunt iuri Canoni-
co. 457. 2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PRAESCRIPTIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 præscriptio cum possessione malæ fidei reproba-
tur per leges canonicas. 217. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 præscriptio regulariter petit decenni&#x0169; inter præ
sentes, & vicennium inter absentes. 1054. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PRINCEPS, PRINCIPATVS,</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Princeps imperio subiectus, an suis legibus possit
derogare Imperatorijs. 222. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Quando potest princeps punire subditum extra
territorium delinquentem. 335. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 principem obligari ad suam legem ex efficacia
ipsius legis. 353. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>4 princeps quomodo lege sua obligetur? 354. 2, A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>5 Hæc principis obligatio, quo sensu dici potest
naturalis, diuina, vel humana? 355. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 princeps non tenetur seruare leges municipales
prouinciarum sibi subiectarum licet in eis mo-
retur, vel peregrinetur. ibidem. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 princeps non obligatur lege sua, quoad vim coa-
ctiuam. 355. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 An princeps obligetur ciuiliter ratione suæ le-
gis? 358. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Quæ leges irritantes, principem comprehendāt?
359. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 principatus humanus neque est congenitus na-
turæ, neque est contra illam. 200. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>PRIVILEGIVM.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Priuilegij nomen ęquiuocè sumi posse. 954. 1. C.</A-1><marginalia>Priuilegij|nomen.</marginalia>
<P><A-1>2 priuilegium quid? 867, 2. B.</A-1></P>
<P><A-1>3 priuilegij definitio. 868. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Non omne priuilegium esse legem propriè sum
ptam. 868. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>5 priuilegium, vide Consuetudo. n. 81. 82.</A-1></P>
<negEZ><A-1>6 priuilegium aliud esse purum beneficium, aliud
iuri contrarium. 992. 2. B.</A-1></negEZ><marginalia>Priuilegij|diuisio.</marginalia>
<P><A-1>7 priuilegium diuinum, & humanum. 874. 2. D.</A-1></P>
<P><A-1>8 priuilegium human&#x0169; reale, & personale. 875. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>9 priuilegium adhærens rei, aut personæ, & vnde
dignoscendum? 876. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>10 priuilegium conuentionale, & purum, 884. 1. D.</A-1></P>@@

<negEZ><A-1>11 priuilegium reale per se indifferens, vt sit per-
sonale. 885. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>12 priuilegium perpetuum, & temporale. 885, 2. D.</A-1></P>
<P><A-1>13 priuilegij altera diuisio. 878. 2. B.</A-1></P>
<P><A-1>14 priuilegium odiosum. & fauorabile. 890. 1. B.</A-1></P>
<P><A-1>15 priuilegium affirmatiuum, & negatiu&#x0169;. 891. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>16 priuilegium aliud pro foro externo, aliud pro
interno. 891. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 priuilegium scriptum, & non scriptum. 894. 1.
D. & eius subdiuisio. 2, D. & 895. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 priuilegij forma vsque ad beneplacitum me&#x0169;,<marginalia>Priuilegij|form{a}.</marginalia>
quomodo intelligendum. 1203. 1. A. &c.</A-1></negEZ>
<P><A-1>19 priuilegij forma, externa, & interna. 915. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>20 priuilegij forma maximè includit significatio-
nem verborum. 915. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>21 In priuilegio tria maximè cōsiderāda. 915. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>22 priuilegij forma substantialis vnde cognoscatur?
921. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>23 priuilegij subiectum quod? 905, 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>24 priuilegium accipiens, semper supponitur ali-<marginalia>Priuilegij|subiectum.</marginalia>
quo modo inferior. 907. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>25 priuilegium quibus personis conceditur de fa-
cto, vel concedi possit. 908. 2 D. 909. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>26 priuilegi&#x0169;, an ide&#x0303; sibi concedere queat? 907. 2. D.</A-1></P><marginalia>Priuilegij|causæ,</marginalia>
<P><A-1>27 priuilegior&#x0169; causa, qualis esse debeat? 959. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>28 priuilegium concedit quicunque legem conde-
re possit, & hic solus. 901. 2. D. & dari potest à su
premo principe, vt suum effectum habeat, ante
notitiam priuilegiati. 977. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>29 priuilegium non requirit necessario scripturā.
871. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>30 priuilegium à pontifice concessum vbique va-<marginalia>Priuilegij|valor.</marginalia>
let, si absolutè concedatur. 985. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>31 priuilegium pro certo loco concessum, ibi sol&#x0169;
valet. 985. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>32 priuilegij extra territori&#x0169; concedentis quis va-
lor? 987. 1. C. & 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>33 priuilegi&#x0169; vbiq; valet, &#xA753;dispensato in iure cōmu
ni, nisi &#xA753;hibeatur statuto alteri&#xA770; territorij. 989. 1. D</A-1></P>
<negEZ><A-1>34 priuilegio, in alieno territorio quando quis li-
citè vti possit? 988. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>35 priuilegij notitia quomodo necessaria priuile-<marginalia>Priuilegij|notiti{a}.|Priuilegij|notificatio.</marginalia>
giato. 972. 2, B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>36 priuilegiorum Notificatio non spectat ad prin
cipem. 971. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>37 priuilegij ostensio vel alia probatio necessaria,
vt contra alium admittatur. 972. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>38 priuilegi&#x0169; esse veram lege&#x0303;. 42. 1. D. & 69. 2. A.</A-1></P>
<P><A-1>39 priuilegi&#x0169; à rescripto quomodo differt? 872 2. C</A-1></P>
<negEZ><A-1>40 priuilegium Odiosum in dubio, quando censen-
dum personale? 880. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>41 priuilegium gratiosum quid? 881. 1. C.</A-1></P>
<P><A-1>42 priuilegium remuneratiuum quid? Ibid. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>43 priuilegium eligendi Confessorem. in rigore
neminem grauat. 1041. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>44 priuilegium remuneratiuum, an sit reale, vel
personale? 883. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>45 priuilegium conuentionale non semper transit
ad hæredes. 885. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>46 priuilegium esse perpetuum, & esse reuocabile,
diuersum. 885. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>47 priuilegium perpetuum Rei perpetuæ adhære-
re debet. 886. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>48 Nullum priuilegium suo fundamento durabi-
lius est. 887. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>49 priuilegium negatiuum non perditur per non
vsum. 891. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>50 priuilegia data pro foro pęnitentiæ non sunt li-
mitanda ad iudici&#x0169; sacramentale. 893. 2. B. neq&#x0301;;
extende&#x0303;da ad forum contentiosum. ibidem. 2. C.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1300.jpg/>
@@1@<SE1300>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>51 priuilegia an fine expressa Principis concessio-
ne comparentur? 894. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>52 priuilegi&#x0169; an sit cōsuetudine pote&#x0303;tius? 899. 1. D.</A-1></P>
<P><A-1>53 Priuilegi&#x0169; duobus modis concedi solet. 916. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>54 priuilegium dari ad instantiam petentis, aut mo
tu proprio vnde dignoscendum? 916. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>55 Priuilegium motu proprio concessum non re-
torqueri contra eum cui conceditur, sicut con-
cessum ad petitionem cuiusdam. 918. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>56 Priuilegium per surreptionem impetratum ad
puram instantiam petentis non valere, secùs si
motu proprio concedatur. 918. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>57 Priuilegium conceditur absolutè, vel sub con-
ditione. 920. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>58 Priuilegiorum tres effectus generales. 961. 1. B.</A-1><marginalia>Priuilegij|effectus.</marginalia>
<negEZ><A-1>59 Priuilegium aliquando datur ad tollendum scru
pulum, vel dubium. 963. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>60 Priuilegium quando habet effectum vltra ius
commune? Ibidem. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>61 Priuilegij effectus per se esse aliquando mora-
le ius, &c. 964. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>62 Priuilegij effectus, vt lex est. 966. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>63 Priuilegium contra pariter priuilegiatum, que&#x0303;
effectum habeat? Ibidem. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>64 Priuilegium per modum præmij, quando ha-
beat effectum? 980. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>65 Priuilegij, ad remunerandum opus factum, vel
faciendum, eadem ratio. 982. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>66 Priuilegium dans ius, non acquiritur ante ac-
ceptationem per se, aut per alium, ante notitiam<marginalia>Priuilegij|acceptatio.</marginalia>
aute&#x0303; acquiritur per ali&#x0169; non per se. 982. 1. D. 2. A</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>67 Priuilegij acceptatio ad alium effectum neces-
saria, ad alium non. 977. 1. A. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>68 priuilegia regulariter non conceduntur ad ope-
randum ante notitiam priuilegiarij. 979. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>69 Priuilegij vtilitas ante acceptationem quæ nā<marginalia>Priuilegij|vtilitas.</marginalia>
sit? 985. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>70 Priuilegio, in quo loco quis vti possit? 985. 1. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>71 Priuilegia secundum proprietatem verborum
seruanda. 995. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>72 Priuilegium iniustum, quoad vsum quale, &
quem effectum habeat? 996. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>73 Priuilegium iniustum quoad concessione&#x0303; quid
operetur? Ibid. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>74 Priuilegij iniusta concessio non semper reddit
iniustum vsum eius. 996. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>75 Priuilegij vis magis ex intentione concedentis
quam ex verbis petenda. 997. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>76 Priuilegi&#x0169; non in omnibus æquipararur actua-
li dispensationi. 1012. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>77 Priuilegio vsus contrarius quis? 1048. 1. D. &
1047. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>78 Priuilegium gratuitum duplex. 1063. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>79 Priuilegium quomodo inducit obligationem?<marginalia>Priuilegij|obligatio.</marginalia>
69. 2. C. D. & 70. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>80 Priuilegiarius in duobus casibus obligatur vti
suo priuilegio. 968. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>81 Priuilegiorum promulgatio quæ necessaria?
971. 1. B.</A-1></negEZ><marginalia>Priuilegij|promulga-|tio.|Priuilegij|extensio.</marginalia>
<P><A-1>82 Priuilegi&#x0169; quando amplè intelligend&#x0169;? 910. 1. A</A-1></P>
<negEZ><A-1>83 Priuilegium sub masculino nomine quando f&#x0153;
minas comprehendat? 911. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>84 Priuilegia quomodo ad coniuncta, siue correla-
tiua extendantur? Ibid. per totum.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>85 Priuilegium alicui concessum post meridiem
recitandi Matutinas preces, extenditur ad soc i&#x0169;.
914. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>86 Priuilegiorum extensio non fiat in damnum
tertij. 965. 2. D.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>87 Priuilegium motu proprio concessum amplian-
dum. 994. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>88 Priuilegium ob similitudinem rationis non ex-
tendendum. 998. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>89 Priuilegij ampla interpretatio, quomodo facie&#x0303;-
da? 1000. 1, D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>90 Priuilegium à die concessionis, quomodo fru-
ctuosum? 982. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>91 Priuilegium ablatiuum oneris quomodo ope-
retur? 982. 2. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>92 Priuilegi&#x0169; exemptionis, quid operetur? 983. 2. B</A-1></P>
<P><A-1>93 Priuilegij restrictio triplex. 938. 1. B.</A-1></P>
<negEZ><A-1>94 Priuilegij restrictio quoad communicabilita-<marginalia>Priuilegij|restrictio.</marginalia>
tem. 940. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>95 Priuilegium limitatur ex parte subiecti, obie-
cti, & mente concedentis. 986. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>96 Priuilegium derogans iuri communi restrin-
gendum. 993. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>97 Priuilegium quando restringendum? 992. 1. C.
& 995. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>98 Priuilegium inferens damnum tertiæ personæ,
quomodo restringendum, & intelligendum? 995.
2. C. & 998. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>99 Priuilegii restrictio non debet illud reddere
inutile. 295. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>100 Priuilegii mutatio respectu prioris priuiligia-<marginalia>Priuilegij|mutatic.</marginalia>
rii non extenditur ad posteriorem. 937. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>101 Priuilegi&#x0169; multipliciter mutari solet. 1002. 1 B</A-1></P>
<negEZ><A-1>102 Priuilegiorum propria mutatio partialis, vel
totalis. 1002. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>103 Priuilegiorum aliæ mutationes ex parte ma-
teriæ tanguntur. 1013. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>104 Priuilegium insertum in corpore Iuris, quando<marginalia>Priuilegij|derogatio.</marginalia>
censeatur derogari? 925. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>105 Priuilegium quando censeatur derogare iuri
communi? 923. 2. D. 924. 1. D, &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>106 Priuilegium derogans iuri communi duplex.
1005. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>107 Priuilegium in corpore iuris contentum non
derogatur tacitè per legem vniuersalem non de-
rogantem priuilegiis expresse. 1068. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>108 Priuilegium quatuor modis tacitè derogari
censetur. 1068. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>109 Priuilegi&#x0169; speciale derogat generali, 1070. 2. B</A-1></P>
<negEZ><A-1>110 Inter priuilegia, si sint generalia contraria,
præualet antiquius. Ibidem. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>111 Priuilegi&#x0169; ad Instar in quo consistit. 926. 2. A.</A-1></P><marginalia>Priuilegi&#x0169;|ad Instar.</marginalia>
<negEZ><A-1>112 Priuilegium ad instat, quando censeatur au-
geri. 927. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>113 Priuilegium ad Instar, an potest valere, contra
illud ad cuius Instar concessum est. 929. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>114 Priuilegii ad Instar quænam forma concede&#x0303;-
di? 929. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>115 Priuilegii ad Instar, & per communicationem
comparatio, 936. 2. B. & eorundem differentia.
936. 1, D. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>116 Priuilegium an destruatur, destructo loco cui<marginalia>Priuilegij|cessatio.</marginalia>
conceditur. 887. 1. C. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>117 Priuilegium non cessat cessante causa negati-
uè, sed contrariè. 1006. 2. D. & 1009. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>118 Priuilegium cessare negatiuè quid, & quid
contrariè? 1007. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>119 Priuilegium cessat cessante causa finali dupli-
citer. 1013. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>120 Priuilegium cessat, cessante causa perpetuò.
Ibid. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>121 priuilegi&#x0169; cōditionale quomodo cessat. 1003, 1 C</A-1></P>
<negEZ><A-1>122 Priuilegium ritè comparatum non cessat per
mortem concedentis. 1014. 1. B. &c.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1301.jpg/>
@@1@<SE1301>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>123 Priuilegium quando expirat morte conceden-
tis. 1017. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>124 Priuilegium vt remaneat post mortem conce-
dentis, quid requirat? 1021. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>125 Priuilegia contra Concilium Tridentinum,<marginalia>Priuilegij|reuocatio.</marginalia>
quæ reuocata censeantur? 948. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>126 Priuilegia reuocata ab homine, vel à iure
communi. 949. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>127 Priuilegium post mortem concedentis, à suc-
cessore reuocari potest. 1024. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>128 Priuilegiorum reuocatio, seu abrogatio. 160.
2. D. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>129 Priuilegium datum non subdito, & ab eo ac-
ceptatum irreuocabile. 1061. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>130 Priuilegium concessum subdito reuocabile.
1062. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>131 Priuilegium remuneratiuum, & per contract&#x0169;
onerosum, irreuocabile. 1062. 1. C. & 2 B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>132 Priuilegi&#x0169; concessum ab inferiori in lege supe
rioris, an possit ab inferiori reuocari; 1065. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>133 Priuilegium concessum ab inferiori potest à
superiori reuocari. 1066. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>134 Priuilegium ex causa legitima reuoca bile.
1063. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>135 Priuilegium gratuitum, quomodo reuocabile?
1064. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>136 Priuilegium quibus modis reuocare soleat?
1066. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>137 Priuilegij reuocatio expressa, & tacita, & illa
duplex. Ibidem. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>138 Priuilegium ignoratum non impeditur per cō
trariam volunratem. 1068. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>139 Priuilegia per publicam legem reuocata, pro-
mulgationem sufficiente&#x0303; expectāt. 1071. 1. D. &c.</A-1></negEZ>
<P><A-1>140 Quæ promulgatio sufficiat? Ibidem</A-1></P>
<negEZ><A-1>141 Priuilegij reuocatio ab homine facta, quando
sortitur effectum? 1073. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>142 Priuilegij reuocatio per legem, & ad homine&#x0303;
facta diuersa est. Ibidem. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>143 Priuilegij reuocatio quomodo Priuilegiario
notificari debeat? Ibidem. 2. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>144 Priuilegium ob bonum commune, an possit à
priuato renunciari? 889. 1. D.</A-1></negEZ><marginalia>Priuilegij|ren&#x0169;ciatio.</marginalia>
<negEZ><A-1>145 Priuilegium ob bonum priuatum, quando re-
nunciari potest? 889. 2. B,</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>146 Priuilegium quod momentaneum est, non est
reuocabile. 1027, 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>147 Priuilegium per se loquendo renunciabile est.
1028. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>148 Priuilegi&#x0169;fit irren&#x0169;tiabile ex duplici cap. ib. 1 C</A-1></P>
<negEZ><A-1>149 Priuilegium Clericale, cur non possit à perso-
na particulari renunciari? 1028. 1 D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>150 Priuilegij renunciatio propria, & impropria.
Ibidem. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>151 Priuilegij ren&#x0169;ciatio tacita, & expressa. 1029. 1 D</A-1></P>
<negEZ><A-1>152 Priuilegij proprij renunciatio quid requirat?
Ibidem. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>153 Priuilegium vt renuncietur, petit voluntatem
expressam. 1035. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>154 Priuilegij renunciatio multipliciter contin-
git. 1036, 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>155 Priuilegium aliquod dici posse dispensatione&#x0303;,
677. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>156 Priuilegium amittitur per aliquem non vsum.<marginalia>Priuilegij|amissio.</marginalia>
1036. 2. A & 1037. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>157 Priuilegium non destruitur per vsum merè
negatiuum, 1037. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>158 Priuilegium per vsum priuatiuum, quomodo
destruatur? Ibidem. 2. B.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>159 Priuilegium dupliciter amittitur per non v-
sum. Ibidem. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>160 Priuilegia quæ non amittuntur per non vsum
qualia? 1042. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>161 Priuilegium, vt per non vsum, amittatur, an
decennium requirat? 1043. ibidem D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>162 Priuilegijs absolutis nullum tempus iure de-
finitum, vt amittantur. Ibidem. 2. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>163 Priuilegium per non vsum amitti, de quo fo-
ro intelligendum? 1045. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>164 Priuilegia quæ non amittantur in foro con-
scientiæ quæ nam? 1046. 1. C. & 1056. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>165 Priuilegia quæ per non vsum ex dispositione
Iuris per decennium amittuntur; quomodo sunt
intelligenda? 1046. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>166 Priuilegium amittitur per contrarium vsum,
si cætera adsint. 1047. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>167 Priuilegium an per vnum actum amittatur?
1004. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>168 Priuilegium non amittitur simpliciter per vnā
contrauentionem, sed solum secundum quid;
1051. 1. B. & 1052. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>169 Priuilegiorum Amissio per contrarium vsum
in Priuilegijs absolutis non habet loc&#x0169;. 1055. 1. D</A-1></negEZ>
<P><A-1>170 Priuilegii abusus multiplex. 1057. 2. D.</A-1></P>
<P><A-1>171 Priuilegium amittitur perabusum. Ibide&#x0303;. 1, C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>172 Priuilegii amissio per abusum, quando requi-
rat sententiam Iudicis. 1060. ibidem C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>173 Priuilegium ratione formæ limitatur ad vitā<marginalia>Priuilegij|limitatio.|Priuilegij|communi-|catio.|Priuilegij|innouatio.</marginalia>
concedentis. 1022. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>174 Priuilegiorum communicatio est quædam for-
ma concedendi. 931. 2. B,</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>175 Priuilegii communicatio cum restrictione, vn
de extendenda? 937. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>176 Priuilegiorum innouatio quid significet? 953.
2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>177 Priuilegiorum innouatio in forma communi,
quid operetur? 954. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>178 Priuilegiorum innouatio quos effectus habeat?
955. 2. D. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>179 Priuilegium consideratur, vt lex est, vel vt ex-
emptio à lege. 958. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>180 Priuilegiornm Confirmatio, an sit noua con-<marginalia>Priuilegij|confirma-|tio.</marginalia>
cessio? 941. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>181 Priuilegiorum confirmatio in forma commu-
ni, vel ex certa scientia. 941. 2. C. & sequentib.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>182 Priuilegiorum Confirmatio in forma commu
ni explicatur. 944. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>183 Priuilegiorum Confirmatio ex certa scientia,
quam vim habeat? 946. ibidem. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>184 Priuilegiorum Confirmatio ex certa scientia
vni Religioni data, an aliis etiam Religionibus
dari censeatur? 951. ibidem. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>185 Priuilegia confirmata pro vna Religione, quo<marginalia>Priuilegij|interpreta|tio.|Vsus illici-|tus priuile-|gij.</marginalia>
modo ad alias Religiones extendenda? 933. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>186 Priuilegium interpretandi, quænam praxis ob
seruanda? 1001. 1. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>187 Priuilegij vsus illicitus duplex. 1008. 1. D.</A-1></P>
<Z><A-1>PROHIBITIO.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Prohibitio, vide Præcipio. 1.</A-1></P>
<P><A-1>2 Prohibitio quid significet circa lege&#x0303;? 94. 2. B. C.</A-1></P>
<Z><A-1>Q. R.
RECITARE.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Recitare, vide Priuilegium, n. 85. & Præceptum. n.
vltimo.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>RELIGIOSVS,</A-1></Z>
<P><A-1>1 Religiosis quę p&#x0153;na imponi possit? vide Pęna. 14</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Religiosi quando legibus Synodalibus obligen-
tur? 451. 1. D. & 452. 2. D.</A-1></negEZ></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1302.jpg/>
@@1@<SE1302>Index Rerum.
<duolan 2><negEZ><A-1>3 Religiosi exempti, an obligentur legibus Episco-
porum? 453. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Religiosi exempti, an obligentur, saltem iure na-
turæ legibus Episcoporum. Ibidem. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Religiosi exempti, solum ratione scandali, te-
nentur legibus Episcoporum. 454. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Religiosorum regulæ sæpe obligant ad p&#x0153;nam
non ad culpam. 469. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Religiosorum Regulæ quo sensu obligent in con-
scientia. Ibidem. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Religiosi in voto obedienti habent virtuale pa-
ctum acceptandi p&#x0153;nitentias. 470. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Religiosi peregrinantes, quomodo subsint legi-
bus illius territorij, vbi peregrinantur? 338. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Solennis Religionis professio, vnde habeat su&#x0169;
vinculum? 1254. 1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>11 Religiosorum vota, vide Votum, num. 8.</A-1></P>
<Z><A-1>RESCRIPTVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Rescriptum, seu Epistola interpretans dubium,
legem constituit, sicut sententia. 264. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Rescriptum requirit intrinsecè scripturam. 872.
2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Rescriptum Iustitiæ, & rescriptum gratiæ. 873.
1. C.</A-1></negEZ>
<P><A-1>4 Rescripti alia diuisio. Ibidem. D.</A-1></P>
<Z><A-1>RESTITVTIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Restitutio facta debitori inuito, quomodo sufficiat?
141. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>REVELATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Reuelatio facta Petro Actor. 10. contigit Anno
Christi quadragesimo primo. 1196. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>REVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Reus ad excecutionem aliquarum pęnarum non
tenetur. 510. 2. D. Vide Sententia, num. 2.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Reus data sententia, qua ad mortem damnatur,
potest ascendere scalam, extendere collum, &c.
511. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Reus tenetur pęnam iustam Exilij, & similes per
se exercere. Ibidem. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Reus ad quas pęnas pecuniarias obligari possit.
513. 1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>REX.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Rex duorum Regnorum diuersorum non po-
test eisdem legibus obligare vtrumque si vni es-
sent vtiles, non alteri. 43. 1. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>2 Regia potestas, vide Potestas ciuilis. à n. 2.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Rex aliquando Reginæ subditus esse potest. 230.
1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>RITVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Ritus quid significet? 789. 2. A. ritus iuris, & facti.
Ibidem. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1><milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_13"/> S. <milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/>
SANCTI.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Sanctorum sententiæ etiam quæ in Decreto ha-
bentur, non habent vim legis. 388. 1, D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Sanctorum dicta, quādo vim legis habere queāt?
Ibidem. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>SATISFACTIO.</A-1></Z>
<P><A-1>Satisfacio, vide Iustus. n. 2.</A-1></P>
<Z><A-1>SCANDALVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Scandalum euitandum etiam cum detrimento te&#x0303;-
porali. 54. 1. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>SCRIPTVRA.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Scripturam non esse de essentia legis. 257. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Scriptura requisita in statutis inferiorum. 429.
2. D,</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Sensus Scripturæ duplex literalis, & figuralis, &
hic triplex: Tropologicus, seu moralis, Allegori-
cus, & Anagogicus. 1089. 1. C.</A-1></negEZ>@@

<Z><A-1>SECRETVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Secretum naturale non seruare, non repugnare in-
terdum iuri naturæ. 153. 1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>SEDES.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Sedium occupatio, quomodo spectat ad ius ge&#x0303;tium.
185. 2. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>SENATVS CONSVLTA.</A-1></Z>
<P><A-1>Senatus Consulta, cur ita dicta? 457. 1. D.</A-1></P>
<Z><A-1>SENTENTIA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Sententia iusta, secundum allegata, & probata
(re tamen vera) falsa, ad quid obliget? 508. 1. C.
Vide Suffragium. num. 2.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Sententia declaratoria criminis, non obligat re&#x0169;
ad executionem pęnæ. 509. 2. B. nisi lex dicat
ipso facto. 510. 1. A. Vide Simonia. n. 1.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>SIMONIA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Simoniacus confidentialis ipso facto, priuatur
beneficio, non expectata sententia declaratoria.
498. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Simoniaci examinatores, quam pęnam incur-
rant? 498. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Simoniaci Cardinales in electione Papæ, priuan-
tur beneficijs, ipso facto. 499. 1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>SIMVLATIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Simulatio Christi, Luc. 24. quomodo licita fuerit?
1178. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Simulatio Iehu quarto Reg. 10. peccaminosum
fuit. 1178. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>3 Simulatio Iosuæ, Ios. 8. an licita fuerit? ibid. 1. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>4 Simulatio Elizei, cum Naumam Syro, de adorā-
do Remmon. 4. Reg. 5. quomodo intelligenda?
1178. 2. B. C.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>SPES.</A-1></Z>
<P><A-1>Spes vide Præceptum. n. 13. & n. 17,</A-1></P>
<Z><A-1>SPOLIA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Spolia Aegyptiorum, quomodo Iudæis concessa?
168. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>STATVTVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Statuta, quæ videntur contra Ius Commune, quo
modo intelligenda? 758. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Statutum inferioris à superiore non confirma-
tum, quam vim habeat? 759. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Statutum sine iurisdictione ab aliqua congrega-
tione factum, non obligat ex vi legis, sed cuiusdā
pacti. 393. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>STYLVS.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Stylus quid significet? 788. 1. B.</A-1></P>
<P><A-1>2 Stylus Iuris, & facti. Ibidem. 2. B.</A-1></P>
<P><A-1>3 Styli varij effectus insinuantur. 189. 1. B.</A-1></P>
<P><A-1>4 Styli leges, quæ, & quales? 189. 1. C.</A-1></P>
<Z><A-1>SVBDITVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Subditus petens dispensationem sine causa, quo-
modo peccet? 716. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Subditus non peccat, vtendo dispensatione sine
causa. 725. 2. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>SVFFRAGIVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Suffragandi inhabilitas, quando incurritur? 503.
1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Suffragandi inhabilitas non expectat sententiam
declaratoriam. 503. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Suffragij inhabilitas actiua, quædam obstat valo-
ri suffragij, quædam non. 504. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Suffragij valori non semper obstat inhabilitas
Iuris actiua, secùs de passiua. 504. 1. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>5 Suffragium omnino nullum, quando? ibide&#x0303;. 2. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>6 Suffragij inhabilitas quando pęnalis, & quando
substantialis. 504. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Suffragandi inhabilitates, quæ dicuntur facti, in-
curri ante sententiam declaratoriam, nisi obstat</A-1><-P></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1303.jpg/>
@@1@<SE1303>Index Rerum.
<duolan 2><-P><A-1>consuetudo fortasse probabilius. 505. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Suffragantes scholares, an teneantur veritat em
respondere, de inhabilitate facti, à Superiore, sub
iuramento interrogati. 505. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Suffragantes post negatam veritatem, an peccent
contra iustitiam? 506. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Suffragantes, se offerentes, ad suffragia tenen-
tur veritatem fateri. Ibidem. 2. D.</A-1></negEZ>
<P><A-1>11 Suffragantes malè, quomodo puniendi? 507 2. A</A-1></P>
<negEZ><A-1>12 Suffragantes malè, an consuetudo excuset? Ibid.
2. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>SVPERIOR.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Superior, & subditus correlatiua, & ita vnus sine
alio esse nequit. 378. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>SVSPENSIO.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Suspensio. Vide Legis mutatio. n. 83.</A-1></P>
<P><A-1>2 Suspensio maior, & minor. 448. 2. D.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Suspensio maior denotat grauem obligationem.
449. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1><milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_14"/> T. <milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/>
TAXARE.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Taxare rerum pretia ad quem effectum legis per-
tineat? 79. 2. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>TEMPVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Tempus ad legem aliquam derogandam, quant&#x0169;
esse debeat? 441. 2. A. B. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Tempus longum saltem decem annorum esse de-
beat. 804. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Temporis continuatio ad præscriptam consue-
tudinem necessaria. 804. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Tempus decennij sufficiens vt consuetudo indu-
catur. 831. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Tempus ad legem abrogandam per consuetudi-
nem ignorante Principe quantum esse debeat?
846. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Tempus requisitum vt vna consuetudo deroget
alteri. 865. 2. B.</A-1></negEZ>
<P><A-1>7 Tempus Decennij quando sufficiat? Ibidem. C.</A-1></P>
<negEZ><A-1>8 Tempus quadraginta annorum, quando requisi-
tum, & pro omnibus his. Vide Consuetudo,
num. 35. & 44. &c.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>TRADITIO.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Traditiones Ecclesiasticę, quomodo ius non scri-
ptum contineant? 780. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Quæ traditiones ex Apostolorum præceptis pro
manarunt? 784. 2. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Traditio Ecclesiastica sine vllo præcepto inchoa
re potest. 784. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>TRIBVTVM.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>1 Tributum à verbo tribuo deriuatum. 524. 1. B. &
aliæ deriuationes. Ibidem. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>2 Tributum diuiditur in reale, personale, & mix-
tum. 524. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Tributorum varia nomina vt Census; Angaria;
P&#x0153;dagia; Guidagia, &c. 524. 2. A. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Tributa Realia soluenda licet non petantur.
525. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Tributum imponi potest de rebus, quæ ad pro-<marginalia>Tributor&#x0169;|materia.</marginalia>
prium vsum venduntur, &c. 540. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Tributa propria, & generalia externos etiam
comprehendunt. 542. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Tributorum forma est proportio inter personas
seruanda, & tributum. 539. 1. B.</A-1></negEZ><marginalia>Tributor&#x0169;|form{a}.</marginalia>
<negEZ><A-1>8 Tributa per se non dependunt ab acceptatione
subditorum, 543. 1. B. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>9 Tributa ab habente potestatem impo nenda. 529<marginalia>Tributor&#x0169;|efficiens.</marginalia>
1. B. & quis hanc habeat potestatem? Ibidem. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>10 Quæ tributa Summus Pontifex imponere po-
test, & vbi? 530. 1. A. B. &c.</A-1></negEZ>@@

<negEZ><A-1>11 Tributa imponere de nouo non potest, qui non
sit supremus. 534. 2. A.</A-1></negEZ>
<P><A-1>12 Tributor&#x0169; duplex causa consideranda. 536. 1. B.</A-1></P><marginalia>Tributor&#x0169;|finis.</marginalia>
<negEZ><A-1>13 Tributa in commune bonum ordinantur. 42. 2.
C. & 535. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>14 Tributorum iusta quantitas ex causa ttibuti su-
menda. Ibidem. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>15 Tributa quomodo ad vsus ad quos dantur, ex-
pendenda? 536. 2. C. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>16 Tributa pendere à causa infieri, & conseruari.
537. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>17 Tributum ratione Consuetudinis, quomodo exi
gendum, cessante causa? 538. 1. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>18 Non obligantur subditi soluere tributum no-<marginalia>Tributor&#x0169;|obligatio.</marginalia>
uum, si non constet de potestate imponentis,
quamuis non constet illum tali carere potestate.
549. 2. B. &c.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>19 Tributarius, quando potest se occultare ne sol-
uat tributum? 552. 2. D.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>20 Tributa, vt in praxi bene soluantur, quæ sunt
obseruanda? 554. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>21 Tributum quomodo teneantur soluere Adue-
næ. 341. 2. D. Vide Lex Tributorum per tot&#x0169;.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>TIMOTHEVS.</A-1></Z>
<P><A-1>Timotheus cur circuncisus à Paulo? 1177. 1. A.</A-1></P>
<Z><A-1>TYRANNVS.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Quando liceat seruare præcepta Tyranni, quando
non? 234. 2. D.</A-1></negEZ>
<Z><A-1><milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_15"/> V. <milestone unit="article" n="%% ̋rendition="#asterisk" xml:id="s4013_00%"/>
VNIVERSITAS.</A-1></Z>
<P><A-1>Vniuersitas, quomodo statuta facere possit? 393. 1. D</A-1></P>
<Z><A-1>VOLO. VOLVNTAS.</A-1></Z>
<P><A-1>1 An verb&#x0169; Volum&#xA770; habeat vim præcepti? 260. 1. A.</A-1></P>
<negEZ><A-1>2 Velle præcipere, & velle non obligare repugnāt,
seclusa ignorantia. 29. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>3 Voluntas diuina libera ex suppositione vnius a-
ctus potest necessitari ad alium, 128. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Voluntas interior priuandi se priuilegio, quam
vim habeat? 1030. 2. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Voluntas exterior ad renunciandum priuilegi&#x0169;
necessaria. 1035. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>VOTVM.</A-1></Z>
<P><A-1>1 Votum solenne, vide Religiosus. n. 8. & 10.</A-1></P>
<P><A-1>2 Votum, vide Prælatus. num. 3.</A-1></P>
<negEZ><A-1>3 Vouendi intentio, cum non se obligandi inten-
tione repugnat. 29. 1. A.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>4 Votum non potest esse sine voluntate se obligā-
di. 23. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>5 Voti Dispensatio non est potestatis coactiuæ,
sed iurisdictionis voluntariæ. 417. 2. C. & vide
Dispensatio. n. 3.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>6 Voti commutatio, quam potestatem requirat?
418. 1. B.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>7 Voti Irritatio potestatem dominatiuam petit.
Ibidem. 1. C.</A-1></negEZ>
<negEZ><A-1>8 Vota Religiosorum iuxta regulam; quam profi-
tentur, intelligenda. 419. 1. B.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>VSVRA.</A-1></Z>
<negEZ><A-1>Vsurarius contractus iure naturæ nullus, seu irri-
tus, quomodo? 149. 1. A.</A-1></negEZ>
<Z><A-1>VSVS.</A-1></Z>
<P><A-1>Vsus quid propriè significet? 771. 1. C.</A-1></P>
<Z><A-1>VTILITAS.</A-1></Z>
<P><A-1>Vtilitas. Vide Lex. à num. 7.</A-1></P>
<Z><A-1>X. Y. Z.</A-1></Z>
------------------------------------------------------------
<Z>LAVSDEO,
Virginiq&#x0301;; Matri Mariæ.</Z></duolan 2>

@@0@<filename:W0012-1304.jpg/>
@@1@<SE1304>